Patryk Pleskot

Kłopotliwa panna „S”
Postawy polityczne Zachodu wobec „Solidarności”
na tle stosunków z PRL (1980–1989)

Recenzenci
prof. dr hab. Jerzy Eisler, prof. dr hab. Marcin Kula

Redakcja
Anna Zawadzka

Korekta
Magdalena Baj, Anna Kaniewska

Redakcja techniczna
Andrzej Broniak

Indeks
Łukasz Rybak

Skład i łamanie
Katarzyna Szubka

Projekt graficzny okładki
Sylwia Szafrańska

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2013

ISBN 978-83-8229-771-3 (epub)
ISBN 978-83-8229-772-0 (mobi)

Seria „Monografie”: tom 89

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Polityka zagraniczna, która odwołuje się do wartości, nie uwzględniając rozsądnego uzasadnienia dla poszczególnych interesów – nie odniesie sukcesu. […] Musimy pamiętać, że wartości są ważne, ale nie stanowią jedynego czynnika, który decydowałby o naszej polityce. Choć pozostaje ona w nich zakorzeniona, dostrzega także złożoność prawdziwego świata – świata trudnych wyborów i bolesnych kompromisów. Jesteśmy zmuszeni do życia, decydowania i działania w realnym świecie. Zrównoważone podejście pomaga uniknąć zarówno cynicznego „realizmu”, jak i niepraktycznego „idealizmu”.

James Addison Baker, The Big Ten: The case for pragmatic idealism, „The National Interest” 2007, nr 5, s. 91 (tłumaczenie autora).

Wstęp

Wybuch wojny w Afganistanie i wprowadzenie stanu wojennego w Polsce powszechnie uważa się za główne przejawy końca epoki détente z lat siedemdziesiątych i początku nowej fazy zimnej wojny. Pierwszoplanową rolę w tej przemianie geopolitycznej odegrała polska „Solidarność”, której spory z władzami PRL stały się w latach osiemdziesiątych jednym z istotniejszych problemów polityki międzynarodowej w skali globalnej. O jego wadze świadczy fakt, że – jak się wydaje – bez „Solidarności” owo zaostrzenie sporu Wschód–Zachód z początku dekady, a także jesień ludów i rozpad bloku wschodniego z jej końca wyglądałyby zupełnie inaczej – o ile w ogóle by nastąpiły. Nie może więc dziwić, że problematyka „Solidarności”, zarówno w okresie jej działania legalnego, jak i nielegalnego, była przedmiotem wielkiej dyplomacji oraz licznych, różnorodnych reakcji politycznych państw Zachodu.

„Sprawa polska” stała się jednym z głównych punktów każdego dyskursu politycznego poświęconego relacjom Wschód–Zachód, szczególnie w pierwszych latach po wprowadzeniu stanu wojennego. Polska Rzeczpospolita Ludowa, wraz z Afganistanem, Bliskim Wschodem oraz niektórymi rejonami Ameryki Łacińskiej i Południowej, była traktowana jako ognisko zapalne i przyczyna niepokojów geopolitycznych. „Solidarność” fascynowała, ciekawiła, ale też niepokoiła. Nie ulega wątpliwości, że żadne państwo zachodnie nie było gotowe bronić polskiej opozycji kosztem własnych interesów w całokształcie stosunków Wschód–Zachód. I to właśnie rekonstrukcja politycznych postaw krajów kapitalistycznych wobec problematyki polskiej stanowi główny temat książki.

W idealnych zamierzeniach bazę źródłową poniższych rozważań powinny stanowić nie tylko materiały polskie, ale także dokumenty wytworzone we wszystkich krajach świata zachodniego, a co najmniej w kręgu EWG i NATO. Oczywiście takie maksymalistyczne podejście jest niewykonalne. Co więcej, nie wydaje się konieczne – najważniejsze państwa Zachodu determinowały przecież politykę mniejszych. Mimo że autorowi nie udało się – z powodu barier materialnych i logistycznych – dotrzeć do wszystkich dostępnych źródeł zachodnich, analiza została podbudowana dosyć bogatą i wielostronną bazą źródłową. Dużym ułatwieniem jest udostępnienie przez część instytucji – przede wszystkim anglosaskich – niektórych przechowywanych dokumentów w wersji online, co umożliwia przeprowadzenie kwerendy bez kosztownych wyjazdów (np. Churchill Archives Centre, Federation of American Scientists – Official Intelligence-Related Documents, Polish Institute of Arts and Sciences of America, Margaret Thatcher Foundation). Bogata kolekcja publicznych wystąpień kolejnych amerykańskich prezydentów czy brytyjskiej premier Margaret Thatcher pozwoliła na przynajmniej częściowe wypełnienie luki spowodowanej brakiem dostępu do materiałów. Udało się też dotrzeć do cennych analiz Foreign Office, a także transkryptów obrad brytyjskiego parlamentu (umieszczonych w systemie „Hansard”1), podczas których nieraz poruszano problematykę polską.

Trudności nie do przejścia wystąpiły w przypadku źródeł niemieckich, gdyż w Niemczech z żelazną konsekwencją przestrzega się zasady trzydziestu lat karencji archiwalnej (niekiedy przedłużanej). Dokumenty z lat osiemdziesiątych dopiero teraz stają się powoli dostępne, i to jedynie fragmentarycznie. Kwerenda przeprowadzona w bońskim archiwum SPD (Archiv der sozialen Demokratie der Friedrich-Ebert-Stiftung, AdsD), archiwum CDU (Archiv für Christlich-Demokratische Politik, AfCDP) oraz bibliotece Fundacji Konrada Adenauera (obie instytucje mieszczą się w Sankt Augustin), jak też wykorzystanie publikacji dostępnych w berlińskim Centrum Badań Historycznych PAN pozwoliły w dużej mierze zrekompensować te braki. Autor dotarł również do nieco mniej przydatnych dla tematu materiałów Stiftung Archiv der Parteien un Massenorganisationen der DDR im Bundesarchiv w Berlinie. Także w przypadku włoskim zasada karencji jest nie do ominięcia. Za to bardziej liberalne stanowisko w kwestii udostępniania archiwaliów przyjmują Francuzi, dzięki czemu udało się uzyskać dostęp do części bardzo ważnych materiałów z lat osiemdziesiątych (m.in. wewnętrznych raportów z Quai d’Orsay oraz analiz ambasady Republiki w Warszawie), zgromadzonych w Fontainebleau (Cité des Archives Contemporaines, CAC) i Nantes (Centre des archives diplomatiques, CADN).

W Stanach Zjednoczonych działają liczne instytucje przechowujące materiały ciekawe z punktu widzenia tematu książki; wiele z nich jest, niestety, niedostępnych. Niektóre zbiory można jednak obejrzeć nawet w internecie. Takie rozwiązanie odnośnie do wybiórczych dokumentów przyjęto w National Security Archive w Waszyngtonie czy bibliotekach Jimmy’ego Cartera, Ronalda Reagana i George’a Busha. Z mniejszych instytucji warto wspomnieć chociażby zasoby Federation of American Scientists w Waszyngtonie (FAS). W ostatnim etapie pracy nad książką dzięki zabiegom polskiego MSZ kilkusetstronicową partię dokumentów, dotyczących okresu 1980–1984, udostępniły archiwa NATO. Autor uwzględnił analizę tych wybiórczych, ale niewątpliwie ciekawych materiałów w poniższych rozważaniach.

Trzeba dodać, że z uwagi na liczne ograniczenia w możliwości korzystania z materiałów archiwalnych nieocenione okazały się edycje źródeł z różnych krajów, często słabo dostępne (zob. bibliografia). Metodologiczną trudność w odtworzeniu postaw politycznych państw Zachodu spowodował zarazem nierówny dostęp do źródeł w zależności od kraju. Na przykład jeśli chodzi o materiały brytyjskie, dostępne były najczęściej te oficjalne i upublicznione, jeśli zaś chodzi o dokumenty francuskie, udało się dotrzeć do bardzo licznych analiz wewnętrznych. Oczywiste różnice między tymi typami źródeł wpływają na opracowanie charakterystyki dyplomacji danego państwa. Autor, świadomy tych zagrożeń, starał się minimalizować ich skutki.

Nie da się ukryć, że dla niektórych – na szczęście nielicznych – zagadnień bazę analityczną stanowią w przeważającej mierze dokumenty polskie, wytworzone przede wszystkim przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, KC PZPR (zwłaszcza Wydział Zagraniczny), a także przez samą „Solidarność”2. Bogate, choć jednostronne źródło informacji stanowią depesze nadsyłane przez polskie ambasady w najważniejszych stolicach Zachodu, udostępnione autorowi dzięki uprzejmości Archiwum MSZ. W przypadku MSW za najistotniejsze uznano przejrzenie bogatego zbioru (kilkaset tomów) zróżnicowanych pod względem charakteru i treści dokumentów, nadsyłanych do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych lub/i tworzonych przez wywiadowczy Departament I MSW.

Pewną lukę wynikającą z braku dostępu do materiałów zachodnich udało się uzupełnić dzięki opracowaniom i artykułom prasowym z różnych krajów. Podstawę źródłową wzbogaciły także oficjalne lub nieoficjalne relacje świadków epoki: od rozmów – niestety nielicznych – przeprowadzonych przez autora, przez wywiady dostępne w zbiorach archiwalnych lub mediach, po liczne opublikowane wspomnienia (zob. bibliografia). Specyfika tematu i – mimo wszystko – upływ czasu sprawiły, że z przyczyn niezależnych od autora nie udało się dotrzeć do osób w największym stopniu odpowiadających za zachodnią politykę względem PRL i „Solidarności”. Okazało się to bardzo trudne nie tylko z powodów logistycznych. Dość wspomnieć, że większość żyjących ambasadorów z tamtego okresu dawno przekroczyła już osiemdziesiąty rok życia i przebywa na emeryturze, rozsiana po całym świecie. Dotyczy to również polityków i ich doradców. Ci, którzy pozostają aktywni, zazwyczaj są niedostępni. Z ubolewaniem trzeba też odnotować, że wielu najważniejszych aktorów opisywanych wydarzeń już nie żyje.

Próby konfrontowania źródeł polskich z zagranicznymi pokazują, że analizy tworzone przez funkcjonariuszy aparatu partyjno-państwowego PRL, odarte z ideologicznej lub retorycznej powłoki, często przedstawiają (z wszelkimi zastrzeżeniami i ograniczeniami) realne zjawiska3, przy czym na ogół większy stopień wiarygodności (czy raczej mniejszy procent ideologicznego języka) należy przypisać materiałom MSZ niż MSW. Te pierwsze zostały zachowane selektywnie: w tomach gromadzących depesze poszczególnych ambasad znajdują się tylko niektóre wytworzone przez nie szyfrogramy; nierzadko brakuje też clarisów, teleksów (dalekopisów) bądź materiałów wysyłanych tzw. pocztą kapitańską (statkiem/drogą morską). Ponadto szyfrogramy z reguły stanowiły odpowiedź na zapytania z centrali, dlatego trudno w nich znaleźć pełny opis danych wydarzeń i wyczerpujące informacje, np. przebieg wizyt międzypaństwowych często znamy jedynie z ich planów lub późniejszych komentarzy. Co więcej, źródła te koncentrują się głównie na międzypaństwowych stosunkach polityczno-gospodarczych, pomijają zaś wiele wątków związanych z „Solidarnością” (zwłaszcza w latach 1980–1981 i w 1989 r.).

Mimo wszystko dokumenty proweniencji polskiej można uznać za ważne i niezbędne uzupełnienie prowadzonej analizy. Okazuje się, że zarówno służby specjalne PRL, jak i ambasady w swych doniesieniach najczęściej opierały się na białym wywiadzie: rejestrowały zupełnie legalne oświadczenia rządowe i partyjne oraz informacje agencji prasowych, zachodnich gazet i publikacji, a następnie po prostu je streszczały i przekazywały do centrali.

Jeśli chodzi o opracowania, analizowany temat nie stał się jeszcze przedmiotem całościowego, zbiorczego ujęcia, obejmującego cały okres 1980–1989 i przyjmującego optykę Zachodu, a nie pojedynczych państw. Powstało już sporo niewielkich tekstów przyczynkarskich, ale najczęściej skupiają się one na reakcjach społecznych lub związkowych, z rzadka wychodzą poza perspektywę pojedycznego kraju i przeważnie pomijają „cichy” okres między rokiem 1983 a 19884. Niektóre prace (zwłaszcza niemieckie) prawie nie poruszają spraw „Solidarności”, lecz koncentrują się na płaszczyźnie międzyrządowej5. Mimo to w przypadku niemieckim bogactwo choćby częściowo przydatnej literatury jest stosunkowo największe6. Sytuacja nie jest również zła z opracowaniami francuskimi7 i amerykańskimi8, ale niemal wyłącznie dla lat 1980–1982 i roku 1989. Zwłaszcza ten drugi okres – szczególnie w związku z dwudziestą rocznicą jesieni ludów w 2009 r. – został opisany w licznych publikacjach, m.in. dzięki odtajnieniu części dokumentacji amerykańskiej9.

Pewną trudność badawczą stanowi fakt, że gros tych prac (jak również periodyków lub wyborów źródeł, w których się ukazały) nie jest dostępne w Polsce. Dlatego też skorzystanie z zagranicznych bibliotek okazało się bardzo pożyteczne. Trzeba ponadto podkreślić, że nieliczne teksty podejmujące wątki polityczne mają zazwyczaj charakter uogólniających szkiców. Z uwagi na utrudniony dostęp do archiwów autorzy często posiłkują się tylko upublicznionymi materiałami, np. Mateusz Wiliński w pracy Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991 w zasadzie nie korzystał z archiwaliów, lecz wykorzystał źródła drukowane i wspomnienia10. Podobnie uczyniła Grażyna Bernatowicz, opisując stosunki polsko-włoskie w latach osiemdziesiątych11.

Mimo tych ograniczeń literatura przedmiotu pozwala skonfrontować i zweryfikować wiele informacji przytaczanych w źródłach. Warto zwrócić uwagę na fakt, że stale rośnie liczba szczegółowych i ogólnych opracowań poświęconych krajowej historii polskiej opozycji z wielotomową syntezą „Solidarności” na czele12. Bogata literatura na ten temat zwalnia autora niniejszej publikacji z zajmowania się wewnętrznymi dziejami NSZZ.

„Solidarność” pozostawiła sporo własnych materiałów dotyczących kontaktów z zagranicą, ale tylko niewielka ich część porusza interesujące nas zagadnienie politycznych reakcji władz krajów zachodnich. Najczęściej pojawia się ono w ujęciu publicystyczno-informacyjnym. Odnosi się to również do archiwaliów Biura Koordynacyjnego „Solidarności” w Brukseli, mających jednak duże znaczenie z racji skupiania się na problematyce zagranicznej. Inaczej jest z materiałami z drugiej strony barykady: zarówno resort spraw zagranicznych (wraz z jego placówkami dyplomatycznymi), partia, jak i MSW traktowały śledzenie zewnętrznych – zwłaszcza zachodnich – reakcji na działalność „Solidarności” jako jedno z najważniejszych zadań w zakresie rozpracowywania środowisk opozycyjnych.

W tym kontekście na szczególną uwagę zasługują trzy typy źródeł. Pierwszy to wspomniane krótkie, sporządzane na gorąco depesze polskich przedstawicielstw dyplomatycznych na świecie, wysyłane najczęściej dwoma tajnymi kanałami w postaci szyfrogramów: do MSZ i do MSW. Druga grupa dokumentów obejmuje przeważnie nieco bardziej ogólne meldunki i informacje, opracowywane na podstawie tych szyfrogramów przez kierownictwo wywiadowczego Departamentu I MSW na potrzeby polityczno-partyjnej wierchuszki PRL (określano je mianem „informacji wywiadu”). Doniesienia te niekiedy stanowiły jedynie niewiele zmienioną kopię danego szyfrogramu, często jednak był to wybór danych z kilku doniesień. Oba typy źródeł odzwierciedlały zazwyczaj pierwszą reakcję na pojedyncze wydarzenie, fakt, opinię. Trzecią grupę dokumentów tworzą bardziej rozbudowane materiały: przede wszystkim analizy i oceny Departamentu I MSW, dotyczące opinii Zachodu o wydarzeniach w Polsce. Podobny charakter miały dłuższe notatki informacyjne przygotowywane przez MSZ i Wydział Zagraniczny KC PZPR.

Jakkolwiek nie można w pełni wierzyć opiniom formułowanym w tych dokumentach, zwykle pozostającym na wysokim poziomie ogólności (często nawet bez podziału na poszczególne kraje) lub/i wyraźnej tendencyjności, to jednak stanowią one ciekawe źródło, które w konfrontacji z innymi może być wykorzystane do analiz historycznych. Szczególnie cenne jest zestawienie tych materiałów z ich zagranicznymi odpowiednikami, np. raportami Foreign Office, Quai d’Orsay lub szyfrogramami zachodnich ambasad w Warszawie. Można zakładać, że dzięki temu porównaniu uda się wydobyć w miarę obiektywny obraz, ale należy pamiętać, iż raporty tego rodzaju – zarówno polskie, jak i zagraniczne – przedstawiają subiektywny punkt widzenia członków aparatu państwowo-partyjno-wywiadowczego; nie zawsze musiał się on pokrywać z rzeczywistością. Jest oczywiste, że autorzy usiłowali załatwić własne interesy, w czym pomocne mogły się okazać takie teksty, pisane pod adresatów, którymi najczęściej byli przełożeni autorów lub przywódcy polityczni. Pewną niedogodnością, dotyczącą niemal wszystkich typów źródeł – i polskich, i zagranicznych – jest ponadto tendencja do skupiania się na płaszczyźnie stosunków międzypaństwowych. Dlatego z natłoku wielkiej liczby szczegółowych informacji trzeba wyławiać te najważniejsze lub/i związane z „Solidarnością”.

Przyjęte ramy chronologiczne raczej nie mogą budzić większych zastrzeżeń. Sierpień 1980 r. jako data początkowa wydaje się oczywisty. Być może pewne wątpliwości budzi data końcowa: autor zdecydował się zakończyć analizę na momencie wyboru Tadeusza Mazowieckiego na pierwszego niekomunistycznego premiera rządu polskiego po 1945 r. Oczywiście, istnieją różne koncepcje dotyczące końca komunistycznej ery w Polsce, sięgające aż 1993 r. (czy nawet 2004). Należy jednak pamiętać, że interesuje nas „Solidarność”, a nie PRL. Z tego punktu widzenia wybór daty jest zrozumiały: w końcu to de facto 24 sierpnia, a de iure 12 września 1989 r. opozycja solidarnościowa po prostu przestała być opozycją. Ta doniosła zmiana przewartościowała wytyczne zachodniej dyplomacji względem państwa polskiego. Tę datę przyjmuje również Andrzej Paczkowski w swej analizie peerelowskiej polityki zagranicznej w latach osiemdziesiątych, wychodzącej niejako z przeciwnej strony w stosunku do naszych rozważań13.

W poszczególnych rozdziałach nieco sztucznie wyróżniono kolejne etapy w ewolucji stosunku Zachodu do spraw polskiej opozycji i PRL. Sztuczność wynika z faktu, że ewolucja ta – poza tak znaczącymi wydarzeniami, jak sierpień 1980 r., grudzień 1981 r. czy czerwiec 1989 r. – miała płynny i ciągły charakter. Wprowadzony podział porządkuje jednak analizę i czyni ją przejrzystą.

Termin „Zachód” nie jest określeniem jednoznacznym. Nie można go definiować wyłącznie geograficznie, jako strefy leżącej na zachód od bloku państw komunistycznych – byłoby to zbyt schematyczne i mylące. W znaczeniu stricte politycznym termin ten da się zamknąć w ramach NATO i EWG, choć trzeba pamiętać o dużym zróżnicowaniu (też geograficznym) i niekiedy wręcz sprzecznych interesach państw członkowskich. Na nieco szerszej płaszczyźnie może on określać państwa o ustroju demokratycznym, choć wtedy ponownie ryzykujemy, że definicja będzie rozmyta. O ile Skandynawia, Izrael lub niektóre państwa Ameryki Środkowej i Południowej dałyby się (z mniejszymi lub większymi oporami) wciągnąć do obozu zachodniego, o tyle raczej nie dotyczyłoby to np. Indii. Dlatego też w książce została zastosowana przede wszystkim perspektywa geopolityczna, czasem wychodząca poza te ramy (zwłaszcza w wypadku bliskiej Polsce Szwecji bądź Norwegii), ale w zasadzie ograniczająca się do najważniejszych państw Paktu Północnoatlantyckiego.

Nie do końca jednoznaczne jest również pojęcie „reakcji politycznych”. Ma ono szersze znaczenie niż termin „dyplomacja”14. W prawie międzynarodowym i konsularnym pojęcie „dyplomacji” w swym podstawowym znaczeniu obejmuje jawną działalność organów państwowych w sferze oficjalnych, międzypaństwowych stosunków międzynarodowych – przede wszystkim przedstawicieli dyplomatycznych, pełniących funkcję danego państwa poza jego granicami. Cele tej działalności określają organa władzy państwowej. Na tym poziomie dyplomacja jest bronią polityki zagranicznej danego kraju. Dyplomacja jest także definiowana jako sztuka i metoda osiągania celów polityki zagranicznej, głównie za pomocą negocjacji lub rokowań. Wreszcie pojęcie to określa zespół ludzi (korpus dyplomatyczno-konsularny) i struktur (ministerstwa spraw zagranicznych, ambasady itp.) jako wyodrębnioną służbę państwową, powołaną do realizacji polityki zagranicznej państwa15. Na nasze potrzeby najbardziej przydatne jest znaczenie pierwsze. Termin „dyplomacja” nie wyczerpuje jednak interesującej nas problematyki; stanowi tylko „zewnętrzną warstwę” polityki zagranicznej. Z tego względu bardziej zasadne wydaje się użycie mniej konkretnego wyrażenia – „reakcje polityczne”, które obejmuje nie tylko oficjalne deklaracje i posunięcia, ale także ukrywające się pod nimi rzeczywiste nastroje, dążenia, cele i decyzje. Rzecz jasna często bardzo trudno jest przebić się przez dyplomatyczną osłonę i dotrzeć głębiej, niemniej warto taki trud (i ryzyko) podjąć.

Dlatego jakkolwiek w tekście w sposób wymienny są stosowane terminy „dyplomacja” i „postawy polityczne”, to jednak tylko z przyczyn stylistycznych, a nie na określenie dwóch odrębnych zakresowo pojęć. Celem książki jest bowiem próba odtworzenia nie tylko zawiłej gry formalnych pozorów, ale także realnych uwarunkowań i wytycznych zachodniej polityki względem „Solidarności” i PRL. Oczywiście nie zawsze da się łatwo i celnie określić rzeczywiste pobudki działań i precyzyjnie odróżnić posunięcia dyplomatyczne od politycznych. Należy jednak przynajmniej podjąć próbę przebadania motywów, którymi kierowali się zachodni dyplomaci w swych działaniach.

Mówiąc o reakcjach politycznych, trzeba określić ich nadawcę i adresata16. W tym drugim przypadku nie jest to skomplikowane: adresatami zachodniej polityki zagranicznej były głównie polskie władze nomenklaturowe, ale także „Solidarność” oraz społeczeństwo. W ramach żonglowania tymi „targetami” stosowano zróżnicowaną retorykę i podejmowano różne kroki. Trudniej jest zdefiniować termin „nadawca”, głównie z powodu różnic w systemach politycznych poszczególnych krajów. Przede wszystkim należy przezeń rozumieć rządy państw zachodnich (w zależności od ustroju powoływane przez premierów, kanclerzy, prezydentów lub monarchów), a zwłaszcza resorty spraw zagranicznych. Jak podkreśla Dieter Bingen, „tak to już jest, że samodzielne i legalne prowadzenie polityki w imieniu narodu jest w państwie parlamentarno-demokratycznym przywilejem rządu, przy czym nacisk kładzie się tutaj na legalność mandatu”17. Współudział w polityce zagranicznej danego państwa i jej kontrola przysługuje ponadto parlamentom (chociażby poprzez uprawnienia ratyfikacyjne). Jednak w większym niż zgromadzenia narodowe stopniu polityka zagraniczna kształtowała się również w otoczeniu głów państw – przywódców politycznych. Ci z kolei byli uzależnieni od swego zaplecza politycznego, czyli partii oraz wyborców, o których zadowolenie musieli walczyć. Gdy do tego dodamy istniejące w wielu krajach koalicje rządowe, przewroty i impasy polityczne, a także uwarunkowania ponadnarodowe (EWG, NATO), nie mówiąc już o najróżniejszych lobbies i medialnej czwartej władzy, otrzymamy konglomerat różnorodnych sił, z których starcia wyłaniały się postawy polityczne i dyplomacja.

By oddać wieloaspektowość procesu decyzyjnego w polityce zagranicznej państw Zachodu, można wymienić kilka sfer oddziaływań, poczynając od najogólniejszych, a kończąc na najbardziej szczegółowych. W poniższej typologii autor próbuje skonkretyzować ogólne rozważania m.in. Jolanty Bryły oraz Zbigniewa Czachóra na temat czynników kształtujących stosunki międzynarodowe18:

1) sfera globalna: zimnowojenny układ sił zwany „jałtańskim” i wynikający z niego stan stosunków Wschód–Zachód;

2) sfera regionalna: przynależność danego państwa do ponadnarodowych struktur politycznych lub wojskowych (NATO, EWG) i wynikająca z niej walka o wpływy;

3) sfera stosunków międzynarodowych: wytyczne polityki zagranicznej wobec poszczególnych państw sojuszniczych;

4) sfera stosunków międzynarodowych: wytyczne polityki danego państwa względem bloku wschodniego;

5) sfera stosunków międzynarodowych: wytyczne polityki zagranicznej względem PRL;

6) sfera krajowa: wytyczne i potrzeby polityki wewnętrznej z uwzględnieniem aktualnie akceptowanej racji stanu państwa;

7) sfera krajowa: wytyczne i potrzeby polityki wewnętrznej w kontekście walki z opozycją, presji opinii publicznej, mediów, lobbies itp.;

8) sfera władzy: system oddziaływań między poszczególnymi członami władzy – głową państwa, resortami, parlamentem itp.;

8) sfera partyjna: przynależność przedstawicieli władz do konkretnego ugrupowania politycznego z jego programem, żądaniami i elektoratem;

9) sfera jednostkowa: predyspozycje, osobiste poglądy, charakter danego przywódcy politycznego (wysokiego urzędnika, parlamentarzysty, ambasadora), towarzyskie kontakty z przedstawicielem drugiej strony (np. Valéry’ego Giscarda d’Estaing z Edwardem Gierkiem)19.

Czynniki te wzajemnie się przeplatały, łączyły się w najróżniejszych kombinacjach i wariantach, tworząc bardzo skomplikowaną, nieustannie zmieniającą się i wielowarstwową konstelację uwarunkowań procesu decyzyjnego. Trudno w tym zbiorze dopatrzyć się przyczyn mniej lub bardziej ważnych i ustanowić trwałą hierarchię. Dlatego też autor nie zgodziłby się ze sztywnym schematem poziomów kategoryzacji czynników kształtujących politykę zagraniczną państwa, przyjętym przez Charlesa W. Kegleya i Eugene’a R. Wittkopfa, którzy za fundament procesu decyzyjnego uznali tylko poziom globalny20.

Należy wyraźnie podkreślić, że proponowane w tej książce interpretacje i propozycje klasyfikacji postaw politycznych względem „Solidarności” dotyczą jedynie stanowisk kręgów rządowych: od oficjalnych, poprzez półoficjalne i nieformalne, po ukryte i tajne. Nie uwzględniają one w równorzędnym stopniu nastawienia opinii publicznej, prasy i licznych inicjatyw społecznych. Uwaga ta jest o tyle ważna, że postawa danego państwa mogła wyglądać inaczej od strony wielkiej polityki i gry dyplomatycznej, a inaczej z punktu widzenia społeczeństwa i ludzkich kontaktów, co dobrze widać na przykładzie Francji czy Norwegii. Francuscy dyplomaci byli wręcz gotowi wysnuć ogólny wniosek, że (przynajmniej po 13 grudnia 1981 r.) stanowiska polityczne państw Zachodu wobec PRL po prostu kontrastowały z nastrojami prosolidarnościowej opinii publicznej21. Zachód natomiast – a zwłaszcza USA – praktykował tzw. dyplomację publiczną (public diplomacy), wykraczającą poza tradycyjne pojęcie dyplomacji22. Dyplomacja publiczna zakładała m.in. wpływanie na opinię społeczną danego kraju, w Polsce np. poprzez rozgłośnie RWE, BBC czy też symboliczne gesty polityków. Obie strony wywierały na siebie presję, która miała istotny (choć trudny do sprecyzowania) wpływ na kształtowanie się postaw każdej z nich.

Należy również dokonać rozróżnienia między postawami politycznymi Zachodu wobec „Solidarności” a odtworzeniem historii ogólnej polityki względem całej PRL, co stanowi o wiele szersze zagadnienie z dziedziny stosunków międzynarodowych i geopolityki. Rzecz jasna obie te kwestie wzajemnie się przenikały, dlatego też i jedna, i druga stała się przedmiotem analizy, niemniej wyjście od węższego zagadnienia „Solidarności” sprawia, że autor nie ma ambicji omówienia całokształtu relacji politycznych PRL z najważniejszymi państwami demokratycznego świata – nie wspominając nawet o ukazaniu historii poszczególnych państw. Nie przedstawia zatem pełnej charakterystyki kontaktów dyplomatycznych lub wyczerpującej listy wizyt międzypaństwowych (bardziej lub mniej oficjalnych), lecz skupia się tylko na najważniejszych z punktu widzenia „Solidarności”. Z tego też powodu za drugorzędne zostaną uznane np. kwestie polskiego zadłużenia, nieustannych kłopotów wizowych (m.in. zagranicznych korespondentów w Polsce), incydentów dyplomatycznych, skandali „szpiegowskich”, kontaktów naukowo-techniczno-kulturalnych czy bardziej partykularne zagadnienia, m.in. działalność zachodnioniemieckich rewizjonistów bądź poszczególnych organizacji polonijnych lub emisje RWE. Dlatego mniej interesuje nas międzynarodowa aktywność samej opozycji – np. działania Biura Informacyjnego w Brukseli, jak również stosunek państw zachodnich do struktur nawiązujących do „Solidarności”, działających na ich terytorium. Ograniczenie to jest o tyle zasadne, że problematyka emigracyjnych instytucji solidarnościowych została przez autora poruszona w innej książce23.

Z uwagi na oszczędność miejsca i przejrzystość wywodu autor postanowił nie objaśniać większości wydarzeń z historii PRL i opozycji lat osiemdziesiątych, lecz skupić się na wywołanych przez nie reakcjach państw zachodnich. Przyjęto założenie, że Czytelnik sięgający po tę książkę jest zorientowany w podstawowych faktach z historii „Solidarności” i PRL. Wiedzę tę można uzupełnić dzięki dostępnym już na rynku opracowaniom24.

Jest oczywiste, że to okres pierwszej „Solidarności”, kiedy antykomunistyczna opozycja przybrała masową, ogólnospołeczną formę, a także wprowadzenie stanu wojennego, który zaskakująco łatwo zakończył czas legalnej działalności niezależnych związków, spotkały się z ogromnym ogólnoświatowym oddźwiękiem. Z uwagi na to dla tego okresu zastosowano szerszą perspektywę geograficzną. Późniejsze lata również zasługują na uwagę – tym większą, że są one – poza rokiem 1989 – gorzej znane i rozpoznane. Ograniczenia badawcze sprawiły, że głównymi (co nie znaczy, że jedynymi) bohaterami książki stały się Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja, RFN, a także Włochy (wraz z Watykanem25). Byli to bezdyskusyjnie najważniejsi uczestnicy politycznej gry Zachodu wobec Polski i Polaków.

Nie będziemy poza tym stale odwoływać się do ogólnego kontekstu stosunków Wschód–Zachód (czy USA–Europa–ZSRR), w ramach których realizowała się polityka względem Polski. Niemniej wątek ten nie może zostać pominięty. Adam Michnik już w 1982 r. przekonywał: „działania rządów mają swój wymiar polityczny, są fragmentem szerszej strategii międzynarodowej, a sprawa polska jest tu tylko epizodem. Nie należy mieć złudzeń, że jest inaczej”26. Trzeba przy tym wyraźnie podkreślić i powtórzyć, że międzynarodowe tło pośrednio wpływało na stosunek do „Solidarności”: najogólniej można stwierdzić, że im ostrzejsze były spory między obiema stronami żelaznej kurtyny, tym mniej chętnie – przynajmniej oficjalnie – rządy zachodnie współpracowały z PRL, a życzliwiej patrzyły na „Solidarność”. Nie przypadkiem normalizacja stosunków z reżimem Jaruzelskiego przyspieszyła dopiero po tym, jak Gorbarczow zapoczątkował pierestrojkę, a nie wcześniej, po zniesieniu stanu wojennego, kiedy trwała w najlepsze zimna wojna, która miała wpływ chociażby na komunistyczny bojkot igrzysk olimpijskich w Los Angeles.

Ten trwały i podstawowy wpływ dobrze opisuje Marek Garztecki, ówcześnie emigracyjny działacz z Wielkiej Brytanii: „przy analizie reakcji Zachodu na działalność »Solidarności« nie można zapomnieć o międzynarodowym kontekście owych czasów. Podstawową rzeczą, o której my kompletnie zapominamy dzisiaj, było rozpowszechnione na Zachodzie – niezależnie od opcji politycznej (nawet bardziej na prawicy niż na lewicy) – poczucie strachu przed konfliktem nuklearnym ze Związkiem Radzieckim. W związku z tym zachowania ówczesnych polityków, które dzisiaj wydają nam się niezrozumiałe i błędne, w kontekście sytuacji politycznej owych czasów były zrozumiałe i logiczne. Efektem tego była dosyć ciekawa postawa: partie establishmentu, które długo utrzymywały się u władzy (czy to centrolewicowe, czy centroprawicowe), im bardziej były częścią politycznego establishmentu, tym bardziej były ostrożne w stosunku do »Solidarności« i tym bardziej zależało im na utrzymaniu status quo. Dzisiaj, z perspektywy historycznej widać, że przełom przynieśli Ronald Reagan i Margaret Thatcher. Bardziej Reagan. On wszedł w politykę zupełnie z bocznej ławki – dlatego okazał się przełomową postacią”27.

Przyjęta przez autora koncepcja pracy na pewno zawiera pewną niedoskonałość: chęć opisania dyplomacji co najmniej kilku krajów sprawia, że analiza postaw każdego z państw – traktowana niezależnie i osobno – jest niepełna. Skupiając się na problematyce pojedynczego kraju, można by dojść głębiej: przeanalizować więcej wątków, sięgnąć do kolejnych źródeł i opracowań. Szerokie ujęcie geograficzne wymagało pewnego spłycenia badań. Jednakże to właśnie owo szerokie ujęcie stanowi zarazem główny atut monografii. O ile dotychczas opublikowane opracowania rzadko wychodzą poza kadr danego państwa, o tyle tutaj podjęto próbę zestawienia, porównania i konfrontacji różnych punktów widzenia w optyce narodowej; z zastosowaniem jednolitej metody badawczej, opartej na możliwie dokładnej analizie źródłowej. Autor ma nadzieję, że ten atut rekompensuje słabości zamysłu książki.

Chciałbym bardzo podziękować recenzentom książki – prof. Jerzemu Eislerowi i prof. Marcinowi Kuli – za ich niezwykle cenne uwagi. Wyrazy wdzięczności należą się pracownikom Wydziału Wydawnictw BEP IPN zaangażowanym w prace nad książką. Gorące podziękowania kieruję pod adresem dr Małgorzaty Chomy-Jusińskiej, Marcina Frybesa, Magdaleny Heruday-Kiełczewskiej, dr. Sławomira Łukasiewicza i Wiktora Moszczyńskiego, którzy ułatwili mi dostęp do wielu materiałów z epoki, zwłaszcza wycinków prasowych i ikonografii. Jestem również wdzięczny Przemysławowi Gasztoldowi-Seniowi za użyczenie mi dokumentów kanadyjskich pochodzących z Library and Archives Canada oraz prof. Gabrielowi Doherty za możliwość wglądu do materiałów irlandzkich.

* * *

Korzystając z typologii zaproponowanej przez Antoniego Dudka, dzielącej badania historyczno-politologiczne na dwa nurty: tworzące oryginalne teorie analityczne oraz wprowadzające nowe ustalenia badawcze, zaliczam moje rozważania do tego drugiego prądu. Chronologiczny wykład ma na celu prześledzenie – dzięki odtworzeniu faktografii – ewolucji i determinant postaw politycznych Zachodu wobec „Solidarności” na kilku przecinających się płaszczyznach: działań pojedynczego państwa, uwarunkowań ponadnarodowych, relacji z władzami PRL i wreszcie stosunków z polską opozycją. Tak przeprowadzona analiza – wraz z ogólniejszymi wnioskami – może stać się realną podstawą do tworzenia modeli teoretycznych, których częstą wadą jest niemożność ich wykorzystania do odpowiedzi na najważniejsze dla historyka i politologa pytania: „jak to było i dlaczego?”.

1 Nazwa pochodzi od nazwiska brytyjskiego wydawcy Thomasa Cursona Hansarda, który od 1809 r. drukował, a od 1812 r. wydawał zapisy obrad parlamentarnych.

2 Dokumenty te są zgromadzone przede wszystkim w Archiwum IPN, AMSZ, Archiwum Akt Nowych, Ośrodku KARTA oraz Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL. Warto podkreślić, że znajdujący się w Ośrodku KARTA zespół archiwalny „Solidarności” został przez UNESCO wpisany na listę najważniejszych kolekcji archiwalnych świata w międzynarodowym rejestrze „Mémoire du Monde”.

3 Ku opinii tej zdaje się skłaniać Marek Jędrys, który, analizując szyfrogramy Ambasady PRL w Waszyngtonie z 1989 r., przekonuje: „z prezentowanej korespondencji […] wyłania się w miarę czytelny obraz podejścia amerykańskiej administracji, kręgów parlamentarnych […] do wydarzeń rozgrywających się w Polsce” (M. Jędrys, Informacja o dokumentach [w:] Ku wielkiej zmianie. Korespondencja między Ambasadą PRL w Waszyngtonie a Ministerstwem Spraw Zagranicznych, styczeń–październik 1989, red. H. Szlajfer, Warszawa 2008, s. 18).

4 Zob. m.in. A. Chwalba, Czasy „Solidarności”. Francuscy związkowcy i NSZZ „Solidarność” 1980–1990, Kraków 1997; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność = Merci pour votre solidarité!, Warszawa 2005; idem, Une experience de dialogue Est-Ouest. Les dimensions de l’engagement de la CFDT en faveur du mouvement Solidarność, Paris 1997; R. Gawrich, Deutscher Gewerkschaftsbund und polnische Gewerkschaftsbewegung. Der DGB als transnationaler Akteur und seine Beziehungen zur „offiziellen” un „oppositionellen” Gewerkschaftsbewegung in der Volksrepublik Polen (1970–1989), Bonn 1996; I. Goddeeris, Western Trade Unions and Solidarność: a Comparison from a Polish Perspective, „The Polish Review” 2007, nr 3, s. 305–329; A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”. Przykłady pomocy zachodnioniemieckiego społeczeństwa i państwa w latach 1980–1982, Warszawa 2006; J. Strękowski, Bohaterowie Europy. Norwegia – Polsce 1976–1989, Warszawa 2005; Solidarité. Analyse d’un mouvement social. Pologne 1979–1981, red. A. Touraine, Paris 1982. Więcej publikacji w bibliografii.

5 Zob. zwłaszcza D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung 1982–1991, Bonn 1993.

6 Zob. np. ibidem; N. Bégin, Kontakte zwischen Gewerkschaften in Ost und West: die Auswirkungen von Solidarnosc in Deutschland un Frankreich: ein Vergleich, „Archiv für Sozialgeschichte” 2005, t. 45; D. Bingen, Die deutsch-polnischen Beziehungen nach 1945, „Aus Politik und Zeitgeschichte” 2005, nr 5–6, s. 9–17; idem, Helmut Kohls Polenpolitik, „Die Politische Meinung” 1998, nr 349, s. 25–35; idem, Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski. Od Adenauera do Kohla 1949–1991, Kraków 1997; N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność? Politische Reaktionen aus der Bundesrepublik auf die Entstehung der „Solidarność” und die Ausrufung des Kriegszustandes in der Volksrepublik Polen 1980–1982, „Deutschland Archiv” 2009, nr 41, s. 69–75; K. Malinowski, Polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski w latach 1982–1991, Poznań 1997.

7 Zob. np. M. Frybes, Rencontre ou malentendu autour de Solidarité?, „CFDT aujourd’hui” 1991, nr 100, s. 104–110; K. Gebert, Magia słów. Polityka francuska wobec Polski po 13 grudnia 1981 r., Londyn 1991; M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce: grudzień 1981 – styczeń 1982, Warszawa 2012; G. Mérétik, Noc generała, Warszawa 1989, wersja francuska: La Nuit du General (Varsovie, 13 decembre 1981). Enquête sur le coup d’état, Paris 1989; J.B. Raimond, Le Quai d’Orsay à l’épreuve de la cohabitation, Paris 1989.

8 Zob. np. G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory: Big or Too Big. Poland’s Revolution as Seen from the U.S. Embassy, www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB42; idem, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność, „The Polish Review” 2007, nr 3, s. 277–304; R.L. Hutchings, American Diplomacy and the End of the Cold War. An Insider’s Account of US Policy in Europe, 1989–1992, Washington 1997; H. Sjursen, The United States, Western Europe and The Polish Crisis. International Relations in the Second Cold War, New York 2003.

9 Zob. np. G. Dalos, Der Vorhang geht auf. Das Ende der Diktaturen in Osteuropa, München 2009; S. Kotkin, Uncivil Society. 1989 and the Implosion of the Communist Establishment, New York 2009; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce w latach 1947–1989, Warszawa 2007; M.E. Sarotte, 1989: The Struggle to Create a Post-Cold War Europe, Princeton 2009.

10 M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991, Katowice 2007.

11 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie 1944–1989, Warszawa 1990.

12 NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2–7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010. Spośród licznych opracowań dotyczących historii „Solidarności” można wymienić np. Solidarność. XX lat historii, koncepcja A. Borowski, red. M. Łątkowska, Warszawa 2000; Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności 1980–1989, Warszawa 1990; R. Terlecki, „Solidarność”: dekada nadziei 1980–1989, Warszawa 2010; Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003.

13 A. Paczkowski, Dyplomacja polska czasów kryzysu [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. 6, red. W. Materski, W. Michowicz, Warszawa 2010, s. 823; zob. też idem, Boisko wielkich mocarstw: Polska 1980–1989. Widok od wewnątrz, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2002, nr 3, s. 165–166.

14 Por. J. Bryła, Dyplomacja instrumentem polityki zagranicznej państwa [w:] Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, C. Mojsiewicz, Wrocław 1998, s. 51–73.

15 J. Sutor, Prawo dyplomatyczne i konsularne, Warszawa 2000, s. 29.

16 Por. D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 12–13.

17 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski…, s. 8.

18 J. Bryła, Czynniki kształtujące stosunki międzynarodowe [w:] Stosunki międzynarodowe…, s. 25–36; Z. Czachór, Uczestnicy stosunków międzynarodowych [w:] ibidem, s. 43–50.

19 Na temat koncepcji przywództwa politycznego i władzy politycznej zob. np. J.J. Wiatr, Przywództwo polityczne. Studium politologiczne, Łódź 2008; P. Żukiewicz, Przywództwo polityczne. Teoria i praktyka, Warszawa 2011; Władza polityczna. Koncepcje i ujęcia zjawiska, red. S. Wróbel, Katowice 1997.

20 Ch.W. Kegley Jr., E.R. Wittkopf, World Politics. Trend and Transformation, New York 2004, s. 64; zob. też W. Szymborski, Międzynarodowe stosunki polityczne, Warszawa 2006, s. 209.

21 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca reakcji Zachodu na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

22 U.S. Department of State, Dictionary of International Relations Terms, Washington 1987, s. 85; zob. M. Leonard, V. Alakson, Going Public. Diplomacy for the Information Society, London 2000.

23 Solidarność, Zachód i Węże. Służba Bezpieczeństwa wobec emigracyjnych struktur Solidarności 1981–1989, red. P. Pleskot, Warszawa 2011.

24 Zob. np. Encyklopedia „Solidarności”. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1–2, praca zbiorowa, Warszawa 2010–2011; Solidarność podziemna 1981–1989…; R. Terlecki, „Solidarność”: dekada nadziei…; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1989, Kraków 2004; Stan wojenny w Polsce 1981–1983…; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2007.

25 W niniejszej książce terminy Stolica Apostolska i Watykan (Państwo Miasto Watykan) będą ze względów stylistycznych traktowane wymiennie, pomimo formalnoprawnych różnic między tymi pojęciami (zob. K. Strzałka, Szczególna forma państwa – Państwo Miasto Watykan [w:] Małe państwa Europy Zachodniej i terytoria o statusie specjalnym. Ich rola i miejsce w Unii Europejskiej, red. R. Żelichowski, Warszawa 2008, s. 25–80).

26 A. Michnik, Listy z Białołęki, Warszawa 1982, s. 7.

27 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

„SOLIDARNOŚĆ” (1980–1981). MIĘDZY SYMPATIĄ A KONSTERNACJĄ

Można zaryzykować stwierdzenie, że w momencie wybuchu „Solidarności” w sierpniu 1980 r. w świecie demokratycznym nie było ani jednego państwa, które by jednoznacznie negatywnie ustosunkowało się do polskiego ruchu związkowego. Sytuacja ta trwała w zasadzie przez cały szesnastomiesięczny okres jawnego funkcjonowania „Solidarności”. Pozostaje jednak faktem, że umiarkowany stosunek do polskiej opozycji był na Zachodzie wyraźnie zróżnicowany i niejednolity. Między skrajnymi postawami ostrożnego wyczekiwania – czy nawet obojętności – a optymistycznego zaufania i wyraźnej sympatii występowała cała gama stanowisk mniej jednoznacznych, a bardziej złożonych i zniuansowanych. Łączyła je na pewno obawa przed eskalacją wewnętrznego konfliktu w PRL oraz destabilizacją, grożącą obudzeniem się rosyjskiego niedźwiedzia.

Obawa ta skutecznie powstrzymywała nie tylko prosolidarnościowe gesty oficjalnej dyplomacji, ale i realną politykę. Jak zauważa Andrzej Paczkowski, na Zachodzie, „sympatyzując z »Solidarnością« i przychylnie patrząc na »odnowę« w PZPR, troszczono się głównie o stabilizację w całym regionie i w Europie jako takiej. To, co spędzało sen z powiek zachodnim politykom, dotyczyło ewentualności radzieckiej interwencji militarnej na wzór lat 1956 (Węgry) czy 1968 (Czechosłowacja), a wszystkie bardziej radykalne działania opozycji zdawały się ją prowokować. Choć osłabienie Obozu [socjalistycznego], spowodowane sytuacją w Polsce, było rzecz jasna na rękę Zachodowi, nie oznaczało, iż Waszyngton, Londyn czy Paryż są gotowe do podsycania »polskiego ogniska«. Raczej skłaniały się do hamowania »Solidarności«, gdyby szła za daleko”1. W innym miejscu badacz stwierdza: „jeśli Związek Sowiecki – i jego sojusznicy – wywierali presję na podjęcie przez władze radykalnych działań, to zarówno Amerykanie i ich sojusznicy, jak i Papież jednoznacznie sugerowali konieczność zmniejszenia napięcia w Polsce i szukanie przez obie strony kompromisu. W każdym razie nie ma żadnych świadectw, aby którykolwiek z rządów zachodnich podejmował jakiekolwiek działania, które miałyby na celu zachęcanie do konfrontacji”2.

Po podpisaniu w 1975 r. przez PRL Aktu końcowego KBWE w Helsinkach państwa zachodnie zyskały dogodny instrument umożliwiający dopominanie się o losy polskiej opozycji w kontekście łamania praw człowieka i zbijający zarzuty władz komunistycznych o „ingerowanie w wewnętrzne sprawy Polski”. W tych sprzecznych niekiedy uwarunkowaniach kształtowały się skomplikowane reakcje polityczne Zachodu na wyjątkowe zjawisko, określane niekiedy (niezbyt słusznie) terminem „karnawał Solidarności”.

„Wielka czwórka”: USA, Francja, RFN, Wielka Brytania

Na początku lat osiemdziesiątych we Francji i w Stanach Zjednoczonych – tzn. u najważniejszych oprócz RFN i Wielkiej Brytanii zachodnich partnerów PRL – nastąpiły ważne przemiany polityczne. We Francji podzielony obóz spadkobierców gen. Charles’a de Gaulle’a po raz pierwszy od 1956 r. oddał w maju 1981 r. władzę socjalistom, kierowanym przez nowego prezydenta François Mitterranda. Nastąpił wyraźny zwrot w lewo – przynajmniej w polityce wewnętrznej. Kilka miesięcy wcześniej demokratę Jimmy’ego Cartera w Białym Domu zastąpił republikanin Ronald Reagan, który rozpoczął konserwatywną rewolucję i zaostrzył kurs względem ZSRR. Te doniosłe, choć tak różne zmiany polityczne (poprzedzone długimi i wyczerpującymi kampaniami wyborczymi), które spowodowały nieuniknione przejściowe zamieszanie, zdecydowanie wpłynęły na stosunek obu państw do wydarzeń w Polsce. Stosunek ten cechowała zmienność postaw oraz pewna niekonsekwencja w ocenianiu działań „Solidarności” i posunięć władz PRL.

Waszyngton: „Solidarność” w cieniu Moskwy

Amerykańską (i ogólnie: zachodnią) ocenę wydarzeń w Polsce między sierpniem 1980 r. a grudniem 1981 r. determinowała przede wszystkim kwestia radziecka, a ściślej – obawa przed radziecką interwencją w Polsce na wzór inwazji na Czechosłowację w 1968 r. Jak dobitnie, ale trafnie ocenia brytyjski dyplomata sir Rodric Braithwaite, „w rzeczywistości Amerykanie nie tyle dbali o Wielką Brytanię czy Polskę, ile interesowały ich przede wszystkim relacje z Moskwą: negocjacje rozbrojeniowe, wyścig zbrojeń”3. Dlatego też głównym hasłem dyplomacji amerykańskiej, powtarzanym niczym mantra, stała się nieinterwencja w wewnętrzne sprawy polskie, które miały być rozwiązywane przez samych Polaków. Dogmat ten przyjęły w zasadzie wszystkie państwa demokratyczne na całym świecie. Najbardziej konsekwentnie realizowali go członkowie NATO.

Licząc się ze znaczącą polską mniejszością, administracja Cartera przychylnie, choć ogólnikowo, odniosła się do porozumień sierpniowych. Duże znaczenie w tych reakcjach miał fakt, że tocząca się w USA prezydencka kampania wyborcza wkraczała właśnie w decydującą fazę. Miała ona istotny wpływ na retorykę odchodzącej ekipy. Wydaje się, że tuż przed wybuchem „Solidarności” główny problem absorbujący wschodnią politykę amerykańską i ambasadę polską w Waszyngtonie stanowiły kredyty i zadłużenie oraz fakt przyjęcia przez Cartera 25 czerwca 1980 r. nowej wersji strategii nuklearnej (prezydencka dyrektywa PD-59), określonej mianem countervailing strategy (strategii przeciwdziałania), zakładającej możliwość uderzeń uprzedzających na określone cele przeciwnika4. Do tej pory mówiono tylko o uderzeniach odwetowych – odchodząc od polityki détente po inwazji ZSRR na Afganistan w grudniu 1979 r., USA zaostrzyły więc stanowisko5. W sprawie polskiej starano się na razie unikać wiążących deklaracji, choć prezydent Carter w rozmowach z sojusznikami z NATO w końcu sierpnia nawoływał do zwiększenia pomocy finansowej dla Polski. Z uwagi na opory w Kongresie sam nie miał jednak możliwości realizacji tego postulatu6. Jednocześnie amerykańska strategia wahała się między dążeniem do „uspokojenia Polaków” i zapobieżenia destabilizacji a wolą wzmocnienia nastrojów antykomunistycznych w PRL jako jednym ze sposobów osłabiania bloku radzieckiego7. Rozdwojenie to występowało co najmniej do końca 1989 r.

Problem wydarzeń na Wybrzeżu miał w dyplomacji amerykańskiej status low profile, zakładający umiarkowane reakcje, choć jeszcze w połowie lipca prezydencki doradca Zbigniew Brzeziński zapewniał polskich opozycjonistów o poparciu USA8. 20 lipca wywiad amerykański sporządził natomiast dokument typu alert memorandum (raport o zagrożeniu), w którym ostrzegał, że rosnący niepokój społeczny w Polsce może zostać powstrzymany siłą9. Nie były to jednak jedyne głosy. Według peerelowskiego kontrwywiadu, przebywający w Warszawie zachodni dyplomaci (z oficerami CIA na czele) tuż przed utworzeniem „Solidarności” nie zdawali sobie sprawy z rozmiarów polskiego kryzysu. Mieli oni wyrażać pogląd, „że jeśli nadal utrzyma się taka sytuacja, to możliwość spotęgowania napięć w sierpniu bieżącego roku jest minimalna”, i przewidywać, „że do września władzom uda się zrealizować to, co próbowano od 10 lat, a mianowicie podnieść ceny mięsa bez spowodowania poważnych zamieszek i niepokojów społecznych”10. Nie wiadomo, w jakim stopniu te słowa oddawały realną sytuację, a w jakim – życzeniowe myślenie polskich służb.

Co charakterystyczne, Departament Stanu (zwany potocznie Mglistą Doliną – Foggy Bottom) zapewniał 18 sierpnia polską ambasadę, że uważa strajki za „sprawy wewnętrzne PRL i rządu polskiego”11. W tym czasie takie oświadczenie rzeczywiście mogło odpowiadać prawdzie; nie zastanawiano się jeszcze nad reakcjami ZSRR na wydarzenia w Polsce. Mimo to ostrożność oświadczenia wywołała krytykę ze strony części administracji, obawiającej się, że dla Moskwy łagodność tonu może świadczyć o słabości USA12. Zachowawcza postawa Cartera została też skrytykowana na łamach paryskiej „Kultury” przez Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, który pisał: „często natomiast wolno sobie w duchu życzyć, żeby zachodni »mężowie stanu« zachowali milczenie absolutne, unikając odruchów pajacowatych, które ani nie wzbudzą do nich sympatii we wschodniej Europie, ani nie obrodzą na ich własnej giełdzie wyborczej. Mam na myśli Cartera, którego pierwszą reakcją był monit pod adresem Moskwy, iż Waszyngton jest zaniepokojony… wznowionym zagłuszaniem rosyjskich audycji »Głosu Ameryki«”13.

21 sierpnia Departament Stanu zaprotestował jednak przeciw aresztowaniu grupy dysydentów14. Dzień wcześniej około stu kongresmanów podpisało rezolucję republikanina Dona Rittera wyrażającą poparcie dla utworzenia niezależnych związków zawodowych w Polsce i ich prawa do strajku15. Jednocześnie dokerzy ze wschodniego wybrzeża ogłosili bojkot polskich statków jako wyraz solidarności z polskimi stoczniowcami16. Decyzja amerykańskich kolegów zrobiła duże wrażenie na polskich stoczniowcach. Ten wątek pojawił się w opowiadaniu Janusza Głowackiego Moc truchleje17. Wspomniane inicjatywy nie przekładały się na oficjalne stanowisko dyplomacji, które nadal – zdaniem ambasady polskiej w Waszyngtonie – było jasne i wstrzemięźliwe, podkreślające dobre stosunki między obydwoma państwami18. Wydarzenia w Polsce utrudniły jednak negocjacje w sprawie przyznania PRL nowych kredytów, co zauważali zachodni dyplomaci19. Z analiz wewnętrznych Departamentu Stanu wynika, że już od połowy miesiąca liczył się on z poważnymi konsekwencjami strajków na Wybrzeżu. W raporcie z 16 sierpnia przypuszczano, że obecna sytuacja przyczyni się do powstania „nowego elementu pluralizmu” w Polsce, ale ustępstwa na rzecz robotników jeszcze bardziej pogrążą polską gospodarkę, co prawdopodobnie zwiększy niepokoje społeczne20. Przewidywania te w dużej mierze się sprawdziły.

Nie może dziwić, że z dnia na dzień kwestie polskie stawały się dla Białego Domu coraz ważniejsze: 22 sierpnia dyskutowano o nich na cotygodniowym spotkaniu Cartera z doradcami, m.in. Zbigniewem Brzezińskim21. Ten ostatni w rozmowie z dziennikarzami wyraził przekonanie, że PRL jest i pozostanie w obozie radzieckim, postulował jednak kontynuowanie przemian demokratycznych, a zarazem wyraził chęć jak najszybszego przywrócenia spokoju w Polsce22. Oświadczył: „mamy nadzieję, a można by powiedzieć: oczekujemy, że nie będzie dalszego zaangażowania Sowietów w sprawy polskie”23. W tym samym czasie Waszyngton zastosował strategię pewnego rodzaju szantażu finansowego, którą z powodzeniem rozwijał później, zwłaszcza po 13 grudnia 1981 r. – ambasador w Warszawie William E. Schaufele na spotkaniu 26 sierpnia ze swoim francuskim odpowiednikiem Jacques’em Dupuy informował, że jego placówka w rozmowach z polskimi władzami obiecywała dalsze kredyty i pomoc w wyjściu z ekonomicznego marazmu, ale zastrzegała, iż w razie rozlewu krwi będzie to bardzo trudne24. Tworzenie takiego iunctim stanowiło skuteczną metodę nacisku na państwowych negocjatorów. Jednocześnie na forum NATO Amerykanie zabiegali o sporządzenie długofalowej prognozy rozwoju wydarzeń w Polsce, zwłaszcza w perspektywie polityki Kremla25.

Roszady w polskim kierownictwie państwowym (odwołanie z urzędu premiera Edwarda Babiucha) z końca sierpnia nie wpłynęły na modyfikację umiarkowanej postawy administracji Cartera, pomimo coraz wyraźniejszej jej krytyki ze strony mediów i opozycji. Sekretarz stanu Edmund Muskie, mający polskie korzenie, zapewniał o woli współpracy z nową ekipą, podkreślał wyłącznie wewnętrzny charakter wydarzeń w Polsce i życzył osiągnięcia szybkiej stabilizacji26. Przestrzegał też największą amerykańską centralę związkową AFL-CIO (American Federation of Labor and Congress of Industrial Organizations, Amerykańska Federacja Pracy i Kongres Organizacji Przemysłowych), która entuzjastycznie zareagowała na mobilizację polskich robotników, przed zbytnim angażowaniem się – mogło być ono źle zinterpretowane przez ZSRR27. 26 sierpnia w trakcie sesji ONZ Jimmy Carter i szef zachodnioniemieckiej dyplomacji Hans-Dietrich Genscher wydali wspólne oświadczenie, w którym po raz kolejny wyrażono wstrzemięźliwość i wolę niemieszania się w wewnętrzne sprawy polskie28. Dzień później prezydent Carter wystosował list w sprawie Polski do Margaret Thatcher, Valéry’ego Giscarda d’Estaing i Helmuta Schmidta. Stwierdził w nim, że wydarzenia w Polsce mogą zaważyć na przyszłości całego bloku wschodniego. Chociaż poparł dążenia strajkujących do reform, wyraził obawę przed reakcją Związku Radzieckiego. Sugerował, by zachodni sojusznicy wypracowali jednolity scenariusz na wypadek radzieckich ruchów wojskowych i jako podstawę swego stosunku do Moskwy przyjęli zasadę nieingerencji w wewnętrzne sprawy polskie, aby nie dać Kremlowi najmniejszego pretekstu do interwencji29. Umiarkowanie i ostrożność administracji amerykańskiej podkreślali eksperci z innych krajów30.

Niedługo po przesłaniu listu CIA sporządziła raport, w którym sugerowała, że ZSRR nie zgodzi się na wolne związki zawodowe31. Zdawano sobie sprawę z tego, że dla Moskwy pełna kontrola nad PRL (nazywaną przez Zbigniewa Brzezińskiego „państwem osiowym”) umożliwiała pewniejsze trzymanie w ryzach NRD, Czechosłowacji i Węgier, nie wspominając o republikach bałtyckich i Ukrainie32. Bardziej stanowcze inicjatywy mnożyły się w rozgorączkowanym kampanią wyborczą Kongresie, np. 26 sierpnia polonijny kongresman Clement Zabłocki przedłożył w Izbie Reprezentantów projekt rezolucji, w której domagał się zwolnienia aresztowanych strajkujących (choć przecież zatrzymanych nie było) i niełamania postanowień Aktu końcowego KBWE. Została ona przyjęta stosunkiem głosów 435 do 0 na początku października33. O łamaniu aktu mówił też przewodniczący Komisji Kongresu do spraw KBWE, Dante Fascell34.

Podczas przemówienia inaugurującego kampanię wyborczą w mieście Tuscumbia (Alabama) wygłoszonego 1 września Carter po raz pierwszy oficjalnie wypowiedział się o porozumieniach szczecińskich i gdańskich, podkreślając pokojową determinację, wytrwałość i odwagę polskich robotników, stanowiące „przykład dla tych, którzy chwalą sobie wolność i ludzką godność”, ale także dyscyplinę. Cieszył się zarazem z osiągniętego kompromisu, będącego przejawem rozwoju praw człowieka. Słowa pochwały skierował też pod adresem rządu. Kampanię wyborczą prowadzono zgodnie z tą oficjalną retoryką Waszyngtonu. Jaskrawym przejawem tego częściowo instrumentalnego traktowania „Solidarności” były pokazowe spotkania zarówno Cartera, jak i Reagana z ojczymem Wałęsy, Stanisławem, do których doszło jeszcze we wrześniu35.

Podsumowując sierpniową postawę Waszyngtonu wobec strajków w Polsce, dziennikarz Thomas A. Sancton pisał 1 września 1980 r. o „życzliwej trosce zmieszanej z obawą”36. Bennett Kovrig dodaje, że USA miały trudności z koordynacją swych reakcji względem „Solidarności”37. MSZ sugerowało, że Waszyngton obawiał się, jakoby zdecydowane opowiedzenie się za „Solidarnością” dało władzom PRL i decydentom w Moskwie pretekst do stłumienia rodzącej się opozycji („współpraca z imperialistami”)38. Dlatego też podpisanie porozumień w Gdańsku i Szczecinie nie wpłynęło na zmianę amerykańskiej postawy. Wciąż obawiano się reakcji radzieckiej. W ogólnikowych stwierdzeniach dominował dogmat „niemieszania się w sprawy polskie”39. Pojawiły się także nowe wątki: od początku września Departament Stanu w rozmowach z ambasadą polską w Waszyngtonie sugerował, że kwestie „Solidarności” na pewno staną się jednym z tematów zbliżającej się kampanii wyborczej. Zwracał też uwagę na rosnącą presję środowisk prosolidarnościowych40. Świadczyło to o pewnym przewartościowaniu strategii dyplomacji amerykańskiej vis-à-vis Polski, które jednak nie skutkowało jeszcze konkretnymi posunięciami.

Zgodnie z sugestiami Departamentu Stanu we wrześniu, podczas kolejnych wystąpień wyborczych, prezydent interpretował porozumienia gdańskie jako przejaw sukcesu jego strategii dopominania się o prawa człowieka. 9 września w Perth Amboy (New Jersey) na spotkaniu ze związkowcami przekonywał: „robotnicy polscy udowodnili, że wolne związki zawodowe stanowią podstawowy instrument demokracji i że prawa człowieka i prawa pracy są nierozerwalne. Rząd polski wraz z robotnikami sam doszedł do tego w najlepiej pojętym interesie ludzi i narodu”. Niewiele z tych słów wynikało, oprócz chwalenia jednej i drugiej strony. Prezydent postanowił też nie zajmować stanowiska w sprawie odejścia Edwarda Gierka, więc starał się nie komentować tego faktu41.

Delikatna zmiana retoryki, zauważalna w pierwszych tygodniach po zawarciu porozumień, uwidoczniła się chociażby w wypowiedzi Edmunda Muskiego z 7 września, poświęconej wyborowi Stanisława Kani na I sekretarza KC PZPR. Zdaniem ambasady polskiej, Muskie, który stał się głównym animatorem polityki wobec Polski kosztem mającego coraz słabszą pozycję Brzezińskiego42, oceniał sytuację w Polsce jako bardzo delikatną, choć zgodnie z dyplomatyczną small talk wyraził chęć rozwoju obustronnych kontaktów43. Wydaje się, że nie do końca można ufać uspokajającym depeszom ambasadora Romualda Spasowskiego o niezmienności powściągliwej linii amerykańskiej44 – kilkanaście miesięcy później poprosił on o azyl. Można się zgodzić, że na poziomie oficjalnych kontaktów przewartościowania były rzeczywiście słabo widoczne, choć 10 września Ambasada USA w Warszawie zyskała nowego kierownika – Francisa J. Meehana. Dyplomację amerykańską nadal cechowało podkreślanie neutralności, któremu towarzyszyło umiarkowane wyrażanie sympatii dla strajkujących45. Priorytetem dyplomacji było niedopuszczenie do zaognienia sytuacji – w tym kontekście Carter np. 12 września deklarował dalszą pomoc zbożową dla Polski46. Jednakże w strategii administracji Cartera coraz wyraźniej oglądano się na to, co robi Moskwa.

Zgodnie z ogólnym moskiewskim kierunkiem dyplomacji waszyngtońskiej dość szybko wstrzemięźliwe poparcie Jimmy’ego Cartera dla ruchu solidarnościowego, formułowane zresztą głównie przez media, a nie przez polityków zajętych kampanią wyborczą (dla których wątki polskie były mimo wszystko drugorzędne), ustąpiło miejsca analizom posunięć radzieckich. Na przełomie sierpnia i września zdano sobie sprawę z dość oczywistego faktu, że w obliczu coraz większej skali protestów w Polsce stanowisko radzieckie będzie kluczowe. Strach przed interwencją stawał się coraz wyraźniejszy. Tendencja ta charakteryzowała cały okres „szesnastu miesięcy”. Jak wspomina Francis J. Meehan, powszechnie uważano, że Moskwa nie zawaha się „zniszczyć zagrożenia dla władzy komunistycznej w Polsce oraz dla jej własnej hegemonii”47.

Zapewne z tego powodu 12 września Biały Dom zdecydował się wreszcie przyznać PRL całą sumę kredytu, o który od wielu miesięcy zabiegał rząd polski – 670 mln dolarów48. Jak wyjaśniał Carter, „podejmując tę akcję, rząd Stanów Zjednoczonych odpowiada szybko i całkowicie na prośbę rządu i narodu polskiego. Ma to jednak głębszy sens – wypełniamy zobowiązanie moralne zakorzenione w fundamentalnych przekonaniach narodu Stanów Zjednoczonych i narodu polskiego. Akcja ta jest znaczącym świadectwem solidarności między narodem amerykańskim i narodem polskim. Jest wyrazem naszego podziwu dla godności, z jaką naród polski, robotnicy, rząd i Kościół zachowują się w tym trudnym okresie przemian i ewolucji […]. Jest to wreszcie manifestacja niesłabnącej wiary w to, że istotą kondycji ludzkiej jest tęsknota za podstawowymi prawami człowieka”49.

Prawdziwy powód był nieco inny: gdy zawarto porozumienie ze strajkującymi robotnikami, ekipie Cartera zaczęło bardziej zależeć na poprawie sytuacji gospodarczej Polski, mogącej wpłynąć na uspokojenie polityczne i zmniejszenie niezadowolenia Wielkiego Brata. Ze względu na to uspokojenie odcinała się przy tym od pomocowych inicjatyw AFL-CIO50. Oficjalnie prezydent nie mógł argumentować, że chodziło też o gest wobec środowisk polonijnych w ramach kampanii wyborczej. Później jednak na spotkaniu z przedstawicielami Polonii bez ogródek chwalił się, że były to „najwyższe kredyty tego typu udzielone kiedykolwiek przez nasz kraj innemu państwu”51.

W kolejnych tygodniach sekretarz stanu Muskie zapewniał o życzliwym podejściu do dalszych potrzeb52. Jak komentuje Bennett Kovrig, ówczesna amerykańska strategia względem Polski stawiała sobie dwa cele: po pierwsze, uniknięcie podkreślania radzieckiego zaangażowania, mogącego tylko pogorszyć sytuację (jak w 1968 r.), a po drugie – stabilizację sytuacji poprzez zachęty finansowe53. Co znamienne, wobec ogromnego zadłużenia PRL aż 85 proc. kredytu zostało przeznaczone wyłącznie na obsługę długu – amerykańska strategia stymulacji nie była więc skuteczna54.

Od początku września w prasie amerykańskiej pojawiały się teksty o ruchach wojsk radzieckich. W związku z tym 20 września Carter po raz kolejny zadeklarował wolę nieingerencji w sprawy polskie i zachęcał do tego samego Moskwę55. Jednocześnie w oficjalnych kontaktach z polską ambasadą Biały Dom zapewniał, że w przeciwieństwie do dziennikarzy nie widzi w tych manewrach „elementów bezpośrednio związanych z rozwojem sytuacji w Polsce”56. Nie wydaje się, żeby te zapewnienia były w pełni szczere. Matthew Nimetz, podsekretarz stanu do spraw pomocy wojskowej, w rozmowie z dyplomatami polskimi przyznał, że USA bardzo dokładnie śledzą ćwiczenia, które „są w niektórych aspektach różne od normalnych manewrów”57. W tym ogólnikowym sformułowaniu można wyczytać realną obawę, potęgowaną jeszcze przez zaostrzenie sytuacji międzynarodowej (wybuch wojny między Iranem a Irakiem). Obaw tych nie rozproszyło spotkanie Muskiego z szefem radzieckiej dyplomacji Andriejem Gromyką w Nowym Jorku na początku października 1980 r.58 ani wizytacja placówek w krajach socjalistycznych przeprowadzona pod koniec tego miesiąca przez Petera Bridgesa, dyrektora Biura do spraw Europy Wschodniej Departamentu Stanu59.

Już we wrześniu prezydenccy doradcy utworzyli Specjalny Komitet Koordynacyjny (Special Coordination Committee, SCC), mający przygotować projekt amerykańskiego stanowiska w sprawie ewentualnej inwazji radzieckiej w Polsce. Komitet śledził manewry wojsk radzieckich i rozważał możliwe scenariusze i działania na arenie międzynarodowej. Stałym uczestnikiem posiedzeń komitetu był m.in. Zbigniew Brzeziński, który namawiał prezydenta do bardziej zdecydowanego stanowiska wobec Polski60. W kontaktach z Polakami polonijny doradca wręcz zalecał stanowczą postawę w razie interwencji radzieckiej, co moskiewska „Prawda” odczytała jako zachętę do powstania. W związku z tym Brzeziński wycofał się z podobnych zachęt, przekonując, że polski kryzys powinien być rozwiązany w kontekście „pewnych historycznych i geograficznych realiów”61.

19 września alarmistyczny raport w sprawie Polski (kolejne alert memorandum) przedstawił prezydentowi szef CIA Stansfield Turner. W dokumencie znalazły się tezy o przygotowywanej inwazji62. Turner zauważał przy tym, że w Moskwie nie było jednomyślności co do ataku, dlatego nowy I sekretarz KC PZPR Stanisław Kania zyskiwał nieco czasu na poradzenie sobie z „Solidarnością”63. Nad raportem dyskutowano m.in. na posiedzeniu SCC 22 września. Obawy przed tym, by nie dać Moskwie żadnego pretekstu do interwencji, a jednocześnie chęć wypracowania jednolitego, zdecydowanego stanowiska całego Zachodu przypominały podobne dyskusje, prowadzone już od lat pięćdziesiątych. Pojawiły się też skojarzenia z Czechosłowacją w 1968 r.64 Odchodząca ekipa Cartera nie patrzyła w przyszłość Polski z optymizmem: oceniano, że interwencję radziecką może spowodować zarówno kontynuowanie reform i dialogu z „Solidarnością” (skala ustępstw w końcu przekroczy punkt krytyczny), jak i próby zdławienia tego masowego ruchu społecznego (wywołałoby to rozruchy społeczne, które trzeba by powstrzymać). Zapewne mało realistycznie spodziewano się, że w razie ataku bliskie teatru działań państwa neutralne – Szwecja, Austria, a nawet Jugosławia – będą gotowe dołączyć do zachodniego sojuszu obronnego65. Rozważania te doskonale pokazują, jak silnie „Solidarność” wstrząsnęła międzynarodową dyplomacją.

Analitycy amerykańscy dostrzegali ponadto rosnące napięcie polityczne (czy propagandowe) między Warszawą a Waszyngtonem: 19 października wiceminister spraw zagranicznych Marian Dobrosielski wezwał na rozmowę amerykańskiego chargé d’affaires oraz przedstawicieli dyplomatycznych RFN i Wielkiej Brytanii i zaprotestował przeciw „ingerencji niektórych środków przekazu […] w sprawy wewnętrzne Polski”. Miał na myśli m.in. Radio Wolna Europa66. Podobne zarzuty strona polska formułowała w różnej formie nagminnie.

Trzy dni później William Tapley Bennett, szef stałego przedstawicielstwa USA przy NATO (w randze ambasadora), wypowiedział się na temat stosunku państw bloku wschodniego i ZSRR do wydarzeń w Polsce. Zauważył rosnącą frustrację i konsternację bratnich krajów, obawiających się skutków polskiego kryzysu (w tym demoralizacji w PZPR). Zdaniem Amerykanów, państwa te z jednej strony pragnęły, by Kania poradził sobie z kryzysem, co pozwoliłoby uniknąć interwencji radzieckiej, a z drugiej zaostrzały retorykę, by nie dać swym społeczeństwom jakiegokolwiek pretekstu do naśladowania wzorca polskiego i przygotować się na ewentualną akcję Moskwy nad Wisłą. Jednocześnie w polityce wewnętrznej dokonywano kosmetycznych zmian, aby osłabić reformatorskie tendencje na własnym podwórku. Bennett przyznał, że nie dysponował pewnymi informacjami o zamierzeniach ZSRR, a wywiad nie potrafił podać „twardych faktów na temat radzieckich intencji”. Swoje prognozy Amerykanie opierali zatem przede wszystkim na prasie. Zaryzykowali jednak stwierdzenie, że w tym momencie Moskwa nie była zdecydowana na interwencję, mimo iż obawiała się utraty kontroli nad sytuacją w Polsce i rozprzestrzeniania się „polskiej zarazy”. Zauważano też stałe kontakty władz polskich i radzieckich (których natury nie potrafiono dokładnie określić) i niewyrażenie przez Kreml zgody na działalność wolnych związków zawodowych. Przyznawano również, że jeśli sytuacja będzie się pogarszać, Moskwa zostanie w końcu zmuszona do działania bez względu na konsekwencje. Przewidywano, że mogłaby wtedy wysłać do Polski od 30 do 45 dywizji (w zależności od postawy Wojska Polskiego) albo „przyjść z pomocą” mniejszymi siłami na prośbę władz polskich67. W sumie Bennett sformułował więcej pytań niż odpowiedzi.

O dużych obawach przed ruchami radzieckimi w pierwszych miesiącach działania „Solidarności” świadczy spotkanie Specjalnego Komitetu Koordynacyjnego, które odbyło się 23 października, poświęcone ewentualnej radzieckiej inwazji na Polskę. Kilka dni wcześniej minister spraw zagranicznych Józef Czyrek dał pośrednio do zrozumienia brytyjskiemu i amerykańskiemu ambasadorowi w Warszawie, że PRL stanowi nierozerwalną część bloku wschodniego, Zachodowi nie pozostawało zatem nic innego, jak zaakceptować nawet użycie siły w Polsce68. Dwa dni przed spotkaniem SCC z 23 października pod nadzorem Brzezińskiego powstał dokument, mający stanowić podstawę tych rozmów. Zastanawiano się w nim, w jaki sposób zareagować na takie posunięcia. Zdawano sobie sprawę z konieczności uwzględnienia stanowiska sojuszników europejskich, mniej skłonnych do radykalnych działań (szczególnie RFN). Dość cynicznie pisano: „oczywiście im brutalniejsza radziecka interwencja, tym łatwiej zmusić Europejczyków do działania. I przeciwnie: niejednoznaczność pozwoliłaby im – zwłaszcza Niemcom – wysuwać tezę, że ostra reakcja, szczególnie na płaszczyźnie gospodarczej, mogłaby sprowokować katastrofę, której chcemy uniknąć”69. To ostatnie zdanie okazało się prorocze w kontekście stanu wojennego – było kwintesencją owej niejednoznaczności.

Autorzy dokumentu spodziewali się zatem trudności w narzuceniu europejskim sojusznikom strategii sankcji gospodarczych wobec ZSRR. Liczono na lojalność Wielkiej Brytanii i uznano za kluczową postawę Francji. Wśród ewentualnych reakcji na hipotetyczną inwazję nie przewidywano odpowiedzi militarnej (oprócz podniesienia poziomiu gotowości bojowej), lecz działania dyplomatyczne (m.in. démarches, oświadczenia, protesty na forum ONZ, szykany dyplomatyczne), ekonomiczne (sankcje gospodarcze) i psychologiczne (apele do organizacji robotniczych, pokojowych, podkreślanie własnych kontaktów z papieżem, Chińczykami, Indiami, a także liderami komunistycznymi w Rumunii, Jugosławii i na Kubie, co miało służyć naruszeniu jednolitości bloku wschodniego). USA nie zamierzały ryzykować stabilności podziału jałtańskiego. Najostrzejsze posunięcia, których się spodziewano, stanowiły wysłanie do Europy dodatkowych dywizji (podobnie jak w czasie kryzysu berlińskiego w 1961 r.) oraz sprzedaż defensywnego uzbrojenia Chinom70. Były to jednak tylko możliwości do rozważenia.

W czasie wspomnianego spotkania SCC, w którym uczestniczyli: Brzeziński, Muskie, sekretarz obrony Harold Brown, przedstawiciele m.in. Połączonego Kolegium Szefów Sztabów (Joint Chiefs of Staff), Rady Bezpieczeństwa Narodowego i administracji Białego Domu, dyskutowano nad wymienionymi tezami. Wyróżniono dwa scenariusze inwazji: łagodniejszy (zakładający minimalne użycie przemocy) i pełny atak. W zależności od wersji amerykańskie reakcje miały być zróżnicowane – choć w istocie chodziło tylko o stopień natężenia wspomnianych kroków, a nie o ich zmianę jakościową. Zresztą za bardziej prawdopodobny uznano pierwszy scenariusz. Drugi określono jako znacznie gorszy niż przypadek Czechosłowacji w 1968 r. W czasie dyskusji pojawił się bardzo ciekawy wątek możliwości oporu polskiej armii przed atakiem – temat ten został rozwinięty wiosną następnego roku. Sekretarz stanu Muskie podkreślał – jak się okazało, słusznie – że najbardziej możliwy wydaje się nacisk Moskwy na odsunięcie Kani i zastąpienie go bardziej posłusznym politykiem, a nie działania militarne. Dlatego zalecał nieprowokowanie ZSRR i niepodejmowanie zdecydowanych działań wyprzedzających. Skłaniano się ku prowadzeniu zakulisowych rozmów z najważniejszymi sojusznikami na forum nieformalnej grupy NATO, zwanej Quad, skupiającej przedstawicieli Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii i USA71.

Jak przystało na rasowych polityków, uczestnicy dyskusji starali się ustalić, co może zyskać w tej sytuacji amerykańska racja stanu. David Aaron z Białego Domu wymienił trzy cele Waszyngtonu: „ukaranie Sowietów, wzmocnienie Europejczyków i spotęgowanie reakcji Trzeciego Świata”. Nieco inaczej ujął to zastępca dyrektora CIA Frank Carlucci: „1) wzmocnienie zachodniego sojuszu; 2) zdyskredytowanie Sowietów; 3) umocnienie Rumunów i Jugosłowian; 4) zneutralizowanie negatywnej reakcji opinii publicznej [na atak]”. Znacznie mniej liczyła się w tych planach „Solidarność”. W te refleksje wpisywała się zarazem mentalność wyborcza: Brzeziński przypuszczał, że „jeśli Reagan wygra, Sowieci mogą ruszyć w grudniu, korzystając z okresu interregnum”72. Takie rozumowanie stało się zapewne jedną z przyczyn dyplomatycznej paniki, która – jak zobaczymy – wybuchła w Waszyngtonie w tym właśnie miesiącu.

W listopadzie agent CIA Ryszard Kukliński, członek Sztabu Generalnego ludowego WP, zaczął przekazywać informacje o planowaniu przez polskie władze akcji militarnej, która miałaby charakter stanu wojennego73. Mimo to sprawy polskie zeszły na drugi plan z uwagi na zaskakująco wysokie zwycięstwo w wyborach Ronalda Reagana. Spekulacje dotyczące przyszłej polityki prezydenta-elekta zdominowały również depesze ambasady polskiej w Waszyngtonie74. Tymczasem na początku miesiąca doszło do niepokojącej dla Amerykanów wizyty I sekretarza KC PZPR Stanisława Kani w Moskwie75. Stosunków polsko-amerykańskich na pewno też nie polepszyła ucieczka Waldemara Mazurkiewicza, jednego z szyfrantów stałego przedstawicielstwa PRL przy ONZ w Nowym Jorku76.

Kwestia konfliktu Wschód–Zachód szybko jednak wróciła na dyplomatyczne biurka. Obawy ustępującej administracji Cartera związane z reakcją ZSRR na sytuację w Polsce nasiliły się wyjątkowo w grudniu 1980 r., czyli niecały miesiąc po amerykańskich wyborach. Czy wzmocniły je pesymistyczne nastroje po klęsce wyborczej? Dokumenty nie odzwierciedlają, niestety, tej dusznej atmosfery. Jeszcze 28 listopada państwa NATO ostrzegły Moskwę przed interwencją w Polsce, mglisto grożąc surowymi sankcjami politycznymi i gospodarczymi77. Zbigniew Brzeziński pisał o „fazie krytycznej”, nieustannie pozostawał w kontakcie z prezydentem78. Ambasador USA w Warszawie Francis J. Meehan w rozmowie z wiceministrem spraw zagranicznych Józefem Wiejaczem z przekąsem stwierdził, że 25–30 dywizji radzieckich przy granicy z Polską raczej nie zbierało grzybów, a także wyraził swą niewiarę w zbrojną interwencję79. W tym samym czasie zachodnioeuropejscy dziennikarze sugerowali, że CIA przygotowała specjalny raport o sytuacji w Polsce. Miała się w nim znaleźć teza, że w razie konieczności ZSRR nie będzie bezpośrednio interweniować, ale wykorzysta armie państw sojuszniczych80.

Tymczasem polskie MSZ w szyfrogramie z 8 grudnia alarmowało, że – według innych analiz administracji Jimmy’ego Cartera – ZSRR zakończył przygotowania do interwencji militarnej, która mogła nastąpić w każdej chwili81. MSW sugerowało nawet, że władze amerykańskie sterowały kampanią medialną, aby doprowadzić do prawdziwej inwazji, która stanowiłaby dogodny pretekst do zaostrzenia kursu politycznego82. Przy tych tezach opinie o „nagonce polityczno-propagandowej”83 brzmiały blado. Trudno stwierdzić, w jakim stopniu szyfrogramy nadsyłane z Waszyngtonu do MSZ i MSW były w tej sprawie wiarygodne – być może wśród setek komentarzy amerykańskich polityków wysokiego i średniego szczebla rzeczywiście pojawiały się takie głosy, a pracownicy polskich placówek dyplomatycznych po prostu wyłapywali te najbardziej ich interesujące, nie dbając o zachowanie reprezentatywności.

Niezaprzeczalnie odchodząca administracja Cartera uważała radziecką inwazję w Polsce za bardzo realną84. Najbardziej się tego obawiano między 2 a 8 grudnia 1980 r. Amerykanie byli niemal pewni, że dojdzie do ataku. Sugerowały to meldunki CIA przesyłane Zbigniewowi Brzezińskiemu, ustępującemu prezydenckiemu doradcy do spraw bezpieczeństwa. 2 grudnia CIA sporządziła nowe alert memorandum85, Carter zaś zaalarmował przywódców NATO, a nawet Chin i Indii, o możliwości interwencji ze strony Moskwy86. Dzień później odchodzący prezydent zwrócił uwagę na „bezprecedensowe zgromadzenie sił radzieckich wzdłuż polskiej granicy”. Oświadczenie to stanowiło zapewne opóźnioną reakcję na rozmowy Stanisława Kani z Leonidem Breżniewem w Moskwie. Carter za pomocą gorącej linii ostrzegł Breżniewa, że ewentualna wojskowa interwencja w Polsce zaszkodziłaby stosunkom amerykańsko-radzieckim. Przekonywał, że Polacy powinni sami rozwiązać swe problemy, oraz w publicznym wystąpieniu wyrażał rosnącą troskę w związku z mobilizacją wojsk radzieckich. Nie były to radykalne wypowiedzi. Zarazem wywiad amerykański stale śledził posunięcia Armii Radzieckiej87.

Również 3 grudnia CIA ponownie informowała o „bardzo nietypowych czy też bezprecedensowych o tej porze roku” ruchach wojsk radzieckich88. 4 grudnia Ryszard Kukliński nadesłał pilną notatkę, w której szczegółowo przedstawił plany inwazji i alarmował, że dojdzie do niej w ciągu czterech dni89. Biały Dom pracował na najwyższych obrotach, zwoływano posiedzenie za posiedzeniem. Zaproszono na nie nawet prezydenta-elekta Ronalda Reagana. Nie chciano dać się zaskoczyć, jak w przypadku inwazji na Czechosłowację w 1968 r. lub Afganistan w 1979 r.90

W następnym raporcie CIA, sporządzonym 5 grudnia, znalazła się informacja, że w ciągu trzech dni piętnaście dywizji radzieckich pod pozorem manewrów wkroczy do Polski91. 7 grudnia Carter wysłał kolejne stanowcze ostrzeżenie do Breżniewa, nie grożąc jednak użyciem siły, tylko całkowitym zamrożeniem stosunków. Wojska amerykańskie nie zostały postawione w stan gotowości. Obawiano się, że zbytnia gotowość może wręcz przyspieszyć atak radziecki i uczynić go nieuchronnym92. Tego samego dnia amerykańska administracja naprędce przygotowała wraz z europejskimi sojusznikami (za pomocą serii telegramów) linię postępowania: atak miał skutkować zerwaniem relacji dyplomatycznych z Moskwą oraz rozmów rozbrojeniowych, a także embargiem handlowym93. Nie było więc mowy o działaniach militarnych, choć myślano o sposobach ostrzeżenia członków „Solidarności”, a nawet o blokadzie Kuby jako sankcji za akcję radziecką94. Narastała atmosfera napięcia, media spekulowały o interwencji, aktywizowały się środowiska polonijne, służby wywiadowcze miały inwigilować polskich dyplomatów95. W telegramach rozesłanych do sojuszników Carter prosił ich o wystosowanie do władz ZSRR ostrzeżeń podobnych do amerykańskiego96. Ostrzeżenie, zgodnie z linią przyjętą 23 października na spotkaniu SCC, skierowano znów nawet do Indii, dokąd właśnie wybierał się Breżniew97.

Także 7 grudnia ambasador USA przy NATO William Tapley Bennett przesłał sekretarzowi generalnemu sojuszu Josephowi Lunsowi oświadczenie Białego Domu, w którym prezydent Carter zawarł analizowane przez MSW słowa: „wydaje się, że przygotowania do ewentualnej interwencji radzieckiej w Polsce zostały zakończone”. Ponadto amerykański przywódca przekonywał: „zdobyliśmy dowody, iż Związek Radziecki podjął decyzję o wejściu do Polski”, a także proponował rozważenie wprowadzenia podwyższonej gotowości bojowej zgodnie z wytycznymi naczelnego dowódcy Połączonych Sił Zbrojnych NATO. Co prawda zaznaczył, że pewności nie było, ale „prawdopodobieństwo jest na tyle duże, że państwa Zachodu powinny podjąć wszelkie możliwe kroki w celu wpłynięcia na proces decyzyjny w ZSRR”98. Jednocześnie w myśl przyjętych zaleceń Brzeziński za pośrednictwem Watykanu (odbył krótką rozmowę z papieżem) ostrzegał działaczy „Solidarności” przed atakiem99. Departament Stanu odradzał indywidualne wyjazdy do Polski100. W raporcie amerykańskiego prezydenta dla kongresowej Komisji do spraw KBWE informowano w tym czasie o ostrych atakach na Jacka Kuronia, Komitet Obrony Robotników i Konfederację Polski Niepodległej101. Te rozliczne inicjatywy miały, według amerykańskich zamierzeń, pozbawić Rosjan atutu w postaci elementu zaskoczenia102.

Tak się złożyło, że szczyt niepokojów związanych z interwencją radziecką przypadł na rozpoczęcie obrad konferencji przeglądowej KBWE w Madrycie. Przedłożona 8 grudnia przez delegację PRL propozycja międzynarodowego spotkania na rzecz odprężenia i rozbrojenia w Europie lub późniejszy o cztery dni projekt dokumentu w sprawie kontaktów między ludźmi103 niezamierzenie nabrały w tej gorącej atmosferze charakteru ironicznego. Tymczasem 9 grudnia doszło do nadzwyczajnego spotkania przedstawicieli NATO, podczas którego doprecyzowano scenariusz na wypadek inwazji. Ustalono, że w razie ataku budżety wojskowe zostaną zwiększone, zachodnie porty dla Rosjan zamknięte, ambasadorzy odwołani z Moskwy, a konferencje KBWE zbojkotowane. Przewidywano też niesprecyzowane jeszcze sankcje gospodarcze wobec ZSRR i PRL104. Kanadyjski admirał Robert Falls, szef Komitetu Wojskowego NATO, przekonywał, że Sowieci byli gotowi rozpocząć inwazję w ciągu kilku godzin105. Trudno było jednak osiągnąć jednomyślność: np. Valéry Giscard d’Estaing zgodnie z życzeniem Cartera przesłał stosunkowo ostrą notę do Moskwy, RFN zaś wykazywała duży sceptycyzm w tej sprawie. Następnego dnia CIA donosiła o gotowości 27 dywizji radzieckich do akcji oraz o przygotowaniach wojsk NRD i Czechosłowacji do pomocy Moskwie106. Dwa dni później sojusz sformułował notę, w której stwierdził, że ostatnie posunięcia radzieckie „poważnie zaszkodziły” międzynarodowemu klimatowi politycznemu. „Polska powinna sama decydować o swej przyszłości” – dodano107. CIA przyznawała zarazem, że trudno przewidzieć datę inwazji z uwagi na złą pogodę nad Polską, uniemożliwiającą pracę satelitom szpiegowskim108. W tym samym czasie jednomyślną rezolucję w duchu noty sojuszu przyjął amerykański Senat109. W memorandum przegotowanym 12 grudnia dla Cartera Zbigniew Brzeziński przeanalizował przebieg nagłego szczytu Układu Warszawskiego, zwołanego 5 grudnia. Alarmował: „interwencja jest gotowa, ale ostateczna decyzja o jej rozpoczęciu mogła jeszcze nie zapaść, więc mamy być może szansę ją powstrzymać”. Tego samego dnia Brzeziński rozmawiał z szefem AFL-CIO Lane’em Kirklandem, który zapowiadał możliwość totalnego bojkotu ZSRR w razie interwencji110.

Jak wiadomo, skończyło się tylko na strachu, choć – jak sugeruje Gabriel Mérétik – meldunki CIA były prawdziwe, a decyzja o inwazji miała naprawdę zapaść. Zdaniem badacza, nie bardzo zatem wiadomo, dlaczego do niej nie doszło111. Nie jest pewne, czy można uznać za prawdziwą sugestię Brzezińskiego, zawartą w jego wspomnieniach, że to dyplomacja ekipy Cartera doprowadziła do tego, iż Moskwa zmieniła plany112. Z powodu braku dostępu do wielu źródeł rosyjskich i amerykańskich pełna ocena tych wydarzeń nie jest jeszcze możliwa.

Przejściowe i częściowe uspokojenie nastrojów nastąpiło po 16–17 grudnia, kiedy to w Gdańsku odbyły się (tolerowane przez władze) oficjalne uroczystości upamiętniające ofiary Grudnia ’70113. 19 grudnia Brzeziński informował Cartera, że – według doniesień wywiadu – Kreml zdecydował się przełożyć atak na bliżej nieokreśloną przyszłość. Już wtedy chyba zbyt przesadnie przekonywał, że przyczyną tej decyzji była „skuteczność zachodniej kampanii kontrpropagandowej”, implikująca obawę ZSRR przed szykanami politycznymi i gospodarczymi. Ostrzegał przy tym, że radzieckie oddziały pozostają w stanie gotowości i w każdej chwili mogą zostać wysłane, np. pod pretekstem manewrów Układu Warszawskiego114. Amerykański Departament Stanu oficjalnie zapewniał zarazem, że USA były zainteresowane stabilizacją sytuacji w Polsce. Krytyka mobilizacji wojsk radzieckich miała wynikać właśnie z chęci zapobieżenia kryzysowi. Dlatego też wyrażał zdziwienie, że Polska oskarżała Stany Zjednoczone i ich sojuszników o destabilizowanie bloku wschodniego115. Nie było to do końca prawdą: trwałym skutkiem grudniowego kryzysu stało się usztywnienie polityki kredytowej względem PRL116.

Mimo oddalenia się perspektywy inwazji, na początku stycznia 1981 r. kongresman Les Aspin, przewodniczący Podkomitetu do spraw Wywiadu w Komitecie Wywiadu Izby Reprezentantów, sporządził raport, w którym po raz kolejny pojawiła się teza o realnej groźbie radzieckiego ataku na Polskę. Nawet Carter w jednym ze swoich ostatnich oświadczeń podkreślał ciągłą gotowość oddziałów radzieckich do wkroczenia do Polski. W swym przemówieniu o stanie państwa z początku roku zauważył: „obecnie, podobnie jak rok temu, perspektywa użycia siły przez ZSRR zagraża międzynarodowemu porządkowi. Związek Radziecki zakończył przygotowania do możliwej interwencji militarnej w Polsce. Chociaż ostatnio sytuacja w Polsce wykazała oznaki stabilizacji, siły radzieckie pozostają w stanie wysokiej gotowości i mogą przemieścić się do Polski w krótkim czasie. Wciąż sądzimy, że Polacy powinni sami mieć możliwość rozwiązania swych wewnętrznych problemów bez zewnętrznej ingerencji, i jasno daliśmy do zrozumienia radzieckiemu kierownictwu, że jakakolwiek interwencja w Polsce miałaby surowe i długofalowe konsekwencje dla odprężenia między Wschodem a Zachodem”117.

Nieco wcześniej w telewizyjnej sieci ABC nadano film na temat inwazji na Czechosłowację w kontekście aktualnej sytuacji w Polsce118. Takie nastawienie polityków budziło krytykę części lewicowych dziennikarzy119. Niepokój nie wygasł także w środowisku polskiej emigracji: w tym czasie specjalny apel w związku z groźbą interwencji radzieckiej wystosowała Polonia Wolnego Świata – luźna organizacja założona w 1978 r. w Toronto, skupiająca kilkadziesiąt instytucji polonijnych z około dwudziestu krajów120.

Amerykanie manifestowali swą sympatię dla „Solidarności” – 15 stycznia przebywający w Trójmieście ambasador Meehan złożył wizytę w siedzibie NSZZ „Solidarność”, gdzie rozmawiał m.in. z Marianem Jurczykiem (który zastępował przebywającego we Włoszech Wałęsę), Andrzejem Słowikiem i Bogdanem Lisem. Amerykański dyplomata zapewniał o „wielkiej życzliwości i sympatii, z jaką naród amerykański śledzi przemiany w Polsce”121. Bezpośrednie kontakty ambasady amerykańskiej z opozycją nie były jednak częste.

W gęstej atmosferze gry dyplomatycznej 20 stycznia 1981 r. administracja nowego prezydenta Reagana przejęła władzę w kraju. Wcześniej, 6 listopada 1980 r., podczas pierwszej konferencji prasowej Reagana jako prezydenta-elekta, zabrakło konkretnych sformułowań i wytycznych jego przyszłej polityki. Reagan uniknął odpowiedzi na pytanie o stosunek do sytuacji w Polsce, zasłaniając się obietnicą nieporuszania spraw międzynarodowych przed ustąpieniem Cartera. Według polskiego MSZ, zaprezentował się on jako polityk zręczny i przygotowany122. Polscy politycy nie oceniali zmian w Waszyngtonie negatywnie – po prostu czekali na pierwsze działania nowego prezydenta, choć dostrzegali jego antyradzieckie przekonania123.

Teraz jednak sytuacja się zmieniła. Po objęciu urzędu nowy gospodarz Białego Domu wyraził chęć stałego dostępu do informacji o sytuacji w Polsce. Od tej pory CIA do planów codziennych raportów dołączała odrębną część, poświęconą PRL i „Solidarności”. Robert Gates przekonuje, że polski kryzys „zdominował agendę polityki zagranicznej od dnia inauguracji (20 stycznia) po Boże Narodzenie”124. W ten sposób, według Petera Schweizera i Johna O’Sullivana, nowa administracja wpłynęła na zwiększenie zainteresowania „Solidarnością” ze strony CIA, która do tej pory wspomagała opozycję jedynie w niewielkim stopniu, głównie w zakresie działalności wydawniczej125.

Ponadto ekipa Reagana za pośrednictwem Departamentu Stanu nakazała amerykańskim placówkom dyplomatycznym w krajach socjalistycznych, w tym w Warszawie, aby poleciły opracowanie analiz sytuacji w tym rejonie Europy. Na ich podstawie eksperci rządowi mieli przygotować całościowe oceny sytuacji, stanowiące punkt wyjścia założeń polityki wschodniej nowej administracji. Jeśli chodzi o PRL, warszawska ambasada zwracała uwagę przede wszystkim na katastrofalny stan gospodarki. Rozumiano, że komunistyczne władze mogły wykorzystywać tę sytuację do zrzucania na „Solidarność” odpowiedzialności za kryzys. W dziedzinie polityki dostrzegano wykształcenie się po Sierpniu ’80 trójwładzy: PZPR, „Solidarności” i Episkopatu Polski. Wszystkie trzy środowiska były pogrążone w konfliktach i tarciach wewnętrznych (między „betonem” i reformatorami w partii, umiarkowanymi i radykałami w opozycji; koncyliacyjnym episkopatem i radykalnymi księżmi w Kościele). Ambasada zauważała, że władze próbowały to wykorzystać w walce z przeciwnikami. Ponadto spodziewała się, że na planowanym IX Zjeździe PZPR komuniści zewrą szyki126.

Pierwszą konferencję prasową, na której poruszono wątki polskie, zorganizował 28 stycznia sekretarz stanu Alexander Haig, a dzień później – sam Reagan. Nowa ekipa zaostrzyła dyskurs polityczny, wyraźniej krytykując politykę ZSRR, zwłaszcza naciski na polskich towarzyszy. Trzeba pamiętać, że w dużej mierze była to radykalizacja retoryki, a nie działań. Coral Bell zauważa, że o ile Carter i Reagan różnili się w sferze „polityki deklaratywnej”, o tyle wiele ich łączyło – wbrew pozorom – na płaszczyźnie „polityki stosowanej”127. Być może to twierdzenie jest nieco uproszczone, ale zmusza nas ono do niuansowania zbyt pobieżnych ocen. Co więcej, jak odnotowało polskie MSZ, Haig wypowiadał się na tematy polskie nawet ostrożniej niż jego poprzednicy128. W konstelacji politycznej nowej ekipy Haig reprezentował bardziej ugodowe stanowisko, m.in. uznawał możliwość pomocy finansowej dla Polski, w przeciwieństwie do niektórych członków NSC, pragnących upadku gospodarczego PRL jako metody osłabienia ZSRR i całego bloku wschodniego129.

Zdaniem Roberta D. Blackwilla, nowy szef Białego Domu, lawirujący między tymi dwiema tendencjami, nie zamierzał „w fundamentalny sposób” zmieniać status quo w Europie Wschodniej130. Swoje stanowisko zaostrzył dopiero po 13 grudnia 1981 r. Tezę tę potwierdza we wpomnieniach również sam Haig. Zwraca on uwagę, że nowa administracja formułowała ostrzejsze wypowiedzi niż poprzednia, ale zarazem nie chciała dopuścić do wzmocnienia polskiego oporu społecznego131. Pewne uspokojenie wynikało też częściowo z odprężenia po grudniowym kryzysie. W pierwszych miesiącach roku wywiad amerykański donosił, że 5 grudnia na spotkaniu dowództwa Układu Warszawskiego zdecydowano się dać Kani jeszcze jedną szansę. Mimo to nadal sugerowano, że radziecka inwazja była stale realnym scenariuszem, zwłaszcza w perspektywie dalszej działalności „Solidarności”, jej radykalizacji oraz pogłębiania się kryzysu gospodarczego i politycznego. Nie spodziewano się szybkiego rozwiązania podstawowych trudności i problemów Polski132. Świadczyło o tym pismo Alexandra Haiga do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa, w którym sekretarz stanu przekonywał, że sytuacja w Polsce wciąż budziła głęboką troskę USA, informował o wysłaniu do radzieckiego szefa MSZ Andrieja Gromyki kolejnego ostrzeżenia przed interwencją i deklarował wolę ścisłej współpracy z Lunsem w sprawach polskich. Podkreślał, że NATO powinno – we współpracy z innymi państwami (Hiszpanią, Japonią, Australią) – dopracowywać scenariusz działań na wypadek interwencji133. Rzeczywiście, propozycje te później realizowano. W lutym 1981 r. Departament Stanu przygotował kolejny plan na wypadek ataku wojsk Układu Warszawskiego, zdaniem Richarda Pipesa, mało skuteczny134. Dlatego też relacje obustronne pozostawały napięte.

W styczniu 1981 r. – zapewne w reakcji na wspomniany film o Czechosłowacji – z Polski wydalono trzy amerykańskie ekipy telewizyjne: ABC, NBC i CBS, oraz kilku dziennikarzy, m.in. Bernarda Kalba z „The New York Timesa”, oskarżonego o przekazywanie pieniędzy KOR-owcom. Wywołało to szybką, ale umiarkowaną reakcję ambasady USA135. 24 stycznia Alexander Haig przesłał Andriejowi Gromyce ostrzegawcze pismo, w którym przestrzegał przed długoterminowymi konsekwencjami ewentualnej agresji na Polskę. List został upubliczniony na konferencji prasowej, zwołanej 28 stycznia136.

Nieco wcześniej Józef Czyrek spotkał się z ambasadorem Francisem J. Meehanem. Amerykanin oświadczył, że „rząd Stanów Zjednoczonych z niepokojem obserwuje ostatni wzrost napięcia w Polsce”, ale „nadal uważa wewnętrzne problemy Polski za sprawę do rozstrzygnięcia przez polski rząd i naród, wolny od wszelkiej ingerencji zewnętrznej”. Podstawowe założenia amerykańskiej strategii względem wydarzeń w Polsce, ustalone przez ekipę Cartera, nie zostały zatem zmienione. Meehan wciąż nawoływał do umiarkowania i kompromisu. Czyrek odparł: „trudno wykluczyć taki rozwój sytuacji, że trzeba będzie zastosować nadzwyczajne środki dla ratowania porządku i bezpieczeństwa kraju”, zapewnił jednak o dążeniu do eliminowania napięcia137. W następnych dniach ambasada zajęła bardziej pojednawcze stanowisko138.

Umiarkowana retoryka Białego Domu – podbudowana ogłaszanymi planami krótkoterminowej pomocy finansowej i materialnej139 – nie służyła poprawie atmosfery w relacjach z władzami polskimi. W styczniu 1981 r. doszło do kolejnego incydentu: w połowie miesiąca Radio Wolna Europa podało informację, że podczas grudniowej wizyty w Gdańsku Francis J. Meehan wydał wraz z przedstawicielami „Solidarności” wspólny komunikat, w którym wskazano na trudności związku. Wywołało to ostrą reakcję MSZ: strona amerykańska musiała tłumaczyć się z mieszania się „do spraw wewnętrznych Polski”. Radca ambasady Nicholas Andrews przyznał, że jego przełożony złożył wizytę w biurze „Solidarności” w Gdańsku, ale żadnego wspólnego komunikatu nie wygłosił. Polskie władze uznały to dementi za niewystarczające140. Meehan został wezwany na dywanik do MSZ i pouczony, żeby konsultował swe wizyty z władzami polskimi i nie kontaktował się z nieformalnymi organizacjami (KOR, ROPCiO, KPN) i w ten sposób nie pogarszał relacji polsko-amerykańskich. Amerykanin obiecał, że spełni te żądania, i miał nawet podziękować za zwrócenie mu uwagi141, co trudno uznać za szczerą skruchę. W tym samym czasie nieoficjalne rozmowy w ambasadzie amerykańskiej w Rzymie prowadził śląski działacz „Solidarności” Andrzej Rozpłochowski. Interesowały go reakcje USA na ewentualną interwencję wojsk Układu Warszawskiego w Polsce142.

Zaangażowanie warszawskiej ambasady w pomoc opozycji przybierało niekiedy bardzo bezpośrednie formy: w marcu 1981 r. polskie służby specjalne znalazły przy III sekretarzu wydziału konsularnego placówki duże ilości nielegalnych wydawnictw KPN i sprzętu poligraficznego. Tym razem obyło się bez skandalu, ponieważ polski kontrwywiad odkrył to nielegalnie143.

Przez cały okres legalnego funkcjonowania „Solidarności” niektórzy politycy amerykańscy inicjowali akcje charytatywne, traktowane przez polskie władze nieufnie i podejrzliwie. Na przykład w pierwszych miesiącach 1981 r. demokraci z Chicago we współpracy z kongresmanem Johnem Farym i biskupem Alfredem Abramowiczem organizowali zbiórkę żywności dla Polski. Inicjatywa miała polityczny podtekst: wciąż silną wśród Polonii amerykańskiej obawę przed radziecką interwencją w Polsce. Zbiórka jakoby znalazła „spore odzwierciedlenie w amerykańskich środkach przekazu”144.

Nawet akcje z założenia niepolityczne stawały się obiektem zabiegów dyplomatycznych. Od wiosny 1981 r. amerykańska organizacja charytatywna CARE (Cooperative for Assistance and Relief Everywhere), istniejąca od 1945 r., starała się reaktywować działalność w Polsce. Decydująca w tej sprawie była zapewne rozmowa przedstawicieli CARE w ambasadzie polskiej w Waszyngtonie, do której doszło 7 maja 1981 r. Ambasador Romuald Spasowski przychylnie odniósł się do inicjatywy CARE i domagał się pilnej reakcji MSZ145. W tej kwestii kilka dni później Józef Czyrek sporządził notatkę dla Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych. Resort przychylił się do propozycji Spasowskiego, podkreślając, że instytucja ta nie mieszała się do polityki146. Pojawił się jednak nowy problem: Charles Sykes, kierujący waszyngtońskim biurem CARE, a zarazem łącznik między Polską a organizacją, przebywający w Polsce w latach sześćdziesiątych, znajdował się wtedy na indeksie wizowym. Spasowski prosił więc w szyfrogramie z 23 maja o skreślenie Sykesa – o ile to możliwe – z indeksu147. I tę sprawę załatwiono pozytywnie, dzięki czemu Sykes mógł przylecieć do Warszawy na początku czerwca. Podczas pobytu oficjalnie przedstawił propozycję wznowienia działalności CARE w Polsce148.

Przykład ten pokazuje, że istniały kanały obustronnej współpracy. W opublikowanym na początku 1981 r. dorocznym raporcie Departamentu Stanu w sprawie przestrzegania praw człowieka w 1980 r. w opisie Polski – pomimo kryzysu grudniowego – znalazły się przychylne opinie: pochwalono przyznanie robotnikom prawa do strajku, zwiększenie swobód religijnych, złagodzenie cenzury i uznanie „Solidarności”, zarzucano jednak nagminne stosowanie tymczasowych aresztowań149. Ambasada amerykańska w Warszawie przekonywała, że rząd nowego premiera nie planował w nabliższym czasie ostrych sankcji wobec liderów „Solidarności” (np. aresztowań), lecz skoncentrował się na zwalczaniu mniej wpływowej KPN. Nie ustawano jednak w zbieraniu materiałów kompromitujących najaktywniejszych członków opozycji150. Amerykańskie środowiska biznesowe były zainteresowane stabilizacją gospodarczą i uspokojeniem politycznym151. Departament Stanu obiecywał przesunięcie terminów płatności152.

Depesze Ambasady PRL w Waszyngtonie z 1981 r. sugerują, że również stronie polskiej najbardziej zależało na kredytach oraz pomocy finansowej i gospodarczej (np. zakupie kukurydzy). To najczęściej przewijający się wątek korespondencji placówki z centralą MSZ153. O pomoc było jednak trudno – kryzys gospodarczy i ogromne zadłużenie sprawiały, że dla Zachodu Polska pozostawała niewiarygodna ekonomicznie154. Do tego dochodził czynnik polityczny: USA, jak również Francja, a nawet RFN, jasno stwierdzały, że dalsze kredyty będą możliwe pod warunkiem nieużycia siły przez władze oraz nieinterwencji radzieckiej155. Była to jedna z form szantażu finansowego, stosowanego przez państwa zachodnie przez całą dekadę. Ze strategii tej zdawały sobie sprawę polskie służby specjalne, a także np. Stasi, która w kwietniu 1981 r. z pewną przesadą zauważała: „celowe opóźnianie uruchomienia akcji pomocy gospodarczej dla Polski ma ją zmusić do przyjęcia warunków politycznych”156. Ponadto Waszyngton wraz z sojusznikami nalegał na wprowadzanie reform gospodarczych157 – co również się nie zmieniło przynajmniej do 1989 r.

Pierwsze tygodnie działania nowej administracji świadczyły o braku konsekwencji i prezycyjnego stanowiska w sprawach polskich, choć było zauważalne ogólne zaostrzenie dyskursu Białego Domu w relacjach z ZSRR. Przejawem tego dość naturalnego zjawiska było m.in. widoczne mimo ostrożnej postawy niezdecydowanie w kwestii strategii finansowego wsparcia dla PRL, a także np. reakcja na objęcie przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego urzędu premiera. 10 lutego rzecznik Departamentu Stanu krytycznie wypowiedział się na temat polskiej rzeczywistości politycznej, ostrzegając przed działaniami Moskwy, ale Departament Stanu postanowił nie autoryzować tych słów. Dopiero dwa dni później Rada Bezpieczeństwa Narodowego wydała autoryzowane oświadczenie o nienaruszalności zasady nieingerencji i woli współpracy na tej podstawie z nowym rządem polskim158. Na poziomie oficjalnym nominacja Jaruzelskiego została w Waszyngtonie (zresztą i w innych państwach) przyjęta raczej pozytywnie. Administracja Reagana deklaratywnie widziała w nim szansę na stabilizację kraju, choć obawiała się radykalnych posunięć wobec „Solidarności”159.

W rzeczywistości nastroje były bardziej pesymistyczne, a awans generała kojarzył się z możliwością rozwiązań siłowych. Co prawda 11 lutego rzecznik prasowy Alexandra Haiga wyraził przekonanie, że radziecka interwencja nie była „ani bliska, ani nieuchronna”, jednakże – jak sugerowali obserwatorzy francuscy – w kuluarach obawy przed posunięciami Moskwy były o wiele większe, a przekonanie o wcześniejszej lub późniejszej interwencji (z uwagi na stale pogarszającą się sytuację w Polsce) – wyraźne i silne. Nie liczono na to, że Jaruzelski będzie miał większe szanse na powstrzymanie tego procesu, a przecież zachowanie się Moskwy wobec Polski miało przesądzać o jakości stosunków Wschód–Zachód160. Co więcej, w niektórych analizach amerykańskich pojawiła się teza, że nominacja Jaruzelskiego początkowo była odbierana w Moskwie jako zabezpieczenie jej interesów w Polsce161.

Być może jednak Francuzi zbyt pesymistycznie oceniali opinie Amerykanów. W notatce stałego przedstawicielstwa USA przy NATO z początku marca, referującej poglądy nieokreślonego bliżej doradcy „Solidarności”, sugerowano, że opozycja i władze próbowały znaleźć drogi porozumienia: „wydaje się, że ludzie dobrej woli ze wszystkich obozów zaczynają rozumieć” potrzebę wspólnego wypracowania metod wyjścia z kryzysu ekonomicznego i społecznego162. Trzeba jednak zauważyć, że tekst ten powstał tuż przed tzw. prowokacją bydgoską i ćwiczeniami „Sojuz ’81” – wydarzeniami, które zmusiły Amerykanów do rewizji swych prognoz.

Nie może dziwić, że manewry wojsk Układu Warszawskiego zorganizowane w marcu 1981 r. – a zwłaszcza ich bezterminowe przedłużenie, ogłoszone 24 marca – usztywniły nawet oficjalne stanowisko amerykańskie. Lękano się najgorszego, choć – jak sugerował jeden z komentatorów BBC – „Amerykanie obawiają się nie tyle radzieckiej inwazji, co raczej ostrych represji ze strony samego rządu polskiego”163. Negatywnie oceniano ponadto tzw. prowokację bydgoską. Zwracano uwagę na zbieżność w czasie manewrów z prowokacją164. Waszyngton oficjalnie pytał Moskwę o skalę i zasięg manewrów – otrzymał zresztą wyważoną odpowiedź165. Sam Reagan we wspomnieniach podkreślał, że w tym czasie wyraźnie przestrzegał Breżniewa przed negatywnymi skutkami ataku na Polskę na płaszczyźnie porozumień handlowych lub kontroli zbrojeń166.

Jak oceniano, wydarzenia w Bydgoszczy pokazywały, że polskie władze nie zamierzały iść drogą reform obraną przez Czechosłowację w 1967 r.167 Pojawiły się głosy, że Polska stanęła przed groźbą wojny domowej. W tej zaś sytuacji – jak wyraził się rzecznik Departamentu Stanu – „wiecie, co będzie dalej”168. Rzecznik ostro skrytykował też przedłużenie decyzją Moskwy manewrów jako eskalowanie atmosfery napięcia w PRL169. Prezydent z kolei w wywiadzie dla Waltera Cronkite’a z CBS Evening News zaznaczał, że sytuacja w Afganistanie i Polsce wpływała na amerykańskie decyzje ograniczania handlu z Moskwą170. Dyplomaci z DS podkreślali, że ćwiczenia naruszały postanowienia podjęte w Helsinkach (wymagano uzyskania zgody na zorganizowanie manewrów tego typu)171. W wewnętrznych analizach skutków wydarzeń w Bygdoszczy i odwołania strajku generalnego Amerykanie nie zajmowali tak jednoznacznego stanowiska: doceniali umiarkowanie Wałęsy, który potrafił okiełznać radykałów, ale również politykę Jaruzelskiego i Kani, którzy oparli się naciskom „twardogłowych” z partii. Tym samym jednak ich pozycja słabła, zwłaszcza w oczach Kremla, któremu odpowiadały bardziej stanowcze działania wobec „Solidarności”. Pozytywne wrażenie, jakie wywołała nominacja generała na premiera, prysło pod wpływem dalszych koncesji na rzecz opozycji i rywalizacji ze „zdrowymi siłami” w PZPR. Sugerowano, że Jaruzelski nie dopuścił do wprowadzenia stanu wyjątkowego, do którego parło stronnictwo Stefana Olszowskiego. Ta utrata zaufania ze strony ZSRR zwiększała, zdaniem Amerykanów, prawdopodobieństwo interwencji172.

Nie ulega wątpliwości, że w marcu 1981 r. nastąpił kolejny głęboki przełom w relacjach USA–ZSRR–PRL, którego przyczyną była „Solidarność”, choć ten marcowy kryzys był o wiele łagodniejszy niż grudniowy. W wydanym 26 marca (w przeddzień strajku ostrzegawczego „Solidarności”) oświadczeniu, sformułowanym po posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego, prezydent wyraził rosnące zaniepokojenie rozwojem sytuacji w Polsce. Podkreślał, że zbrojna interwencja ZSRR, która mogła zagrozić całokształtowi stosunków Wschód–Zachód, jest ciągle realna. „Polskie władze mogą przygotowywać się do użycia siły do zwalczenia przedłużających się nieporozumień w tym kraju między rządem a związkami zawodowymi” – przekonywał. Biały Dom wyraził przy tym gotowość do pomocy PRL w rozwiązaniu problemów ekonomicznych i finansowych, ale tylko wtedy, gdy „polski naród i władze spróbują rozwiązać bieżące problemy poprzez pokojowy proces negocjacji”173. Oświadczenie wywołało ostre protesty polskiego MSZ, które jak zwykle oskarżyło Amerykanów o ingerowanie w wewnętrzne sprawy polskie174. Dzień później sekretarz stanu Alexander Haig na spotkaniu z dziennikarzami raz jeszcze powtórzył tezy oświadczenia prezydenta. Ocenił sytuację w Polsce jako „poważną i napiętą”. Zagroził zawieszeniem wszystkich negocjacji rozbrojeniowych w wypadku zbrojnej interwencji ZSRR w Polsce175.

Wypowiedzi te wywołały dalsze protesty strony polskiej. MSZ nazwało je „niedopuszczalną formą mieszania się w nasze sprawy wewnętrzne”. Józef Czyrek podkreślał przy okazji propagandę RWE. Polskie reakcje starał się łagodzić ambasador Meehan176. Tymczasem 31 marca o „poważnych negatywnych skutkach” ewentualnej interwencji dla relacji Wschód–Zachód mówił wiceprezydent George Bush na spotkaniu z holenderskim premierem Andreasem A.M. van Agtem177. Podobnie wypowiedział się sekretarz obrony Caspar Weinberger. Podkreślał, że w razie interwencji radzieckiej państwa NATO zareagowałyby jednomyślnie; byłaby to jednak odpowiedź „natury politycznej, gospodarczej i dyplomatycznej”. Po raz kolejny nie było więc mowy o reakcji militarnej. Weinberger zaznaczył, że nie wchodziła ona w rachubę, a ewentualne działania Zachodu nie mogły zaszkodzić samym Polakom178. Jako alternatywny do inwazji scenariusz nadal przewidywano wprowadzenie przez polskie władze stanu wyjątkowego179.

30 marca prezydent, przemawiając na kongresie związków zawodowych przemysłu budowlanego w waszyngtońskim hotelu Hilton, wspomniał o walce polskich robotników o prawa człowieka180. „Z wielkim zainteresowaniem obserwujemy walkę kolegów robotników w Polsce. Ich odwaga przypomina nam nie tylko o naszej cennej wolności, o którą należy dbać i którą należy chronić, lecz także o powszechnych dążeniach nas wszystkich […]. Pokazują nam, jak zaufanie i jedność ożywiają prawdziwy cel naszej egzystencji; przypominają nam, że ludzka praca nie służy tylko materialnemu utrzymaniu, ale że powszechny trud mężczyzn i kobiet musi mieć też na celu umacnianie ducha wolności”181. Przemówienia tego typu nie pociągały za sobą konkretnych posunięć politycznych, odgrywały jednak ważną rolę w retoryce dyplomatycznej, ukierunkowując postrzeganie „Solidarności” jako ruchu walczącego o wolność i w ten sposób stawiając ewentualnych agresorów w niezręcznej sytuacji.

Gdy Reagan opuszczał hotel, niezrównoważony psychicznie John Hinckley Jr. dokonał zamachu na jego życie, na szczęście nieudanego. Mimo odniesionych ran, prezydent USA niedługo potem wysłał Breżniewowi ze szpitala ostre ostrzeżenie przed przekształceniem manewrów w inwazję182. Nie zostało to sformułowane wprost, ale jednoznacznie wynikało z wyrażonego przez prezydenta zaniepokojenia przedłużającymi się ćwiczeniami wojsk UW183. Fakt dość niejasnego formułowania wypowiedzi był bardzo znaczący: przy całym swym antykomunizmie Reagan postępował ostrożnie, starał się wypowiadać tak, by zabezpieczyć się i na wypadek ewentualnego wkroczenia Sowietów, i na wypadek pokojowego rozwiązania. W pierwszym wypadku mógłby powiedzieć, że przewidział taki scenariusz, a w drugim – że do wkroczenia nie doszło dzięki jego ostrzeżeniom184.

Powyższe posunięcia doskonale pokazują, jak sprawa „Solidarności” wpływała na szerszą problematykę zimnej wojny. Alexander Haig wspomina, że Waszyngton wiedział wówczas o istnieniu planów wprowadzenia stanu wojennego, ale nie zdecydował się na konkretne działania z uwagi na brak pełnego porozumienia między sojusznikami w NATO185. Bennett Kovrig sugeruje, że prawdziwym powodem mógł być fakt, iż dla USA liczyło się przede wszystkim niedopuszczenie do zaangażowania ZSRR; wewnętrzne posunięcia władz polskich mogły zaś być do przyjęcia186. Mimo wszystko w rozmowie z dziennikarzami w Nowym Jorku 14 marca prezydent musiał przyznać, że brakło dowodów na to, iż manewry radzieckie były czymś więcej niż tylko ćwiczeniami187.

Pierwsze dni kwietnia okazały się jednak bardzo nerwowe, choć „Solidarność” odwołała strajk generalny. Niespodziewanie przedłużone manewry wojsk Układu Warszawskiego budziły wiele emocji. 3 kwietnia CIA przygotowała kolejne alert memorandum, ostrzegające przed ruchami Sowietów188. Informowano o dalszej koncentracji wojsk mimo formalnego zakończenia marcowych manewrów189. Tego samego dnia Reagan oznajmił Breżniewowi, że dalsze negocjacje w sprawie redukcji zbrojeń (a także pomocy wojskowej USA dla Chin) będą uzależnione od postawy Moskwy względem Polski190. W ten sposób próbowano umiędzynarodowić polski konflikt. Alexander Haig był tak zaniepokojony, że postanowił ostrzec za pośrednictwem ambasad USA swych sojuszników o „możliwych przygotowaniach radzieckich” do inwazji, której co prawda nie uznał za pewną (zwłaszcza po porozumieniu „Solidarności” z władzami w sprawie odwołania strajku generalnego), ale sugerował, że sytuacja może się dramatycznie pogorszyć, a Moskwa była na to przygotowana – mogła wprowadzić swe oddziały do Polski w ciągu 24–48 godzin191. Haig, zgodnie z poleceniem prezydenta, zabiegał na forum NATO o wypracowanie wspólnego stanowiska sojuszu w sprawie kryzysu – wysłanie Kremlowi „wyraźnego i bolesnego sygnału”192. Takie stanowisko – jednak o charakterze ogólnym w kontekście kontroli zbrojeń – przyjęto w Bonn 8 kwietnia193. Kilka tygodni później Reagan zdołał przekonać kanclerza Helmuta Schmidta do ogłoszenia wspólnego, ogólnikowego komunikatu, w którym podkreślano, że Polacy powinni sami rozwiązywać własne problemy, bez ingerencji zewnętrznej194. Na forum międzynarodowym Reagan potrafił tonować swe wypowiedzi.

W dalszych dniach stanowisko amerykańskie stało się mniej zaczepne, na co wpłynęły zawieszenie broni między „Solidarnością” a władzą i zakończenie manewrów wojsk Układu Warszawskiego. Głosy o możliwości inwazji nie ucichły jednak całkowicie. Mimo to w szyfrogramie z Waszyngtonu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych pisano o rzeczowym tonie amerykańskich komentarzy. Miały one podkreślać autorytet nie tylko „Solidarności”, ale i Jaruzelskiego195, a także krytykować niektóre zbyt radykalne posunięcia polskich związkowców196 – trudno tu w pełni zawierzyć autorom szyfrogramu. Faktem jest, że kiedy Polonia amerykańska zaprosiła na organizowane obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja wiceprezydenta Busha, ten odmówił udziału w uroczystościach197. Przybył za to gubernator James R. Thompson198. Decyzja Busha mogła wynikać po prostu z braku czasu, niekoniecznie miała charakter dyplomatyczny.

Przejawem poprawy relacji była podróż wicepremiera Mieczysława Jagielskiego do Waszyngtonu na początku kwietnia199. Czy zawieszenie broni z „Solidarnością”, do którego doszło kilka dni wcześniej, było dla władz PRL przygotowaniem gruntu pod tę wizytę ważną z punktu widzenia gospodarczego? Trudno odpowiedzieć na to pytanie. Ambasada polska w Waszyngtonie nie miała wątpliwości, że zawarty kompromis „stwarza korzystną atmosferę dla przebiegu wizyty Jagielskiego”200. Podróż starannie przygotowywano od kilku miesięcy. Jej celem było uzyskanie dalszej pomocy finansowej i udogodnień w spłacie zadłużenia. Jagielski spotkał się m.in. z sekretarzem stanu Haigiem, sekretarzem handlu Malcolmem Baldrige’em, sekretarzem rolnictwa Johnem R. Blockiem, wiceprezydentem Bushem i kongresmanami201. Nie doszło do spotkania z Reaganem, który wciąż kurował się po zamachu202. Rozmowy dotyczyły głównie szczegółowych ustaleń w zakresie współpracy gospodarczej, wymiernych rezultatów było jednak niewiele203. Amerykanie obiecali określić nowe terminy spłaty części polskiego zadłużenia204.

Ogólnie ograniczano się jednak do dyplomatycznej small talk – George Bush deklarował np. wolę rozwoju relacji z PRL „na bazie wzajemnego szacunku i wzajemności”. Podkreślał też amerykańską politykę nieangażowania się w wewnętrzne sprawy Polski, choć zaznaczał: „oczywiście pragniemy, by inni czynili tak samo, i robimy wszystko, co się da, by to zapewnić”. Adresatem tych słów była oczywiście Moskwa. Bush namawiał do rozwiązywania problemów za pomocą środków pokojowych i obiecywał poparcie Waszyngtonu dla takiej drogi205.

W rozmowach nie zabrakło odniesień do „Solidarności” i kontrowersyjnych manewrów wojsk UW. Przy okazji wizyty Jagielskiego sekretarz obrony Caspar Weinberger podczas konferencji prasowej stwierdził, że sytuacja w Polsce pogorszyła się w porównaniu z 1980 r. Na pytanie, czy Waszyngton wciąż spodziewa się radzieckiej inwazji na Polskę, odparł, że „nie jest przygotowany na odpowiedź”, ale „USA podejmują kroki, które leżą w ich mocy”. Mimo próśb nie doprecyzował tej wypowiedzi. Uspokajał natomiast rzecznik Białego Domu, który w tym samym czasie wskazał na brak dowodów potwierdzających bliską interwencję206.

Pod koniec miesiąca do Chicago (a także do Detroit) przybył doradca „Solidarności” Władysław Siła-Nowicki. Rozmawiał głównie z przedstawicielami Kongresu Polonii Amerykańskiej, postulując zbliżenie Polonii do spraw Polski. Przekonywał – zdaniem polskich władz – że wydarzenia w Polsce świadczą o jej suwerenności207. W przeciwieństwie do Jagielskiego nie odbył on rozmów z ważnymi przestawicielami władz: zachodni decydenci unikali bezpośrednich oficjalnych kontaktów politycznych z działaczami polskiej opozycji, żeby nie drażnić władz PRL. W świecie dyplomacji nie było zwyczaju, by politycy prowadzili rozmowy ze związkowcami, a „Solidarność” przecież klasyfikowano jako związek zawodowy.

O ile przedłużenie manewrów „Sojuz ’81” wywołało polityczną burzę, o tyle ich pokojowe zakończenie 7 kwietnia zostało w Waszyngtonie przyjęte pozytywnie. Zawarte w tym czasie porozumienie w sprawie zawieszenia strajków uznano za krok ku umocnieniu się dialogu między władzami PRL a „Solidarnością”. Popierano umiarkowaną postawę Wałęsy, przez wielu działaczy opozycji krytykowanego za samowolną decyzję o rezygnacji ze strajku generalnego 1 kwietnia. Według szyfrogramu MSZ, administracja Reagana z dużą ulgą przyjęła zażegnanie groźby strajku. Doceniano dobrą wolę polskich władz, a jednocześnie krytykowano ekstremalne frakcje w „Solidarności”. MSW z kolei sugerowało, że wytworzyła się przyjazna atmosfera do wizyty Jaruzelskiego w Stanach Zjednoczonych208. Trudno ustalić, w jakim stopniu źródła te wiernie oddawały rzeczywiste nastroje. Tak dobra ocena, sformułowana przez polskie organy władzy, budzi podejrzenia, zwłaszcza że niewiele wcześniej prezentowano ostrą krytykę. Ciekawe jednak, że mniej więcej w tym samym czasie w raporcie dla CIA płk Kukliński pośrednio sugerował, iż w opinii niektórych Polaków amerykańskie poparcie dla „Solidarności” było niewystarczające209. W tych dniach Amerykanie stali się ponadto skłonniejsi do moderowania roszczeń wierzycieli Polski z Klubu Paryskiego – grupy państw, których PRL była dłużnikiem210. Być może pod naciskiem Waszyngtonu pod koniec kwietnia udało się osiągnąć porozumienie w sprawie odroczenia spłat części polskiego zadłużenia211.

W kolejnych tygodniach strona amerykańska próbowała urzeczywistnić obietnice pomocy finansowej złożone wicepremierowi Jagielskiemu. Co prawda Jack Scanlan, zastępca sekretarza stanu w Departamencie Stanu, na forum Klubu Paryskiego podkreślał chęć pomocy dla PRL, nie rozwiązano jednak kwestii oprocentowania nowych pożyczek, gwarancji bankowych, a nawet ostatecznej sumy kredytów212. Tymczasem pod koniec maja na kongres związku zawodowego metalowców przybyła delegacja „Solidarności”, ale ta wizyta nie wywołała wielkiego zainteresowania mediów, a związkowcy unikali tematów związanych z polityką213.

Oprócz bieżących spraw politycznych niezwykle ważnym czynnikiem w kształtowaniu amerykańskiej postawy wobec „Solidarności” i PRL były poglądy ideologiczne prezydenta Reagana i jego otoczenia. Obie te sfery wzajemnie się zresztą przenikały. 5 czerwca Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego wysłał do polskich towarzyszy słynny list, w którym wezwano do zaprzestania ustępstw wobec kontrrewolucji. Na wieść o tej inicjatywie Alexander Haig, właśnie wybierający się do Pekinu, zwołał konferencję prasową, podczas której skrytykował mieszanie się Moskwy w sprawy polskie. Kilka dni później USA ogłosiły, że będą sprzedawać Chinom broń. I choć prezydent oficjalnie zaprzeczał, że jest to związane z sytuacją w Polsce, nie był to chyba przypadek214. Jeszcze w maju na spotkaniu z absolwentami katolickiego Uniwersytetu Notre Dame prezydent Reagan stwierdził, że komunizm to „smutny, dziwaczny rozdział ludzkiej historii, którego ostatnie strony właśnie są pisane”215.

W połowie czerwca z uwagi na coraz liczniejsze naciski Moskwy na Polskę oraz równoległe poparcie dla Jaruzelskiego i Kani na plenum KC PZPR amerykański wywiad INR (Bureau of Intelligence and Research) sporządził analizę, w której sugerował, że w razie inwazji radzieckiej Polacy stawią powszechny opór. Co niezwykle ciekawe, INR przewidywało, że nawet armia i polskie władze mogą się zbuntować przeciw takiej decyzji Wielkiego Brata. Dlatego przemyśliwany przez Jaruzelskiego „stan wyjątkowy lub jakiś rodzaj stanu wojennego” miał służyć nie tylko stłumieniu opozycji, ale także pozbawieniu Sowietów pretekstu do interwencji216. Czy wywiad nie przeceniał skali możliwego oporu i patriotyzmu władz? Zapewne nigdy się tego nie dowiemy. Znamienne jest jednak to, że podobne opinie o „demoralizacji” polskiej armii powstawały w kręgach… wywiadu NRD. W jednym z raportów sporządzonych po manewrach „Sojuz ’81” donosił on: „można zakładać, iż jednostki armii polskiej sprzeciwiłyby się interwencji ZSRR”. Dlatego też w Berlinie sądzono, że Moskwa miała ograniczone i możliwości, i chęci interwencji w Polsce217.

Być może pod wrażeniem tego raportu prezydent Reagan na konferencji prasowej 16 czerwca – wyjątkowo ostro i zapewne szczerze – wypowiedział się na tematy polskie i radzieckie. Na pytanie jednego z dziennikarzy, czy „wydarzenia ostatnich dziesięciu miesięcy w Polsce stanowią początek końca radzieckiej dominacji w Europie Wschodniej”, prezydent odparł: „uważam, że jest niemożliwe – a historia to pokazuje – by jakakolwiek forma rządów trwała w nieskończoność przy całkowitej negacji ludzkiej wolności […]. Uważam, że to, co obserwujemy nie tylko w Polsce […], stanowi znak, że komunizm jest aberracją. To nie jest normalny sposób życia dla istnień ludzkich i, moim zdaniem, można już zauważyć pierwsze pęknięcia, początek końca”218. I choć prezydent zaprzeczył zarazem, że krytykowane przez Rosjan zbliżenie USA z Chinami było elementem nacisku na Moskwę, aby ta nie interweniowała w Polsce, to w istocie dyplomacja amerykańska tak właśnie czyniła. Reagan dawał też do zrozumienia, że postępy w negocjacjach w sprawie kontroli zbrojeń są uzależnione od stosunku Kremla do Polski219. Tak oto „Solidarność” wpływała na wielką politykę supermocarstw.

Pod koniec czerwca dużym cieniem na obustronnych stosunkach położyło się aresztowanie w Los Angeles agenta wywiadu Mariana Zacharskiego220, choć Amerykanie deklarowali, że nie chcą nadawać tej sprawie rozgłosu221. Ciągnęła się ona jednak miesiącami222. Atmosfery nie poprawiło również proklamowanie 30 czerwca przez prezydenta Tygodnia Narodów Ujarzmionych, obchodzonego tradycyjnie (na mocy rezolucji Kongresu z 1959 r.) w trzecim tygodniu lipca. W proklamacji znalazły się odniesienia do ostatnich posunięć ZSRR: „brutalnego zniesienia narodowej suwerenności w Afganistanie” oraz „prób zastraszania Polski”223. Tydzień później na przyjęciu wydanym w Chicago przez gubernatora Illinois Jamesa R. Thompsona prezydent określił sytuację polskiej gospodarki jako „błędną spiralę w dół”. Nie była to wina Polaków – przekonywał – tylko „logiczna konsekwencja nielogicznego systemu; systemu, który nie wierzy i nie ufa swemu narodowi. A kiedy rząd nie szanuje obywateli, obywatele tracą szacunek dla rządu”224. W tym samym czasie ambasador i radca do spraw politycznych warszawskiej ambasady USA odwiedzili – prawdopodobnie po raz pierwszy – siedzibę NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze, gdzie przez dwie godziny rozmawiali ze Zbigniewem Bujakiem225. Nadal czyniono prosolidarnościowe gesty.

W swej strategii względem PRL Amerykanie wciąż brali pod uwagę rolę ZSRR. Podczas spotkania Ronalda Reagana z kanclerzem Helmutem Schmidtem pod koniec maja 1981 r. zgodzono się, że „radziecki ekspansjonizm i wysiłki zbrojeniowe wytworzyły poważną sytuację międzynarodową”, na którą trzeba było reagować „ze stanowczością”, ale i w formie dialogu z Moskwą, m.in. podczas madryckiej konferencji przeglądowej KBWE. Dodano przy tym, że „Polska musi mieć możliwość rozwiązania swych problemów w sposób pokojowy i bez zewnętrznej ingerencji”, która „miałaby najpoważniejsze konsekwencje dla stosunków międzynarodowych i ogólnej sytuacji międzynarodowej”226. I w tej wypowiedzi, stanowiącej kolejny przejaw rozmywania się stanowiska USA na forum międzynarodowym, zabrakło konkretów.

Z uwagi na niepewną przyszłość „polskiego eksperymentu” konkretów brakło też w wewnętrznych analizach amerykańskich. W raporcie sygnowanym przez stałe przedstawicielstwo USA przy NATO, sporządzonym w połowie czerwca, spodziewano się wzrostu presji ZSRR na polskie kierownictwo w perspektywie zbliżającego się nadzwyczajnego zjazdu partii. Mimo nieudanego „przewrotu pałacowego”, przeprowadzonego na początku czerwca przez „twardogłowych”, inspirowanych (według Amerykanów) przez Moskwę, ZSRR miał nie ustawać w wywieraniu presji na umocniony obóz Jaruzelskiego i Kani. Ci ostatni zaś, świadomi tego zagrożenia, zaostrzyli swoją retorykę, wbrew koncyliacyjnej postawie Wałęsy, skutecznie tamującego radykalnych działaczy NSZZ. Chyba ze zbytnią przesadą podkreślano, że „polski kryzys przekształcił się z konfliktu między rządem a »Solidarnością« w konflikt między polską partią a KPZR”. W raporcie znowu wskazywano na realność radzieckiej interwencji, choć spodziewano się, że okres zamieszania będzie jeszcze trwał. W tym kontekście mówiono o konieczności jednolitego frontu NATO: demonstracja jedności ze strony sojuszników mogła mieć wpływ na politykę Moskwy227. Wydaje się, że zachodni analitycy poruszali się w pewnej mierze po omacku.

Amerykańskie obawy miały kontekst nie tylko polityczny, lecz także ekonomiczny: Waszyngton z niechęcią odnosił się do konkretyzującej się umowy między kilkoma państwami europejskimi a ZSRR w sprawie budowy gazociągu północnosyberyjskiego. W memorandum CIA, sporządzonym 8 lipca 1981 r., radzono prezydentowi, by spróbował odwieść europejskich sojuszników od podpisania porozumienia, które – według ocen szefa CIA Williama J. Caseya – tylko wzmocniłoby potęgę gospodarczą Moskwy, a przez to i siłę militarną. Dowodził ponadto, że umowa nie przyniesie Europie Zachodniej większych korzyści228. Następnego dnia temat gazociągu i memorandum stał się przedmiotem spotkania Rady Bezpieczeństwa Narodowego229. Jak zobaczymy, wątek ten zostanie wpleciony w reakcje Zachodu na wprowadzenie stanu wojennego, a na innym planie – w stosunki USA z ich europejskimi sojusznikami. Jeszcze w październiku w kolejnym memorandum CIA odnotowała, że amerykańskie zabiegi mające na celu wstrzymanie współpracy w sprawie gazociągu nie odnosiły spodziewanych rezultatów230.

13 lipca 1981 r. Reagan spotkał się z przedstawicielami Kongresu Polonii Amerykańskiej i jego szefem Alojzym Mazewskim. Polski MSZ przekonywał o niewielkim znaczeniu tego wydarzenia: prezydent nie powiedział nic konkretnego, poza tym spotkał się z grupą włoską, realizując tym samym politykę zjednywania mniejszości narodowych, jakoby dotkniętych reformami gospodarczymi nowej administracji231. Stosunkowo niewielkim echem odbiła się w Polsce rezolucja Izby Reprezentantów podjęta 30 lipca, w której po raz kolejny przestrzegano przed zewnętrzną interwencją i wyrażano nadzieję na sukces pokojowych negocjacji rządu i opozycji232. Ambasada waszyngtońska przekonywała zarazem, że wybór Kani i Jaruzelskiego na lipcowym zjeździe PZPR Reagan przyjął z zadowoleniem – jako „gwarancję dotychczasowej linii odnowy”. Zwrócono uwagę na przegraną Mieczysława Moczara i Mieczysława Jagielskiego233. Rzeczywistość nie była chyba tak różowa; wiarygodniej brzmi doniesienie wywiadu, że – wedle administracji Reagana – zjazd „nie mógł zagwarantować spokoju wewnętrznego, który zależy od stanu gospodarki i zdecydowania rządu do kontynuacji procesu demokratyzacji życia społecznego”234. Latem 1981 r. polski wywiad oceniał, że rozwój wydarzeń w Polsce nie przynosił Waszyngtonowi większych korzyści politycznych. Dlatego miał on – zamiast długofalowej pomocy gospodarczej – skupić się na pomocy doraźnej oraz na konfrontacji ideologicznej, aby z jednej strony podkreślić tendencje rozłamowe w PZPR, a z drugiej strony uwypuklić znaczenie „Solidarności” i Kościoła235.

Prosolidarnościowe gesty Stanów Zjednoczonych budziły sprzeciw władz polskich. W sierpniu 1981 r. wiceminister spraw wewnętrznych gen. Władysław Pożoga sformułował obraźliwe – według strony amerykańskiej – uwagi dotyczące kontaktów Ambasady USA w Warszawie z działaczami „Solidarności”. Pożoga określił je jako niestosowne, co nie spodobało się Departamentowi Stanu, który zasugerował, że takie wypowiedzi nie służą sprawie polskich kredytów236. Jak widać, w polityce popierania „Solidarności” nie wahano się przed finansowym szantażowaniem władz komunistycznych. Z tej formy działania zdawała sobie sprawę ambasada polska w Waszyngtonie: zastanawiając się nad skutkami odmówienia wizy przewodniczącemu AFL-CIO Lane’owi Kirklandowi, który wybierał się na I Zjazd „Solidarności”, ambasador Spasowski stwierdził, że podległa Kirklandowi centrala miała duże wpływy wśród kongresmanów i mogła pośrednio kształtować politykę kredytową Kongresu. Należało zatem tę odmowę dokładnie przemyśleć237. Ostatecznie wizy nie wydano, a Spasowski osobiście udał się do Kirklanda, aby usprawiedliwić to posunięcie. Związkowiec wyraził swoje rozczarowanie238.

Trzeba jednak pamiętać, że mimo tego szantażu, Polsce przyznawano preferencje handlowe w ramach pomocy gospodarczej (żywnościowej), służącej wyprowadzeniu kraju z kryzysu i oddaleniu zagrożenia radzieckiego. Tę bardzo miękką strategię mieli popierać Alexander Haig i Departament Stanu. Sprzeciwiała się jej jednak część konserwatywnych środowisk politycznych i biznesowych – według nich, Amerykanie finansowali w ten sposób radziecką dominację w regionie. Podział, zarysowany już we wrześniu 1980 r., się pogłębiał. Jak oceniał francuski MSZ, polityka Reagana, który – podobnie jak Carter – lawirował między różnymi, niekiedy sprzecznymi tendencjami, opierała się na nieustannym manifestowaniu swojego niepokoju i czujności z jednej, a kontynuowaniu pomocy ekonomicznej i wspieraniu prywatnych inicjatyw charytatywnych z drugiej strony239. Przejawem wpływów Haiga było podpisanie 27 sierpnia w Warszawie porozumienia w sprawie przesunięcia na okres 1986–1989 90 proc. spłaty polskiego zadłużenia wobec rządu USA za rok 1981240. Thomas M. Cynkin ocenia, że Waszyngton stosował wobec wydarzeń w Polsce taktykę „kija” (w stosunku do ZSRR) i „marchewki” (w stosunku do PRL)241.

Zjawiskiem równie ważnym jak szantaż kredytowy, choć jednocześnie nie do końca wiarygodnym, była wychwycona przez polski resort spraw zagranicznych nowa tendencja administracji Reagana: od połowy roku wśród amerykańskich polityków miało narastać „zmęczenie i zniecierpliwienie brakiem stabilizacji i uspokojenia w Polsce”. Coraz bardziej krytykowano „za brak szybkich rozwiązań” nie tylko władze PRL, ale i „Solidarność”. Administracja amerykańska miała mniej chętnie udzielać Polsce szybkiej i konkretnej pomocy242. Tezy te podają w wątpliwość analizowany szyfrogram z 1 kwietnia. Czy skłoniły one gen. Jaruzelskiego do odważniejszych działań? Faktem jest, że od sierpnia coraz bardziej alarmistyczne meldunki przesyłał płk Ryszard Kukliński, postrzegany przez CIA jako wiarygodny agent. Tym razem jednak nie do końca wierzono w jego rewelacje na temat możliwości wprowadzenia stanu wojennego, obawiając się dezinformacji ze strony polskich służb oraz dekonspiracji pułkownika. Mimo to administracja Reagana była zdecydowana pomóc „Solidarności” przetrwać jak najdłużej, ponieważ mogło się to przyczynić do dalszego osłabienia ZSRR i bloku wschodniego243. 31 lipca Senat wezwał rządy i społeczeństwa „Europy Zachodniej i Wschodniej” do zintesyfikowania pomocy finansowej dla Polaków244. Również Francuzi spodziewali się, że w kręgach decyzyjnych Waszyngtonu wzrośnie napięcie między zwolennikami zaostrzenia polityki wobec władz PRL a tymi, którzy popierali zwiększenie pomocy finansowej w celu tonowania sytuacji245.

Wrzesień – okres I Zjazdu „Solidarności” – ponownie nasilił amerykańskie obawy przed siłowym opanowaniem kryzysu polskiego. 13 września w wywiadzie dla „The Washington Post” sekretarz stanu Alexander Haig niejednoznacznie mówił o strategicznej wadze Polski, podkreślając, że sprawy polskie były jednym z najważniejszych przedmiotów troski polityki USA. W Waszyngtonie duże wrażenie zrobiła przesłana Stanisławowi Kani 17 września ostra deklaracja towarzyszy radzieckich – następnego dnia asystent sekretarza obrony Lawrence Eagleburger, zwolennik twardego kursu wobec państw komunistycznych, wezwał na rozmowę w swym waszyngtońskim biurze radzieckiego chargé d’affaires i oskarżył Moskwę o ingerencję w wewnętrzne sprawy PRL. Zaznaczył, że nawet użycie siły tylko przez polskie władze, ale z inspiracji ZSRR, będzie miało „ekstremalnie negatywne” skutki dla stosunków amerykańsko-radzieckich246. W tym samym czasie Haig mówił o interwencjonistycznych wątkach moskiewskiego listu i deklarował poruszenie tego tematu na najbliższym spotkaniu z Andriejem Gromyką w Nowym Jorku (w ramach sesji ONZ). Kilka dni później, 22 września, Haig poinformował Józefa Czyrka, że wprowadzenie jakiejkolwiek formy stanu wojennego w Polsce będzie oznaczać zatrzymanie amerykańskiej pomocy materialnej247. Tego samego dnia Reagan przesłał Leonidowi Breżniewowi osobisty list, w którym wyraził swe zatroskanie sytuacją w Polsce, i pisał o bliżej niesprecyzowanych konsekwencjach w razie ingerencji w wewnętrzne sprawy Polaków248. Zarazem uważnie śledzono rozpoczęte w początkach września kolejne manewry wojsk Układu Warszawskiego, uznawane za największe w historii Armii Radzieckiej249.

Ciekawą w tym kontekście informację zawiera artykuł z „Timesa” (23 września 1981 r.). Pojawiła się w nim sugestia, że niektórzy politycy amerykańscy (nie podano ich nazwisk) dostrzegali pozytywne strony ewentualnej inwazji radzieckiej: kolejną kompromitację komunizmu, wzmocnienie NATO i rezygnację z ograniczania zbrojeń. Dlatego należało wstrzymać się z pomocą dla Polski (by sztucznie nie podtrzymywać ustroju) i wręcz dążyć do eskalacji napięcia250. Nie wiadomo, jak wielu zwolenników miały te poglądy. Wiemy przecież, że przynajmniej równie silna była tendencja zwiększania pomocy gospodarczej dla PRL. Jej kolejnym przejawem była rezolucja 21 senatorów z września 1981 r., namawiająca prezydenta Reagana do przeznaczenia dla Polaków nowych funduszy, głównie kredytów na zakup produktów rolnych251. 23 września Senat jednogłośnie zatwierdził poprawkę demokratycznego senatora Edwarda Kennedy’ego do ustawy o pomocy dla zagranicy (Foreign Assistance Act). Poprawka ta przewidywała przyznanie Polsce w 1982 r. za pośrednictwem prywatnych instytucji (np. CARE, Catholic Relief Services) 5 mln dolarów na żywność i lekarstwa. Po raz pierwszy pomoc humanitarna została przyznana właśnie w ramach Foreign Assistance Act. Jak spekulował ambasador Spasowski, mogło się to stać precedensem w inicjatywach na rzecz Polski252. Również we wrześniu rząd amerykański wsparł międzynarodową organizację humanitarną Catholic Relief Services w przesłaniu do Polski kolejnej pomocy żywnościowej253.

W tym czasie ambasada amerykańska w Warszawie donosiła, że jednym z pomysłów władz polskich na rozwiązanie przyszłego kryzysu było wprowadzenie stanu wojennego. Co ciekawe, Amerykanie nie docenili stopnia prawdopodobieństwa tego rozwiązania: na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej, zwołanym 22 września, stały przedstawiciel USA przy NATO sugerował, że stan wojenny mógł być postrzegany przez polskie władze jako ostateczne wyjście, po które zamierzano sięgnąć bardzo niechętnie. Wskazywano, że brakowało dogodnej drogi konstytucyjnej do uprawomocnienia odpowiednich kroków. Przeceniono przy tym skalę możliwego oporu: argumentowano, że taka decyzja doprowadziłaby do cywilnego konfliktu, który mógłby skłonić ZSRR do interwencji. Tylko zyskanie wsparcia Kościoła, rozbicie „Solidarności” i wierność armii umożliwiłyby sprawne przeprowadzenie akcji, a spełnienie tych warunków uważano za niepewne. Nawet w przypadku powodzenia stan wojenny doprowadziłby do katastrofy ekonomicznej z uwagi na wstrzymanie zachodniej pomocy. „Ambasada USA w Warszawie uważa wprowadzenie stanu wojennego za mało prawdopodobne w obecnej sytuacji”254 – zaznaczano. Rzeczywistość okazała się bardziej skomplikowana.

I Krajowy Zjazd Delegatów „Solidarności” z września/października 1981 r. odbił się szerokim echem w prasie amerykańskiej i zachodniej, a także wśród polityków. Już w sierpniu w Departamencie Stanu zastanawiano się nad wpływem podwyżek cen żywności na nastroje społeczne i rolą zjazdu w kontaktach z władzami, oraz obawiano się eskalacji konfliktów255. Prasa amerykańska podkreślała radykalizację związku, trudną sytuację Wałęsy i ryzykowną inicjatywę, którą było „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”256. Ambasada USA w Warszawie donosiła, że społeczeństwo było już bardzo zmęczone bieżącymi kłopotami materialnymi257. Komentując decyzję pierwszej tury zjazdowej, Departament Stanu wskazywał na wzrost znaczenia skrzydła radykałów (Zbigniew Bujak, Andrzej Gwiazda, Jan Rulewski) kosztem umiarkowanego obozu Wałęsy. Zauważał też zwiększenie aktywności Kościoła we wspieraniu pozycji lidera „Solidarności”. Zwracano uwagę na opóźnienie rozpoczęcia drugiej tury rozmów, wyjaśniano je właśnie intensywnymi konsultacjami Kościoła z umiarkowanymi działaczami związku258.

Wieści z obrad zaczęły stopniowo wypierać informacje o niespotykanych w historii manewrach wojsk radzieckich. Już kilka tygodni wcześniej ich zapowiedź (niektórzy amerykańscy analitycy odczytywali je jako reakcję Rosjan na oświadczenie Reagana o pracach nad bombą neutronową) wywołała duży niepokój. Na pytanie dziennikarza, czy manewry stanowią nowe zagrożenie dla Polski, Reagan odparł: „nie potrafię odgadnąć, o czym oni myślą. Ale najwyraźniej zamierzają przećwiczyć desant ziemno-wodny i przybrzeżny itp.”259 Ćwiczenia zaniepokoiły amerykańskich kongresmanów: 30 lipca Izba Reprezentantów 430 głosami obu partii przyjęła rezolucję nr 124, w której podkreślono, że jakakolwiek agresja na Polskę byłaby sprzeczna z międzynarodowymi prawami i zobowiązaniami oraz szkodziłaby światowemu pokojowi i bezpieczeństwu. Także „oficjalnie sankcjonowane represje sił wewnętrznych” wywołałyby „poważną troskę” i miałyby „znaczne konsekwencje dla relacji między Wschodem a Zachodem”. Nie były to konkretne zarzuty – ważne jest za to uwzględnienie w odezwie możliwości wewnętrznego rozbicia „Solidarności”. Kongresmani wyrazili nadzieję na „pokojowe próby rozwiązania różnic między pracującymi a rządem”. Co ciekawe, w dokumencie nie padło słowo „solidarność”260.

Uwidacznia się tutaj bardzo ważna tendencja retoryki dyplomatycznej USA, występująca w przełomowych okresach: tzw. pierwszej „Solidarności” i w latach 1988–1989 – w sytuacji prawdziwego zagrożenia i możliwości pogorszenia sytuacji w Polsce język ten wyraźnie łagodniał i nabierał charakteru bardziej koncyliacyjnego. W okresie 1982–1987 przeważały natomiast ostre sformułowania, jednoznacznie określające sympatie Waszyngtonu i dodające otuchy opozycji. Niezależnie od zmian w języku dyplomatycznym założenia amerykańskiego stanowiska pozostawały nienaruszone: polska opozycja służyła osłabianiu spójności bloku wschodniego, należało więc umiejętnie ją wspierać. Na tyle umiejętnie, by nie przeszarżować. Zarazem Amerykanie – niekiedy chyba zbyt chętnie – uznawali „Solidarność” za element destabilizujący sytuację w bloku wschodnim, na co przecież liczyli. W analizie stałego przedstawicielstwa USA przy NATO z 22 września 1981 r. podkreślano (raczej przesadnie), że przedłużający się karnawał „Solidarności” stanowił istotne zagrożenie dla radzieckiej dominacji w regionie: Polacy zademonstrowali przecież skuteczny opór wobec niezdecydowanej polityki ZSRR. Przeceniano zgrzyty między „bratnimi krajami”, zwłaszcza między Rumunią i Węgrami, mniej krytycznymi wobec polskiego kryzysu, a NRD, Czechosłowacją i Bułgarią, wzywającymi do radykalnych działań. Za to wszyscy mieli być zaskoczeni „niemocą radzieckiego mocarstwa wobec wydarzeń w Polsce”. Amerykanie prognozowali, że w kolejnych miesiącach można się spodziewać narastającego bałaganu za żelazną kurtyną261. Okazało się, że przewidywania te nie były trafne.

Tymczasem przygotowywane manewry powodowały kolejne posunięcia oficjalnej dyplomacji. Na początku września administracja amerykańska wystosowała skargę, w której zarzucała Moskwie naruszenie porozumień z Helsinek, ponieważ nie poinformowała w odpowiednim czasie o celach i rozmiarach ćwiczeń262. 18 września asystent sekretarza stanu Lawrence Eagleburger poinformował radzieckiego ambasadora w Waszyngtonie o niepokoju Reagana wywołanym mieszaniem się ZSRR w wewnętrzne sprawy polskie. Zapowiedział, że wątek polski pojawi się podczas rozmów Andrieja Gromyki z Alexandrem Haigiem w Nowym Jorku z okazji sesji ONZ263. Cztery dni później prezydent wysłał Breżniewowi notę, w której nawoływał do tego, by umożliwić Polakom poradzenie sobie z problemami we własnym zakresie264. Nie zdecydowano się na bardziej zdecydowane kroki, choć – według polskiego wywiadu – administracja Reagana uzależniała odbycie radziecko-amerykańskiego szczytu rozbrojeniowego od gwarancji nieingerencji ZSRR w Polsce265. Biały Dom stał na stanowisku, że manewry mają stanowić polityczne zastraszenie polskich związkowców, ale nie są wstępem do inwazji266. Przyjęto zatem łagodniejszą postawę niż w grudniu 1980 r. Szef radzieckiego MSZ Gromyko przekonywał zarazem, że głosy o inwazji są wyłącznie wymysłem267. Trudno było ufać zapewnieniom tego typu – na pewno niczego nie gwarantowały. Pozostaje faktem, że sprawa przebiegających planowo i spokojnie manewrów stopniowo schodziła na drugi plan.

Na przełomie września i października głównym przedmiotem polsko-amerykańskich przepychanek stało się otwarcie Biura Informacyjnego „Solidarności” w Nowym Jorku268. Ambasada PRL protestowała przeciw tej decyzji w Departamencie Stanu, który bagatelizował sprawę269. W istocie jednak biuro, choć funkcjonowało oficjalnie jedynie miesiąc („Solidarność” zdecydowała się je zamknąć 30 października), pełniło bardzo ważną funkcję: stanowiło pewnego rodzaju pas transmisyjny między amerykańskimi kręgami rządowymi a „Solidarnością”270. Takiego kanału komunikacyjnego dotychczas brakowało; nie stworzył go sporadycznie spotykający się z opozycjonistami ambasador Meehan. To m.in. za pomocą biura Amerykanie mieli proponować polskim związkowcom konkretne posunięcia podczas drugiej tury zjazdu NSZZ: utrzymanie Wałęsy na pozycji lidera, wspieranie strategii „cięcia po skrzydłach” i wzmacnianie tendencji umiarkowanych, współpracę z władzami w realizacji reform gospodarczych, a jednocześnie presję na rząd na wyselekcjonowanych kierunkach, zapewniającą nowe zdobycze dla związku; a także dalszą legalizację dotychczasowych osiągnięć271. Zalecenia te, przytaczane przez wywiad PRL, brzmią wiarygodnie: Amerykanom zależało na stabilizacji sytuacji w Polsce, ale najlepiej na zasadzie umocnienia „Solidarności” (za cenę pewnych kompromisów).

Nieco późniejsze zmiany w kierownictwie PZPR, do których doszło na IV Plenum KC, nie zrobiły wielkiego wrażenia na politykach amerykańskich: z jednej strony z objęciem funkcji I sekretarza przez gen. Jaruzelskiego nie wiązano większych nadziei na zmianę i poprawę sytuacji w Polsce; problemy, mające – zdaniem Amerykanów – charakter strukturalny, a nie koniunkturalny, pozostawały takie same – niezależnie od tego, kto kierował państwem272. Z drugiej strony nie uważano, że pogorszenie koniecznie nastąpi: według niektórych pracowników Departamentu Stanu, skupienie władzy w rękach jednego człowieka mogło nawet przyspieszyć zakończenie sporów między władzą a „Solidarnością”273.

Jeśli doniesienia te oddawały realne przekonania administracji waszyngtońskiej, świadczyłyby o tym, że polityczne kierownictwo USA nie zdawało sobie sprawy, że przeprowadzona przez Jaruzelskiego kumulacja stanowisk stanowiła przygotowanie gruntu pod operację wojskową. To zapewne zbyt daleko idące przypuszczenie. W Białym Domu kolejny awans generała na pewno wzbudził wyraźny niepokój. Wiarygodnie brzmią jednak doniesienia wywiadu, że wobec niespotykanej sytuacji, jaką był karnawał „Solidarności”, amerykańscy (i zachodni) dyplomaci, nawet ci pracujący w Polsce, nie potrafili stworzyć pewnych prognoz i czuli się trochę zagubieni274. O tej dezorientacji (być może wyolbrzymianej przez SB) świadczy chociażby wycinek szyfrogramu nadesłanego z rezydentury w Waszyngtonie do warszawskiej centrali 1 listopada 1981 r.: „dokonana [przez Amerykanów] analiza […] wskazuje, że sprawa podjęcia decyzji dot[yczącej] stanu wyjątkowego nie jest bliska […]. Przed ogłoszeniem stanu wojennego w Polsce musiałyby nastąpić mocne ruchy wojsk radzieckich, koncentracja wokół granic Polski oraz podniesienie ich gotowości bojowej, podobnie jak w grudniu 1980 r. Obecnie zarówno dane satelitarne, jak również napływające z ambasady w ZSRR nie potwierdzają nadzwyczajnych ruchów radzieckich sił zbrojnych. Wyciąga się z tego wniosek, że decyzja w sprawie stanu wyjątkowego nie zostanie podjęta w najbliższych tygodniach”275. Jak widać, w Waszyngtonie nie doceniano sprawności polskiego aparatu represji. To niedocenianie było czasem interpretowane zupełnie inaczej: trzeba zaznaczyć, że w Foggy Bottom już we wrześniu pojawiały się i takie głosy, że w ciągu kilku tygodni w Polsce mogło dojść do „końcowej, nawet krwawej fazy obecnego kryzysu”, a „dni żywota obecnych władz polskich są policzone”276.

Według analiz MSW, w Waszyngtonie miały się ścierać dwie wizje kierunku rozwoju sytuacji w Polsce. Optymistyczna zakładała, że fatalny stan gospodarki wymusi porozumienie między władzą a opozycją, co w dalszej perspektywie doprowadzi do „finlandyzacji” PRL. Tezę tę wzmacniało uważne obserwowanie planów spotkania Wałęsa–Jaruzelski–Glemp z 4 listopada. Analizy pesymistyczne głosiły natomiast, że już nic nie było w stanie powstrzymać konfrontacji. Podział ten pokrywał się z różnicami między bardziej ugodowym a twardszym skrzydłem administracji Reagana. Starający się nie opowiadać jednoznacznie za żadną z tych opcji prezydent miał w tym czasie skłaniać amerykańskie związki zawodowe do mniej ostentacyjnego popierania „Solidarności” – by nie dać ZSRR i PRL pretekstu do mówienia o sabotażu i mieszaniu się w wewnętrzne sprawy Polski277. Trudno zweryfikować tę ostatnią informację. Na pewno nie uważano kwestii interwencji radzieckiej za przesądzoną: niektórzy pracownicy Departamentu Stanu jeszcze w listopadzie zauważali, że Moskwa obawiała się wybuchu wojny partyzanckiej jako następstwa wkroczenia wojsk radzieckich do Polski, czego skutkiem mogło być zniszczenie szlaków komunikacyjnych łączących NRD i ZSRR278.

Jesienią 1981 r. w związku z rosnącym napięciem wewnętrznym pracownicy ambasady amerykańskiej nasilili swoje kontakty z przedstawicielami „Solidarności”. SB oceniała, że liczba tych spotkań wzrosła o 40 proc. w porównaniu z poprzednimi miesiącami. Na przykład w październiku radca ambasady USA wysłał do przewodniczącego górnośląskiej „Solidarności” teleks z zapytaniem o przebieg protestów w Hucie Katowice. Wykraczało to poza normalną działalność placówki. W listopadzie z kolei w siedzibie Regionu Mazowsze kontaktowano się z Januszem Onyszkiewiczem. Równocześnie działacze poznańskiej „Solidarności” mieli uzgodnić z konsulem USA w tym mieście formy bezpiecznej łączności na wypadek sytuacji nadzwyczajnej w Polsce279.

Od jesieni zintensyfikowano przygotowania do wizyty w Kanadzie i USA delegacji „Solidarności” z Lechem Wałęsą na czele. Dopiero wtedy ambasador Francis J. Meehan po raz pierwszy spotkał się osobiście z szefem NSZZ. Niedługo potem wyjechał na konsultacje do Waszyngtonu – i już nie wrócił280. Zgodnie z przećwiczoną już praktyką wizyta delegacji „Solidarności” miała mieć charakter związkowy. Wałęsa zamierzał odwiedzić m.in. Chicago, Nowy Jork i Waszyngton, a także uczestniczyć w listopadowej konwencji AFL-CIO281. Pod koniec października biuro Wałęsy podało jednak, że ze względu na sytuację w kraju podróż zostaje odwołana282. Mniej więcej w tym czasie, a na pewno po faktycznym fiasku rozmów z 4 listopada, zaczęła przeważać wizja pesymistyczna. Zdano też sobie sprawę (albo dopiero teraz polski wywiad o tym informował), że posunięcia Jaruzelskiego służyły nie tyle pojednaniu narodowemu, ile przygotowaniu do wprowadzenia stanu wyjątkowego. Co więcej, w Departamencie Stanu pojawiły się nawet głosy (trudno ustalić, na ile wpływowe), że wyczerpane kryzysem społeczeństwo mogłoby przyjąć te decyzje względnie spokojnie. Dlatego nie zamierzano odchodzić od polityki umiarkowanych komentarzy wydarzeń w Polsce, by nie denerwować Moskwy i nie powodować usztywnienia stanowiska polskich władz283.

W perspektywie tych zaleceń 3 listopada senacka Komisja Spraw Zagranicznych opublikowała raport pt. Poland: its reneval and a US strategy. Analizowano w nim okres od sierpnia 1980 r. do IV Plenum KC PZPR z 16–18 października 1981 r. Jak określiła to polska ambasada, w raporcie życzliwie oceniono rozwój sytuacji w Polsce, choć krytykowano politykę gospodarczą. W odniesieniu do „Solidarności” pojawiło się stwierdzenie, że niektóre rezolucje zjazdu miały charakter prowokacyjny. Kwestia zagrożenia interwencją radziecką nie znalazła się na pierwszym planie. Autorka raportu, Diana Smith, która przebywała w Polsce w sierpniu 1981 r., pośrednio potwierdziła tezy poprzedzających raport analiz MSZ o występowaniu różnych tendencji w administracji Reagana odnośnie do Polski. Zdaniem Smith, dominowały dwa punkty widzenia, zbieżne z doniesieniami polskiego wywiadu: pierwszy popierał „polski eksperyment” jako korzystny dla USA i pragnął zwiększenia pomocy gospodarczej dla PRL; drugi, pesymistyczny, zakładał klęskę „Solidarności” w wyniku interwencji ZSRR lub załamania gospodarczego, a w związku z tym bezcelowość pomocy gospodarczej284. Pozycję ugodowców osłabiało nastawienie polskich władz, które z jednej strony żądały kredytów, a z drugiej – nieustannie oskarżały Waszyngton o mieszanie się w sprawy polskie i atakowały w swej propagandzie CIA285.

O istnieniu w Waszyngtonie odmiennych sposobów widzenia wydarzeń w Polsce i zróżnicowanego stosunku do ZSRR świadczy chociażby październikowe spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego, podczas którego zaprezentowano rozmaite opinie na temat zasadności amarykańskiej krytyki budowy gazociągu syberyjskiego i charakteru stosunków handlowych między Wschodem a Zachodem286. Lektura materiałów NSC rzeczywiście potwierdza tlący się od początku urzędowania nowego prezydenta spór między łagodniejszym sekretarzem stanu Alexandrem Haigiem a bardziej zasadniczym sekretarzem obrony Casparem Weinbergerem. Rada miała się skłaniać raczej ku Haigowi287.

Jak wiemy, Reagan lawirował między tymi dwiema skrajnościami. 5 października ustanowił General Pulaski Memorial Day, obchodzony 11 października (data śmierci generała)288. Polska ambasada nie skomentowała tej inicjatywy289. Z kolei 12 października w Izbie Reprezentantów i Senacie zostały wniesione niemal identyczne rezolucje, apelujące do prezydenta o przyznanie Polsce kolejnych kredytów, sięgających setek milionów dolarów290. W rezultacie w końcu października Waszyngton przyznał Polsce dodatkowe 27 mln dolarów na pomoc żywnościową291. Prezydent zaakceptował ten program 25 listopada. Podkreślił przy tym „przyjaźń między amerykańskim i polskim narodem” i zaangażowanie po stronie „pokojowego rozwiązania aktualnej sytuacji w Polsce”292. Zadowolił w ten sposób jednych, przyznając pomoc, ale też i drugich – poprzez podkreślenie wyłącznie humanitarnego charakteru tej inicjatywy. Jednocześnie zachowywał neutralne stanowisko w sprawie polskich starań o ponowne wstąpienie do Międzynarodowego Funduszu Walutowego (Polska zrezygnowała z członkostwa w 1950 r.) – kiedy 11 listopada polska delegacja przybyła do Waszyngtonu, aby wypełnić aplikacje członkowskie, ani nie napotkała trudności, ani nie otrzymała wyraźnej pomocy293. Jak jednak podkreśla Andrzej Paczkowski, te amerykańskie ustępstwa ani na jotę nie zmieniły stosunków politycznych między obydwoma krajami294.

Obraz strategii lawirowania Reagan dobrze nakreślił w swych pamiętnikach. Nie ma wątpliwości, że cechowało go wybitnie antykomunistyczne nastawienie: „wydarzenia w Polsce były niezwykłe – wspominał. – To było coś, na co wyczekiwaliśmy od czasu drugiej wojny światowej. To, co działo się w Polsce, mogło niczym zaraza rozszerzyć się na całą Europę Wschodnią”. W realnej polityce należało jednak brać pod uwagę różne czynniki: zachęcanie Polaków do działań nie mogło przekroczyć niebezpiecznego poziomu, który skłoniłby władze (polskie czy radzieckie) do represji. Reagan pamiętał o płonnych nadziejach Węgrów w 1956 r. na amerykańską pomoc wojskową, których Waszyngton nie rozwiewał. W związku z tym, podkreśla prezydent, „chcieliśmy pomóc głodnym Polakom, by napełnili swoje żołądki, jednocześnie jednak nie chcieliśmy uczynić niczego, co mogłoby wzmocnić słaby rząd i przedłużyłoby trwanie komunizmu. Nie chcieliśmy utrzymywać komunistycznego rządu na powierzchni, ratując jego gospodarkę, ale zarazem jej całkowity rozpad mógł doprowadzić do brutalnego, powszechnego powstania, które sprowadziłoby radzieckie czołgi”295. Czy Reagan miał rację? Trudno to ocenić, na pewno jednak można tę argumentację zrozumieć.

Według raportu Departamentu I MSW z 30 listopada 1981 r., kiedy to data rozpoczęcia akcji militarnej była już prawdopodobnie przesądzona, administracja Reagana liczyła na zahamowanie tendencji do siłowego rozwiązania kryzysu w Polsce właśnie poprzez żonglowanie obietnicami znacznej pomocy gospodarczej. CIA miała wskazywać na możliwość pozbawienia komunistów władzy na drodze politycznej, jako że ich rządy były jakoby pozorne i fasadowe. Najbliższe wybory do rad narodowych miały wyeliminować PZPR z administracji terenowej. Krytykowano radykalne skrzydło „Solidarności”, którego działalność mogła zahamować erozję reżimu i doprowadzić do gwałtownych reakcji władzy. Przewidująco uznano, że prawdopodobieństwo interwencji ZSRR jest znikome, za to możliwość użycia siły przez polskie władze – jak najbardziej realna. Dlatego też administracja amerykańska zdecydowała się na ofensywę dyplomatyczną: krytykowanie Polski za jej stosunek do wojny w Afganistanie, ale jednocześnie uspokajanie radykałów solidarnościowych i partyjnych, a także sugerowanie ścisłego związku między dopływem gotówki a politycznymi posunięciami władz PRL296.

Jest charakterystyczne, że w tym czasie Lech Wałęsa zabiegał o amerykańską pomoc materialną równie usilnie jak władze. 1 grudnia Alexander Haig, zachęcany prośbami nie tylko Wałęsy, ale i papieża, wystąpił z propozycją ofiarowania PRL natychmiastowej pomocy w wysokości 100 mln dolarów i przyjęcia długofalowego, międzynarodowego programu pomocowego o łącznej wartości 2,5 mld dolarów297. Podobne obietnice sformułował tydzień później sekretarz do spraw handlu Malcolm Baldrige298. Między 7 a 10 grudnia w Stanach gościł wicepremier Zbigniew Madej, który rozmawiał m.in. z wiceprezydentem Bushem i sekretarzem stanu na temat pomocy gospodarczej. Poza ogólnymi obietnicami uzyskał ofertę owych 100 mln dolarów kredytu, o których mówił Haig. Konkretna propozycja na piśmie nadeszła do Warszawy 11 grudnia. Kilka dni później oferta została jednak wycofana. Poza tym Amerykanie wstrzymywali się z długofalowymi prognozami299. Czyżby już się spodziewano stanu wojennego? Charakterystyczne, że do 14 grudnia PRL musiała zacząć spłacanie odsetek kredytów zaciągniętych w amerykańskich bankach i sondowała możliwość ogłoszenia moratorium, co niosłoby bardzo negatywne skutki finansowe i polityczne300. Czy miało to wpływ na datę wprowadzenia stanu wojennego?

Jak się okazało, dyplomatyczne obietnice finansowe nie przyniosły wymiernych rezultatów i nie powstrzymały gen. Jaruzelskiego od realizacji planów rozbicia „Solidarności”. Amerykanie, dzięki doniesieniom Ryszarda Kuklińskiego (który 8 listopada uciekł z kraju) świadomi planów wprowadzenia stanu wojennego, intensywnie szukali możliwości uniknięcia konfrontacji w Polsce. Niewiele jednak mogli zrobić.

Paryż: większy pesymizm niż nadzieje

Sygnalizowaliśmy już, że stanowisko polityczne Francji wobec ruchu solidarnościowego w Polsce było, podobnie jak w USA, warunkowane przez kampanię wyborczą i zmianę ekipy rządzącej. Przemiany te musiały implikować niekonsekwencję i wahania we francuskiej polityce zagranicznej. Poza tym odchodząca ekipa pragnęła zachować atmosferę détente i nie rozbudzać konfliktu między blokiem wschodnim a zachodnim301. Powodowało to ostrożność w wypowiedziach i działaniach. Warto jednak pamiętać, że taka powściągliwość cechowała wszystkie państwa Zachodu, ze Stanami Zjednoczonymi włącznie – wybrały one unikanie wyraźnych ocen, ale intensyfikowanie pomocy ekonomicznej i humanitarnej, mającej przyczynić się do uspokojenia napiętej sytuacji nad Wisłą. Francuzi w pełni wpisali się w główną strategię państw zachodnich: ciągłe przekonywanie o wewnętrznym charakterze sytuacji w Polsce. Postulat ten uznano za bezpieczny (choć przez to nieostry) instrument neutralizowania nacisków Moskwy i przedłużania „polskiego eksperymentu”302.

Ważnym czynnikiem kształtującym francuską postawę wobec „Solidarności” była wyjątkowość polsko-francuskich stosunków międzypaństwowych, wyraźnie lepszych niż w wypadku innych państw zachodnich, zarówno w dziedzinie polityki, jak i kultury303. Symbolem korzystnego klimatu była podpisana 20 czerwca 1975 r. w Warszawie bilateralna Karta zasad przyjaznej współpracy, jak również szczególnie liczne wizyty obustronne na najwyższym szczeblu: Edward Gierek gościł we Francji aż trzykrotnie (w 1972, 1977 i 1979 r.), podobnie jak prezydent Francji Valéry Giscard d’Estaing, gaullistowski liberał – w Polsce (w 1975, 1976 i 1978 r. oraz w maju 1980 r.). Zgodnie z Kartą co roku spotykali się też ministrowie spraw zagranicznych. Ostatnie takie spotkanie przed zaistnieniem „Solidarności” odbyło się w początkach lipca 1980 r., kiedy do Paryża przybył szef MSZ Emil Wojtaszek. Dyplomata rozmawiał m.in. na temat planowanej na wrzesień kolejnej wizyty Giscarda d’Estaing w Polsce304.

Do strajków z sierpnia 1980 r. francuskie władze podeszły – inaczej niż społeczeństwo francuskie – wyraźnie pesymistycznie. W maju 1980 r. Giscard d’Estaing spotkał się z Breżniewem i nie chciał pogorszenia stosunków radziecko-francuskich305. Tymczasem w sierpniu Michel Rocard z Partii Socjalistycznej proponował w parlamencie wręcz skierowanie na Bałtyk jednostek wojskowych w celu ratowania robotników, którym miała grozić śmierć306. Partia Socjalistyczna krytykowała zarazem „brak demokracji w polskim socjalizmie”. Problemy z przyjęciem konkretnej postawy miała Francuska Partia Komunistyczna, lojalna wobec polskich władz, ale niemogąca negować postulatów robotniczych307. W tym wielowątkowym kontekście Giscard d’Estaing od połowy sierpnia z wielką uwagą śledził rozwój sytuacji, ale nie uznał za konieczne przerywać urlopu308. Niemniej obawiał się możliwych reperkusji międzynarodowych. Deklarował, że w dalszym ciągu pragnie przyjechać do Warszawy, i zapewniał, że postawa Francji względem PRL się nie zmieniła. Wyraźnie unikał sprecyzowania stanowiska309.

Do końca sierpnia w sprawach polskich wypowiadali się przede wszystkim bardzo aktywni związkowcy i niektórzy działacze opozycyjni. Od momentu wprowadzenia podwyżek 1 lipca sytuację społeczną ze szczególną uwagą monitorowała warszawska ambasada Republiki. Początkowo nie przewidywano nadzwyczajnych wydarzeń – w szyfrogramie z 7 lipca ambasador Jacques Dupuy, pełniący tę funkcję od marca, informował o zakończeniu strajków, ale podkreślał fatalny stan polskiej gospodarki i brak pomysłów na wyjście z kryzysu310. Dwa tygodnie później donosił o porażce władz, których ustępstwa wobec strajkujących niweczyły i tak wątpliwe próby zaradzenia kryzysowi. Zwracał też uwagę na wyjątkową skalę protestów w Lublinie311. Na początku sierpnia akcentował wyłącznie socjalny aspekt protestów i nie zauważał, by zmienił się on w porównaniu z poprzednim miesiącem. Pytał jednak: „jak daleko mogą pójść polskie władze bez skompromitowania dopiero co rozpoczętej odnowy?”312. Parę dni później placówka odnotowała wyjątkowy charakter sytuacji na Wybrzeżu i nowe postulaty, włącznie z wolnymi związkami zawodowymi i pomnikiem ofiar Grudnia ’70. Po raz pierwszy użyto słowa „solidarność”, ale w znaczeniu solidarnościwego strajku, przewidywanego na 16 sierpnia313.

W kolejnych dniach z dużą częstotliwością relacjonowano skomplikowane i chwilami dramatyczne negocjacje strajkujących z przedstawicielami władz coraz wyższego szczebla, a także wrzenie w kierownictwie partyjno-państwowym PRL314. 22 sierpnia wiceminister Józef Czyrek (dwa dni później awansowany na ministra) poprosił ambasadora Dupuy o spotkanie. Podczas rozmowy przedstawił francuskiemu dyplomacie punkt widzenia władz, wytykając strajkującym dążenie do upolitycznienia sporu i uleganie wpływom KOR. Poinformował o przełożeniu wizyty Edwarda Gierka w RFN, ale zapewniał, że planowany przyjazd Giscarda d’Estaing nie był zagrożony. Obie strony postanowiły kontynuować przygotowania. W notatce z rozmowy Dupuy dodawał jeszcze, że negocjacje ze stoczniowcami podjął „dobrze nam znany” Mieczysław Jagielski, zdolny do elastycznego działania315. Ambasador nie potrafił jednak stwierdzić, czym te rozmowy się zakończą. W notatce z tego samego dnia po raz pierwszy poruszył wątek wschodni, wypowiadając znamienne słowa – „obawa przed interwencją radziecką wydaje się wyraźniejsza na Zachodzie niż w Polsce”. Przypuszczał, że Moskwa mogła zgodzić się na pewne odejście od ortodoksji, gdyż liczyła się z sytuacją w Afganistanie oraz trwającą konferencją KBWE w Madrycie, a także chciała uniknąć destabilizacji w Polsce, możliwej, jeśli nie dojdzie do porozumienia316. Jak się okazało, to właśnie powstanie „Solidarności” było uważane na Kremlu za element destabilizujący.

W przededniu porozumień w Gdańsku i Szczecinie francuska ekipa rządząca nadal przejawiała niewielką aktywność. 27 sierpnia, po posiedzeniu rządu, wstrzemięźliwe i neutralne oświadczenie sformułował prezydent. Po raz kolejny podkreślił implikacje międzynarodowe wydarzeń w Polsce, ale zarazem fakt, że to sami Polacy powinni poradzić sobie ze swymi problemami. Na ten wątek szczególny nacisk kładli inni członkowie rządu, a także mający polskie korzenie Michel Poniatowski, ówcześnie prezydencki doradca317. Zwracano też uwagę na rosnący zamęt po stronie partyjno-państwowej, co wywoływało pewien niepokój318. Narodziny polskiego ruchu związkowego wzbudzały przy tym dość mieszane uczucia na lewicy i prawicy: tej pierwszej nie podobał się katolicyzm polskich robotników, tej drugiej zaś nie do końca przypadły do gustu postulaty socjalne319. Dla obu stron najważniejszy był jednak sam fakt działalności opozycyjnej wobec reżimu PRL.

Przed końcem miesiąca eksperci Ministère des Affaires Étrangères (MAE) – mimo że otrzymywali liczne materiały od warszawskiej ambasady, która przesyłała tłumaczenia ważniejszych apeli, odezw, a nawet ulotek320 – nie potrafili opracować czytelnej prognozy rozwoju wydarzeń. Łatwiej było im określić ekonomiczne przyczyny wybuchu napięć. Ostrożnie pisali o trzech możliwych scenariuszach: pesymistycznym (gwałtowny rozwój strajków, dymisja Gierka, zaostrzenie kursu przez władze aż do interwencji radzieckiej); umiarkowanym (rozbijanie strajkujących przez cząstkowe koncesje, co jednak nie rozwiązywało problemów i groziło dalszymi kłopotami) oraz optymistycznym, którego zwolennikiem miał być Gierek (strukturalne porozumienie między obiema stronami konfliktu, możliwe dzięki umiarkowanej – w porównaniu do grudnia 1970 r. – postawie zarówno władz, jak i robotników oraz koncyliacyjnej roli Kościoła). Przyszłość pokazała, że urzeczywistniły się fragmenty każdego z tych scenariuszy. Francuzom nie udało się jednak trafnie określić sytuacji Gierka. Uważali oni, że z braku alternatywy obecna ekipa rządowa przetrwa321.

Podpisanie porozumień gdańskich i szczecińskich (mniej jastrzębskich) zaskoczyło ambasadora Dupuy, który obserwował zaostrzenie tonu władz w ostatnich dniach sierpnia. Zdawał sobie sprawę z historycznego znaczenia tego wydarzenia, które „wryje się w pamięć wszystkich Polaków”322. Duże wrażenie zrobił na nim postulat zwolnienia więźniów politycznych323. Nie był jednak w stanie z całkowitą pewnością stwierdzić, co skłoniło stronę rządową do ugięcia się pod żądaniami strajkujących. Wśród możliwych czynników wymieniał groźbę rozprzestrzenienia się strajków, postawę głównego negocjatora Jagielskiego oraz ogólnie – „totalną bezsilność” reżimu324. Otoczenie premiera Raymonda Barre’a – podobnie jak Dupuy – podkreślało szczególnie niecodzienność chwili. Doradcy premiera oceniali: „po raz pierwszy od zakończenia II wojny światowej rządząca w Europie partia komunistyczna tak wyraźnie ustąpiła ruchowi robotniczemu i społecznemu, którego nie kontrolowała”325. I oni nie wiedzieli, co będzie dalej.

1 września 1980 r. Jacques Dupuy jasno sformułował swój komentarz do porozumień podpisanych na Wybrzeżu: „zwycięstwo strajkujących w Gdańsku: wstrząśnięcie reżimu”. Jak dodawał, „pomimo szacunku dla zasad socjalizmu i przewodniej roli partii twarz tej ostatniej nie została ocalona”. Zauważał znaczące podobieństwa bieżących wydarzeń do protestów z grudnia 1970 r., ale też wskazywał na istotne różnice: robotnicy zamknęli się w stoczni, w oficjalnych deklaracjach przyjmowali wyważony ton, a Edward Gierek w przeciwieństwie do Gomułki nie chciał dopuścić do rozlewu krwi. Ambasador próbował przewidzieć przyszłość: realistycznie założył, że porozumienia nie rozwiążą głębokiego kryzysu gospodarczego, a żądania socjalne tylko utrudnią sytuację. Porozumienia mogły też pogłębić kryzys polityczny, jako że „Solidarność” siłą rzeczy zmierzała w kierunku budowy kontrwładzy, czego reżim nie mógł zaakceptować – choć Dupuy wskazywał przy tym na silne ruchy reformistyczne wewnątrz PZPR. Jedno było pewne: „cokolwiek się wydarzy, nic już nie będzie takie jak przedtem”, a niewątpliwe osiągnięcie, którym były podpisane umowy, mogło równie dobrze doprowadzić do nowej Polski, jak i do kolejnej konfrontacji326.

W tym czasie swoje oceny – jeszcze bardziej pesymistyczne – przedstawiali na gorąco analitycy MAE. O ile przyczyny protestów sierpniowych wymieniano dość konkretnie, o tyle prognozy były wciąż mgliste. W raporcie Wydziału Europy Wschodniej Departamentu Europejskiego MAE z 2 września zauważano, że w ciągu ostatnich 24 lat w PRL doszło już do pięciu kryzysów społecznych. I choć obecny „niewiele różni się od poprzednich przejawów kontestacji reżimu, postawa władz wobec niego stanowi bezprecedensową odmianę”. Wśród przyczyn kryzysu wymieniano – rzecz jasna – kwestie ekonomiczne, ale też pielgrzymkę papieża w 1979 r., rozwój organizacyjny opozycji po 1976 r. (przede wszystkim drugi obieg) oraz sprzyjający kontekst międzynarodowy (zaangażowanie ZSRR w Afganistanie, propagandowa porażka bloku wschodniego w związku z olimpiadą w 1980 r., konferencja KBWE w Madrycie)327. Zdawano sobie sprawę z wyjątkowości i oryginalności wydarzeń: dostrzegano nową jakość w zachowaniu zarówno protestujących („zimna krew i dyscyplina”), jak i władz (rezygnacja z użycia siły, konstruktywne negocjacje). Doprowadziło to do „niezwykłego efektu: obie strony traktowały się na równi i negocjowały ramię w ramię całość przedstawionych postulatów”. W sumie „naród polski jako całość – klasa robotnicza, inteligencja, środowiska bliskie Kościołowi […] – pokazał swą wyjątkową jedność i dojrzałość polityczną”328.

Jeśli chodzi o przyszłość – pozostawały już same wątpliwości: czy kompromis ze strony władz był szczery? Na jakie ustępstwa mogą sobie pozwolić? Czy „Solidarność” nie będzie kontestować przewodniej roli partii (na co nie pozwoli Moskwa)? Czy PRL jest w stanie przeprowadzić konieczne, ale drakońskie reformy? Nietrafnie uznano przy tym, że „Gierek, jak się wydaje, może liczyć na Biuro Polityczne”, choć dostrzegano zagrożenie dla niego ze strony Stefana Olszowskiego329.

Jedna z analiz MAE nosiła znamienny tytuł: „Polska – w kierunku syndromu czeskiego?”. Zauważano, że choć Zachód z ulgą przyjął kompromis władz ze strajkującymi, z końcem sierpnia kryzys wcale nie został przezwyciężony. Zwracano uwagę na zaostrzenie tonu Moskwy, widoczne w artykułach „Prawdy” i „Izwiestii” z początku września. Kreml zaczął rozważać, na jak wiele można pozwolić w Polsce. Na Quai d’Orsay jasno stwierdzano, że porozumienia sierpniowe były ideologicznie nie do przyjęcia dla bloku wschodniego. Oceniono je jako bezpośrednie zagrożenie dla reżimu – mimo uznania przez „Solidarność” przewodniej roli partii, sankcjonowały one bowiem pluralizm polityczny i światopoglądowy, który wraz z innymi polskimi odstępstwami od doktryny (prywatnym rolnictwem i swobodami religijnymi) mógł doprowadzić do załamania się „ludowego” państwa. Wobec tego przewidywano, że Moskwa będzie zmierzała do „zatrzymania ewolucji rozpoczętej porozumieniami gdańskimi”, mając na względzie możliwość przeniesienia się polskiej „epidemii” na inne „bratnie kraje”. Stanem idealnym byłby powrót do status quo ante, ale – zdaniem Francuzów – ZSRR mógł się na razie zadowolić „folkloryzacją” koncesji na rzecz opozycji: ich ograniczeniem terytorialnym, branżowym, czasowym itp. Jak Breżniew zamierzał osiągnąć te cele? Według MAE, mógł zastosować presję ideologiczną (krytykę kierownictwa PRL), polityczno-ekonomiczną (faworyzowanie „betonu” w partii i zmianę ekipy rządzącej w Polsce, np. na otoczenie Olszowskiego) i wreszcie militarną, w najgorszym wypadku (utraty kontroli nad partią) prowadzącą do interwencji. W ten sposób „Warszawa stałaby się Pragą, a Gierek znalazłby się w sytuacji Dubczeka”. Przyznawano jednak, że scenariusz militarny nie był w Moskwie pożądany oraz że przywódcy radzieccy postarają się nie doprowadzać do ostateczności. Dlatego – zdaniem analityków z Quai d’Orsay – polskie władze dostały czas, by „udowodnić, że nie pójdą drogą Czechosłowacji” i unormować sytuację w kraju330.

Wątek radziecki poruszał też Dupuy: wtórując ekspertom MAE, podkreślał, że „Solidarność” stanowi wyzwanie dla Moskwy, a polscy robotnicy wywalczyli koncesje, które dotychczas w bloku wschodnim nie podlegały negocjacji. Jako pośrednie ostrzeżenie dla Kremla oceniał słowa Wałęsy, że dzięki niezależnym związkom zawodowym Polacy osiągną „wszystko, czego pragną”. „Nie może to pozostawiać obojętnymi Moskwy i pozostałych stolic bloku, co bez wątpienia jest największym niebezpieczeństwem, jakie przynosi okres rozpoczęty odejściem Gierka” – złowieszczo konkludował ambasador331. Wtórowała mu notatka francuskiej misji wojskowej w Berlinie. Cytowano w niej wypowiedzi przedstawicieli polskiej administracji, przekonanych o nieuchronności ataku radzieckiego332.

W obliczu tych pesymistycznych analiz nie może dziwić, że pokojowe przecież zawarcie porozumień nie do końca przypadło do gustu ekipie Giscarda d’Estaing. Co więcej, sam prezydent podobno żywił autentyczną sympatię dla Gierka, którego dni były policzone, a przy Quai d’Orsay wciąż mówiono o destabilizacji w Europie Środkowo-Wschodniej i reakcjach ZSRR333. Nawet lider socjalistycznej opozycji François Mitterrand przewidująco przyznał 8 września 1980 r. w jednym z wywiadów radiowych: „uważam za całkowicie niemożliwe współistnienie systemu marksistowsko-leninowskiego oraz swobód instytucjonalnych. W którymś momencie dojdzie więc do konfrontacji”334. Z kolei w wewnętrznej analizie MAE stwierdzano dobitnie: „porozumienia gdańskie, będące bezprecedensowym sukcesem strajkujących, oraz dojście do władzy nowej ekipy rządzącej […] oznaczają pierwszy etap kryzysu”. W ślad za Dupuy zwracano też uwagę na postępującą recesję gospodarki, pogłębianą zawirowaniami politycznymi. Spodziewano się, że sytuacja w Polsce wcześniej czy później musi doprowadzić do pogorszenia relacji między Wschodem a Zachodem335. Niejednoznaczność ocen nie oznaczała, rzecz jasna, braku zainteresowania: bieżącym wydarzeniom w Polsce poświęcano wiele uwagi – np. 4 września francuska ambasada wysłała do centrali paryskiej tłumaczenie całości tekstów porozumień gdańskich i szczecińskich336.

W oficjalnych deklaracjach prezydent Giscard d’Estaing wstrzymywał się przed tak radykalnymi opiniami. Podkreślał własną dyskrecję i wstrzemięźliwość wobec wydarzeń w Polsce oraz wysoko oceniał „metodę i wagę osiągniętego rozwiązania konfliktu między władzami i strajkującymi”. W podobnym tonie wypowiadał się 2 września szef MAE Jean François-Poncet, który podkreślał wolę dialogu i dojrzałość obu stron porozumień, a także deklarował dalszą pomoc gospodarczą dla Polski. Wyraził również „w imieniu swoim i rządu zadowolenie ze szczęśliwego wyniku” negocjacji, oznaczającego „powrót do procesu demokratyzacji” Polski. Wyjawił też pragnienie, by „Polacy sami znaleźli rozwiązanie własnych problemów”337. Nieliczne rządowe opinie były ogólne338. Wstrzemięźliwość wynikała ponadto z oczekiwania na realizację przyjętych porozumień. Ambasador Dupuy podkreślał, że w kręgach partii i rządu istniała pokusa wycofania się z zobowiązań, ale – jak uważał – przynajmniej chwilowo „władze są zmuszone grać w tę grę”, nie chcąc ryzykować nowej fali strajków, przed którą ostrzegał Lech Wałęsa339.

Porozumienia sierpniowe nie tylko wstrząsnęły peerelowską sceną polityczną, lecz także bezpośrednio wpłynęły na relacje między Francją a Polską. Na samym początku września ambasada Republiki w Warszawie podkreślała znaczne osłabienie pozycji Gierka, choć Dupuy nie spodziewał się jego rychłego ustąpienia340. Tymczasem kilka dni później przyjaciel Giscarda d’Estaing z powodu choroby ustąpił ze stanowiska I sekretarza, a nowe kierownictwo partii zaczęło sygnalizować przełożenie planowanej od miesięcy wizyty francuskiego prezydenta. Jak się okazało, przełożenie było równoznaczne z odwołaniem podróży, mimo zapewnień o jej aktualności. Giscard d’Estaing oficjalnie deklarował zrozumienie dla zmian w polskich władzach341. Tymczasem ambasador Dupuy poprzez swych znajomych w MSZ starał się wybadać osobowość nowego I sekretarza i przewidzieć dalsze roszady personalne342. Można przypuszczać, że francuski przywódca nie do końca rozumiał i popierał te partyjne przepychanki. Niektóre źródła francuskie sugerują zresztą, że przełożenie wizyty proponował również pałac Matignon343. Wydział Europy Wschodniej MAE bez ogródek zaznaczał, że wizyta w tak specyficznym czasie może „wzniecić wiele pytań. A wiadomo, że im więcej pytań, tym więcej niezręcznych odpowiedzi”. Prezydent, szykujący się do kampanii wyborczej, nie mógł sobie pozwolić na takie ryzyko. Wyrażenie poparcia dla „Solidarności” bądź dezaprobaty wobec niej w tej kalkulacji niezbyt się liczyło – co najwyżej w sensie negatywnym, jako ewentualne źródło problemów. Co więcej, Paryż zauważał, że władzom polskim zależało na „możliwie dużej dyskrecji” Zachodu w tym trudnym czasie – i zamierzał nie przeszkadzać344.

Z inicjatywą odwołania podróży wyszły najprawdopodobniej obie strony: 8 września ambasador Dupuy na własną prośbę spotkał się z szefem MSZ Józefem Czyrkiem i pozornie deklarując, że prezydent podtrzymuje wolę przyjazdu, niewinnie jednak pytał, czy ustalona data 24 września jest aktualna i korzystna dla strony polskiej, a także zaproponował modyfikację podróży „w kierunku jej uproszczenia”. Mogła to być gra mająca przerzucić na stronę polską całą odpowiedzialność za podjęcie decyzji. Swoje przedstawienie odgrywał też Czyrek: postarał się, by ambasador dostrzegł jego ulgę związaną z pozytywnym stanowiskiem francuskim, potwierdził wolę „kontynuowania regularnego dialogu na najwyższym szczeblu”, ale stwierdził potrzebę „niewielkiego przełożenia” wizyty345. Dialog obu polityków stanowi świetny przykład krętego języka dyplomacji, w którym „tak” często oznacza „nie”, a dyplomaci nierzadko wcielają się w aktorów.

Propozycja Czyrka właściwie zamykała sprawę, z czego obie strony tak naprawdę były zadowolone. Dwa dni później w telegramie dla centrali Dupuy użył sformułowania „anulowanie wizyty”, podkreślając, że reżimowe media przemilczały ten fakt346. Warto dodać, że tego samego 8 września Dupuy bez obecności świadków rozmawiał z Emilem Wojtaszkiem (dawnym ambasadorem PRL w Paryżu, a ówcześnie sekretarzem KC odpowiedzialnym za sprawy zagraniczne), który podzielił się swymi wrażeniami na temat sytuacji w kraju i zmian w kierownictwie PZPR. O wizycie Giscarda d’Estaing nie rozmawiano347.

Wątek podróży prezydenckiej pojawił się pod koniec września podczas spotkania w Nowym Jorku Jeana François-Ponceta z Józefem Czyrkiem z okazji sesji ONZ. Szef polskiego MSZ deklaratywnie wyrażał nadzieję, że Giscard d’Estaing przyjedzie do Polski – nie precyzował jednak terminu. Podobnie uczynił jego francuski interlokutor. Co znamienne, politycy rozmawiali też o stanie zdrowia Gierka. Jeśli chodzi o sytuację polityczną, Czyrek chwalił „siły niesocjalistyczne” za umiarkowanie, ale zwracał uwagę na niebezpieczeństwo radykalizacji „Solidarności”. Prosił jednocześnie o dalsze zachodnie kredyty. François-Poncet pytał z kolei, jak polskie władze zamierzają pogodzić pluralizm związkowy z dogmatem o przewodniej roli partii, a także jak należy rozumieć aluzje prasy radzieckiej o „antysocjalistycznych elementach” w Polsce. Polski dyplomata przyznawał, że władze zdawały sobie sprawę z pierwszego problemu wspomnianego przez Francuza. Nie potrafił podać metody jego rozwiązania, podzielał za to obawy François-Ponceta przed ewentualnym zaburzeniem chwiejnej równowagi. Uniknął odpowiedzi na drugie pytanie, zapewniając, że „bratnie kraje” w pełni popierają politykę PZPR, wyrażają co najwyżej życzliwe zatroskanie348. Jak wiadomo, nie było to do końca prawdą349.

W momencie, kiedy decydowały się losy wizyty Giscarda d’Estaing, 9 września 1980 r. w Paryżu doszło do spotkania na szczeblu dyrektorów politycznych przedstawicieli dyplomacji Francji i RFN. Głównym tematem rozmów był Afganistan oraz problematyka KBWE, ONZ i Bliskiego Wschodu. Pojawiły się też wątki polskie – poruszono kwestię zapaści gospodarczej PRL i wybór Kani na I sekretarza. Zastanawiano się nad możliwym rozwojem wydarzeń. Pesymistyczne stanowisko zajęli Niemcy, którzy sugerowali, że porozumienia sierpniowe stanowią tylko początek skomplikowanej sytuacji, w jakiej znalazła się PRL. Obawiali się, że dotychczasowa równowaga długo nie przetrwa. Francuscy delegaci zgodzili się z tymi analizami, choć zastrzegali, że „najgorsze nie jest nieuniknione”. Przekonywali, że Zachód powinien zachować rezerwę i skupić się na opracowaniu planów pomocy finansowej. Jednocześnie skrytykowali postawę USA i RFN, sugerujących międzynarodowe akcje dla Polski – ich zdaniem, każdy kraj powinien działać na własną rękę350. Nie chcieli podnosić sprawy polskiej na takich forach, jak EWG czy NATO.

W okresie szesnastu miesięcy funkcjonowania „Solidarności” ambasada Republiki w Warszawie regularnie donosiła o ważniejszych faktach dotyczących zarówno opozycji, jak i działań strony partyjno-rządowej. Oprócz codziennych szyfrogramów co miesiąc przesyłała specjalne sprawozdanie z kalendarium bieżących wydarzeń351. W pierwszych tygodniach po porozumieniach sierpniowych analizowano m.in. przygotowania do partyjnego plenum, nową falę strajków na Śląsku, strajk ostrzegawczy z 3 października czy spotkanie przedstawicieli MKZ z całego kraju w Gdańsku 22 września. Dupuy chwalił Wałęsę za talenty organizatorskie i umiarkowane wypowiedzi (np. pochwały pod adresem Jagielskiego)352. Zauważał, że dzięki wyświetlanemu w kinach dokumentowi o zawarciu porozumień Wałęsa stał się bardziej znany i rozpoznawalny niż zaskakująco niewidzialny Kania. Dupuy zaznaczał zarazem, że w tym filmie dokumentalnym o wiele lepiej niż bezceremonialny Wałęsa prezentował się godny – jak to określił – Jagielski. Trudno jednak ocenić, czy to był punkt widzenia dyplomaty, czy tylko starał się on oddać wymowę filmu. Wbrew pozorom lektura szyfrogramu ambasady czyni bardziej prawdopodobną tę pierwszą możliwość353. Wspólnym mianownikiem wszystkich bieżących analiz i prognoz ambasady – zauważalnym właściwie aż do 13 grudnia 1981 r. – była próba znalezienia odpowiedzi na pytanie, na jak wiele ustępstw pozwolą partia i Moskwa, czym zakończy się „polski eksperyment” i do czego doprowadzi pogłębiająca się zapaść gospodarcza państwa354.

Komentując pierwsze tygodnie funkcjonowania „Solidarności”, zauważano, że władze starały się ograniczać – na razie na płaszczyźnie administracyjnej i propagandowej – realizację porozumień, a bliscy „Solidarności” przedstawiciele KOR radykalizowali swe wypowiedzi. Śledzono też uważnie bieżące reakcje „bratnich krajów” i Kremla – podkreślano, że przywódcy radzieccy nie dementują plotek o przygotowaniach militarnych, za to dają do zrozumienia, że sprawy polskie są wewnętrznym problemem bloku wschodniego. Zwracano zarazem uwagę na trudną pozycję nowych polskich władz: z jednej strony z racji ustępstw wobec opozycji mnożyły one wyrazy swej lojalności wobec ZSRR, a z drugiej – dążyły do zacieśnienia kontaktów z Zachodem, desperacko poszukując pomocy finansowej. W tym kontekście Francuzi oceniali, że odprężenie międzynarodowe, znacznie osłabione atakiem na Afganistan, w wyniku polskiego kryzysu znalazło się na kolejnym trudnym etapie. Przewidywali, że w Polsce zapanuje faza oczekiwania, która potrwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. Przesilenie, które wtedy miałoby nastąpić, zdecydowałoby o przyszłości détente i relacjach Wschód–Zachód. Spodziewano się jednak, że po sierpniu 1980 r. w Polsce nic już nie będzie takie jak wcześniej355.

Z biegiem czasu w ocenach ekipy Giscarda d’Estaing dotyczących relacji władza– –„Solidarność” zaczęły przeważać warianty pesymistyczne. Prezydent coraz bardziej obawiał się – w opinii polskiego MSZ – pogorszenia sytuacji gospodarczej i utraty kontroli władz PRL nad solidarnościową Polską356. Dlatego też spełniał życzenia polskich władz i wciąż ograniczał się w wypowiedziach do podkreślania wewnętrznego charakteru sytuacji w Polsce357. Zarazem ambasador PRL w Paryżu Tadeusz Olechowski w połowie września zapewniał Warszawę, że „przeprowadzone rozmowy w Prezydenturze potwierdzają utrzymywanie się korzystnego dla nas klimatu politycznego i gotowość do udzielenia nam dodatkowej pomocy gospodarczej” (przesunięcie spłat zadłużenia, preferencyjne kredyty itp.)358. W rzeczywistości Republika dopiero rozważała sprawę dalszych kredytów, choć – jak zapewniał w Wiedniu premier Raymond Barre – nad Sekwaną analizowano te kwestie „w duchu przyjaźni i zrozumienia”359. Zapewnienia te nie mogły przesłonić faktu, że Paryż w pierwszych tygodniach po porozumieniach sierpniowych zajął stanowisko wyczekujące.

Jak sugerowaliśmy, Francja początkowo miała się przeciwstawiać podnoszeniu sprawy polskiej na forum EWG. Dostrzegało to polskie MSZ360. Giscard d’Estaing zamierzał jednak poruszyć temat powstania „Solidarności” z Margaret Thatcher 19 września. Obie strony deklarowały zachowanie dyskrecji w wypowiedziach publicznych, co było po myśli polskich władz361. Tego samego dnia ambasador Dupuy rozmawiał z wiceministrem spraw zagranicznych Marianem Dobrosielskim – w zapewnieniach ambasadora o woli zachowania dotychczasowego poziomu relacji i chęci rozmów na temat pomocy finansowej i ekonomicznej przebijała ta sama obawa przed pogorszeniem relacji bilateralnych w wyniku przeobrażeń w Polsce, zwłaszcza po odejściu Gierka. Polski rozmówca dyplomatycznie potwierdzał wolę utrzymywania bliskich stosunków i dziękował prezydentowi Giscardowi d’Estaing za jego postawę w czasie sierpniowego kryzysu. Optymistycznie stwierdzał, że porozumienie z „Solidarnością” zwiększy wiarygodność polskiej dyplomacji przed zbliżającą się konferencją KBWE w Madrycie, choć pośrednio przyznawał, że Warszawa nie będzie w stanie podejmować znaczących inicjatyw, a Polska nie wyszła z kryzysu. Wykluczył przy tym możliwość radzieckiej interwencji. Dupuy nie skomentował tych słów362.

Dodajmy, że wybuch „Solidarności” wzbudził też olbrzymie zainteresowanie środowisk emigracyjnych. Paryska „Kultura” poświęciła wydarzeniom na Wybrzeżu cały październikowy numer. Egzemplarze tego numeru trafiły do Polski i były czytane przez związkowców363.

Sprawa Polski znalazła się na jesieni 1980 r. w obszarze stałego zainteresowania członków francuskiego Zgromadzenia Narodowego i rządu. Problematyce „Solidarności” poświęcono np. sesję parlamentarnej Komisji Spraw Zagranicznych 8 października oraz posiedzenie Rady Ministrów tego samego dnia364. Podobnie jak w przypadku Giscarda d’Estaing, wśród dyskutantów przeważało nastawienie pesymistyczne. Zwracano uwagę na możliwe zagrożenia, wynikające z rozwoju sytuacji nad Wisłą: załamanie gospodarcze i aprowizacyjne (m.in. jako cena za strajki), a także zagrożenie zewnętrzne. Choć podkreślano, że na razie ZSRR nie miał powodów do interwencji, to jednak wzmagał presję polityczną i propagandową, licząc, że PZPR zdoła samodzielnie poradzić sobie z problemami. Jak konkludowano, tylko przeprowadzenie głębokiej reformy gospodarczej, ustalonej przez obie strony, mogło doprowadzić do pokojowego rozwiązania nowej sytuacji w Polsce365.

Mimo wszystko na tych oficjalnych forach starano się unikać zbyt negatywnych komentarzy. Stwierdzono, że sprawy polskie nie przyczyniły się do pogorszenia relacji Wschód–Zachód, a Amerykanie i Rosjanie niezmiennie deklarowali chęć rozmów w Madrycie. Przyznano, że do tej pory władzom PRL i opozycji udało się nie przekroczyć wąskich granic dopuszczalnego kompromisu. Związkowcy, skupieni wokół Wałęsy, choć sami do końca nie wiedzieli jeszcze, czym ma być „Solidarność”, utrzymywali dyscyplinę. Dostrzegano przy tym tonującą rolę Kościoła. Podkreślano postępującą realizację „21 postulatów”: podwyżki płac, złagodzenie cenzury, pojawienie się niedzielnej mszy w radiu i przygotowania do budowy pomnika ofiar Grudnia ’70. Zarazem zwracano uwagę na aresztowanie Leszka Moczulskiego i oficjalne głosy krytyczne władz pod adresem części związkowców. Duży wpływ na te oceny miało przewlekanie przez władze rejestracji „Solidarności” (i jeszcze większe problemy związków wiejskich), interpretowane nad Sekwaną jako próba częściowego wycofywania się polskich władz z zobowiązań podjętych w sierpniu. Dlatego też z dużą wnikliwością analizowano nawet drugorzędne przetasowania w aparacie partyjno-państwowym, próbując odgadnąć dominujące tendencje366. Tydzień po obu dyskusjach, które toczyły się 8 października, ambasada francuska w Warszawie dość życzliwie oceniała starania strony rządowej, mającej „przygotowywać możliwości kompromisu” w sprawie rejestracji367. Ostateczne zalegalizowanie NSZZ „Solidarność” było dla Jacques’a Dupuy ugięciem się władz pod presją opinii publicznej i kolejnym krokiem ku demoralizacji aparatu partyjno-państwowego. A to budziło coraz większy niepokój Moskwy368.

Ważną rolę w kreowaniu francuskich postaw politycznych wobec „Solidarności” i PRL w kolejnych tygodniach w dalszym ciągu odgrywały tworzone na gorąco analizy Wydziału Europy Wschodniej MAE. Pracownicy francuskiego resortu spraw zagranicznych coraz wyraźniej zdawali sobie sprawę z tego, że dwuwładza w Polsce to zjawisko efemeryczne. W raporcie z 21 października jasno stwierdzano: „wyjście z impasu jest możliwe tylko za cenę konfliktów, których charakteru nie można dzisiaj przewidzieć”. Zauważano tendencję do wzrastającego upolitycznienia sporu społecznego, który szybko przekroczył ramy związkowe. Dostrzegano przy tym złą wolę władz, pragnących ograniczyć prawo do strajku, odsuwających rejestrację „Solidarności”, oskarżających otoczenie Wałęsy o działalność antysocjalistyczną, a nawet wstrzymujących próby poprawy sytuacji gospodarczej w ramach walki z opozycją. Wybuch „Solidarności” uderzył poza tym w partię, która pogrążyła się w walkach frakcyjnych. Co więcej, dezorganizacja systemu musiała implikować reakcję Moskwy i innych krajów socjalistycznych – na razie werbalną. W tej skomplikowanej sytuacji trudno było o optymizm, a na Quai d’Orsay widziano tylko dwa wyjścia: trwanie w impasie albo starcie369.

W podobnym tonie, skrytym za gładszymi sformułowaniami, było utrzymane wystąpienie Jeana François-Ponceta przed senacką Komisją Spraw Zagranicznych pod koniec października. Polityk podkreślał analizowany już w raportach szczególny charakter sierpniowych strajków i wymienił pozytywne i negatywne czynniki wewnętrznej sytuacji w Polsce. Do tych pierwszych zaliczył ogólne respektowanie porozumień przez aparat partyjno-państwowy, który zarazem utrzymał minimum wymaganej przez Moskwę władzy; umiarkowanie związkowych liderów oraz duże wpływy środowisk moderujących (głównie Kościoła i wsi). Wśród negatywów wymienił różnice w interpretacji porozumień sierpniowych między władzą a opozycją (czego przejawem były perypetie z rejestracją), narastanie problemu radykalnych grup działających w obu obozach oraz stałe pogarszanie się stanu gospodarki. Oceniał, że trwały modus vivendi nie został jeszcze ustalony. Do tego dochodził kontekst międzynarodowy – minister zauważał krytykę płynącą z „bratnich krajów”, przede wszystkim z ZSRR, a także wstrzemięźliwość i ostrożność Zachodu, skupiającego się na pomocy gospodarczej (najszybciej w tej dziedzinie zareagowały USA, trwały z kolei negocjacje PRL z Francją, RFN lub Wielką Brytanią). Pośrednio więc przyznawał, że wymienione pozytywy zostały właściwie przekreślone przez przeciwstawne tendencje. François-Poncet naświetlił też stanowisko Republiki wobec spraw polskich – powtórzył dogmat o wewnętrznym charakterze polskich problemów i wyraźnie podkreślił: „będziemy trwać w naszej powściągliwej postawie, którą przyjęliśmy od początku wydarzeń, licząc, że wszyscy pójdą za naszym przykładem”. Wydarzenia kolejnych tygodni pokazały, że życzenie szefa Quai d’Orsay się nie ziściło370.

W listopadzie 1980 r. polsko-francuskie stosunki dyplomatyczne zdominowały przygotowania do wizyty w Paryżu wicepremiera Mieczysława Jagielskiego oraz zmiana na stanowisku ambasadora PRL – Olechowskiego zastąpił Eugeniusz Kułaga371. Nowy ambasador w ślad za poprzednim podkreślał życzliwy stosunek Francji do PRL, przestrzegał jednak 6 listopada w rozmowie z Jeanem François-Poncetem, że „wszelkie »solidarnościowe« apele, oświadczenia itp. są niepożądane i szkodliwe”372. Co ciekawe, we francuskim sprawozdaniu ze spotkania zabrakło podobnych określeń, stwierdzono za to, że Kułaga podziękował stronie francuskiej za zajęcie wyważonego stanowiska w ostatnich tygodniach. Czyżby w depeszy dla centrali polska ambasada chciała wypaść bardziej wojowniczo? Ze swej strony François-Poncet zaznaczał, że integracja nowych związków zawodowych w system PRL będzie uzależniona od rozwiązania problemu rejestracji „Solidarności”. Pytał też o kulisy wyjazdu Kani do Moskwy, ale nie uzyskał konkretnej odpowiedzi. W sumie rozmowa nie przyniosła znaczących rezultatów, Kuładze nie udało się nawet uzgodnić szczegółów wizyty Jagielskiego (François-Poncet nie potwierdził spotkania wicepremiera z francuskim prezydentem)373.

W dniach 10–11 listopada Giscard d’Estaing spotkał się z Helmutem Schmidtem. Obaj stwierdzili, że „stabilna Polska jest elementem bezpieczeństwa i współpracy w Europie”374. Mając widocznie na myśli owo bezpieczeństwo, w rozmowie z ambasadorem Kułagą 21 listopada Giscard d’Estaing zapewniał, że sojusz PRL z krajami socjalistycznymi jest fundamentalny, za to mgliście popierał ideę demokratyzmu. Deklarował ciągłą chęć wizyty w Polsce375. Nieco wcześniej na Quai d’Orsay pozytywnie przyjęto kompromisową decyzję o rejestracji „Solidarności”, widząc w niej element normalizacji stosunków państwo–opozycja, ale zauważano długie zwlekanie w tej sprawie, interpretowane jako prowokacja władz376. Wątki te poruszono w czasie rozmowy ambasadora Dupuy z sekretarzem KC PZPR Emilem Wojtaszkiem, odpowiedzialnym za sprawy zagraniczne. Francuski dyplomata sugerował, że Wojtaszek wyglądał „pogodniej niż zazwyczaj”, a atmosfera rozmowy była „doskonale serdeczna od samego początku do końca”377.

Komentując decyzję Sądu Najwyższego z 10 listopada i reakcję „Solidarności”, Dupuy nie miał wątpliwości, że oznaczały one nowy etap, spadek temperatury politycznego sporu i sukces umiarkowanych tendencji obu stron. Chwalił Wałęsę za temperowanie triumfalistycznych nastrojów, ale jeszcze więcej miejsca poświęcał liberalnym wypowiedziom Andrzeja Werblana i Mieczysława Rakowskiego – uważanych w partii za reformatorów. Ambasador przyznawał, że sytuacja w Polsce nadal była niebezpieczna, ale było to raczej zagrożenie natury ekonomicznej, nie zaś groźba interwencji zewnętrznej378. Analizując niezapowiedziane spotkanie Wałęsy z Kanią, dodawał, że choć oba obozy pozostawały podzielone, to ich liderzy znaleźli się w sytuacji „obiektywnych sojuszników”379. „Starcie zostało zażegnane” – konkludowano w analizie Wydziału Europy Wschodniej, ale i tu dołożono łyżkę dziegciu: pisano o wciąż niespokojnej sytuacji społecznej i pogłębiającej się zapaści gospodarczej państwa. Dlatego też, mimo kompromisu, „nic w Polsce nie zostało postanowione”. O ewentualnym powodzeniu „polskiego eksperymentu” miała zdecydować zdolność władz i „Solidarności” do skłonienia społeczeństwa do wytężonej pracy, przyznanie Polsce choć części postulowanych kredytów oraz znalezienie przez oba obozy trwałego modus vivendi. Tu jednak pytano z obawą: czy „Solidarność” nie będzie chciała pójść za ciosem i rozszerzyć swych żądań po rejestracji? Na jak wiele pozwoli partia, a na co zgodzi się Moskwa, stanowiąca klucz do całej zagadki?380

W stanowisku francuskim nadal więc przeważał ton pesymistyczny. Specjaliści od tematyki wschodniej we francuskim MSZ dostrzegali podziały zarówno w PZPR, jak i w „Solidarności”, choć te pierwsze uznawali za głębsze i bardziej znaczące381. W tym samym czasie ambasador Jacques Dupuy informował paryską centralę, że „rewolta polskiego społeczeństwa” zakwestionowała podstawowy dogmat państwa socjalistycznego: przewodnią rolę partii. Uwidaczniało się to nawet w oficjalnych polskich mediach382. I mimo że ponownie podkreślał umiarkowanie Wałęsy i jego próby utrzymywania „Solidarności” w ryzach, nie był w stanie określić, jak długo jeszcze będzie się to liderowi związku udawać383.

Analizom sytuacji w Polsce poświęcono naradę komórek Departamentu Europejskiego, która odbyła się w dniach 15–16 listopada w podparyskiej miejscowości Celle Saint-Cloud. Zwracano podczas niej uwagę na wyjątkowy, niespotykany charakter „Solidarności”, którą nazwano „ruchem przezwyciężenia systemu o charakterze postkomunistycznym”; ruchem bardziej narodowym niż socjalnym. „Narodziła się nowa siła w Europie” – oceniano. Dostrzegano głęboką pobożność społeczeństwa, implikującą olbrzymi wpływ polskiego papieża. Kościół miał odgrywać główną rolę w wyjątkowym procesie autoograniczania, który umożliwiał pewien margines działania. Czy miało ono jakieś szanse powodzenia? Niespodziewanie wiele zależało od kondycji partii, którą trawiły poważne problemy, a nawet cechował antykomunizm. Zauważano, że upadek partii spowoduje interwencję zbrojną – dlatego paradoksalnie należało jej pomóc, by wesprzeć „Solidarność”. Rolę Zachodu specjaliści MAE widzieli w działaniu na rzecz jak najdłuższego utrzymywania bieżącej sytuacji: uważano, że im dłużej trwała, tym łatwiej była akceptowalna i tym trudniej było ją zbrojnie przerwać. W tej grze na przetrzymanie proponowano użyć kart dyplomatycznych:

– deklaracji helsińskiej,

– umiędzynarodowienia „Solidarności” (poprzez ewentualne promowanie jej kontaktów z zachodnimi centralami związkowymi oraz być może nawet stałych kontaktów Wałęsy z ambasadą francuską);

– „kija” w postaci mniej lub bardziej oficjalnych, ale dość umiarkowanych (by uniknąć zarzutów o prowokację międzynarodową) ostrzeżeń przed skutkami ograniczania swobód i ewentualnej interwencji. Ostrzeżenia te miały być formułowane na forum krajowym i europejskim – ale już nie NATO, w którym Francuzi widzieli instrument polityki amerykańskiej;

– „marchewki” w postaci pomocy gospodarczej (racjonalnej i warunkowej)384.

W Celle Saint-Cloud rozważano też możliwe posunięcia w razie zbrojnej interwencji ZSRR. Były one łagodniejsze niż w przypadku USA – zakładały zawieszenie współpracy gospodarczej (nie wspomniano bezpośrednio o sankcjach), wstrzymanie obrad konferencji madryckiej i zamrożenie działań innych negocjacji międzynarodowych. Dyskutanci bez ogródek stwierdzali: „sukces militarny ZSRR w Polsce – który jest niewątpliwy, jeśli Moskwa zdecyduje się na interwencję i jej koszty – nie zmodyfikuje strategicznej równowagi (w przeciwieństwie do sprawy Afganistanu)”. Powtórzyłby się zatem scenariusz z Węgier i Czechosłowacji, kiedy Zachód de facto uznał atak wojsk radzieckich za wewnętrzną sprawę bloku wschodniego. Biorąc pod uwagę tak łagodną interpretację zewnętrznego ataku na PRL, w nowym świetle można oceniać późniejsze reakcje Paryża na „wewnętrzny” stan wojenny. Funkcjonariusze MAE uważali zresztą użycie siły przez polski reżim za najbardziej prawdopodobne rozwiązanie, opierając się na przechwyconych analizach wschodnioniemieckich. Rozumiano, że dla Moskwy byłoby to najdogodniejsze rozwiązanie. Jednocześnie przyznawano, że dla dyplomacji Zachodu stanowiłoby ono znacznie większy problem, związany ze zdefiniowaniem i koordynacją ewentualnych posunięć385. Diagnoza ta okazała się bardzo trafna.

Tymczasem wicepremier Jagielski przybył do Paryża pod koniec miesiąca. Choć na Quai d’Orsay stwierdzano, że wizyta polskiego polityka miała pokazać determinację Warszawy w potwierdzeniu współpracy politycznej z Francją, to dla nikogo nie było tajemnicą, że wicepremier przyjechał przede wszystkim prosić o pieniądze. Francuzi, zwłaszcza Jean François-Poncet, obiecywali pomoc386. Obietnice mogły być szczere: pozytywną odpowiedź na prośby polityka sugerował Wydział Europy Wschodniej MAE, powołując się na chęć utrzymania bliskich związków z Polską, mimo że zdawano sobie sprawę, iż dalsze kredyty stanowią „duży wysiłek”387. Jagielskiemu udało się uzyskać kilka drugorzędnych udogodnień, m.in. w sprawie importu półproduktów przemysłowych i wyrobów hutniczych, a także zawrzeć umowę ekonomiczną, techniczną i naukową na lata 1981–1985. Oprócz tego przekazał on zaproszenie Stanisława Kani dla Giscarda d’Estaing do odwiedzenia Polski – co ponownie nie zostało zrealizowane388. Dla analityków na Quai d’Orsay negocjacje z Jagielskim stanowiły dowód, że po sierpniu 1980 r. Francja nie straciła uprzywilejowanej pozycji w kontaktach z Polską i odgrywała najważniejszą rolę w negocjacjach finansowych Zachodu z PRL389. Wydaje się, że były to zbyt optymistyczne oceny, choć strona polska podkreślała kluczowe znaczenie Paryża w tej ostatniej sprawie390.

W początkach grudnia, z uwagi na płynące z USA sygnały w sprawie możliwości radzieckiej inwazji, wypowiedzi administracji Giscarda d’Estaing jeszcze dobitniej podkreślały niepokój z powodu niestabilności gospodarczo-politycznej PRL oraz pragnienie stabilizacji. 4 grudnia ambasador Dupuy zapytał swego amerykańskiego kolegę, jak USA zamierzają zareagować na interwencję. Nie usłyszał niczego, „czego byśmy dotychczas nie wiedzieli”. Podkreślał też poruszanie przez polskie media wątku amerykańskich ostrzeżeń391. Tego samego dnia ambasador Kułaga złożył kurtuazyjną wizytę sekretarzowi stanu w MAE Pierre’owi Bernardowi-Reymondowi. Mimo napiętej sytuacji międzynarodowej rozmowa przebiegała spokojnie. Kułaga prosił o pomoc finansową, ale Bernard-Reymond unikał wiążącej odpowiedzi i precyzowania obietnic pomocy sformułowanych nieco wcześniej przez EWG. Wypytywał za to o zbliżające się VII Plenum KC PZPR, a także o dość niespodziewany awans Mieczysława Moczara. Wprost pytał, czy polskie władze nie obawiają się narodzin kontrwładzy pod postacią „Solidarności”. Kułaga uniknął odpowiedzi na to pytanie, sugerował zarazem, że partia była zdeterminowana w niedopuszczeniu do szerzenia się anarchii. Polski polityk krytykował alarmistyczny ton dyplomacji amerykańskiej. Po pytaniu Francuza o gromadzenie się oddziałów radzieckich przy granicy polskiej ambasador wyraził zaskoczenie skalą informacji na ten temat i reakcjami dyplomatycznymi i zapewnił o pełnym poparciu radzieckich towarzyszy dla polskich kolegów392.

Dzień później w rozmowie z ambasadorem ZSRR Stiepanem Czerwonienką minister Jean François-Poncet oprócz wielu wątków międzynarodowych i rozbrojeniowych poruszył również tematykę polską. Przekazał rezolucję (o której będzie jeszcze mowa) podpisaną dzień wcześniej przez Radę Europejską. Stwierdził, że Francja nie chce komentować gromadzenia się oddziałów radzieckich przy granicy polskiej i wierzy deklaracjom Moskwy o wyłącznie wewnętrznym charakterze wydarzeń w PRL. Jednakże w razie realizacji innego scenariusza – „przeszkodzenia polskiemu procesowi z zewnątrz” – w duchu deklaracji Dziewiątki przestrzegał przed wyraźnym pogorszeniem stosunków między blokami (oznaczającym ostateczny koniec détente), które będzie dotyczyło również relacji francusko-radzieckich. Groźbę tę sformułował dwukrotnie, za drugim razem stwierdził wręcz, że ewentualna inwazja (nie użył tego słowa) pogorszy stosunki międzyeuropejskie w stopniu, „jakiego nigdy nie zaznaliśmy”. W odpowiedzi Czerwonienko zarzucił niektórym państwom zachodnim i prasie francuskiej – ale nie francuskim władzom – ingerencję w wewnętrzne sprawy PRL393.

Mimo wszystko wydaje się, że we Francji zareagowano na kryzys z większą niż za Atlantykiem ostrożnością (do czego przyczyniały się raczej uspokające wypowiedzi ambasadora Kułagi), choć zauważano, że strona polska nagle przestała wspominać o planowanej wizycie Giscarda d’Estaing394. Polscy politycy nie omieszkali jednak pośrednio oskarżać Francji o poddanie się presji Waszyngtonu i mnożenie „alarmistycznych stanowisk”395. Większa ostrożność nie zakładała ponadto mniejszego pesymizmu. Sprawy polskie podjęto na kolejnym posiedzeniu Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego 18 grudnia. Wydział Europy Wschodniej MAE przygotował dla ministra spraw zagranicznych materiały na tę sesję kilka dni wcześniej, jeszcze w czasie grudniowej gorączki dyplomatycznej. Jasno, ale nie w tonie dramatycznym, stwierdzano: „Polska, znajdująca się w kryzysie od sześciu miesięcy, stała się najczulszym punktem relacji Wschód–Zachód”. W dalszych akapitach powtarzano tezy dotychczasowych analiz (wyjątkowe w bloku wschodnim uznanie niezależnych związków zawodowych, pogarszanie się sytuacji ekonomicznej itp.). Dowodem na pesymizm ocen było stwierdzenie – wpisujące się w propagandę komunistyczną – radykalizujących tendencji wewnątrz „Solidarności”. Rozumiano, że związek stanowi „realną siłę polityczną”, i podkreślano, że jeszcze „nigdy nie formułował tak daleko idących postulatów”. Na razie jednak troska lidera ruchu Lecha Wałęsy o uniknięcie otwartej konfrontacji tonowała nastroje, dzięki czemu panował względny spokój. Również partia, po moskiewskim szczycie, zaostrzyła retorykę. Podobnie jak Amerykanie, Francuzi nie byli za to pewni wierności polskiej armii w razie potrzeby skierowania jej przeciw społeczeństwu. Nie uznawali już jednak interwencji radzieckiej za szybką i nieuniknioną – eksperci MAE stwierdzili, że Kania dostał w Moskwie ostatnią szansę na poradzenie sobie z kryzysem396.

Jak w opinii MAE kształtowała się w tym kontekście francuska polityka względem Polski? Skupiała się ona na ograniczonej pomocy finansowo-gospodarczej: bilateralnych umowach o współpracy (podpisanych w czasie wizyty Jagielskiego), kredytach (umowę w sprawie przyznania 900 mln franków w 1981 r. zawarto 27 listopada) i niezakończonych jeszcze negocjacjach w sprawie odroczenia spłat długów. Jeśli chodzi o politykę, François-Poncet niezmiennie stał na stanowisku bronionym 12 listopada przed Zgromadzeniem Narodowym i 5 grudnia przed Senatem: nieingerencji, postulowania, by Polacy sami rozwiązali własne problemy, oraz sformułowanego w czasie grudniowego kryzysu ostrzeżenia o „dramatycznych konsekwencjach […] dla relacji międzynarodowych” w razie naruszenia polskiej suwerenności397.

Pod koniec roku francuskie komentarze stały się jeszcze bardziej stonowane398. Eksperci MAE zastanawiali się, jaki cel mieli Amerykanie w przeprowadzeniu alarmistycznej ofensywy dyplomatycznej, niewspółmiernej – zdaniem Francuzów – do realnego zagrożenia. Sugerowali, że być może taki nacisk na Moskwę, polskie władze i – pośrednio – na „Solidarność” miał tak naprawdę na celu właśnie zachowanie status quo i zatrzymanie eskalacji konfliktu między rządem a opozycją – co rzeczywiście nastąpiło, głównie w wyniku umiarkowanej postawy NSZZ399. Czy tezy te były słuszne? Bez odpowiednich dokumentów amerykańskich trudno odpowiedzieć na to pytanie. W każdym razie ambasador Dupuy 23 grudnia potwierdził, że nastroje w Polsce się uspokoiły, czego przejawem był brak większych strajków w tym miesiącu i spokojny przebieg uroczystości odsłonięcia pomnika ofiar Grudnia ’70. Przyznawał jednak, że po moskiewskim szczycie partii komunistycznych, który odbył się 5 grudnia, polskie władze, chcąc pokazać swą siłę, zaostrzyły ton wypowiedzi (np. pod adresem KOR) oraz kryteria cenzury (m.in. wycofały z obiegu film Robotnicy ’80)400. Wciąż napięta sytuacja przyczyniła się zapewne do tego, że – mimo nacisków Jagielskiego – poświęcone sprawom polskiego zadłużenia spotkanie Klubu Paryskiego w połowie stycznia 1981 r. nie przyniosło istotniejszych rozstrzygnięć401.

Należy podkreślić, że działalność „Solidarności” cieszyła się od sierpnia 1980 r. zdecydowanym poparciem central związkowych z socjalistyczną CFDT (Confédération Française Démocratique du Travail) na czele, a także intelektualistów i dużej części opinii publicznej. Owa sympatia objawiała się głównie w inicjatywach oddolnych – niektóre miały charakter wyraźnie polityczny. W listopadzie 1980 r. Bernard Lecomte, dziennikarz katolickiego „La Croix” (późniejszy biograf Jana Pawła II), podczas pobytu w Polsce zaprosił Lecha Wałęsę do odwiedzenia redakcji pisma w Paryżu. Inicjatywa od razu wzbudziła duże zainteresowanie polskiego MSZ. Wałęsa przyjął zaproszenie. Wkrótce otrzymał następne – od telewizji francuskiej, a następnie z taką samą inicjatywą wystąpiły związki zawodowe, których przedstawiciele gościli w Polsce: prokomunistyczna CGT (Confédération Générale du Travail) podczas wizyty trzyosobowej delegacji w Polsce w styczniu 1981 r., CFDT podczas pobytu kierownictwa związku w Polsce w grudniu 1980 r. (mimo kłopotów z wizami) oraz centrolewicowa FO (Force Ouvrière). Termin przyjazdu przewidziano na pierwszą połowę 1981 r.402

Tymczasem już na początku lutego na kongres CFDT pojechała czteroosobowa delegacja szczecińskiej „Solidarności” z Marianem Jurczykiem na czele403. Po przylocie Jurczyk nie skontaktował się z ambasadą polską w Paryżu404, co wywołało oburzenie tej ostatniej. Nie było to jedyne źródło niesnasek: 20 lutego 1981 r. kanał telewizyjny France 3 nadał reportaż pt. „Wiatr wieje od morza” o wydarzeniach nad Wisłą. Wywołał on ostrą reakcję polskiej ambasady; jej zdaniem, audycja miała charakter antypolski, „całkowicie niezgodny z sytuacją w Polsce”. Ambasada domagała się sprostowania przekazanych informacji. Francuzi mgliście obiecali nadanie nowego materiału i sprostowań405. W tej atmosferze przygotowania do podróży Wałęsy napotykały duże trudności.

Tak jak w przypadku USA, liczne francuskie inicjatywy charytatywne były obiektem polityczno-ideologicznej czujności władz polskich. Pierwsze konwoje pomocy humanitarnej z Francji pojawiły się w Polsce jeszcze pod koniec 1980 r. Kiedy w połowie następnego roku „Solidarność” apelowała o pomoc, francuskie inicjatywy się pomnożyły. Organizowano nowe, coraz liczniejsze transporty z żywnością. Bardzo ważną rolę w przesyłaniu tej pomocy odgrywał ksiądz Eugeniusz Pater, mianowany przez Episkopat Polski przedstawicielem Kościoła do spraw organizacji pomocy humanitarnej z Francji. Ksiądz Pater, który współpracował z instytucją Secours Catholique (Pomoc Katolicka), zdołał przewieźć nad Wisłę aż 500 ton żywności. Aktywne były również społeczna organizacja Solidarité France-Pologne (Solidarność Francja-Polska) i związki zawodowe406. Aby zmniejszyć nieufność strony polskiej, próbowano wciągać w akcję pomocową przedstawicielstwa władz polskich. Na przykład w marcu 1981 r. Polska Misja Katolicka za pośrednictwem księdza Patera zwróciła się do Ambasady PRL w Paryżu z prośbą o pomoc w transporcie do Polski kilku ton lekarstw. Ambasada poinformowała o tym warszawską centralę w szyfrogramie i prosiła o zajęcie stanowiska407. Jak widać, trudno było skłonić polskie władze do szybkiej decyzji.

Politykę Giscarda d’Estaing względem Polski w pierwszych miesiącach 1981 r. lapidarnie skomentowało polskie MSZ: „sympatia, nieingerencja, pomoc gospodarcza”408. Podobnie jak w wypadku USA, przez cały rok głównym wątkiem obustronnych relacji była nie kwestia „Solidarności”, ale sprawy finansowo-kredytowo-gospodarcze409. W związku z tymi zagadnieniami w Polsce przebywał w połowie stycznia Alain Savary, członek komisji finansów francuskiego parlamentu410.

W tym samym czasie premier Raymond Barre zapewniał ambasadora Kułagę, że Francja nie bierze pod uwagę interwencji radzieckiej jako prawdopodobnej411. I rzeczywiście, wewnętrzne analizy MAE powtarzały tezę o uspokojeniu sytuacji po kryzysie grudniowym412. 27 stycznia w audycji „Godzina z Prezydentem Republiki” Giscard d’Estaing podjął trzy główne tematy: Afrykę, stosunki Wschód–Zachód i problem polski. Zdaniem Ambasady PRL w Paryżu, prezydent poruszał wątki polskie zgodnie z trzema hasłami sformułowanymi przez MSZ. Jego wypowiedź określono jako wyważoną, choć uważano, że hasło nieingerencji bardziej niż dotychczas było skierowane w stronę ZSRR413.

Nieoficjalnie w pierwszych miesiącach roku dostrzegano jednak również negatywne tendencje w Polsce – stale pogłębiający się kryzys gospodarczy, zaostrzenie cenzury i antysolidarnościowej retoryki (m.in. pod presją Kremla), a także możliwość eskalacji napięć, związanej z rosnącymi żądaniami robotników (np. wolne soboty) czy też ograniczaniem przez władze niezależnych struktur studenckich i rolniczych. Sugerowano zatem, że polska odnowa znalazła się w impasie, realizacja porozumień sierpniowych została zahamowana, a przyszłość niesie ze sobą „duży niepokój”. Obserwując niespodziewane rozmowy marszałka Wiktora Kulikowa ze Stanisławem Kanią i Józefem Pińkowskim 13 stycznia, stwierdzano: „cokolwiek by się wydarzyło, oddziały radzieckie są ciągle w stanie gotowości”. Szansą na uniknięcie najgorszego mogła być tylko wyjątkowa rozwaga społeczeństwa i „Solidarności”, wspierana przez Kościół414. Tymczasem, według ocen MAE, „Lech Wałęsa po powrocie z Rzymu nie był w stanie przychylić się do umiarkowanego stanowiska w sprawie wolnych sobót” podczas spotkania z Pińkowskim 19 stycznia. To właśnie w tym konflikcie widziano na początku roku główną przyczynę kryzysu w Polsce i ogólnie odnotowano „pogorszenie relacji między władzami a »Solidarnością«”415.

Mimo to – a może właśnie z tego powodu – władze Republiki usiłowały za pośrednictwem ambasady w Warszawie nawiązywać poufne kontakty z najbardziej wpływowymi działaczami „Solidarności”, gdyż chciały wyrobić sobie opinię na temat charakteru polskiej opozycji, jej działań i planów. Pod tym względem Jacques Dupuy wykazywał większą aktywność niż jego kolega Francis J. Meehan. 12 stycznia ambasador przyjął w swojej rezydencji Bronisława Geremka. Historyk wyrażał zaniepokojenie pewnymi radykalnymi elementami uwidaczniającymi się wewnątrz „Solidarności”, podając przykład czysto politycznych postulatów działaczy związku z Jeleniej Góry. Na pytanie o możliwą ewolucję sytuacji w Polsce Geremek odparł, że optymalnym rozwiązaniem byłoby wprowadzenie społecznej kontroli nad państwem, w którym partia nadal sprawowałaby władzę. Tę kontrolę miałyby zapewnić nie tylko niezależne związki zawodowe, ale także komisje sejmowe, opinia publiczna i wolna prasa. Jak uważał, nie było możliwe uzyskanie większych ustępstw. I tak nie było pewne, czy takie ograniczone cele nie oznaczały reakcji radzieckiej. Doradca „Solidarności” ufał jednak, że do tego nie dojdzie, i przekonywał, że nie jest ona nieunikniona416. Dupuy nie skomentował słów historyka, ale przesłany do centrali wyczerpujący szyfrogram dotyczący rozmowy sugerował, że uznał ją za ważną. Zapewne pozytywnie oceniał wyważony ton analiz (i świetną francuszczyznę) Geremka.

W lutym 1981 r. Francja z życzliwością – zdaniem MSZ – przyjęła nominację Jaruzelskiego na premiera i reformy po VIII Plenum KC PZPR. Oficjalne reakcje były podobne do amerykańskich: spodziewano się w Polsce normalizacji życia417. W wewnętrznych – a więc raczej szczerych – opracowaniach MAE przyznawano, że – jak to określono – milcząca większość Polaków, która z entuzjazmem przywitała nieoczekiwany sukces porozumień sierpniowych, teraz pragnęła stabilizacji, zmęczona chaosem życia społecznego i politycznego, a Jaruzelskiego postrzegała jako polskiego patriotę418. Oceniano również, że nominacja generała czyniła go już jawnie kluczową postacią w polskich władzach (choć rolę tę odgrywał zakulisowo już od usunięcia Gierka), zarazem wyraźnie podnosiła znaczenie armii. Przewidywano, że Jaruzelski ukróci wewnątrzpartyjne kłótnie, ale nie przeprowadzi głębokich reform strukturalnych. Podobnie jak w oficjalnych reakcjach zauważano, że należał on do skrzydła umiarkowanych wojskowych (w październiku 1980 r. deklarował, że polski kryzys powinien zostać rozwiązany metodami politycznymi), był ponadto do zaakceptowania przez „Solidarność”. Zarazem jednak „jego lojalność wobec ZSRR i Paktu Warszawskiego nie podlega dyskusji”, mimo że według MAE część „twardogłowych” komunistów mogła go uznać za zbyt umiarkowanego. Dostrzegano pozytywne nastawienie NSZZ do postulatu nowego premiera apelującego o trzy miesiące spokoju. Na Quai d’Orsay uważano, że nominacja Jaruzelskiego, kreującego się na człowieka rozsądku i porządku, może stanowić „ostatnią szansę” politycznego rozwiązania polskiego kryzysu (przypomnijmy, że o „ostatniej szansie” Kani pisano w grudniu 1980 r.). W razie jej niepowodzenia pozostawało użycie siły (wewnętrznej lub zewnętrznej). Francuzi nie potrafili przewidzieć, który scenariusz jest bardziej realny419. Powtarzali za to sformułowaną już w sierpniu 1981 r. tezę, że „Związek Radziecki nie pozwoli Polsce na zbyt dalekosiężne kontynuowanie jej eksperymentu”420.

Czy zatem można było uniknąć najgorszego? Eksperci MAE doszukiwali się pozytywnych i negatywnych czynników wpływających na przyszłe losy Polski. Do tych pierwszych zaliczyli fakt zwiększenia władzy Jaruzelskiego (nie dostrzegając, że zarazem może to ułatwić akcję militarną), którego uważano za poważnego polityka o wyraźnej osobowości; brak nowych szykan wobec opozycji (16 lutego Józef Czyrek zapewniał francuskiego ambasadora o tym, że władze nie myślą o wprowadzeniu stanu wyjątkowego lub środków administracyjnych ograniczających „Solidarność”); mniejszą chęć społeczną do organizowania strajków oraz tonującą rolę Kościoła (oceniano nawet, że w razie nastania anarchii Kościół zachowałby dyskretny stosunek do ewentualnego użycia siły). Wśród czynników negatywnych zauważano za to coraz większe trudności z kontrolowaniem przez kierownictwo „Solidarności” radykalizujących się działaczy niższych szczebli (co częściowo pokrywało się z propagandą PRL); wzrost aktywności studentów i rolników (przy mniejszej aktywności środowisk KOR-owskich); brak woli władz do realizacji porozumień sierpniowych; kryzys w PZPR oraz rosnącą presję (głównie propagandową) ze strony ZSRR. Na Quai d’Orsay zwracano uwagę, że prośba Jaruzelskiego o trzy miesiące spokoju mogła być skierowana nie tylko do opozycji, ale i do towarzyszy z „bratnich krajów”421.

Co znamienne, w tym czasie planowaną od dłuższego czasu wizytę w Polsce odwołali Valéry Giscard d’Estaing i Jean François-Poncet. Francuski prezydent w liście do Stanisława Kani z 12 marca dziękował za ponowienie zaproszenia, ale w odróżnieniu od sytuacji z września 1980 r. tym razem wyraźnie tłumaczył, że nie będzie mógł przybyć z uwagi na kampanię wyborczą422. Polski MSZ próbował wyjaśnić tę decyzję spadkiem zainteresowania wydarzeniami w Polsce ze strony francuskich polityków. Rozumiał przy tym kalkulację wyborczą: w maju 1981 r. we Francji miały się odbyć wybory prezydenckie, a wkrótce potem parlamentarne. Poparcie dla Jaruzelskiego, którym byłoby odbycie wizyty, mogło się nie spodobać francuskim wyborcom; co więcej, gaulliści (Chirac) oskarżali prezydenta o zbytnią uległość wobec ZSRR. Mimo wszystko władze polskie pisały w tym czasie o „życzliwym stosunku Francji do naszych problemów gospodarczych” i kredytowych, co jednak nic konkretnego nie oznaczało423. Wydaje się, że odwołanie obu przyjazdów mogło wynikać nie tylko z napiętej sytuacji geopolitycznej, ale także po prostu ze zbliżającego się terminu wyborów, i nie stanowiło jedynie demonstracji wobec polskich gospodarzy.

Po wizycie Wałęsy we Włoszech w styczniu 1981 r. coraz głośniej mówiono o podróży szefa „Solidarności” do Paryża. Jak wiemy, negocjacje w tej sprawie nie były łatwe i napotykały duży opór strony polskiej. Na ten temat ambasador Dupuy rozmawiał w swej rezydencji z Bronisławem Geremkiem 12 stycznia. Polski gość sugerował, że podróż mogłaby się odbyć w marcu na zaproszenie CFDT (a więc nie komunistycznej CGT)424. Trzeba podkreślić, że zagraniczne podróże przywódców „Solidarności” miały niezwykle ważne znaczenie polityczne: siłą rzeczy kreowały alternatywną, opozycyjną quasi-dyplomację, stanowiącą zupełnie nowy czynnik w zachodnich strategiach względem PRL.

W myśl postulatów Geremka Komisja Krajowa „Solidarności” oficjalnie w lutym podjęła decyzję, że rolę gospodarza wizyty będzie odgrywać właśnie CFDT, mimo iż jednocześnie starania w tym kierunku podjęła redakcja katolickiego dziennika „La Croix”. Formalnie próbowano zatem nadać podróży charakter ściśle związkowy. Termin przyjazdu delegacji planowano na koniec marca425. Na kilka dni przed przyjazdem Wałęsy (na zaproszenie niewielkiego trockistowskiego związku zawodowego korektorów) do Paryża przybyło kilku przedstawicieli Regionu Mazowsze. Wizyta ta nie wywołała medialnej burzy426, wszyscy czekali już na Wałęsę. Nadal bardzo sceptycznie nastawiona ambasada paryska obawiała się, że jego przyjazd mógł przyczynić się do licytacji poparcia dla „Solidarności” przez partie zaangażowane w kampanię wyborczą; szczególnie opozycyjne, z wyjątkiem komunistów, którzy naciskali polskie władze, aby odwołały lub przełożyły wizytę427.

Tymczasem, szczęśliwie dla władz PRL, tuż przed wyjazdem doszło do tzw. prowokacji bydgoskiej. Wałęsa natychmiast odwołał swoją podróż. Czy kręgi partyjno-państwowe, posądzane o wywołanie wydarzeń w Bydgoszczy, chciały w ten sposób – oprócz innych motywów i celów – nie dopuścić do bardzo niewygodnej propagandowo wizyty Wałęsy we Francji? Brak dowodów potwierdzających to przypuszczenie, ale zbieżność dat jest zastanawiająca. Aby zrekompensować sobie niepowodzenie z zaproszeniem Wałęsy, centrala CFDT zaproponowała wciąż goszczącej we Francji delegacji Regionu Mazowsze przedłużenie pobytu i uczestnictwo w prosolidarnościowym wiecu przewidzianym na 25 marca. Przewodniczący mazowieckiej delegacji Arkadiusz Śliwiński zaakceptował propozycję, ale – jak donosiła ambasada w Paryżu – unikał kontrowersyjnych wypowiedzi, np. nie zgodził się na udział w debacie publicznej na temat swobód związkowych w bloku wschodnim428. W zamian ambasada przedłużyła delegatom wizy429.

Wydarzenia w Bydgoszczy z 19 marca i rozpoczęte trzy dni wcześniej manewry radzieckie nie stały się w ogarniętej kampanią wyborczą Francji problemami pierwszoplanowymi, ale zaostrzyły nieco łagodną politykę Giscarda d’Estaing względem PRL. Pobicie działaczy „Solidarności” w Bydgoszczy miało przekonać francuskich polityków do tego, że konfrontacja między reżimem a „Solidarnością” była bardziej prawdopodobna niż możliwość porozumienia. Dostrzegano nasilenie walki wewnątrz PZPR między skrzydłem reformistycznym a „betonem”, ale także wzrost upolitycznienia NSZZ430. O zainteresowaniu tymi sprawami świadczy fakt, że ambasador Dupuy nie omieszkał przekazać centrali in extenso wszystkich rezolucji IX Plenum KC PZPR z 29 marca431. Według polskiej ambasady, prezydent miał z rosnącym niepokojem obserwować rozwój sytuacji i pośrednio ostrzegać ZSRR przed interwencją. Prasa spekulowała, że szef MSZ François-Poncet z powodu wydarzeń w Polsce odwołał wizytę w Korei Południowej. Jak oceniał ambasador Kułaga, Francja pragnęła okazać jedność Zachodu w krytycznych ocenach rozwoju sytuacji w Polsce. Zaostrzył się zarazem ton wypowiedzi innego gaullistowskiego kandydata na prezydenta – Jacques’a Chiraca432.

Raporty ekspertów MAE potwierdzały komentarze zawarte w źródłach polskich. Na Quai d’Orsay uważano, że obecna sytuacja w Polsce – w kontekście manewrów radzieckich – stanowi „najwrażliwszy punkt w relacjach Wschód–Zachód”, a pole manewru władz polskich jeszcze bardziej się zmniejszyło. Zauważano, że postulowany przez Jaruzelskiego trzymiesięczny rozejm nie został utrzymany – nie tylko z winy rządu i sojuszników, ale i rosnących trudności Wałęsy w opanowaniu związkowych dołów433. Osobne analizy poświęcano ewentualnej interwencji radzieckiej. W jednej z nich można odnaleźć stosunkowo optymistyczne tezy; w tekście podkreślano, że mimo powszechnie przyjmowanego (również w Moskwie) faktu, iż „Solidarność” naruszała podstawy porządku narzuconego przez ZSRR w bloku wschodnim, do tej pory Związek Radziecki nie posunął się do bezpośredniej ingerencji i „większych prowokacji” – za takie nie uznano zatem manewrów z grudnia i marca. Wahania Kremla dotyczące sposobu „okiełznania” PRL mogły, zdaniem Francuzów, wynikać z kilku czynników: chęci niepogarszania relacji z Zachodem (détente przynosiła Moskwie więcej korzyści niż strat); trudności i kosztów akcji militarnej w Polsce (z racji rozmiarów państwa i spodziewanego oporu społecznego); możliwości negatywnych reperkusji w innych „bratnich krajach”; a także dlatego, że „cierpliwość ideologiczna” Kremla nie została jeszcze wyczerpana434. Pożywką dla takich spekulacji mogło być oświadczenie ambasadora ZSRR w Paryżu Stiepana Czerwonienki, który 14 kwietnia w rozmowie z szefem MAE stwierdził: „Związek Radziecki nie jest w najmniejszym stopniu zainteresowany tworzeniem atmosfery presji wobec Polski”. Mnożące się ataki ideologiczne prasy radzieckiej przeczyły tej tezie435. W tej skomplikowanej sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej Polski Francja koncentrowała się na wszechstronnej pomocy materialnej dla PRL: jak przesadnie przekonywano, odgrywała na tej płaszczyźnie rolę lidera i koordynatora działań Zachodu. W MAE szacowano, że łączna wartość francuskiej pomocy dla Polski sięgała równowartości miliarda dolarów436.

Przejawem mimo wszystko stosunkowo dobrych międzyrządowych relacji na szczeblu oficjalnym była kolejna wizyta wicepremiera Mieczysława Jagielskiego w Paryżu w dniach 30–31 marca, a więc w czasie szczytowego napięcia między „Solidarnością” a polskimi władzami, związanego z przygotowywanym strajkiem generalnym. Polski polityk odbył liczne rozmowy, m.in. z Valérym Giscardem d’Estaing i Jeanem François-Poncetem. Według źródeł polskich, prezydent Francji w pełni popierał najwyższe władze w Polsce, a rozmowy prowadzono w serdecznej atmosferze przyjaźni i sympatii437. Dyskutowano głównie nad kwestiami gospodarczymi i kredytowymi – w stylu typowym dla niezwykle pragmatycznej ekipy Giscarda d’Estaing. Pozostaje faktem, że prezydent popierał polskie prośby o przesunięcie płatności i próbował wpłynąć na politykę banków438.

Źródła francuskie skupiły się na streszczaniu wypowiedzi Jagielskiego, ale ogólnie potwierdzają one doniesienia polskie. François-Poncet w rozmowie z polskim gościem wyrażał „uwagę, emocje i nadzieję”, z jakimi rozwój sytuacji w Polsce śledzono nad Sekwaną. Cieszył się, że PZPR nadal głosiła hasło odnowy, choć przejawiał zaniepokojenie postawą ZSRR. Sugerował, że tylko kontynuowanie odnowy zaowocuje dalszą pomocą materialną ze strony Francji. Był to element analizowanego już na przykładzie amerykańskim szantażu finansowego. Francuz pytał też o możliwości rozwoju syndykalizmu rolniczego, ale Jagielski udzielił odpowiedzi negatywnej439. W sumie, mimo nacisków, polskiemu politykowi nie udało się zbyt wiele uzyskać. Na podstawie nielicznych doprecyzowanych ustaleń strona francuska przyznała Polsce około 400 tys. ton zboża440. Rozmówcy wicepremiera byli uprzejmi, ale mało konkretni. Po wizycie w Paryżu Jagielski udał się do USA.

Atmosfera polityczna się zmieniła, gdy na początku maja 1981 r. prezydentem Francji został François Mitterrand, a w czerwcu wybory parlamentarne wygrali socjaliści441. Skończyło się niemal ćwierćwiecze rządów gaullistów; Francja skręcała na lewo. W tym czasie Człowiek z żelaza Andrzeja Wajdy zdobył Złotą Palmę na festiwalu w Cannes442. Wybór Mitterranda polskie MSZ przyjęło z rezerwą, ale bez negatywnego tonu. Spodziewano się kontynuacji polityki Giscarda d’Estaing względem Polski, choć podkreślano także poparcie PS i socjalistycznej CFDT dla „Solidarności”443. Tuż po wyborach Ambasada PRL w Paryżu skontaktowała się z Véronique Neiertz, zajmującą się sprawami zagranicznymi w PS. Francuzka stwierdziła, że Partia Socjalistyczna pozytywnie ocenia proces przemian w Polsce. W relacji Ryszarda Korczewskiego przekonywała: „nie ma żadnych powodów, dla których zwycięstwo wyborcze Mitterranda mogłoby zmienić na niekorzyść dotychczasowe stanowisko Francji. Odwrotnie, socjaliści lepiej rozumieją istotę przemian w Polsce i są w pełni zainteresowani w sukcesie procesu demokratyzacji”444. Słowa te były dyplomatyczne: można je było zinterpretować jako poparcie dla władz lub/i „Solidarności”. Równie oględnie wypowiadał się działacz PS Lionel Jospin, który gościł w polskiej ambasadzie mniej więcej w tym samym czasie. Polityk podkreślał „ogromne zainteresowanie PS wydarzeniami w Polsce”. Deklarował nieingerowanie w sprawy polskie, choć zaznaczał, że – według kierownictwa – PS najlepszym rozwiązaniem byłby kompromis między polskimi władzami a „Solidarnością”445.

W kolejnych tygodniach przywódcy nowej administracji (głównie mianowany na szefa MAE Claude Cheysson) w oficjalnych wypowiedziach coraz wyraźniej – ale ostrożnie – opowiadali się po stronie „Solidarności”446. Ambasada polska w Paryżu pisała o „silniejszej niż poprzednio pozytywnej ocenie charakteru przemian wewnętrznych”, formułowanej przez nowy rząd Pierre’a Mauroy447. Świadczyły o tym szczegółowe relacje francuskiej placówki w Warszawie z protestów przeciw przetrzymywaniu więźniów politycznych z końca maja448. Do rządu weszli jednak komuniści, niechętni związkowi i wspierający władze PRL. Retoryka nowych francuskich władz nie była więc klarowna.

Na pewno sprawy polskie były jednym z najważniejszych punktów nowej francuskiej dyplomacji449. Ambasador Kułaga zauważał, że przy Quai d’Orsay wyczuwało się ogromne zainteresowanie czerwcowym plenum KC PZPR450. W słowach tych kryła się przesada (najważniejszym wydarzeniem dla polityków francuskich były wybory), niemniej samo zainteresowanie było realne. Po zawirowaniach wyborczych temat polski zyskiwał na znaczeniu. Nowa ekipa rządowa chciała ożywić kontakty międzyrządowe. Kiedy pod koniec maja Warszawa zaproponowała powrót do pomysłu wizyty szefa MAE w Polsce (jak wiemy, zarzucony w marcu ze względu na wydarzenia w Polsce i kampanię wyborczą), Departament Europejski resortu zareagował pozytywnie. Podkreślano, że po sierpniu 1980 r. Polskę odwiedzili ministrowie spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, RFN, Belgii i Holandii – Francja nie mogła więc zostać w tyle: „zbyt długa zwłoka na tym polu mogłaby sprawiać wrażenie, że stanowiła przemyślaną postawę, a także spowodować mylne interpretacje”. W związku z tym urzędnicy MAE proponowali wrzesień jako najlepszy termin podróży. Niejasna pozostawała jednak perspektywa wizyty François Mitterranda: na Quai d’Orsay podkreślano jej ścisły związek z ewolucją sytuacji politycznej w Polsce. Wstrzymywano się na razie z propozycjami terminu wizyty451.

Mimo wszystko zmiana ekipy rządzącej nie wpłynęła na poważniejszą zmianę postawy politycznej Francji wobec PRL i „Solidarności”, opierającej się na życzliwym stosunku do próśb o pomoc finansową i zasadzie nieingerencji452, a także na ogólnie pesymistyczny charakter ocen sytuacji w Polsce, formułowanych przez francuskich decydentów. Zauważano, że przed kluczowymi wydarzeniami zarówno dla PZPR (IX Nadzwyczajny Zjazd), jak i dla „Solidarności” (I KZD) kryzys społeczny i gospodarczy w Polsce systematycznie się pogłębiał453. Z uwagi na zbliżającą się rocznicę porozumień sierpniowych podkreślano, że tylko część z nich została zrealizowana. Co więcej, „potencjalne niebezpieczeństwo, jakie dla całego systemu radzieckiego stanowi »Solidarność«, zmniejsza szansę jej powodzenia”. Zakończenie „polskiego eksperymentu” – pokojowe lub siłowe – niezmiennie uważano w dłuższej perspektywie czasowej za nieuniknione454. To przekonanie – podzielane przez ekspertów różnych ośrodków – musiało wpływać na postawę polityczną Republiki wobec spraw polskich.

Choć wciąż skłaniano się ku opinii, że jest szansa na uniknięcie interwencji radzieckiej, to od połowy 1981 r. wśród polityków francuskich coraz wyraźniej uwidaczniało się zaniepokojenie jej rosnącym prawdopodobieństwem. Podzielali oni tym samym obawy Amerykanów. 16 czerwca, podczas rozmowy z ambasadorem Kułagą, premier Mauroy stwierdził, że inwazja doprowadziłaby do „całkowitej dezintegracji światowego ruchu komunistycznego” i ogromnego zaostrzenia relacji Wschód–Zachód455. W enigmatycznym języku dyplomatycznym oznaczało to m.in., że Francja nie podejmie konkretnych działań, szczególnie wojskowych, w razie interwencji. Również w czerwcu ostrożniej wypowiedział się świeżo zaprzysiężony prezydent Mitterrand: wyrażał zaniepokojenie rozwojem sytuacji i trwaniem kryzysu i zarazem deklarował, iż nie uważa inwazji radzieckiej za prawdopodobną, ponieważ oznaczałaby ona „całkowitą dezintegrację światowego ruchu komunistycznego”456.

Nad Sekwaną z zainteresowaniem komentowano kolejne wizyty wysokich dygnitarzy radzieckich w Warszawie, widziano w nich bowiem element presji na polskie władze. Zwracano uwagę na błyskawiczną wyprawę gen. Susłowa w marcu, kilkakrotne podróże marszałka Kulikowa (w styczniu, maju, czerwcu i lipcu) lub wizytę Andrieja Gromyki na początku lipca 1981 r., podczas której szef radzieckiego MSZ mówił o internacjonalizmie proletariackim – co Francuzi traktowali jako pretekst do ewentualnej agresji457. Zauważano jednak niezdecydowanie Moskwy co do tego, jaką linię ideologiczną ma przyjąć w stosunkach Wschód–Zachód, a także uspokojenie sytuacji wewnętrznej i lepszą niż wcześniej współpracę między „Solidarnością”, władzami i Kościołem458, choć nie spodziewano się, by taki stan rzeczy trwał długo.

Podobnie jak inne państwa, Quai d’Orsay pozytywnie oceniło IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR z lipca, podkreślając demokratyczny charakter obrad i konsolidację umiarkowanego skrzydła partii459. Szczegółowe analizy zjazdu przesyłał centrali ambasador Jacques Dupuy. Zwracał uwagę na tarcia między różnymi frakcjami, a także na fakt, że część delegatów (oceniał ją na 21 proc.) należała do „Solidarności”460. W MAE panowało przekonanie, że w czasie zjazdu Moskwa próbowała obalić Kanię i zastąpić go „twardogłowymi”, ale I sekretarzowi udało się wybronić461. Oficjalne deklaracje MAE stanowiły z jednej strony dyplomatyczną small talk, a z drugiej – chęć pokazania, jaki kierunek ewolucji sytuacji (kontynuowanie reform, dialogu z „Solidarnością”) byłby popierany przez Francuzów. Faktycznie uważano jednak, że na zjeździe nie udało się wypracować nowego politycznego modelu państwa, a uzyskana równowaga polityczna nie utrzyma się długo z racji kryzysu gospodarczego i wzrostu nastrojów radykalnych zarówno w partii, jak i w „Solidarności”462. Na pewno Paryż wciąż był zainteresowany stabilizacją polityczną i gospodarczą, czego wyrazem była decyzja premiera Mauroy z początku sierpnia 1981 r. o sfinansowaniu przez Francję w 100 proc. dostaw żywnościowych do Polski463.

W tym samym czasie Departament Europejski MAE przygotował kilka raportów dotyczących bieżącej sytuacji w Polsce. Sporządzono je w ramach przygotowań do planowanej na sierpień wizyty Józefa Czyrka w Paryżu. W materiałach tych zwrócono uwagę (czy słusznie?) na fakt, że w lipcu władzom po raz pierwszy od prawie roku udało się okiełznać „Solidarność”, do czego przyczynił się IX Zjazd, a także zdecydowana postawa wobec letnich protestów, które wybuchły z powodu podwyżek cen żywności. Z tego względu, zdaniem Francuzów, 12 sierpnia Krajowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” wezwała do powstrzymania się od protestów i dobrowolnej pracy w soboty. W interpretacji tej decyzji departament zbliżał się w pewnym stopniu do propagandy PRL: uważano, że rok zamieszania i zamętu gospodarczego dał się we znaki społeczeństwu, które poczynało sobie zdawać sprawę, że „anarchia” zagraża wręcz przetrwaniu państwa. Do tego dochodziła czarna propaganda ze strony komunistów i koncyliacyjna postawa Kościoła – o stałym nacisku „bratnich krajów” nie wspominając. W sumie więc w MAE uznano, że władzom udało się osiągnąć coś pozytywnego „po długich miesiącach upokarzających porażek”464.

Jak mogła zatem wyglądać przyszłość? Według MAE, ekipa Kani musiała teraz wzmocnić swój autorytet (co, jak wiemy, się nie udało) i wykazać się osiągnięciami. Miała do wyboru dwa scenariusze: pierwszy zakładał trudną drogę dialogu ze społeczeństwem i „Solidarnością” i szukania kompromisu. Pytano jednak retorycznie: czy „Solidarność” „da się ograniczyć do funkcji czysto związkowych?”. Drugi scenariusz opierał się na konfrontacji, m.in. próbach dzielenia „Solidarności” i wykorzystania dla własnych celów zapaści gospodarczej. Ponownie jednak padło pytanie: czy nie było na to za późno? Francuzi preferowali pierwsze rozwiązanie: w raporcie zalecano, by premier Mauroy przypomniał Czyrkowi, że „przestrzeganie podstawowych wolności stanowi warunek sine qua non współpracy Zachodu, w tym Francji”, z Polską465.

Późniejsza o kilka dni notatka Wydziału Europy Wschodniej resortu interpretowała bieżącą sytuację podobnie, choć bardziej syntetycznie. Stwierdzano w niej, że na strategię władz, eskalującą kryzys gospodarczy, by wzmocnić własną pozycję, „Solidarność” reagowała dwoiście: z jednej strony godziła się na taktyczny odwrót w polityce żądań i protestów, z drugiej jednak rekompensowała to wzrostem znaczenia tendencji stricte politycznych w związku. Z uwagi na stałą presję ZSRR i zapaść gospodarczą prowadziło to „do niepokojących zagrożeń” dla przyszłości kraju466. W kolejnej notatce, przygotowanej w rocznicę powstania „Solidarności”, Wydział Europy Wschodniej wskazywał trzy „trudne do zharmonizowania” wyzwania, przed którymi stali liderzy związku wobec zbliżającego się I Zjazdu „Solidarności”: „uniknięcie brutalnej konfrontacji” z władzami (które miały dawać do zrozumienia, że w razie potrzeby nie ustąpią); skuteczna obrona praw robotników oraz utrzymanie jedności w obliczu napięć wewnętrznych. Zauważano przy tym, że po IX Zjeździe PZPR aparat partyjno-państwowy odzyskiwał pewność siebie. Czy zatem Polska stanęła wobec nowej fazy konfliktu wewnętrznego? Wszystko, zdaniem MAE, zależało od postawy trzech ludzi: Stanisława Kani, abp. Józefa Glempa i Lecha Wałęsy467. Wyraźnie nie doceniono tu gen. Jaruzelskiego.

W okresie między wyborami we Francji a wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce nastąpiła intensyfikacja obustronnych kontaktów na szczeblu międzyrządowym. Minister Józef Czyrek przybył do Francji ostatecznie 17 sierpnia. W ocenie ambasady francuskiej w Warszawie należał on do osób, które publicznie nie atakowały „Solidarności”, ale nie zaliczał się do partyjnych liberałów468. Wizyta odbywała się w smutnych okolicznościach marszów głodowych w Polsce, opisywanych przez ambasadora Dupuy469. Głównym celem wizyty Czyrka były, rzecz jasna, pieniądze. Polityk spotkał się m.in. z Pierre’em Mauroy (z którym odbył dwugodzinną rozmowę), a także z szefem resortu gospodarki i finansów Jacques’em Delorsem i z przedstawicielami FPK. Mitterrand przebywał akurat na wakacjach. Francuski premier ostrożnie zapewniał polskiego gościa, że „odnowa wyrażana w Polsce przez PZPR, Kościół i »Solidarność« spotyka się we Francji z dużą sympatią”. Jak zwykle przy takich okazjach powtórzył refren o niemieszaniu się w sprawy polskie, zaznaczył jednak: „jesteśmy żarliwymi i uważnymi obserwatorami”. Czyrek podziękował Mauroy za zaangażowanie w organizację pomocy humanitarnej dla Polski i zaprosił go do odwiedzenia Warszawy w dogodnym dla niego terminie. Konkretne zaproszenie – na październik – skierował też do Claude’a Cheyssona, chwaląc dobry stan stosunków międzyrządowych470.

W depeszy dla Stanisława Kani i Wojciecha Jaruzelskiego sporządzonej po przeprowadzonych rozmowach szef MSZ stwierdził, że socjaliści złagodzili swą prosolidarnościową postawę, manifestowaną w czasie, kiedy byli w opozycji. Deklarowali, że priorytetem jest stabilizacja sytuacji w Polsce. Rozmówcy obiecywali (ogólnikowo) pomoc w odroczeniu spłaty długów i wyrazili pragnienie międzypaństwowego dialogu471. Trudno ocenić wiarygodność depeszy z jednej, a szczerość deklaracji francuskich z drugiej strony. Źródła francuskie sugerują, że Paryż był skłonny choć częściowo spełnić polskie prośby, ale warunkowo i nie od razu. Z Paryża polski polityk udał się do Bonn472.

Kilka tygodni po Czyrku na rozmowy finansowo-kredytowe w ramach ósmej sesji międzyrządowej komisji ekonomicznej przyjechał na czele niewielkiej delegacji wicepremier Janusz Obodowski473. Przeprowadził on rozmowy z kilkoma ministrami i premierem Mauroy (załatwił kilka spraw szczegółowych, np. zaliczkę na półprodukty przemysłowe i dostawy nasion lucerny). Polski polityk zauważał jednak wstrzemięźliwość w „konkretnych decyzjach gospodarczych”474. Również źródła francuskie wskazywały na pewne rozczarowanie polskich negocjatorów ofertą pomocową ze strony Francji475. Polacy mówili o impasie rozmów, mimo początkowych pozytywnych przesłanek. Tematem rozmów – i drobnych niesnasek – była też wizyta Cheyssona w Polsce: strona polska, krytykując postępowanie „Solidarności”, unikała wspominania o planowanych spotkaniach ministra z przedstawicielami związku, co z kolei podkreślali Francuzi476.

W tym czasie oficjalną wytyczną polityki francuskiej wobec Polski pozostawał niezmiennie dogmat o nieinterwencji. Przywiązanie do tej zasady wyraził prezydent Mitterrand podczas swego pobytu w Londynie w pierwszej połowie września. Przekonywał: „nie możemy zapominać, że historia Polski i Francji często się przeplatała. Zdajemy sobie sprawę z tego, co może się tam wydarzyć […]. Nieinterwencja oznacza, że bardzo chcemy, by każdy z naszych partnerów i partnerów Polski, zwłaszcza ZSRR, zrozumiał, jak ważna jest równowaga na świecie dla zachowania détente”. Chciał, by wszyscy respektowali polskie dążenia, choć przyznawał, że PRL trawią konflikty i jest pogrążona w kryzysie gospodarczym. Słowa te pokazują, że zasada nieinterwencji była skierowana głównie przeciw Moskwie. Zachód pozostawiał sobie za to prawo do kształtowania polityki kredytowej i pomocy gospodarczej dla Polski477.

W kolejnych tygodniach na pierwszy plan wysunął się zjazd „Solidarności”. Przyczynił się on do niewielkiego złagodzenia pesymistycznych ocen analityków francuskich. W czasie pierwszej tury w Polsce gościła grupa francuskich senatorów z Maurice’em Schumannem na czele478. Tymczasem w paryskich kręgach rządowych obawiano się radykalizacji związku i eskalacji konfliktów. Zwracano uwagę na zuchwały ton apelu do robotników „bratnich krajów” i wywołane nim oburzenie Moskwy479. Dostrzegano zarazem rywalizację różnych grup w związku (co uważano zresztą za coś naturalnego) i pewne rozdarcie „Solidarności” między tożsamością związkową a polityczną480. Sami Francuzi mieli problem z precyzyjnym scharakteryzowaniem natury i cech NSZZ. O ile w raporcie ambasady francuskiej z końca sierpnia pisano o przewadze nastrojów umiarkowanych481, o tyle miesiąc później – po pierwszej turze I KZD – zauważano, że mogła ona się ugruntować jako ruch tylko dzięki nieustającym konfliktom z władzą (od kwestii rejestracji po wydarzenia bydgoskie). Zmagała się ponadto z problemem anarchizacji związku. I w tym dokumencie podkreślano pewne wyciszenie krytyki ze strony opozycji wiosną i latem 1981 r., mimo silnego kryzysu w PZPR. Zwłaszcza przebieg pierwszej tury zjazdu świadczył o powrocie do bardziej konfrontacyjnej polityki. Zwracano uwagę, że w czasie obrad pojawiły się nie tylko głosy domagające się realizacji punktów z „21 postulatów”, ale także nowe pomysły, idące znacznie dalej: reforma samorządowa i wolne wybory do Sejmu. Eksperci ambasady francuskiej w Warszawie dostrzegali, że umiarkowanemu stronnictwu Wałęsy, popieranemu przez takich doradców jak Jacek Kuroń, udało się ukrócić te zakusy, uspokoić nastroje i nie stracić kontroli nad związkiem. Nie oznaczało to wyeliminowania wewnętrznych wrogów: według Francuzów, „partyzantkę” przeciw Wałęsie uprawiali „trockistowscy dysydenci”, wywodzący się z KOR482. Nie było to zbyt dokładne określenie, zwłaszcza że wymieniany w gronie umiarkowanych Kuroń należał przecież do środowiska KOR-owców.

Jak zatem wyglądała przyszłość „Solidarności”? Prognozy ambasady – w przeciwieństwie do raportów MAE – wyjątkowo nie były pesymistyczne: zakładano, że grupa Wałęsy będzie zmuszona przesuwać się ku centrum, co być może doprowadzi ją do jakiegoś porozumienia z partyjnymi reformatorami, np. w formie szerokiego Frontu Narodowego, który będzie firmował ograniczone „przemiany struktur politycznych, szanujących polskie zobowiązania sojusznicze”483. Przyszłość nie okazała się tak jasna. Zresztą w analizowanym dokumencie skupiono się na możliwej ewolucji „Solidarności”, bez uwzględnienia jej skutków dla losów kraju. Skutki te były po prostu trudne do przewidzenia.

Analitycy MAE w swych komentarzach na temat I Zjazdu również unikali konkretnych prognoz. I oni w raporcie z 1 października przyznawali, że Wałęsa umiejętnie lawirował między skrajnościami, ale zauważali niebezpieczeństwo ze strony radykalizujących się dołów „Solidarności”, a także wynikające z wysuwania coraz dalej idących postulatów zagrożenie „polityzacji” związku. Nie ryzykowali jednak odgadywania przyszłości: Polskę czekał albo „nowy paroksyzm kryzysu, albo początek okresu odprężenia i autentycznej próby pogodzenia różnych partnerów społecznych: wszystko będzie zależeć od rezultatów zjazdu »Solidarności« i przede wszystkim – od ich interpretacji zarówno przez władze polskie, jak i radzieckie”. Moskwa zaś – jak przypuszczano – wolałaby uniknąć interwencji (dlatego m.in. pompowała pieniądze w polską gospodarkę) i była skłonna do pewnych koncesji, byleby nie godziły one w jej interesy geopolityczne. A to ostatnie było możliwe. Na razie ZSRR mógł się zadowolić przejściowym i konfliktowym, byleby realnym, modus vivendi między polskimi władzami, Kościołem i „Solidarnością”. Nie uważano więc nie tylko interwencji, ale i rozbicia „Solidarności” za nieuniknione484. Wydaje się – tak to zresztą oceniali sami Francuzi – że jesienią 1981 r. właśnie w Waszyngtonie formułowano bardziej pesymistyczne prognozy i z większym prawdopodobieństwem oceniano możliwość radzieckiej inwazji, choć i tu bardziej liczono się z możliwością konfliktu wewnątrzpolskiego485. Nie należy jednak zapominać, że mniejszy pesymizm Francuzów wcale nie oznaczał ich optymizmu.

Premier Mauroy, który prawdopodobnie znał analizy tego typu, w końcu września wyrażał „zaniepokojenie obecnymi tendencjami” w „Solidarności” – wedle relacji ambasady polskiej w Paryżu486. Poza oficjalnymi kontaktami z władzami polskimi pokazywał jednak bardziej prosolidarnościowe oblicze, np. 25 września gościł u siebie Annę Walentynowicz, która przebywała we Francji na zaproszenie centrali FO487. „Sprawa Walentynowicz” wywołała oburzenie ambasady PRL – zwłaszcza że w wypowiedziach dla mediów i w rozmowach ze związkowcami suwnicowa Stoczni Gdańskiej nie omieszkała ostro krytykować PRL i PZPR, m.in. oskarżając rząd o celowe niszczenie żywności, pobicia działaczy „Solidarności”, likwidowanie niezależnej poligrafii itp. Przekonywała, że to „Solidarność”, a nie PZPR, była największą siłą polityczną w Polsce488. Francuzi, nieco przestraszeni reakcją strony polskiej, starali się minimalizować znaczenie tej wizyty i wytłumaczyć z dopuszczenia do niej489.

Zaproszenie to, jak również równoczesna odmowa wizy dla sekretarza generalnego komunizującej centrali CGT André Bergerona, który chciał uczestniczyć w drugiej turze zjazdu „Solidarności”, wpłynęła na chwilowy kryzys obustronnych relacji państwowych490. Wobec ostrej reakcji Urzędu Premiera jeszcze tego samego dnia strona polska zdecydowała się wydać Bergeronowi wizę, w rewanżu zaś strona francuska przeprosiła za niefortunne przyjęcie Walentynowicz491. Konflikt został zażegnany, a stosunki wróciły do normalnego poziomu. Na początku października eksperci MAE pisali wręcz, że „ogólnie żadne poważne przeszkody nie dzielą naszych obu krajów”492.

Równolegle z obradami I Zjazdu NSZZ „Solidarność” François Mitterrand zwołał 24 września konferencję prasową, na której wiele miejsca poświęcił Polsce. Z klasycznej triady dyplomacji Giscarda d’Estaing względem Polski – przyjaźń, nieinterwencja i pomoc – szczególnie uwypuklił środkowy człon, podkreślając swój zdecydowany sprzeciw wobec zewnętrznej ingerencji w sprawy polskie. Przy tym bardzo ogólnikowo i jedynie aluzyjnie zwrócił uwagę na ZSRR i nie określił, jakie byłyby następstwa interwencji; ogłosił jedynie niezdefiniowany „apel do sumienia świata”. Realizując dwa pozostałe hasła, mało konkretnie zapewnił o kontynuacji pomocy materialnej w słowach: „nie będziemy ryzykować nieszczęścia dla Polski”. Co ciekawe, w przemówieniu prezydenta ani razu nie padło słowo „solidarność”, choć sporo uwagi mówca poświęcił polskiemu ruchowi związkowemu i zachęcał do rozszerzania swobód związkowych na inne dziedziny życia493. Z tej wypowiedzi przebijała duża ostrożność i chęć uniknięcia jakiejkolwiek krytyki ze strony PRL.

O realnym zainteresowaniu władz francuskich sprawami polskimi najlepiej świadczy fakt, że nowy szef MAE Claude Cheysson pierwszą wizytę w Europie Wschodniej złożył właśnie w Warszawie – tuż po zakończeniu drugiej tury I Zjazdu NSZZ „Solidarność”494. W ten sposób dokładnie zrealizowano propozycje Departamentu Europejskiego MAE z początku czerwca. Warto jednak dodać, że pierwsze, niezobowiązujące deklaracje w sprawie wizyty Cheysson sformułował jeszcze w maju, tuż po wyborach prezydenckich i przed wyborami parlamentarnymi495. W lipcu już konkretniej zaznaczał, że pragnął spotkać się również z przedstawicielami Episkopatu Polski i „Solidarności”496. W rozmowie z ambasadorem Kułagą pod koniec lipca podkreślał, że przypisuje wizycie „duże znaczenie merytoryczne”497. Na początku września w celu przygotowania podróży Warszawę odwiedził senator Robert Pontillon498. Na dwa tygodnie przed planowanym przybyciem Wydział Europy Wschodniej MAE sporządził raport dotyczący sytuacji w Polsce. PRL nazwano w nim nowym „chorym człowiekiem Europy”; państwem wstrząsanym ciągłymi paroksyzmami na przemian z chwilami uspokojenia. Duże zaniepokojenie wzbudzała przy tym trwająca od września mobilizacja wojsk radzieckich w zachodnich rejonach ZSRR, choć przyznawano, że manewry „Zachód” zostały zakończone w terminie. Widziano też niemilitarne możliwości działań Moskwy: żądanie zmiany ekipy rządzącej w Polsce (np. powołanie Frontu Jedności Narodu pod kierownictwem Olszowskiego) czy też pogłębianie zależności ekonomicznej PRL499. Przyszłość wyglądała niejasno.

Analitycy MAE oceniali, że Cheysson przyjeżdżał w kluczowym momencie dla losów PRL i „Solidarności”: czas bezpośrednio po I Zjeździe związku miał zdecydować, czy sytuacja w kraju będzie ewoluować w kierunku mniej lub bardziej trwałego odprężenia, czy kolejnej fazy kryzysu. „Polska, pobudzona najpotężniejszym ruchem społecznym w całej historii bloku wschodniego, pogrąża się dzisiaj w chaosie i wykrwawia ekonomicznie”. Dlatego do wizyty Cheyssona przywiązywano bardzo dużą wagę; Francuzi byli przekonani, że również inne państwa zachodnie z wielką uwagą przyjrzą się tej misji. Minister miał przyjechać z przesłaniem przyjaźni i rozsądku oraz ekonomicznej pomocy, mającym dopomóc w konstruktywnym rozwiązaniu problemów w Polsce. W tym celu planował namawiać obie strony konfliktu do dalszych rozmów i przestrzegać zarazem przed negatywnymi konsekwencjami użycia siły (by uniknąć zarzutów o ingerencję w sprawy wewnętrzne PRL, zamierzał podnosić tylko kwestię zachodniej opinii społecznej)500.

Zaopatrzony w liczne i szczegółowe analizy MAE501, Cheysson przebywał w Warszawie w dniach 8–10 października502. Spotkał się m.in. z szefem MSZ Józefem Czyrkiem, I sekretarzem KC PZPR Stanisławem Kanią, premierem Wojciechem Jaruzelskim i przewodniczącym Rady Państwa Henrykiem Jabłońskim. Rozmawiał z nimi m.in. o kwestiach gospodarczych oraz o możliwościach współpracy na płaszczyźnie KBWE, a także na tematy międzynarodowe. Zadeklarował wolę współpracy międzypaństwowej bez mieszania się w wewnętrzne sprawy Polski. Podkreślał jednak ograniczone skutki francuskiej pomocy: nie mogła ona zaradzić wszystkim problemom gospodarczym PRL. W oficjalnych rozmowach rozważano ponadto plany rewizyty polskiego szefa dyplomacji i ewentualnych podróży francuskiego premiera i prezydenta do Warszawy. Wstępnie uzgodniono, że ta pierwsza nastąpi w połowie grudnia. Drugą planowano na 1982 r.503

Najważniejszym z tych spotkań była rzecz jasna rozmowa z gen. Jaruzelskim, do której doszło 8 października po południu. Oprócz poruszenia powyższych wątków i wzajemnego zapewniania się o przyjaźni Jaruzelski z jednej strony wyraził radość z możliwości goszczenia w niedługim czasie Pierre’a Mauroy, ale z drugiej wytknął mu spotkanie z Anną Walentynowicz. Krytycznie wyrażał się o „Solidarności” – co prawda określił ją jako „potężny ruch związkowy”, ale zaraz dodał, że stanowił on konglomerat bardzo zróżnicowanych środowisk: „od bigotów po trockistów”. Ta niestabilna i niebezpieczna mieszanka miała być zagrożeniem dla władz. Generał podsumował swój wywód dość złowrogo: „skończył się etap fascynacji »Solidarnością«” – ogłaszał, oskarżając opozycję o pogłębienie kryzysu gospodarczego wygórowanymi żądaniami socjalnymi. Cheysson zajął koncyliacyjną postawę, zapewniając, że sympatia Francji dla Polski w żadnym wypadku nie może być postrzegana jako próba mieszania się w wewnętrzne sprawy PRL. Przyznał: „nie wszyscy nasi sojusznicy myślą podobnie” – była to pośrednia krytyka stanowiska amerykańskiego504. Bardzo podobnie wyglądała rozmowa francuskiego gościa ze Stanisławem Kanią: Cheysson zapewniał o przyjaźni, chwalił osiągnięcia IX Zjazdu PZPR i zachęcał polskie władze do kontynuowania procesu demokratyzacji (zastrzegając, że nie stanowiło to ryzyka dla obowiązujących sojuszy), z kolei I sekretarz KC przyjął bardziej zaczepną postawę, krytykując ekstremistyczne tendencje „Solidarności” (widoczne w czasie I Zjazdu), podkreślając zgubne skutki „anarchii” i wytykając spotkanie Mauroy z Walentynowicz, pozostającej w opozycji wobec bardziej umiarkowanego Wałęsy505. Z tego wynika, że to polscy gospodarze, a nie francuski gość, częściej poruszali wątek opozycji.

Jednocześnie Cheysson spotkał się (nieoficjalnie) z Wałęsą i Geremkiem, a także z przedstawicielami Kościoła506. 9 października odbył dość długą rozmowę z liderem „Solidarności”. Co ciekawe, francuski dyplomata wypowiadał się w podobnym tonie jak w rozmowach z władzami: zapewniał o przyjaźni Francji dla Polski, deklarował chęć pomocy w dążeniach do większej wolności słowa, ale zastrzegał, że nie może ona martwić ZSRR, a Paryż „szanuje geopolityczną sytuację Polski”. Wałęsa zgadzał się z tymi tezami i zachęcał do inwestowania w Polsce. Zapewniał też o woli dialogu z reżimem. W reakcji na te słowa Cheysson odparł, że Francja, chociaż pozostaje lojalnym członkiem NATO, prowadzi własną politykę, której jednym z podstawowych celów jest znalezienie własnych narzędzi dialogu z krajami bloku wschodniego z Polską na czele. Jako socjalista pragnął ponadto, by na Wschodzie znaleziono „socjalizm, który pozostawia miejsce człowiekowi”. Jego zainteresowanie sprawami polskimi nie miało więc – jak przekonywał – wyłącznie politycznego kontekstu (jak w przypadku Margaret Thatcher czy Ronalda Reagana), ale też ideowy. W wypowiedziach dyplomaty nie zabrakło także słabo sprecyzowanych, choć miłych ocen wyjątkowego znaczenia „Solidarności”: „to, co robicie w Polsce, ma unikatowy charakter w całej powojennej historii socjalizmu państwowego i niesie ze sobą fantastyczny ładunek nadziei”507.

W rozmowie z liderami opozycji Cheysson obiecywał, podobnie jak Jaruzelskiemu i Kani, kontynuowanie pomocy gospodarczej (w formie żywnościowej, kredytowej i odroczenia długów), lecz ponownie uciekł od konkretów i prosił przede wszystkim o rezultaty w naprawianiu polskiej gospodarki. Minister wykazał się zarazem nie najlepszą wiedzą: w pewnym momencie stwierdził, że „Solidarność” istnieje już od osiemnastu miesięcy. Niektóre wypowiedzi Cheyssona – np.: „jeśli jest pan, panie Wałęsa, w stanie zwiększyć wydobycie węgla w najbliższych miesiącach, krytyczne głosy [odnośnie do sensu przeznaczania pieniędzy na potrzeby PRL – przyp. P.P.] zamilkną”, lub też: „potrzeba nam szybko spektakularnego sukcesu” – można było odczytać jako pośrednie wezwanie do zaprzestania strajków i skupienia się na pracy. Minister radził też skoncentrować się na kilku sektorach gospodarki, które opozycja ogłosiłaby jako priorytetowe, a zachodnie rządy mogłyby na nich zogniskować swą pomoc. Obiecywał, że Francja postara się załatwić tę sprawę, ale prosił, by tego nie rozgłaszać. Do tego projektu miano jeszcze wrócić podczas planowanej podróży Wałęsy do Francji. Cheysson podkreślał zarazem, że socjalistyczna Francja jest bardziej skłonna nadsyłać pieniądze niż konserwatywne rządy Wielkiej Brytanii i USA; wręcz ostrzegał, by zbytnio nie krytykować posunięć polskich władz i sytuacji ekonomicznej, bo w ten sposób mogą wyrobić wśród Anglosasów przekonanie, że pomoc jest bezcelowa508. W tych słowach uwidoczniła się gra szefa MAE, mająca na celu przekonanie rozmówców o realnym zaangażowaniu Republiki, które w tym czasie nie było wcale duże.

Wałęsa nie do końca zgodził się z tym słowami i oświadczył, że „Solidarność” nie przestanie formułować krytycznych wypowiedzi pod adresem rządu i na razie „nieufnie podchodzi do idei Frontu Jedności Narodu”, ale jednocześnie zadeklarował przywiązanie do systemu socjalistycznego. Raz jeszcze wezwał Republikę do postawy „tak, ale” w swej strategii pomocy gospodarczej dla Polski. Francuski rozmówca ripostował, że taka postawa jest trudna do realizacji przez obce państwo, chcące uniknąć zarzutu o ingerencję w wewnętrzne sprawy innego kraju. Francja nie akceptowałaby sytuacji, w której ktoś prowadziłby wobec niej taką taktykę; nie mogła więc sama tego czynić. Poufnie dodawał jednak, że takie naciski można było wywierać podczas kuluarowych bezpośrednich rozmów przy okazji wizyt międzyrządowych509. Mimo to zdawał się wymijająco reagować na apele Wałęsy. Widać, że Francuzi mieli kłopoty ze znalezieniem nici porozumienia nie tylko z przedstawicielami władz, ale i „Solidarności” – zwłaszcza w domenie finansowej.

Charakterystyczne, że na uroczyste przyjęcie w ambasadzie francuskiej, wydane 9 października z okazji przyjazdu Cheyssona, zostali zaproszeni zarówno przedstawiciele władz i partii (m.in. wicepremierzy Janusz Obodowski i Mieczysław Rakowski, minister finansów Marian Krzak, minister edukacji Bolesław Faron, minister kultury Józef Tejchma; członkowie Biura Politycznego Stefan Olszowski, Hieronim Kubiak i Kazimierz Barcikowski), bankierzy, finansiści, jak i ludzie kultury (m.in. Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi, Krystyna Janda, Adam Hanuszkiewicz, Krzysztof Penderecki) oraz przedstawiciele opozycji (Lech Wałęsa, Bronisław Geremek, Andrzej Wielowieyski, Janusz Onyszkiewicz, Jan Kułaj)510. Taka sytuacja powtórzyła się dopiero w końcu lat osiemdziesiątych. Prasa francuska określała te zróżnicowane spotkania ministra jako bezprecedensowe i zwracała uwagę, że dyplomata celowo utrzymywał kontakty z trzema siłami politycznymi w PRL: władzami, Kościołem i „Solidarnością”511. Aby zachować równowagę między wszystkimi rozmówcami, Cheysson nie mógł w pełni zadowolić żadnej ze stron.

Do najważniejszych ustaleń wizyty zaliczano określenie daty podróży premiera Pierre’a Mauroy do Warszawy na połowę grudnia, porozumienie w sprawie oficjalnej wizyty prezydenta, a także podróży delegacji francuskiej Partii Socjalistycznej w 1982 r. Zgodzono się też na coroczne spotkania międzyrządowe na szczeblu dyrektorów departamentów MSZ. Ponadto w nadchodzących miesiącach przewidywano wyjazdy do Polski ministrów rolnictwa i zdrowia, a do Francji – ministrów nauki oraz kultury. Mniej konkretne były ustalenia ekonomiczne512.

Wprowadzenie stanu wojennego nie pozwoliło na realizację większości projektów zapowiedzianych w czasie wizyty Cheyssona, a przez to na poznanie jej prawdziwego znaczenia. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że równolegle z negocjacjami w sprawie przyjazdu szefa MAE (a także później) strona polska kilkakrotnie przekładała termin wizyty premiera Mauroy w Polsce, co budziło irytację strony francuskiej. Ostatecznie do niej nie doszło z powodu stanu wojennego. Kawaleryjska szabla doby napoleońskiej, którą Mauroy miał wręczyć gen. Jaruzelskiemu jako prezent okolicznościowy, pozostała na zawsze w pałacu Matignon513. Wcześniej premier dwukrotnie (latem i jesienią) bezpośrednio kontaktował się z Wałęsą i prymasem Glempem514. W rozmowie z Wałęsą francuski polityk zapewniał o entuzjazmie i sympatii Francji dla polskiego doświadczenia i pogratulował mu zwycięstwa wyborczego na I Zjeździe. Przekonywał o dużej skali pomocy finansowej dla Polski, ale też ostrzegał, że wobec trwającego chaosu budziła ona na Zachodzie coraz większe zastrzeżenia. Apelował wreszcie, by nie prowokować władz, skupić się na pracy i obronie wywalczonych praw. Hasła te miały być dla lidera „Solidarności” przesłaniem rozsądku515. Nie wnosiły zarazem niczego nowego.

Według polskiego wywiadu, prezydent Mitterrand próbował w tym czasie wykorzystać ścisłe kontakty „Solidarności” z CFDT do nadania polskiemu ruchowi związkowemu charakteru socjaldemokratycznego (zmniejszenia wpływów katolickich?) i osłabienia środowiska francuskich komunistów. W tych kierunkach miała pracować nieformalna grupa robocza, kierowana przez mającego trockistowską przeszłość Lionela Jospina. Francuskim pomysłom jakoby sprzyjał m.in. Jacek Kuroń516. Trudno ocenić, jakie realne znaczenie miała ta inicjatywa. Jest jednak pewne, że „Solidarność” stanowiła element wewnętrznych gier politycznych, nie tylko we Francji.

W tych trudnych okolicznościach w październiku 1981 r. do Francji udała się dziewięcioosobowa delegacja „Solidarności” z Lechem Wałęsą na czele517. Wizyta, w zamian za odwołaną podróż z marca, stanowiła pewną przeciwwagę dla podróży Cheyssona. Wałęsa odbył prawdziwe tournée po całym kraju. Powszechnie zauważano olbrzymie zainteresowanie Francuzów tym wydarzeniem518. Delegacja przybyła do Paryża 14 października. Stawiała sobie podobne cele jak w czasie wcześniejszej podróży do Włoch, o której jeszcze będzie mowa: zachowanie ściśle związkowego charakteru wizyty, unikanie wypowiedzi politycznych i niedrażnienie władz PRL. Z tych względów tuż po przybyciu Wałęsa udał się do ambasady w Paryżu. W rozmowie z Eugeniuszem Kułagą żartobliwie zapytał, czy zdążył już zrobić coś, co by wywołało zastrzeżenia ambasady. Zapewniał o chęci współpracy z rządem519. Rządząca PS również deklarowała wyłącznie związkowy charakter wizyty520, dlatego też obawiano się oficjalnego traktowania „Solidarności” jako siły politycznej.

Nie zmienia to faktu, że wizytę delegacji postrzegano jako wydarzenie polityczne. Zdawali sobie z tego sprawę Wałęsa i Geremek, którzy prowadzili ostrożną dyplomację. Podczas konferencji prasowej zwołanej 14 października w obecności około dwustu dziennikarzy unikano krytykowania PRL i deklarowano chęć negocjacji i porozumienia. Wałęsa podkreślał apolityczność związku (zarazem pewnie dobrze wiedział, że nie było to prawdą) i odrzucał możliwość interwencji radzieckiej (w rzeczywistości na pewno brano ją pod uwagę – stąd zachowawczość wypowiedzi)521. Zdaniem ambasady polskiej w Paryżu, wystąpienie delegacji było chaotyczne i mało precyzyjne, co rozczarowało żądnych sensacji dziennikarzy522. Ambasada nie dodała, że ta mała efektowność niejako uwiarygodniała „Solidarność”, gdyż pokazywała jej polityczną ostrożność i wystrzeganie się awanturnictwa.

Nazajutrz delegacja prowadziła rozmowy m.in. z CFDT. Podczas mityngu tej centrali 15 października delegaci zapewniali, że „Solidarność” nie dążyła do obalenia socjalizmu i chciała współpracować z rządem. Obietnice te aktyw CFDT nagradzał brawami523, chłodno natomiast przyjął wypowiedzi Wałęsy o wadze wiary katolickiej w ruchu solidarnościowym524. Dochodziło przy tym do incydentów, świadczących o różnicach między polskimi a francuskimi związkowcami: kiedy na wiecu zaintonowano Międzynarodówkę, delegacja „Solidarności” opuściła podium, na którym stała, co wywołało konsternację gospodarzy525. W kolejnych dniach polscy goście odwiedzili północną Francję (Lille, Lens), gdzie mieszkała duża grupa Polonii. Dbano jednak o kontakty z prokomunistyczną CGT, która była oficjalnym współgospodarzem wizyty526. Szczególną wagę miało spotkanie z Polonią w Lens, ale – jak zauważała ambasada PRL – w jego trakcie udało się zminimalizować negatywny (z jej punktu widzenia) kontekst polityczny527.

21 października delegacja związku spotkała się z premierem Mauroy. Rozmowy prowadzili głównie Lech Wałęsa i Anna Walentynowicz. Czy to dlatego strona polska „za karę” przekładała ciągle wizytę tego polityka w Warszawie? Nie jest to pewne. Za to dla nikogo – w tym polskiej ambasady – nie było tajemnicą, że takie spotkanie miało charakter polityczny. Ambasada pisała wręcz, że nadano mu oprawę „zbliżoną do wizyty państwowej”. Rozmówcy poruszali m.in. kwestie wpółpracy gospodarczej, negocjowane przecież w dialogu międzyrządowym528. Wałęsa deklarował swe poparcie dla Jaruzelskiego, ale strona francuska dostrzegała „głęboki brak ufności” szefa „Solidarności” do PZPR i rządu529. Dyplomaci francuskiego MSZ, wyjaśniając motywy spotkania, przekonywali, że miało ono wykazać „aktywny stosunek” Paryża do wydarzeń w Polsce. Francja uznawała „Solidarność” za masowy ruch społeczno-polityczny. Bezpośredni kontakt delegacji z premierem miał stanowić ostrzeżenie przed próbami konfrontacyjnymi PRL i jednoznacznie wykazać, po której stronie leżą sympatie francuskie. Popierano przy tym proces przemian i (deklaratywnie) optymistycznie patrzono w przyszłość. Znamienne, że niezadowolenie ekipy Jaruzelskiego zamierzano studzić posunięciami finansowymi – poparciem starań Polski na forum EWG w sprawach kredytowej sprzedaży nadwyżek produktów rolnych530. Finansowy szantaż mógł przybierać różne formy.

Zdaniem ambasady, wielu dziennikarzy, komentując wyniki wizyty delegacji „Solidarności”, było zawiedzionych ostrożną postawą Wałęsy531. Nie doszło do spotkania z Mitterrandem czy Cheyssonem, choć delegacji udało się skontaktować z merem Paryża Jacques’em Chirakiem i arcybiskupem Jeanem-Marie Lustigerem532. Wbrew doniesieniom ambasady wizyta delegacji „Solidarności” odbiła się szerokim echem w lokalnej i centralnej prasie. Co prawda wcześniej Wałęsa był już we Włoszech i Japonii, Francuzi reagowali na niego jednak najżywiej533. Z pragmatycznego punktu widzenia podróż nie przyniosła wymiernych rezultatów, choć spotkanie z Mauroy miało duży wydźwięk symboliczny. Władze francuskie zachowywały wstrzemięźliwość (Mitterrand i większość ministrów nie zaryzykowali przecież spotkania z Wałęsą534), ale nie ukrywały swoich prosolidarnościowych sympatii535. Nawet polska ambasada musiała przyznać, że poprzez umiarkowaną, a nawet „z akcentami pozytywnymi” retorykę „Solidarności” udało się uwiarygodnić swą pozycję na forum międzynarodowym, głównie dzięki odcinaniu się od ekstremizmów i podkreślaniu woli współpracy z rządem.

Wizyta wywarła duże wrażenie wśród francuskich polityków, którzy mogli dokładniej zaznajomić się z polską sytuacją. Stanowiła pierwszą z triady najważniejszych wizyt dyplomatycznych Polaków w Paryżu – poprzedzała podróż Jaruzelskiego (1985 r.) i ponownie Wałęsy (1988 r.). „Solidarność” stawała się trzecim – oprócz władz PRL i Kościoła – elementem układu sił polityczno-społecznych w Polsce. Układu, z którym Francja zaczynała się liczyć536.

Po pobycie we Francji Wałęsa miał pojechać do USA, ale – jak wiemy – do tej podróży nie doszło. Kiedy delegacja gościła w północnej Francji, Wojciech Jaruzelski zastąpił Stanisława Kanię na stanowisku I sekretarza. Wałęsa, spytany na konferencji prasowej w Lille o zmianę we władzach PRL, dość dwuznacznie mówił o umocnieniu władzy i „koncentracji prerogatyw w jednym ręku” (według relacji polskiej ambasady), choć zapewniał, że nie niosło to niekorzystnych następstw. Można dodać, że nie mógł sobie pozwolić na krytykę awansu Jaruzelskiego537. Jego słowa o możliwości dogadania się „jak Polak z Polakiem” z generałem wywołały wśród polskich związkowców mieszane uczucia538.

W dniach 11–14 listopada we Francji przebywał prymas Józef Glemp (wraz z biskupem Bronisławem Dąbrowskim) – przedstawiciel trzeciego filaru sił politycznych, z którymi francuskie władze starały się utrzymywać kontakty. Oprócz spotkań z duchowieństwem Glemp odwiedził również polską ambasadę539, a także odbył rozmowy z politykami, m.in. Chirakiem, a zwłaszcza z premierem Mauroy i ministrem Cheyssonem, którzy konsekwentnie realizowali swą trójtorową strategię540. Paradoksalnie najtrudniej było podtrzymywać kontakty rządowe z racji ciągłego przekładania terminu wizyty Mauroy przez polskie władze541.

Coraz bardziej duszna atmosfera na jesieni 1981 r. nie wpływała na wyraźną zmianę analiz MAE – wciąż pozostawały one na ogół pesymistyczne. Pod koniec listopada Wydział Europy Wschodniej pisał o niezakończonych sukcesem negocjacjach władz i opozycji z 17 listopada oraz słabym echu inicjatywy powołania bliżej niesprecyzowanego frontu pojednania narodowego. Jako niejasną określał przy tym postawę Moskwy, która po nominacji Jaruzelskiego w mniejszym stopniu krytykowała sytuację w Polsce542. 2 grudnia alarmowano, że dialog społeczny ugrzązł, władze usztywniły swoje stanowisko (wyjątkowo często kontaktując się z radzieckimi towarzyszami), a Kościół i „Solidarność” okopały się na swoich pozycjach. Prognozowano (zbyt optymistycznie, jak pokazała przyszłość), że władze zastanawiały się nad zawieszeniem prawa do strajku, ograniczeniem prawa do zrzeszania się i przemieszczania oraz przeniesieniem części kompetencji sądów cywilnych na wojsko. Miały to być tylko opcje do rozważenia, zresztą niekoniecznie wprowadzane razem. Zdaniem MAE, w wymiarze ogólnym władze zachowywały się ostrożnie, za to w sprawach szczegółowych okazywały niespotykaną determinację – czego przejawem była brutalna pacyfikacja strajku (z użyciem helikopterów i sprzętu bojowego) w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej w Warszawie. „Jest znamienne, że żadna ze stron nie rezygnuje z możliwości starcia” – konkludowano złowróżbnie543.

W ostatnich tygodniach przed 13 grudnia dominującym tematem stały się negocjacje w sprawie polskich płatności w 1982 r.544 Zarazem nie ustawała francuska pomoc humanitarna. 8 grudnia mer Paryża Jacques Chirac ogłosił rozpoczęcie paryskiej akcji pomocy charytatywnej dla Polski. 12 grudnia zorganizowano zbiórkę pieniędzy i towarów. 13 grudnia planowano wysłać pierwszy samolot z darami545. Według innego pomysłu, 14 grudnia wraz z darami miała przybyć delegacja merostwa i dokonać aktu ich przekazania546. Z oczywistych względów oba pomysły nie zostały zrealizowane, choć same dary ostatecznie przyleciały w końcu grudnia547. W tym momencie mało kto zwrócił na nie uwagę.

Bonn: „Solidarność” w cieniu Ostpolitik

Postawa pozostałych państw „wielkiej czwórki” również nie była jednoznaczna i do końca konsekwentna. Z pewnym uproszczeniem można stwierdzić, że stanowisko zachodnioniemieckie było bardziej pesymistyczne i ostrożniejsze niż francuskie, a brytyjskie – jaśniejsze niż amerykańskie w ocenie polityki polskiej, ale zachowujące zarazem większą rezerwę wobec „Solidarności”.

Stosunki polsko-niemieckie w okresie pierwszej „Solidarności” borykały się z długofalowymi problemami, znanymi zarówno wcześniej, jak i później w historii kontaktów bilateralnych. PRL nie stanowiła dla RFN najważniejszego punktu w relacjach z blokiem wschodnim, z oczywistych względów ustępowała bowiem absolutnie priorytetowej kwestii stosunków z NRD. Dla Bonn najistotniejszymi wątkami w relacjach z Polską w latach osiemdziesiątych pozostawała problematyka granic, niemieckiej mniejszości w PRL oraz stosunków gospodarczych, głównie w kontekście polskiego zadłużenia548. Podobnie jak inne państwa, RFN kształtowała swą strategię pod kątem własnych interesów i korzyści549. Jak podkreśla Józef Fiszer, „strategia polityczna RFN wobec pozostałych państw bloku wschodniego była zatem funkcją zachodnioniemieckiej polityki wobec Moskwy” – bo to Moskwa miała największy wpływ na sprawy niemiecko-niemieckie550. Z kolei polskie MSZ w latach osiemdziesiątych, tak jak w poprzednich dekadach, ostro protestowało przeciwko „rewizjonistycznym” niemieckim atlasom historycznym czy też działalności niemieckich ziomkostw. Żądało jasnego uznania polskiej granicy zachodniej i odszkodowań dla ofiar nazizmu551. Zgodnie z tradycją oskarżano RFN o działalność szpiegowską na terenie Polski552. Dochodziło do ekspulsji dziennikarzy, dyplomatów. Nawet po utworzeniu „Solidarności” i wprowadzeniu stanu wojennego niemieckie reakcje na represje wobec polskiej opozycji były dla polskich władz dopiero drugą po sprawie granic przeszkodą w stosunkach obustronnych553. Gdy dodamy do tego trudną sytuację wewnętrzną: kryzys gospodarczy, rozrost ruchów pacyfistycznych, wewnętrzne tarcia w SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands) – najważniejsi politycy socjaldemokracji: Helmut Schmidt, Willy Brandt i Herbert Wehner, nie lubili się i walczyli o wpływy w partii554 – a także szczególnie skomplikowany kontekst geopolityczny, którego głównym przejawem była kwestia montażu na terenie RFN eurorakiet w ramach kolejnej fazy wyścigu zbrojeń, aktualna przez całą dekadę lat osiemdziesiątych555 – otrzymamy wielopłaszczyznowy obraz. Jak słusznie zauważa Dieter Bingen, „bońska polityka wschodnia i niemiecka została podważona przez wydarzenia w Polsce bardziej niż polityka wschodnia innych krajów zachodnioeuropejskich”556.

Mimo to – czy z powodu tej delikatnej sytuacji – rządząca do 1982 r. w koalicji z centrystyczną FDP (Freie Demokratische Partei) socjalistyczna ekipa kanclerza Helmuta Schmidta starała się utrzymywać jak najbardziej poprawne stosunki z polskim rządem i zbytnio nie angażować po stronie „Solidarności”. Ta ostatnia, jak zauważał znany dziennikarz i znawca stosunków polsko-niemieckich Peter Bender, cytowany przez Albrechta Riechersa, budziła wśród klasy politycznej wahanie „pomiędzy podziwem a lękiem”557. Obawiano się zwłaszcza o przyszłość Ostpolitik, głównie w kontekście NRD558. I chociaż, jak słusznie zaznacza Adam Krzemiński, postrzeganie SPD jako partii, która w niewielkim stopniu pomogła „Solidarności”, a CDU/CSU (Christlich-Demokratische Union Deutschlands/Christlich-Soziale Union in Bayern) jako frakcji parlamentarnej skupiającej się na sprawach niemieckiej mniejszości i wypędzonych, jest stereotypowy i upraszczający – to jednak w świetle posunięć dyplomatycznych nie jest on całkiem fałszywy (jak zresztą sugeruje sam Krzemiński)559. Dieter Bingen ocenia, że „podczas piętnastu miesięcy »Solidarności« bilateralne stosunki między Bonn a Warszawą trwały w bezruchu; inaczej mówiąc, obie strony starały się bronić osiągniętego poziomu relacji”560.

Dlatego też w polityce względem PRL i „Solidarności” administracja Schmidta od początku zachowywała daleko posuniętą powściągliwość. Strategię tę Timothy Garton Ash zbyt przesadnie określa wręcz jako „ekstremalnie defensywną” i „krytyczną”561. Wydaje się, że nie bez znaczenia pozostawały tu także uprzedzenia ideologiczne. Jak podkreśla (upraszczając nieco rzeczywistość) Heinrich August Winkler, „usilne dążenie Polaków do wolności spotykało się zrazu z szeroką sympatią, u niektórych socjaldemokratów połączoną jednak od samego początku z poczuciem pewnego dyskomfortu: nowy niezależny związek zawodowy nie był lewicowy i socjalistyczny, lecz narodowy i katolicki – a więc zupełnie inny niż ich wyobrażenie o »postępowym« ruchu robotniczym”562. Swoją rolę odgrywało także ideologiczne nastawienie samych socjaldemokratów, skłonnych życzliwiej niż środowiska prawicowe oceniać politykę władz komunistycznych w bloku wschodnim.

W Bonn zdawano sobie sprawę z tego, że niepokoje społeczne w Polsce mogą stanowić kolejny cios dla polityki détente563. W czerwcu 1980 r. kanclerz był z wizytą w Moskwie, gdzie został niezwykle serdecznie przyjęty564. Jeszcze w sierpniu 1980 r. w otoczeniu kanclerza krążyła opinia: „ten świat jest okrutny. Cała nasza sympatia jest po stronie robotników, ale musimy być realistami”565. Timothy Garton Ash i Dieter Bingen dopowiadają, że ci realiści, kreujący podówczas niemiecką Ostpolitik, nie liczyli na to, iż eksperyment solidarnościowy się powiedzie566. W tej sytuacji rząd nie zajął w sierpniu oficjalnego stanowiska w sprawie wydarzeń w Polsce. Bierne pozostawały też związki zawodowe (prócz metalowców)567. Jedynie 19 sierpnia rzecznik rządu Armin Grünewald ostrożnie podkreślił zasadę niemieszania się w sprawy polskie568. Kilka dni później stanowisko to powtórzyło Prezydium SPD, przestrzegając państwa zachodnie przed zbytnim zaangażowaniem i promując ideę zwiększenia pomocy gospodarczej dla PRL. Politycy SPD zapewniali, że byli sercem z polskimi robotnikami569. Zarazem koalicja dążyła do zwiększenia kredytów dla PRL, co miało sprzyjać tonowaniu sytuacji wewnętrznej w tym kraju. Wywoływało to krytykę chadecji, oskarżającej socjalistów o wspieranie polskiego reżimu570.

Oficjalne milczenie nie oznaczało braku ocen sytuacji w Polsce. Nie były one optymistyczne. Jak przekonywała polska placówka w Kolonii, wśród doradców Urzędu Kanclerskiego pojawiły się opinie, że sytuacja w PRL jeszcze bardziej niż Afganistan osłabi prestiż ZSRR, a wzmocni pozycję USA. Strajki – ich zdaniem – pokazywały, że cały blok wschodni utrzymywała jedynie radziecka obecność militarna571. Jest faktem, że na skutek eskalacji wydarzeń na Wybrzeżu w ostatniej chwili odwołano planowaną na 19 sierpnia wizytę Edwarda Gierka w Bonn572, pomimo szczegółowo opracowanego programu (włącznie z prezentami dla polskiej delegacji)573. Decyzję tę podjęła jednak strona polska, a nie niemiecka, która w dodatku wyraziła pełne zrozumienie574. Schmidt nie omieszkał przekazać przez MSZ Gierkowi swego poparcia („mimo sympatii dla strajkujących”) i zadeklarował pomoc w uzyskaniu nowych kredytów, wraz z luźną propozycją przystąpienia Polski do Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Ponadto przekonywał, że nie zamierza uczynić niczego, co stwarzałoby wrażenie mieszania się w wewnętrzne sprawy polskie575. Wyrażał nadzieję na przyjazd Gierka jeszcze w 1980 r., po wyborach w RFN576.

Jednocześnie kanclerz odwołał wizytę w NRD, gdzie Honecker usztywnił swoje stanowisko, potwierdzając tym samym obawy bońskich polityków577. W obu państwach niemieckich zdawano sobie sprawę, że przyczyną odwołania spotkania były wydarzenia w Polsce578. Także niemieccy sojusznicy rozumieli, że polski eksperyment z „Solidarnością” przyczynił się do utrudnienia współpracy między oboma niemieckimi krajami579. Dzisiejsi badacze kreślą bardziej zniuansowany obraz znaczenia narodzin „Solidarności” dla stosunków niemiecko-niemieckich: Józef Fiszer zauważa, że kryzys w Polsce przyczynił się do zaostrzenia relacji między NRD a RFN, a ta pierwsza „osiągnęła największe korzyści z kontynuacji polityki odprężenia, głównie w aspekcie rozbudowy stosunków z RFN”580. Co więcej, działacze opozycji byli skłonni uznać prawo Niemców do zjednoczenia, czego nie mogły zaakceptować władze581. Wpływu „Solidarności” na relacje NRD–RFN nie można zatem określić jako jednoznacznego.

W sierpniu bardzo ostrożnie wypowiadali się pojedynczy politycy socjaldemokracji, np. wiceprzewodniczący frakcji parlamentarnej Horst Ehmke, który liczył na pokojowe zakończenie konfliktu i wskazywał na lekcję praskiej wiosny z 1968 r., czy też przewodniczący frakcji parlamentarnej SPD Herbert Wehner, który przekonywał: „pod wpływem znamionujących kryzys wydarzeń w tym kraju mogłaby ucierpieć polityka europejska i światowa. Dla każdego rozważnego polityka musi być to wystarczający powód do powstrzymania się od pochopnych sądów”582. Z kolei 26 sierpnia Hans Apel ostrzegał przed mieszaniem się w sprawy polskie583, a trzy dni później Willy Brandt nawoływał do rozwiązania konfliktu bez użycia przemocy584. Jak podsumowuje te pierwsze reakcje Dieter Bingen, z racji szczególnych uwarunkowań geopolitycznych „pokojowa kontynuacja reform polityczno-społecznych w Polsce bez użycia siły wewnątrz kraju i interwencji zbrojnej z zewnątrz leżała […] w szczególnym interesie Republiki Federalnej, bardziej jeszcze niż w interesie jej zachodnich sprzymierzeńców”. Dlatego „polityka rządu federalnego, choć jej twórcy nie mieli takich intencji, wspierała – niestety – polski reżim komunistyczny w jego konflikcie z narodowym ruchem demokratycznym”585.

Niemiecka ambasada, która szczegółowo informowała o kolejnych wydarzeniach w Polsce w sierpniu, nie potrafiła przewidzieć rozwoju sytuacji. Z niepokojem donosiła o pojedynczych aktach przemocy w Gdańsku (miał być pobity jeden prywatny taksówkarz, który nie podporządkował się strajkowi) i przypadkach sabotażu (uszkodzeniach linii kolejowych i tramwajowych). W raportach ambasady z okresu poprzedzającego podpisanie porozumień można wyczuć niepokój i dystans wobec strajkujących586. Oczywiście nie mogło też zabraknąć prób wybadania stanowiska radzieckiego587.

Deklaracje odważniejsze od rządowych, choć też nie do końca jednoznaczne, formułowali w sierpniu przedstawiciele FDP588, a także opozycji (np. Helmut Kohl), co oburzało polski MSZ i media589. Postawa ta wynikała przede wszystkim z chęci zaatakowania ekipy rządzącej, a nie ze szczególnej sympatii dla polskich stoczniowców, mimo że Kohl zarzekał się, iż w kampanii wyborczej nie wykorzystywał sprawy polskiej ani nie zamierzał mieszać się w wewnętrzne sprawy PRL, choć deklarował poparcie dla „Solidarności”590. Pod koniec sierpnia CDU i CSU wydały oświadczenie, w którym podkreślono „ogromny podziw dla odwagi, ale i rozwagi polskich robotników”591. 25 sierpnia bońskie struktury chadeków zorganizowały w stolicy marsz poparcia dla protestujących robotników592. Cztery dni później CDU otworzyła specjalne konto bankowe „Solidarność z polskimi robotnikami”. Gromadzone kwoty miały być przekazywane rodzinom strajkujących593. 1 września Kohl wyraził swoje zadowolenie z pokojowego rozwiązania konfliktu w formie porozumień między władzą a robotnikami i chwalił obie strony (z przewagą „Solidarności”) za dyscyplinę i odpowiedzialność594.

Lider liberałów, a zarazem szef MSZ Hans-Dietrich Genscher, pod koniec sierpnia unikał wypowiedzi na temat zewnętrznego zagrożenia Polski, ale ostrzegał przed mieszaniem się w jej wewnętrzne sprawy, przekonując przy tym, że FDP stoi „po stronie wolności”595. Dla władz polskich jego stanowisko było ostrożne i wyważone596. Trzeba również pamiętać, że w tym czasie w Niemczech trwała kampania wyborcza, zakończona w listopadzie 1980 r. kolejnym zwycięstwem Schmidta i SPD, która jednak ponownie musiała wejść w koalicję z FDP. Stanisław Kania nie omieszkał wysłać kanclerzowi okolicznościowego listu gratulacyjnego z okazji zwycięstwa597.

Względy kampanii mogły implikować ostrożność wypowiedzi władz, które chciały odróżnić się od opozycji, choć – jak sugerowało MSZ – wydarzenia w Polsce wpłynęły początkowo na zmniejszenie się przewagi socjalistów598. Rzeczywiście sierpniowe sondaże pokazywały wzrost notowań chadecji, ale nie wystarczył on do wygranej599. Wpłynęło na to podpisanie 30 i 31 sierpnia porozumień, które SPD umiała wykorzystać jako symbol swej ugodowej strategii, atakując opozycję, wieszczącą bankructwo reżimu600. W analizach wewnętrznych zdawano sobie sprawę z historyczności kompromisu, ale zauważano, że jego skutki długoterminowe nie są jeszcze znane, a mogą być niebezpieczne601. W wywiadzie telewizyjnym kanclerz Schmidt okazał zadowolenie z porozumień, podkreślając, że socjaliści zawsze dążyli do rozwiązań pokojowych602. Co ciekawe, strona polska poufnie oferowała socjalistom „gotowość posunięć propagandowych, jakie uznaliby za potrzebne dla udzielenia im wsparcia w […] kampanii wyborczej”603. Jak widać, władze PRL były w pewnej mierze zadowolone ze współpracy z ekipą Schmidta. Zadowolenie to potęgowało jeszcze przyznanie PRL na początku września przez konsorcjum 25 banków zachodnioniemieckich nowego, dużego kredytu604.

Po zawarciu porozumień politycy rządzącej SPD kontynuowali koncyliacyjną politykę wschodnią, bardzo wysoko (zdaniem polskiego MSZ) oceniając strategię władz polskich względem strajkujących na Wybrzeżu – podobno określali ją jako „bardzo mądrą i wyważoną”. Tak jak wszędzie na Zachodzie, obawiano się jednak eskalacji konfliktu i zastanawiano się nad reakcją ZSRR, co wzbudzało protesty polskiej placówki w Kolonii605. Dlatego mimo sympatii dla strajkujących socjaliści niemieccy od samego początku mocno podkreślali, że nie chcą dolewać oliwy do ognia i uważają, iż zbyt stanowcza postawa Zachodu może doprowadzić do użycia w Polsce siły. W większym stopniu niż Francuzi czy Amerykanie nie dostrzegali – zdaniem MSZ – alternatywy dla polityki władz PRL, lecz co najwyżej możliwość „odbiurokratyzowania zw[iązków] zawodowych”606. Nie widzieli także realnej alternatywy dla swej odprężeniowej Ostpolitik z jej nadrzędnym celem: przeciwdziałaniem podziałowi Niemiec607.

Również kierowana przez byłego kanclerza Willy’ego Brandta Międzynarodówka Socjalistyczna zwracała uwagę przede wszystkim na potrzebę realizmu i wyrażała nadzieję, że duch porozumień sierpniowych, opartych – zdaniem tej instytucji – na zachowaniu równowagi między obiema stronami, nie zostanie zastąpiony pragnieniem walki608. Wszyscy liderzy SPD – mimo skłócenia – w sprawach „Solidarności” przyjęli wspólne, bardzo wstrzemięźliwe stanowisko. W swych wspomnieniach Helmut Schmidt przyznał, że po porozumieniach sierpniowych blokował kwestię zaproszenia Lecha Wałęsy do Niemiec, by nie drażnić nowych władz PRL i Moskwy609. Po odsunięciu Gierka przekonywał, że priorytetem jest niezmienne kontynuowanie polityki odprężenia610. Z kolei Brandt najbardziej interesował się stanem zdrowia byłego już I sekretarza – w liście do polskiego kolegi z 17 września życzył mu wszystkiego najlepszego611. Tymczasem nowy szef partii Stanisław Kania nie planował pojechać do Bonn zamiast usuniętego Gierka612. Mimo to rząd RFN deklarował, że pragnie rozwoju „wszystkich dziedzin stosunków bilateralnych” z PRL. Przejawiało się to m.in. w przyznawaniu kredytów613. Hans-Dietrich Genscher nawoływał zarazem polityków niemieckich do wstrzymania się z komentarzami w sprawach polskich i nie komentował odsunięcia Gierka od władzy, lecz podkreślał wolę niemieszania się w wewnętrzne sprawy polskie i – w ślad za kanclerzem – kontynuowanie polityki pokoju614.

Mimo tej ostrożnej taktyki ambasada polska w Kolonii nie omieszkała okazywać swego niezadowolenia ze stosunku RFN do sytuacji w Polsce. 19 września podczas rozmowy z politykiem SPD Hansem-Eberhardem Dingelsem przyszły ambasador Mirosław Wojtkowski skarżył się na agresywność mediów zachodnioniemieckich, szkodliwe wypowiedzi liderów rządzącej partii oraz zachowanie centrali związkowej DGB, szukającej kontaktu z „Solidarnością”615. Erwin Kristoffersen wspomina, że centrala niemiecka, po początkowej inercji, życzliwiej przyjęła pojawienie się „Solidarności”, choć obawiała się o jej przyszłość i nie rozwinęła tak intensywnych bilateralnych stosunków jak centrale francuskie i włoskie. Według Kristoffersena, związkowcy niemieccy nie mieli aż tak dużych możliwości kontaktów z polskimi kolegami jak związki zawodowe innych krajów616, co rzeczywiście było prawdą.

Łagodna strategia, implikowana pesymistyczną oceną przyszłości „polskiego eksperymentu”, nie zmieniła się do końca roku, choć nie brakowało pojedynczych incydentów, np. w październiku poseł CDU Norbert Blüm protestował przeciw uniemożliwieniu mu przez polskie władze przyjazdu do Polski na zaproszenie Lecha Wałęsy617. Ekipa rządząca w Bonn obawiała się, że po chwilowym uspokojeniu sytuacji we wrześniu wraz z rozpoczęciem roku akademickiego i pogłębianiem się kryzysu ekonomicznego fala strajków w Polsce może powrócić. Dlatego ciągle opowiadała się za „taktyką powściągliwych reakcji”, życzliwego stosunku do próśb kredytowych i wyjątkowo częstego podkreślania nieingerencji w sprawy polskie. 10 października PRL udzielono kolejnej pożyczki618. Cztery dni później stała delegacja RFN przy NATO sporządziła jednak raport, w którym pisano o systematycznie rosnącym ryzyku konfrontacji w Polsce619. Pesymizm potęgowała retoryka polskiej dyplomacji – w czarnych barwach opisywała ona sytuację w PRL. Taki obraz tworzyli m.in. Ryszard Wojna i Mieczysław Rakowski, którzy gościli w listopadzie w Loccum na cyklicznej konferencji organizowanej przez Akademię Ewangelicką. Polscy goście podkreślali szczególnie katastrofalną sytuację gospodarczą kraju. Ich wypowiedzi zrobiły duże wrażenie na polityku SPD Eugenie Selbmannie. Zwracając się do kanclerza Schmidta, pisał: „sam, drogi Helmucie, podchodziłem do położenia Polski z wielką troską, ale mimo to byłem wstrząśnięty, słysząc, jak bardzo beznadziejna stała się dla tych dwóch osób (Ty i ja znamy ich obu przecież od długiego czasu) sytuacja [w Polsce]”620.

Stałym elementem zachodnioniemieckiej postawy wobec wydarzeń polskich był lęk przed interwencją radziecką i powtórzeniem czechosłowackiego scenariusza z 1968 r.621 Ambasada niemiecka w Warszawie już na początku października donosiła, że pojawiły się pogłoski o zamknięciu granicy polsko-radzieckiej622. Mimo to, w przeciwieństwie do USA, jesienią 1980 r. w RFN wyraźnie mniej obawiano się interwencji radzieckiej – wydaje się, że nie tylko na poziomie deklaracji, ale być może rzeczywiście623. Zasada niemieszania się – tak podobna do amerykańskiej – była w związku z tym nieco inaczej interpretowana: o ile Amerykanom (i Francuzom) chodziło przede wszystkim o ZSRR, o tyle w Bonn bardziej brano pod uwagę własne działania, choć przypominano Moskwie o zobowiązaniach podjętych w Helsinkach. Te działania sprowadzały się w zasadzie do podkreślania dogmatu nieingerencji przy każdym kontakcie z dyplomatami bloku wschodniego624. Taktyce tej towarzyszyły próby rozeznania się w wewnętrznej sytuacji PRL. Ambasador RFN w Warszawie Georg Negwer podkreśla, że nieraz dzień w dzień, a prawie zawsze tydzień w tydzień, trzeba było sporządzać dla bońskiej centrali analizy bieżącej sytuacji. Mimo troski dyplomata dostrzegał elementy dyscypliny w tej bardzo chaotycznej rzeczywistości ciągłych strajków i sporów opozycji z władzami. Dodawał także, że zarówno komunistyczna propaganda, jak i zachodnie media przesadnie opisywały strajki625.

Zarejestrowanie „Solidarności” odbiło się szerokim echem w mediach zachodnioniemieckich. Prasa z 11 listopada informowała o zwycięstwie Wałęsy, przegranej Kani, ale też o znalezieniu rozsądnego kompromisu. Pojawiły się tezy o polskim eksperymencie. Decyzję Sądu Najwyższego z uwagą przyjęły także władze w Bonn, choć – jak donosiła polska placówka w Kolonii – w kręgach SPD coraz bardziej obawiano się zaostrzenia sytuacji i konsekwencji zbyt daleko idących postulatów „Solidarności”626. Kanclerz Schmidt miał uznać rejestrację za przejaw słabości władz PRL i spodziewał się pogłębienia konfliktu627. Nowo wybrana koalicja rządowa była przekonana, że sprawy polskie jeszcze długo będą potencjalnym ogniskiem napięć w Europie, a o stabilizacji – wobec utraty autorytetu przez władzę, roszczeń „Solidarności” i kryzysu gospodarczego – nie może być mowy628. Obawiano się, że polski konflikt wciąż będzie negatywnie wpływał na relacje między RFN a NRD i całą zachodnioniemiecką politykę wschodnią. Takie głosy pojawiły się w czasie debaty w Bundestagu nad oświadczeniem rządowym Schmidta629. Zgadzano się, że w celu ustabilizowania sytuacji pomoc gospodarcza dla Polski jest konieczna630.

Mimo to podczas konferencji KBWE w Madrycie liberał Hans-Dietrich Genscher po raz pierwszy pośrednio ostrzegł Moskwę w kontekście Polski, sugerując, że „lekceważenie suwerenności każdego kraju w Europie i poza Europą” oznaczałoby definitywny koniec ery détente631. Wypowiedź tę można potraktować jako próbę pewnego dystansowania się od kontrowersyjnej strategii socjalistów. Tym elementem była też może deklaracja ministrów spraw zagranicznych Francji i RFN, wygłoszona w Bonn pod koniec listopada: Genscher i Jean François-Poncet zgodzili się, że Polacy powinni sami rozwiązać swe problemy, a inny scenariusz oznaczałby znaczne pogorszenie relacji Wschód–Zachód632. Na postępowanie Genschera mogły wpłynąć wieści ze Stanów Zjednoczonych: po zwycięstwie Ronalda Reagana władze bońskie podkreślały głęboką przyjaźń dla Amerykanów i wolę „ściślejszego współdziałania” z nową administracją. W opiniach polskiego MSZ zaczęto pisać o usztywnieniu stanowiska RFN względem Polski633.

Cieniem na obustronnych relacjach położyła się sprawa fotoreportera Hansa Petera Heinrichsa, którego zatrzymano w Szczecinie w połowie listopada. Utrzymywał on kontakty z lokalnymi strukturami „Solidarności”634. Jak twierdziła strona polska, Heinrichs reprezentował ośrodki antypolskie za granicą, kontaktował się z przedstawicielami grup antysocjalistycznych i sondował możliwość utworzenia polskiej socjalistycznej partii pracy. Heinrichs miał przekazać list z żądaniem prawa powrotu do Polski i ponownego zatrudnienia w Stoczni im. Adolfa Warskiego robotnika Edmunda Bałuki635. Przedstawiono mu zarzut działania „na szkodę interesów politycznych PRL”. W szyfrogramie MSZ kierowanym do Kolonii sugerowano, by polska placówka dążyła do wyciszenia ewentualnych protestów przeciwko temu zatrzymaniu636. Ostatecznie, wobec rosnącej fali protestów, w tym ze strony SPD, Heinrichs został w listopadzie wydalony via Szwecja z Polski – poprosiła o to ambasada RFN. Sprawę załatwiono po cichu. Jednocześnie szantażowano stronę niemiecką, że jeśli nagłośni przypadek Heinrichsa, polskie MSZ rozpocznie kampanię przeciw mieszaniu się w wewnętrzne sprawy PRL637.

Na jesieni 1980 r. źródłem irytacji polskiego MSZ była ponadto działalność niesfornego dziennikarza stacji ZDF Petera Rugego poruszającego niewygodne dla PRL tematy. Główną jego winą było przeprowadzenie wywiadu z Leszkiem Moczulskim. Wahano się jednak, czy wydalić go z Polski, gdyż przewidywano, że mogłoby to rozpętać antypolską kampanię i wzmocnić notowania chadecji w toczącej się w RFN kampanii wyborczej, a także wywołać protesty koalicji638. W związku z tym strona polska podjęła decyzję o wydaleniu, ale od razu ją zawiesiła639. Niemieckie MSZ zastanawiało się zaś nad tym, czy ma wpłynąć na nieprzedłużenie akredydacji Rugego i w ten sposób rozwiązać problem640. Wydaje się, że gdyby pojawiły się podobne problemy z dziennikarzami amerykańskimi czy francuskimi, nie podejmowano by tak delikatnych kroków. Ostatecznie Ruge wyjechał w normalnym trybie, w ramach wymiany korespondentów.

Mniej szczęścia miał kamerzysta stacji ARD Hans-Jürgen Gersonde, któremu w grudniu cofnięto zezwolenie na pracę w Polsce. Decyzja ta wywołała niezadowolenie Hansa-Dietricha Genschera641. Polskie MSZ było jednak zaabsorbowane sprawą deputowanego CDU Norberta Blüma, który od września 1980 r. pragnął przyjechać do Polski i zobaczyć się z Lechem Wałęsą. Władze polskie jesienią dwukrotnie odmówiły wydania mu wizy642.

Jak wspomniano, grudniowy kryzys, wywołany amerykańskimi doniesieniami o inwazji radzieckiej, odbił się mniejszym echem w koncyliacyjnej retoryce zachodnioniemieckiej. 1 grudnia Genscher przestrzegał zachodnich sojuszników przed mieszaniem się w sprawy polskie643. Ostrzej wypowiadał się lider opozycji Helmut Kohl, według którego państwa EWG powinny bez dwuznaczności ostrzec ZSRR przed „dramatycznymi konsekwencjami dla odprężenia i bezpieczeństwa” ewentualnej inwazji644. Rząd nie zamierzał jednak wskazywać palcem Moskwy, zasłaniając się luksemburskim oświadczeniem EWG, o którym będzie jeszcze mowa645. 6 grudnia w wywiadzie radiowym bliski współpracownik Brandta, Egon Bahr, mówił o trosce, ale i sympatii dla kursu odnowy i reform w Polsce. Przestrzegał przed mieszaniem się w sprawy polskie, lecz ani razu nie wspomniał o ZSRR646.

W dziesiątą rocznicę układu PRL–RFN, przypadającą 7 grudnia, I sekretarz KC PZPR Stanisław Kania, przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, premier Józef Pińkowski i szef MSZ Józef Czyrek wymienili okolicznościowe depesze z prezydentem RFN Karlem Carstensem, kanclerzem Helmutem Schmidtem i szefem MSZ Hansem-Dietrichem Genscherem647. Ponadto Willy Brandt w wywiadzie dla „Życia Warszawy” wyraził zadowolenie z rozwoju stosunków między RFN a PRL648. Niewiele później, 15 grudnia, Genscher podkreślał, że Zachód musiał wyciszyć swą politykę względem Polski i nie mógł dać się sprowokować (czy była to pośrednia krytyka działań USA?)649. Mimo to wraz z okolicznościowymi wypowiedziami na temat dziesiątej rocznicy układu z grudnia 1970 r. niektórzy politycy – w tym sam Genscher – delikatnie przestrzegali ZSRR przed interwencją w Polsce650, co wiązało się – rzecz jasna – z napiętą atmosferą w tym okresie i posunięciami amerykańskimi. Reakcje Bonn były jednak bardzo słabym echem działań Waszyngtonu. Na forum międzynarodowym Niemcy dołączali do grona państw podkreślających „poważne konsekwencje” interwencji w Polsce i zapewniali o moralnym poparciu dla Polski, ale zwracali uwagę na to, że ma ono swoje granice, i zalecali wstrzymanie się z podejmowaniem politycznych kroków wobec Moskwy. Aby uspokoić sytuację nad Wisłą, proponowali zwiększenie pomocy gospodarczej651.

W tym czasie, na spotkaniu wiceprzewodniczącego SPD Hansa-Jürgena Wischnewskiego z polskim ambasadorem w RFN, ten pierwszy zadeklarował, że pragnie umocnienia polskiego rządu i partii jako niezbędnego warunku stabilizacji. Wyraził też zadowolenie z umiarkowanej postawy kardynała Stefana Wyszyńskiego. Miał również chwalić Stanisława Kanię za otwartość i pryncypialność652. Oczywiście należy pamiętać, że takie zapewnienia były częścią dyplomatycznej small talk. W rozmowie przeprowadzonej kilka dni później Wischnewski przekonywał, że RFN nie spodziewała się interwencji ZSRR – jeśli stabilizacja sytuacji nad Wisłą się utrzyma. Podkreślał, że Republika nadal będzie zachowywać powściągliwość i powstrzymywać się od „wszelkich kontaktów, które mogłyby być szkodliwe”653. Chodziło tu zapewne o bardziej radykalne środowiska „Solidarności”. W tym czasie polska placówka w Kolonii sugerowała, że Hans-Dietrich Genscher nieoficjalnie wyrażał chęć podróży do Polski, najlepiej w marcu 1981 r.654 Pojawiły się nawet głosy o ewentualnym spotkaniu Kania–Schmidt w 1981 r.655 Taka postawa polityków niemieckich pokazywała, że po kolejnej wygranej wyborczej Schmidt nie zamierza zmieniać swej polityki względem Polski.

Mimo tak koncyliacyjnej polityki rząd w Bonn – według Jana Słowikowskiego, dyrektora Departamentu I MSW – pesymistycznie oceniał możliwości wyprowadzenia Polski z kryzysu. Zresztą to właśnie z owego pesymizmu mogła wynikać ugodowość. Zdaniem Słowikowskiego, władze bońskie uważały, że kierownictwo PRL nie zdoła opanować sytuacji w kraju i zapanować nad solidarnościową „ekstremą”. Polscy komuniści jakoby odczuwali strach przed „Solidarnością”, co powodowało chaos i zamieszanie w szeregach PZPR. W związku z tym Niemcy mieli dopuszczać scenariusz wprowadzenia w Polsce stanu wojennego, a nawet przejęcia władzy przez wojsko656. Trudno dziś orzec, w jakim stopniu tezy polskiego wywiadu były reprezentatywne. Wydaje się, że mogły być całkiem trafne.

Na pewno w 1981 r. nie patrzono optymistycznie i spodziewano się zaostrzenia konfliktów między opozycją, dążącą do wypracowania mechanizmów kontroli władz, a reżimem, który nie chciał się z tym pogodzić. Nie wierzono w możliwość dwuwładzy657. Nastawienia tego nie zmieniło oficjalne zaproszenie Genschera do złożenia wizyty w Polsce, przyjęte 22 stycznia658. Niewiele dni później w analizie sporządzonej w stałym przedstawicielstwie RFN przy NATO stwierdzono, że zaostrzenie sporów między PZPR a „Solidarnością” było „prawdopodobnie jedyną prognozą, która miała jakikolwiek stopień wiarygodności w oczach obserwatora”659. Być może dlatego na „odcinku polskim” uaktywnił się zachodnioniemiecki wywiad BND (Bundesnachrichtendienst), zbierający informacje o sytuacji nad Wisłą660. Rząd nadal trwał na stanowisku niezabierania publicznie i bezpośrednio głosu w sprawie możliwości interwencji radzieckiej. Jest faktem, że w RFN wciąż mniej wierzono w jej nieuchronność niż w USA czy Francji661.

Wybór Jaruzelskiego na premiera w lutym 1981 r. także w RFN spotkał się z pozytywnym przyjęciem – przynajmniej na poziomie deklaracji. Genscher twierdził, że władze PRL chciały kontynuować dialog ze społeczeństwem662. Optymizm okazywał także w rozmowie z przewodniczącym Komisji Planowania przy Radzie Ministrów Henrykiem Kisielem, który przybył do Bonn w drugiej połowie lutego663. Za reakcjami dyplomatycznymi krył się jednak niepokój: w związku ze zmianami kadrowymi we władzach PRL Urząd Kanclerski przygotował informację, w której przekonywał, że dokonane przetasowania świadczyły o bezsilności reżimu wobec „Solidarności”. Co znamienne, przewidywano, iż „aktualnie jedyną siłą zdolną do przeprowadzenia próby porządkowania kraju jest wojsko i SB”. W tej sytuacji kanclerz uznał, że tym bardziej należy się usilnie starać o tonowanie nastrojów – miał nawet polecić, by poproszono media o bardziej umiarkowany ton informacji o Polsce664. Być może również z tych samych względów 6 lutego 1981 r. Francja (Valéry Giscard d’Estaing, Jean François-Poncet) i RFN (Helmut Schmidt, Hans-Dietrich Genscher) wydały w Paryżu wspólne oświadczenie w kwestii polskiej, w którym oprócz wyrażenia „wielkiej troski” o rozwój sytuacji w PRL podkreśliły priorytet całkowitego niemieszania się w sprawy polskie665.

Szczególnie zależało na tym stronie niemieckiej – Genscher, podobnie jak w poprzednim roku, wyjątkowo często powtarzał tę zasadę na różnych forach, np. na spotkaniach z polskim ambasadorem666 lub też podczas wizyty w USA w marcu 1981 r.667 Postawę Genschera polskie MSZ określało jako jasną i jednoznaczną668. Również Schmidt wciąż podkreślał, że Polacy powinni sami rozwiązywać własne problemy (np. w telegramie z okazji objęcia przez gen. Jaruzelskiego funkcji I sekretarza)669. Zbliżenie niemiecko-francuskie w sprawach polskich spowodowało pewne niesnaski tych państw z sojusznikiem amerykańskim, który wówczas wyraźnie dał do zrozumienia, że nie zamierza przyznawać PRL nowych kredytów (jak wiemy, w kolejnych miesiącach Reagan częściowo zmienił zdanie)670.

W deklaracjach tego typu Genscher był – w opinii MSZ – po trosze zakładnikiem lewego skrzydła SPD, cechującego się pacyfizmem i swoistym defetyzmem671. Wydaje się, że przynajmniej część polityków tej partii akceptowała argumentację polskich władz, iż polska gospodarka zmierza ku katastrofie, a Wałęsa miał ogromne trudności, by utrzymać w ryzach bardziej radykalne środowiska „Solidarności”672. Podobne nastroje panowały w koalicyjnej FDP, dlatego partia ta wpisywała się w „linię powściągliwości i niemieszania się”673. Mimo wszystko niektórzy liberalni politycy angażowali się w akcje prosolidarnościowe, takie jak „Polen in Not”, mająca charakter przede wszystkim humanitarny674.

Nieco inne poglądy miały panować w Sekcji Wschodniej SPD, gdzie – zdaniem polskiego wywiadu – liczono co prawda na elastyczną i gotową do ustępstw taktykę „Solidarności” względem polskich władz, ale równocześnie spodziewano się, że taka strategia, unikająca konfrontacji, doprowadzi do kompromitacji partyjnego „betonu” (głównie Stefana Olszowskiego), uniemożliwi konsolidację PZPR i „rozmiękczy” jej kierownictwo, a także pozwoli opozycji zdobywać kolejne przyczółki w rozmaitych środowiskach społecznych (inteligencji, naukowców itp.)675. Czas pokazał, że z tych planów niewiele udało się zrealizować.

Konkretniejsze inicjatywy na rzecz „Solidarności” podejmowała opozycja – i to nie tylko chadecja, ale również mocno lewicowi Zieloni. Środowiska związane z ruchem ekologicznym współpracowały ze społeczną organizacją Solidarität mit Solidarność w niesieniu pomocy humanitarnej dla Polaków i wspieraniu polskiego ruchu związkowego676. Sama Solidarität mit Solidarność, w której działali też politycy, starała się reagować na bieżące wydarzenia w Polsce, protestując przeciw przypadkom aresztowań, organizując pomoc finansową czy też współpracując z DGB w inicjatywach związkowych677. Z kolei Kohl, który deklarował swe przywiązanie do NATO, zwracał uwagę na zachowanie ZSRR i nawoływał rząd Schmidta do skrytykowania Moskwy za jej groźby wobec Polski w kontekście polityki pokoju, bezpieczeństwa i współpracy w Europie. Wątki te powinien podjąć Genscher w czasie swej wizyty w Polsce – przekonywał Kohl678.

Tymczasem oficjalna wizyta szefa bońskiego MSZ w Warszawie, do której doszło – zgodnie z wcześniejszymi planami – w dniach 19–20 marca 1981 r., w pełni uwidoczniła koncyliacyjną strategię koalicji rządowej679. Głównym celem misji były dyskusje na temat polskich problemów gospodarczych i stosunków Wschód–Zachód. Była to druga po szefie Foreign and Commonwealth Office (FCO), lordzie Peterze Alexandrze Carringtonie, wizyta czołowego zachodniego polityka w Polsce od czasu powstania „Solidarności”. Tuż przed odlotem do Warszawy Genscher po raz kolejny wyraził wolę niemieszania się w sprawy polskie680. W czasie pobytu w Polsce kontaktował się głównie z przedstawicielami władz681. Jak deklarował, wizyta miała „pozytywny charakter i pozytywne echo”, choć w rozmowie z Jaruzelskim ponownie wezwał do prowadzenia polityki nieingerencji w wewnętrzne sprawy innych państw. W rzeczywistości podróż nie przyniosła istotnych wymiernych skutków poza atrakcyjnymi obietnicami pomocy finansowej i kredytowej (150 mln marek na zakup surowców, półproduktów i żywności)682. Niewiele też wnosiły wspólne deklaracje składane podczas rozmów z Józefem Czyrkiem i Stanisławem Kanią o woli poprawy atmosfery między Wschodem a Zachodem683. Brzmiały one tym bardziej nieszczerze, że właśnie w dniu przyjazdu Niemca doszło do tzw. prowokacji bydgoskiej.

Jak donosiła Stasi, Genscher traktował obietnice finansowe czysto instrumentalnie, faktycznie był przekonany o bezcelowości kredytów dla pogrążonej w ciężkim kryzysie Polski684. Starał się unikać większych problemów, np. sprawy Rugego czy rewizjonistycznych podręczników niemieckich, o których wspomniano marginalnie685. Polityk spotkał się za to z przedstawicielami „Solidarności” i Episkopatu Polski – ale tylko na oficjalnym przyjęciu, wśród innych zaproszonych686. Chociaż koalicyjna SPD wyrażała zadowolenie z misji Genschera687, nieoficjalnie szef bońskiego MSZ miał być niezadowolony z pobytu i zły na Ambasadę RFN w Warszawie, która nie uprzedziła go o zaostrzeniu się sytuacji w Polsce. W dusznej atmosferze spowodowanej wydarzeniami w Bydgoszczy i manewrami wojsk Układu Warszawskiego termin podróży okazał się niefortunny. Oprócz dostrzegalnego zdenerwowania swych rozmówców Genscher miał też bardzo zaniepokoić się tym, co zobaczył w Polsce, i upewnić co do nieuchronności konfrontacji rządu z „Solidarnością”. Według polskiego wywiadu, oskarżał nawet tę ostatnią o brak panowania nad radykalnymi ośrodkami regionalnymi i utratę zdrowego rozsądku. Uważał, że sytuacja w Polsce stanowi najpoważniejszy konflikt europejski od czasu kryzysu berlińskiego i przyczynia się do pogorszenia relacji RFN–NRD. Dlatego w kolejnych tygodniach tym chętniej forsował na forum EWG i NATO koncyliacyjną politykę względem PRL688.

Taką postawę przyjął m.in. w Maastricht na sesji Rady Europejskiej w dniach 23–24 marca. Relacjonując swą misję w PRL, stwierdził, że przedstawiciele polskich władz deklarowali wolę kontynuowania politycznych rozwiązań kryzysu i zaprzeczali informacjom o realnym ataku radzieckim, dawali za to do zrozumienia, iż Wałęsa ma trudności z okiełznaniem „Solidarności”. Jaruzelski miał także przekonywać niemieckiego gościa, że zachodnia pomoc finansowa była głównym czynnikiem, który oddalał widmo katastrofy gospodarczej. Genscher przyznał, że w czasie rozmów unikał zbyt drażliwych tematów. Podkreślał też, że sytuacja w Polsce wyglądała gorzej niż nawet w czasie kryzysu grudniowego, a stan polskiej gospodarki był gorszy, niż przypuszczał689. Zgodność polskich i zagranicznych źródeł w ocenach postawy polityka pozwala uznać je za wiarygodne.

Dwa tygodnie po wizycie w Polsce Genscher przyleciał do Moskwy, gdzie m.in. chwalił „duże poczucie odpowiedzialności polskiego kierownictwa”. Co znamienne, w relacji MSZ towarzysze radzieccy „nie ustosunkowali się do tej części wypowiedzi”690. W tym momencie w Bonn już wyrobiono sobie zdanie na temat wypadków w Bydgoszczy. Dla RFN stanowiły one przejaw z jednej strony słabości władz PRL, a z drugiej – upolitycznienia „Solidarności”. Obawiano się, że zapowiadany strajk generalny mógł być przez Moskwę odczytany jako dowód na to, że ekipa Kani i Jaruzelskiego nie umie zapanować nad sytuacją – choć interwencji radzieckiej nie uznawano za bardzo prawdopodobną691. Zarazem, jak donosiła Stasi, w Bonn decyzję o wstrzymaniu strajku planowanego na 30 marca przyjęto z dużą ulgą jako oddalenie zagrożenia wybuchu wojny domowej i militarnego ataku, który jednak wciąż uważano za mimo wszystko realny. Odwołanie strajku nie rozwiązało też narastającego kryzysu692. Dlatego, lecąc do Moskwy, Genscher nie zmienił swych pesymistycznych ocen sytuacji w Polsce.

W tym czasie zachodnioniemiecki wywiad BND usilnie próbował wybadać, jakie jest prawdopodobieństwo buntu w wojsku w razie rozkazu ataku na „Solidarność” i konfliktu między WP a MSW693. Jak widać, problem ten nurtował nie tylko Amerykanów i Francuzów. Oczywiście powyższe wątki nie były poruszane w czasie wizyty w Polsce polityków SPD Waltera Polkehna i Knuta Terjunga w drugiej połowie kwietnia. Goście przyjęli jeszcze bardziej ugodową postawę niż Genscher: twierdzili, że niemieccy dziennikarze przesadzali w opisach zagrożenia z powodu manewrów radzieckich – nie odczuwali aż tak nerwowej atmosfery, choć zwracali uwagę na katastrofalny stan gospodarki i niezadowolenie ludzi z władz. Co charakterystyczne, skrytykowali też działania „Solidarności”, która – ich zdaniem – mnożyła roszczenia i protesty, a nie proponowała konstruktywnych rozwiązań. Na koniec nawoływali do pomocy dla ambasady RFN, która borykała się z załatwieniem olbrzymiej liczby wniosków wizowych694.

Analizowane poglądy liberała Genschera dzielił socjalista Helmut Schmidt. W kwietniu 1981 r., w związku z niedawnym przedłużeniem manewrów wojsk UW, kanclerz wygłosił w Bundestagu oświadczenie, w którym ostrzegał przed ingerowaniem w „dyskusje nt. wewnętrznej odnowy w Polsce”. Groziło to, jego zdaniem, eskalacją konfliktów w Europie. Pośrednio przeciwstawiał się tym samym prosolidarnościowym gestom innych państw695. Co prawda, zauważał, że jakakolwiek interwencja w Polsce przy użyciu siły mogłaby „zmienić świat”, ale w porównaniu z przywódcami USA lub Wielkiej Brytanii pokusił się o tylko o łagodne groźby pod adresem Moskwy. Stwierdził, że ani Wschód, ani – co znamienne – Zachód nie powinny przyczyniać się do pogorszenia sytuacji w PRL. Nawoływał do współpracy i porozumienia696. Prasa niemiecka z tych wypowiedzi wyłowiła jednak głównie wątek bardzo ogólnego ostrzeżenia ZSRR przed ingerencją w Polsce, wypaczając kontekst przemówienia697.

Nie uszedł on jednak uwadze ambasady polskiej w Kolonii. Jej zdaniem, Schmidt w swych wypowiedziach wykazywał „emocjonalny stosunek i zaangażowanie w proces normalizacji stosunków z Polską”, ale bagatelizował problem niemieckich podręczników szkolnych698. Co charakterystyczne, mimo ugodowych deklaracji i życzliwych ocen postaw polityków strona polska traktowała działania zachodnioniemieckie jeszcze bardziej podejrzliwie niż francuskie, brytyjskie bądź amerykańskie. Dobrze to widać w podejściu do pojawiających się inicjatyw humanitarnych: w szyfrogramie przedstawicielstwa PRL w Kolonii z końca kwietnia 1981 r. zalecano, by z racji ochrony kontrwywiadowczej nie udostępniać ofiarodawcom prywatnych adresów osób indywidualnych, lecz adresy placówek: przedszkoli, szpitali, domów dziecka i starców, lokalnych komitetów PCK itp.699 U źródeł tej nieufności leżały stare problemy relacji obustronnych, a nie tylko sprawa „Solidarności”.

Polska placówka w Kolonii, chwaląc Schmidta, w rozmowach z politykami SPD podkreślała negatywną rolę kontaktów „grup lewackich” z przedstawicielami „Solidarności” i KOR700. W czerwcu ostro protestowała przeciwko nieustalonym z polskimi władzami kontaktom zastępcy dyrektora Departamentu Politycznego niemieckiego MSZ Hansa-Otto Bräutigama z przedstawicielami „Solidarności” i episkopatu podczas jego wizyty w Polsce. Ambasada PRL w Kolonii uznała to za „otwarte mieszanie się w nasze sprawy”701. Jak widać, rezultaty koncyliacyjnej polityki były ograniczone.

Miesiąc później polska ambasada wyraziła niezadowolenie z planowanej emisji w telewizji ARD solidarnościowego spektaklu „Polskie lato”, poświęconego porozumieniom sierpniowym. Oczywiście znowu zarzucono RFN mieszanie się w sprawy polskie. Co ciekawe, Wałęsa, który został zaproszony na spektakl, odmówił przyjazdu. Audycja została nadana 9 lipca702. Trzy dni wcześniej ARD emitowała odcinek magazynu politycznego „Kontraste”, poświęcony historii PZPR. Polskie władze oburzył zwłaszcza wywiad z Leszkiem Kołakowskim, którego wypowiedź miała być „przesycona wojującym antykomunizmem”. Miesiąc później nakładem „Sterna” zaczęła się ukazywać seria Heinricha Jaeneckego Polska – ukrzyżowany naród, którą MSZ oceniło jako przejaw „czarnej propagandy nastawionej na wbicie klina między k[raje] s[ocjalistyczne] (głównie ZSRR) a »Polskę reform i odbudowy«”703. Nie może więc dziwić, że w sumie stwierdzano nasilanie się „antykomunistycznej kampanii propagandowej w tut[ejszych] mediach”704. W tej niekorzystnej atmosferze pod koniec lipca do Polski przybył prof. Eberhard Schultz w ramach przygotowań do następnego posiedzenia Forum Polsko-Niemieckiego, powołanego w 1976 r.705

Również w kolejnych tygodniach strona polska stwierdzała, że akcje propagandowe się nasilają. 23 września w programie „ZDF-Magazin” nadano dwa reportaże – „Moskwa a Układ Warszawski” i „Polscy uciekinierzy informują”, utrzymane – zdaniem MSZ – „w tonie jadowitej, wojującej propagandy antykomunistycznej, antypolskiej i antyradzieckiej”706. Cztery dni później ZDF wyemitowała program „Widzieliśmy prawdę – polityczne kino Andrzeja Wajdy”, który jakoby był tendencyjny i przedstawiał PRL w bardzo niekorzystnym świetle707. Tymczasem w połowie września doszło do spotkania delegacji górniczej „Solidarności” z przedstawicielami DGB (Deutscher Gewerkschaftsbund). W retoryce depesz ambasady w Kolonii antykomunistyczna krucjata trwała, choć niemieccy związkowcy, mający pozostawać pod wpływem polityków SPD, namawiali (według czechosłowackiego wywiadu) polskich kolegów do umiarkowania i kompromisu przed drugą turą I Zjazdu „Solidarności”708.

Polsko-niemiecki dystans i geopolityczną specyfikę RFN świetnie ukazuje zdarzenie opisane w szyfrogramie MSZ z tego samego miesiąca. Niektóre jednostki organizacyjne SPD otrzymywały podziękowania od gdańskiej „Solidarności” za udzieloną jej pomoc finansową. Listy te wywołały konsternację kierownictwa partii, które przekonywało, że żadnej pomocy nie wysyłało. Wśród socjalistycznych polityków pojawiły się oskarżenia, że podziękowania – pisane bardzo dobrą niemczyzną – spreparowały służby wywiadowcze bliżej nieokreślonych państw zachodnich lub Fundacja im. Hansa Seidla związana z CSU. W związku z tym „SPD nie zamierza odpowiadać na te podziękowania ani też dementować udzielania takiej pomocy dla »Solidarności«, gdyż – jak ocenia – każde z tych posunięć postawiłoby ją w trudnej i niezręcznej sytuacji”709. Ogólnie w kręgach SPD „Solidarność” miała się co prawda cieszyć sympatią, ale coraz bardziej obawiano się eskalacji konfliktu z władzami i w związku z tym często krytykowano sporadyczne prosolidarnościowe wystąpienia poszczególnych polityków710. Większe zdecydowanie – jak donosił polskim kolegom wywiad czechosłowacki – wykazywali przedstawiciele lewego skrzydła SPD (m.in. Peter von Oertzen), którzy zabiegali o utworzenie w RFN przedstawicielstwa „Solidarności”711. Plany te nie zostały zrealizowane.

W oficjalnym stanowisku w sprawie stosunków z PRL sformułowanym w 1981 r. RFN zapewniała o zainteresowaniu rozwojem relacji, choć podkreślała, że są one jedynie elementem całokształtu polityki zagranicznej względem państw obozu wschodniego, wśród których za najważniejsze uważano NRD i ZSRR. Stosunki z Polską kanclerz Schmidt oceniał jako „dosyć dobrze znormalizowane”, co można uznać za dyplomatyczne pustosłowie. Wytyczną polityki wobec Polski było praktykowane przez Zachód uzależnienie udzielania pomocy gospodarczej od nieużycia siły wewnętrznej w Polsce712, ale kanclerz Schmidt deklarował większą powściągliwość swojej polityki w porównaniu z Amerykanami713. Władze niemieckie ograniczały się w tym czasie tylko do wyrażania rosnącej troski wobec postępujących sygnałów zaostrzania się konfliktu w Polsce (szczególnie po liście KPZR do PZPR)714. 16 czerwca 1981 r. w rozmowie w polskim przedstawicielstwie w Kolonii nowy wiceminister spraw zagranicznych Berndt von Staden znowu w dyplomatycznej nowomowie życzył polskiemu kierownictwu wszystkiego najlepszego, liczył na rozsądek polskiego społeczeństwa i miał nadzieję na wyjście PRL z kryzysu715. Z kolei 26 czerwca Manfred Lahnstein z Urzędu Kanclerza Federalnego w podobnej rozmowie zapewniał, że kanclerz zajmuje „stanowisko odmienne od amerykańskiego i niezmiennie opowiada się za powściągliwością w wypowiedziach nt. Polski”716.

Te oficjalne zapewnienia ukrywały – zdaniem polskiego wywiadu – rzeczywiste opinie, według których kierownictwo PRL stało wobec alternatywy: albo włączyć „Solidarność” do oficjalnego systemu politycznego, albo ją zniszczyć. Niemieccy dyplomaci wciąż liczyli na to, że poprzez koncyliacyjną politykę uda się skłonić polskie władze do tej pierwszej decyzji. Dlatego też wzywali „Solidarność” do umiaru i popierali umiarkowaną linię Wałęsy717. Wpływ na tę politykę mogły mieć także częste spotkania polityków rządzącej SPD (głównie Hansa-Jürgena Wischnewskiego) z pracownikami ambasady radzieckiej w Bonn i moskiewskimi politykami goszczącymi w RFN, którzy raz po raz deklarowali, że są bardzo niezadowoleni z rozwoju sytuacji w Polsce718. Podobne słowa Wischnewski usłyszał w czasie wizyty w Moskwie na przełomie czerwca i lipca 1981 r.719 Uwadze RFN nie uszło groźne oświadczenie KC KPZR w przededniu IX Zjazdu PZPR, choć wśród polityków nie było zgody, czy Moskwa rzeczywiście przygotowywała interwencję. Głosy były podzielone; w każdym razie nie spodziewano się istotnych zmian na zjeździe, mimo dostrzegalnych nacisków ze strony Moskwy (np. Ambasada RFN w Warszawie szczegółowo informowała w końcu kwietnia o wizycie członka Politbiura Michaiła Susłowa w przededniu X Plenum KC PZPR, mającego wypracować linię polityczną na potrzeby zjazdu)720.

Atmosferę zagrożenia umiejętnie podsycały polskie władze, zgodnie z wielomiesięczną już tradycją podkreślając tragiczną sytuację gospodarczą kraju – np. 26 czerwca podczas spotkania z politykiem SPD Stephanem Thomasem w Warszawie wicepremier Rakowski przekonywał, że Polsce grozi bunt głodowy721. Thomas przyjął argumentację swego rozmówcy, gdyż dostrzegał podczas swej wizyty panującą wokoło biedę. W pełni zgodził się z oświadczeniem Rakowskiego, że „Polska stoi u progu gospodarczej katastrofy”, i wyraził obawę o to, iż bunty głodowe prawdopodobnie doprowadzą do militarnych konsekwencji722. Może dlatego po zakończeniu IX Zjazdu PZPR Genscher po raz kolejny podkreślił i sprecyzował zasady niemieckiej polityki wobec Polski: całkowite niemieszanie się, pomoc gospodarcza (ale tylko „w miarę możliwości” i „w interesie europejskiego bezpieczeństwa”) oraz pozytywne reagowanie na problemy PRL w ramach stosunków Wschód–Zachód i KBWE (ten punkt częściowo przeczył pierwszemu)723. Nie była to oferta, która mogłaby być uznana przez polski reżim – a także opozycję – za wystarczającą.

18 sierpnia, dzień po wizycie we Francji, szefa MSZ Józefa Czyrka przyjął jego niemiecki odpowiednik Hans-Dietrich Genscher w letniej rezydencji w Bad Reichenhall724. Niezobowiązujące rozmowy przebiegały, zdaniem „Die Zeit”, w przyjaznej atmosferze725. Genscher zapewniał, że konsekwentne prowadzenie reform w Polsce leżało w interesie Niemiec. Obaj politycy zgodzili się co do potrzeby kontynuowania polityki odprężenia i przyjaznej współpracy, co niewiele znaczyło. Niemiecki gospodarz dodawał jednak, że akces Polski do Międzynarodowego Funduszu Walutowego byłby trudny726. Czyrek spotkał się również w Bonn z wiceprzewodniczącym SPD Hansem-Jürgenem Wischnewskim, który jeszcze w lipcu wyraził przez polską placówkę w Kolonii chęć przyjazdu do Polski727. Czyrek wręczył mu zaproszenie, ale z powodu stanu wojennego do wizyty nie doszło728. Politycy rozmawiali m.in. o zaproszeniu DGB dla Wałęsy. Czyrek skarżył się na radykalizację „Solidarności”, Wischnewski zaś wymijająco zapewniał o sympatii Niemców dla Polaków i deklarował zrozumienie dla skomplikowanej sytuacji w PRL729.

W ramach przygotowań do przyjazdu nad Wisłę Wischnewski spotkał się 9 września z ambasadorem Janem Chylińskim (notabene synem Bolesława Bieruta). Ten ostatni, podobnie jak Czyrek, skarżył się na politykę „Solidarności”, ale też deklarował wzrost owocnej aktywności PZPR. Prosił również o pomoc materialną i dalsze kredyty, wskazując na kryzys gospodarczy w Polsce. Wischnewski nic konkretnego nie obiecał, choć dyplomatycznie zgadzał się z krytyką kontaktów między DGB a „Solidarnością” i podkreślał, że niemiecka centrala nie powinna podejmować inicjatyw, które mogłyby zaszkodzić relacjom międzypaństwowym730.

Niewiele później – 22 września – również von Staden spotkał się z polskim ambasadorem. Niemiecki polityk obiecywał, że rząd niemiecki będzie „czynił wszystko, by nie zakłócać procesu dialogu i nie mieszać się w wewnętrzne sprawy” Polski731. Nie była to tylko dyplomatyczna small talk. W tym samym czasie kanclerz Schmidt deklarował chęć przekazywania Polsce pomocy materialnej732. Kilka dni później do Polski wyjechał wpływowy socjalistyczny polityk Hans-Jochen Vogel, który jednak skupił się na wizycie w Auschwitz733. Podobne pragnienie wyjazdu wyrażało w tych tygodniach kilku polityków reprezentujących lewe skrzydło SPD. Deklarowali oni poparcie dla rezultatów IX Zjazdu PZPR734. Zwróćmy jednak uwagę, że te ugodowe gesty nadal nie zmniejszały nieufności strony polskiej i nie osłabiały przekonania o antypolskiej kampanii. Jej przejawem miało być np. spotkanie założyciela „Solidarności Wiejskiej” Wiesława Kęcika z przedstawicielami RWE, do którego doszło w Planegg pod Monachium 11 sierpnia. Kęcik zadeklarował, że wyjeżdżający na Zachód działacze opozycji mogą dostarczać radiu informacji z kraju. Nawoływał zarazem do zwiększenia aktywności rozgłośni, m.in. poprzez intensyfikację działań propagandowych wobec Wojska Polskiego oraz nasilenie akcji organizowania pomocy finansowej dla „Solidarności”. Polski wywiad uznał to spotkanie za dowód na antypolską politykę zagraniczną prowadzoną przez opozycję735.

Jak donosili polscy dyplomaci, nieoficjalnie rząd niemiecki coraz bardziej obawiał się pogorszenia sytuacji w Polsce i nie wierzył w szybkie wyjście z kryzysu736. Otoczenie Schmidta miało się niepokoić radykalizacją kierownictwa „Solidarności”737. Nastroje defetystyczne stawały się coraz wyraźniejsze w niemieckim MSZ, zwłaszcza po fiasku sierpniowych rozmów opozycji z rządem738 oraz po obu turach I Zjazdu „Solidarności”. Szczególnie krytycznie interpretowano „Posłanie do ludzi pracy”. Postępowanie kierownictwa związku określano jako „nierozsądne i niepokojące”, popierano za to politykę władz739.

Tak czarno-biała analiza zawarta w szyfrogramie Ambasady PRL w Kolonii nie wydaje się do końca wiarygodna, choć z pewnością wskazywała na realne zjawiska. Jest faktem, że wspomniana grupa polityków lewego skrzydła SPD krytykowała bieżącą działalność „Solidarności”, ocenianą jako „polityka negacji wobec rządu”, która mogła doprowadzić do katastrofy740. Owym lewym skrzydłem kierował Willy Brandt, notabene coraz bardziej skonfliktowany z kanclerzem741. Brandt zdusił m.in. inicjatywę części działaczy SPD, którzy chcieli, by rządząca partia wystosowała do polskich robotników list otwarty z wyrazami poparcia dla idei „Solidarności”. Brandt przekonywał, że taki list mógłby być szkodliwy. W domyśle chodziło o to, że inicjatywa tego typu mogła zradykalizować związek742. W kontekście zjazdu „Solidarności” rzeczywiście pesymistyczne analizy sytuacji w Polsce sporządzała związana z SPD Fundacja Friedricha Eberta. W jednym z raportów pisano o katastrofalnym stanie gospodarki i podsumowywano: „cała Polska z tęsknotą wyczekuje drugiej pielgrzymki [papieża] do Polski latem przyszłego roku, mogącej mieć decydujący wpływ na przyszłość kraju”743. Rzeczywistość okazała się inna.

Co ciekawe, zdaniem polskiego MSZ, zasadniczym tezom koncyliacyjnej polityki Schmidta w ostatnich miesiącach 1981 r. nie sprzeciwiała się opozycyjna chadecja z Helmutem Kohlem na czele. Nieoficjalnie jednak – według wywiadu – chadecy wspierali radykałów z „Solidarności” i liczyli na wyłonienie się z tej struktury jakiejś formy partii chadeckiej, a nawet – co nie brzmi wiarygodnie – zachęcali ziomkostwa do współpracy z regionalnymi strukturami NSZZ, zwłaszcza tam, gdzie mieszkała mniejszość niemiecka744. Zapewne dlatego polscy dyplomaci działający w Kolonii uznawali działania chadeckiej opozycji za „jaskrawy dowód ingerencyjnej postawy Bonn wobec PRL”745, a także za przejaw atakowania ZSRR746. Mimo mnożących się powściągliwych wypowiedzi polityków chadeckich władze PRL wciąż pozostawały bardzo nieufne i podejrzliwe. Tendencję tę dobrze pokazuje przypadek Franza Josefa Straussa, wpływowego polityka opozycyjnej CSU. Strauss przez cały okres szesnastu miesięcy jawnej działalności „Solidarności” próbował przybyć nad Wisłę. Strona polska z bliżej nieokreślonych powodów raz po raz przekładała termin wizyty, co nie służyło rozwojowi stosunków między niemieckimi chadekami a władzami polskimi747.

Przetasowania, do których doszło w październiku 1981 r. w kierownictwie PZPR, wynikały – zdaniem Bonn – z inspiracji Moskwy, która promowała gen. Jaruzelskiego. Sceptycznie oceniano szanse powołania niezbyt jasno postulowanego przez nowego I sekretarza KC „rządu jedności narodowej”. Zdawano sobie jednocześnie sprawę, że „Solidarność” dawno już przekroczyła w swej działalności ramy związkowe. W takiej sytuacji osiągnięcie porozumienia uważano za jeszcze trudniejsze748. Oceny te formułowano przede wszystkim w analizach zjazdu „Solidarności” i buńczucznych reakcjach KC KPZR. List towarzyszy radzieckich z 17 września (czy datę dobrano umyślnie?), ostro krytykujący działania polskich władz, sprawił, że Bonn zdecydowało się na pilne konsultacje z partnerami z NATO, aby rozważyć możliwości powstrzymania ZSRR przed interwencją. Zdaniem polskiego wywiadu, „Solidarność” czuła się zbyt pewnie, a polskie władze właściwie od roku znajdowały się w defensywie749. Być może oświadczenie miało właśnie na celu wywołanie w politycznych kołach Zachodu pewnej paniki, jeśli chodzi o ich stosunek do zjazdu „Solidarności”. W przypadku niemieckim zamierzenie to udało się przynajmniej częściowo zrealizować.

Pomimo niezbyt korzystnej dla „Solidarności” atmosfery w Bonn w polityce zachodnioniemieckiej dostrzec można pojedyncze gesty prosolidarnościowe, niemające jednak charakteru oficjalnego i pierwszoplanowego. Na przełomie października i listopada 1981 r. z wizytą do RFN przybyła delegacja mazowieckiej „Solidarności” (m.in. Zbigniew Romaszewski i Zbigniew Bujak)750. Wizyta ta miała poprzedzać przyjazd Lecha Wałęsy, zaproszonego do odwiedzenia Niemiec przez DGB, która nie chciała pozostać w tyle za włoskimi i francuskimi związkowcami751. W przygotowanie do podróży zaangażowała się ambasada zachodnioniemiecka w Warszawie, dążąca – według polskiego wywiadu – do „penetrowania kierowniczych ogniw »Solidarności«”. Rolę pośrednika odegrała też prywatna Akademia Ewangelicka w Loccum. Podczas wizyty planowano przekazanie „Solidarności” studia radiowego z pełnym wyposażeniem, wartym około 200 tys. dolarów. Sprawę tę nagłośniła jednostronnie polska i radziecka prasa propagandowa752. Być może w ramach przeciwwagi 29 października na spotkaniu z ambasadorem Janem Chylińskim sekretarz stanu w bońskim MSZ Hildegard Hamm-Brücher wyraziła pragnienie intensyfikacji stosunków niemiecko-polskich753. Tymczasem wciąż rozmyślano nad podróżą Wałęsy do RFN; jej termin prognozowano na styczeń bądź luty 1982 r.754 Z oczywistych względów do wyjazdu nie doszło.

Tuż przed 13 grudnia lider SPD po raz kolejny sformułował kontrowersyjną opinię. Według gazety „Berliner Morgenpost”, w połowie listopada Brandt powiedział, że „Solidarność” poszła za daleko ze swymi postulatami, a polscy robotnicy powinni raczej pracować, niż angażować się politycznie755. Słowa te wywołały falę krytyki. Przebywający akurat w Stuttgarcie ówczesny prezes Pen Clubu Władysław Bartoszewski dopytywał się, czy Brandt na pewno to powiedział. Sekretariat Brandta próbował tłumaczyć, że gazeta wyrwała z kontekstu słowa niemieckiego polityka, a Polacy powinni sami kształtować swoją przyszłość756. W sprawę została zaangażowana ambasada niemiecka w Warszawie757, ale wymianę korespondencji między Bartoszewskim a sekretariatem przerwało wprowadzenie stanu wojennego758.

Wydaje się, że w przeddzień akcji wojskowej gen. Jaruzelskiego poglądy byłego i ówczesnego kanclerza podzielała większość środowiska socjaldemokratów, a także niektórzy chadecy. Podsumowaniem niemieckiej dyplomacji w ostatnich tygodniach przed wprowadzeniem stanu wojennego może być wywiad, którego na przełomie października i listopada udzielił przedstawicielom wydawnictwa Rowohlt-Verlag Egon Bahr, były sekretarz gabinetu kanclerza Brandta, nazywany przez Heinricha Augusta Winklera „właściwym architektem socjaldemokratycznej Ostpolitik”. Bahr przekonywał o nadrzędnej wartości wspólnego bezpieczeństwa: „prawo narodu do samostanowienia musi być podporządkowane utrzymaniu pokoju. Odnosi się to także do Polaków. Ambicje narodowe Polaków też muszą być podporządkowane interesowi, jakim jest utrzymanie pokoju. Tego żądam od Republiki Federalnej, mogę tego też żądać od Ameryki”. Wywiad ukazał się drukiem w marcu 1982 r., trzy miesiące po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce759.

Londyn: powściągliwość i fascynacja

W brytyjskich reakcjach na fenomen „Solidarności” ścierały się dwie tendencje: z jednej strony pozytywne dla polskiej opozycji antykomunistyczne nastawienie konserwatywnej ekipy Margaret Thatcher (rządzącej od 1979 r.), a z drugiej – kłopotliwa dla „Solidarności” brytyjska antyzwiązkowa polityka wewnętrzna. Sir Rodric Braithwaite, brytyjski dyplomata, który pracował i w Moskwie, i w Warszawie, przestrzega jednak przed zbyt jednoznacznym porównaniem polskich i brytyjskich organizacji pracowniczych: „Thatcher nie znosiła związków zawodowych, ale jestem pewien, że oddzielała sprawę brytyjskich związków zawodowych od antykomunistycznej »Solidarności«. Byłbym zdziwiony, gdyby martwiła się faktem, że »Solidarność« to związek zawodowy”760.

Jednocześnie Londyn starał się nie odchodzić zbytnio od linii politycznej zakreślonej przez swego amerykańskiego sojusznika. Ostrożność i powściągliwość były wzmacniane kontekstem międzynarodowym. Jak nieco przesadnie wspomina Marek Garztecki (solidarnościowy działacz w Wielkiej Brytanii), „wytyczną brytyjskiej polityki względem PRL i ZSRR było czekanie na ewolucję komunizmu. A więc wszystko, co utrudniało naturalną ewolucję systemu komunistycznego, było niebezpieczne. Również »Solidarność«. Tak więc twierdzono: »OK, to są dzielni ludzie, my wygłosimy płomienne przemówienia w ich obronie, ale – praktycznie biorąc – to jest kontrrewolucja«”761. Nieco inaczej ujmuje to sir Rodric Braithwaite, który wskazuje na decydującą rolę ZSRR: „kiedy wybuchły strajki w Polsce, pojawiło się oczywiście pytanie, co zrobi Moskwa. W sierpniu 1980 r. spekulowaliśmy w Foreign Office, jak daleko posuną się Polacy i na ile pozwoli ZSRR. Prawda jest taka, że nikt nie widział korzyści w walce o Polskę: ani my, ani Rosjanie, a może nawet i Polacy: wydaje mi się bardzo istotne, że po 1956 r. generalnie Polacy dorośli i nie zamierzali już iść na barykady. Myślę, że dominowały realistyczne nastroje. Jeden z moich polskich przyjaciół stwierdził, że w Polsce żadne przemiany nie mogą się utrwalić, póki nie dojdzie do zmian w ZSRR – i tak się rzeczywiście stało w latach 1988–1989. Ale oczywiście nie byliśmy w 1980 r. pewni, co się wydarzy”762. Nastroje te potwierdza relacja sir Christophera Mallaby’ego, ówcześnie wysokiego urzędnika FO i szefa Zespołu Planowania (Planning Staff): „moim zdaniem, Związek Radziecki nie mógł tolerować pluralizmu w Polsce dłużej, niż uczynił to w Czechosłowacji, na Węgrzech czy w 1953 r. w NRD”763.

Kenneth Robert Comyn Pridham, ambasador brytyjski w Warszawie (sprawujący swą funkcję od 1978 r.), starając się zrozumieć przyczyny nowej sytuacji w Polsce, wskazywał na triumfalną wizytę papieża, wejście w dorosłe życie nowych pokoleń Polaków, nieznających represji stalinowskich, a także wzajemne oddziaływanie dwóch czynników: rosnących trudności aprowizacyjnych (wywołujących nastawienie społeczne, że coś trzeba zrobić) i coraz większej aktywności podziemnej opozycji, głównie w dziedzinie drugiego obiegu (wywołującego poczucie, że coś można osiągnąć). W takich okolicznościach podwyżka cen mięsa z 1 lipca stanowiła iskrę, która podpaliła lont. Ambasador zarazem podkreślał, że strajki wybuchły spontanicznie i nie zostały przygotowane przez dysydentów, choć strajkujący mieli doświadczenie nabyte chociażby w Wolnych Związkach Zawodowych764.

Na forum oficjalnym strajki sierpniowe przyjęto z brytyjską powściągliwością: według depeszy Ambasady PRL w Londynie z 15 sierpnia, „ostatnie zjawiska gospodarcze i społeczne w Polsce relacjonowane są przez poważne brytyjskie środki masowego przekazu spokojnie, w miarę obiektywnie, bez normalnej w tym kraju sensacyjności”. Sugerowano, że rząd Thatcher naciskał na prasę, by tonowała wypowiedzi765. Ekipa rządząca zachowywała powściągliwość, choć była także zaniepokojona rozwojem sytuacji w Polsce766. Unikano oficjalnych komentarzy, jedynie szef brytyjskiej dyplomacji lord Peter Carrington w odpowiedzi na pytania dziennikarzy podkreślił wewnętrzny charakter kryzysu polskiego767. Sytuacja zaczęła się zmieniać w ostatnich dniach miesiąca, choć nie na tyle, by premier – podobnie jak Giscard d’Estaing – przerwała urlop. Mimo to Thatcher miała „domagać się bieżących informacji”768.

W sumie dyplomacja brytyjska zachowywała w tych dniach większą ostrożność niż jej amerykański sojusznik, też przecież nienastawiony konfrontacyjnie. Thatcher nie zgodziła się na zwołanie sesji parlamentarnej poświęconej sytuacji w Polsce, poleciła też politykom z Partii Konserwatywnej powstrzymać się od wypowiedzi, „które nie sprzyjają stabilizacji”. Rząd w rozmowach z polską ambasadą – według doniesień tej ostatniej – deklarował zainteresowanie „pilną normalizacją gospodarczą Polski”, wyrażał zrozumienie dla polityki władz polskich i obiecywał nie poruszać kwestii dysydentów769. Szeroko dyskutowano za to nad celowością wizyty delegacji związku zawodowego TUC (Trades Union Congress) w Polsce, którą wcześniej zaplanowano na wrzesień770. Na przełomie sierpnia i września wizytę odwołano z powodu kontrowersji wewnątrz związku dotyczących stosunku do „Solidarności”771.

Podpisanie porozumień sierpniowych władze brytyjskie przyjęły życzliwie. Chęć złożenia wizyty w Polsce pod koniec października zadeklarował szef dyplomacji lord Peter Carrington772. 11 września ogólnikowe poparcie dla „Solidarności” wyraziła Labour Party, której kierownictwo miało zarazem ograniczać zbyt radykalne (w ocenie polskiej ambasady) inicjatywy773. W ekipie rządzącej pojawiły się opinie, że wybuch „Solidarności” wpłynie na układ sił w bloku wschodnim: m.in. zmniejszy możliwości przeciwdziałania przez PRL wzmocnieniu obu państw niemieckich. NRD miała wyprzeć Polskę z czołowej pozycji w Układzie Warszawskim, co nie mijało się z prawdą774. Londyn doskonale rozumiał, że upadek Gierka wiązał się z wybuchem „Solidarności”775. Błyskawiczne zmiany nad Wisłą budziły mieszane emocje. 12 września Margaret Thatcher wysłała Jimmy’emu Carterowi list, w którym określiła brytyjską postawę względem wydarzeń w Polsce. W dokumencie tym – w relacji londyńskiej ambasady – Thatcher popierała porozumienia sierpniowe, ale sytuację w Polsce określała jako „niebezpieczną dla stabilizacji europejskiej” i obawiała się, że zbytnia aktywność Zachodu może dać ZSRR pretekst do tego, by stwierdzić, iż utworzenie „Solidarności” zostało zainspirowane z zewnątrz776.

Tej powściągliwej retoryce towarzyszyły jednak znaczące gesty prosolidarnościowe: w zorganizowanych przez emigrację 20 września obchodach czterdziestej rocznicy mordu katyńskiego wzięli udział minister stanu do spraw armii Barney Hayhoe i przedstawiciele trzech głównych partii777. Na forum krajowym premier zaostrzała swoją retorykę i wyraźniej opowiadała się po stronie opozycji, np. podczas przemówienia na konferencji Partii Konserwatywnej 10 października przekonywała: „miliony polskich robotników pokazały swą determinację w chęci współudziału w kształtowaniu ich losów. Oddajemy im honor […]. Pokazali, że system komunistyczny przeżywa kryzys. Polacy powinni mieć możliwość samodzielnego kreowania swojej przyszłości, bez ingerencji zewnętrznej”778. Tę ostatnią tezę jak mantrę powtarzały wszystkie rządy zachodnie. Narodziny „Solidarności” wywołały ponadto olbrzymie zainteresowanie brytyjskiej prasy, która przez kolejne miesiące publikowała setki artykułów na tematy polskie779.

Jak zauważa Marek Garztecki, poparcie dla opozycji znacznie wyraźniej manifestowały ugrupowania marginalne i antysystemowe: „wszystkie partie establishmentu brytyjskiego były może nie tyle antysolidarnościowe (bo to byłoby za mocno powiedziane), ile niechętne zmianom w status quo. Dlatego »Solidarność« – czy szerzej opozycja w Polsce – na początku lat osiemdziesiątych zyskała poparcie marginalnych sił politycznych, które nie bały się zmiany status quo i taka zmiana również dla nich byłaby korzystna. Dlatego bardzo dziwne poparcie dla sprawy polskiej środowisk trockistowskich. Jak wiadomo, w owym czasie działały ze trzy IV Międzynarodówki, z których każda miała swoją odnogę w Wielkiej Brytanii. Dwie z nich działały wewnątrz Labour Party, a jedna funkcjonowała niezależnie jako Socialist Workers’ Party, finansowana zresztą przez Kadafiego. Te środowiska bardzo silnie poparły »Solidarność«. To wynikało z pewnego nieporozumienia. Co prawda Kuroń i Modzelewski pozostawali pod wpływem Trockiego, kiedy pisali swój list do partii w latach sześćdziesiątych, ale teraz nie identyfikowali się z tą ideologią. Ale w kręgach brytyjskiej lewicy byli oni postrzegani jako skrajna lewica, niemalże trockistowska, i poparcie dla nich było poparciem dla »Solidarności«”780.

Wydarzenia w Polsce stały się we wrześniu podstawowym tematem dyskusji na regularnych spotkaniach członków gabinetu Margaret Thatcher przy Downing Street. Tak jak wszędzie, najczęściej interpretowano je w kontekście reakcji Moskwy. 18 września sir Ian Gilmour, Lord Privy Seal, podkreślił, że polski kryzys stał się „najważniejszym wydarzeniem międzynarodowym ostatnich kilku tygodni”. Zwracał uwagę na dużą skalę ustępstw ze strony komunistycznego rządu. Przyznawał, że Londyn niewiele wiedział o nowym I sekretarzu. Dostrzegał przy tym znaczące zagrożenia: pogłębiający się kryzys gospodarczy i niezadowolenie ZSRR. Co prawda sugerował, że Rosjanie nie byli chętni do inwazji, biorąc pod uwagę zaangażowanie w Afganistanie i możliwy opór Polaków (a nawet polskiej armii, jak twierdził Gilmour), niemniej niebezpieczeństwo istniało: w 1968 r. w Czechosłowacji interwencja też nie nastąpiła natychmiast. Jak zaznaczał, brytyjska strategia względem „Solidarności” i PRL opierała się na dogmacie samodzielnego rozwiązywania przez Polaków swoich problemów; ostrzejsze ostrzeżenia wobec Moskwy mogły być jednak konieczne w razie stwierdzenia mobilizacji wojskowej, choć Gilmour zastanawiał się, czy nie okazałyby się one szkodliwe. Nie miał też sprecyzowanej opinii na temat pomocy gospodarczej dla PRL – podkreślał, że RFN i USA zgłosiły gotowość pomocy781.

Słowa te stanowiły właściwie odbicie najczęstszych wątków podejmowanych przez polityków zachodnich po narodzinach „Solidarności”. Jak widzieliśmy, pojawiły się one również w przypadku amerykańskim, francuskim, a nawet niemieckim. Wystąpienie Gilmoura wywołało krótką dyskusję wśród członków gabinetu. Thatcher, podsumowując tę wymianę poglądów, zgodziła się, że wydarzenia w Polsce miały wyjątkowe znaczenie, szkodzące interesom radzieckim. Podobnie jak Lord Privy Seal, nie zajęła jednoznacznego stanowiska w sprawie pomocy gospodarczej, ale podkreślała wysoki poziom brytyjskiego zaangażowania kredytowego w Polsce782.

Wątek radzieckich i wschodnioeuropejskich reakcji na tzw. karnawał „Solidarności” pojawiał się na kolejnych posiedzeniach rządu. 23 października Gilmour zwracał uwagę na ostre wystąpienia przywódców Czechosłowacji, Rumunii i NRD, krytykujące polskich towarzyszy783. Tydzień później złowróżbnie wskazywał na podobieństwa radzieckich ostrzeżeń w 1968 r. wobec Czechosłowacji i obecnych wyrazów niezadowolenia sytuacją w Polsce. Wyrażał przy tym zdziwienie optymistyczną postawą Francji, minimalizującej zagrożenie radzieckie (jak wiemy, nie było to do końca prawdą) przy jednoczesnym pesymizmie RFN i USA. Ponownie podkreślał ostrą retorykę pozostałych krajów „demokracji ludowej”. Powtarzał też znaną nam tezę, że w razie inwazji Polacy stawią opór. Przyznawał zarazem, że na razie nie stwierdzono wzmożonej mobilizacji oddziałów radzieckich784.

W dniach 29–31 października w Warszawie – zgodnie z ustalonym kilka miesięcy wcześniej planem – gościł stały uczestnik tych gabinetowych dyskusji, szef Foreign Office Peter Carrington. W tym samym czasie trwały ostre spory dotyczące rejestracji NSZZ „Solidarność”. Postawę władz, które ugięły się pod presją opozycji, domagającej się wycofania ustępu o wiodącej roli partii, ambasador Pridham interpretował jako „znaczny spadek prestiżu”785. Tuż przed wizytą Carringtona strona polska nie przyczyniła się do poprawienia atmosfery obustronnych kontaktów, gdyż krytykowała w rozmowach z brytyjską ambasadą audycje Sekcji Polskiej BBC (jako „mieszanie się w wewnętrzne sprawy polskie”) i nie zgadzała się na spotkanie Carringtona z Kanią, mimo że brytyjski polityk deklarował chęć aktywizacji dialogu między Wschodem a Zachodem786.

Ostatecznie do spotkania doszło. Mimo to efekty misji lorda Carringtona nie były wielkie: polityk zapewnił o pragnieniu rozwoju kontaktów, manifestował swój życzliwy stosunek do polskich potrzeb kredytowych i ogólnikowo zachęcał do kontynuowania reform. Na spotkaniu z Kanią wyrażał przekonanie, że ekipa nowego I sekretarza będzie popierała ewolucyjne zmiany w państwie. Był to raczej tylko dyplomatyczny optymizm. Poruszał też kwestie współpracy między blokami w sprawie rozbrojenia i KBWE i obiecywał wsparcie dla nowych władz na forum EWG787. Przekonywał, że „pokojowa i zasobna Polska leży mocno w interesie nas wszystkich”, choć zarazem ostrzegał przed „poważnymi konsekwencjami” w razie interwencji zewnętrznej788. Niewiele z tych słów wynikało.

Lord Carrington streścił przebieg i rezultaty swojej misji w Polsce podczas posiedzenia rządu 6 listopada. Wyraził zdziwienie z powodu realistycznego (czyli pesymistycznego) podejścia polskich władz do problemów gospodarczych: miały one zdawać sobie sprawę z głębokiego kryzysu. Jak jednak przekonywał, „władze wydały się pewne osiągnięcia jakiejś formy politycznych rozwiązań swoich problemów”. Minister nie ocenił stopnia wiarygodności tych zapewnień. Miał ponadto wrażenie, że niedawna wizyta Kani w Moskwie stanowiła nie tyle odpowiedź na pogróżki ZSRR, ile chęć wyjaśnienia intencji władz polskich. Przedstawił też polski punkt widzenia na temat zachodnich spekulacji o możliwości inwazji: według strony polskiej, Zachód powinien powstrzymywać się od rozważań tego typu, gdyż mogły one tylko taki atak uprawdopodobnić. Carrington ponownie nie skomentował tych tez789. Czyżby się z nimi zgadzał? Nie jest to pewne – nieco później podczas kolejnego posiedzenia gabinetu trafnie przewidział, że ewentualne użycie siły w Polsce może nastąpić raczej w wyniku decyzji polskich władz, a nie na skutek interwencji radzieckiej. Zaznaczył, że Zachód powinien wypracować stanowisko na wypadek realizacji właśnie takiego scenariusza790. Niemniej wydaje się, że przynajmniej częściowo wierzył słowom swych polskich rozmówców.

Przyjęta po wizycie strategia Wielkiej Brytanii wobec PRL zakładała pozytywne nastawienie do krótkofalowych projektów współpracy gospodarczo-finansowej, a jednocześnie wstrzymanie się od poważniejszych zobowiązań, które uzależniano od rozwoju sytuacji791. W pełni wpisywało się to w polityczne postawy innych najważniejszych państw Zachodu. Mimo to ambasada polska w Londynie określiła stanowisko Carringtona jako „bardzo zdyscyplinowane i generalnie pozytywne”792. Surowiej oceniano wypowiedź z końca roku Iana Gilmoura, Lorda Strażnika Tajnej Pieczęci, który – zapewniając co prawda o woli niemieszania się w sprawy polskie – mówił też o końcu odprężenia w przypadku umiędzynarodowienia problemów polskich793. Ambasador Pridham natomiast uznał misję Carringtona za ważny element przyczyniający się do poprawy wzajemnych relacji. Mimo politycznych zawirowań przekonywał londyńską centralę: „chłód początku roku ustąpił narastającemu ociepleniu, którego szczytowym momentem była Pańska udana wizyta”794. Fakt, że dyplomata pisał swój raport do samego Carringtona, każe ostrożnie podchodzić do jego zapewnień. Sam ambasador przyznawał, że „było za wcześnie, by formułować jednoznaczne polecenia w sprawie możliwości wizyty premiera w Polsce” w 1981 r. Jednak stwierdzenie, że celem polityki brytyjskiej wobec PRL było „pomaganie, w uzgodnieniu z naszymi sojusznikami, w utrzymaniu polskiej gospodarki i takie postępowanie na innych polach, by sprzyjać zachowaniu polskiej niezależności”795 – choć nieprecyzyjne i ogólnikowe, brzmi wiarygodnie.

Wizyta lorda Carringtona i coraz dłużej utrzymujący się „polski eksperyment” sprawiły, że Polska wyraźnie awansowała w dyplomatycznej hierarchii Wielkiej Brytanii. Znacznie większe zainteresowanie polskimi robotnikami i ich relacjami z władzami uwidoczniło się w przygotowanym przez Foreign Office w listopadzie 1980 r. szczegółowym raporcie, dotyczącym historii polskiego życia politycznego w okresie 1970–1980. Raport sporządzono w ramach tzw. Background Brief Series – kategorii analiz politycznych przygotowywanych dla ministerstwa. W dokumencie analizowano samoorganizowanie się polskich robotników i formowanie środowisk opozycyjnych. Bardzo szczegółowo, dzień po dniu, ukazano chronologię wydarzeń między podwyżką z 1 lipca a połową listopada, kiedy to powstał tekst. Wybór wydarzeń pokazywał też brytyjskie obawy: bardzo dużo miejsca poświęcono cytowaniu alarmistycznych komentarzy z prasy radzieckiej oraz ostrych wypowiedzi liderów „bratnich krajów”, głównie Honeckera796. W ten sposób starano się możliwie dokładnie rozpoznać sytuację wewnętrzną nad Wisłą. Najprawdopodobniej ta i podobne analizy opierały się na szczegółowych raportach nadsyłanych przez ambasadę brytyjską w Warszawie.

W końcu listopada Thatcher i Carrington udali się z wizytą do RFN. Jednym z tematów rozmów były sprawy polskie. Helmut Schmidt i brytyjska premier zgodzili się co do potrzeby wspólnej polityki EWG względem Polski. Deklarowali współpracę w torpedowaniu „nacisku na Polskę ze strony innych k[rajów] s[ocjalistycznych]” oraz reagowanie na polskie prośby kredytowe w zależności od rozwoju sytuacji797. Postulaty te wynikały m.in. z oskarżeń NRD pod adresem Wałęsy o jego rzekome kontakty z „włoskimi faszystami”798. Podobnych deklaracji nie sformułowano podczas wcześniejszych o kilka dni rozmów Carringtona z Reaganem, tematy polskie poruszano wówczas marginalnie799. Nie zapominajmy jednak, że w tym czasie rządził jeszcze Carter. Między 23 a 24 listopada Thatcher i Carrington gościli również w Rzymie i Watykanie800. Podczas rozmów z papieżem i politykami włoskimi pojawił się – choć nie na pierwszym planie – wątek polski801. W sumie ta aktywność międzynarodowa nie przekuła się w konkrety.

Początkowo Wielka Brytania pragnęła indywidualnie prowadzić politykę gospodarczą względem Polski802. Pod naciskiem USA strategia ta została jednak zmodyfikowana. Po pierwszych ostrożnych kontaktach brytyjskich konserwatystów z szykującymi się do przejęcia władzy republikanami współpraca obustronna szybko zaczęła się zacieśniać. Mimo emancypacyjnych prób lorda Carringtona dla polskich dyplomatów nie ulegało wątpliwości, że brytyjski rząd „demonstruje pełną jedność z ideologicznymi założeniami republikanów”803. W grudniu 1980 r. w uzgodnieniu z nową administracją prezydenta-elekta Ronalda Reagana rząd brytyjski ustalił zasady udzielania kredytów Polsce. Zamierzano spełnić prośby polskie, ale tylko w warunkach „stabilizacji zmian społecznych”. W razie prób ograniczania reform kredyty miały być wycofane804. Obaj sojusznicy intensywnie pracowali nad koordynacją finansowej strategii względem Polski805. Zgodne żonglowanie szantażem kredytowym było chyba najskuteczniejszym instrumentem atlantyckiej polityki wobec Polski.

Grudniowy kryzys, wywołany przekonaniem Waszyngtonu o realności inwazji radzieckiej na Polskę, musiał się przełożyć na postawy polityczne Wielkiej Brytanii. Kryzys sugerował, że wzmiankowane przewidywania lorda Carringtona o tym, iż polskie władze rozprawią się z opozycją własnymi rękoma, były błędne. 3 grudnia Thatcher złożyła w Izbie Gmin krótkie, ogólnikowe oświadczenie w sprawie sytuacji w Polsce w trakcie debaty parlamentarnej poświęconej szczytowi Rady Europejskiej w Luksemburgu. Wątki polskie stanowiły jeden z głównych tematów dyskusji. Co znamienne, krytykę posunięć radzieckich poparli nawet posłowie opozycji, Michael Foot z Labour Party zaznaczał: „cywilizowany świat wstrzymuje oddech w oczekiwaniu, co nastąpi po heroicznych wysiłkach Polaków, próbujących wprowadzić sprawiedliwe prawa. Jakakolwiek zewnętrzna próba przeszkodzenia w dopominaniu się o te prawa […] będzie tragedią i zbrodnią przeciw światu […]. Podkreślam tak bardzo, jak tylko mogę, że opozycja chciałaby, by Polacy i wszystkie inne narody świata mogli swobodnie wypowiadać się poprzez własne instytucje i na inne sposoby”806.

Te ogólnikowe deklaracje niewiele mówiły, ale Thatcher podziękowała Footowi za poparcie. Nie zabrakło też zwyczajowych przepychanek: socjalista Bob Cryer wysunął stały argument opozycji: niewiarygodność zapewnień rządu o poparciu dla „Solidarności” – wynikała ona z wewnętrznej polityki rządu brytyjskiego, dążącej do konfrontacji z brytyjskimi związkami zawodowymi. Thatcher nazwała wypowiedź Cryera nonsensowną. Posłowie konserwatywni (Peter Tapsell, Winston Spencer Churchill) zwracali z kolei uwagę na to, że brutalne groźby pod adresem Polski mogły zagrozić także innym krajom, a nawet Wielkiej Brytanii. Dlatego domagali się od rządu zwiększenia budżetu na zbrojenia. Premier odpowiadała, że budżet ten rósł z roku na rok o około 3 proc., i przekonywała: „Polska, z racji swej historii, zajmuje unikatową pozycję w Europie […]. Całkowicie zgadzam się […], że możemy powstrzymywać siłę innych narodów tylko wtedy, gdy będziemy utrzymywać własne siły zbrojne”807.

Naturalnym tematem dyskusji były w związku z tym konsekwencje możliwej agresji radzieckiej. Thatcher zauważała, że mimo niecodziennych manewrów wojskowych i mobilizacji oddziałów zarówno w pobliżu granicy niemiecko-polskiej, jak i polsko-radzieckiej, jeszcze nic nie zostało przesądzone. „Na razie czekamy na dalszy rozwój wydarzeń, jeżeli takowy nastąpi” – zapewniała premier. Na pytanie konserwatysty Nicholasa Wintertona o reakcje na ewentualną inwazję udzieliła jednak umiarkowanej odpowiedzi: „moim zdaniem, powinniśmy wprowadzić restrykcje zarówno polityczne, jak i gospodarcze. [Inwazja] oznaczałaby oczywiście koniec détente, powinniśmy też np. zerwać konferencję [KBWE] w Madrycie”. Tym razem premier ani słowem nie wspomniała o zbrojeniach. Zgadzała się za to, że ZSRR nie powinien otrzymywać zachodnich kredytów eksportowych. Przyznawała jednak, że niewielu sojuszników podzielało zdanie Wielkiej Brytanii w tej sprawie i na razie była ona nie do załatwienia. Ponadto Thatcher w pełni poparła wypowiedź konserwatysty Robina Maxwella-Hyslopa o porażce socjalizmu w Polsce (krytykowaną przez Michaela Foota, którego zdaniem blok wschodni nie był socjalistyczny). Jak podkreślała, „socjalistyczny system gospodarczy poniósł całkowitą porażkę nie tylko w zapewnieniu wolności i godności, lecz także przyzwoitego standardu życia”808. W konkluzji debaty premier deklarowała konieczność „połączenia słów i czynów” w reakcji na wydarzenia w Polsce809.

Mimo kasandrycznych wypowiedzi niektórych posłów brytyjski MSZ zapewniał w grudniu polską ambasadę, że nie spodziewano się wkroczenia Wielkiego Brata na ziemie polskie, choć przyznawał, że polski kryzys mógł sprzyjać narastaniu nacisków ze strony ZSRR810. Zarazem analizowano plany na wypadek ewakuacji personelu British Council z Warszawy811. Na tym przykładzie dobrze widać, jak zmieniano dyplomatyczną retorykę w zależności od adresatów. Strona polska jednak częściowo wierzyła zapewnieniom Brytyjczyków: w grudniowym raporcie dla KC PZPR londyńska ambasada PRL przekonywała, że „większość rządowa nie przewiduje – wbrew ocenom NATO – zbrojnego sposobu rozwiązania konfliktu wewnętrznego w Polsce”, choć podkreślała: „duża część polityków uważa, że rząd polski będzie zmuszony do zastosowania surowych represji wobec opozycji i to właśnie spowoduje najwięcej irytacji na forum europejskim”812. Zauważano przy tym powściągliwość wypowiedzi brytyjskiego rządu, przeciwstawianą histerii mediów, których prosolidarnościowe nastawienie miało być – według polskiej ambasady – sterowane przez władzę813. Być może było odwrotnie – to prasa mogła podsycać niepokój w kręgach władzy814. Jest faktem, że nawet po spadku napięcia międzynarodowego w drugiej połowie grudnia Thatcher nie wyzbyła się obaw związanych z polityką radziecką. W wywiadzie dla brytyjskiej agencji prasowej ITN (Independent Television News), udzielonym 31 grudnia, stwierdziła: „[Rosjanie] nadal znajdują się w stanie gotowości na wypadek decyzji o wkroczeniu do Polski. Mam nadzieję, że tego nie zrobią”815. Na forum NATO Brytyjczycy poruszali sprawę reakcji Zachodu w razie ewentualnej interwencji jeszcze w lutym 1981 r.816

Wcześniej, 4 grudnia, sytuacja w Polsce stała się najważniejszym tematem dyskusji na posiedzeniu rządu przy Downing Street. Carrington podkreślał, że „perspektywy w Polsce wyglądają niepewnie i niepokojąco”. Zwracał uwagę na awans „twardogłowego” Mieczysława Moczara, co stanowiło „niepokojące wydarzenie”. Nie zajmował jednak tak pesymistycznego stanowiska jak Amerykanie: przekonywał, że manewry ułatwiłyby przeprowadzenie interwencji, ale mogły być tylko elementem presji na polskie władze i na razie świadczyły o gotowości, a nie o podjęciu decyzji o inwazji. Po raz kolejny zasugerował, że warszawski rząd może zdecydować się na samodzielne działania paramilitarne, ewentualnie z jakąś formą pomocy radzieckiej. W tych trudnych okolicznościach reakcje Zachodu powinny być uzależnione od rozwoju wypadków. Co ciekawe, z wypowiedzi dyplomaty wynikało, że poważniejsze (ale drugorzędne) posunięcia – ogłoszenie definitywnego końca détente, zerwanie rozmów na forum KBWE oraz negocjacji rozbrojeniowych, wejście na kolejny etap wyścigu zbrojeń – mogły zostać podjęte tylko w razie niezapowiedzianej interwencji radzieckiej, o którą nie poprosiłyby władze polskie. Pozostawiało to pewne dyplomatyczne furtki dla alternatywnych rozwiązań w wypadku innych scenariuszy wydarzeń817.

W dalszej dyskusji na posiedzeniu rozważano możliwość zastosowania wobec Polski sankcji gospodarczych. Zalecano ostrożność w tej materii: „nieskuteczne sankcje mogłyby okazać się katastrofalne” – przestrzegano. Nie uciekano jednak od cynicznych argumentów; twierdzono: „Wielka Brytania może poprzeć sankcje, ale nie pragnie wyjść przed szereg swych partnerów”. Zdawano sobie sprawę z tego, że poszczególne kraje w ewentualnym dyscyplinowaniu Moskwy będą musiały wziąć pod uwagę własne interesy, przede wszystkim problem zależności energetycznej. Sami Brytyjczycy byli żywo zainteresowani utrzymaniem importu rzadkich materiałów z Rosji818. W tym rachunku zysków i strat sprawa „Solidarności” nie należała do najważniejszych.

Niecały tydzień później, 11 grudnia, na kolejnym posiedzeniu rządu Lord Privy Seal zauważał pewne uspokojenie sytuacji nad Wisłą, choć wskazywał na ciągłą aktualność zagrożenia interwencją radziecką. Rosjanie w każdej chwili byli gotowi wkroczyć do akcji – przestrzegał. Zwracał uwagę, że mimo to Zachód nie był skłonny do radykalniejszych kroków, o których mówił lord Carrington819. Obserwowane w kolejnych dniach dalsze odprężenie pozwoliło członkom rządu odetchnąć z ulgą. Na posiedzeniu gabinetu 18 grudnia szef FCO podkreślał wyjątkowy charakter obchodów rocznicy protestów z grudnia 1970 r.; uczestniczyli w nich przedstawiciele rządu, Kościoła i „Solidarności”. Zaznaczał jednak, Rosjanie w dalszym ciągu pozostawali w gotowości do interwencji; nie można było wykluczyć ataku w okresie świąt820. Jak widać, emocje jeszcze nie opadły.

Cytowane już wypowiedzi Michaela Foota nie zmieniały faktu, że w czasie kryzysu grudniowego dzięki sprawie „Solidarności” swoją popularność pragnęli zwiększyć socjaliści. W środowisku brytyjskiej lewicy i Labour Party polski lobbing solidarnościowy uprawiała organizacja Polish Solidarity Campaign, skupiająca zarówno Polaków, jak i Brytyjczyków821. Inicjatywa ta powstała m.in. z inspiracji polskiego rządu na uchodźstwie822. Zdaniem ambasady polskiej w Londynie, opozycja laburzystowska bardzo się uaktywniła w podnoszeniu sprawy polskiej. Jej rzeczywiste stanowisko nie odbiegało jednak zbytnio – jak widzieliśmy – od linii rządu: Partia Pracy jednoznacznie przeciwstawiała się zbrojnej interwencji wojsk radzieckich w Polsce823. Pozytywnie oceniała powstanie „autentycznych związków zawodowych”, ale wyrażała obawę przed eskalacją konfliktu i rozwojem ekstremizmów824. Prosolidarnościowe gesty socjalistów brytyjskich miały zatem ograniczone znaczenie.

W tych gorących dniach Thatcher, jak sama wspomina, w kontaktach ze stroną polską dawała do zrozumienia, że w PRL dokonywała się „zmiana, jaka nie zaszła w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat. Nowi ludzie – ruch solidarnościowy – podważają komunistyczny monopol na władzę, dyktując własne warunki”. Po wielu latach „niewolenia ducha narodu” doszło do przełomu. Jak dodawała z perspektywy lat, „te optymistyczne sygnały nie mogły trwać długo”825.

1 stycznia 1981 r. brytyjska ambasada przesłała swej centrali na King Charles Street tradycyjny raport, będący rocznym podsumowaniem wydarzeń w Polsce. Jego ton doskonale pokazuje różnice między drętwą retoryką oficjalnej dyplomacji a realnymi ocenami politycznymi. Kenneth Robert Comyn Pridham, ambasador Królestwa w Warszawie, zaczynał bez ogródek: „katastrofalny rok dla Polski”. Dalej nie było lepiej – dyplomata widział „nieustające zamieszanie w partii, chaos w przemyśle i zbliżającą się niebezpieczną konfrontację między reżimem a nowymi związkami zawodowymi. Robotnicy używali wszędzie świeżo odkrytej broni w postaci strajków do wywierania presji w celu zadośćuczynienia każdej dostrzeganej krzywdzie”. Słowa te stanowiły wyraźną krytykę niezależnych związkowców. Ich potęgujące się roszczenia miały powodować „dramatyczny upadek produkcji” i „niemalże produkcyjną anarchię”. Pridham zauważał przy tym, że z konfrontacji głównych sił na razie zwycięsko wychodziła „Solidarność”. Rozumiał i doceniał także rolę Kościoła jako trzeciego aktora zmagań o władzę w kraju. Zaznaczał, że episkopat „jak zawsze obiera dalekosiężną perspektywę” i rozumie, iż chaos i kryzys nie sprzyjają Polsce. Dlatego choć „cieszy się z osiągnięcia nowych swobód”, to czasem wręcz „zdaje się popierać reżim przeciw ludności”826.

Brytyjski ambasador w swym raporcie zwracał uwagę na niestabilność sytuacji, ale podkreślał przy tym, że pod koniec roku doszło do pewnego otrzeźwienia ludności, spowodowanego zagrożeniem radzieckim i „ponurym” kryzysem gospodarczym. Słusznie uważał nawet, że łatwiej będzie rozwiązać problemy polityczne niż ekonomiczne, ale pod ważnym warunkiem: „jeśli stopniowy postęp w kierunku bardziej wolnej Polski ma być utrzymany, umiarkowane skrzydło partii, związków zawodowych i Kościoła musi kontrolować ekstremistów i obstrukcjonistów we własnych szeregach”. Tymczasem wszystkie trzy strony zmagały się nie tylko ze sobą, ale właśnie i z problemem skrajnych skrzydeł, co tylko – wraz z radzieckim zagrożeniem i katastrofalną sytuacją gospodarki – pogłębiało nieustanną niestabilność. Nie zabrakło jednak i pozytywów. Ambasador przyznawał, że „Polska jest w większym stopniu wolnym krajem niż jeszcze w lipcu”, i wyrażał zdumienie tak szybkim rozwojem wypadków. Wspominał Wałęsę, który jeszcze w lutym 1980 r. miał powiedzieć któremuś z angielskich dyplomatów, że nie doczeka w swym życiu wolnych związków zawodowych. Dyplomata, wobec tak szybkiej ewolucji, nie był w stanie przewidzieć dalszego rozwoju wypadków. W wymijający sposób tłumaczył, że możliwe są trzy scenariusze: albo kontynuacja dotychczasowego okresu chaosu i niepewności, albo postęp na drodze demokratyzacji (przy zachowaniu wiodącej roli partii i zwierzchnictwa ZSRR), albo zaognienie sytuacji z zaostrzeniem linii rządowej, a może nawet interwencją radziecką. Polityk liczył jednak na to, że „nie jest nierozsądne pokładanie nadziei” w tej drugiej wersji wydarzeń. „Stalin miał powiedzieć, że komunizm nie pasuje do Polaków. Miał rację – i być może tu tkwi sedno sprawy” – konkludował827. Jak widać, jego analizy bardzo przypominały raporty francuskie.

W styczniu 1981 r. sporządzono kolejny dokument z kategorii Background Brief Series – kontynuację raportu z listopada. Tym razem dotyczył on krótszego odcinka czasowego: na dziewięciu stronach dzień po dniu analizowano najważniejsze wydarzenia w Polsce z okresu październik–grudzień 1980 r. Ponownie wiele miejsca poświęcono reakcjom radzieckim i wypowiedziom przywódców „bratnich krajów”, krytykujących rozwój wypadków nad Wisłą. Podkreślano też mocno sprawę aresztowanego jesienią Jana Narożniaka, współzałożyciela drugoobiegowej oficyny NOW-a. Najdokładniej opisano kryzys grudniowy828. Sprawy polskie, promieniujące na cały blok wschodni, w ocenach dyplomatów brytyjskich nie traciły w kolejnych miesiącach na znaczeniu. Podobne, bardzo szczegółowe analizy chronologii wydarzeń w Polsce sporządzono w tym samym roku jeszcze w kwietniu (za okres styczeń–marzec)829, czerwcu (za okres kwiecień–maj)830, we wrześniu (za okres czerwiec–lipiec)831 oraz w listopadzie (za okres sierpień–wrzesień)832. Wprowadzenie stanu wojennego zaburzyło tę częstotliwość – następny raport tego typu ukazał się dopiero w lutym 1982 r.833

W 1981 r. w oficjalnych wystąpieniach rządowych starano się ukryć panujący w Londynie niepokój związany z niepewnym rozwojem sytuacji w Polsce pod uspokajającymi, acz ogólnikowymi deklaracjami. Po wyborze Jaruzelskiego na premiera w lutym 1981 r. rząd Margaret Thatcher stwierdził, że Polska ma szanse sama przezwyciężyć kryzys w kraju. Podobnie jak pozostałe państwa „wielkiej czwórki”, zadeklarował niemieszanie się w sprawy polskie834. Ambasada brytyjska w Warszawie przyznawała, że – według jej ocen – Jaruzelski cieszył się reputacją polityka umiarkowanego i niekonfrontacyjnego835. Zdaniem polskiego MSZ, antypolski ton mediów brytyjskich zelżał; przychylnie do wyboru Jaruzelskiego miała być nastawiona nawet Polonia, w co trudno uwierzyć836. Jest faktem, że na początku lutego w prasie pojawiły się wypowiedzi o sensownym kompromisie między władzami a „Solidarnością”837.

Wydaje się jednak, że polskie opinie pisano po prostu „pod” nowego szefa rządu i zbyt dużą rolę przypisywano dyplomatycznej small talk. Wskazują na to równoległe doniesienia wywiadu, według których w brytyjskich kręgach politycznych i przemysłowych nie spodziewano się wiele po nominacji generała838. Co więcej, miano realnie rozważać możliwość wprowadzenia przez nową ekipę stanu wyjątkowego, aby uniknąć dalszej dekompozycji struktur władzy. W jego ramach mogło dojść do przejęcia przez wojsko kluczowych dziedzin gospodarki oraz masowych aresztowań opozycjonistów i zawieszenia działalności „Solidarności”839. W ten sposób – jeśli wierzyć informacjom wywiadu – mniej więcej przewidziano rozwój sytuacji z grudnia 1981 r. Nie jest też do końca pewne, jak ocenić rewelacje ambasadora Jana Bisztygi o sporach między Carringtonem a Thatcher na tle stosunku do Polski. Ten pierwszy miał skrytykować projekt wystąpienia Żelaznej Damy w Nowym Jorku w lutym 1981 r.; znalazły się w nim „b[ardzo] ostre sformułowania o Polsce”. Ocenił je jakoby jako głupie i przekonał Thatcher do opuszczenia drażliwego akapitu840.

Źródła brytyjskie nie w pełni wyjaśniają tę sytuację. Na pewno Thatcher była bardziej zdecydowanym politykiem niż giętki dyplomata Carrington. Jest faktem, że podczas debaty parlamentarnej z początku lutego niektórzy posłowie (David Atkinson) ostro formułowali pytanie, czy premier będzie dyskutować z Reaganem sprawę odwetu w razie ewentualnej interwencji ZSRR w Polsce. Thatcher odpowiedziała, że ta tematyka pewnie się pojawi, ale zalecała ostrożność w wyrażaniu zbyt radykalnych opinii841. Z kolei 16 lutego na spotkaniu ze Stowarzyszeniem Amerykańskich Korespondentów w Londynie uniknęła jasnej odpowiedzi na pytanie, jaki byłby najskuteczniejszy środek zapobiegający inwazji. Ogólnikowo i ostrożnie stwierdziła jedynie: „teraz najlepszą rzeczą, którą możemy zrobić dla Polski, jest dalsze wyraźne dawanie do zrozumienia, że Polska musi sama rozwiązać swe problemy. To jest absolutnie konieczne […]. Uważam, że najlepszym rozwiązaniem jest zdecydowane trwanie przy tej postawie, a nie posuwanie się dalej”. Podkreślała też wysiłki zmierzające do zwiększenia pomocy żywnościowej i kredytowej dla PRL842. Mimo antykomunistycznych poglądów premier umiała podporządkować się wymogom oficjalnej retoryki.

W wewnętrznych raportach Brytyjczycy potrafili stwierdzić, że wojsko wciąż cieszyło się niemałą estymą w Polsce, a według opinii Polaków, Jaruzelski miał sprzeciwiać się użyciu siły wobec opozycji. Angielscy analitycy nie skomentowali jednak tej informacji, lecz tylko stwierdzili, że nominacja generała przynajmniej czasowo uspokoiła sytuację w kraju. Ostrożniej niż Amerykanie lub Francuzi oceniali też ewentualny opór polskiej armii w wypadku radzieckiej interwencji: według nich, reakcje te były trudne do przewidzenia. Rozumiano jednak, że dotychczasowa polityka władz, wahająca się między strachem przed Moskwą i obawą przed siłą „Solidarności”, miała charakter wybiegu taktycznego: w dłuższej perspektywie ta polityka słabości powinna ewoluować w kierunku poskromienia opozycji, a nie zgody na jej „trwałą niezależną rolę w życiu politycznym kraju”. Nietrafnie oceniano przy tym, że aż połowa członków PZPR przystąpiła do „Solidarności”. Celniej podkreślano, że mimo swej siły i masowego charakteru, opozycji brakowało „trwałej struktury organizacyjnej”, „stałej centralnej kontroli nad inicjatywami związku”, a także „spójnego programu zmiany politycznej”. Wnioski nie były jednak aż tak pesymistyczne: Brytyjczycy mniej niż ich atlantyccy sojusznicy obawiali się w tym czasie inwazji radzieckiej. Chociaż zdawano sobie sprawę z tego, że wolne związki zawodowe stanowiły dla Moskwy duży problem, który mógł się rozprzestrzenić na inne kraje, zauważano realizm i umiar radzieckich decydentów; pozwolili oni polskim towarzyszom działać na własną rękę, rozumiejąc „bardzo wysokie polityczne, militarne i gospodarcze koszty interwencji”. Co więcej, uważano, że Kreml na razie nie „dyktuje taktyki polskim przywódcom”. Zastrzegano jednak, że ta sytuacja może się zmienić843.

Dyskutowana w parlamencie podróż Thatcher do USA odbyła się pod koniec lutego. Jednym z tematów rozmów z prezydentem Reaganem była oczywiście kwestia sytuacji w Polsce. Politycy wyrażali zaniepokojenie rozwojem relacji między Wschodem a Zachodem – mówili o inwazji ZSRR na Afganistan i napięciu w PRL. Zgodzili się, że „zewnętrzna interwencja poważnie i długotrwale wpłynęłaby” na osłabienie więzi między oboma blokami i w konsekwencji doprowadziłaby do zaostrzenia zimnej wojny844. Konkrety nie padły. Już po powrocie z USA Thatcher informowała: „wszyscy mamy świadomość krytycznej sytuacji politycznej w Polsce i liczymy na to, że wciąż będzie ona w stanie samodzielnie odnaleźć własne przeznaczenie”, w czym miała pomóc zachodnia pomoc finansowa845. Nie widać w tych wypowiedziach radykalizmu, na który zwracał uwagę Bisztyga. Nie pojawił się on też w komentarzach prasy na temat np. odbywających się w tym samym czasie rozmów Wałęsy z przedstawicielami władz846. W tej atmosferze pod koniec lutego brytyjsko-polska grupa parlamentarna ogłosiła w Izbie Lordów rezolucję, w której wyraziła podziw dla przemian w Polsce, nawoływała do łagodniejszej egzekucji długów i do niemieszania się w sprawy polskie oraz przekonywała, że „jakakolwiek interwencja w Polsce naruszy stan bezpieczeństwa Europy”. Wzywała państwa KBWE do „poszanowania integralności politycznej” PRL847. Nie były to radykalne słowa.

Całych „szesnaście miesięcy” było okresem stosunkowego ożywienia „starej”, powojennej emigracji politycznej, która rozwijała na Wyspach inicjatywy na rzecz opozycji. Miały one charakter głównie charytatywny. W 1980 r. scalono działające dotychczas instytucje pomocowe w jeden Fundusz Pomocy Krajowi, nadsyłano też do Polski lekarstwa za pośrednictwem grupy Medical Aid for Poland. Andrzej Friszke pisze w związku z tym o „impulsie ożywczym całej emigracji”848. Emigracyjny rząd londyński – według ambasady polskiej w Londynie – wykorzystywał prosolidarnościowe tendencje do odbudowywania swojego znaczenia politycznego w Polsce849. Zwiększyło się też zainteresowanie nim ze strony zachodnich mediów850. I rzeczywiście – jak zauważa Paweł Machcewicz – powstanie „Solidarności” wpłynęło na wzrost zainteresowania działalnością legalistycznej emigracji, która starała się lobbować na rzecz polskiej opozycji, np. poprzez wysłanie delegacji na konferencję KBWE w Madrycie z premierem Kazimierzem Sabbatem na czele lub aktywizację działań w ramach ACEN (The Assembly of Captive European Nations, Zgromadzenie Europejskich Narodów Ujarzmionych, działające w Nowym Jorku od 1953 r.)851. Z okazji madryckiej konferencji KBWE emigracyjny rząd wysłał też uczestnikom obrad memorandum o sytuacji w Polsce852.

Możliwości działania rządu na uchodźstwie relatywizuje jednak Marek Garztecki: „jak wiadomo, bardzo duży wpływ na kształtowanie polityki zagranicznej ma polityka wewnętrzna – naciski mniejszości, interesy handlowe itp. Jeśli chodzi o politykę brytyjską, możliwości oddziaływania »Solidarności« na początku były bardzo małe. W imię nieszkodzenia ewolucji komunizmu wszystkie brytyjskie partie już na początku lat pięćdziesiątych zerwały kontakty z polskimi władzami emigracyjnymi. Cały rząd londyński miał jednego posła, sir Bernarda Braine’a, przez którego składano najróżniejsze interpelacje. Zyskał on nieco większe znaczenie po tym, jak w 1987 r. stał się najstarszym członkiem Izby Gmin. Ale wcześniej jego aktywne działania w Partii Konserwatywnej na rzecz Polski nie miały żadnego przełożenia na brytyjską politykę”853.

Oprócz problematyki opozycji w kontaktach brytyjsko-polskich prowadzono negocjacje związane z zadłużeniem PRL. Na początku marca przedstawiciele Polskiego Banku Handlowego spotkali się w Londynie z bankierami zachodnimi. Nie podjęto jednak kluczowych dezycji co do rozłożenia spłat długów854. Z kolei między 7 a 10 maja z nieoficjalną wizytą w Londynie przebywał wicepremier Henryk Kisiel, który prowadził rozmowy gospodarcze m.in. z Lordem Privy Seal, sir Ianem Gilmourem, i szefem Banku Anglii, Gordonem Richardsonem855.

Napięta atmosfera nad Wisłą z przełomu marca i kwietnia usztywniła stanowisko brytyjskie, manifestowane jeszcze w lutym. Rozpoczęte w połowie miesiąca radzieckie manewry wojskowe zostały skrytykowane przez Thatcher i Carringtona, co wywołało protesty ambasady ZSRR856. Brytyjska prasa bardzo obawiała się inwazji radzieckiej857. Carrington w ostrych słowach stwierdził, że ewentualny atak będzie oznaczać „jak najsurowsze konsekwencje” dla ZSRR. Podobnie jak amerykański sekretarz obrony Caspar Weinberger, brytyjski polityk podkreślił, że scenariusz działań NATO na taką ewentualność został już opracowany; zakładał on pełną koordynację i jednolitość stanowisk, zwłaszcza w dziedzinie ekonomicznej. Wśród tych gróźb zabrakło jakichkolwiek odniesień do działań militarnych858. Brytyjczycy i Amerykanie próbowali zarazem przed obradami NATO wypracować wspólne stanowisko w sprawie krytyki Moskwy. Nieco wcześniej na forum EWG osiągnięto porozumienie w kwestii dalszej pomocy żywnościowej i kredytowej dla PRL, choć – jak przyznawała Thatcher – bez konkretnych sum859. Wypracowanie politycznej odpowiedzi w ramach Paktu Północnoatlantyckiego było bardziej skomplikowane. 4 kwietnia Alexander Haig wysłał do lorda Carringtona telegram, w którym omawiał te zagadnienia860. O powadze sytuacji najlepiej świadczy fakt, że podczas spotkania z arabskimi dziennikarzami 6 kwietnia, na pytanie: „jaka jest pani największa troska?”, premier odparła: „myślę, że obecnie najbardziej niepokojące jest to, czy Polska będzie miała możliwość rozwiązania swych problemów samodzielnie”861.

Okazało się, że tym razem udało się jeszcze zapobiec najgorszemu. Podobnie jak większość innych państw zachodnich, władze brytyjskie oficjalnie życzliwie potraktowały IX Plenum KC PZPR z końca marca 1981 r. i politykę Wałęsy, który nie dopuścił do strajku generalnego. Jak oceniano, „istnieje realna możliwość stabilizacji w Polsce w oparciu o dialog sił umiarkowanych”862. Nie oznaczało to pełnego poparcia ani dla „Solidarności”, ani dla rządu. Na pewno rezygnację ze strajku powszechnego przyjęto z ulgą: spodziewano się, że może on spowodować wprowadzenie w Polsce stanu wyjątkowego863.

Tuż po pokojowym zakończeniu manewrów, które nastąpiło 7 kwietnia, Margaret Thatcher po raz kolejny wyraziła nadzieję, że społeczeństwo polskie będzie mogło samodzielnie decydować o swojej przyszłości, a nikt nie użyje przeciw niemu siły864. 8 kwietnia na spotkaniu ze stowarzyszeniem pisarzy Commonwealthu podsumowywała zakończony właśnie okres dużego napięcia międzynarodowego: „w ostatnich dniach świat był mocno zaniepokojony zwiększoną militarną aktywnością ZSRR wokół Polski. Była to najpoważniejsza tego typu aktywność od rozpoczęcia procesu odnowy w Polsce osiem miesięcy temu […]. Dla Polaków nadeszły trudne dni, w czasie których muszą wykazać się mądrością, stabilnością i realizmem. Ale niech będzie jasne: nie może dojść do użycia siły z jakiejkolwiek strony. Zewnętrzna interwencja w Polsce będzie katastrofą dla Polski, Europy, stosunków Wschód–Zachód i wszystkich narodów. Mam nadzieję, że radzieccy liderzy zdają sobie sprawę, iż interwencja stanowiłaby katastrofę również dla ZSRR”, szczególnie w perspektywie nowego wyścigu zbrojeń. Mimo ogólnikowych pogróżek, w słowach Thatcher o realizmie, mądrości i stabilności widać także apel do „Solidarności” o ograniczenie swych żądań865.

Wydaje się – jeśli wierzyć materiałom Departamentu I MSW – że w niektórych kręgach politycznych Wielkiej Brytanii skłaniano się ku takiej interpretacji dążeń „Solidarności”, która zbiegała się z czarną propagandą uprawianą przez dyplomację komunistyczną. Zdaniem dyrektora wywiadu MSW Jana Słowikowskiego, wśród personelu ambasady brytyjskiej w Warszawie panowała opinia, że polscy związkowcy wykorzystywali kryzys gospodarczy do stopniowego przejmowania władzy w Polsce. Reformy gospodarcze – ograniczanie roli państwa, liberalizacja rynku, przejmowanie kontroli nad produkcją i dystrybucją, reprywatyzacja – miały osłabiać rząd i partię, a wzmacniać politycznie „Solidarność”. Opozycja jakoby wykorzystywała trudności zaopatrzeniowe do wywierania presji na władze i zmuszania ich do ustępstw. Celem była pełna kontrola nad państwem. Według Słowikowskiego, Brytyjczycy przewidywali, że „Solidarność” będzie parła do konfrontacji z rządem – nie na poziomie politycznym, lecz właśnie gospodarczym. Dlatego sądzono, że NSZZ nie zabiegał o pomoc gospodarczą z Zachodu. Podstawową słabością PZPR miało zaś być oparcie strategii wychodzenia z kryzysu na współpracy z opozycją. Ta ostatnia nie widziała w tym interesu, ale upatrywała w chaosie własne korzyści866.

Czyżby zatem ambasada połknęła haczyk komunistycznej propagandy, która kreowała dokładnie taki obraz „Solidarności”? Czy nie podkoloryzowano tu faktów? A może opinie te były oparte na realnych przesłankach? Raport gen. Słowikowskiego nie wystarczy do odpowiedzi na te pytania. Pewne wyjaśnienie przynosi raport nowego brytyjskiego ambasadora Cynlaisa Morgana Jamesa, który analizując okres między wyborem Jaruzelskiego na premiera w lutym i lipcowym zjazdem PZPR, stwierdził: „ogólny obraz był ponury: rząd się cofał, partia wyraźnie się rozpadała, a Związek Radziecki widocznie bezsilny, zgrzytający zębami, grożący, potępiający […], ale niepotrafiący zmienić biegu wydarzeń w Polsce”. Do tego dochodził fatalny stan gospodarki i kryzys, z którym nikt nie potrafił sobie poradzić867. James przyjął rzeczywiście pesymistyczną postawę, choć przekonywał, że w tym czasie, zwłaszcza po uspokojeniu nastrojów w kwietniu, „bardzo niewielu Polaków, zarówno należących do partii, jak i »Solidarności«, wierzyło w realne niebezpieczeństwo bezpośredniej inwazji radzieckiej”868. Ambasador podzielał zatem pesymistyczne oceny kolegów francuskich i niemieckich.

W tym samym czasie polska opozycja dość nieoczekiwanie zyskała ważnego sprzymierzeńca na brytyjskiej scenie politycznej. Fakt ten opisuje Marek Garztecki: „w marcu 1981 r. w Wielkiej Brytanii powstała nowa partia, która wystąpiła z hasłem »przełamywania form« (breaking the moulds) – Social Democratic Party (SDP). Założyła ją grupa umiarkowanych działaczy Labour Party w momencie, kiedy socjaliści dryfowali mocno na lewo, wręcz w kierunku komunistycznym. Partia ta w chwili powstania wystartowała od razu z ogromnym poparciem. Postrzegano ją jako dobry projekt stanowiący alternatywę dla dwóch zagryzających się największych partii”. Ugrupowanie to częściej i wyraźniej od swoich największych rywali popierało „Solidarność”869. Mogło to robić tym odważniej, że nie miało wpływu na brytyjską politykę zagraniczną.

Warto zarazem zwrócić uwagę na to, że być może najważniejszym wątkiem polsko-brytyjskich (jak wiemy: nie tylko) relacji międzypaństwowych w 1981 r. była kwestia regulacji polskiego zadłużenia, a także kontrowersyjny projekt przeniesienia prochów gen. Władysława Sikorskiego do Polski. Te kwestie zajmowały najwięcej miejsca w depeszach Ambasady PRL w Londynie870. 2 lipca 1981 r. oba kraje zawarły porozumienie w sprawie rozłożenia spłat części komercyjnych długów PRL871. Pogarszająca się sytuacja gospodarcza szybko pokazała, że umowa jest niewystarczająca. W okresie legalnej działalności „Solidarności” nie udało się już jednak jej renegocjować.

Co do postrzegania działań „Solidarności” – pozostaje faktem, że działacze związku podróżowali do Wielkiej Brytanii i prowadzili rozmowy m.in. w kręgach politycznych. Na przykład jeden z doradców Wałęsy, Jan Strzelecki (pracownik PAN), przebywał w styczniu 1981 r. z ramienia Akademii w Londynie na konferencji poświęconej problematyce relacji Wschód–Zachód, spotykał się z brytyjskimi związkowcami i politykami. Co ciekawe, kontaktował się głównie z partią konserwatywną, niechętną związkom zawodowym, a nie z socjalistyczną Labour Party. Rozmawiał także z przedstawicielami pacyfistycznej organizacji Światowa Kampania na rzecz Rozbrojenia (World Disarmament Campaign). Wzywał do poparcia „Solidarności” i pomocy w kontynuowaniu procesu demokratyzacji w Polsce. Miał nawet stwierdzić kompromitację systemu socjalistycznego872.

W związku z tymi wypowiedziami w prasie brytyjskiej pojawiły się nawet informacje o pobycie prawdziwej delegacji „Solidarności” na Wyspach. Zjawisko to nie podobało się polskiemu MSZ. Ambasada w Londynie uważała, że Strzelecki „pozwolił siłom propagandowym manipulować jego osobą”, choć jego wypowiedzi były przeważnie rozsądne. Po rozmowie w ambasadzie Strzelecki obiecał, że napisze protest do „Timesa” i wyjaśni, że nie reprezentował „Solidarności”873. Przykład ten wskazuje na ostrożność solidarnościowej dyplomacji. Mimo to ambasada była przekonana, że „kontakty S[trzeleckiego] nie były spontaniczne”. „Wydaje się, że »Solidarność« chce zaktywizować działalność za granicą, buduje sobie kanały kontaktowe” – dodawano. Narzekano, że „brak kontroli w kraju takich wyjazdów uniemożliwia […] ograniczanie [ich] negatywnych skutków”874. Decydenci PRL dostrzegali rolę i obawiali się niezależnej – ale przeważnie ostrożnej i umiarkowanej – solidarnościowej dyplomacji. W depeszy z 27 stycznia londyńska ambasada alarmowała: „ostatnia aktywizacja »Solidarności« za granicą wprowadza negatywne elementy dla naszej polityki zagranicznej”. W ramach przeciwdziałania proponowała, by wzmocnić obserwację wyjazdów związkowców i utworzyć w MSZ (na wzór brytyjski) komórkę do spraw związków zawodowych, która miałaby nadzorować zagraniczną działalność opozycji875.

Ponad miesiąc po Strzeleckim, na początku marca 1981 r., nad Tamizą gościła delegacja „Solidarności” z Bogdanem Lisem na czele; sondowała ona możliwość współpracy z centralą związkową TUC876. Nieco później, ale w tym samym miesiącu, do Blackpool przyjechała delegacja Niezależnego Zrzeszenia Studentów877. W czerwcu na zaproszenie Związków Zawodowych Pracowników Służb Miejskich w Londynie przebywali przedstawiciele „Solidarności” [Zbigniew?] Śliwiński i Adam [?] Krakowiak. Chociaż podkreślali, że nie prowadzili działalności politycznej, spotkali się z licznymi politykami, tym razem głównie z Labour Party i – zdaniem polskiej ambasady – wypowiadali szkodliwe opinie. Celem wizyty było zacieśnienie kontaktów z brytyjskimi związkami, ale konkretnych działań nie sformułowano pomimo podpisania ogólnikowego protokołu o współpracy878.

Partia Pracy starała się również utrzymywać stosunki z działaczami KOR879. Na przełomie lipca i sierpnia w Londynie ponownie przebywali Bogdan Lis i Wacław Korczyński (kierownik Wydziału Zagranicznego „Solidarności”), którzy kontaktowali się głównie ze związkowcami z TUC. W rozmowach prosili m.in. o to, by „Solidarności” udostępniono informacje o polsko-brytyjskich negocjacjach kredytowych. Kierownictwo TUC, po konsultacjach z rządem brytyjskim, odmówiło (przynajmniej oficjalnie) ujawnienia tych danych880. Wielka Brytania bała się jeszcze prowadzić podwójną dyplomację. Mimo to polscy związkowcy „na boku” skontaktowali się z ekspertami banków udzielających PRL kredytów (m.in. Bank of England) i uzyskali wiele cennych informacji881. Reakcja londyńskiej ambasady PRL była w związku z tym gwałtowna; Jan Bisztyga stwierdził: „charakter wizyty Lisa, jej poufność, wykazują przekroczenie progu logiki politycznej”882.

Na TUC, mniej skłonną do współpracy z opozycją niż związki francuskie lub amerykańskie, starano się (zwłaszcza po 1981 r.) wpływać przez lewicowych sprzymierzeńców polskiej opozycji. Marek Garztecki wspomina: „poparcie brytyjskich trockistów było dosyć istotne, chociaż stanowili oni marginalną grupę. Mieli dobre zaplecze w środowisku związkowym i potrafili robić sporo hałasu. To tym kanałem próbowaliśmy – jako Biuro Informacyjne »Solidarności« w Londynie – zmusić TUC do uznania »Solidarności« i zerwania współpracy z oficjalnymi polskimi związkami zawodowymi”883.

W tym czasie na szczeblu międzyrządowym przygotowywano wizytę ministra Józefa Czyrka w Londynie. Szef polskiego MSZ miał zabiegać o kredyty i przeniesienie prochów Sikorskiego884. Do wizyty doszło między 18 a 19 czerwca 1981 r. Czyrek odniósł połowiczny sukces: uzyskał obietnice kredytowe, ale nie przekonał Brytyjczyków do przeniesienia prochów generała885. Nie spotkał się także z najważniejszymi politykami brytyjskimi z Thatcher na czele. W swoich wypowiedziach skupiał się na krytyce polityki USA886. Wizyta nie osiągnęła takiej rangi, jakiej oczekiwała strona polska.

Nieco wcześniej (pod koniec maja) nowym ambasadorem brytyjskim w Warszawie został wspominany Cynlais Morgan James, który bardziej pesymistycznie niż poprzednik oceniał działalność „Solidarności”. Jak przyznawał, „w przeciwieństwie do większości moich podwładnych, którzy przebywali tu podczas wielkich dni sierpnia 1980 r., wątpiłem w zdolność »Solidarności« do przetrwania i spójności […]. Uważałem, może w sposób cyniczny, że wszystkie wielkie ruchy wolnościowe mają swój punkt kulminacyjny, a potem pogrążają się w dysputach i frakcyjności”. Dodawał jednak, że wkrótce zmienił – jak się okazało, nie na długo – to nastawienie, gdyż przekonał się o sukcesie i sile polskiej opozycji w pierwszej połowie 1981 r., czego przejawem było np. wywalczenie wolnych sobót, rejestracja NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”, umiejętne grożenie strajkiem generalnym pod koniec marca i ogólne wywieranie presji na władze w kierunku budowania samorządnej przestrzeni działania887.

Na początku sierpnia Brytyjczycy, którzy przejęli po Holendrach przewodnictwo w EWG, przedstawili na forum NATO uzgodniony przez europejskich sojuszników raport w sprawie bieżącej sytuacji w Polsce. Prawdopodobnie powstał on jeszcze w czerwcu, przed zjazdem PZPR. Ponownie nie był on tak pesymistyczny jak analizy francuskie, niemieckie czy amerykańskie, choć na pewno nie można mówić o tonie optymistycznym. W dokumencie stwierdzono, że mimo nacisków Moskwy i „twardogłowych” z PZPR władze polskie powinny kontynuować dotychczasową politykę. Dowodziło tego niepowodzenie puczu partyjnego „betonu” podczas nadzwyczajnego plenum KC na początku czerwca. Podobnie jak Amerykanie, Brytyjczycy sugerowali jednak, że umocnienie Kani i Jaruzelskiego przed zjazdem nie oznaczało ocieplenia relacji z „Solidarnością”, ponieważ zwycięzcy liderzy musieli teraz udowodnić swą determinację i wierność radzieckiej linii ideologicznej, zmagając się jednocześnie z coraz głębszym kryzysem gospodarczym. Tymczasem tendencje umiarkowane zdawały się wygrywać również po stronie solidarnościowej, a Wałęsa był świadomy, że zbyt radykalne działania tylko wzmocnią „twardogłowych” w partii. Przejawem tej strategii było wyczyszczenie przez działaczy „Solidarności” antyradzieckich napisów, które pojawiły się na pomniku ku czci Armii Czerwonej w Lublinie, a także ograniczanie radykałów, do których zaliczano doradców z KOR i Andrzeja Gwiazdę. Ponadto wiele miejsca poświęcono listowi KC KPZR z 5 czerwca. Miał on potwierdzić niezgodę Moskwy na „polski eksperyment” i świadczyć o tym, że w oczach Rosjan polskie kierownictwo straciło zaufanie. Brytyjczycy podkreślali jednak, że list nie odniósł pożądanego skutku. Interpretowano to jako porażkę Kremla, do której ze względów prestiżowych nie mógł się jednak przyznać. W związku z tym Brytyjczycy nie przewidywali, by ZSRR był skłonny w najbliższym czasie do interwencji w Polsce888.

Lipcowy IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR przyjęto w brytyjskich kołach politycznych (wedle relacji ambasady PRL) z dużym zainteresowaniem. Oceniano, że przebieg zjazdu świadczył z jednej strony o walce o władzę w kierownictwie partii, a z drugiej – o zaakceptowaniu przez PZPR (i pośrednio przez ZSRR) polskiego „demokratycznego eksperymentu” oraz ostatecznym odejściu od „ortodoksyjnej koncepcji socjalizmu”889. W wewnętrznych analizach Foreign Office – niesprzecznych z interpretacjami ambasady – podkreślano innowacyjny charakter tajności głosowania w wyborach KC. Zauważano, że zarówno KC, jak i BP zostały prawie całkowicie wymienione, choć Kania utrzymał swą pozycję. Zwracano uwagę na fakt, że do „Solidarności” należało czterdziestu członków nowego KC i jedna osoba w BP (Zofia Grzyb). Mimo to oceniano, że partia będzie kontynuować niezwykle trudną politykę balansowania między nieustającymi naciskami i żądaniami ze strony ZSRR (który bez entuzjazmu przyjął postanowienia IX Zjazdu) a presją oczekiwań społecznych. Próbą pogodzenia obu tendencji było stwierdzenie Kani, że rząd jest zainteresowany współpracą z „Solidarnością”, ale będzie zwalczał ekstremizmy wewnątrz niej. Na King Charles Street przytomnie stwierdzano, że najważniejszym problemem, przed jakim stanęło nowe kierownictwo partii, było skłonienie narodu do wysiłku, który wyciągnąłby kraj z zapaści gospodarczej890.

W tym czasie Peter Carrington rozmawiał na tematy polskie z Andriejem Gromyką i miał z tych rozmów wyjść uspokojony, co wpłynęło na stonowanie nastrojów w innych krajach europejskich891. Jak zwykle pod tymi oficjalnymi zapewnieniami kryły się żywsze emocje i większe wątpliwości. Londyn doskonale pamiętał o niedawnym, sformułowanym 5 czerwca liście KC KPZR do PZRR, interpretując go jako element mieszania się w sprawy polskie892. Ambasador James przypuszczał, że Moskwa chciała w ten sposób nie dopuścić do obrania przez PZPR bardziej reformistycznej drogi. Podczas jednego z bankietów wydanych przez brytyjską placówkę krążyły plotki, że Kania i Jaruzelski mają być bardzo szybko zastąpieni osobami z ortodoksyjnej grupy Olszowskiego. Nawet sam Czyrek podobno poinformował Jamesa, że los Kani jest niepewny893. Pogłoski te miały zresztą pokrycie w rzeczywistości894.

W świetle tych wewnętrznych przepychanek i zewnętrznych nacisków należy interpretować treść depeszy ambasady PRL, relacjonującej prywatną rozmowę Margaret Thatcher z ambasadorem Janem Bisztygą. Premier miała bardzo pozytywnie przyjąć ostateczny wybór Kani na I sekretarza. Demokratyczny wybór przywódcy był gwarancją kontynuowania odnowy895. Strona polska sama nie do końca wierzyła brytyjskiej retoryce, skoro podkreślała nie tylko antypolską kampanię medialną, sterowaną jakoby przez władze, ale też kontrast między oficjalnymi powściągliwymi wypowiedziami rządu a kreowaną w jej opinii strategią umiędzynarodowienia sprawy polskiej, dążącą do podważenia koncepcji pokojowego współistnienia i radzieckiej polityki rozbrojeniowej896. Na pewno wiarygodnie brzmiały nieustanne zapewnienia Thatcher o pragnieniu, by Polska sama rozwiązywała swe problemy. Tezy te sformułowała m.in. 11 sierpnia podczas wspólnej konferencji prasowej z François Mitterrandem, który gościł w Londynie. Francuski gość w pełni poparł stanowisko premier, wyrażające zasadę nieinterwencji, przyjętą przez całą Europę Zachodnią897. Popierane czynami były też deklaracje o pomocy żywnościowej898.

Jednocześnie rząd brytyjski miał – zdaniem polskiego MSZ – stać na stanowisku, że władze PRL powinny zmusić naród i „Solidarność” do samodyscypliny i zwiększenia produktywności, aby uniknąć załamania gospodarczego i dalszego spadku autorytetu władzy899. W tej optyce miano również interpretować ustalenia I Zjazdu „Solidarności”. Tezy te nie przeczyły przytaczanym analizom brytyjskim. W razie przewagi tendencji ekstremistycznych Wielka Brytania oceniałaby sytuację w Polsce jako kryzysową, co wpłynęłoby na politykę kredytową900. Liczono jednak na to, że swoją pozycję utrzyma oskarżany o zbytnie umiarkowanie Wałęsa – martwiono się pewnym wzrostem napięcia między władzami a „Solidarnością” bezpośrednio przed pierwszą turą zjazdu901. Dlatego jego zwycięstwo przyjęto życzliwie. Analizy Foreign Office potwierdzały te oceny. Na King Charles Street stwierdzano, że „Solidarność” „wybrała raczej dialog niż konfrontację”, a zjazd potwierdził potrzebę kompromisu i wolę współpracy z władzami ze strony opozycji. Dokładnie przyjrzano się składowi Komisji Krajowej. Wskazywano na stosunkowo umiarkowane, choć negatywne oceny reżimowej prasy. Bardzo uważnie przestudiowano „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej”, które ostro krytykowała strona radziecka. Podkreślano też, że Moskwa potępiła przyjęty program „Solidarności” jako kontrrewolucyjny. W ocenach skutków zjazdu nie pokuszono się jednak – podobnie jak w wypadku ekspertów z innych zachodnich państw – o prognozowanie dalszego rozwoju wydarzeń902. Zwracano jednak uwagę na duże niezadowolenie Moskwy z przebiegu obrad i wciąż silne tendencje radykalne w NSZZ, pomimo zwycięstwa Wałęsy903. O nastrojach brytyjskich polityków świadczy jednak fakt, że już od sierpnia ambasador James dokładnie rozważał działania awaryjne w razie załamania się funkcjonowania administracji publicznej w czasie nadchodzącej zimy (np. przerw w dostawach żywności czy energii)904.

W końcowych miesiącach 1981 r. władze brytyjskie – w opinii MSZ – coraz bardziej pesymistycznie, tak jak pozostałe kraje, oceniały sytuację w Polsce. Było to o tyle znaczące, że Wielka Brytania stała w tym czasie na czele Rady EWG905. Ambasador James w tonie niezbyt przychylnym dla opozycji przekonywał, że od połowy roku „Solidarność” ostatecznie przyjęła postawę opozycji politycznej, a nie tylko związku zawodowego. Najwyraźniejszym przejawem tego nastawienia miał być I Krajowy Zjazd Delegatów, na którym „bojownicy i ekstremiści zwiększyli swoje wpływy […], a ich polityczne żądania zostały wyrażone w sposób bardziej bezpośredni”. „Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej” uznał po prostu za błąd, a deklarację zjazdu – za klątwę rzuconą na partię. Jego oceny były więc znacznie ostrzejsze niż opinie analityków Foreign Office. James przypuszczał, że to na skutek zjazdu kierownictwo partyjno-państwowe PRL zdecydowało o powierzeniu pełnej władzy gen. Jaruzelskiemu. Rosnącego radykalizmu żądań związkowców James miał doświadczyć podczas listopadowych obrad ekonomicznego Angielsko-Polskiego Okrągłego Stołu, podczas których reprezentanci „Solidarności” mieli nieustannie podważać autorytet władz i wysuwać nierealistyczne żądania w anarchistycznym „stylu Bakunina”906. Taka krytyka działań opozycji zbliżała dyplomatę do postaw polityków SPD.

Zapewne dzięki doniesieniom placówki w Warszawie od końca października rząd brytyjski – jak zapewniał polski wywiad – zdawał sobie sprawę z tego, iż „kryzys w Polsce osiągnął obecnie jedno z najbardziej niebezpiecznych stadiów i nadal się pogłębia”. Z niepokojem przyjęto fakt tworzenia terenowych grup wojskowych, interpretowany jako wstęp do wprowadzenia stanu wyjątkowego907. Bliski Jaruzelskiemu Rakowski przekonywał nawet ambasadora Jamesa, że rząd może zostać zmuszony do użycia siły i że Wałęsa stracił panowanie nad „Solidarnością”908. Słowa te mogły trafić na podatny grunt – w tym czasie prasa brytyjska donosiła o ostrym konflikcie lidera związku z Andrzejem Gwiazdą, a ambasador krytykował przecież opozycję909. W tej sytuacji priorytetem stało się przeciwdziałanie eskalacji napięcia i faworyzowanie tendencji umiarkowanych zarówno w PZPR, jak i w „Solidarności”. Nastawienie to uwidoczniło się w kolejnej rozmowie Józefa Czyrka z Peterem Carringtonem, przeprowadzonej tym razem w Nowym Jorku w październiku 1981 r. W wyniku rozmów Foreign Office miało wydać angielskim służbom polecenie lepszej kontroli emigracyjnych struktur prosolidarnościowych, aby wyciszyć radykalne elementy, których działania PRL mogłaby uznać za mieszanie się w wewnętrzne sprawy kraju910. Brytyjski MSZ miał poza tym nieoficjalnie akceptować „planowane przedsięwzięcia dyscyplinujące polskie społeczeństwo” i uważać, że „Solidarność” odpowiadała częściowo za kryzys gospodarczy911, który mógł doprowadzić do niekontrolowanych zjawisk społecznych912. Czy nie to chcieli usłyszeć adresaci depeszy?

Na pewno interpretacje zawarte w polskich źródłach nie były bezpodstawne. Być może jednak bardziej wiarygodne jest doniesienie agenta polskiego wywiadu o pseudonimie „Stud”, który dotarł do stenogramu rozmów Czyrka z Carringtonem i wniosków tego ostatniego, sformułowanych na podstawie ich spotkania. „Stud” przekonywał, że szef FO zajął umiarkowane stanowisko: liczył na to, że Jaruzelski może jeszcze zapobiec katastrofie politycznej, w związku z czym uważał, że Zachód nie powinien przeciągać polskiej struny – głównie wobec ZSRR. Wnioski te przekazał rządowi, który z kolei nakazał Carringtonowi działać na rzecz stabilizacji w Polsce. Wypełniając to zadanie, dyplomata miał przeprowadzić rozmowy telefoniczne z najważniejszymi sojusznikami. Rozmówcy zgodzili się co do wagi stabilizacji, ale uznali, że z uwagi na niepewną sytuację w PRL przyznanie kolejnych kredytów nie było zasadne. Jednocześnie Carrington przekonywał, że bez stabilizacji gospodarczej nie będzie spokoju politycznego. Dochodziło więc do dyplomatycznego błędnego koła. Może dlatego dyplomata nakazał swym podwładnym w FO, by przesunęli problematykę polską do kategorii priorytetów913.

W tym kontekście dyplomacja brytyjska bardzo uważnie śledziła informacje o spotkaniu Wałęsy i prymasa Glempa z gen. Jaruzelskim, do którego doszło 4 listopada. Jak wiadomo, dyskutowano tam nad powołaniem Rady Porozumienia Narodowego. Z perspektywy czasu okazało się, że były to raczej pozorowane działania reżimu, wtedy jednak Brytyjczycy przyjęli te rokowania z pewnymi nadziejami (przynajmniej według MSW). Ambasador James komentował, że nowy prymas, chociaż nie posiadał charyzmy i prestiżu kardynała Wyszyńskiego, całym swym autorytetem poparł umiarkowane stronnictwo Wałęsy, tym samym bardziej zbiliżając Kościół do „Solidarności” niż za czasów jego poprzednika. Spotkanie liderów trzech obozów społeczno-politycznych stanowiło próbę przywrócenia narodowego konsensusu na zasadzie kompromisu914. Mimo to Londyn nie uważał spotkania za rewolucyjne i zdawał sobie sprawę z trudności porozumienia. Liczono jednak na to, że podczas spotkania kierownictwo PRL, dążąc do ugody, zaoferuje opozycji ograniczone podzielenie się władzą915. Nawet aresztowania niektórych działaczy „Solidarności” za rozpowszechnianie „antysocjalistycznych” materiałów starano się interpretować jako próby neutralizacji partyjnej „konserwy”916. Uspokajający wpływ mogła mieć krótka, jednodniowa wizyta Józefa Czyrka w Londynie, do której doszło 20 listopada917.

Niejednoznaczny w swych ocenach sytuacji w Polsce pozostawał w ostatnich tygodniach przed wprowadzeniem stanu wojennego ambasador James. Zauważał, że gen. Jaruzelski, kumulując władzę, „przyniósł ze sobą prestiż, autorytet i poparcie armii”, cieszył się reputacją „patriotycznego, ale umiarkowanego żołnierza”, wypowiadającego się za dalszą odnową, choć ostro krytykującego „Solidarność”. Co ciekawe, dyplomata już po 13 grudnia za duży błąd opozycji uznał nieskorzystanie z ograniczonej – jak przyznawał – oferty udziału w Radzie Porozumienia Narodowego, złożonej przez gen. Jaruzelskiego, i wysuwanie nierealistycznych żądań wolnych wyborów i pluralistycznej Polski918. W ten sposób Anglik niebezpiecznie zbliżał się do ocen formułowanych przez propagandę komunistyczną i pokazywał niepełne zrozumienie strategii obozu władzy. „»Solidarność« powinna wejść [do Rady] i od tej strony pracować w ramach systemu” – konkludował. Podkreślał też spadek wpływów Wałęsy i aktywizację radykałów od końca listopada919.

Brak konkretnych skutków trójstronnego spotkania i dalsze zaostrzenie sytuacji zmusiły Brytyjczyków (i inne państwa zachodnie) do zrewidowania poglądu o realności optymistycznego rozwiązania polskich problemów. W ostatnich dniach przed wprowadzeniem stanu wojennego Brytyjczycy spodziewali się już rychłego przesilenia w Polsce. Zaktywizowali swoją dyplomację – Carrington poprosił m.in. o pilną rozmowę z ambasadorem Bisztygą. Doszło do niej 30 listopada. Niestety, nie znamy jej treści, gdyż Bisztyga zdecydował się osobiście poinformować o niej Czyrka i udał się do Warszawy na polsko-brytyjskie konsultacje polityczne (trwające do 2 grudnia)920. Dobitnie świadczy to o jej dużej wadze.

Na marginesie wątku brytyjskiego warto bardzo skrótowo poruszyć zagadnienie reakcji na „Solidarność” u najbliższego sąsiada Zjednoczonego Królestwa – Irlandii, która podobnie jak Polska zmagała się w tym czasie z głębokim kryzysem gospodarczym (zagraniczny dług tego państwa dwukrotnie przewyższał zadłużenie PRL!). Trzeba pamiętać, że międzypaństwowe kontakty dyplomatyczne były utrzymywane na niskim poziomie: ambasador PRL rezydował w Hadze, a Irlandii – w Sztokholmie. W początkach lat osiemdziesiątych rząd w Dublinie pozostawał w ostrym konflikcie z Londynem, wynikającym m.in. z napiętej sytuacji w Irlandii Północnej. Mimo to w polityce względem Polski zwaśnione strony potrafiły się zdobyć na zaskakującą współpracę: od marca 1981 r. Brytyjczycy w sekrecie przekazywali do Dublina raporty z narad NATO dotyczących Polski, chociaż Irlandia nie należała do sojuszu. Gdyby fakt ten został ujawniony, na Zielonej Wyspie doszłoby do olbrzymiego skandalu politycznego – zwłaszcza że dublińska scena polityczna była w tym czasie bardzo niestabilna. W stosunkach międzynarodowych politycy irlandzcy – podobnie jak ich koledzy z pozostałych państw zachodnich – pragnęli ugrać na polskim kryzysie coś dla siebie. Atutem tego państwa była pewna doza neutralności: funkcjonowanie w obrębie EWG, ale już nie NATO. W Dublinie chciano wykorzystać tę specyfikę i dążyć do większej niezależności Wspólnot Europejskich w kreowaniu polityki wobec PRL (głównie w domenie gospodarczej, ale nie tylko), a tym samym wzmacniać też własną pozycję w tych strukturach. Jednocześnie nie zamierzano rezygnować z bliskich kontaktów z Waszyngtonem w celu neutralizowania dyplomacji brytyjskiej w kontekście Irlandii Północnej. Oto dobry przykład meandrów dyplomacji921.

Należy podkreślić, że legalna działalność „Solidarności”, a także wprowadzenie stanu wojennego były bardzo żywo komentowane nie tylko przez największe irlandzkie media, ale i prasę lokalną922, co dowodziłoby realnego zainteresowania obywateli tego państwa sprawami polskimi. Zaciekawienie to mogło wynikać ze świadomości podobnych wątków w historii obu narodów. Irlandczycy zaangażowali się w pomoc materialną dla Polaków mimo własnych kłopotów finansowych (w 1980 i 1981 r. dochodziło tu do strajków głodowych z ofiarami śmiertelnymi). W największych irlandzkich pismach tematyka polska pojawiała się od sierpnia 1980 r. do pierwszych miesięcy 1982 r. niemal codziennie, bardzo często na pierwszych stronach923.

Państwa „satelickie”

Mniej znaczące dla Polski kraje demokratycznego świata, uzależnione od tych największych, kształtowały swoją politykę wobec „Solidarności” i PRL w ramach ogólnych założeń realizowanych przez „wielką czwórkę”. Na przykład władze austriackie zachowywały podobny dystans do wydarzeń z okresu legalnej działalności „Solidarności” jak rząd zachodnioniemiecki. Wynikało to przede wszystkim z neutralnego statusu Austrii. Miał on swoje konkretne implikacje: tak jak w przypadku Finlandii i Szwecji, między PRL a Austrią istniała międzyrządowa umowa o bezwizowej wymianie osobowej. W związku z tym w tych państwach szczególnie obawiano się masowego napływu uchodźców z Polski w razie inwazji radzieckiej (lub siłowego rozprawienia się z „Solidarnością”). Polskie MSZ w kwietniu 1981 r. pisało nawet o sympatii austriackich polityków oraz o „zrozumieniu dla przemian i stanowiska władz polskich”, w co oczywiście nie należy w pełni wierzyć. Moderujące stanowisko przyjmował prezydent Rudolf Kirchschläger, nawołujący do „umiaru w forsowaniu przemian”924.

Cieniem na wzajemnych relacjach położyła się w tym czasie odmowa wjazdu do Polski jedynej austriackiej korespondentce nad Wisłą, Barbarze Coudenhove-Kalergi, z telewizji ORF. Ambasada polska w Wiedniu obiecywała załagodzić sprawę, ale nie rozwiązała problemu925. Źródłem pewnych niesnasek było również wydalenie z Polski w styczniu 1981 r. austriackiego dziennikarza Georga Karpa, pracującego dla „Sterna”926.

Bruksela z kolei przyjęła mniej zdecydowaną postawę wobec władz peerelowskich niż jej południowa sąsiadka. Od sierpnia belgijska ambasada w Warszawie starała się utrzymywać kontakty z polskimi decydentami, którzy przedstawiali własny ogląd sytuacji, np. 26 września z ambasadorem Marcelem Houllezem rozmawiał wiceminister Marian Dobrosielski927. Na podstawie kontaktów tego typu próbowano przewidzieć rozwój wydarzeń. 14 października w belgijskiej ambasadzie sporządzono raport o realizacji porozumień sierpniowych. Zwracano w nim uwagę, że umiarkowanie liderów „Solidarności” i nurty reformistyczne w partii sprzyjały wprowadzeniu w życie przyjętego kompromisu. Podkreślano jednak, że równie dobrze mogło dojść do zdławienia środowisk niezależnych, na co wskazywały przejawy złej woli władz. Rozumiano, że wywalczony dualizm związkowy, prawo do strajku i ograniczenia cenzury uderzały w monopol partii, znacznie naruszając obowiązującą granicę ideologiczną. Oczywiście obawiano się zarazem reakcji ZSRR i „bratnich krajów”. Co prawda liczono na to, że Moskwa mogłaby pozwolić na pewne rozszerzenie polskiej wersji komunizmu (skoro pozwoliła na niezależny Kościół i prywatne rolnictwo), ale pytano, jak daleko te koncesje mogą sięgnąć. Analitycy ambasady Belgii nie byli optymistami: stwierdzili, że obawa przed rozszerzeniem się „ducha Gdańska” na cały blok wschodni sprawiała, iż „Związek Radziecki ma obiektywne powody, by interweniować w Polsce”. Zauważano przy tym, że była to tylko ostateczność, w razie niepowodzenia innych środków: przetasowań w kierownictwie PZPR, presji na polskich towarzyszy i wreszcie inspirowania wewnętrznego użycia siły. Na razie Moskwa, preferująca pokojowe rozwiązanie kryzysu, miała przyjąć wyczekującą postawę i śledzić rozwój sytuacji. PZPR, w przeciwieństwie do swej czeskiej odpowiedniczki z lat 1967–1968, nie wymknęła się przecież spod kontroli i można było dać jej szansę. Konkluzja raportu była dość cyniczna: „Polacy zatem powinni przede wszystkim uniknąć sytuacji, w której porażka komunizmu stałaby się zbyt oczywista”928.

W dniach 4–5 grudnia 1980 r. oficjalną wizytę w Polsce złożył szef belgijskiego MSZ Charles-Ferdinand Nothomb. W tym trudnym politycznie momencie Nothomb, który pragnął zorientować się, czego strona polska potrzebuje od Wspólnot Europejskich, nie spotkał się z najważniejszymi politykami polskimi929. Rozmawiał za to m.in. z przewodniczącym Rady Państwa Henrykiem Jabłońskim oraz wicepremierami Mieczysławem Jagielskim i Henrykiem Kisielem. Zdaniem Józefa Czyrka, Nothomb występował w istocie jako emisariusz dziewięciu państw skupionych w EWG. Podczas rozmów strona polska wystąpiła z prośbą o pomoc gospodarczą. Nothomb wyraził gotowość jej udzielenia, a także niepokój o rozwój sytuacji w Polsce. Dodatkowo negocjowano warunki uzyskania belgijskich kredytów. Dyskutowano również o kwestiach rozbrojeniowych i współpracy w ramach KBWE. Jak niezbyt konkretnie podsumowywał Czyrek, „wizytę Nothomba oceniamy jako kolejny dowód żywotności szerokiego dialogu politycznego z Belgią, potwierdzającego swą użyteczność szczególnie w skomplikowanej sytuacji międzynarodowej”930. Również sam Nothomb po powrocie do Belgii miał bardzo wysoko oceniać swoją wizytę931, co rzecz jasna niewiele znaczyło.

W celu zrównoważenia tej prorządowej podróży szybko postarano się zaprosić polskich związkowców do Belgii. Wizytę zaplanowano na początek 1981 r. Plany wyjazdu wzbudziły zaniepokojenie polskich władz, które stale przyglądały się pomysłom belgijskich gospodarzy. W szyfrogramie z 21 stycznia 1981 r. Ambasada PRL w Brukseli informowała ministra Czyrka o inicjatywie projektu politologicznego „L’entreprise de Demain” („Dzieło Jutra”), organizującego debaty w cyklu „Courage et verités” („Odwaga i prawdy”). W ramach cyklu miało się odbyć spotkanie z Lechem Wałęsą i Mają Komorowską, prowadzone przez Jana Kułakowskiego, szefa WCL/CMT (Światowej Konfederacji Pracy). „L’entreprise de Demain” miało przy tym filmować pobyt „Solidarności” w Belgii. Nie podobało się to polskiej ambasadzie, która uważała belgijską instytucję za reakcyjną. Proponowała więc namówić „Solidarność” do zmiany planów932. Ostatecznie nie doszło do tej podróży.

Japonia, wierny sojusznik Stanów Zjednoczonych, jeśli chodzi o stosunek do „Solidarności”, na ogólnej płaszczyźnie szła drogą wyznaczoną przez amerykańskie supermocarstwo933, choć w Tokio nie chciano tak łatwo rezygnować z polityki détente934. Podczas pobytu na początku maja 1981 r. w USA premier Zenkō Suzuki we wspólnym oświadczeniu z prezydentem Reaganem wyraził przekonanie, że jakakolwiek zewnętrzna interwencja w sprawy polskie będzie wyraźnie szkodzić światowemu pokojowi. Obaj politycy zgodzili się, że zachodnie demokracje powinny współdziałać i koordynować swą politykę względem Polski935 – było to podstawowe założenie dyplomacji Białego Domu w stosunku do swych sojuszników w sferze relacji z PRL i „Solidarnością”. Japończycy jednak z zastrzeżeniami traktowali NATO-wskie plany działań w razie interwencji radzieckiej, do których zostali dopuszczeni. Choć przekonywali, że ogólnie zgadzały się one z polityką japońską, to nie przyjmowali niektórych rozwiązań szczegółowych, np. ograniczeń w zakresie rybołówstwa (z uwagi na znaczne uzależnienie Tokio od radzieckich obszarów połowowych)936.

Prosolidarnościowym gestem było zaproszenie do Japonii dziesięcioosobowej delegacji „Solidarności”. Przebywała ona w Kraju Kwitnącej Wiśni w dniach 10–16 maja 1981 r.937 Była to druga oficjalna zagraniczna wizyta związkowa „Solidarności” po prywatnym spotkaniu Wałęsy z Janem Pawłem II i włoskim tournée grupy związkowców z Polski938. Pomysł wizyty pojawił się jeszcze w 1980 r.: 10 listopada sekretarz generalny lewicowej centrali związkowej Sōhyō, Mitsuo Tomizuka, podczas spotkania z Lechem Wałęsą deklarował swe moralne i materialne wsparcie dla „Solidarności”. Skonfliktowana z MOP i przeżywająca tożsamościowy kryzys Sōhyō próbowała podpiąć się pod „Solidarność”, aby wzmocnić swój osłabiony prestiż. Podczas spotkania, mimo pewnych oporów Tomizuki, zgodzono się na podróż delegacji związkowej do Japonii. Podpisano także oficjalną umowę międzyzwiązkową – był to pierwszy dokument międzynarodowy tego typu podpisany przez NSZZ939.

Podczas swego majowego pobytu delegacja (Lech Wałęsa oraz Zbigniew Bujak, Lech Dymarski, Władysław Frasyniuk, Henryk Lipszyc, Tadeusz Mazowiecki, Elżbieta Portykus, Jan Rulewski, Yoshiho Umeda, Magdalena Wójcik) teoretycznie miała się kontaktować tylko ze związkowcami z centrali Sōhyō940. Od razu jednak te wąskie ramy zostały przekroczone, mimo że japoński rząd deklaratywnie dystansował się od wizyty: określił ją jako prywatną i do ostatniej chwili zwlekał z wydaniem wiz941. Delagacja kontaktowała się również z innymi centralami związkowymi: podobnie jak w przypadku Francji lub Włoch, sprawa „Solidarności” skłaniała do współpracy zwaśnione na co dzień centrale (ich przedstawiciele przyjechali później na I Zjazd NSZZ „Solidarność”). Yoshiho Umeda przekonuje wręcz, że polski ruch związkowy przyczynił się do faktycznego zjednoczenia japońskich związkowców i powstania w 1989 r. organizacji Rengo942.

1 maja Wałęsa przemawiał w Tokio podczas spotkania zorganizowanego przez Stowarzyszenie Przyjaźni Polsko-Japońskiej, na które przybyło ponad sześćdziesięciu parlamentarzystów z siedmiu japońskich partii. W kolejnych dniach delegacja jeździła po kraju – odwiedziła Kioto, Osakę i Nagasaki. W tym ostatnim mieście, tak bardzo doświadczonym w czasie II wojny światowej, szef związku odczytał apel pokojowy, oceniony przez polskie MSZ jako dobry. Poza tym Wałęsa namawiał Japonię do pomocy finansowej dla Polski. Przemawiał także na wiecu w hali fabrycznej firmy Matsushita Denki (przybyło na niego ponad 2 tys. osób oraz liczni przedstawiciele mediów: od radzieckich po amerykańskie). Udzielił wielu wywiadów prasowych i telewizyjnych, w których m.in. określił ZSRR jako przyjaciela i przekonywał, że interwencji zbrojnej nie będzie943.

Tymczasem 14 maja, w przedostatnim dniu wizyty delegacji, dokonano zamachu na papieża, co wstrząsnęło polską delegacją, która początkowo chciała skrócić swój pobyt944. Ostatecznie postanowiono pozostać. Gospodarze z Sōhyō, mimo lewicowej tożsamości, z własnej inicjatywy zorganizowali w katedrze w Kioto specjalną mszę, którą odprawił rzymskokatolicki biskup tego miasta. Dyskretnie wzmocniono ochronę delegacji, organizowaną nieoficjalnie przez japońskie władze945.

Podróż związkowców inaczej oceniała sama „Solidarność”, a inaczej władze PRL. Ta pierwsza przytaczała opinie japońskiej prasy, według której wizyta stanowiła „znamienny i bardzo ważny krok na drodze do lepszego zrozumienia oraz pogłębienia wzajemnych stosunków między obu krajami”. Nie da się ukryć, że – jak wiemy – podróże tego typu siłą rzeczy kreowały alternatywną polską dyplomację, mimo ostrożności delegatów i unikania deklaracji politycznych (Sōhyō chciała stworzyć z „Solidarnością” wspólny front na forum MOP, a także razem walczyć o likwidację broni atomowej; na tę propozycję Wałęsa zareagował wymijająco). Wizyta związkowców miała się odbić „szerokim echem w całej Japonii”, a „osobowość L[echa] Wałęsy […] wywarła silne i trwałe wrażenie w tym kraju”946. Rzeczywiście japońska prasa szeroko relacjonowała pobyt Polaków. „J. Mondry”, autor sprawozdania z pobytu delegacji w Japonii, zwrócił również uwagę na konsternację, którą wywołała wypowiedź Wałęsy o „braku praw robotników japońskich”, co było całkowitą nieprawdą – pracownicy w tym kraju cieszyli się większymi przywilejami niż ich koledzy z zachodu Europy. Autor tłumaczył faux pas Wałęsy niewiedzą947.

Również ambasada polska w Tokio informowała, że prasa przyjmowała Wałęsę z entuzjazmem: „zachwycała się jego wąsami, swobodą postępowania, dobrodusznym uśmiechem i poczuciem humoru”948. W ocenie polskich dyplomatów przewodniczący „Solidarności” „powtarzał przekazywane przez nas jego stanowisko w sprawie rozdzielenia funkcji z[wiązków] z[awodowych] od partyjnych i rządowych”. Według nich, delegaci nie uprawiali zatem alternatywnej dyplomacji. Za radykalne uznano poglądy Jana Rulewskiego, który określił ustrój PRL jako totalitarny, mówił ponadto o niewolnictwie chłopa oraz o „manipulowaniu jednostką przez partię i państwo”. Jednak jego wypowiedzi były ignorowane przez media, które skupiły się na wystąpieniach Wałęsy. Polskie MSZ podkreślało też liczne przypadki niezrozumienia między rozmówcami polskimi i japońskimi949.

Ogólnie, zdaniem ambasady, delegacja „Solidarności” była mimo wszystko rozczarowana pobytem w Kraju Kwitnącej Wiśni: narzekała na zbyt mało kontaktów z robotnikami i brak swobody poruszania się. Sōhyō wypełniła gościom każdą minutę. Rulewski określił tę sytuację jako cyrk, a delegaci mieli się czuć jak w więzieniu950. Polski wywiad informował z kolei, że delegacja przeprowadziła ważne rozmowy z wysokimi urzędnikami japońskiego MSZ, resortu finansów, a także z ministrem pracy Masayuki Fujio. Podczas dyskusji stanowisko antyradzieckie miał wykazywać, oprócz Jana Rulewskiego, Zbigniew Bujak951. W kontraście do tych osób wypowiedzi samego Wałęsy były interpretowane jako powściągliwe i spokojne (podobnie jak podczas pobytu we Włoszech), w ocenach innych członków delegacji – w tym nawet Tadeusza Mazowieckiego – jako niekiedy wręcz zbyt ostrożne952. Czy ambasada nie szukała tu zbyt gorliwie elementów rozłamu w kierownictwie „Solidarności”? Na pewno, mimo zgryźliwych uwag o Wałęsa fever, panującej w Japonii, placówka pozytywnie oceniała ogólną powściągliwość związkowców i zauważała, że wizyta nie doprowadziła do wyjścia „poza przyjęte zasady […] stosunków między naszymi krajami”953. Między wierszami można wyczytać, że takiego wyjścia się obawiano.

W kolejnych miesiącach uwidaczniała się aktywność japońskich środowisk powiązanych z Polską. Ważną rolę odgrywał w tych kontaktach Yoshiho Umeda, zastępca szefa biura zagranicznego Regionu Mazowsze. W listopadzie 1981 r. ukazał się pierwszy numer miesięcznika „Biuletyn Polski” („Porando-geppo”), wydawanego przez powstałe nieco wcześniej Centrum Informacji Polskiej. Do 1991 r. ukazały się 102 numery tego pisma954.

Kanada, zachowywała o wiele większy dystans wobec wydarzeń w Polsce niż jej potężny północny sąsiad lub nawet Francja. Jak donosiła polska ambasada, premier Pierre Trudeau, lewicowy liberał, zakazał swoim ministrom i dyplomatom publicznego wypowiadania się w sprawach polskich. Choć jego stosunki z Jimmym Carterem były bardzo przyjazne, Trudeau realizował niezależną politykę kanadyjską, dystansującą się od amerykańskiej. W kwestiach polskich politykę tę miała cechować duża powściągliwość i zasada absolutnej nieingerencji955. Kanadyjski rząd przychylniej niż sojusznicy oceniał też zachowanie polskich władz: delegacja Kanady przy NATO w końcu sierpnia podkreślała wyjątkową szybkość, z jaką rząd realizował postulaty „Solidarności”. Nie manifestowano przy tym tak bardzo pesymistycznych ocen, lecz podkreślano, że zarówno ZSRR, jak i USA przyznały Polsce duże kredyty956. Jednocześnie w kręgach kanadyjskiej partii konserwatywnej pojawiały się tendencje do zaostrzenia kursu. Rolę lobbysty próbował odgrywać Kongres Polonii Kanadyjskiej, który dążył do stworzenia w parlamencie nieformalnej prosolidarnościowej grupy posłów. Plany te były jednak torpedowane przez rząd i polskie władze957.

Mimo ostrożności sytuacja w Polsce budziła zrozumiałą ciekawość polityków kanadyjskich. Już 14 sierpnia 1980 r. w raporcie stałego przedstawicielstwa Ottawy przy NATO stwierdzono: „jest oczywiste, że Polska znalazła się w środku fascynującego eksperymentu z możliwie dalekosiężnymi konsekwencjami”. Tym poważniejszymi, że kraj pogrążał się w ekonomicznym kryzysie958. Tak jak wszędzie, bardzo szybko zwrócono oczy ku Moskwie. Jeszcze przed podpisaniem porozumień sierpniowych wskazywano na możliwość powtórzenia się scenariusza czechosłowackiego959. Dlatego ze szczególnym zainteresowaniem śledzono zmiany w polskiej partii i próbowano dociec, czy szła ona w kierunku wyznaczonym przez czeskich towarzyszy w 1968 r.960

Trudeau od sierpnia 1980 r. do grudnia 1981 r. konsekwentnie trzymał się linii nieingerencji innych państw (wschodnich i zachodnich) w sprawy polskie. Przekonywał, że Kanada nie wspiera antyrządowych środowisk w Polsce961. Tym samym jego linia polityczna zbliżała się do niemieckiej i skandynawskiej. O ostrożnej postawie polityków kanadyjskich świadczył fakt, że kiedy we wrześniu 1980 r. w Toronto staraniem Polonii odsłonięto pomnik upamiętniający Zbrodnię Katyńską, na uroczystościach nie zjawił się żaden znaczący polityk partii rządzącej962. Niemniej fałszywy alarm z grudnia 1980 r. w sprawie interwencji radzieckiej wszczęto również w Ottawie, gdzie zawierzono ostrzegawczemu raportowi Pentagonu963. Parlament pod wrażeniem chwili ogłosił 21 grudnia Dniem Modlitwy o Pokój i Bezpieczeństwo Polaków964.

Atmosferę strachu przed polskim kryzysem i inwazją ZSRR tworzyły kanadyjskie media. Według polskich dyplomatów, „sprawy polskie […] znajdowały się bez przerwy w czołówkach prasy i innych kanadyjskich środków masowego przekazu”. Poruszano najczęściej wątki alarmistyczne, podkreślające katastrofalne skutki napięć społecznych dla polskiej gospodarki. Obawiano się interwencji radzieckiej. I jakkolwiek z sympatią patrzono na „Solidarność”, to przestrzegano przed jej zbyt wygórowanymi żądaniami965.

Zmiany wprowadzone po VIII Plenum KC PZPR (wybór Jaruzelskiego na premiera) miały być pozytywnie przyjęte przez polityków kanadyjskich. Trudno rzecz jasna, podobnie jak w przypadku wymienionych już krajów, w pełni wierzyć raportom MSZ. Na pewno wiarygodnie brzmi informacja, że rząd popierał umiarkowane skrzydło „Solidarności” i obawiał się radykalizacji sytuacji w Polsce966. Pokrewne nastawienie reprezentował przecież nawet Waszyngton. Później, w trudnym okresie po tzw. prowokacji bydgoskiej, w Kanadzie zachowano – zdaniem strony polskiej – spokojne i wyważone stanowisko, przekonując, że polskie problemy powinny być rozwiązane polskimi rękoma967. Podczas kanadyjsko-amerykańskich konsultacji w Ottawie w marcu 1981 r. sprawy polskie zeszły na drugi plan. Trudeau stwierdził, że nie należy wprowadzać zamieszania w reakcjach na kryzysy i możliwe niepokoje (być może nawiązywał do amerykańskiej pomyłki z grudnia 1980 r.), tylko działać jednomyślnie w duchu wolności – co niewiele znaczyło968. Na forum NATO Kanada nie była zarazem zwolenniczką nakładania ewentualnych sankcji ekonomicznych na Moskwę969.

Większość posłów kanadyjskiego parlamentu (prócz grupy konserwatystów) prezentowała podobną, uspokajającą postawę, opartą na żelaznej zasadzie nieingerencji, mającej na celu zminimalizowanie zagrożenia inwazją radziecką, ale kosztem désintéressement wobec wewnętrznych działań władz PRL970. „Jak dotychczas nie obserwujemy żadnych negatywnych posunięć lub utrudnień w naszych stosunkach z Kanadą” – podkreślała ambasada polska w Ottawie971. Wyrazem współpracy międzyrządowej były polsko-kanadyjskie konsultacje w sprawie zawarcia konwencji konsularnej, prowadzone w Ottawie w czerwcu 1981 r.972, a także październikowe narady handlowe973.

Otoczenie premiera Trudeau nieoficjalnie negatywnie przyjęło przebieg i ustalenia I Zjazdu „Solidarności”. Przyznawano rację polskim władzom, które uznały obrady za podważenie socjalistycznego porządku PRL. Chociaż podkreślano zwycięstwo umiarkowanej linii Wałęsy, uważano, że radykalizacja żądań, która pojawiła się na zjeździe, znacząco wzmocniła przekonanie rządów „bratnich krajów” o niebezpieczeństwie „Solidarności”. Nigdy wcześniej nie było tak oczywiste, że NSZZ to ruch opozycji politycznej. I choć zaznaczano, że nie był to ruch antysocjalistyczny, w przyszłość spoglądano z rosnącymi obawami974. Politykę radziecką z wczesnej jesieni 1981 r. interpretowano jako możliwe ultimatum dla polskich władz975. W tym kontekście Kanada duże nadzieje pokładała też w rokowaniach Wałęsa–Glemp–Jaruzelski, które toczyły się na początku listopada. Liczono na to, że przyczynią się one do rozładowania napięcia w Polsce976. Uspokajające głosy płynęły także od członków delegacji sejmowej (z marszałkiem Stanisławem Gucwą na czele), która na początku grudnia udała się do Kanady977. Okazało się, że nadzieje te były płonne.

Różnorodna postawa Południa

W grupie państw śródziemnomorskich nie uwidoczniło się jednolite stanowisko wobec wydarzeń szesnastu miesięcy „Solidarności”. Ogólnie życzliwemu nastawieniu Półwyspu Iberyjskiego i Włoch towarzyszyła obojętność Grecji i specyficzna, koncyliacyjna polityka Watykanu.

Jak przekonywało polskie MSZ, wybuch „Solidarności” spotkał się w Hiszpanii, starającej się o akces do Wspólnot Europejskich, z sympatią, ale „informacje z Polski posiadały na ogół dosyć zrównoważony charakter”. Obawiano się reakcji ZSRR, działań USA i powrotu zimnej wojny978. Szef hiszpańskiego MSZ José Pedro Pérez-Llorca miał wyrażać „sympatię dla procesu odnowy”, a jednocześnie umiar, „bez propagandowych gestów”. Nie wierzył (deklaratywnie) w interwencję ZSRR, ale obawiał się posunięć „bratnich” wojsk w Czechosłowacji i NRD979. Podzielał więc pesymizm dyplomatów innych państw zachodnich. „Solidarność” stała się przyczyną osłabienia związków hiszpańskich komunistów z Moskwą: 14 grudnia 1980 r. Santiago Carillo, przywódca Hiszpańskiej Partii Komunistycznej, przeciwstawił się polityce radzieckiej i stwierdził, że robotnicy powinni stawić opór w razie inwazji. Z kolei rzecznik partii Manuel Azcarate bez ogródek dopowiadał, że w razie interwencji hiszpańscy komuniści zerwą stosunki z KPZR980. Tak ostrych wypowiedzi nie formułowało nawet wielu polityków antykomunistycznych.

W 1981 r. władze i media hiszpańskie pozytywnie i z pewnym zaskoczeniem oceniały umiarkowanie Wałęsy, unikanie przez niego konfrontacji i dążenie do dialogu. Podkreślano też tonującą rolę Kościoła i Watykanu981. W stosunkach z władzami król i rząd mieli z kolei wykazywać zrozumienie „dla wysiłków […] na rzecz wewnętrznej stabilizacji”982. Niepokoje wzbudziła marcowa eskalacja napięcia, związana z rocznicą wydarzeń 1968 r., tzw. prowokacją bydgoską i mawewrami radzieckimi, a także narada kierownictwa partyjno-państwowego Polski i ZSRR983. W kontaktach z NATO Hiszpanie deklarowali, że ich reakcja na ewentualną interwencję Moskwy będzie formułowana „w solidarności z Sojuszem Atlantyckim”, ale unikali konkretów984. Kompromis „Solidarności” z władzami osiągnięty pod koniec marca 1981 r. został i tu przyjęty z ulgą. Zdaniem bezpieki, we wszystkich środkach przekazu następowało „oddramatyzowanie polskiego tematu”985. Bardziej wyważone stawały się oceny parlamentu, choć prawica wciąż przekonywała o pełzającej interwencji radzieckiej986. Pesymistyczny ton uwidocznił się od połowy roku – zauważano coraz większą irytację ZSRR i obawiano się jej konsekwencji987. Tonu tego nie zmieniły rozmowy szefa MSZ Józefa Czyrka (który gościł w Madrycie w październiku 1981 r.) z José Pedro Pérezem-Llorcą988.

Rządząca w sąsiedniej Portugalii od 1979 r. koalicja centrolewicy z centroprawicą (Blok Demokratyczny, tzw. AD) nie traktowała fenomenu „Solidarności” pierwszoplanowo, choć ambasada polska w Lizbonie pisała o „niesłabnącym życzliwym zainteresowaniu rozwojem sytuacji w Polsce”. Podobnie jak większość państw zachodnich, Portugalia deklarowała bezwględne przestrzeganie zasady nieingerencji w sprawy polskie. Tak jak inni, życzliwie miała przyjąć wybór Jaruzelskiego na premiera989. W kraju tym pojawiały się prosolidarnościowe inicjatywy polityczne: w maju 1981 r. w Lizbonie powstał Komitet Informacyjny dla poparcia „Solidarności”; inicjatorami było kilku posłów z socjalistycznej partii FRS. W skład komitetu weszli działacze największych lewicowych partii portugalskich: PS (Partido Socialista), UEDS (União da Esquerda Democrática Socialista), UDP (União Democrática Popular) oraz działacze związkowi z UGT (União Geral de Trabalhadores), a nawet z komunistycznej IN (Intersindical Nacional)990. W sumie ton tej organizacji nadawali lewacy – według określenia polskiej ambasady991.

Zdecydowanie większym zainteresowaniem polski ruch związkowy cieszył się we Włoszech – przede wszystkim z racji usytuowania Watykanu. Jak donosiła ambasada polska w Rzymie, od drugiej połowy 1980 r. strajki na Wybrzeżu znalazły się w „centrum zainteresowania włoskich ośrodków rządowych i partii politycznych”992. Zachodni dyplomaci zwracali uwagę na umiarkowanie pozytywny stosunek Włoskiej Partii Komunistycznej do strajkujących robotników993. Podpisanie porozumień sierpniowych przyjęto w Palazzo Chigi – według słów MSZ – z głębokim zadowoleniem. Rząd włoski obiecywał pomoc gospodarczą994. I tu jednak od razu zaczęto się zastanawiać nad możliwymi reakcjami Moskwy. W październiku 1980 r. na forum Rady Północnoatlantyckiej włoski stały przedstawiciel Vincenzo Tornetta wymieniał możliwe scenariusze działań: militarną akcję polską, ograniczoną interwencję niektórych „bratnich krajów” bez udziału ZSRR, powtórzenie scenariusza czechosłowackiego lub też bezpośrednią inwazję radziecką. Wszystkie warianty uznał za równie możliwe, choć w komentarzach do tej wypowiedzi sojusznicy zaznaczali, że z oczywistych względów psychologicznych udział wojsk NRD byłby bardzo źle odebrany995.

Wolę udzielenia finansowego wsparcia dla Polski wyraził szef MSZ Emilio Colombo, który gościł w Polsce 8 listopada i rozmawiał z Józefem Czyrkiem na temat współpracy bilateralnej oraz zbliżającej się sesji KBWE w Madrycie996. Dzień później polityk udał się do Moskwy. Zarówno w Warszawie, jak i w rozmowach z politykami radzieckimi Colombo podkreślał wagę zasady nieingerencji w wewnętrzne sprawy polskie. Mieszanie się jakiegokolwiek państwa w problemy Polaków przeczyło założeniom postawy détente – przekonywał997. Rozmówcy przyznawali mu rację. Kwestie finansowe poruszał szef Banca d’Italia, Carlo Ciampi, który w listopadzie 1980 r. przyjechał do Warszawy998.

Jednocześnie stałe przepychanki polityczne i niestabilność włoskich ekip rządowych (np. w końcu września 1980 r. upadł centrystyczny rząd Francesca Cossigi), którym towarzyszyły przeciągające się okresy bezkrólewia (po upadku Cossigi nowy gabinet wybierano blisko miesiąc), nie pozwalały na wypracowanie spójnej i konsekwentnej strategii względem PRL i „Solidarności”999. Dlatego Włosi mieli duże trudności z realizacją podstawowego celu swej Ostpolitik: uzgadniania z sojusznikami jednolitej postawy wobec wydarzeń w bloku wschodnim1000.

„Solidarność” nie stała się dla skłóconych polityków włoskich tak ważnym tematem jak dla ich kolegów z krajów „wielkiej czwórki”. Niemniej oświadczenie liderów komunistów włoskich z 9 grudnia 1980 r. przeciwstawiające się ewentualnej agresji radzieckiej na Polskę zrobiło duże wrażenie w rzymskich kołach politycznych1001. Podobnie jak w Hiszpanii, „Solidarność” przyczyniła się do osłabienia przyjaźni towarzyszy z Włoch i ZSRR. Polska opozycja przyczyniła się za to do zacieśnienia współpracy między włoską i hiszpańską partią komunistyczną – jej przejawem było np. wspólne oświadczenie z 30 czerwca 1981 r., w którym podkreślano, że Polacy powinni sami rozwiązywać swe problemy1002.

Sprawa polskiego niezależnego ruchu związkowego wzbudziła duże zainteresowanie włoskich central związkowych. 7 stycznia do Gdańska przybyła delegacja włoskich metalowców. Tydzień później, w dniach 13–19 stycznia 1981 r., we Włoszech na czele delegacji „Solidarności” przebywał Lech Wałęsa1003. Był to pierwszy zagraniczny wyjazd lidera NSZZ. Choć oficjalnie ta wizyta miała charakter związkowy (jednym z organizatorów była Zjednoczona Federacja Związkowa) i prywatno-religijny1004, to wymiar polityczny podróży był nie do uniknięcia. Przygotowania do wizyty prowadzono od kilku miesięcy. Już 30 września 1980 r. zaproszenie dla Wałęsy wysłała Federacja CISL-CGIL-UIL. Wizytę próbowano wcisnąć w gorset religijnej pielgrzymki do Watykanu1005, ale według ambasady polskiej w Rzymie, w grudniu włoskie związki zawodowe CISL (Confederazione Italiana Sindacati Lavoratori, Włoska Konfederacja Związków Zawodowych) i UIL (Unione Italiana del Lavoro, Włoska Unia Pracy) zamierzały też, dzięki nieoficjalnym kontaktom z działaczami „Solidarności”, nadać tej wizycie charakter antykomunistyczny. Dlatego ambasada wspierała komunistyczną CGIL (Confederazione Generale Italiana del Lavoro, Włoska Powszechna Konfederacja Pracy), traktując ją jako głównego organizatora wizyty. Zgodziła się np. pod koniec grudnia na pilne wysłanie do Polski delegacji tej centrali w celu odpowiedniego – dla PRL – ukierunkowania programu podróży Wałęsy1006. Obawy przed wyjazdem wysuwała ambasada ZSRR, która widziała w nim możliwość politycznej manifestacji1007.

„Solidarność” była gotowa na kompromis: część wizyty (15–17 stycznia) miała organizować CGIL, ale w pozostałych dniach (13–14 i 18–19) Wałęsa miał być goszczony – jak informował Tadeusz Mazowiecki – przez katolicką wspólnotę w Rzymie w ramach pielgrzymkowego wymiaru podróży. Pomysły te nie podobały się i polskiej ambasadzie, i CGIL1008. Tymczasem Stolica Apostolska zapewniała, że nie dopuści do niebezpiecznych konsekwencji pobytu Wałęsy, i podkreślała, że pragnie stabilizacji politycznej w Polsce1009. Przestrzegała nawet polską ambasadę przed nieobliczalnością włoskich niekomunistycznych związków zawodowych1010. W kręgach Kurii Rzymskiej miano nie przyjąć podróży z entuzjazmem, gdyż obawiano się konfrontacji1011. Trudno ocenić, jak dalece doniesienia polskich dyplomatów oddawały realne nastroje hierarchów watykańskich.

Z dużej chmury spadł mały deszcz i wizyta przebiegła bardzo spokojnie. Osiemnastoosobowa delegacja „Solidarności” (oprócz Wałęsy m.in. Tadeusz Mazowiecki, Karol Modzelewski, Bohdan Cywiński) przybyła do Rzymu 13 stycznia. Gości witali sekretarze trzech największych central związkowych, przedstawiciele Watykanu oraz liczni dziennikarze (w tym polonijni)1012. Z USA przybył ojczym Wałęsy1013. Jak donosiło MSZ, powitanie nie było manifestacją polityczną, a Wałęsa podkreślał, że przede wszystkim pragnie spotkać się z papieżem. Po przywitaniu delegacja najpierw złożyła wizytę w polskiej ambasadzie, co lider „Solidarności” uznał za obywatelski obowiązek. Atmosfera spotkania miała być bardzo poprawna1014. Wieczorem w kościele pw. św. Stanisława delegacja spotkała się z Polonią; dzień później pojechała na Monte Cassino – m.in. by uniknąć obecności na audiencji generalnej Jana Pawła II, która mogła stać się miejscem politycznych manifestacji1015. Jak widać, zachowywano szczególną ostrożność i unikano zatargów z władzami PRL, co – podkreślmy raz jeszcze – paradoksalnie legitymizowało w pewien sposób „Solidarność” i zwiększało jej wiarygodność na arenie międzynarodowej, podważając znaczenie peerelowskich władz. Polski wywiad nie omieszkał jednak donieść o niezgodnej ze statutem związku politycznej działalności „Solidarności” za granicą, polegającej m.in. na atakowaniu ustroju socjalistycznego i podważaniu autorytetu PRL. Przejawem tego miało być zachowanie jednego z delegatów, Andrzeja Rozpłochowskiego, który skontaktował się jakoby z personelem Ambasady USA w Rzymie, aby debatować nad reakcjami Waszyngtonu na możliwe scenariusze rozwoju sytuacji w Polsce1016. W tym samym czasie Karol Modzelewski i Kazimierz Świtoń nawiązali nieoficjalne relacje z centralą związkową UIL i rozmawiali na temat form poparcia zachodnich związkowców dla „Solidarności” oraz nacisku ekonomicznego na władze PRL1017.

Dalsze posunięcia Wałęsy we Włoszech stanowiły kontynuację ostrożnej strategii. Uroczystości na Monte Cassino w ocenach ambasady PRL miały spokojny przebieg, delegacja unikała kontrowersyjnych akcentów1018. 15 stycznia związkowcy gościli na prywatnej audiencji u Ojca Świętego. By nie drażnić polskich władz, zrezygnowano z pierwotnego planu zaproszenia na audiencję przedstawicieli emigracji. Poza tym Wałęsa z rodziną miał jeszcze odbyć prywatną rozmowę z papieżem1019 – ale nie jako przewodniczący „Solidarności”1020. Janowi Pawłowi II zależało, by ogólna audiencja miała charakter oficjalny i publiczny, który nie pozwalałby wysuwać oskarżeń o sekretną współpracę opozycji z Watykanem. Wygłoszone przez niego przemówienie było przez rzymską ambasadę PRL oceniane jako bardzo wyważone i „współbrzmiące z linią Wyszyńskiego”1021. Stolica Apostolska, zachowując taką ostrożność, zdawała sobie sprawę – podobnie jak zachodni dyplomaci – że Kościół najskuteczniej łagodzi konflikty polskich władz z opozycją1022.

W kolejnych dniach związkowcy odbyli wiele niezobowiązujących rozmów z włoskimi kolegami, wystąpili także w programie telewizyjnym „Ping Pong”1023. 16 stycznia Wałęsa przemawiał na połączonym mityngu CGIL, CISL i UIL. Włoscy związkowcy opowiedzieli się za prawem każdego kraju do samorządnego ruchu związkowego, niezależnie od ustroju politycznego1024. Dzień później podczas konferencji prasowej przewodniczący delegacji oświadczył, że „Solidarność” nie ma ambicji politycznych1025. W niedzielę (19 stycznia), po mszy, odleciał wraz z kolegami do Warszawy1026.

Podróż delegacji „Solidarności” została dobrze przyjęta przez polskie władze. Rzymska ambasada PRL doceniała, że „udało się uniknąć politycznie niekorzystnych dla Polski implikacji, zarówno w kontaktach ze zw[iązkami] zawodowymi, [jak i] z Watykanem, a także z mass media[mi]”. Wałęsa konsekwentnie trzymał się wytycznych ustalonych w rozmowach z Czyrkiem z jednej, a z kardynałem Wyszyńskim z drugiej strony. Na każdym kroku podkreślał, że „Solidarność” nie jest partią polityczną ani nie ma charakteru wyznaniowego, a wydarzenia w Polsce mają zasięg wyłącznie wewnętrzny. Powtarzał, że problemy powinny być rozwiązywane przez samych Polaków na zasadzie dialogu i kompromisu. Przewodniczący NSZZ umiejętnie unikał kontrowersyjnych tematów i nie dawał się wciągać w dyskusje1027. Nawet dyplomaci radzieccy spokojnie, „wręcz z akcentami uznania”, odbierali przebieg wizyty delegacji „Solidarności” i zauważali brak wystąpień antyradzieckich oraz skuteczną kontrolę delegatów ze strony Kościoła i Watykanu1028. W ambasadzie cieszono się, że Wałęsa okazał się „umiarkowany i rozważny”, i z satysfakcją zaznaczano, że ta ostrożność osłabiła mit Wałęsy i wpłynęła na spadek zainteresowania mediów1029. Być może było to krótkowzroczne zadowolenie. Jak podkreślaliśmy, taką postawą „Solidarność” zyskiwała na wiarygodności w oczach zachodnich dyplomatów, czego ambasada nie dostrzegała. Pewien niepokój komunistów wzbudzały za to liczne nieformalne rozmowy i kontakty nawiązane przez delegację. Wałęsa rozmawiał np. z przyszłym brazylijskim prezydentem, a ówcześnie działaczem związkowym Luizem Inácio da Silvą – „Lulą”. Aktywni towarzysko byli także inni delegaci, zwłaszcza Andrzej Celiński, Bohdan Cywiński, Romuald Kukołowicz, Tadeusz Mazowiecki, Karol Modzelewski i Kazimierz Świtoń. Jak przyznawały polskie władze, „o większości z nich [spotkań – przyp. P.P.] nie mamy danych”1030.

W dalszych miesiącach włoską sceną polityczną wstrząsnęła afera związana z przynależnością czołowych polityków do jednej z lóż masońskich. Niezbyt głośnym echem odbiła się kwietniowa wizyta w Mediolanie drugorzędnych przedstawicieli „Solidarności” i rządu, którzy razem – co warto podkreślić – charakteryzowali polski kryzys gospodarczy i prosili o pomoc zachodnią1031. Bez wymiernych rezultatów zakończyła się też czerwcowa wizyta na Półwyspie Apenińskim delegacji „Solidarności” Rolników Indywidualnych z Janem Kułajem na czele1032. W tym samym miesiącu we Włoszech odbyły się wybory regionalne, które osłabiły wpływy chadecji. Nowy rząd utworzył Giovanni Spadolini, lider Partii Republikańskiej1033. W tym czasie Emil Wojtaszek został mianowany nowym ambasadorem w Rzymie1034.

Mimo tych wstrząsów minister spraw zagranicznych Emilio Colombo zapewniał w połowie lipca 1981 r. polską ambasadę, że rząd włoski będzie życzliwie rozpatrywał polskie postulaty ekonomiczne. I rzeczywiście: w 1981 r. Włosi kilkakrotnie poszli Polakom na rękę w sprawach kredytowych i refinansowaniu zadłużenia1035. W kontaktach z polską placówką Colombo wyraził także zainteresowanie odwiedzeniem Polski na jesieni1036. Z kolei socjalistyczny prezydent Alessandro Pertini chwalił „zwycięstwo linii rozsądku” w Polsce i deklaratywnie popierał ustalenia IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR1037. Zapewnienia te nie wykraczały poza poziom grzecznościowych formułek. Wydaje się jednak, że Włosi faktycznie stosunkowo optymistycznie oceniali uspokojenie nastrojów politycznych w Polsce po zjeździe. Ambasador Republiki w Warszawie przekonywał w tym czasie, że interwencja radziecka stała się mało prawdopodobna (co rzecz jasna nie rozwiązywało polskich problemów)1038. Polski wywiad nie miał jednak wątpliwości, że włoskie kręgi decyzyjne uznawały „Solidarność” za „czynnik stały w polskim krajobrazie politycznym” i starały się z nią współpracować, promując zarazem umiarkowaną linię w związku1039.

Włoskie analizy wewnętrzne potwierdzały te opinie, a nadzwyczajny zjazd PZPR rzeczywiście nie był interpretowany negatywnie. W sporządzonym na początku lipca 1981 r. konspekcie wystąpienia stałego przedstawiciela Włoch przy NATO Vincenzo Tornetty na forum Rady Północnoatlantyckiej pojawiła się teza o „stabilizacji wewnątrz destabilizacji” sytuacji w Polsce. Mogła ona jednak trwać jedynie przy „umiarkowaniu, realizmie i świadomości ograniczeń” nie tylko „Solidarności”, ale także rządu i Moskwy. Na razie udawało się realizować te cele: władze polskie, lawirując między presją ZSRR a żądaniami społeczeństwa, starały się zyskać na czasie i odsuwać problemy. Opozycja powstrzymywała radykałów, a Moskwa nie zamierzała interweniować. Ten stan rzeczy nie był jednak trwały: Kościół i „Solidarność” nie mogły się posunąć za daleko w polityce koncyliacyjnej, gdyż musiały się liczyć z nastrojami społecznymi. Kreml z kolei nie wykluczał a priori interwencji, choć uważał ją za ostateczność. Polskie władze nie potrafiły jednak dać towarzyszom radzieckim gwarancji sprawowania kontroli nad Polską, a w Moskwie dostrzegano niepokojące, demokratyczne tendencje w przygotowaniach do IX Zjazdu1040. Tak jak politycy innych państw, włoscy eksperci nie potrafili zatem sformułować jasnych prognoz na przyszłość.

Emilio Colombo powtórzył swe niewiele mówiące deklaracje pod koniec września podczas rozmów z Józefem Czyrkiem w Nowym Jorku przy okazji obrad ONZ1041 oraz w rozmowie z ambasadorem Emilem Wojtaszkiem 7 października1042. Sam Czyrek gościł w Rzymie między 12 a 14 października; uzyskał obietnicę nowych kredytów w wysokości 60 mln lirów1043. Polityk przy okazji zaprosił do Polski premiera Giovanniego Spadoliniego i ponowił zaproszenie dla Emilia Colombo, sformułowane dwa tygodnie wcześniej w Nowym Jorku1044. Propozycje te pojawiły się w kontekście niedawnego I Zjazdu „Solidarności”, który we Włoszech wzbudził mieszane uczucia: cieszono się ze zwycięstwa Wałęsy, ale dostrzegano silne tendencje radykalne w związku. Na forum NATO pytano retorycznie: „czy potwierdzenie przez »Solidarność« swych długofalowych celów sprowokuje Moskwę do jakiejś formy reakcji?”1045.

Podróż premiera Spadoliniego, który chciał zawitać do Polski w drugiej połowie grudnia lub w styczniu 1982 r., z oczywistych względów nie mogła dojść do skutku1046. Wcześniej, na początku listopada, Spadolini gościł w Londynie, gdzie wśród wielu tematów zabierał głos w sprawie polskiej, powtarzając dogmat zachodniej polityki w tym czasie: „Polska musi mieć możliwość decydowania o własnym losie na swój sposób, a jeśli prosi o pomoc gospodarczą czy żywnościową, co zdarza się od czasu do czasu, robimy wszystko, co w naszej mocy, by jej pomóc”. Podkreślał, jak ważna dla przyszłości PRL jest zdolność do „w miarę łagodnego przejścia przez kłopoty ekonomiczne”1047.

Z wiadomych powodów polityka włoska często krzyżowała się z działalnością Stolicy Apostolskiej. Najlepiej fakt ten ukazuje audiencja Wałęsy u Jana Pawła II, do której doszło 15 stycznia 1981 r., podczas pobytu tego pierwszego we Włoszech1048. Przywódca „Solidarności” uważał ją za najważniejszy moment podróży1049. Jest jasne, że malutkie państewko papieża Polaka traktowało sytuację w Polsce jako jedną z priorytetowych dziedzin w swej polityce zagranicznej. Zresztą i przed wyborem Karola Wojtyły PRL zajmowała szczególne miejsce w dyplomacji watykańskiej, jako jedyne państwo komunistyczne, w którym olbrzymia większość mieszkańców deklarowała przywiązanie do katolicyzmu. Ważność Polski dla Watykanu miała nawet swoje instytucjonalne potwierdzenie: od 1976 r. w Rzymie działała stała grupa robocza do spraw kontaktów między obydwoma państwami, w pewnej mierze stanowiąca odpowiednik placówki dyplomatycznej. Watykanowi nie udało się utworzyć analogicznej instytucji w Warszawie1050.

Obecnie, w sytuacji politycznej zaistniałej po porozumieniach sierpniowych, cele Watykanu nie były do końca jednoznaczne: życzliwości dla ruchu opozycyjnego, o wyraźnie przecież religijnym wymiarze, towarzyszyło pragnienie tonowania napięcia i niedopuszczenia do eskalacji tlących się i wybuchających konfliktów. Zachodni eksperci rozumieli, że papież jest przecież polskim partriotą, któremu zależało przede wszystkim na dobru polskiego narodu. Stosunek Ojca Świętego do spraw polskich tłumaczono emocjami człowieka, którego ojczyzna znalazła się w niebezpieczeństwie. Ten brak obiektywizmu miał być przedmiotem pewnej krytyki dostojników watykańskich. Nikt nie miał za to wątpliwości co do znaczenia polityki Jana Pawła II: „fakt, że Kościół stanowi jedyną społeczność, w której Polacy, wierzący i niewierzący, odnajdują swoją tożsamość narodową, wystarczy do wyjaśnienia jego kluczowej roli w sprawach świeckich” – przekonywali analitycy francuskiego MAE. Tak zwany karnawał „Solidarności” tylko wzmógł znaczenie papieża1051.

Kierowany przez Polaka Kościół, który próbował w tej skomplikowanej sytuacji grać rolę mediatora i moderatora, musiał czynić pojednawcze gesty wobec władz PRL i w pewnej mierze dążyć do hamowania manifestacji prosolidarnościowych. Olbrzymie znaczenie papieża dla Polaków zmuszało go do maksymalnej ostrożności; Jan Paweł II był przecież dla „Solidarności” jednym z najważniejszych punktów odniesienia, wręcz duchowym inspiratorem niezależnych związków, a kierowany przez niego Kościół – symbolem walki o wolność. Wywiad zachodnioniemiecki BND nazywał papieża wręcz „moralnym ministrem spraw wewnętrznych” Polski1052. Ojciec Święty podzielał pogląd Reagana, że Polska jest „najsłabszym ogniwem” imperium radzieckiego1053. Dysponował ponadto w interesującym nas okresie potężną bronią w postaci pielgrzymek do ojczyzny – w 1979, 1983 i 1987 r.1054 Jak przekonuje (być może nieco upraszczając) Peter Raina, „Jan Paweł II swoją krótką obecnością w Polsce potęgował siłę duchową narodu i sprawił, że nadzieja na lepszą przyszłość stała się realna. Nie jest przesadnym twierdzenie, że wizyty papieża były jednym z głównych faktorów, które spowodowały upadek systemu komunistycznego w Polsce”1055.

Już 20 sierpnia 1980 r. Ojciec Święty napisał do prymasa Wyszyńskiego list, w którym przekonywał: „modlitwą i sercem uczestniczę w tych doświadczeniach, przez jakie przechodzi – raz jeszcze – moja Ojczyzna i moi Rodacy”. Popierał walkę o „chleb powszedni, o sprawiedliwość społeczną i zabezpieczenie jego [narodu – przyp. P.P.] nienaruszalnego prawa do własnego życia i rozwoju”1056. List miano powszechnie czytać w kościołach w Polsce. Ambasada PRL wyraziła swoje rozczarowanie tym wystąpieniem. Kardynał Casaroli, wyjaśniając ambasadorowi Kazimierzowi Szablewskiemu postawę papieża, zapewniał, że „cokolwiek się zdarzy, Polska pozostanie w systemie socjalistycznym”1057. Zachodni dyplomaci zauważali jednocześnie powściągliwość kardynała Wyszyńskiego, starającego się temperować strajkujących (w homilii z 21 sierpnia nieskutecznie wzywał ich do zachowania spokoju i podjęcia pracy)1058. Co znamienne, Radio Watykan i watykański dziennik „L’Osservatore Romano” szeroko nagłaśniały wystąpienie prymasa Polski1059. Po osiągnięciu kompromisu między władzą a „Solidarnością” papież podkreślał wagę nieingerowania w sprawy polskie. Jego sympatia dla robotników była oczywista, w oficjalnych deklaracjach pozostał jednak bardzo ostrożny i ogólnikowy1060.

Watykan, podobnie jak większość państw europejskich, obawiał się radzieckiej interwencji w Polsce1061. Co ciekawe, nawoływał do pokoju i umiarkowania nie tylko Rosjan, ale i Amerykanów. Deklarował ponadto odcięcie się od radykalnych nurtów w Polsce. Zdaniem MSZ, krytykował nawet niektóre posunięcia Episkopatu Polski, który nie doceniał „międzynarodowych konsekwencji kryzysowych zjawisk w kraju”. Priorytetem była stabilizacja i przezwyciężenie kryzysu gospodarczego1062. Krytyczne uwagi miały być również kierowane pod adresem KOR. Mimo wszystko, według dyrektora Departamentu I MSW Jana Słowikowskiego, nawet w grudniu 1980 r. Jan Paweł II oceniał możliwość inwazji jako mało prawdopodobną1063.

Na przełomie października i listopada kardynał Stefan Wyszyński i biskup Bronisław Dąbrowski gościli w Rzymie. Papież poparł tonującą postawę kardynała, wyrażoną np. na spotkaniu prymasa ze Stanisławem Kanią. Ojciec Święty podkreślał, że priorytetowym zadaniem jest uspokojenie nastrojów, kontynuowanie dialogu i niekwestionowanie polityki władz PRL. Chwalił – w relacji ambasady polskiej w Rzymie – zarówno partię, jak i „Solidarność” za dojrzałość i odpowiedzialność1064. Nastawienie to częściowo potwierdzają źródła brytyjskie: w relacji ambasadora Królestwa przy Watykanie z rozmowy z kardynałem Achille Silvestrinim w połowie listopada znalazło się stwierdzenie: „Watykan dyskretnie popierał władze w celu ochrony interesów narodu” i wspierał inicjatywy pomocy gospodarczej dla Polski1065. Papież nie przyjął jednak na audiencji krytycznego wobec Kościoła członka Rady Państwa Jerzego Ozdowskiego1066. Prorządowa retoryka była przygotowywana tylko na użytek kontaktów z przedstawicielami PRL. W listopadzie 1980 r. wątki polskie ustąpiły zresztą ostatecznym przygotowaniom do bardzo ważnej i zarazem niezwykle delikatnej wizyty Jana Pawła II w RFN1067.

Łączenie funkcji religijnych z politycznymi umożliwiało papieżowi działania, których inne głowy państwa nie mogły stosować. Wykorzystując święta Bożego Narodzenia, osobisty sekretarz papieża Stanisław Dziwisz poinformował polskie władze o gotowości Ojca Świętego do przekazania Polakom życzeń świątecznych za wyłącznym pośrednictwem TVP. Strona polska uzależniała odniesienie się do tej propozycji od treści owych życzeń. Dla obu stron inicjatywa miała wyraźnie polityczne konotacje1068. Ostatecznie projekt spalił na panewce. Od momentu wybuchu „Solidarności” papież zabiegał też wśród państw Zachodu o pomoc finansową dla Polaków1069.

Ostrożną politykę koncyliacji Watykan kontynuował w 1981 r. Jej założenia radzieckiemu ambasadorowi w Rzymie wyłożył w rozmowie 28 marca 1981 r. watykański sekretarz stanu kardynał Agostino Casaroli1070. Według polskiego wywiadu, papież wciąż popierał linię kardynała Wyszyńskiego, który dążył do wzmocnienia umiarkowanych tendencji w środowiskach opozycyjnych1071. Dlatego też w czasie styczniowej wizyty delegacji „Solidarności” Jan Paweł II, wyrażając zadowolenie z powstania niezależnych związków zawodowych, przyznawał, że działalność związkowa nie powinna mieć charakteru politycznego, choć „jest w interesie pokoju i światowego porządku prawnego, by Polacy mieli prawo do szukania wspólnego dobra”1072.

Nie przeszkadzało to papieżowi godnie przyjąć – mimo początkowo niechętnego stanowiska Sekretariatu Stanu i kardynała Casarolego1073 – solidarnościowej delegacji w styczniu 1981 r.: jak wiemy, oprócz prywatnej audiencji Wałęsy cała delegacja spotkała się jeszcze z Janem Pawłem II w Sali Konsystorialnej, ponadto uczestniczyła w zamkniętej prywatnej mszy papieża (po której nastąpiło kameralne śniadanie) i przez pewien czas nocowała w Domu Pielgrzyma1074. Zarazem Ojciec Święty w swych wypowiedziach z okazji wizyty delegacji wyrażał uznanie nie tylko dla „Solidarności”, ale i władz polskich; prosił gości zarówno o odwagę, jak też roztropność i umiarkowanie. Miał przestrzegać Wałęsę, by ten nie dał się wmanewrować przez swych KOR-owskich doradców w gry polityczne, lecz skupił się na działalności związkowej i szukał porozumienia z władzą1075. Papież nie chciał, by goszczenie związkowców zostało odebrane w kategoriach konfrontacji z władzami PRL1076. Dlatego zabiegał o to, by przynajmniej formalnie wizyta miała charakter wyłącznie religijny1077. Z niepokojem jednak patrzył na pojawiające się wśród działaczy opozycji zarzuty pod adresem Wałęsy o jego politykę podczas podróży. W związku z tym dążył – zdaniem wywiadu – do tonowania nastrojów w NSZZ „Solidarność”, a jednocześnie zwiększenia w nim wpływów polskiego Kościoła1078.

W Stolicy Apostolskiej, korzystając z liberalizacyjnej fali w Polsce, coraz wyraźniej deklarowano chęć nawiązania pełnych stosunków dyplomatycznych z PRL (konkordat) – watykański Sekretariat Stanu intensywnie pracował nad zasadami ewentualnego porozumienia1079. Polski wywiad donosił, że kardynał Luigi Poggi (pełniący od 1975 r. funkcję szefa Zespołu do spraw Stałych Kontaktów między Stolicą Apostolską a PRL) „czekał na Warszawę”, aby objąć nuncjaturę w Polsce1080. W ocenach sytuacji w PRL, jeśli wierzyć doniesieniom MSZ, Watykan posuwał się w rozmowach z polskimi władzami (a nie tylko w prywatnych kontaktach ze związkowcami) do krytykowania KOR za zbyt daleko idące roszczenia1081.

Nad krytyką przeważała jednak koncyliacja. Papież stale apelował o jedność i odpowiedzialność Polaków, np. w wystąpieniu 11 lutego 1981 r.1082 W tym też miesiącu życzliwie ocenił nominację Jaruzelskiego na premiera (stwierdzenie życzliwości Jana Pawła II w tym kontekście jest stałym elementem szyfrogramów MSZ i raportów MSW, którego prawdziwość wydaje się wątpliwa), a nieco później podkreślił rolę generała w wyciszaniu tzw. prowokacji bydgoskiej1083. Można w tym miejscu zastanowić się, w jakim stopniu prowokacja była obliczona na reakcję większości państw zachodnich, obawiających się radykalizacji „Solidarności” i eskalacji napięcia. Czy władze liczyły na to, że zaostrzenie sytuacji stępi ostrze zachodniej dyplomacji? Pytanie to musi na razie pozostać otwarte. Jednocześnie – jak przekonywała ambasada PRL – Jan Paweł II negatywnie oceniał przedłużające się strajki i przypuszczał, że umiarkowany Wałęsa nie do końca panował nad „Solidarnością”, coraz bardziej targaną wewnętrznymi sprzecznościami i walkami o wpływy. Przewodniczący związku zdawał sobie z tego sprawę i obiecywał oczyszczenie szeregów NSZZ1084.

Polskie źródła w zbyt jaskrawym świetle ukazują koncyliacyjną politykę papieża, nie doceniając jego prosolidarnościowego nastawienia. Przecież podczas audiencji 15 stycznia nazwał on „Solidarność” „siłą napędową historii” i dzięki spotkaniu z jej delegacją wzmocnił pozycję związku na arenie międzynarodowej1085. Mimo to, według polskiej ambasady, od wiosny 1981 r. Stolica Apostolska poruszała kwestię polską we wszystkich kontaktach międzynarodowych. Miała dyskretnie lobbować za udzieleniem PRL pomocy gospodarczej, widząc w niej szansę na stabilizację1086. Z niepokojem patrzyła na brak postępów w stosunkach radziecko-amerykańskich, uznając go za zagrożenie dla eksperymentu „Solidarności”1087. Papież uważał, że z powodów doktrynalnych Moskwa nigdy nie zaakceptuje wolnych związków zawodowych1088. Również na Zachodzie dostrzegano, że Jan Paweł II, odnosząc się do sytuacji nad Wisłą, często podejmował problematykę „realizmu geopolitycznego”1089. Pragnął szybkiej stabilizacji życia w Polsce – dlatego namawiał kardynała Wyszyńskiego do pośredniczenia w negocjacjach zwaśnionych stron. 28 marca odbył nawet z radzieckim ambasadorem w Rzymie dwugodzinną rozmowę, w trakcie której próbował wpłynąć na posunięcia Moskwy1090. Ostatecznie z uznaniem przyjął porozumienie władz z opozycją z końca marca 1981 r.1091

Tak jak w przypadku państw zachodnich, także w Watykanie pod oficjalnym tonem kryły się większe emocje. Z jednej strony obserwowano tam spory między Lechem Wałęsą, Andrzejem Gwiazdą, Jackiem Kuroniem czy Karolem Modzelewskim oraz liczono się z możliwością rozpadu związku i jego radykalizacji, z drugiej zaś – obawiano się zbytniego osłabienia PZPR, gdyż rozkład polskiej partii mógł skłonić jej radziecką zwierzchniczkę do interwencji1092. Według wywiadu, za radykałów niezmiennie uważano środowiska KOR, dlatego papież miał dążyć do ograniczenia ich wpływu na „Solidarność” i hamowania eskalacji żądań. Stolica Apostolska dostrzegała ponadto kruche podstawy porozumienia z przełomu marca i kwietnia oraz wzrastające zagrożenie ze strony ZSRR1093. Dlatego zapewne dyplomaci watykańscy systematycznie kontaktowali się z ambasadą radziecką, zapewniając o pragnieniu stabilizacji, odcinając się od popierania „elementów ekstremistycznych” wewnątrz polskiej opozycji, a także krytykując nawet niektóre państwa zachodnie za działania mające znamiona „ingerencji w sprawy polskie”1094. Te pokojowe deklaracje nie zapobiegły jednak ochłodzeniu kontaktów Watykanu z państwami bloku wschodniego, do którego doszło w latach 1980–19811095.

W tym czasie sprawy „Solidarności” przesłoniły dwa wstrząsające wydarzenia: śmierć prymasa Wyszyńskiego i, przede wszystkim, próba zabójstwa Ojca Świętego. W tym trudnym okresie intensywne kontakty z polskimi władzami starał się kontynuować kardynał Casaroli, bardziej – zdaniem polskiego wywiadu – obawiający się radzieckiej interwencji niż Jan Paweł II1096. 6 maja kardynał spotkał się z Kazimierzem Szablewskim z Ambasady PRL w Rzymie. Hierarcha powtarzał, że „nie ma alternatywy wobec socjalizmu” (zauważmy, że to dziwne, jak na duchownego, słowa!), ale można go reformować. Chwalił postawę polskiego Kościoła oraz życzył i społeczeństwu, i władzom „większej cierpliwości”1097.

Na przełomie maja i czerwca z powodu pogrzebu prymasa Stefana Wyszyńskiego kardynał Casaroli gościł w Polsce, gdzie spotkał się m.in. z Kanią, Jabłońskim i Jaruzelskim. Wyraził duże zadowolenie z tej wizyty. Watykańska dyplomacja mówiła o przełomowym znaczeniu tej misji dla obustronnych stosunków, choć nie zmieniła ona ich prowizorycznego stanu i nie przyspieszyła prac nad konkordatem1098. Nieoficjalnie w kręgach bliskich papieżowi pesymistycznie patrzono na rozwój sytuacji w Polsce1099. Kilka dni później w Watykanie i Rzymie przebywali kardynał Franciszek Macharski i biskup Bronisław Dąbrowski. W rozmowie z przedstawicielami Ambasady PRL w Rzymie przekonywali, że papież chciałby w najbliższym czasie nawiązać stosunki dyplomatyczne z Polską. Poza tym Ojciec Święty miał stać „na gruncie konieczności utrwalenia linii odnowy w Polsce w wydaniu obecnego kierownictwa partyjno-rządowego”1100. Była to próba wyrażenia jednoczesnego poparcia dla dążeń „Solidarności” i deklaracji zachowania w Polsce geopolitycznego status quo.

W kolejnych tygodniach głównym wątkiem watykańskiej polityki względem Polski stała się bardzo delikatna kwestia sukcesji po prymasie Wyszyńskim1101. Zdaniem wywiadu, śmierć Prymasa Tysiąclecia spowodowała, że „centrum dowodzenia” polskim Kościołem na dobre przeniosło się do Watykanu1102. Papież nie zapominał w tym czasie o „Solidarności”. Według Departamentu I MSW, dążył do pewnego wyhamowania aktywności związku. Watykańscy dyplomaci obawiali się zbytniego zaangażowania zwykłych księży i niektórych biskupów w działania opozycji, mogącego negatywnie się odbić na sytuacji polskiego Kościoła w razie krwawej konfrontacji1103. W przesłanej w sierpniu rekomendacji papieskiej dla Episkopatu Polski Jan Paweł II wzywał biskupów do tego, by próbowali nakłonić związkowców do powstrzymywania się od publicznej krytyki władz, zgody na rządowe projekty reform i złagodzenia protestów. Miał też jakoby zalecać ostrożne poparcie dla rządu1104. Zalecenia te nie wynikały rzecz jasna z popierania komunistów, lecz chęci uspokojenia napiętej atmosfery w kraju. Poparcie owo na pewno nie było bezwzględne – papież nie zgodził się na wejście hierarchów polskiego Kościoła w struktury Frontu Jedności Narodu, co proponowały władze. Według Watykanu, koncepcja FJN nie stanowiła „realnej platformy kompromisu”1105. Papież miał ją nazwać wręcz „pułapką polityczną”1106.

Wydaje się, że rolę „hamulcowego” Watykan obrał w pewnej mierze w czasie I Zjazdu NSZZ „Solidarność”, choć raczej na poziomie retoryki i gry dyplomatycznej. W powszechnej opinii papieża wciąż postrzegano w Polsce jako głównego orędownika przemian; zresztą słusznie, o czym świadczyło chociażby kazanie z 7 września, w którym Jan Paweł II popierał prawo każdego narodu do godnej pracy, suwerenności i niepodległości1107. Podczas zjazdu Stolica Apostolska opowiedziała się za „stronnictwem” Wałęsy, dążącym do eliminacji skrajnych skrzydeł. Biskup Bronisław Dąbrowski miał nawet osobiście namawiać Andrzeja Gwiazdę, by ten nie kandydował do władz „Solidarności”1108. Trudno ocenić, czy te naciski bezpośrednio wpłynęły na przebieg obrad (Gwiazda przecież kandydował); ważne jest jednak samo nastawienie papieża i Kościoła. Ojciec Święty co prawda nie wystosował specjalnego orędzia w związku z I Zjazdem, ale trudno przecież uznać za przypadek, że encyklika Laborem exercens, poświęcona zagadnieniom pracy, została opublikowana właśnie w okresie między dwiema turami I Zjazdu, w końcu września 1981 r. Jak sugerował wywiad, dokument ten stanowił wręcz próbę umiędzynarodowienia wydarzeń polskich i osłabienia nacisków ZSRR1109. Encyklika podkreślała m.in. obowiązek walki o ludzką godność, życzliwie oceniała rozwój związków zawodowych, ale też przestrzegała, by nie zajmowały się one zbytnio działalnością stricte polityczną1110.

Mimo uniwersalności tekstu jego bieżący kontekst polityczny był oczywisty. Zresztą sami delegaci na zjeździe wystosowali do papieża specjalną deklarację poświęconą encyklice. Oficjalnie dziękowali też za wszystko, co uczynił on dla Polaków1111. Inaczej niż wywiad inicjatywę Jana Pawła II oceniała ambasada polska w Rzymie. Jej zdaniem, Ojciec Święty pragnął poprzez ten dokument uspokoić nastroje w „Solidarności” i wzmocnić umiarkowane skrzydło (kojarzone z Wałęsą), z jednej strony coraz bardziej obawiając się radykalizacji związku, ale z drugiej dążąc do „zneutralizowania nacisków ze strony ZSRR”1112. Nie można rzecz jasna zapominać o duchowym charakterze pism Jana Pawła II, najczęściej całkowicie pomijanym w analizach dyplomatycznych, nie tylko polskich.

Zarówno polskie MSZ, jak i MSW zgadzały się, że ustalenia pierwszej tury obrad, ze słynnym apelem skierowanym do robotników z Europy Wschodniej, zostały ocenione przez Ojca Świętego jako „błąd polityczny”, który mógł sprowokować ZSRR do interwencji1113. Watykan obawiał się przekształcenia „Solidarności” w partię polityczną dążącą do przejęcia władzy, i – według wywiadu – zamierzał jeszcze bardziej ochłodzić swe poparcie dla związku, by nie pogarszać relacji polskiego Kościoła z państwem. Obawiał się spadku wpływu episkopatu na decyzje związkowców1114. Krytyka spotkała także rząd, któremu przypisywano dążenie do konfrontacji. Papież znalazł się w trudnej sytuacji – zbyt silne lub zbyt słabe poparcie dla polskiej opozycji mogło przynieść negatywne skutki: od osłabienia autorytetu Stolicy Apostolskiej po eskalację napięcia. Nawoływanie do opamiętania mogło być przez Zachód interpretowane jako wsparcie dla reżimu, stymulowanie zaś żądań „Solidarności” groziło rozwiązaniami siłowymi1115.

Mimo wszystko Stolica Apostolska liczyła na to, że mediacyjna działalność papieża i Episkopatu Polski może jeszcze doprowadzić do porozumienia władz PRL z opozycją. Łagodne stanowisko zajęli również przybyli ponownie do Rzymu w końcu września wysłannicy episkopatu – kardynał Macharski i biskup Dąbrowski. Na spotkaniu z papieżem zapewniali go o dążeniu do moderowania konfliktu między władzą a „Solidarnością”. Polski Kościół miał namawiać związkowców do tego, by zaprzestali krytykowania władz i akcji strajkowych, a także zaakceptowali rządowe plany reform gospodarczych. Ze swej strony Ojciec Święty obiecywał inspirować chrześcijańskie związki zawodowe – przede wszystkim włoskie ACLI (Associazioni Cristiane Lavoratori Italiani, Chrześcijańskie Zrzeszenie Robotników Włoskich) – by te w kontaktach z polskimi kolegami nawoływały do umiaru1116.

Czy raport wywiadu, zawierający te tezy, wiarygodnie oddawał rzeczywistość? Wydaje się, że przynajmniej częściowo. W doniesieniach wywiadu pojawiły się przy tym niesprawdzone informacje, że Episkopat Polski i Watykan, dążąc do tego porozumienia, pragnęły wydzielić z solidarnościowego środowiska silną grupę katolicką, która miała opanować związek1117. W Stolicy Piotrowej wciąż jednak nie uważano (oficjalnie) interwencji radzieckiej za prawdopodobną, choć sądzono, że coraz większa eskalacja napięcia była inspirowana działaniami Moskwy1118. Departament I MSW sugerował, że Watykan nie nadążał za szybko zmieniającą się sytuacją w Polsce, gdyż otrzymywał sprzeczne sygnały od polskich biskupów. Jan Paweł II miał być zainteresowany dalszym usamodzielnianiem się Polski, ale rozumiał, że jego zasięg został wytyczony przez Moskwę1119.

W połowie października 1981 r. do Włoch i Watykanu przybył minister spraw zagranicznych Józef Czyrek. 13 października odbył rozmowy z kardynałem Casarolim i papieżem. W sprawozdaniu z audiencji Czyrek dość cynicznie pisał, że Jan Paweł II był „w nie najlepszej formie. Siedział z trudem, bladł i czerwieniał, pot występował mu na czoło”. Polityk postanowił wstrząsnąć papieżem, który deklarował, że jest przekonany o możliwości stabilizacji i dialogu: „zmuszony byłem zadramatyzować oceny i prognozy oraz polemizować z jego »lekkim« stanowiskiem”. Dodawał, że papież podziękował za szczerość1120. Czy była to celowo złośliwa uwaga? Na pewno dokument ten pokazuje, że to strona rządowa wyraźnie parła do konfrontacji i zależało jej na dramatyzowaniu sytuacji. Celem Czyrka było sprawienie, by Jan Paweł II zrozumiał, iż Polska stawała nad przepaścią. Watykan zdawał sobie sprawę z tego nastawienia i uważał sytuację w PZPR za bardzo niebezpieczną, zwłaszcza po usunięciu Stanisława Kani1121. Misję Czyrka otoczenie papieża nieoficjalnie oceniło jako nieudaną, krytykując bufonadę ministra1122. Na pewno jednak sytuacja w Polsce budziła coraz większy niepokój, a obustronne relacje stały się bardzo nerwowe.

W przeciwieństwie do wielu zachodnich państw papież bardziej krytycznie i pesymistycznie oceniał fakt kumulacji władzy w rękach gen. Jaruzelskiego1123. Wybór Jaruzelskiego na I sekretarza KC PZPR miał przyjąć z rezerwą, ponieważ nie wiedział, czego można się po generale spodziewać. Watykański Sekretariat Stanu był przekonany, że w osłabieniu i odsunięciu Kani maczali palce towarzysze radzieccy. Oczekiwano jednak, że następcą Kani zostanie Olszowski1124. Stało się inaczej. Jan Paweł II z niesmakiem odebrał pierwsze wypowiedzi Jaruzelskiego, konfrontacyjne względem „Solidarności”. Fragment doniesienia Departamentu I MSW o opiniach papieża brzmiał proroczo: „coraz większe zaangażowanie wojska w sprawy administracji krajem odczytuje się w Watykanie jako tendencję do stopniowego powołania rządów junty wojskowej, co zdaniem strony watykańskiej jest pomysłem niedobrym”, gdyż wprowadzenie stanu wyjątkowego oznaczałoby likwidację „Solidarności”1125. W tym samym czasie na linii Episkopat Polski–papież–władze PRL trwały negocjacje w sprawie zaproszenia Ojca Świętego do Polski1126. Pierwsze sygnały, mające wysondować możliwość drugiej pielgrzymki papieża do ojczyzny, Stolica Apostolska zaczęła wysyłać już wiosną 1981 r. Wizytę tę planowano na 1982 r., choć rząd warszawski unikał konkretnych obietnic1127.

W listopadzie papież starał się jeszcze uratować sytuację w Polsce. Z jednej strony 7 listopada w rozmowie z delegatami Episkopatu Polski zadeklarował chęć odwiedzenia Polski latem 1982 r. (najlepiej w sierpniu)1128. Z drugiej zaś w rozmowie z prymasem Glempem ponownie polecił dalsze wspieranie pozycji Wałęsy oraz zachęcanie związkowców do powstrzymania się od strajków i jakichkolwiek posunięć antyradzieckich. Episkopat miał jeszcze zwiększyć wysiłki mediacyjne. Stanowisko Kościoła wobec Wałęsy miało być konsultowane między Glempem a Macharskim – szef „Solidarności” podobno skarżył się, że dotychczas otrzymywał od biskupów sprzeczne sygnały1129. Zagrożenie interwencją Watykan uważał za coraz realniejsze1130. 24 listopada wizytę w Watykanie złożył polonijny kongresman Clement Zabłocki, który – według wywiadu – namawiał papieża (w obecności prymasa Glempa) do wzmożenia wysiłków na rzecz uspokojenia sytuacji w Polsce i tonizowania za pomocą działań mediacyjnych konfliktów między władzami a „Solidarnością”1131. W tej atmosferze pod koniec miesiąca papież wystosował uspokajające orędzie, którego tekst kardynał Casaroli przekazał Nikołajowi Łunkowowi, ambasadorowi ZSRR w Rzymie. Watykański dyplomata przyznawał, że „sytuacja jest wybuchowa”, ale zapewniał, że „Polacy w nieszczęściach zawsze sobie radzą”, a Kościół nie popiera strajków. Episkopat miał pokładać zaufanie w gen. Jaruzelskim1132. Znów wypada zapytać o rzetelność depesz MSZ, informujących o tych posunięciach, oraz zwrócić uwagę na różnice między oficjalnymi deklaracjami a rzeczywistymi, bardziej pesymistycznymi poglądami.

Na kilka dni przed stanem wojennym dyrektor Departamentu I MSW Jan Słowikowski sporządził notatkę poświęconą ocenie polityki polskiej Jana Pawła II przez Kurię Rzymską. W kręgach Watykanu ponowało przekonanie – przynajmniej według materiałów wywiadowczych – o podporządkowaniu sprawom polskim „całokształtu międzynarodowej działalności Stolicy Apostolskiej”. W opinii papieża liberalizacja reżimu PRL mogła pozytywnie wpłynąć na proces odprężenia i pozycję Kościoła w bloku wschodnim – pod warunkiem że zostanie utrzymana. Jan Paweł II starał się wciąż podsycać zainteresowanie Zachodu wydarzeniami w Polsce, zapewniać stałą pomoc gospodarczą (inicjowanie i koordynowanie przedsięwzięć) oraz zapobiegać interwencji ZSRR (m.in. poprzez próby nawiązania bezpośredniego dialogu z Moskwą, owocujące nieoficjalnymi konsultacjami). Krytycznym okiem patrzył na administrację Reagana, która – według relacji Słowikowskiego – postrzegała problem polski wyłącznie przez pryzmat całego Układu Warszawskiego i zbyt ostro atakowała polski rząd. Papież zbliżał się w tym ostatnim zarzucie do pozycji Mitterranda czy Schmidta. Watykan podkreślał, że nie zamierza kwestionować ustroju PRL i dominacji ZSRR w regionie państw „demokracji ludowej”; co więcej, pragnie stać się jednym z gwarantów „kontrolowanego rozwoju sytuacji w PRL”, co jednak nie podobało się Związkowi Radzieckiemu. Moskwa miała być zarazem „zainteresowana wzrostem międzynarodowej aktywności Watykanu w zakresie światowego odprężenia i rozbrojenia”1133. Czy polski wywiad udzielał rzetelnych informacji? Na pewno nie sposób w pełni zgodzić się ze wszystkimi interpretacjami, chociaż polityka Watykanu została opisana przynajmniej realistycznie.

Zupełnie inną w porównaniu z Watykanem postawę względem „Solidarności” przyjęła Grecja. Greckie władze po prostu wcale nie zajmowały oficjalnego stanowiska wobec wydarzeń nad Wisłą1134. Ta strategia uwidoczniła się nawet podczas wizyty ministra spraw zagranicznych Konstantinosa Mitsotakisa w Polsce w dniach 10–12 czerwca 1981 r.1135 Jak przekonywała ambasada polska w Atenach, rząd premiera Jeoriosa Rallisa, „stojąc na stanowisku niemieszania się w wewnętrzne sprawy innych państw, […] unika wydawania wszelkich deklaracji lub oświadczeń oceniających sytuację w Polsce”. Było to niemieszanie się doprowadzone ad extremum. Władze greckie wyrażały jedynie zainteresowanie kontynuacją procesu odprężenia i rozwojem kontaktów z krajami bloku wschodniego z ZSRR na czele1136. Polityki tej nie zmienił, a wręcz ją rozwinął, następca Rallisa, socjalista Andreas Papandreu, który przejął ster rządów w październiku 1981 r.

Niepewna Skandynawia

Polityczne stanowiska państw skandynawskich wobec fenomenu „Solidarności” jasno pokazują rozbieżności między nastrojami i inicjatywami społecznymi a oficjalną postawą dyplomatyczną i praktyką władzy. O ile te pierwsze cechowała sympatia i entuzjazm vis-à-vis polskiej opozycji, o tyle w tej drugiej sferze panował północny chłód. Szczególną ostrożność skandynawskiej dyplomacji na pewno po części tłumaczyła (tak jak w przypadku RFN) geograficzna bliskość PRL. Zjawisko to wyraźnie uwidoczniło się w Norwegii. Wybuch „Solidarności” władze norweskie przyjęły z dużą ostrożnością. Szef MSZ Knut Frydenlund nazwał podpisanie porozumień sierpniowych ważną umową, co mogło znaczyć wszystko i nic. 2 września 1980 r. ambasador Norwegii w Warszawie Olav Moltke-Hansen na własną prośbę spotkał się z wiceministrem spraw zagranicznych Józefem Wiejaczem. Ambasador miał powiedzieć, że śledzi wydarzenia w Polsce z dużą uwagą, sympatią i zrozumieniem oraz że cieszy się z osiągniętego kompromisu. Obiecał pomoc ekonomiczną1137. Jeszcze większą powściągliwość zachowała norweska centrala związkowa LO (Landsorganisasjonen i Norge), która zapewniała polskie władze, że nie nawiąże relacji z „Solidarnością”. Nieformalnie jednak tworzyły się takie kontakty1138. Nie zapominajmy również o doniosłym wydarzeniu, jakim było przyznanie Czesławowi Miłoszowi literackiej Nagrody Nobla na jesieni 1980 r. Wydarzenie to wywołało duży rezonans w Polsce i wśród działaczy „Solidarności”, którzy traktowali je jako pośrednie poparcie dla polskiej opozycji1139.

W porównaniu z rządem o wiele więcej entuzjazmu wobec „Solidarności” wykazały norweskie partie skrajnie lewicowe (maoiści, trockiści), które zaangażowały się w działalność organizacji społecznej Solidaritet Norge-Polen (Solidarność Norwegia-Polska), powstałej formalnie 4 kwietnia 1981 r., ale działającej już wcześniej1140. W marcu 1981 r. minister Józef Czyrek po wizycie w Danii udał się także do Oslo, gdzie wraz z ministrem spraw zagranicznych Knutem Frydenlundem przewodniczył polsko-norweskim rozmowom plenarnym1141. Rząd norweski kontaktował się zatem z przedstawicielami władz PRL, a nie „Solidarności”. Z kolei w grudniu 1981 r. Ambasada PRL w Oslo informowała, że norweski MSZ tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego przychylnie oceniał sytuację w Polsce, nie wyrażał nawet niepokoju ewentualną eskalacją napięć i obiecywał pomoc gospodarczą1142. Trudno stwierdzić, w jakim stopniu ta interpretacja była prawdziwa.

Dania, chociaż nieoficjalnie deklarowała sympatię dla „Solidarności”, jednoznacznie przekonywała ambasadę polską w Kopenhadze, że nie będzie podejmować „żadnych nadzwyczajnych środków, które mogłyby komplikować sytuację międzynarodową lub stwarzać dodatkowe napięcia”. Takie stanowisko przyjmowała podczas sesji Rady NATO w Brukseli w grudniu 1980 r.1143 Oznaczało to, że „Solidarność” nie mogła właściwie liczyć na poparcie. MSZ z zadowoleniem pisało o „neutralności Danii wobec wydarzeń w Polsce” i deklaracjach pomocy żywnościowej. Minister spraw zagranicznych Kjeld Olesen miał nawet twierdzić, że komunikat NATO z 12 grudnia, poświęcony wydarzeniom w Polsce, był zbyt ostro sformułowany i niepotrzebnie groził interwencją radziecką1144. Duńczycy popierali kompromisowe rozwiązania w Polsce i pozytywnie oceniali każde porozumienie, np. w sprawie rejestracji „Solidarności”. Mimo deklarowanej neutralności wyraźnie sprzyjali reformistycznym nurtom w PZPR1145.

Jak wspominaliśmy, w dniach 19–20 lutego 1981 r. w Danii gościł Józef Czyrek. Była to pierwsza wizyta polskiego szefa MSZ w państwie zachodnim od sierpnia 1980 r. Celem pobytu było stworzenie korzystnego wizerunku polskich władz w Danii oraz pośrednio w NATO i EWG, a także uzyskanie wsparcia w negocjacjach z Klubem Paryskim. Czyrek rozmawiał m.in. z premierem Ankerem Jørgensenem. Dyskutowano przede wszystkim o kwestiach gospodarczych. Ogólnikowo zapewniano się wzajemnie o potrzebie dialogu i zbliżenia między Wschodem a Zachodem1146. W sumie w pierwszej połowie 1981 r. Dania, zdaniem MSW, ograniczała się do moralnego poparcia dla „Solidarności” i pomocy materialnej1147. Poparcie to było jednak ograniczone: duńscy dyplomaci podkreślali, że w społeczeństwie polskim panował przede wszystkim strach przed wyczerpaniem się tolerancji ZSRR, sympatia dla opozycji zajmowała drugie miejsce, ponieważ jej radykalni przedstawiciele mieli nie liczyć się z niebezpieczeństwem inwazji. Okupacja radziecka mogła wręcz stanowić jedyny sposób na wyrwanie Polski z bloku wschodniego. Duńczycy określali takie rozumowanie mianem „alarmistycznego”. Regularne rozmowy z przedstawicielami polskich władz średniego szczebla umacniały zarazem personel ambasady duńskiej w Warszawie w przekonaniu, że PRL znalazła się w gospodarczej zapaści1148.

Tak jak wszędzie, analiza możliwych zachowań Moskwy zdominowała duńskie myślenie o sprawach polskich. W raporcie sporządzonym na początku kwietnia – tuż po kryzysie związanym z manewrami „Sojuz ’81”, analitycy duńskiego MSZ podkreślali niebezpieczeństwo radzieckiej interwencji zbrojnej. Mimo że do tej pory „radziecka powściągliwość w stosunku do Polski była większa, niż wielu oczekiwało”, nie mogła ona trwać wiecznie. Wynikało to ze strategicznego położenia PRL, która stanowiła łącznik między Moskwą a Berlinem (to dlatego generałowie radzieccy gwałtownie zareagowali na czterogodzinny strajk ostrzegawczy 27 marca, w którym wzięli udział kolejarze). Rozumiano też, że w razie naruszenia któregokolwiek z dogmatów polityki wewnętrznej i zewnętrznej państw satelickich (wycofanie się z Układu Warszawskiego, zniesienie wiodącej roli partii, cenzury, nomenklatury, aparatu bezpieczeństwa) Kreml nie pozostałby bierny. Gdy dodać do tego silną obawę przed rozszerzeniem się „polskiej zarazy” na inne państwa oraz przed całkowitą dezintegracją społeczną – przyszłość nie rysowała się optymistycznie. Podobnie jak w Waszyngtonie, w Kopenhadze brano jednak pod uwagę, że Rosjanie liczyli się z oporem Polaków, a nawet polskiej armii w razie ataku. Ogólnie nie byli chętni do drastycznych rozwiązań, ponieważ zdawali sobie sprawę chociażby z możliwości pogorszenia relacji z Zachodem oraz ekonomicznych kosztów akcji. Duńczycy nie potrafili stwierdzić, który ze scenariuszy – pokojowy czy siłowy – był bliższy realizacji w przyszłości. Niemniej delikatnie zaznaczano, że tolerancja Moskwy jest „znacząco większa, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka”1149. Ta nuta pesymizmu malała wraz z upływem kolejnych miesięcy: jesienią 1981 r. w duńskim MSZ nieoficjalnie spodziewano się kolejnej konfrontacji władzy z „Solidarnością”, co mogło nawet doprowadzić do wojny domowej1150.

Jeszcze ostrożniej wypowiadał się rząd szwedzki. Przez cały okres 1980–1981 powtarzano stanowisko, że podstawowym pragnieniem Szwecji jest przywrócenie pełnego spokoju i stabilizacji sytuacji wewnętrznej w Polsce1151. Tak jak w przypadku Austrii, obowiązujące umowy o ruchu bezwizowym dodatkowo zwiększały obawy przed niekontrolowaną emigracją Polaków. Umiarkowanie interpretowano grudniowy kryzys, choć wśród lewicy pojawił się strach przed powtórzeniem się czechosłowackiego scenariusza z 1968 r.1152 Powściągliwie wypowiadał się szef szwedzkiego MSZ Ola Ullsten w trakcie wizyty w Polsce w czerwcu 1981 r., podczas której rozmawiał m.in. z Kanią, Jabłońskim i Jaruzelskim1153. Jak zapewne z przesadą donosiła ambasada polska w Sztokholmie, politycy szwedzcy „zdecydowanie unikają jakichkolwiek ocen i sugestii, które by wskazywały na mieszanie się w wewnętrzne sprawy Polski”. W ich postawie dominowała „ostrożność i wyczekiwanie”1154, ale zarazem skłonność do pomocy „Solidarności”, której jednak na szczeblu politycznym nie organizowano1155.

Sprawy polskie nie znajdowały się w centrum uwagi szwedzkiego parlamentu – Riksdagu. Na jego oficjalnym forum problematyki „Solidarności” w ogóle nie podejmowano1156. W związku z tym polska ambasada ogólne stanowisko Szwecji względem Polski określała jako spokojne i rzeczowe1157 – pamiętajmy jednak o rozdźwięku między retoryką dyplomatyczną a prawdziwymi poglądami, czego w dokumentach MSZ (w mniejszym stopniu MSW) często nie dostrzegano. Ten deklarowany spokój najprawdopodobniej skrywał dużą nerwowość i niepokój. Strona polska zauważała, że na początku grudnia 1980 r., kiedy najbardziej obawiano się agresji radzieckiej, Szwecja postawiła część swojej armii w stan podwyższonej gotowości bojowej (szczególnie lotnictwo, marynarkę i służby radiolokacyjne). Duże wrażenie na szwedzkim rządzie sprawiła odezwa KC PZPR z 3 grudnia, rozpoczynająca się od słów: „ważą się losy narodu i kraju”, a także komunikat Rady Wojskowej MON z tego samego dnia. Atmosferę podgrzewała również szwedzka prasa, np. alarmując, że polskie władze planowały utworzyć na Bornholmie obóz dla uchodźców po ataku radzieckim. Zaczęto nawet przygotowywać w Szwecji obozy przejściowe dla przyszłych uciekinierów1158. Obawy te skutecznie tłumiły oficjalne inicjatywy prosolidarnościowe.

Niewiele odważniej Norwegia, Szwecja i Dania wypowiadały się we wspólnych oświadczeniach. Na wiosnę 1981 r. doszło do spotkania ministrów spraw zagranicznych z pięciu państw skandynawskich, poświęconego sprawom polskim w kontekście manewrów „Sojuz ’81”. Wypracowano jednolite, choć przez to bardzo ogólne stanowisko, w którym stwierdzono, że „Polacy sami potrafią rozwiązać swe sprawy”1159. Oparto się więc na podstawowej zasadzie nieingerencji, podzielanej przez zdecydowaną większość państw zachodnich.

Ze zrozumiałych względów geopolitycznych („finlandyzacja”) stanowisko rządu w Helsinkach było jeszcze ostrożniejsze i bardziej zdystansowane. W drętwym języku dyplomacji politycy fińscy przekonywali o możliwościach „stopniowego rozwoju racjonalnego dialogu politycznego i uspokojenia sytuacji wewnętrznej”. I tutaj jednak obawiano się skutków braku wiz dla obywateli polskich. Według strony polskiej, najważniejsi politycy fińscy postrzegali manewry wojsk radzieckich jako zrozumiałą grę polityczną. Ostrą retorykę USA interpretowano jako twardą grę dyplomatyczną, gdyż bano się nadużywania tej broni przez amerykańską administrację1160. W świetle raportu polskiego MSZ – któremu rzecz jasna nie można całkowicie wierzyć – główne zagrożenie dla eskalacji napięcia w Polsce Helsinki widziały nie w ZSRR, ale w USA.

Pozostałe państwa

Szesnaście miesięcy jawnej i legalnej działalności NSZZ „Solidarność” odbiło się echem daleko poza granicami Europy i wywołało odzew także w krajach dla Polski egzotycznych. Atrakcyjna dla obywateli i polityków tych państw była obserwacja, że oddolnie utworzona organizacja opozycyjna potrafiła zmusić do ustępstw reżim dyktatorski, części z nich znany z autopsji1161.

W Meksyku, gdzie rozwinęły się polonijne ruchy solidarnościowe, na szczeblu oficjalnej dyplomacji sytuację oceniano powściągliwie; stawiano Polskę na równi z Salwadorem i Afganistanem: te trzy kraje miały tworzyć „trójkąt konfliktu” wielkich mocarstw1162. Czyniono zarazem gesty sympatii wobec polskich władz, np. Enrique Olivares Santana, szef meksykańskiego Urzędu Rady Ministrów i MSW, na spotkaniu w polskiej ambasadzie podkreślał – przynajmniej wedle relacji polskiej placówki – „przyjazny i obustronnie korzystny charakter stosunków politycznych, kulturalnych i ekonomicznych z Polską”1163. Inaczej zachowywało się społeczeństwo i media: interesowano się działalnością Wałęsy i jego podróżami zagranicznymi. Prasa wyraźnie opowiadała się po stronie „Solidarności”, a krytykowała polskie władze. Dziennik „Tiempo” nawet wybrał Wałęsę – oprócz papieża – na człowieka roku 19801164.

W Ameryce Południowej ruch „Solidarności” spotkał się z ogólną życzliwością, za którą nie stały jednak ważne posunięcia polityczne. Na początku grudnia 1980 r. dwuosobowa delegacja „Solidarności” (Józef Przybylski i Krzysztof [?] Zawalski) wyjechała na kilka dni do Caracas na zaproszenie centrali związkowej CTV (Confederación de Trabajadores de Venezuela). Jak donosiło polskie MSZ, zajęła ona bardzo wyważone stanowisko, tonując nawet wypowiedzi lokalnych dziennikarzy. Delegaci spotkali się m.in. z prezydentem Wenezueli Luisem Herrerą Campinsem. MSZ przekonywało, że „należy pozytywnie ocenić postawę i rozwagę reprezentantów NSZZ »Solidarność« na terenie Wenezueli”, m.in. z tego powodu, że „zaprezentowali swoją organizację jako czysto związkową, nie polityczną, stojącą na gruncie socjalizmu i praw obowiązujących w Polsce Ludowej”1165.

Ważnym partnerem gospodarczym PRL była Argentyna, skąd warszawski rząd zamierzał sprowadzać mięso, trudno dostępne na rynku wewnętrznym pogrążonym w głębokim kryzysie. Kraj ten w ocenie sytuacji w Polsce przyjął amerykański punkt widzenia. Jak przekonywało polskie MSZ, w razie interwencji radzieckiej Argentyna w ramach represji wstrzymałaby handel, zaprzestając nawet dostaw zboża dla ZSRR1166. Była to groźba, której strona polska nie mogła zupełnie lekceważyć.

Postawę zbliżoną do Skandynawii przyjęła Tajlandia. Okazywała równocześnie sympatię dla polskiej opozycji (nieoficjalnie) oraz zaniepokojenie ekstremizmem „Solidarności”1167. W razie radzieckiego ataku na Polskę gotowość potępienia Moskwy zadeklarowały m.in. Papua-Nowa Gwinea, Filipiny i Singapur. Bardziej miękkie stanowisko zajęto w Dżakarcie i Rangunie: w rozmowach z przedstawicielami NATO władze Birmy dały do zrozumienia, że mogłyby podpisać oświadczenie ONZ potępiające atak, ale same nie zamierzały formułować odrębnych oświadczeń1168.

Duże zaciekawienie losami „polskiego eksperymentu” miała wykazywać Indira Gandhi1169. Być może były to tylko słowa grzecznościowe, choć w innym źródle ponownie stwierdzono, że sprawy polskie budziły „ogromne zainteresowanie polityków indyjskich”. Przesada tych słów jest chyba niezaprzeczalna. Można za to wierzyć opinii, że w ocenach rządowych dominował niepokój o reakcje ZSRR na rozwój wydarzeń1170. W NATO panowało przekonanie, że w razie radzieckiej interwencji w PRL Indie „najprawdopodobniej nie uczyniłyby nic dla Polski, jeśliby nie zostały do tego zmuszone”1171. Jednocześnie „Solidarność” jawnie popierało Forum of International Affairs, proamerykańska organizacja indyjska, skupiająca politologów, naukowców i dziennikarzy. Na początku kwietnia 1981 r. z inicjatywy forum w centrum New Delhi pojawiły się plakaty z napisem: „popieramy prawa wolnych związków zawodowych polskich robotników”1172.

Stosunkowo liczne społeczne inicjatywy prosolidarnościowe podejmowano w Australii. Jeszcze przed wybuchem „Solidarności” na antypodach zaczęła funkcjonować Fundacja Popierania Niezależnej Kultury w Polsce (tzw. Polcul Foundation), która do końca 1988 r. przyznała polskim twórcom w sumie 433 stypendia w wysokości od 500 do 1000 dolarów1173. W lutym 1981 r. australijska organizacja Freedom Coalition przyznała Lechowi Wałęsie dyplom „Za zasługi dla wolności”. W imieniu Wałęsy dyplom odebrał w Melbourne przedstawiciel rządu londyńskiego, Stanisław Różycki. W tym samym okresie do organizacji „Solidarity”, powołanej z zamiarem udzielania Polakom pomocy materialnej i moralnej, wstąpiło około dwustu osób, głównie z Sydney1174. Warto dodać, że Australia (wraz z Nową Zelandią) została poufnie dopuszczona do NATO-wskich planów reakcji w razie radzieckiej interwencji w Polsce1175.

Poparcie społeczne nie przekładało się tak silnie na postawę australijskiego rządu. W styczniu 1981 r. wyrażał on uznanie „dla rozwagi i ostrożności, z jaką rozładowywana jest sytuacja kryzysowa w Polsce”, a także podkreślał konieczność stabilizacji nad Wisłą1176. Były to bardzo ostrożne słowa. Część australijskich polityków z opozycji i koalicji nieufnie – zdaniem polskiej ambasady – podchodziła do „Solidarności” i jej postulatów1177. Mimo to sprawy polskie miały budzić „zainteresowanie środowisk politycznych w Sydney i Melbourne”1178, np. pismo „Australian” ostrzegało przed rozlewem krwi w Polsce1179. Szef australijskiego MSZ Anthony Street, który przyjechał do Polski 25 listopada 1981 r. z trzydniową wizytą, nie omieszkał jednak – mimo bardzo już dusznej atmosfery nad Wisłą – odbyć nieoficjalnych rozmów z Wałęsą i prymasem Glempem1180. Warto dodać, że wyrazy poparcia dla rodzącej się „Solidarności” już w sierpniu 1980 r. płynęły również z Nowej Zelandii1181. Politycy z Wellington podkreślali jednak później, że mają ograniczone możliwości zaostrzenia stanowiska wobec ZSRR w razie inwazji na Polskę; tłumaczyli się wyjątkowym uzależnieniem swego państwa od eksportu, a także ogólnie złym stanem stosunków z Moskwą (od końca lat siedemdziesiątych oba kraje nie miały ambasadorów, a po ataku na Afganistan Nowa Zelandia wprowadziła już pewne sankcje gospodarcze)1182. Bardziej sceptycznie niż w Australii oceniano możliwe NATO-wskie reakcje na ewentualną interwencję1183.

W Izraelu na wydarzenia w Polsce patrzono przez pryzmat kampanii antysyjonistycznej i Marca ’68. Obawiano się wzrostu tendencji antysemickich w środowiskach skrajnych zarówno władz i wojska, jak i „Solidarności”1184. W maju 1981 r. do przedstawicielstwa PRL w Kolonii zgłosiła się delegacja loży B’nai B’rith w związku z jakoby antysemickimi hasłami głoszonymi podczas demonstracji w Warszawie 8 marca 1981 r.1185 Ambasada przekonywała, że Polska przeciwstawia się antysemityzmowi, który jest zjawiskiem marginalnym1186. Jednocześnie, jak sugerują niektórzy autorzy, izraelski Mossad współpracował z CIA w rozpoznawaniu sytuacji w Polsce, choć w tym współdziałaniu nie brakło tarć1187. Egipt z kolei opierał się na wyznawanej przez większość państw zachodnich zasadzie nieinterwencji w sprawy wewnętrzne Polski i krytycznie oceniał manewry radzieckie wzdłuż polskiej granicy1188. Zdaniem polskich dyplomatów, postawa ta była wyrazem „współdziałania Egiptu z aktualną linią polityki USA”1189, co należy uznać za opinię przejaskrawioną.

W głębi Afryki tzw. karnawał „Solidarności” nie stał się ważnym problemem politycznym. Jeśli sprawy polskie komentowano, to czyniono to konwencjonalnie, przede wszystkim zwracano uwagę na możliwe reakcje Moskwy. Na przykład rząd Nigerii, według ocen polskiej placówki w Lagos, obawiał się – jak wszystkie inne państwa – eskalacji napięcia w Polsce. Rzecz jasna życzliwie (jakżeby inaczej!) przyjął zmiany po VIII Plenum KC PZPR z lutego 1981 r.1190 Z kolei w kontaktach z państwami NATO Nigeryjczycy zapewniali, że w razie agresji Lagos przyłączy się do publicznego potępienia ZSRR, ale nie pociągnie to za sobą skutków w stosunkach bilateralnych1191. Międzynarodowe potępienie poparła też Tanzania1192. Tymczasem rząd Zairu, przekonany o nieuchronności interwencji radzieckiej (do takich wniosków tamtejsi politycy doszli na podstawie m.in. analizy posunięć dyplomacji amerykańskiej), jeszcze w grudniu 1980 r. przygotował projekt oświadczenia potępiającego inwazję1193. Kenia była przekonana, że atak ostatecznie zakończyłby erę détente i mógłby stać się precedensem do podobnych posunięć wielkich mocarstw w Afryce. Z kolei tkwiąca w apartheidzie RPA traktowała sprawy polskie marginalnie, choć Polonia nawiązała kontakty z „Solidarnością”1194.

Instytucje ponadnarodowe

Z punktu widzenia Polski spośród wszystkich reakcji instytucji ponadnarodowych w stosunku do „Solidarności” najważniejsze – po Układzie Warszawskim – było stanowisko Sojuszu Północnoatlantyckiego. To wytyczne paktu leżały często u podstaw opisywanych powyżej strategii dyplomatycznych części państw zachodnich. Wytyczne te stanowiły z kolei wypadkową dążeń i priorytetów państw członkowskich z USA na czele.

Wojskowy charakter paktu powodował, że sytuację w Polsce brukselskie dowództwo rozpatrywało nie tylko z perspektywy politycznej, ale i militarnej. Aspekty techniczno-wojskowe omawiano na posiedzeniach Komitetu Wojskowego NATO i powiązanych z nim struktur. W skład komitetu wchodzili szefowie sztabów generalnych państw członkowskich (z wyjątkiem Francji). Podlegał on Komitetowi Planowania Obronnego sojuszu, a w stosunku do Rady Północnoatlantyckiej pełnił funkcje doradcze i informacyjne. Od jesieni 1980 r. na spotkaniach komitetu poruszano kwestie obronności PRL, możliwości działania państw Układu Warszawskiego, a także rzecz jasna zagadnienie inwazji radzieckiej i możliwych kontrdziałań paktu1195.

Wątki polskie interesowały również cywilne struktury sojuszu, takie jak Komitet Polityczny, podporządkowany Radzie Północnoatlantyckiej. Już na początku 1980 r. w raporcie o sytuacji w Polsce, przygotowanym na potrzeby tego komitetu, wieszczono, że „polska choroba” powoli postępuje, mimo że „nikt, zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz, nie mógłby skorzystać na przekształceniu się obecnych kłopotów ekonomicznych i społecznych w głębszy konflikt”. Ocena nie okazała się do końca trafna, choć analitycy paktu już wtedy zauważyli znamienną tendencję: „rząd na razie powstrzymuje się przed zbyt surowymi represjami, nie chcąc ryzykować poważnego kryzysu wewnętrznego, ale także z obawy przed naruszeniem swego wizerunku stosunkowej stabilności i kredytu zaufania ze strony Zachodu”. Sugerowano, że ruchy dysydenckie mogły wręcz pomagać Gierkowi w wysiłkach zmierzających do zwiększenia przez ZSRR pomocy ekonomicznej, potęgując wrażenie kraju z problemami. Jak słusznie się jednak obawiano, mogła być to broń obosieczna1196. Nie można było jednak przewidzieć, co się stanie już kilka miesięcy później.

O tym, że sytuację w Polsce traktowano jako potencjalne zagrożenie dla bezpieczeństwa państw członkowskich, świadczy fakt, że od sierpnia 1980 r. wątki wewnętrznej sytuacji nad Wisłą zaczęły się regularnie pojawiać również w raportach Centrum Sytuacyjnego NATO – organu konsultacyjnego oraz głównego ośrodka gromadzenia, wymiany i rozpowszechniania informacji o zagadnieniach politycznych, ekonomicznych czy militarnych, będących w sferze zainteresowania sojuszu. Do wprowadzenia stanu wojennego centrum przygotowało co najmniej 64 analizy tego typu1197. Stanowią one ciekawą i wieloaspektową kronikę okresu legalnego działania „Solidarności”. W raportach poruszano też problematykę stosunku państw bloku wschodniego do wydarzeń w Polsce1198.

W okresie jawnej działalności „Solidarności” na regularnych posiedzeniach najważniejszego organu wykonawczego organizacji – Rady Północnoatlantyckiej – bardzo często analizowano aktywność oddziałów radzieckich w sąsiedztwie Polski. Wątek ten podejmowano np. na spotkaniach z 19 i 22 września 1980 r.1199 Od początku zdawano sobie sprawę, że jednym z możliwych rozwiązań sytuacji w Polsce była interwencja radziecka. Starano się wybadać, jak dalece scenariusz ten był prawdopodobny1200. W czasie grudniowego kryzysu z 1980 r. wydawało się, że to prawdopodobieństwo jest bardzo bliskie pewności. Jak wiemy, sojusznicy (zwłaszcza Amerykanie) lada dzień spodziewali się inwazji. Komitet Wojskowy sojuszu debatował niemal codziennie1201.

Między 9 a 12 grudnia 1980 r. w Brukseli odbyła się sesja Rady Ministerialnej NATO, bardzo istotna z perspektywy polskiej. Głównymi tematami rozmów były kryzys afgański, równoległe madryckie obrady KBWE (gdzie sojusznicy dostrzegali „nieprzejednanie” ZSRR1202) oraz właśnie sprawa polska1203. Rada powołała specjalną grupę do spraw polskich, złożoną z ekspertów politycznych i wojskowych, mającą pełnić funkcje koordynacyjne. Celem działań grupy było śledzenie rozwoju sytuacji w Polsce i całym bloku wschodnim oraz opracowywanie planów ewentualnych działań i akcji NATO1204.

Tuż po rozpoczęciu obrad, 10 grudnia, CIA przygotowała raport w sprawie możliwych reakcji członków sojuszu (głównie zachodnioeuropejskich) na ewentualny atak ZSRR na Polskę. Przede wszystkim przyznawano, iż „rządy zachodnioeuropejskie nie są przekonane, że radziecka inwazja jest nieuchronna”. Jeśliby do niej doszło, agencja spodziewała się ze strony tych państw „silnej reakcji, mającej pokazać granicę uznawania radzieckich ruchów za dopuszczalne. Jednocześnie jednak […] kraje zachodnioeuropejskie obawiają się długoterminowej konfrontacji ze Związkiem Radzieckim. W pierwszych miesiącach po inwazji zachodnie reakcje byłyby dość silne [fairly strong]. Niemniej entuzjazm dla sankcji gospodarczych i wyższych budżetów obronnych prawdopodobnie malałby wraz ze wzrostem kosztów. Również interwencja, która miałaby charakter mniej brutalny i bardziej niejednoznaczny, utrudniłaby osiągnięcie silnej i skoordynowanej odpowiedzi ze strony Zachodu”. CIA rozumiała ponadto, iż „poskromienie robotników przez polską policję lub jednostki wojskowe z zachętą, ale nie udziałem Związku Radzieckiego miałoby mniejsze skutki niż otwarte użycie radzieckiej siły militarnej”1205. Jak zobaczymy, przypuszczenia te sprawdziły się po wprowadzeniu stanu wojennego. Było też prawdą, że europejscy sojusznicy ostrożniej wyrażali się o prawdopodobieństwie radzieckiej inwazji1206.

12 grudnia – w okresie najgłębszego kryzysu w stosunkach między USA a ZSRR – uzgodniono komunikat (jak wiemy, skrytykowany przez Danię), w którym ostrzegano przed możliwością radzieckiej interwencji w Polsce i wzywano władze PRL do kontynuowania reform1207. Państwa europejskie pod naciskiem Stanów Zjednoczonych zgodziły się na ostrzejsze sformułowania niż te, których używały każde z osobna. W towarzyszącym obradom i rezolucji komunikacie prasowym stwierdzono, że „odprężenie skończy się, jeśli ZSRR po raz kolejny złamie podstawowe prawa każdego państwa do jedności narodowej i niezależności”1208. Niezbyt chętna podkreślaniu zagrożenia ze strony Moskwy była oprócz Danii RFN, większość państw zaakceptowała jednak postulaty amerykańskie1209.

Wpływ umiarkowanego skrzydła w NATO sprawił wszakże, że do oświadczenia z posiedzenia dodano także sformułowanie, iż „każdy prawdziwy wysiłek Związku Radzieckiego w kierunku przywrócenia niezbędnego zaufania spotka się z odpowiedzią sojuszników”1210. Jak komentowali Brytyjczycy, w istocie członkowie sojuszu otrzymali w ten sposób de facto możliwość osłabiania kursu ostro zarysowanego w oświadczeniu1211. Pamiętajmy też, że nie sprecyzowano, jakie działania podjęto by w razie interwencji. Pewnie dlatego część prasy (np. „The Guardian Weekly”) określała to wspólne stanowisko Zachodu jako „niezdecydowane”1212. Inaczej interpretowała je strona polska. Według Wydziału Zagranicznego KC PZPR, rezolucja, powstała jeszcze w wywołanej przez Amerykanów atmosferze strachu, miała być narzędziem do wpływania na rozwój sytuacji w Polsce pod pozorem obrony przed interwencją. Zauważano próby rozszerzenia słowa „interwencja” na represje wobec opozycji. Polski konflikt miał być okazją do wypracowania mechanizmów sankcyjnych w stosunku do ZSRR, a także pretekstem do załatwienia wielu międzynarodowych spraw: rozluźniania zwartości „obozu socjalistycznego” czy nawet stłumienia komunistycznych ruchów w innych regionach świata1213.

Te oficjalne posunięcia były rezultatem niezwykle intensywnych dyskusji prowadzonych głównie na forum Rady Północnoatlantyckiej. Głównym tematem rozmów z oczywistych względów stały się ruchy wojsk radzieckich, a także wypracowanie katalogu możliwych działań w wypadku interwencji zbrojnej państw Układu Warszawskiego (czy ZSRR) w Polsce i likwidacji „Solidarności” w ramach tzw. contingency planning. Wątki te podejmowano na kolejnych posiedzeniach rady z 1, 4, 8, 15, 16, 18 i 22 grudnia1214, analizując m.in. propozycje Naczelnego Dowódcy Sił Sprzymierzonych Obszaru Europy (SACEUR, Supreme Allied Commander – Europe), a także na spotkaniach innych kluczowych organów sojuszu, np. Komitetu Planowania Obronnego (9–10 grudnia)1215. Do przynajmniej części z tych dyskusji miał dostęp polski wywiad (na forum rady narzekano zresztą na przecieki1216). Jeden z raportów Departamentu I dokładnie i trafnie streszczał listę posunięć uzgodnionych nieformalnie przez państwa NATO w tym czasie. Działania te miały objąć również nowo ustanowione przez zwycięską Armię Radziecką władze polskie:

•  posunięcia polityczno-dyplomatyczne:

– zerwanie prac w ramach KBWE i anulowanie przedsięwzięć związanych z realizacją postanowień Aktu końcowego konferencji;

– zawieszenie rozmów z ZSRR w sprawie kontroli zbrojeń oraz przyspieszenie modernizacji sił nuklearnych;

– zamrożenie stosunków dyplomatycznych z państwami biorącymi bezpośredni udział w interwencji przy jednoczesnym obniżeniu liczebności i rangi dyplomatów w pozostałych państwach bloku wschodniego;

– zamrożenie części pól współpracy na forum ONZ i innych organizacji międzynarodowych;

•  posunięcia gospodarcze:

– egzekucja długów państw socjalistycznych (pod groźbą blokady dóbr, np. konfiskat statków);

– wprowadzenie rygorystycznego embarga handlowego (np. licencje technologiczne, handlowe);

– blokada linii komunikacyjnych przechodzących przez terytoria państw NATO oraz kontrola szlaków wodnych;

– ograniczenie łączności telekomunikacyjnej i pocztowej z państwami-agresorami;

– likwidacja wszelkich przedsiębiorstw i filii bankowych państw socjalistycznych działających na terenie państw NATO oraz zerwanie z nimi współpracy na terenie państw trzecich;

•  postanowienia strategiczno-wojskowe:

– uchwalenie przez zachodnie parlamenty dodatków budżetowych na cele wojskowe;

– przyspieszenie rozwoju wojskowej komunikacji morskiej i lotniczej w ramach NATO;

– rozszerzenie strefy operacyjnej działań NATO (o Bliski Wschód, Azję Środkową, Afrykę) i przyjęcie nowych członków do paktu (Hiszpanii, a nawet Australii, Nowej Zelandii i Japonii);

– zaostrzenie konfrontacji polityczno-militarnej w walce o wpływy w Afryce (zwiększenie presji na proradziecką Angolę, Mozambik, Libię itp.)1217.

Szczegóły te dopracowywano jeszcze w kolejnych tygodniach, np. na spotkaniu Rady Północnoatlantyckiej 18 lutego 1981 r., podczas którego bardzo szczegółowo omawiano poszczególne punkty katalogu działań1218.

Problematyka PRL i „Solidarności” stała się w grudniu 1980 r. istotnym elementem polityki światowej, nie tylko europejskiej. Chociaż planowane działania nie zakładały riposty zbrojnej, były na tyle ważne, by Moskwie zależało na rozwiązaniu problemów nad Wisłą wyłącznie polskimi rękami. Dlatego wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia można w pewnej mierze uznać za sukces ZSRR: udało się wtedy skutecznie (choć, jak się okaże, tymczasowo) stłumić „Solidarność” i uniknąć ostrych sankcji.

Mimo rozkręconej machiny dyplomatycznej spadek międzynarodowego napięcia nastąpił po 17 grudnia. Tego dnia przebywający we Francji członek KC KPZR Borys Ponomariow w rozmowie z przewodniczącym francuskiego Zgromadzenia Narodowego Jacques’em Chaban-Delmasem stwierdził, że „Polacy są na tyle dużym narodem, by samodzielnie rozwiązywać swoje problemy, a Związek Radziecki nie ma zamiaru ingerować w ich wewnętrzne sprawy”1219. Wobec uspokojenia sytuacji na granicach PRL wzięto te zapewnienia za dobrą monetę. Sprawy polskie na pewien czas zeszły z listy priorytetowych problemów sojuszu. Niemniej starano się jak najlepiej rozpoznawać sytuację nad Wisłą – służyły temu m.in. różne syntetyczne raporty, szczegółowo opisujące najnowszą historię Polski. Na przykład w lutym 1981 r. stałe przedstawicielstwo Holandii (w tym czasie państwo to przewodziło EWG, co wpływało na jego pozycję w NATO) opracowało obszerną, blisko sześćdziesięciostronicową analizę na temat rozwoju polskiej opozycji w latach 1976–1980. Stanowiła ona bogaty zbiór informacji o specyfice politycznej Polski, choć autorzy w wielu miejscach powielali punkt widzenia polskich władz, m.in. traktując środowisko KOR jako największe zagrożenie dla reżimu. Podkreślano jednak unikatowość porozumień sierpniowych i stwierdzano bez wątpliwości: „po »Gdańsku ’80« życie w Polsce już nigdy nie będzie takie samo”, a „intelektualna wolność […] nie jest już więcej tylko przywilejem dysydentów”1220.

Wiosenny wzrost napięcia międzynarodowego związany z kolejnymi ruchami wojsk Układu Warszawskiego spowodował, że sprawy polskie ponownie stały się głównym tematem spotkań Rady Północnoatlantyckiej. Na obradach 3 kwietnia 1981 r. Amerykanie stwierdzili, że technicznie ZSRR był w stanie przeprowadzić inwazję w ciągu 48 godzin, a Brytyjczycy dodawali, że interwencja może nastąpić w dowolnej chwili. Ostrożniejsi w prognozach byli Niemcy i Kanadyjczycy. Wszyscy potwierdzali za to wzmożoną presję Moskwy na Kanię i Jaruzelskiego1221.

Już dwa tygodnie wcześniej w otoczeniu sekretarza generalnego NATO sporządzono raport, który ponownie skupił się na możliwych reakcjach Zachodu w razie inwazji radzieckiej – znowu zaczęto się jej obawiać. Podobnie jak w grudniu, wyraźnie stwierdzono, że „podstawowym celem państw sojuszu jest zapobieżenie radzieckiej interwencji w Polsce” poprzez politykę zniechęcenia Moskwy i powstrzymywania jej działań. Strategia ta miała być realizowana zarówno na płaszczyźnie dyplomatycznej (w formie oficjalnych oświadczeń i démarches), jak i ekonomicznej (pomoc dla Polski w wyjściu z kryzysu). Nie wykluczano zresztą, że same polskie władze mogą siłą zdławić opozycję. Za najgorszy scenariusz uznano jednak bezpośredni atak wojsk ZSRR. W tym wypadku rozmyślano nad serią możliwych działań. Wśród posunięć politycznych wymieniono następujące: wydanie serii démarches; zwołanie Rady Bezpieczeństwa ONZ (być może też Zgromadzenia Ogólnego); „intensywną kampanię publicznego potępienia”; odwołanie ambasadorów z Moskwy (ewentualnie również z innych stolic bloku wschodniego); zbojkotowanie obrad KBWE; rewizję negocjacji rozbrojeniowych; dalsze ograniczenia dla personelu dyplomatycznego państw Układu Warszawskiego; bojkot dyplomatyczny tych krajów; zawieszenie najważniejszych umów o współpracy kulturalnej, naukowej czy sportowej; a także skłanianie krajów zachodnich nienależących do NATO do podobnych kroków. Wśród posunięć ekonomicznych wyróżniono: „ogólne embargo” na nowe umowy eksportowe; ograniczenia współpracy w dziedzinie rolnictwa, przemysłu, handlu, rybołówstwa itp.; wstrzymanie kredytów i gwarancji kredytowych; restrykcje w przepływie technologii; ograniczenia w transporcie lotniczym, naziemnym i morskim; ewentualne zawieszenie współpracy w budowie gazociągu syberyjskiego. Nie zamierzano jednak podejmować jakichkolwiek działań, które naruszałyby interesy „zachodnich banków i systemu finansowego”. Dodatkowo każdy z tych punktów wymieniano warunkowo, z uwzględnieniem możliwych niuansów i zastrzeżeń1222. NATO ponownie nie zamierzało podejmować radykalnych kroków. Nie może to zresztą dziwić.

W połowie kwietnia polskie MSZ sporządziło notatkę podsumowującą reakcje państw NATO na wydarzenia bydgoskie i manewry „Sojuz ’81”. Wskazywano przede wszystkim na „wzrost zaniepokojenia”, który zakończył fazę „umiarkowanego optymizmu” po wyborze Jaruzelskiego na premiera w lutym1223. Polska znowu stała się podstawowym problemem międzynarodowym. Ten „wzrost zaniepokojenia” uwidaczniał się z jednej strony w „rozwinięciu kampanii propagandowej” o charakterze antyradzieckim, ponownie ostrzegającej przed zewnętrzną interwencją, a z drugiej – w gotowości odpowiedzi na polskie postulaty odłożenia spłat zadłużenia, pomocy gospodarczej itp. Jak widać, na forum paktu odbijały się dylematy najważniejszych państw członkowskich. Chęć zaradzenia pogłębianiu się polskiej recesji mieli podzielać wszyscy, nawet partie opozycyjne w krajach sojuszniczych. MSZ oceniało, że rządy zachodnioeuropejskie próbowały oscylować między twardym kursem polityki amerykańskiej, wykorzystującej wydarzenia w Polsce do zdyscyplinowania swych sojuszników, a odprężeniową strategią stosowaną choćby przez RFN1224. Analizy te potwierdzają wewnętrzne materiały sojuszu, np. upubliczniony w kwietniu przez Holandię raport o aktualnej sytuacji w Polsce i reakcjach państw bloku wschodniego, w którym pisano m.in. o pogorszeniu atmosfery na skutek tzw. prowokacji bydgoskiej i manewrów radzieckich; kryzysie w partii, braku spójnej tożsamości „Solidarności” czy zapaści ekonomicznej1225. Do przyznania Polsce międzynarodowej pomocy finansowej zachęcała grupa koordynacyjna do spraw polskich, działająca w sojuszu. Grupa obliczała, że PRL potrzebuje około 1 mld dolarów miesięcznie1226.

Swoje analizy polityki paktu MSZ opierało m.in. na obserwacji przebiegu konferencji ministrów obrony państw NATO, która odbyła się w początkach kwietnia w Bonn w ramach Grupy Planowania Nuklearnego (Nuclear Planning Group) – jednego z najważniejszych organów decyzyjnych sojuszu. Na zakończenie obrad sformułowano ostrzeżenie przed możliwością radzieckiego ataku na Polskę. Zwrócono uwagę, że posunięcia Moskwy szkodziły projektom rozbrojeniowym między Wschodem a Zachodem1227. W ten sposób tematyka polska bezpośrednio rzutowała na całokształt stosunków między obiema stronami żelaznej kurtyny. Jak podkreślali Amerykanie, oświadczenie stanowiło „silny przejaw jedności sprzymierzeńców” i było wynikiem kilku miesięcy rozmów i dyskusji. Polityka NATO wywołała natychmiastową reakcję Moskwy: podczas przemówienia z okazji 111. rocznicy urodzin Lenina Konstantin Czernienko oskarżył Zachód o hipokryzję i awanturniczą politykę względem Polski. Ostrzegł, że ZSRR nie pozwoli, by szkodzono jego interesom. Dodał też, że Kreml nie zaakceptuje strategii wiązania stosunku Związku Radzieckiego do PRL z kwestiami rozbrojeniowymi1228. Mimo tej wymiany gróźb w kolejnych tygodniach nastroje zostały stonowane, do czego przyczyniło się odwołanie przez „Solidarność” zapowiedzianego strajku generalnego.

Raporty o sytuacji w Polsce po radzieckich manewrach sporządzała również Stasi, bardzo krytycznie oceniająca rozwój wydarzeń u jej wschodniego sąsiada. Według wywiadu NRD, polityka NATO względem PRL w okresie szesnastu miesięcy „Solidarności” polegała nie tyle na próbach wyłuskania Polski z bloku wschodniego (co uważano za nierealistyczne), ile na utrzymywaniu tak długo, jak to będzie możliwe, obecnego stanu – z legalnymi, niekomunistycznymi związkami zawodowymi i osłabioną pozycją partii. Taki stan, pogłębiany ewolucyjną strategią małych kroków i sukcesywnymi zabiegami o dalszą demokratyzację, miał w dłuższej perspektywie doprowadzić do osłabienia całego bloku, a nawet do jego finlandyzacji. Dlatego sojuszowi zależało na tym, aby wspierać umiarkowane nurty opozycji – tak, by nie przeholować i nie zmusić ZSRR do interwencji. Swoistą tarczę przed taką agresją widziano też w wysuwaniu kwestii praw człowieka w ramach KBWE1229. Analizy te zdają się dobrze odzwierciedlać rzeczywistość.

W maju 1981 r. miała miejsce kolejna sesja ministerialna Rady NATO w Rzymie, a także spotkanie ministrów obrony państw sojuszu w Brukseli. Jak dowiedział się polski wywiad od agenta „Flama”, chwalącego się „przyjaciółmi w Kwaterze NATO”, na te pierwsze obrady NATO-wska grupa koordynacyjna do spraw polskich przygotowała prognozę możliwych kierunków rozwoju sytuacji w Polsce. Za najmniej realny uważano scenariusz trwałego porozumienia władz z „Solidarnością” na zasadzie konwergencji ustrojowej PRL: utrzymania podporządkowania Moskwie i Układowi Warszawskiemu przy jednoczesnej pluralizacji życia politycznego. Takie rozwiązanie zmuszałoby opozycję do rezygnacji z aspiracji politycznych, komunistów zaś – z aspiracji totalistycznych. Nie uważano tego za prawdopodobne. Za znacznie bardziej realny scenariusz grupa uznała interwencję radziecką. Jej stopień prawdopodobieństwa miano szacować wręcz na około 80 proc. Jednakże analiza ostatnich wydarzeń (zakończenie kwietniowych manewrów wojskowych) skłaniała ekspertów NATO do przypuszczenia, że ewentualny atak miałby inny charakter niż w 1968 r. w Czechosłowacji. Nie polegałby on na bezpośredniej inwazji wojskowej, ale interwencji ukrytej – w formie pomocy dla reżimu polskiego, który sam rozpocząłby konfrontację1230. W ślad za Waszyngtonem grupa uważała jednak, że polskie władze nie mogły w pełni ufać wojsku, które miało częściowo sympatyzować z „Solidarnością”1231. W świetle tych założeń nie może dziwić, że tuż po 13 grudnia państwa NATO skupiły się głównie na ustaleniu formy zaangażowania Rosji we wprowadzeniu stanu wojennego. Od tej formy uzależniano skalę międzynarodowych sankcji.

Doniesienia polskiego wywiadu znajdowały potwierdzenie w wewnętrznych analizach sojuszu. Mniej więcej w czasie rzymskich i brukselskich obrad Komitet Polityczny sporządził kolejny NATO-wski raport dotyczący ewentualnych działań radzieckich. Mimo uspokojenia nastrojów w Polsce nadal nie potrafiono przewidzieć rozwoju wydarzeń i brano pod uwagę wszystkie możliwe scenariusze. Zauważano, że ZSRR poniesie duże koszty zarówno w razie interwencji, jak i braku działania. Na razie miminalne wymagania Moskwy – łączność z NRD i przynależność PRL do Układu Warszawskiego – nie były wyraźnie naruszone, a polscy przywódcy pozostawali w pełni lojalni wobec Wielkiego Brata. Scenariusz czechosłowacki zatem się nie powtarzał. Jednakże oprócz lojalności Kreml wymagał też skuteczności w kontrolowaniu kraju, a z tą było zdecydowanie gorzej. Dostrzegano też, że interwencja radziecka w CSRS nastąpiła przed „kontrrewolucyjnym” zjazdem Komunistycznej Partii Czechosłowacji w 1968 r. – a tymczasem w Polsce zbliżał się nadzwyczajny zjazd PZPR, na który Moskwa spoglądała z dużą podejrzliwością. „Nie wątpimy, że Rosjanie interweniują, jeśli stwierdzą, że zabezpieczenie ich podstawowych interesów będzie bezpośrednio zagrożone”, a „szybka zmiana poglądów w Moskwie faworyzujących interwencję może pojawić się spontanicznie” – ostrzegano w raporcie. Brano pod uwagę jednak długofalowe koszty – prestiżowe, polityczne i gospodarcze – ataku i ewentualnej okupacji Polski. Jak zwykle dodawano zastrzeżenie: „mamy trudności w ocenie, jak blisko ekstremum znajduje się ich [Rosjan – przyp. P.P.] próg tolerancji”1232.

Zdaniem MSZ, sesje w Rzymie i Brukseli nie zmieniły ogólnych wytycznych polityki NATO, nadal dążącej do reglamentowanej konfrontacji. Sprawa polska była ważnym tematem rozmów, ale ustępowała problematyce Afganistanu. Częściowo wbrew tezom TW „Flama” sytuację nad Wisłą po marcowo-kwietniowym zawirowaniu ogólnie oceniano jako względnie spokojną, choć równie dobitnie podkreślano, że Polska powinna sama rozwiązywać swe problemy, a wszelka ingerencja zewnętrzna „miałaby najpoważniejsze konsekwencje dla całości stosunków międzynarodowych”. Po raz kolejny uznano zatem priorytet zasady polityki nieinterwencji. Tak naprawdę obawiano się więc dalszych losów „polskiego eksperymentu”. Jednocześnie „po raz pierwszy wskazano niedwuznacznie na możliwość militarnego zaangażowania i udzielania pomocy przez niektóre państwa NATO na prośbę zainteresowanych państw”, co było najprawdopodobniej błędnym komentarzem strony polskiej, zwłaszcza że w tym samym tekście MSZ donosiło o „złagodzeniu alarmistycznego tonu”, stosowanego w poprzednich miesiącach1233. Jak widać, polskie władze nie miały sprecyzowanego zdania na temat polityki NATO-wskiej. Można dodać, że vice versa.

Elity polityczne państw NATO jakoby w lipcu 1981 r. coraz bardziej pesymistycznie spoglądać na rozwój sytuacji w Polsce, przewidując nowe konflikty społeczne. Nie wierzono, zdaniem Departamentu I MSW, by IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR wpłynął na ustabilizowanie sytuacji z uwagi na podskórne tarcia wewnątrz partii, inspirowane zresztą przez Moskwę. Spodziewano się, że na wrześniowym kongresie „Solidarności” dojdzie do radykalizacji związku. Zwracano uwagę na rosnącą rolę Kościoła, odgrywającego rolę mediatora. W opinii MSW NATO od połowy roku liczyło się ze zwiększeniem roli środowisk wojskowych we władzach PRL1234. Sojusz w polityce wschodniej w tym okresie jakoby dążył do podnoszenia roli „Solidarności” i Kościoła przy jednoczesnym deprecjonowaniu PZPR. Nie zgadzało się to z opisywanymi obawami przed radykalizacją związku. Wywiad donosił o „jawnej aprobacie i poparciu finansowym” także dla KPN lub kręgów KSS „KOR”, co nie było całkowicie zgodne z prawdą. Na innej płaszczyźnie liczni emisariusze zachodnich środowisk lewackich (trockistowskich, maoistowskich) próbowali przeszczepiać swą ideologię na środowiska solidarnościowe. W raporcie MSW wyróżniono ponadto postawę USA jako decydującej siły w NATO: administracja Reagana miała skłaniać się ku poglądowi, że na dłuższą metę zmiany w Polsce nie przyniosą Stanom Zjednoczonym wielu korzyści politycznych. Nastawiała się w związku z tym tylko na pomoc doraźną dla „Solidarności” i jednocześnie próbowała obarczyć ZSRR pełną odpowiedzialnością za kryzys polityczno-gospodarczy w Polsce1235.

Dostępne zapisy obrad Rady Północnoatlantyckiej nie przeczą doniesieniom wywiadu, ale pokazują, że głównym problemem dla sojuszu nie była PRL czy „Solidarność”, tylko wciąż ZSRR. Kwestia ewentualnej interwencji jak mantra powracała (i dominowała) podczas wszystkich debat rady poświęconych sprawom polskim. Na spotkaniu 8 lipca 1981 r. sojusznicy zgadzali się, że należało zachować wielką ostrożność w relacjach z Warszawą i Moskwą. Zarazem trudno im było znaleźć właściwą linię postępowania: zbytnia aktywność groziła oskarżeniami o mieszanie się w sprawy polskie i mogła zaostrzyć stanowisko komunistów; nieporuszanie wątku „Solidarności” i dyplomatyczna miękkość mogła jednak wywołać wrażenie, że Zachód nie przeciwstawi się zbytnio rozbiciu opozycji1236. Ten dylemat towarzyszył państwom NATO (i nie tylko) przez cały okres szesnastu miesięcy.

10 września 1981 r. na biurka Jaruzelskiego, Barcikowskiego, Czyrka, Kani, Rakowskiego, Kiszczaka i innych trafił kolejny raport Departamentu I MSW, poświęcony postrzeganiu spraw polskich przez NATO. Podkreślono w nim aktywność w ramach sojuszu wspomnianej grupy koordynacyjnej do spraw Polski. Grupa, analizując przebieg I Zjazdu NSZZ, wyrobiła sobie precyzyjne, choć niekoniecznie trafne zdanie na temat „Solidarności”: kierownictwo związku miało posiadać mocne oparcie wśród dołowego aktywu, dlatego sojusznicy nie spodziewali się roszad personalnych. Niemniej oczekiwano na wzmocnienie się skrzydła ekstremistów, rosnącego w siłę w wyniku miękkiej postawy władz komunistycznych. Po zjeździe „Solidarność” miała nasilić działania ofensywne, np. dążyła do opanowania mediów i organizacji produkcji. Tymczasem – według ekspertów NATO (przynajmniej w przekazie SB) – ekipa Jaruzelskiego nie miała dość siły, by rozbić ruch solidarnościowy. Zależność gospodarcza od Zachodu służyła gwarancji, że „rząd nie zdecyduje się na użycie sił policyjno-wojskowych, nawet gdyby ZSRR wywierał w tym kierunku presję”. Jednocześnie „ZSRR aktualnie pogodził się z sytuacją w Polsce i do czasu wyjaśnienia perspektyw stosunków z USA nie będzie podejmował nowych działań wobec PRL”1237. Podobne tezy sformułowano na kolejnym posiedzeniu Rady NATO w Brukseli 8 października. Podczas obrad prognozowano, że Polsce nie grozi bezpośrednia konfrontacja, tylko długotrwały kryzys gospodarczy z przeciągającymi się konfliktami między władzą a „Solidarnością”, umożliwiającymi umocnienie się demokratycznej opozycji i pośrednią akceptację władz dla pluralizmu politycznego1238.

Jeśli te doniesienia polskiego wywiadu były prawdziwe (uwiarygodnia je choćby „polityczna niepoprawność” cytatów), dowodziłyby być może niezrozumienia rzeczywistej sytuacji politycznej Polski i niekonsekwencji w formułowanych ocenach. Możliwe jest także, że takie stanowisko wynikało z przeświadczenia, iż władze polskie same rozwiążą problem „Solidarności”, co ostatecznie rzeczywiście nastąpiło. Poza tym mogła to być jedna z wielu różnych opinii, zbytnio wyjaskrawiona przez polski wywiad. Znamienne w tym kontekście jest doniesienie agentów wywiadu PRL z Genewy z końca października: „w ocenach zachodnich [dotyczących wyboru Jaruzelskiego na I sekretarza KC – przyp. P.P.] stawia się obecnie następującą alternatywę – albo kierownictwo Polski, wzmocnione siłą wojskową, zaproponuje utworzenie rządu bazującego na wszystkich podstawowych siłach społecznych, łącznie z »Solidarnością«, albo też […] wybierze linię konfrontacji”1239. Czas pokazał, na które rozwiązanie się zdecydowano.

9 grudnia przewodniczący Komitetu Ekonomicznego NATO Jean [?] Gibault przesłał sekretarzowi generalnemu Josephowi Lunsowi znamienną notatkę na temat bieżącej sytuacji w PRL. „Polski kryzys wszedł w kluczową fazę, w której niemal wszystko może się zdarzyć” – alarmował. Donosił, że według wojskowego wywiadu sojuszu, „szykuje się coś nadzwyczajnego”. „Nie sposób cokolwiek przewidzieć, biorąc pod uwagę polską skłonność do kompromisu, ale coś [podkreślenie w tekście – P.P.] się wydarzy” – przewidywał1240. Okazało się, że tym razem nie było miejsca na kompromis.

W przededniu stanu wojennego dyrektor Departamentu I MSW Jan Słowikowski w specjalnym raporcie starał się podsumować tę niejednoznaczną politykę NATO względem bloku wschodniego w kontekście szesnastu miesięcy jawnej działalności opozycji solidarnościowej. Raport został oparty na ustaleniach Stasi. Wybuch „Solidarności” miał ośmielić sojusz do przyjęcia bardziej stanowczej postawy i częściowego odejścia od polityki détente. Dążyła do tego przede wszystkim nowa administracja Reagana, najbardziej sceptyczne pozostawały zaś Francja i RFN. Wobec braku jednomyślności stanowisko NATO sytuowało się pomiędzy frazeologią nowej zimnej wojny a deklaracjami kontynuowania strategii odprężenia. Rozdarcie to miało się przejawiać poprzez niezbyt jasne hasło „realistycznej polityki odprężenia”. Wszyscy w sojuszu zgadzali się jednak, że polityka radziecka ponosiła porażkę za porażką: izolacji po napaści na Afganistan towarzyszyła porażka polityki osłabiania NATO oraz nieoczekiwane kłopoty na własnym podwórku z jednym z państw satelickich. Zarazem pojawiały się głosy – zwłaszcza w RFN – przestrzegające przed lekceważeniem radzieckiego molocha1241.

Sytuacja w Polsce miała być wykorzystywana przez państwa sojuszu przede wszystkim właśnie do dalszego osłabiania radzieckiego imperium i rozmiękczania komunizmu poprzez utrzymywanie faktycznej dwuwładzy w Polsce. PRL miała stanowić kolejny po Jugosławii i Rumunii słaby punkt bloku wschodniego1242. Uważano jednak, żeby sytuacja nie zaogniła się na tyle, by zmusić Moskwę do interwencji. Dlatego stosowano taktykę – według określenia wschodnioniemieckiego wywiadu – wykalkulowanej destabilizacji1243. Jednocześnie przygotowywano się na każdy wariant rozwiązania kryzysu. Z jednej strony liczono na to, że „Solidarność” może stać się początkiem lawiny ogarniającej wszystkie „demoludy”, z drugiej jednak nie zamierzano czynnie przeszkadzać ZSRR w zbrojnej interwencji. NATO było zarazem przekonane, że taka interwencja znacznie osłabiłaby militarnie Moskwę i jeszcze bardziej ograniczyła radziecką politykę zagraniczną. Za najskuteczniejszą metodę utrzymywania ruchu solidarnościowego uznano w związku z tym lobbowanie na rzecz stabilizacji w Polsce przy zwalczaniu prób ograniczania opozycji1244.

Ogólną strategię względem Polski ujmowano w ramach planowania kryzysowego (Crisis Management) – w NATO-wskiej nomenklaturze kategoria ta znajdowała się tylko o stopień niżej niż otwarte konflikty zbrojne. Uznawano więc sytuację w Polsce za bardzo złożoną. W przypadku rosyjskiej interwencji wojnę miała zastąpić izolacja. Nie było jednak pełnej zgody co do jej form i intensywności: o ile USA dążyły – zdaniem MSW – do znacznego ograniczenia kontaktów politycznych, handlowych, gospodarczych lub kulturalno-naukowych, o tyle Francja i RFN wciąż chciały z ZSRR handlować. Niektóre państwa (np. Włochy, Wielka Brytania) nie podjęły decyzji, jakie stanowisko zająć. Różnice te dały o sobie znać po 13 grudnia. Zgadzano się jednak z tym, że należy unikać strategicznego uzależniania państw NATO od ZSRR (surowce i energia) oraz ograniczania radzieckiego postępu technicznego1245. Jedno jest pewne: problem „Solidarności” był w NATO (a w Układzie Warszawskim tym bardziej) rozpatrywany przede wszystkim z perspektywy konfrontacji między blokiem wschodnim a zachodnim.

Ważnym forum zarówno polskiej, jak i zachodniej polityki względem „Solidarności” stała się Organizacja Narodów Zjednoczonych. Waga ta polegała nie tyle na faktycznych możliwościach działania ONZ, ile na fakcie, że organizacja skupiała państwa z obu rywalizujących bloków, a przez to sama stawała się przedmiotem rywalizacji. Cieniem na stosunkach między PRL a ONZ w dobie „Solidarności” położyła się sprawa Alicji Wesołowskiej, pracowniczki Programu Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju (UNDP), która w listopadzie 1979 r. została aresztowana podczas pobytu w Polsce, stanowiącego przystanek w długiej podróży do Ułan Bator, gdzie miała zacząć pracę z ramienia UNDP. W marcu 1980 r. skazano ją na siedem lat więzienia za szpiegostwo na rzecz NATO. Oskarżona przyznała się do winy. W kolejnych miesiącach ONZ często podnosiła w kontaktach z Polską kwestię Wesołowskiej, wskazując na łamanie prawa przez polskie władze w czasie procesu. Oskarżona była przetrzymywana bez możliwości stałego kontaktu z adwokatem, a władze nie zgodziły się na przyjęcie na proces obserwatorów z Narodów Zjednoczonych1246. Po wydaniu wyroku strona polska sugerowała możliwość ułaskawienia Wesołowskiej, ale w zamian za wcześniejsze zwolnienie jej z oenzetowskiej posady, czego nie chciał zaakceptować sekretarz generalny ONZ Kurt Waldheim. Obie strony były zainteresowane szybkim załatwieniem sprawy, choć warszawskie władze nie przestawały przekonywać, iż kwestia Wesołowskiej była wykorzystywana do „stałych napaści na Polskę, blokowania naszych wniosków personalnych itp.”1247

Podczas obrad XXXV Sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ (16 września – 18 grudnia 1980 r.) w Madrycie sprawy polskie, mimo wybuchu „Solidarności”, nie stały się tematem oficjalnych wystąpień. Głównym wątkiem w dziedzinie konfliktów międzynarodowych była wojna w Afganistanie i Kampuczy. O „Solidarności” i PRL dyskutowano za to w kuluarach. Jak wspomina ówcześnie wysoki urzędnik Foreign Office, Colin Andrew Munro, najczęściej podejmowanym tematem wśród zachodnich delegacji była kwestia inwazji radzieckiej, którą uznawano za bardzo prawdopodobną1248. Polska delegacja, w całości prorządowa, broniła oficjalnego stanowiska władz. Poza tym na równi z innymi „demoludami” realizowała radzieckie wytyczne propagandowo-polityczne, dotyczące przede wszystkim haseł rozbrojeniowych1249. W nieoficjalnych rozmowach o sprawie polskiej dyskutowali m.in. Helmut Schmidt i Valéry Giscard d’Estaing. Obaj wyrażali troskę, czy Polska poradzi sobie z przezwyciężeniem kryzysu. Zgodzili się jednak, że to sama PRL (przy pomocy gospodarczej Zachodu) powinna walczyć z trudnościami, i po raz kolejny powtórzyli zasadę nieingerencji1250. RFN nie zamierzała jednak podnosić wątków polskich na forum oficjalnym1251.

Na początku grudnia państwa zachodnie – głównie Wielka Brytania, USA, Holandia i Belgia – miały na madryckim forum ONZ przeprowadzić polityczną ofensywę: skrytykowano ZSRR, NRD i CSRS za zagłuszanie audycji radiowych, utrudnianie pracy zachodnim dziennikarzom, nadużywanie cenzury i propagandy itp. Węgry i Polskę uznano (przede wszystkim Francja) za wyjątki wśród krajów socjalistycznych pod względem dostępu do informacji z zagranicy1252. Od połowy miesiąca na skutek kolejnej ofensywy dyplomacji amerykańskiej (jak sugerowało MSZ w szyfrogramie z 15 grudnia 1980 r.) poruszono kwestię możliwości radzieckiej inwazji na Polskę. Jak pamiętamy, był to czas grudniowego kryzysu. Atmosferę w niewielkim tylko stopniu studziły zapewnienia radzieckich dyplomatów o tym, że „nie może być mowy o interwencji”. Nadal sprawy polskiej nie podnoszono jednak na forum oficjalnym, ograniczając się do kuluarowych przepychanek. MSZ twierdziło, że mimo zaostrzenia kursu kraje zachodnie nieformalnie uzgodniły między sobą, by „nie ruszać Polski”1253. Ta informacja – całkiem prawdopodobna – mogła być bardzo cenną wskazówką dla polskich przywódców (Jaruzelskiego, Kani, Czyrka, Milewskiego i in.), do których szyfrogram był kierowany.

W tym samym okresie sprawy polskie nie stały się przedmiotem oficjalnych rozmów również w ramach Rady Bezpieczeństwa ONZ, choć – zdaniem niektórych ambasadorów w Nowym Jorku – USA prowadziły zakulisowe zabiegi, by tematyka ta została poruszona na obradach rady1254. Prawdopodobnie chodziło o to, by zorientować się w zamierzeniach ZSRR. Zabiegi te nie przyniosły wymiernych rezultatów.

Przez cały rok 1981 aktualna była kwestia wizyty Lecha Wałęsy w siedzibie ONZ w Nowym Jorku. Wizytę tę ciągle jednak przekładano1255. Przykład ten najlepiej ukazuje niekonsekwentną politykę ONZ względem władz polskich i „Solidarności”. Trudno jednak wymagać, by dyplomacja ta była konsekwentna, skoro stanowiła ona wypadkową sprzecznych interesów państw członkowskich, podzielonych na antagonistyczne obozy.

W porównaniu z ONZ mniejszą siłę oddziaływania miały inne międzynarodowe organizacje prowadzące działania polityczne, np. Amnesty International, która uważnie śledziła wydarzenia w Polsce pod kątem przestrzegania praw człowieka. Jeszcze przed narodzinami „Solidarności” instytucja ta utrzymywała kontakty z działaczami KOR, którzy przesyłali wiadomości o aresztowaniach politycznych i prosili o interwencje w tych sprawach (np. po skazaniu Marka Kozłowskiego w czerwcu 1980 r.)1256. W lutym 1981 r. Amnesty International skierowała do I sekretarza KC PZPR Stanisława Kani (na adres Ambasady PRL w Londynie) pismo w sprawie „przetrzymywania szeregu obywateli polskich wbrew obowiązującym normom praw człowieka”. Wymieniono m.in. Leszka Moczulskiego i Wojciecha Ziembińskiego, co było dowodem niezłej znajomości polskich realiów. Domagano się zaprzestania tych praktyk i uwolnienia zatrzymanych. MSZ zalecało nie odpowiadać na ten list z racji „tendencyjnego sposobu prezentacji sprawy”1257. „Tendencyjny” w komunistycznej nowomowie można często tłumaczyć na „prawdziwy”. W czerwcu 1981 r. AI wysłała do Polski obserwatora na proces przywódców KPN1258. Brak realnych możliwości egzekwowania żądań czynił jednak z takich inicjatyw drugorzędne deklaracje.

Równie niewielką „siłą rażenia” dysponowały w tym czasie rozwijające się dopiero instytucje Wspólnoty Europejskiej. Stanowisko Parlamentu Europejskiego czy Rady Europejskiej stanowiło wypadkową różnorodnych politycznych postaw państw członkowskich. 19 września parlament przyjął ogólnikową rezolucję wzywającą do przestrzegania w Polsce praw człowieka1259. Z kolei 10 kwietnia 1981 r. sporządził podobny dokument na temat sytuacji w PRL; sformułowano w nim tezę o nieingerencji w sprawy polskie – tezę, z którą wyjątkowo zgadzały się właściwie wszystkie państwa zachodnie. Niemniej Polska uznała rezolucję właśnie za próbę mieszania się w jej problemy wewnętrzne1260. W pozostałych miesiącach na sesjach parlamentu poruszano kwestię pomocy żywnościowej dla Polski, a także ogólnikowo planowano powołanie specjalnej grupy poselskiej do spraw polskich1261. Za pomocą gospodarczą dla Polski opowiadał się np. Bruno Friedrich, wiceprezydent parlamentu1262.

Narodziny „Solidarności” nie pozostawiły obojętnej również EWG. Sytuacja polskiej opozycji znalazła się w centrum uwagi podczas sesji Rady Ministerialnej Wspólnoty w Luksemburgu na początku grudnia 1980 r. 2 grudnia w deklaracji podpisanej przez Radę Europejską, a poświęconej sprawom polskim, zamieszczono ogólnikowe ostrzeżenia pod adresem ZSRR, choć też wyrażono gotowość pomocy gospodarczej dla PRL i sympatię dla niej. Ewentualne złamanie postanowień aktu helsińskiego i Karty NZ miało grozić „bardzo poważnymi konsekwencjami dla przyszłości stosunków międzynarodowych”1263. W deklaracji nie padł żaden konkret, który mógłby dać pretekst do gwałtownej krytyki. Ograniczano się do propagowania inicjatyw humanitarnych i gospodarczych (np. sprzedaży nadwyżek mięsa i masła po korzystnych cenach) w obawie przed znanymi nam dobrze oskarżeniami o ingerowanie w wewnętrzne sprawy Polski1264. Brakowało również konkretnych projektów tej deklarowanej pomocy gospodarczej, mimo zabiegów RFN w tym kierunku. O ostrożności państw Wspólnoty świadczy fakt, że ambasadorzy tych krajów w Warszawie, otrzymawszy zaproszenia na uroczystości odsłonięcia pomnika ofiar Grudnia ’70, postanowili rozpatrzyć je odmownie, by nie drażnić polskich władz. Podobnie zgodzili się postąpić m.in. przedstawiciele USA i Australii1265. Taka ostrożność nie budziła zachwytu ani „Solidarności” (implikowała bowiem ograniczanie gestów sympatii wobec opozycji), ani władz (z jej powodu nie decydowano się na większe akcje pomocowe).

Rezolucja z 2 grudnia nie wnosiła zatem nic nowego, ograniczała się jedynie do propozycji udzielania pomocy gospodarczej, i to tylko na prośbę strony polskiej. Zachodnioeuropejscy dziennikarze, analizując tekst oświadczenia, dostrzegali, że EWG nie zamierzała oficjalnie mieszać się w sprawy Polski1266. Nie zmienia to faktu, że władze w Warszawie uważały, iż Dziewiątka wprowadza „niepotrzebną nikomu histerię międzynarodową”1267. W tej atmosferze trudno było znaleźć punkty wspólne umożliwiające choćby ograniczony dialog.

Zdaniem polskiego MSZ, ówczesna dziewiątka państw Wspólnoty nie potrafiła – wyraźniej niż w przypadku NATO – uzgodnić jednolitego stanowiska wobec „Solidarności” ani wobec działań władz polskich1268. W przeciwieństwie do sojuszu, brakowało tu wyraźnego lidera. Osiągano jednak pewne sukcesy. W grudniu 1980 r. rząd brytyjski skierował na ręce radzieckiego chargé d’affaires oświadczenie, w którym podkreślał, że państwa Dziewiątki były zaniepokojone możliwością ingerencji ZSRR w wewnętrzne sprawy polskie. MSZ znowu określiło to posunięcie jako akt histerii politycznej i poprzez ambasadę w Londynie starało się storpedować inicjatywę. W nieoficjalnych rozmowach z przedstawicielami administracji Margaret Thatcher pracownicy placówki mieli usłyszeć, iż Brytyjczycy „są w pełni przekonani, że ZSRR nie ma intencji wkraczania do Polski”, niemniej „rozwój kryzysu w Polsce może doprowadzić do zaostrzenia sytuacji i narastania nacisków na ZSRR, aby zmienił poglądy w tej sprawie”. Liczono się zatem z możliwością agresji. Trudno jednak w tym przypadku odróżnić strategię brytyjską od wspólnej dyplomacji EWG1269. Faktem pozostaje, że 1 grudnia, podczas obrad w Luksemburgu, Wspólnota oprócz obietnicy pomocy żywnościowej ostrzegła PRL przed „bardzo poważnymi konsekwencjami” ewentualnego złamania postanowień Karty Narodów Zjednoczonych i aktu helsińskiego1270. Jak informowała Margaret Thatcher, Dziewiątka wyraziła swoje „głębokie zatroskanie wydarzeniami w Europie Wschodniej, zwłaszcza rozwojem sytuacji w Polsce”. Wspólnota przypominała, że państwa, które podpisały Akt końcowy, zobowiązały się uznać prawo każdego kraju do wyboru drogi swego rozwoju politycznego, społecznego czy kulturalnego. Najpierw „kij”, a potem „marchewka” – ponownie deklarowano gotowość do udzielenia PRL pomocy gospodarczej1271.

Trudno jest ocenić informację polskiego MSZ, że po VIII Plenum KC PZPR z lutego 1981 r. EWG uznała, iż napięcie wokół Polski spadło, a niebezpieczeństwo interwencji radzieckiej się zmniejszyło1272. Jak wiemy, taka opinia pojawiła się po prostu w większości krajów zachodnich. Szybko zresztą się zmieniła: polski wywiad, komentując spotkanie Wspólnoty w Maastricht niedługo po tzw. prowokacji bydgoskiej (23–24 marca), donosił, że państwa członkowskie zgadzały się co do tego, iż jakaś forma konfrontacji w Polsce jest nieuchronna. Różnice dotyczyły przewidywanej reakcji społeczeństwa na taki konflikt – kanclerz Schmidt i prezydent Giscard d’Estaing mieli bardziej pesymistycznie niż pozostali przywódcy patrzeć na możliwość oporu polskiego społeczeństwa. Jednocześnie zastanawiano się nad możliwymi reakcjami Wspólnoty w zależności od formy konfrontacji: w przypadku działań samych władz polskich zamierzano jedynie wyrazić ubolewanie, nawiązując do aktu helsińskiego. Gdyby władze polskie wezwały na pomoc wojska sojusznicze, EWG zareagowałaby na wzór wydarzeń z 1968 r. w Czechosłowacji i wprowadziła sankcje ekonomiczne. Jeszcze większe sankcje – ale tylko gospodarcze – wprowadzono by w razie jawnej agresji1273. Jak się okazało, model stanu wojennego wykraczał poza te scenariusze. Tymczasem obradujący członkowie Wspólnoty, chcąc oddalić groźbę konfrontacji, rozważali (głównie z inspiracji RFN) pomoc finansową dla PRL. Konkretów nie ustalono1274. W przyjętej deklaracji podkreślono jedynie, że „Polska zdolna jest rozwiązać swoje problemy wewnętrzne bez ingerencji zewnętrznych”1275.

W miarę zbliżania się stanu wojennego stanowisko EWG stawało się coraz bardziej pesymistyczne. Jeszcze w połowie 1981 r. Wspólnota sądziła, że ZSRR nie przyjął określonego scenariusza w sprawie Polski, choć przyznawała się do braku pełnego rozeznania w zamiarach Moskwy1276. Jak z kolei donosiła polska ambasada w Londynie w październiku 1981 r., Wspólnota nie ryzykowała długofalowych prognoz rozwoju sytuacji w Polsce. Zdecydowała się również – jeśli wierzyć depeszom MSZ – wpływać na ograniczanie kontaktów z „Solidarnością” na szczeblu związkowym i nierozwijanie politycznej współpracy z polskim Kościołem1277. Czyżby już czekano na najgorsze? Na pewno we Wspólnocie nie było zgody w kwestii polityki kredytowej względem Polski. W październiku na spotkaniu Rady Ministrów Spraw Zagranicznych EWG w Londynie Francja zaproponowała, by rozpatrzyć zwiększenie bezwarunkowej pomocy gospodarczej dla Polski i poparcie prośby o odroczenie spłat zadłużenia. Propozycje były gotowe poprzeć Włochy, ale pozostałe państwa, z RFN na czele, wykazywały większy sceptycyzm. Decyzji nie podjęto1278. Na te tematy po raz kolejny dyskutowano pod koniec listopada 1981 r. ponownie w Londynie. Zdaniem MSZ, przychylne prośbom PRL stanowisko znowu zajęły Włochy (miał to być owoc wizyty Wałęsy) i Francja, niechętne zaś – Wielka Brytania i RFN1279. Na kolejnym szczycie EWG w początkach grudnia za udzieleniem kredytów opowiedzieli się (nieoficjalnie, przy kolacji) Colombo, Cheysson i Genscher. Reszta milczała1280. Tydzień później wszystkie państwa Dziesiątki musiały przewartościować swą strategię.

Analizując źródła polskie, trudno nie zauważyć pewnej niekonsekwencji ocen i nierzadkich rozbieżności w interpretacjach między MSZ a MSW. Skąd się one brały? Pewną rolę mogło odgrywać to, że ten pierwszy resort skupiał się na oficjalnych reakcjach dyplomatycznych, drugi zaś pragnął wniknąć głębiej – nie było to jednak tak oczywiste; w końcu oba ministerstwa chciały poznać rzeczywiste zamiary i działania zachodnich polityków. Ważniejsze być może znaczenie miał fakt, że z jednej strony strona polska nie miała całkowitego rozeznania, a z drugiej – chyba istotniejszej – postawa Zachodu po prostu nie była jednoznaczna i konsekwentna; państwa NATO i EWG nie potrafiły wywróżyć przyszłości, analizując niezwykłą sytuację, którą był tzw. karnawał „Solidarności”.

Nie wolno zapominać, że w czasie szesnastu miesięcy jawnego funkcjonowania „Solidarności” działania stricte polityczne – oprócz dominującej aktywności branżowo-społeczno-charytatywnej – prowadziły międzynarodowe centrale związkowe i instytucje pracownicze. Dwie niekomunistyczne światowe konfederacje związków zawodowych – ICFTU (International Confederation of Free Trade Unions, Międzynarodowa Konfederacja Wolnych Związków Zawodowych) i WCL (World Confederation of Labour, Światowa Konfederacja Pracy) – bardziej jednoznacznie niż wiele krajowych federacji poparły wybuch „Solidarności”. Wynikało to m.in. z tego, że organizmy ponadnarodowe w większym stopniu skupiały się na globalnej działalności politycznej niż syndykaty krajowe. Już 19 sierpnia 1980 r. ICFTU wydała pierwszą deklarację popierającą dążenia stoczniowców. W kolejnych miesiącach nadsyłała pomoc materialną; jej przedstawiciele wzięli również udział w I Zjeździe NSZZ „Solidarność”1281.

Instytucje te starały się ponadto rozwijać kontakty interpersonalne z polskimi kolegami. Na przykład w lutym 1981 r. Bronisław Geremek otrzymał zaproszenie na przyjazd do Brukseli, gdzie spotkał się z przedstawicielami central międzynarodowych. Odwiedził też polską ambasadę. Ta ostatnia dobrze oceniała wyważone opinie doradcy „Solidarności”. Miał on unikać wypowiadania się o sprawach międzynarodowych i podkreślać kierowniczą rolę partii w PRL. Zadeklarował, że „Solidarność” nie będzie się ubiegać o przystąpienie do którejś z central. Jego pobyt został uznany za pozytywny: „rozszerzył on wiedzę o zjawisku, które prasa często albo demonizuje, albo czyni przedmiotem płaskich spekulacji”1282. Mimo prosolidarnościowych gestów MSZ uznało, że „postępowanie central i związków w Europie cechuje na ogół rozwaga i odpowiedzialność”1283, co dowodziło ich ostrożności i braku jasnych deklaracji.

Podobnie można ocenić postępowanie Międzynarodowej Organizacji Pracy, która co prawda angażowała się po stronie „Solidarności”, ale tylko na tyle, by nie narazić się zbytnio polskim władzom. Postawę tę pokazuje np. kwestia rejestracji „Solidarności Wiejskiej” z początku 1981 r. Organizacja deklarowała chęć pomocy tej strukturze w dążeniach do legalizacji. W związku z tym Polacy wyrazili prośbę, by ekspert MOP był gościem na rozprawie sądowej w sprawie rejestracji związku. Jednak w wyniku szybkiej reakcji ambasady polskiej w Genewie, która odbyła kategoryczną rozmowę z dyrektorem generalnym MOP Francisem Blanchardem, centrala międzynarodowa wycofała swą pomoc1284.

Kiedy w czerwcu 1981 r. w Genewie planowano zorganizować sesję plenarną MOP, jednym z większych problemów w przygotowaniach stała się kwestia polskiego uczestnictwa w konferencji. Budziła ona spore zaniepokojenie w kręgach polskich władz. W maju tego roku minister Czyrek spotkał się w Warszawie z Francisem Blanchardem. Polski polityk ostrzegał przed próbami „wykorzystania sprawy polskiej […] dla celów sprzecznych z założeniami MOP”. Ostatecznie zgodził się jednak na udział związkowców solidarnościowych w polskiej delegacji. W zamian Blanchard zapewnił, że zrobi wszystko, „aby nie było tzw. sprawy polskiej na sesji”. Obiecał traktowanie polskiej delegacji jako całości, bez faworyzowania opozycyjnych związkowców. Zgodził się poza tym, by Polska nie płaciła składki członkowskiej w 1981 r. Obaj rozmówcy ustalili również, że Lech Wałęsa nie powinien wejść do Rady Administracyjnej MOP, a „Solidarność” nie będzie zapraszana do międzynarodowych central związkowych1285. Stanowisko Blancharda było więc bardzo ostrożne i ugodowe.

Ostatecznie reprezentanci „Solidarności” rzeczywiście pojechali do Genewy1286. Współprzewodniczącym delegacji (oprócz ówczesnego ministra pracy Janusza Obodowskiego) został Lech Wałęsa. Wygłosił on 5 czerwca przemówienie, które uczestnicy obrad uznali za zaskakująco umiarkowane. Przewodniczący „Solidarności” mówił np. o pomocy okazywanej Polsce przez ZSRR, choć przestrzegał przed negatywnymi skutkami zewnętrznej interwencji1287. Prasa (w tym emigracyjna) określiła to wystąpienie jako jedno z najbardziej znaczących w historii MOP1288. Chwalono (m.in. w prasie brytyjskiej) dyplomatyczne talenty lidera „Solidarności”, który zręcznie unikał wypowiedzi na kontrowersyjne tematy1289.

Kwestie polskie, zgodnie z obietnicą Blancharda, nie były podejmowane w oficjalnych rozmowach (prócz wystąpienia polskiej delegacji), za to szeroko omawiano je w kuluarach1290. Jeśli nawet kuluarowe rozmowy znajdowały odbicie na forum oficjalnym, to działo się to tylko przy okazji innych wątków. Na przykład pewne polskie skojarzenia pojawiły się w dyskusji na temat apartheidu: Bronisław Geremek, który potępił politykę południowoafrykańską, stwierdził, że „Solidarność” była ruchem wyzwoleńczym i z własnego doświadczenia znała skutki dyskryminacji. Polski MSZ określił te słowa jako nieodpowiednie i dwuznaczne1291. Mimo to Blanchard, zgodnie z obietnicą daną Czyrkowi, skutecznie storpedował dążenia związkowców amerykańskich, którzy chcieli oficjalnie poruszyć problematykę polskich związków zawodowych. Szef MOP deklarował jednocześnie wolę współpracy zarówno z „Solidarnością”, jak i polskim rządem1292, starając się lawirować między sprzecznymi kierunkami i godzić wywodzących się z różnych obozów członków organizacji. Te zabiegi nie powstrzymały polskiego wywiadu przed negatywną oceną zachowania członków delegacji „Solidarności”, głównie Geremka – nie tylko za wspomnianą wypowiedź, ale także za poruszony w rozmowach z niemieckimi związkowcami pomysł przyjęcia do pracy w RFN 50 tys. polskich robotników oraz manifestowaną krytykę PRL1293. Wydaje się, że przynajmniej tym razem opinie Departamentu I MSW były zbyt surowe i opierały się bardziej na niesprawdzonych plotkach niż realnych zjawiskach.

* * *

Jako pewnego rodzaju streszczenie i podsumowanie zarysowanych powyżej wątków można wykorzystać jeden z raportów dyrektora Departamentu I MSW z sierpnia 1981 r. W informacji dotyczącej przejawów politycznej działalności polskich związkowców za granicą gen. Jan Słowikowski stwierdził, że zachodnie koła decyzyjne sformułowały „poufne zalecenia […], aby unikać oficjalnego kontaktowania się działaczy politycznych z przedstawicielami NSZZ »Solidarność«”. Nie czyniono jednak przeszkód relacjom półoficjalnym: „stale odnotowujemy fakty nawiązywania tego typu kontaktów, w trakcie których działacze »Solidarności« atakują niejednokrotnie ustrój socjalistyczny, partię i rząd”. Zarazem zachodnie wywiady miały infiltrować i kontrolować solidarnościowe i emigracyjne instytucje działające poza PRL1294.

Oczywiście do słów tych należy podchodzić z dystansem, niemniej samo zdefiniowanie strategii zachodnich polityków wydaje się trafne. Podzielana przez właściwie wszystkie kraje zachodnie zasada nieingerencji wymuszała takie właśnie podejście: unikające oficjalnych deklaracji, ostrożne, skupiające się na kwestiach humanitarnych lub prestiżowych, a nie politycznych decyzjach. Pomoc żywnościowa i niewielkie ustępstwa kredytowe były wszystkim, co Zachód chciał zrobić1295. Kosztem „Solidarności” starano się powstrzymać ZSRR przed radykalnymi rozwiązaniami. Sympatii dla dążeń związkowców i fascynacji masowym ruchem społecznym towarzyszył strach przed powtórzeniem się scenariusza węgierskiego z 1956 r. lub czechosłowackiego z 1968 r. Nie bez znaczenia dla postrzegania „Solidarności” pozostawały także wewnętrzne gry polityczne w danym kraju. W realiach twardej polityki sprawę polską często traktowano instrumentalnie – co zresztą nie powinno dziwić.

Wywiad dostrzegał też inny problem: działacze „Solidarności” (Geremek, Strzelecki, Lis, Rulewski i inni) samodzielnie podejmowali inicjatywy z dziedziny polityki zagranicznej (problem kredytów, zatrudnienie polskich uchodźców na Zachodzie, konsultacje w sprawie taktyki związkowej na wypadek interwencji radzieckiej itp.), starając się kreować alternatywną polską dyplomację1296. Wywoływało to ostre reakcje władz komunistycznych. Ten dyplomatyczny dualizm był na dłuższą metę nie do utrzymania.

1 A. Paczkowski, Dyplomacja polska czasów kryzysu…, s. 841–842.

2 Idem, Boisko wielkich mocarstw…, s. 181.

3 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011 r.

4 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 1853/III z Waszyngtonu, 18 VIII 1980 r., k. 359 (błędna paginacja); S.J. Cimbala, US military strategy and the Cold War endgame, Portland 1995.

5 Dlatego nie do końca prawdziwa jest teza Dietera Bingena, że to dopiero „niepokoje w Polsce postawiły wówczas pod znakiem zapytania podstawowe wzorce ugruntowanej polityki europejskiej ponad granicami bloków, filozofię polityki odprężenia jako polityki stabilizacji” (D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 193).

6 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2466/III z Kolonii, 28 VIII 1980 r., k. 459–458.

7 Woli tej nie podzielali w takim stopniu europejscy sojusznicy USA (zob. T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers, 1980–1981, „InterMarium” 2007, t. 10, nr 1, s. 8; A. Rachwald, In Search of Poland. The Superpowers’ Response to Solidarity 1980–1989, Stanford 1990, s. XII, 56).

8 A. Paczkowski, M. Byrne, The Polish Crisis: Internal and International Dimensions [w:] From Solidarity to Martial Law. The Polish Crisis of 1980–1981, red. A. Paczkowski, M. Byrne, Budapest–New York 2007, s. 9.

9 D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland, 1980–1981, University Park, Pennsylvania 2002, s. 19–20; T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 8.

10 AIPN, 02174/17, Biuletyn informacyjny Departamentu I i Departamentu II MSW, lipiec 1980 r., k. 5.

11 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 1876/III z Waszyngtonu, 18 VIII 1980 r., k. 363; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.; T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 8.

12 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling in the Polish Crisis, London 1988, s. 42.

13 G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą, „Kultura” (Paryż), październik 1980, s. 30–31.

14 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

15 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2067/III z Waszyngtonu, 21 VIII 1980 r., k. 371 (błędna paginacja).

16 Ibidem, Szyfrogram nr 2131/III z Waszyngtonu, 22 VIII 1980 r., k. 375; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p. Podobny bojkot dokerzy ogłosili po inwazji ZSRR na Afganistan. Co ciekawe, w kwietniu 1982 r. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych uznał ten bojkot za nielegalny, w związku z czym morski handel USA z ZSRR i PRL powrócił do normalnego poziomu (zob. ibidem, 315, Pismo Claude’a Harela, francuskiego chargé d’affaires a.i. w USA, do Claude’a Cheyssona, 6 V 1982 r., b.p.).

17 J. Głowacki, Moc truchleje [w:] idem, Nie mogę narzekać, Warszawa 2003, s. 301.

18 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2167/III z Waszyngtonu, 23 VIII 1980 r., k. 376 (błędna paginacja).

19 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

20 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-ECON-OUT-80-115, Raport Departamentu Stanu o sytuacji wewnętrznej w Polsce, 16 VIII 1980 r., b.p.

21 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2166/III z Waszyngtonu, 22 VIII 1980 r., k. 377.

22 Ibidem, Szyfrogram nr 2165/III z Waszyngtonu, 23 VIII 1980 r., k. 378.

23 D. Binder, No Urgency Over Polish Crisis Apparent in Washington; Continuing Impasse Expected, „The New York Times”, 23 VIII 1980; B. Kovrig, Of Walls and Bridges. The United States and Eastern Europe, New York 1991, s. 130.

24 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z ambasadorem USA, 26 VIII 1980 r., b.p.

25 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-ECON-OUT-NS-80-118, Pismo Johna H. Hawesa, członka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Glenna R. Celli, p.o. przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO, w sprawie uaktualnienia analiz dotyczących Polski, 27 VIII 1980 r., b.p.

26 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2260/III z Waszyngtonu, 25 VIII 1980 r., k. 382; Ośrodek KARTA, Archiwum Solidarności, NSZZ „Solidarność” 174, Przegląd prasy zagranicznej, październik 1980 r., b.p.

27 Z. Brzeziński, Power and Principle. Memoirs of the National Security Adviser, 1977–1981, New York 1983, s. 464; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 130.

28 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2478/III z Waszyngtonu, 28 VIII 1980 r., k. 391.

29 Document No 8: President Carter’s Letter to Allies on Poland from 27th August, 1 IX 1980 r. [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 81–82; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 130.

30 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o ewolucji sytuacji w Polsce przygotowany na posiedzenie Rady Ministrów, 7 X 1980 r., b.p.

31 D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland…, s. 26–27.

32 Z. Brzeziński, Plan gry: USA – ZSRR, Warszawa 1987, s. 47–49.

33 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 118/IV z Waszyngtonu, 2 X 1980 r., k. 453.

34 Ibidem, Szyfrogram nr 2695/III z Waszyngtonu, 1 IX 1980 r., k. 400 (błędna paginacja).

35 Jimmy Carter Library, Dzienna agenda prezydenta Jimmy’ego Cartera, 24 IX 1980 r., b.p.; T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 46; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich, Warszawa 2003, s. 229–231.

36 T.A. Sancton, Poland’s Angry Workers, „Time”, 1 IX 1980.

37 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131.

38 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2695/III z Waszyngtonu, 1 IX 1980 r., k. 400 (błędna paginacja).

39 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 46.

40 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 2769/III z Waszyngtonu, 3 IX 1980 r., k. 405.

41 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 230.

42 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 327/IV z Waszyngtonu, 7 X 1980 r., k. 461.

43 Ibidem, Szyfrogram nr 3012/III z Waszyngtonu, 8 IX 1980 r., k. 416.

44 Ibidem, Szyfrogram nr 3032/III z Waszyngtonu, 1 IX 1980 r., k. 417 (błędna paginacja).

45 Ibidem, Szyfrogram nr 327/IV z Waszyngtonu, 7 X 1980 r., k. 461.

46 Jimmy Carter Library, Dzienna agenda prezydenta Jimmy’ego Cartera, 12 IX 1980 r., b.p.

47 F.J. Meehan, Reflections on the Polish Crisis, „Cold War International History Project Bulletin” 1998, nr 11, s. 43–47.

48 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 3228/III z Waszyngtonu, 12 IX 1980 r., k. 426 (błędna paginacja); CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do szefa MAE w sprawie pomocy finansowej dla Polski, 18 IX 1980 r., b.p.; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131.

49 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 231.

50 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 9.

51 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 231.

52 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/156, Szyfrogram nr 1485/IV z Waszyngtonu, 31 X 1980 r., k. 501.

53 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131.

54 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 9.

55 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131.

56 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 18/155, Szyfrogram nr 3558/III z Waszyngtonu, 20 IX 1980 r., k. 436.

57 Ibidem, Szyfrogram nr 3578/III z Waszyngtonu, 20 IX 1980 r., k. 438.

58 Ibidem, Szyfrogram nr 469/IV z Waszyngtonu, 9 X 1980 r., k. 467 (błędna paginacja).

59 Ibidem, Szyfrogram nr 183/IV z Waszyngtonu, 3 X 1980 r., k. 457.

60 Z. Brzeziński, Cztery lata w Białym Domu. Wspomnienia, Warszawa 1990, s. 544–546; idem, Gorąca jesień ’80, Warszawa 1987, s. 15–16.

61 A. Austin, Tass Says Brzezinski Tried to Stir Up Revolt in Poland; „Even More Pressure”, „The New York Times”, 5 XII 1980; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131.

62 D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland…, s. 29–30.

63 R.M. Gates, From the Shadows: The Ultimate Insider’s Story of Five Presidents and How They Won the Cold War, New York 1996, s. 163–164.

64 Document No 10: Special Coordination Committee, Summary of Conclusions, „Meeting on Poland”, 23 [sic!] IX 1980 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 87–90.

65 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji wewnętrznej kraju, 27 X 1980 r., k. 307–308.

66 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie protestów polskiego MSZ, 19 X 1980 r., b.p.

67 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-ECON-OUT-NS-80-145, Notatka Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, na temat postawy ZSRR i państw bloku wschodniego wobec sytuacji w Polsce, 23 X 1980 r., b.p.

68 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 350, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozwoju sytuacji w Polsce, 21 X 1980 r., b.p.

69 Jimmy Carter Library, Brzezinski Donated Box 33, Notatka na spotkanie Specjalnego Komitetu Koordynacyjnego, 21 X 1980 r., b.p.

70 Ibidem.

71 Jimmy Carter Library, Brzezinski Donated Box 33, Stenogram ze spotkania Specjalnego Komitetu Koordynacyjnego 23 października 1980 r., 23 X 1980 r., b.p. Quad był nieformalnym centrum decyzyjnym sojuszu. W niektórych sprawach na jego obrady zapraszano też innych sojuszników (zob. H. Binnendijk, Talking Security, „The New York Times”, 20 IV 2005).

72 Jimmy Carter Library, Brzezinski Donated Box 33, Stenogram ze spotkania Specjalnego Komitetu Koordynacyjnego 23 października 1980 r., 23 X 1980 r., b.p.

73 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131.

74 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/156, Szyfrogram nr 1672/IV z Waszyngtonu, 6 XI 1980 r., k. 512 (błędna paginacja).

75 Ibidem, Szyfrogram nr 1747/IV z Waszyngtonu, 6 XI 1980 r., k. 517.

76 Ibidem, Szyfrogram nr 1872/IV z Waszyngtonu, 10 XI 1980 r., k. 520.

77 Chronology of Events [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. XXXIV.

78 Z. Brzeziński, Cztery lata w Białym Domu…, s. 547–560; idem, Gorąca jesień ’80…, s. 19–32.

79 AIPN, 1585/2877, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza ze spotkania z Francisem J. Meehanem, 21 XII 1980 r., k. 21.

80 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3008/IV z Waszyngtonu, 5 XII 1980 r., k. 30.

81 Ibidem, Szyfrogram nr 3157/IV z Waszyngtonu, 8 XII 1980 r., k. 44.

82 Ibidem, Szyfrogram nr 3390/IV z Buenos Aires, 13 XII 1980 r., k. 149.

83 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Okresowa informacja Ambasady PRL w Londynie: 16 XI – 31 XII 1980 r., 2 I 1981 r., b.p. (skan).

84 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 15.

85 D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland…, s. 48.

86 A. Paczkowski, M. Byrne, The Polish Crisis…, s. 16.

87 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 15; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 131; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 20, 34; Text of U.S. Statement on Poland, „The New York Times”, 4 XII 1980; zob. też wypowiedzi w: „The New York Times”, 4 XII 1980.

88 Document No 20: CIA Alert Memorandum, „Poland”, 3 XII 1980 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 138.

89 Document No 21: Message from Ryszard Kukliński on Impending Warsaw Pact Invasion, 4 XII 1980 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 139–140. Kukliński błędnie oszacował liczbę sowieckich dywizji, co przyczyniło się do przejaskrawienia oceny sytuacji (zob. Ł. Kamiński, Wstęp [w:] Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 1, red. Ł. Kamiński, Warszawa 2006, s. XXVI).

90 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 10.

91 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 132.

92 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 15.

93 G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 132.

94 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 132.

95 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3392/IV z Nowego Jorku, 13 XII 1980 r., k. 148.

96 Document No 23: Minutes of US Special Coordination Committee Meeting, 7 XII 1980 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 162–164.

97 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 18.

98 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-AMB-OUT-NS-80-175, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, z przesłaniem prezydenta Jimmy’ego Cartera, 7 XII 1980 r., b.p.

99 Ibidem; G. Mérétik, Noc generała…, s. 75–77.

100 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/156, Szyfrogram nr 3206/IV z Waszyngtonu, 9 XII 1980 r., k. 569.

101 Ibidem, Szyfrogram nr 3335/IV z Waszyngtonu, 11 XII 1980 r., k. 572.

102 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 133.

103 Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989. Wybór dokumentów, oprac. J. Zając, Warszawa 2005, s. 280–281, 284; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989, Toruń 2006, s. 233, 236–237.

104 Chronology of Events [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. XXXV.

105 NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

106 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 133.

107 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 75; T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 20; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 133; J. Vinocur, NATO Warns Soviet Invasion of Poland Would End Detente, „The New York Times”, 13 XII 1980.

108 Document No 24: CIA Situation Report, „Poland”, 8 XII 1980 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 165–166.

109 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 133.

110 Jimmy Carter Library, Brzezinski Donated Box 42, Memorandum Zbigniewa Brzezińskiego dla prezydenta Jimmy’ego Cartera w sprawie sytuacji w Polsce, 12 XII 1980 r., b.p.

111 G. Mérétik, Noc generała…, s. 75–77.

112 Z. Brzezinski, Power and Principle…, s. 528; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 134.

113 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3607/IV z Nowego Jorku, 18 XII 1980 r., k. 115.

114 Jimmy Carter Library, Brzezinski Donated Box 42, Memorandum Zbigniewa Brzezińskiego dla prezydenta Jimmy’ego Cartera w sprawie tygodniowego raportu nr 161 Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 19 XII 1980 r., b.p.

115 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3717/IV z Waszyngtonu, 21 XII 1980 r., k. 165–166.

116 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 134; zob. też L. Gordon i in., Eroding Empire. Western Relations with Eastern Europe, Washington 1987.

117 Excerpts from President’s Last Message to Congress on the State of the Union, „The New York Times”, 17 I 1981; zob. też AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 57/I z Waszyngtonu, 5 I 1981 r., k. 101; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 133.

118 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 57/I z Waszyngtonu, 5 I 1981 r., k. 101.

119 Ibidem, Szyfrogram nr 1183/I z Nowego Jorku, 31 I 1981 r., k. 107.

120 Apel Polonii Wolnego Świata, „Orzeł Biały”, styczeń 1981, s. 1.

121 Tydzień w Solidarności, „Jedność Stoczniowa”, 6 II 1981, nr 5, s. 2.

122 AIPN, 1585/2876, Szyfrogram nr 1771/IV z Waszyngtonu, 7 XI 1980 r., k. 15–16.

123 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Szyfrogram ambasady francuskiej w Polsce w sprawie polskich reakcji na elekcję Ronalda Reagana, 7 XI 1980 r., b.p.

124 R.M. Gates, From the Shadows…, s. 227 i n.; zob. też A. Kemp-Welch, Polska pod rządami komunistów 1944–1989, Kraków 2010.

125 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 1182/I z Waszyngtonu, 31 I 1981 r., k. 113–114; J. O’Sullivan, Prezydent, papież, premier. Oni zmienili świat, Warszawa 2007, s. 169; P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo, Warszawa 1994, s. 50–56.

126 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja Departamentu I MSW na temat amerykańskich ocen sytuacji wewnętrznej Polski, 17 IV 1981 r., k. 31–33.

127 C. Bell, From Carter to Reagan, „Foreign Affairs” 1985, nr 3, s. 490–492.

128 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 1182/I z Waszyngtonu, 31 I 1981 r., k. 113–114.

129 A. Haig, Caveat. Realism, Reagan and Foreign Policy, New York 1984, s. 239; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 134.

130 R.D. Blackwill, European Influences and Constraints on U.S. Policy toward the Soviet Union [w:] U.S. – Soviet Relations: The Next Phase, red. A.L. Horelick, Ithaca 1986, s. 144. Już od 1975 r. w kuluarach dyplomatycznych krążyły plotki o tajnej „doktrynie Sonnenfeldta” (Helmut Sonnenfeldt był doradcą prezydentów Nixona i Forda), w której USA miały w pełni pogodzić się z oddaniem Europy Wschodniej pod wpływy ZSRR (T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 8). Sprawa wynikła po naradzie Sonnenfeldta z amerykańskimi ambasadorami w grudniu 1975 r., podczas której miał on określić „organiczne zespolenie” państw satelickich z ZSRR jako korzystne dla USA, ponieważ zapobiegało wybuchowi nowej wojny. Pod naciskiem emigrantów z zainteresowanych krajów Sonnenfeldt zdystansował się od stwierdzenia o „organicznej więzi” (P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999, s. 226; A. Mania, Détente i polityka Stanów Zjednoczonych wobec Europy Wschodniej, styczeń 1969 – styczeń 1981, Kraków 2003, s. 117–122; K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja. Polityka zagraniczna Rządu RP na Uchodźstwie 1945–1990, Warszawa 2003, s. 249).

131 A. Haig, Caveat…, s. 240. Z perspektywy kolejnych lat Henry Kissinger stwierdził: „retoryka Reagana bynajmniej nie przekreśliła doniosłych negocjacji [z ZSRR], jak ostrzegali krytycy. Przeciwnie, w czasie drugiej kadencji Reagana dialog Wschód–Zachód rozwijał się w skali i z intensywnością niespotykaną od czasu Nixonowskiego okresu odprężenia” (H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996, wydanie 2, s. 846).

132 Document No 31: National Intelligence Estimate, „Poland’s Prospects over the Next Six Months”, 27 I 1981 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 193–211.

133 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-26-01-1981, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, z przesłaniem Alexandra Haiga, 26 I 1981 r., b.p.

134 R. Pipes, Żyłem. Wspomnienie niezależnego, Warszawa 2004, s. 173.

135 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza na temat wydalenia amerykańskich dziennikarzy z Polski, 24 I 1981 r., k. 24–25. Co ciekawe, trzy lata później Kalb został rzecznikiem prasowym Departamentu Stanu.

136 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 90; T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 20.

137 AIPN, 1585/2881, Notatka informacyjna Józefa Czyrka ze spotkania z Francisem J. Meehanem, 31 I 1981 r., k. 33–36.

138 Ibidem, Notatka informacyjna Stanisława Gugały z rozmowy z radcą kulturalnym ambasady USA, 3 II 1981 r., k. 11; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w USA w sprawie rocznego raportu Departamentu Stanu o przestrzeganiu praw człowieka na świecie, 5 III 1981 r., b.p.

139 T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 19; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 136.

140 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Z. Szewczyka w sprawie kontaktów ambasady USA z kierownictwem „Solidarności” w Gdańsku, 19 I 1981 r., k. 7–8; AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989, b.p. (s. 63–68).

141 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Tadeusza Olechowskiego z rozmowy z ambasadorem Stanów Zjednoczonych Ameryki Francisem Meehanem, 22 I 1981 r., k. 9–10.

142 AIPN, 1585/3873, Informacja dotycząca przejawów politycznej aktywności NSZZ „Solidarność” za granicą, 20 VIII 1981 r., k. 1–9.

143 AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989, b.p. (s. 63–68).

144 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 249/II z Chicago, 8 IV 1981 r., k. 87.

145 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1367/II z Waszyngtonu, 8 V 1981 r., k. 67–68.

146 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Józefa Czyrka w sprawie organizacji CARE, 15 V 1981 r., k. 51–54. Wcześniej organizacja działała w Polsce w latach 1946–1949 i od 1957 r. do połowy lat sześćdziesiątych.

147 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1988/II z Waszyngtonu, 23 V 1981 r., k. 84.

148 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2494/II z Waszyngtonu, 5 VI 1981 r., k. 23.

149 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1691/I z Waszyngtonu, 12 II 1981 r., k. 93.

150 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca amerykańskich ocen na temat zwalczania ugrupowań antysocjalistycznych w PRL, 6 III 1981 r., k. 341–343.

151 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 971/I z Nowego Jorku, 27 I 1981 r., k. 59.

152 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 2050/I z Waszyngtonu, 20 II 1981 r., k. 82.

153 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 651/III z Rzymu, 16 VII 1981 r., k. 384; ibidem, w. 16/143, Szyfrogram nr 2487/I z Waszyngtonu, 2 III 1981 r., k. 99. Często przewijającym się wątkiem w depeszach był ponadto nie tyle stosunek USA do sytuacji w Polsce, co zbrojeniowa i międzynarodowa polityka administracji Reagana (zob. ibidem, w. 16/144, k. 1–678).

154 Pomoc z Zachodu, „Na Antenie”, luty 1981, s. 27–28.

155 L. Gawlikowski, Zadłużenie Polski, „Na Antenie”, maj 1981, s. 13–14.

156 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca wypowiedzi kół rządowych RFN oraz kierownictwa SPD na temat rozwoju sytuacji w Polsce oraz antypolskich akcji sił politycznych w Niemczech Zachodnich (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), [kwiecień] 1981 r., k. 44–54.

157 L. Wierczyński, Katastrofa gospodarcza, „Na Antenie”, maj 1981, s. 14–15.

158 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Wschód–Zachód, 17 II 1981 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram nr 395 ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskich opinii dotyczących sytuacji w Polsce, 12 [?] II 1981 r., b.p.

159 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza na temat amerykańskich komentarzy dotyczących nominacji Wojciecha Jaruzelskiego na premiera, 20 II 1981 r., k. 57–59.

160 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Wschód–Zachód, 17 II 1981 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram nr 395 ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskich opinii dotyczących sytuacji w Polsce, 12 [?] II 1981 r., b.p.

161 Zob. NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-7-04-1981, Notatka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO na temat wewnętrznej sytuacji w Polsce, 7 IV 1981 r., b.p.

162 Ibidem, US-3-03-1981, Raport stałego przedstawicielstwa USA przy NATO pt. „Doradca Solidarności z nadzieją patrzy w przyszłość”, 3 III 1981 r., b.p.

163 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Stosunek USA do sytuacji w Polsce, [marzec 1981 r.], 01.30–2.16.

164 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 3427/I z Waszyngtonu, 23 III 1981 r., k. 147.

165 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat kryzysu polskiego, 17 III 1981 r., b.p.

166 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 252; zob. też R. Reagan, An American Life, New York 1990.

167 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnich ocen na temat uwarunkowań rozwoju sytuacji w Polsce po wydarzeniach w Bydgoszczy, 28 III 1981 r., k. 239–243.

168 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Stosunek USA do sytuacji w Polsce, [marzec 1981 r.], 01.30–2.16.

169 Ibidem.

170 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wywiad Waltera Cronkite’a z Ronaldem Reaganem, 3 III 1981 r., b.p.

171 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Stosunek Ronalda Reagana do wydarzeń w Polsce, [kwiecień 1981 r.], 17.27–18.21.

172 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-7-04-1981, Notatka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO na temat wewnętrznej sytuacji w Polsce, 7 IV 1981 r., b.p.

173 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie sekretarza prasowego Białego Domu dotyczące sytuacji w Polsce, 26 III 1981 r., b.p.

174 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 3628/I z Waszyngtonu, 27 III 1981 r., k. 80.

175 Ibidem, Szyfrogram nr 3711/I z Waszyngtonu, 28 III 1981 r., k. 84.

176 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Józefa Czyrka z rozmowy z ambasadorem Stanów Zjednoczonych w Warszawie Francisem Meehanem, 28 III 1981 r., k. 35–36.

177 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wypowiedź wiceprezydenta George’a Busha po spotkaniu z premierem Holandii Andreasem van Agtem, 31 III 1981 r., b.p.

178 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Wypowiedź sekretarza obrony Caspara Weinbergera w sprawach polskich, [kwiecień 1981 r.], 19.26–20.11.

179 Chronology of Events [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. XXXVIII.

180 Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1981, Washington 1982, s. 309.

181 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana wygłoszone na konferencji AFL-CIO, 30 III 1981 r., b.p.

182 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 111; T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 27.

183 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Stosunek Ronalda Reagana do wydarzeń w Polsce, [kwiecień 1981 r.], 17.27–18.21.

184 Por. L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 254.

185 A. Haig, Caveat…, s. 241, 247; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 135.

186 Argumentując tę tezę, autor wskazuje na wystąpienie rzecznika Departamentu Stanu 10 II 1981 r., według którego: „polska akcja przywracania porządku mogła być potraktowana przez Stany Zjednoczone jako sprawa wewnętrzna”, choć stanowiąca „przedmiot naszej wielkiej troski” (B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 136).

187 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami, 14 III 1981 r., b.p.

188 Document No 40: CIA Alert Memorandum, „Poland”, 3 IV 1980 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 245; D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland…, s. 131.

189 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Stosunek Ronalda Reagana do wydarzeń w Polsce, [kwiecień 1981 r.], 17.27–18.21.

190 R. Halloran, U.S. is Weighting Aid to China if Russians Act Against Poland, „The New York Times”, 5 IV 1981; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 136.

191 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91326, Telegram Alexandra Haiga do Ambasady USA w Londynie, 3 IV 1981 r., b.p.

192 Ibidem, Telegram Alexandra Haiga do Petera Carringtona, 4 IV 1981 r., b.p.

193 Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1981…, s. 309; zob. też L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 254.

194 Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1981…, s. 454.

195 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 494/II z Waszyngtonu, 14 IV 1981 r., k. 5.

196 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 52/II z Waszyngtonu, 1 IV 1981 r., k. 176.

197 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 978/II z Chicago, 28 IV 1981 r., k. 8.

198 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1190/II z Chicago, 4 V 1981 r., k. 93.

199 NAKG, FO 973/175, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–maj 1981 r., czerwiec 1981 r., b.p.

200 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 52/II z Waszyngtonu, 1 IV 1981 r., k. 176.

201 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 3102/I z Waszyngtonu, 26 III 1981 r., k. 138; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator, t. 1: Europa 1918–2006, red. B. Janicka, A. Herman-Łukasik, K. Szczepanik, Warszawa 2007, k. 181.

202 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 3823/I z Waszyngtonu, 30 IV 1981 r., k. 173.

203 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Mariana Dobrosielskiego z rozmowy z Francisem Meehanem, 10 III 1981 r., k. 32–33; AIPN, 1585/2887, Claris nr 1097/213 z Waszyngtonu, 7/8 IV 1981 r., k. 51–52.

204 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wypowiedź George’a Busha po spotkaniu z wicepremierem Mieczysławem Jagielskim, 2 IV 1981 r., b.p.; T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 106–107; A. Rachwald, In Search of Poland…, s. 53.

205 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wypowiedź dla prasy George’a Busha po spotkaniu z wicepremierem Mieczysławem Jagielskim, 2 IV 1981 r., b.p.

206 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Caspar Weinberger o sytuacji w Polsce, [kwiecień 1981 r.], 10.45–11.32.

207 AIPN, 1585/2883, Szyfrogram nr 1133/II z Chicago, 1 V 1981 r., k. 15.

208 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 52/II z Waszyngtonu, 1 IV 1981 r., k. 48.

209 Document No 46: Message from Ryszard Kukliński to CIA, 26 IV 1981 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 273–274.

210 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 573/II z Waszyngtonu, 16 IV 1981 r., k. 31.

211 NAKG, FO 973/175, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–maj 1981 r., czerwiec 1981 r., b.p.; Chronology of Events [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. XXXVIX. Do kolejnych porozumień doszło w sierpniu (zob. ibidem, s. XLI).

212 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 1732/II z Waszyngtonu, 16 V 1981 r., k. 260.

213 Ibidem, Szyfrogram nr 2165/II z Waszyngtonu, 27 V 1981 r., k. 284.

214 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 16 VI 1981 r., b.p. Jeden z dziennikarzy, który zadał Reaganowi pytanie o istnienie związku między umową z Chinami a sytuacją w PRL, sugerował, że dostawy broni dla Pekinu miały się rozpocząć w wypadku radzieckiej interwencji w Polsce. Jego zdaniem, podstawową formą nacisku na Moskwę było wskazanie, że ceną interwencji w PRL będzie zwiększenie pomocy militarnej USA dla Chin (ibidem; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 137; Why Weapons for Either China?, „The New York Times”, 13 VI 1981).

215 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 16 VI 1981 r., b.p.

216 Document No. 52: Memorandum from Ronald I. Spiers to the Secretary of State, „Polish Resistance to Soviet Intervention” [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 304–306. Do prognoz tych dotarł polski wywiad (zob. AIPN, 0449/53, t. 19, Amerykańskie oceny sytuacji w Polsce. Załącznik do informacji dyrektora Departamentu I MSW, 10 [?] IV 1981 r., k. 17–18).

217 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca planów Zachodu związanych z wydarzeniami w Polsce w ocenach wywiadu NRD, 28 V 1981 r., k. 64; zob. też np. ibidem, Informacja dotycząca ocen zachodnich koncepcji i działań związanych z wydarzeniami w Polsce (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), 19 V 1981 r., k. 69–72.

218 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 16 VI 1981 r., b.p.; Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1981…, s. 525.

219 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 111; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 255.

220 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3404/II z Waszyngtonu, 29 VI 1981 r., k. 353.

221 Ibidem, Szyfrogram nr 322/III z Waszyngtonu, 7 VII 1981 r., k. 367; por. M. Zacharski, Nazywam się Zacharski. Marian Zacharski. Wbrew regułom, Poznań 2009.

222 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 1340/IV z Waszyngtonu, 3 XI 1981 r., k. 568.

223 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 4850: Tydzień Narodów Ujarzmionych, 30 VI 1981 r., b.p.

224 Ibidem, Wypowiedź Ronalda Reagana na kolacji u gubernatora Jamesa R. Thompsona, 7 VII 1981 r., b.p.

225 AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989 r., b.p. (s. 63–68).

226 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wspólne oświadczenie Ronalda Reagana i Helmuta Schmidta, 22 V 1981 r., b.p.

227 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-15-06-1981, Raport stałego przedstawicielstwa USA przy NATO o wewnętrznej sytuacji w Polsce, 15 VI 1981 r., b.p.

228 Ronald Reagan Library, National Security Council Meetings Box 91282, Memorandum CIA w sprawie gazociągu syberyjskiego, 8 VII 1981 r., b.p.

229 Ibidem, Spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 9 VII 1981 r., b.p.

230 Ibidem, Raport CIA w sprawie gazociągu syberyjskiego na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 27 X 1981 r., b.p. Podobne wątki pojawiły się tuż przed ogłoszeniem stanu wojennego w memorandum Richarda Perle’a, asystenta sekretarza obrony, skierowanym do doradcy prezydenta do spraw bezpieczeństwa narodowego (ibidem, Memorandum Richarda Perle’a dla doradcy prezydenta do spraw bezpieczeństwa narodowego w sprawie gazociągu syberyjskiego, 2 XII 1981 r., b.p.).

231 AIPN, 1585/2890, Szyfrogram nr 754/III z Chicago, 21 VII 1981 r., k. 13.

232 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Depesza Departamentu Europejskiego MAE do francuskich placówek dyplomatycznych w Bonn, Londynie, Moskwie i Warszawie w sprawie rezolucji Izby Reprezentantów, 1 VIII 1981 r., b.p.

233 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 793/III z Waszyngtonu, 22 VII 1981 r., k. 396.

234 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnich ocen przebiegu i wyników IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR, 25 VII 1981 r., k. 13–16.

235 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji wewnętrznej Polski podczas IX Zjazdu PZPR i w okresie bezpośrednio po jego zakończeniu w ocenach zachodnich, 25 VII 1981 r., k. 17–21.

236 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 2013/III z Waszyngtonu, 25 VIII 1981 r., k. 355.

237 Ibidem, Szyfrogram nr 2168/III z Waszyngtonu, 28 VIII 1981 r., k. 464.

238 Ibidem, Szyfrogram nr 3367/III z Waszyngtonu, 25 IX 1981 r., k. 503.

239 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postawy USA wobec Polski, 2 X 1981 r., b.p.

240 NAKG, FO 973/205, Polska: chronologia wydarzeń, sierpień–wrzesień 1981 r., listopad 1981 r., b.p.

241 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 209.

242 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 3023/II z Nowego Jorku, 19 VI 1981 r., k. 63–64.

243 D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland…, s. 225–234; P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo…, s. 72–76. Kukliński, czując podejrzenia kolegów ze Sztabu Generalnego, postanowił na początku listopada uciec do USA. W ten sposób CIA straciła swoje najcenniejsze źródło informacji (por. J. Szaniawski, Wielka ucieczka pułkownika, „Wprost” 2001, nr 45; B. Weiser, Ryszard Kukliński. Życie ściśle tajne, Warszawa 2005).

244 Instytut Badania Współczesnych Problemów Kapitalizmu, Kongres USA wobec spraw Polski (sierpień 1980 – listopad 1983 r.), Warszawa 1984, s. 37, 42–43.

245 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postawy USA wobec Polski, 2 X 1981 r., b.p.

246 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)58, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 22 września 1981 r., 25 IX 1981 r., b.p.

247 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postawy USA wobec Polski, 2 X 1981 r., b.p.

248 T.M. Cynkin, Soviet and American Signalling…, s. 167–168; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 255.

249 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postawy USA wobec Polski, 2 X 1981 r., b.p.

250 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/7.8, „Czy możemy pomóc Polsce?” – przetłumaczony artykuł z „Timesa” z 23 IX 1981 r., k. 20–21.

251 Ibidem, A/7A.11.3, Zespół Analiz Prasowych BIPS, Nasłuch radiowy – Wolna Europa, „Panorama dnia”, 30 IX 1981 r., godz. 21.20, k. 106.

252 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3405/III z Waszyngtonu, 26 IX 1981 r., k. 508.

253 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana [?] w sprawie pomocy żywnościowej dla Polski, 11 IX 1981 r., b.p.

254 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)58, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 22 września 1981 r., 25 IX 1981 r., b.p.

255 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 2228/III z Waszyngtonu, 31 VII 1981 r., k. 367.

256 Ibidem, Szyfrogram nr 2736/III z Waszyngtonu, 11 IX 1981 r., k. 488.

257 Zob. AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 6030 z Paryża [sic!], 25 X 1981 r., k. 291–290.

258 Ibidem, t. 7, Informacja dotycząca ocen Departamentu Stanu po pierwszej turze I Zjazdu „Solidarności”, 25 IX 1981 r., k. 225–226.

259 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Sesja pytanie-odpowiedź Ronalda Reagana z dziennikarzami, 13 VIII 1981 r., b.p.

260 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie do Claude’a Cheyssona, 11 VIII 1982 r., b.p.; Kongres USA wobec spraw Polski…, s. 37, 42–43.

261 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-22-09-1981, Raport stałego przedstawicielstwa USA przy NATO na temat stosunku państw bloku wschodniego do wydarzeń w Polsce, 22 IX 1981 r., b.p.

262 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/7.8, Głosy zachodnich agencji na temat I Zjazdu „Solidarności”, 7 IX 1981 r., k. 14–15.

263 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-AMB-OUT-NS-81-145, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, na temat amerykańskiego démarche w sprawie radzieckiej presji na Polskę, 22 IX 1981 r., b.p.

264 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 137.

265 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 1519 z Rzymu [sic!], 20 III 1981 r., k. 36.

266 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/7.8, Głosy zachodnich agencji na temat I Zjazdu „Solidarności”, 7 IX 1981 r., k. 14–15.

267 Ibidem, A/7A.11.3, Zespół Analiz Prasowych BIPS, Voice of America, dziennik, 1 X 1980 r., godz. 6, k. 32.

268 Placówka ta była luźno związana z brukselskim Biurem Koordynacyjnym „Solidarności”, nieformalnie uznawała jego zwierzchność.

269 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 103/IV z Waszyngtonu, 1 X 1981 r., k. 516.

270 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

271 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnego stanowiska Departamentu Stanu wobec „Solidarności”, 5 X 1981 r., k. 397–398.

272 Ibidem, t. 9, Szyfrogram nr 5791 z Tokio [sic!], 16 X 1981 r., k. 211–212; ibidem, Szyfrogram nr 6041 z Kolonii [sic!], 26 X 1981 r., k. 302–303.

273 Ibidem, Szyfrogram nr 6024 z Waszyngtonu, 24 X 1981 r., k. 295.

274 Ibidem, Szyfrogram nr 6342 z Waszyngtonu, 5 XI 1981 r., k. 96–97.

275 Ibidem, Szyfrogram nr 6216 z Waszyngtonu, 1 XI 1981 r., k. 52–53.

276 Ibidem, t. 8, Notatka informacyjna Departamentu I MSW, 15 IX 1981 r., k. 396–397.

277 Ibidem, t. 9, Szyfrogram nr 5822 z Kolonii [sic!], 16 X 1981 r., k. 215–216.

278 Ibidem, Szyfrogram nr 6432 z Waszyngtonu, 10 XI 1981 r., k. 133–134; zob. też ibidem, Szyfrogram nr 6403 z Waszyngtonu, 9 XI 1981 r., k. 122; ibidem, Szyfrogram nr 6343 z Nowego Jorku, 5 XI 1981 r., k. 99–100.

279 AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989, b.p. (s. 63–68).

280 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 180; idem, Dyplomacja czasów kryzysu…, s. 29; F.J. Meehan, Reflections on the Polish Crisis, „Cold War International History Project Bulletin” 1998, nr 11, s. 43–46. Formalnie Meehan pełnił funkcję ambasadora do 11 II 1983 r.

281 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 599/IV z Waszyngtonu, 15 X 1981 r., k. 541.

282 Ibidem, Szyfrogram nr 1256/IV z Waszyngtonu, 2 XI 1981 r., k. 567; NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

283 AIPN, 0449/6, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący amerykańskich ocen sytuacji w Polsce, 13 XI 1981 r., k. 115; ibidem, Szyfrogram nr 6436 z Tokio [sic!], 11 XI 1981 r., k. 131–132.

284 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 1341/IV z Waszyngtonu, 3 XI 1981 r., k. 569.

285 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 179.

286 Ronald Reagan Library, National Security Council Meetings Box 91282, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 16 X 1981 r., b.p.

287 Zob. np. ibidem, Pismo Allena J. Lenza do Richarda V. Allena, 27 XI 1981 r., b.p.

288 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 4869: General Pulaski Memorial Day, 5 X 1981 r., b.p.

289 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 388/IV z Waszyngtonu, 9 X 1981 r., k. 532. Oprócz tego od 1978 r. w stanie Illinois obchodzono Casimir Pulaski Day w rocznicę urodzin generała (w marcu).

290 Ibidem, Szyfrogram nr 448/IV z Waszyngtonu, 12 X 1981 r., k. 536.

291 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 138.

292 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 2521/IV z Waszyngtonu, 2 XI 1981 r., k. 613; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie pomocy żywnościowej dla Polski, 25 XI 1981 r., b.p.; Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1981…, s. 1093.

293 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

294 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 179.

295 R. Reagan, An American Life…, s. 301.

296 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca kierunków przewartościowania polityki USA wobec Polski, 30 XI 1981 r., k. 63–64.

297 Document No 75: Memorandum from Alexander Haig to President Reagan, „US Assistance Program for Poland”, 1 XII 1981 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 409–411.

298 Chronology of Events [w:] ibidem, s. XLIV.

299 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 2798/IV z Waszyngtonu, 9 XII 1981 r., k. 619; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

300 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 2846/IV z Waszyngtonu, 10 XII 1981 r., k. 621.

301 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2757/IV z Paryża, 29 XI 1980 r., k. 927.

302 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 19 XI 1980 r., b.p.

303 Ibidem, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

304 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków francusko-polskich, 22 V 1981 r., b.p.; zob. też ibidem, 368, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Emila Wojtaszka, 1 VII 1980 r., b.p.

305 Ośrodek KARTA, Archiwum Solidarności, NSZZ „Solidarność” 174, Przegląd prasy zagranicznej, październik 1980 r., b.p.

306 K. Gebert, Magia słów…, s. 10.

307 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

308 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 1993/III z Paryża, 20 VIII 1980 r., k. 730.

309 Ibidem, Szyfrogram nr 2368/III z Paryża, 26 VIII 1980 r., k. 751.

310 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie strajków w Polsce, 7 VII 1980 r., b.p.

311 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji społecznej w Polsce, 21 VII 1980 r., b.p.

312 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji społecznej w Polsce, 8 VIII 1980 r., b.p.

313 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wydarzeń w Gdańsku, 15 VIII 1980 r., b.p.

314 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie możliwych negocjacji robotników z władzami, 19 VIII 1980 r., b.p., a także inne szyfrogramy z 19–30 sierpnia umieszczone w tym zbiorze. Duże wrażenie na pracownikach francuskiej ambasady wywarła autokrytyka Gierka wygłoszona 24 sierpnia i przeprowadzone tego dnia przetasowania kadrowe w aparacie partyjno-państwowym (zob. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zmian w polskich władzach, 24 VIII 1980 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie nominacji nowego szefa MSZ, 24 VIII 1980 r., b.p.).

315 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Józefem Czyrkiem, 22 VIII 1980 r., b.p.

316 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 22 VIII 1980 r., b.p.

317 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2507/III z Paryża, 28 VIII 1980 r., k. 757–756; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Uwagi Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego 8 października 1980 r., 26 IX 1980 r., b.p.

318 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmowy z wicemarszałkiem Sejmu Haliną Skibniewską, 27 VIII 1980 r., b.p.

319 T. Garton Ash, Polska rewolucja. Solidarność 1980–1982, Londyn 1987, s. 198–203.

320 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie apelu 64 intelektualistów i deklaracji MKS, 21 VIII 1980 r., b.p.

321 Ibidem, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

322 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie podpisania porozumień gdańskich, 1 IX 1980 r., b.p.

323 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 3 IX 1980 r., b.p.

324 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 22 VIII 1980 r., b.p.

325 Ibidem, 320, Raport Departamentu Informacji i Studiów Generalnych Gabinetu Premiera o sytuacji w Polsce rok po porozumieniach sierpniowych, 27 VIII 1981 r., b.p.

326 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zmiany postawy władz w negocjacjach ze strajkującymi, 31 VIII 1980 r., b.p.

327 Ibidem, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o polskim kryzysie, 2 IX 1980 r., b.p.

328 Ibidem, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wyjątkowości sytuacji w Polsce, 3 IX 1980 r., b.p.

329 Ibidem, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o polskim kryzysie, 2 IX 1980 r., b.p.

330 Ibidem, Raport MAE pt. „Polska: w kierunku syndromu czeskiego?”, 2 IX 1980 r., b.p.

331 Ibidem, Raport ambasadora Francji w Warszawie o polskim kryzysie (lipiec–sierpień 1980 r.), 8 IX 1980 r., b.p.

332 Ibidem, Notatka informacyjna francuskiej misji wojskowej w Berlinie na temat bieżącej sytuacji w Polsce, 29 IX 1980 r., b.p.

333 K. Gebert, Magia słów…, s. 10.

334 Ibidem, s. 38.

335 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 19 XI 1980 r., b.p.

336 Ibidem, 321, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie porozumień w Gdańsku i Szczecinie (z załącznikami), 4 IX 1980 r., b.p.

337 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2726/III z Paryża, 3 IX 1980 r., k. 767; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie komentarzy prasy polskiej po wypowiedziach szefa MAE, 3 IX 1980 r., b.p.

338 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2780/III z Paryża, 4 IX 1980 r., k. 769.

339 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie pozycji Edwarda Gierka, 2 IX 1980 r., b.p.

340 Mimo to pokusił się o wytypowanie jego hipotetycznego następcy: duże szanse miał – jego zdaniem – Mieczysław Jagielski. Analizy te nie okazały się trafne (zob. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie realizacji porozumień gdańskich, 2 IX 1980 r., b.p.).

341 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2927/III z Paryża, 6 IX 1980 r., k. 776; ibidem, Szyfrogram nr 2983/III z Paryża, 9 IX 1980 r., k. 785.

342 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów ambasadora w MSZ, 16 IX 1980 r., b.p.

343 Ibidem, 354, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty prezydenta Republiki w Polsce, 31 IX 1980 r., b.p.

344 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty prezydenta w Polsce, 4 IX 1980 r., b.p.

345 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie odwołania podróży prezydenta, 19 IX 1980 r., b.p.

346 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie podróży prezydenckiej, 8 IX 1980 r., b.p.

347 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadora z Emilem Wojtaszkiem, 8 IX 1980 r., b.p.

348 Ibidem, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie spotkania Jeana François-Ponceta z Józefem Czyrkiem (trzyczęściowy), 28 IX 1980 r., b.p.

349 Zob. A. Paczkowski, Dyplomacja czasów kryzysu…, s. 834–845.

350 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o spotkaniu dyrektorów politycznych RFN i Francji w Paryżu 9 września 1980 r., 8 X 1980 r., b.p.

351 Zbiór tych sprawozdań znajduje się w: CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 332.

352 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie strajków na Śląsku, 20 IX 1980 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie strajku ostrzegawczego z 3 października 1980 r., 3 X 1980 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie powołania ogólnonarodowego związku zawodowego, 23 IX 1980 r., b.p.

353 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie obecności Lecha Wałęsy w mediach, 3 X 1980 r., b.p.

354 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przygotowań PZPR do VI Plenum KC PZPR, 3 X 1980 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie możliwych scenariuszy rozwoju sytuacji w Polsce, 6 X 1980 r., b.p.

355 Ibidem, Uwagi Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego 8 października 1980 r., 26 IX 1980 r., b.p.

356 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2995/III z Paryża, 9 IX 1980 r., k. 782.

357 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Uwagi Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego 8 października 1980 r., 26 IX 1980 r., b.p.

358 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 3318/III z Paryża, 15 IX 1980 r., k. 804–802.

359 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Uwagi Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego 8 października 1980 r., 26 IX 1980 r., b.p.

360 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 3385/III z Paryża, 16 IX 1980 r., k. 808.

361 Ibidem, Szyfrogram nr 3525/III z Paryża, 18 IX 1980 r., k. 810; ibidem, Szyfrogram nr 3618/III z Paryża, 22 IX 1980 r., k. 813–812.

362 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadora z Marianem Dobrosielskim, 19 IX 1980 r., b.p.

363 Zob. zachowane numery w: APG, Organizacja związku, 10/2217/0/355, b.p.

364 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Uwagi Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego 8 października 1980 r., 26 IX 1980 r., b.p.

365 Ibidem, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE na posiedzenie Rady Ministrów dotyczący ewolucji sytuacji w Polsce, 7 X 1980 r., b.p.

366 Ibidem, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE na posiedzenie Rady Ministrów dotyczący ewolucji sytuacji w Polsce, 7 X 1980 r., b.p.; zob. też ibidem, 321, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rolniczej „Solidarności”, 30 XI 1980 r., b.p.

367 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rejestracji „Solidarności”, 16 X 1980 r., b.p.

368 Ibidem, 321, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rejestracji NSZZ „Solidarność”, 10 XI 1980 r., b.p.

369 Ibidem, 350, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozwoju sytuacji w Polsce, 21 X 1980 r., b.p.

370 Ibidem, 313, Wydział Europy Wschodniej MAE, Tekst przemówienia Jeana François-Ponceta przed senacką Komisją Spraw Zagranicznych, 29 X 1980 r., b.p.

371 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 707/IV z Paryża, 14 X 1980 r., k. 842. Olechowski został wiceministrem (1980–1983, 1986–1988), a następnie ministrem spraw zagranicznych (1988–1989), był też ambasadorem w RFN (1983–1986).

372 Ibidem, Szyfrogram nr 1751/IV z Paryża, 6 XI 1980 r., k. 842.

373 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram Wydziału Europy Wschodniej MAE do ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jeana François-Ponceta z Eugeniuszem Kułagą, 8 XI 1980 r., b.p.

374 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2111/IV z Paryża, 14 XI 1980 r., k. 900–899.

375 Ibidem, Szyfrogram nr 2380/IV z Paryża, 21 XI 1980 r., k. 911–909.

376 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 19 XI 1980 r., b.p.

377 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadora z Emilem Wojtaszkiem, 13 XI 1980 r., b.p.

378 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rejestracji „Solidarności”, 13 XI 1980 r., b.p.

379 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Lecha Wałęsy ze Stanisławem Kanią, 17 XI 1980 r., b.p. Co ciekawe, spotkanie to jako zdecydowanie nieudane określiła brytyjska prasa (zob. S. Masterman, Strikes Averted by Warsaw Agreement, „The Times”, 18 XI 1980).

380 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport Wydziału Europy Wschodniej „Polska: odroczenie?”, 12 XI 1980 r., b.p.

381 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2378/IV z Paryża, 20 XI 1980 r., k. 908; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 19 XI 1980 r., b.p.

382 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 319, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do ministra spraw zagranicznych Jeana François-Ponceta w sprawie sytuacji PZPR, 17 XI 1980 r., b.p.

383 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie apelu Lecha Wałęsy do strajkujących w Hucie Warszawa, 28 XI 1980 r., b.p.

384 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat narady ministerialnej w sprawie polskiej, 19 XI 1980 r., b.p.

385 Ibidem.

386 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Rozmowa Mieczysława Jagielskiego z Jeanem François-Poncetem, 21 XI 1980 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków francusko-polskich, 19 XI 1980 r., b.p.

387 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków francusko-polskich, 19 XI 1980 r., b.p.

388 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 2478/IV z Paryża, 23 XI 1980 r., k. 914–913; ibidem, Szyfrogram nr 2687/IV z Paryża, 27 XI 1980 r., k. 922; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 365, Szyfrogram ambasady francuskiej w Polsce dotyczący wizyty Mieczysława Jagielskiego, 22 XI 1980 r., b.p.; ibidem, 348, List Stanisława Kani do Valéry’ego Giscarda d’Estaing, 21 XI 1980 r., b.p.

389 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków francusko-polskich, 22 V 1981 r., b.p.

390 Ibidem, Szyfrogram Departamentu Europejskiego MAE do placówek dyplomatycznych w sprawie spotkania Józefa Czyrka z Pierre’em Mauroy, 19 VIII 1981 r., b.p.

391 Ibidem, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadora z Francisem J. Meehanem, 4 XII 1980 r., b.p.

392 Ibidem, Szyfrogram Gabinetu Sekretarza Stanu MAE w sprawie spotkania Pierre’a Bernarda-Reymonda z Eugeniuszem Kułagą (cz. 1–2), 5 XII 1980 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram Departamentu Europejskiego MAE w sprawie spotkania Pierre’a Bernarda-Reymonda z Eugeniuszem Kułagą (cz. 1–2), 5 XII 1980 r., b.p.

393 Ibidem, Szyfrogram Departamentu Europejskiego MAE w sprawie spotkania Jeana François-Ponceta ze Stiepanem Czerwonienką (część 1–12), 5 XII 1980 r., b.p.

394 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów ambasadora Eugeniusza Kułagi w Departamencie Europejskim, 4 XII 1980 r., b.p.

395 Ibidem, 331, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postawy dyplomatów polskich w Paryżu, 12 XII 1980 r., b.p. Francuzi oceniali jednak, że ton tych oskarżeń nie był agresywny, a Polacy tylko wypełniali instrukcje centrali warszawskiej.

396 Ibidem, 313, Wydział Europy Wschodniej MAE, Schemat wystąpienia ministra spraw zagranicznych przed Komisją Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego, 13 XII 1980 r., b.p.

397 Ibidem.

398 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/120, Szyfrogram nr 3763/IV z Paryża, 10 XII 1980 r., k. 979.

399 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Wydział Europy Wschodniej MAE, Uwagi dodatkowe do wystąpienia ministra spraw zagranicznych przed Komisją Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego na temat szczytu w Moskwie, 16 XII 1980 r., b.p.

400 Ibidem, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie dotycząca sytuacji wewnętrznej w Polsce w przededniu świąt, 23 XII 1980 r., b.p.

401 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Polacy szukają możliwości odroczenia spłat, 20 III 1981 r., b.p.

402 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna MSZ na temat przygotowań do wizyty Lecha Wałęsy we Francji, 10 II 1981 r., k. 48–50; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zaproszenia Lecha Wałęsy do Paryża, 31 XII 1980 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty sekretarza generalnego CFDT Edmonda Maire’a w Warszawie, 29 XII 1980 r., b.p.

403 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna MSZ na temat przygotowań do wizyty Lecha Wałęsy we Francji, 10 II 1981 r., k. 48–50.

404 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 1708/I z Paryża, 13 II 1981 r., k. 108.

405 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 2196/I z Paryża, 25 II 1981 r., k. 16; ibidem, Szyfrogram nr 1879/I z Paryża, 7 [?] II 1981 r., k. 64.

406 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 17.

407 AIPN, 1585/2883, Szyfrogram nr 3510/I z Paryża, 25 III 1981 r., k. 30.

408 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1207/I z Paryża, 1 II 1981 r., k. 26–27.

409 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 241/I z Paryża, 8 I 1981 r., k. 12.

410 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Plan pobytu w Polsce Alaina Savary’ego, [styczeń] 1981 r., b.p.

411 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 141/I z Paryża, 6 I 1981 r., k. 6.

412 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat kryzysu polskiego, 14 I 1981 r., b.p.

413 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 1079/I z Paryża, 27 [?] I 1981 r., k. 62.

414 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat kryzysu polskiego, 14 I 1981 r., b.p.

415 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 21 I 1981 r., b.p.

416 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadora z Bronisławem Geremkiem, 12 I 1981 r., b.p.

417 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza na temat komentarzy związanych z nominacją Wojciecha Jaruzelskiego na premiera, 20 II 1981 r., k. 57–59; AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1879/I z Paryża, 18 II 1981 r., k. 64.

418 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie na temat istnienia milczącej większości w Polsce, 24 IV 1981 r., b.p.

419 Ibidem, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat nominacji gen. Wojciecha Jaruzelskiego na premiera, 10 II 1981 r., b.p.; ibidem, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Wschód–Zachód, 17 II 1981 r., b.p.

420 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Wschód–Zachód, 17 II 1981 r., b.p.

421 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmowy ambasadora z Józefem Czyrkiem, 16 II 1981 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Wschód–Zachód, 17 II 1981 r., b.p.

422 Ibidem, 354, Pismo Valéry’ego Giscarda d’Estaing do Stanisława Kani, 12 III 1981 r., b.p.

423 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Mariana Dobrosielskiego na temat francuskich komentarzy dotyczących sytuacji w Polsce, 24 III 1981 r., k. 90–93.

424 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Lecha Wałęsy w Paryżu, 12 I 1981 r., b.p.

425 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 1707/I z Paryża, 12 II 1981 r., k. 107.

426 Ibidem, Szyfrogram nr 3148/I z Paryża, 17 III 1981 r., k. 206.

427 Ibidem, Szyfrogram nr 2775/I z Paryża, 9 III 1981 r., k. 177.

428 Ibidem, Szyfrogram nr 3351/I z Paryża, 21 III 1981 r., k. 226.

429 Ibidem, Szyfrogram nr 3490/I z Paryża, 24 III 1981 r., k. 232.

430 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnich ocen na temat uwarunkowań rozwoju sytuacji w Polsce po wydarzeniach w Bydgoszczy, 28 III 1981 r., k. 239–243.

431 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 319, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do ministra spraw zagranicznych Jeana François-Ponceta, 17 IV 1981 r., b.p.

432 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 3759/I z Paryża, 28 III 1981 r., k. 249–248.

433 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polskiego kryzysu, 17 III 1981 r., b.p.

434 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat ewentualności radzieckiej interwencji w Polsce, 7 IV 1981 r., b.p.

435 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat pogarszającej się sytuacji w Polsce, 26 V 1981 r., b.p.

436 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polskiego kryzysu, 17 III 1981 r., b.p.

437 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 38/II z Paryża, 1 IV 1981 r., k. 78–80.

438 Ibidem; NAKG, FO 973/164, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1981 r., kwiecień 1981 r., b.p.

439 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania Jeana François-Ponceta z Mieczysławem Jagielskim, 30 III 1981 r., b.p.

440 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 37/II z Paryża, 1 IV 1981 r., k. 255.

441 Por. K. Gebert, Magia słów…, s. 11.

442 W październiku 1982 r. Wajda został udekorowany przez François Mitterranda Legią Honorową (M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 14, 24). W tym samym roku władze polskie doprowadziły do wycofania dzieła z listy filmów nominowanych do nagrody Oscara.

443 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Tadeusza Olechowskiego na temat wstępnej oceny skutków wyboru François Mitterranda na prezydenta Francji, 14 V 1981 r., k. 46–50.

444 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna MSZ na temat wypowiedzi Véronique Neiertz, 20 V 1981 r., k. 146–147.

445 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1777/II z Paryża, 19 V 1981 r., k. 88–89.

446 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 2554/II z Paryża, 5 VI 1981 r., k. 372.

447 Ibidem, Szyfrogram nr 449/III z Paryża, 10 VII 1981 r., k. 433.

448 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Depesza Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona w sprawie więźniów politycznych w Polsce, 27 V 1981 r., b.p.

449 Por. K. Gebert, Magia słów…, s. 11.

450 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 2739/II z Paryża, 10 VI 1981 r., k. 378.

451 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra na temat wizyt rządowych w Polsce, 1 VI 1981 r., b.p.

452 Zob. ibidem, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat pogarszającej się sytuacji w Polsce, 26 V 1981 r., b.p.

453 Ibidem.

454 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Raport Departamentu Informacji i Studiów Generalnych Gabinetu Premiera o sytuacji w Polsce rok po porozumieniach sierpniowych, 27 VIII 1981 r., b.p.

455 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2948/II z Paryża, 17 VI 1981 r., k. 59.

456 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 2948/II z Paryża, 16 VI 1981 r., k. 385.

457 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty w Warszawie Andrieja Gromyki w dniach 3–5 lipca 1981 r., 15 VII 1981 r., b.p.

458 Ibidem, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu IX Zjazdu PZPR, 25 VI 1981 r., b.p.

459 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 822/III z Paryża, 23 VII 1981 r., k. 447–446.

460 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 319, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do ministra spraw zagranicznych Claude’a Cheyssona w sprawie IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR, 9 VII 1981 r., b.p.

461 Zob. np. ibidem, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 31 VI 1981 r., b.p.

462 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnich ocen przebiegu i wyników IX Nadzwyczajnego Zjazdu PZPR, 25 VII 1981 r., k. 13–14.

463 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 1269/III z Paryża, 6 VIII 1981 r., k. 482.

464 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Raport Departamentu Europejskiego MAE o sytuacji politycznej w Polsce i wizycie Józefa Czyrka, 16 VIII 1981 r., b.p.

465 Ibidem.

466 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE pt. „Polska na rozstaju dróg”, 21 VI 1981 r., b.p.

467 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 31 VI 1981 r., b.p.

468 Ibidem, 365, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Józefa Czyrka z Pierre’em Mauroy, 15 VII 1981 r., b.p.

469 Zob. np. ibidem, 320, Depesza André Bonamy’ego, konsula generalnego Francji w Krakowie, do Jacques’a Dupuy, 12 VIII 1981 r., b.p.

470 Ibidem, 348, Szyfrogram Departamentu Europejskiego MAE do placówek dyplomatycznych w sprawie spotkania Józefa Czyrka z Pierre’em Mauroy, 19 VIII 1981 r., b.p.

471 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 1713/III z Paryża, 18 VIII 1981 r., k. 504–502.

472 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 365, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Józefa Czyrka z Pierre’em Mauroy, 15 VII 1981 r., b.p.; zob. też ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków francusko-polskich, 19 XI 1980 r., b.p.

473 Ibidem, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

474 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 35/IV z Paryża, 1 X 1981 r., k. 567–565.

475 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

476 Ibidem, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów delegacji polskiej w MAE, 30 IX 1981 r., b.p.

477 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive COI transcript, Wspólna konferencja prasowa Margaret Thatcher i François Mitterranda, 11 IX 1981 r., b.p.

478 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Plan pobytu w Polsce delegacji senatorów kierowanej przez Maurice’a Schumanna, [wrzesień] 1981 r., b.p.

479 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji politycznej w Polsce, 25 IX 1981 r., b.p.

480 Ibidem, 321, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie tendencji obecnych w „Solidarności”, 20 VIII 1981 r., b.p.

481 Ibidem.

482 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka ambasady francuskiej w Warszawie na temat działań „Solidarności”, 30 IX 1981 r., b.p.

483 Ibidem, Notatka ambasady francuskiej w Warszawie na temat działań „Solidarności”, 30 IX 1981 r., b.p.

484 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

485 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postawy USA wobec Polski, 2 X 1981 r., b.p.

486 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3074/III z Paryża, 19 IX 1981 r., k. 548–547.

487 Ibidem, Szyfrogram nr 3346/III z Paryża, 25 IX 1981 r., k. 557.

488 AIPN, 0449/6, t. 9, Raport Departamentu I MSW pt. „Przejawy politycznej aktywności NSZZ »Solidarność« za granicą niezgodne ze statutem tego związku i sprzeczne z polską racją stanu”, 29 X 1981 r., k. 342–349; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

489 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów delegacji polskiej w MAE, 30 IX 1981 r., b.p.

490 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3347/III z Paryża, 25 IX 1981 r., k. 559; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

491 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3360/III z Paryża, 18 IX 1981 r., k. 561.

492 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

493 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3425/III z Paryża, 27 IX 1981 r., k. 563–562; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

494 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Plan pobytu w Polsce Claude’a Cheyssona w dniach 8–10 października 1981 r., [październik] 1981 r., b.p.

495 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/109, Szyfrogram nr 2166/II z Paryża, 27 V 1981 r., k. 351.

496 Ibidem, w. 11/110, Szyfrogram nr 435/III z Paryża, 9 VII 1981 r., k. 429.

497 Ibidem, Szyfrogram nr 889/III z Paryża, 24 VII 1981 r., k. 453–452.

498 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Pismo Roberta Pontillona do ambasadora Jacques’a Dupuy, 10 IX 1981 r., b.p.

499 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji politycznej w Polsce, 25 IX 1981 r., b.p.

500 Ibidem, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

501 Zob. zbiór raportów sporządzonych w związku z przyjazdem ministra, zgromadzonych w: CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355.

502 Ibidem, 354, Plan pobytu w Polsce Claude’a Cheyssona w dniach 8–10 października 1981 r., [październik] 1981 r., b.p. Konstanty Gebert błędnie pisze o dniach 11–13 października (K. Gebert, Magia słów…, s. 10–11).

503 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Plan pobytu w Polsce Claude’a Cheyssona w dniach 8–10 października 1981 r., [październik] 1981 r., b.p.; ibidem, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.; ibidem, Tematyka rozmów francusko-polskich z 8–9 października 1981 r., 10 [?] X 1981 r., b.p.

504 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Claude’a Cheyssona z gen. Wojciechem Jaruzelskim, 11 X 1981 r., b.p.

505 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Claude’a Cheyssona ze Stanisławem Kanią, 11 X 1981 r., b.p.

506 Ibidem, 354, Plan pobytu w Polsce Claude’a Cheyssona w dniach 8–10 października 1981 r., [październik] 1981 r., b.p.; ibidem, Tematyka rozmów francusko-polskich z 8–9 października 1981 r., 10 [?] X 1981 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 10–11.

507 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmowy Claude’a Cheyssona z Lechem Wałęsą i Bronisławem Geremkiem, 12 X 1981 r., b.p.

508 Ibidem.

509 Ibidem.

510 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Wykaz osób zaproszonych na przyjęcie 9 września z udziałem ministra Claude’a Cheyssona, 8 [?] X 1981 r., b.p.

511 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 468/IV z Paryża, 13 X 1981 r., k. 576.

512 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty Claude’a Cheyssona w Warszawie, 12 X 1981 r., b.p.

513 K. Gebert, Magia słów…, s. 10–11 i n. Nieco inne informacje zob. G. Mérétik, Noc generała…, s. 16.

514 K. Gebert, Magia słów…, s. 26.

515 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla ministra na temat jego rozmowy z Lechem Wałęsą, 6 X 1981 r., b.p.

516 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przejawów politycznej aktywności NSZZ „Solidarność” za granicą, 20 VIII 1981 r., k. 1–9.

517 Towarzyszyli mu Jan Bartczak (przewodniczący Regionu Lublin), Bronisław Geremek, Józef Kaczkowski (z sekcji zagranicznej Komisji Krajowej), Janina Kończak (członkini łódzkiej komisji regionalnej), Zdzisław Rozwalak (przewodniczący Regionu Poznań), Krystyna Sobierajska (członek legnickiej komisji regionalnej), Krzysztof Wyszkowski (dziennikarz „Tygodnika Solidarność”) i Andrzej Zarębski (z Biura Informacyjnego Komisji Krajowej), zob. AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat wizyty delegacji „Solidarności” we Francji 14–21 października 1981 r., 30 X 1981 r., b.p. (skan).

518 M. Suszycki, Wałęsa we Francji, „Na Antenie”, grudzień 1981, s. 28.

519 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu z rozmowy z delegacją „Solidarności”, 14 X 1981 r., b.p. (skan); zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 546/IV z Paryża, 14 X 1981 r., k. 584–583.

520 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 547/IV z Paryża, 14 X 1981 r., k. 586–585.

521 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat przebiegu konferencji prasowej delegacji „Solidarności”, 14 X 1981 r., b.p. (skan); zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 548/IV z Paryża, 14 X 1981 r., k. 587.

522 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat przebiegu konferencji prasowej delegacji „Solidarności”, 14 X 1981 r., b.p. (skan).

523 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 684/IV z Paryża, 17 X 1981 r., k. 595–594.

524 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat udziału delegacji „Solidarności” w mityngu CFDT, 15 X 1981 r., b.p. (skan); CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie z mityngu CFDT z delegacją „Solidarności”, 19 X 1981 r., b.p.

525 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 600/IV z Paryża, 15 X 1981 r., k. 590–588.

526 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat udziału delegacji „Solidarności” w mityngu CFDT, 15 X 1981 r., b.p. (skan).

527 Ibidem, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat pobytu delegacji „Solidarności” na północy Francji w dniu 18 października 1981 r., 20 X 1981 r., b.p. (skan).

528 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 828/IV z Paryża, 21 X 1981 r., k. 603–602.

529 Ibidem, Szyfrogram nr 836/IV z Paryża, 21 X 1981 r., k. 606–605.

530 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca sprawy przyjęcia delegacji „Solidarności” przez premiera Francji Pierre’a Mauroy, 1 X 1981 r., k. 240–241.

531 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 600/IV z Paryża, 15 X 1981 r., k. 590–588.

532 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat wizyty delegacji „Solidarności” we Francji 14–21 października 1981 r., 30 X 1981 r., b.p. (skan).

533 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 14.

534 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 673/IV z Paryża, 16 X 1981 r., k. 592.

535 Ibidem, Szyfrogram nr 600/IV z Paryża, 15 X 1981 r., k. 590–588.

536 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/595, Notatka Ambasady PRL w Paryżu na temat wizyty delegacji „Solidarności” we Francji 14–21 października 1981 r., 30 X 1981 r., b.p. (skan).

537 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 794/IV z Paryża, 20 X 1981 r., k. 600.

538 Zob. Tydzień w Solidarności, „Jedność Stoczniowa”, 23 X 1981, nr 42, s. 1.

539 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 1703/IV z Paryża, 12 XI 1981 r., k. 643.

540 Ibidem, Szyfrogram nr 1827/IV z Paryża, 14 XI 1981 r., k. 650–649; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów ambasadora Eugeniusza Kułagi w Departamencie Europejskim, 18 XI 1981 r., b.p.

541 18 listopada MAE zaproponowało Eugeniuszowi Kuładze termin 17–18 grudnia. Polski dyplomata nie zajął stanowiska w tej sprawie (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów ambasadora Eugeniusza Kułagi w Departamencie Europejskim, 18 XI 1981 r., b.p.).

542 Ibidem, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 23 XI 1981 r., b.p.

543 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE pt. „Polska: czarne chmury nad »porozumieniem narodowym«”, 2 XII 1981 r., b.p.

544 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 2462/IV z Paryża, 1 XII 1981 r., k. 686–685.

545 Ibidem, Szyfrogram nr 2820/IV z Paryża, 9 XII 1981 r., k. 708.

546 Ibidem, Szyfrogram nr 2861/IV z Paryża, 11 XII 1981 r., k. 711.

547 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram MAE w sprawie pomocy humanitarnej mera Paryża dla Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

548 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 43.

549 D. Bingen, Kontinuität und Wandel. Die Bonner Polenpolitik von den Anfangsjahren biz zum Freundschaftsvertrag von 1991 [w:] Erlebte Nachbarschaft. Aspekte der deutsch-polnischen Beziehungen im 20. Jahrhundert, red. J.P. Barbian, M. Zybura, Wiesbaden 1999, s. 52.

550 J. Fiszer, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1989 – uwarunkowania i bilans [w:] Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1995: próba bilansu i perspektywy rozwoju, red. J. Holzer, J. Fiszer, Warszawa 1998, s. 17.

551 K. Malinowski, Innere und äussere Faktoren des Umbruchs in den polnisch-deutschen Beziehungen [w:] Deutsche und Polen auf dem Weg zu einer partnerschaftlichen Nachbarschaft 1989–1998: Versuch einer Bilanz. Konferenzmaterialen, red. D. Bingen, K. Malinowski, Köln 1999, s. 11.

552 Zob. np. AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2954/II z Kolonii, 17 VI 1981 r., k. 80–81.

553 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 45.

554 M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 64–68; zob. też W. Jäger, Republik im Wandel 1974–1982: die Ära Schmidt, Stuttgart 1987.

555 K. Malinowski, Innere und äussere Faktoren…, s. 10.

556 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 193. Jest jeszcze jeden niezwykle ciekawy aspekt niemieckiej Ostpolitik: współpraca niektórych polityków, zwłaszcza z SPD, KGB i Stasi. W połowie lat dziewięćdziesiątych niemiecką sceną polityczną wstrząsnęła afera związana z domniemaną współpracą kilku czołowych polityków socjalistycznych (m.in. Egona Bahra, Herberta Wehnera) z tymi służbami specjalnymi (zob. np. K. Grabowska, Egon Bahr współpracował z KGB, „Rzeczpospolita”, 6 II 1995). Brak wystarczającej dostępnej bazy źródłowej nie pozwala na ustosunkowanie się do problemu w tej książce.

557 A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 9.

558 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE dotyczący sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p. Więcej na ten temat zob. M. Świder, Bońskie spojrzenie na polski Sierpień ’80 [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1989, red. W. Polak, P. Rychlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010, s. 227–241.

559 A. Krzemiński, Unheilvolle Logik. Bilder der deutsch-polnischen Nachbarschaft [w:] Deutsche und Polen 1945–1995: Annäherungen–Zbliżenia. Begleitbuch zur Ausstellung im Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland Bonn, 7 III–5 V 1996, Bonn–Düsseldorf 1996, s. 21.

560 D. Bingen, Die deutsch-polnischen Beziehungen in der Ära der sozial-liberalen Koalition [w:] Feinde werden Freunde: von den Schwierigkeiten der deutsch-polnischen Nachbarschaft, red. F. Pflüger, W. Lipscher, Bonn 1993, s. 180.

561 T. Garton Ash, Im Namen Europas. Deutschland und der geteilte Kontinent, München–Wien 1993, s. 268.

562 H.A. Winkler, Polskie wyzwolenie, niemieckie zjednoczenie. Trudna droga do rozwiązania dwóch kwestii stulecia, Warszawa 2002, s. 15.

563 W lutym 1980 r., dwa miesiące po inwazji na Afganistan, Schmidt i Giscard d’Estaing wydali oświadczenie, w którym stwierdzili, że drugiego takiego ciosu polityka détente już nie zniesie (ibidem, s. 16).

564 Ośrodek KARTA, Archiwum Solidarności, NSZZ „Solidarność” 174, Przegląd prasy zagranicznej, październik 1980 r., b.p.

565 T.A. Sancton, Poland’s Angry Workers, „Time”, 1 IX 1980.

566 T. Garton Ash, In Namen Europas…, s. 268; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 194.

567 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2830/III z Kolonii, 4 IX 1980 r., k. 493.

568 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 196.

569 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Kierownictwo SPD za pokojowym wygasaniem konfliktu w Polsce, 28 VIII 1980 r., b.p.

570 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

571 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2109/III z Kolonii, 22 VIII 1980 r., k. 471.

572 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Gierek w końcu sierpnia przyjeżdża do RFN, 17 VII 1980 r., b.p.; ibidem, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, SPD: wizyta Gierka kolejnym krokiem w stronę dobrosąsiedzkich stosunków, 21 VII 1980 r., b.p.; ibidem, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Kanclerz spotka się z Gierkiem 19 i 20 sierpnia w Hamburgu, 4 VIII 1980 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 1857/III z Kolonii, 18 VIII 1980 r., k. 445; zob. też M. Świder; Bońskie spojrzenie na polski Sierpień ’80…, s. 230–231.

573 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 1823/III z Kolonii, 18 VIII 1980 r., k. 444.

574 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Bonn: żadnych oznak odmowy wobec Gierka, 15 VIII 1980 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 1858/III z Kolonii, 18 VIII 1980 r., k. 448; Der polnische Parteichef sagt das Treffen mit Schmidt ab, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 19 VIII 1980.

575 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2466/III/I–II z Kolonii, 28 VIII 1980 r., k. 459–458.

576 Ibidem, Szyfrogram nr 2140/III z Kolonii, 22 VIII 1980 r., k. 477–476.

577 Ibidem, Szyfrogram nr 2552/III/I–II z Kolonii, 29 VIII 1980 r., k. 463–462; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 194.

578 Ośrodek KARTA, Archiwum Solidarności, NSZZ „Solidarność” 174, Przegląd prasy zagranicznej, październik 1980 r., b.p.; Kwestia niemiecka, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 96, s. 4.

579 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 19 XI 1980 r., b.p.

580 J. Fiszer, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1989…, s. 11–12.

581 Zob. A. Hajnicz, Ze sobą czy przeciw sobie. Polska–Niemcy 1989–1992, Warszawa 1996, s. 31–38; por. K. Rogaczewska, Niemcy w myśli politycznej polskiej opozycji w latach 1976–1989, Wrocław 1998.

582 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 196–197.

583 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Apel ostrzega przed mieszaniem się do polskiego kryzysu, 26 VIII 1980 r., b.p.

584 Ibidem, Wyraźne ostrzeżenie Brandta przed odwoływaniem przemocy w Polsce, 29 VIII 1980 r., b.p.

585 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 198, 200.

586 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-22-08-1980, Pismo stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO z wyciągami raportów ambasady zachodnioniemieckiej w Warszawie i Moskwie, 22 VIII 1980 r., b.p.

587 Zob. np. ibidem, GE-26-08-1980, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat radzieckiej reakcji na wydarzenia w Polsce, 26 VIII 1980 r., b.p.; ibidem, GE-28-08-1980, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat radzieckiej reakcji na wydarzenia w Polsce w opinii Ambasady RFN w Moskwie, 28 VIII 1980 r., b.p.

588 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 197; J.J. Węc, FDP wobec polityki wschodniej RFN 1969–1982, „Deutschland Archiv” 1991, nr 5, s. 234.

589 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Polska gazeta krytykuje reakcję chrześcijańskich demokratów, 8 IX 1980 r., b.p.

590 Ibidem, Kohl: Zarzuty polskiej gazety „całkowicie idiotyczne”, 10 IX 1980 r., b.p.; AMSZ, Depesze wychodzące – Kolonia, w. 8/71, Szyfrogram [numer nieczytelny], [sierpień 1980 r.], k. 373; N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 69.

591 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 198.

592 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Ulotka wzywająca do solidarności z polskim narodem i udziału w marszu solidarnościowym w Bonn 25 sierpnia 1980 r., sierpień 1980 r., b.p.

593 Ibidem, CDU/CSU okazuje szacunek polskim robotnikom – otwarto konto bankowe, 29 VIII 1980 r., b.p.; zob. ten sam dokument w: AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, b.p.

594 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Wydział Prasy i Informacji frakcji parlamentarnej CDU/CSU, Oświadczenie Helmuta Kohla w sprawie zakończenia strajków w Polsce, 1 IX 1980 r., b.p.; Bonn begrüsst die friedliche Beilegung des Konflikts in Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 2 IX 1980.

595 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Komunikat serwisu prasowego FDP w sprawie przemówienia Hansa-Dietricha Genschera w Hali Beethovena w Bonn, 31 VIII 1980 r., b.p.; ibidem, Genscher ostrzega przed mieszaniem się w sprawy polskie, 30 VIII 1980 r., b.p.

596 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1593/I ze Sztokholmu, 11 II 1981 r., k. 81.

597 Zob. AMSZ, Depesze wychodzące – Kolonia, w. 8/71, Szyfrogram nr 9770, 13 XI 1980 r., k. 476.

598 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2451/III/2 z Kolonii, [koniec sierpnia 1980 r.], k. 455.

599 Ibidem, Szyfrogram nr 2816/III z Kolonii, 4 IX 1980 r., k. 489.

600 Ibidem, Szyfrogram nr 2552/III/I–II z Kolonii, 29 VIII 1980 r., k. 463.

601 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-9-09-1980, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat porozumień sierpniowych, 9 IX 1980 r., b.p.

602 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Schmidt życzy Polsce przyjęcia „postawy pełnej odpowiedzialności”, 3 IX 1980 r., b.p.; Bonn begrüsst die friedliche Beilegung des Konflikts in Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 2 IX 1980.

603 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 3848/III z Kolonii, 26 IX 1980 r., k. 530.

604 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do szefa MAE w sprawie pomocy finansowej dla Polski, 18 IX 1980 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 196; N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 69–70.

605 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2451/III z Kolonii, 27 VIII 1980 r., k. 456; ibidem, Szyfrogram nr 2466/III/3 z Kolonii, 28 VIII 1980 r., k. 457.

606 Ibidem, Szyfrogram nr 2197/III z Kolonii, 24 VIII 1980 r., k. 480–479.

607 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 195.

608 Zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 71, Pismo Bernta Carlssona do Willy’ego Brandta, 5 IX 1981 r., k. 33.

609 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego [w:] Droga do niepodległości. „Solidarność” 1980–2005, red. A. Borowski, Warszawa 2005, s. 341; zob. też H. Schmidt, Menschen und Mächte, Berlin 1987; idem, Die Deutschen und ihre Nachbarn, Berlin 1990.

610 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Schmidt: pokój z sąsiadami, niezależnie od tego, kto tam rządzi, 6 IX 1980 r., b.p.; ibidem, Schmidt kontynuuje dobrosąsiedzką politykę, 6 IX 1980 r., b.p.; „Das Ende einer Ära gescheiterter Politik”. Politiker urteilen über Vorgänge in Polen, „Bonner Rundschau”, 8 IX 1980.

611 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.1, 102, List Willy’ego Brandta do Edwarda Gierka, 17 IX 1980 r., k. 116.

612 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Na razie nie ma spotkania Schmidta z Kanią, 10 IX 1980 r., b.p.

613 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2638/III z Kolonii, 1 IX 1980 r., k. 485–484; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 196; N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 69–70.

614 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Genscher wzywa do powściągliwości, 6 IX 1980 r., b.p.; ibidem, Genscher weist Einmischungs-Vorwürfe zurück, 7 IX 1980 r., b.p.; „Das Ende einer Ära gescheiterter Politik”. Politiker urteilen über Vorgänge in Polen, „Bonner Rundschau”, 8 IX 1980.

615 AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Referaten Abteilungen Büros des Erich-Ollenhauer-Hauses, A 11.4, 132, Notatka z rozmowy Hansa-Eberharda Dingelsa z Mirosławem Wojtkowskim 19 września 1980 r., 23 IX 1980 r., k. 245–247.

616 E. Kristoffersen, Begegnungen des Deutschen Gewerkschaftsbundes mit Gewerkschaften in Polen [w:] Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der Bundesrepublik Deutschland zu Polen, red. W. Plum, Bonn 1984, s. 78.

617 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Polska zabrania wjazdu przewodniczącemu komisji ds. socjalnych, 13 X 1980 r., b.p.; Blüm durfte nicht zu Walesa, „Bonner Rundschau”, 14 X 1980.

618 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport Wydziału Europy Wschodniej pt. „Polska: odroczenie?”, 12 XI 1980 r., b.p.

619 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-14-10-1980, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat sytuacji w Polsce i postawy ZSRR, 14 X 1980 r., b.p.

620 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 201, Pismo Eugena Selbmanna do Helmuta Schmidta dotyczące spotkania z Mieczysławem Rakowskim i Ryszardem Wojną w Loccum, 25 XI 1980 r., b.p.

621 Por. M. Świder, Bońskie spojrzenie na polski Sierpień ’80…, s. 235–237.

622 Zob. np. NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-9-10-1980, Raport stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO o rzekomym zamknięciu niektórych odcinków granicy polsko-radzieckiej (wyciąg z szyfrogramu Ambasady RFN w Warszawie), 9 X 1980 r., b.p.

623 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 3298/III z Kolonii, 15 IX 1980 r., k. 510; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-14-10-1980, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat sytuacji w Polsce i postawy ZSRR, 14 X 1980 r., b.p.

624 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-14-10-1980, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat sytuacji w Polsce i postawy ZSRR, 14 X 1980 r., b.p.

625 G. Negwer, Schwierige Mission. Botschafter in der Zeit der Solidarność und des Kriegsrechts [w:] Feinde werden Freunde…, s. 196–197.

626 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 1964/IV z Kolonii, 12 XI 1980 r., k. 600; ibidem, Szyfrogram nr 1905/IV z Kolonii, 10 XI 1980 r., k. 595.

627 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 6464 z Kolonii, 11 XI 1980 r., k. 212–214.

628 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2068/IV z Kolonii, 13 XI 1980 r., k. 603.

629 Ibidem, Szyfrogram nr 2750/IV z Kolonii, 28 XI 1980 r., k. 645.

630 Ibidem, Szyfrogram nr 2767/IV z Kolonii, 29 XI 1980 r., k. 647.

631 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 197; H. Volle, W. Wagner, Das Madrider KSZE-Folgetreffen. Der Fortgang des KSZE-Prozesses in Europa. Beiträge und Dokumente aus dem Europa-Archiv, Bonn 1984, s. 148.

632 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie delaracji szefów MSZ Francji i RFN, 28 XI 1980 r., b.p.

633 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2553/IV z Kolonii, 25 XI 1980 r., k. 636–635.

634 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Fotoreporter zatrzymany w Polsce, 18 XI 1980 r., b.p.

635 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2270/IV z Kolonii, 19 XI 1980 r., k. 620. Robotnik Edmund Bałuka został w 1972 r. zwolniony z pracy w Stoczni Szczecińskiej z powodu działalności opozycyjnej, po czym wyjechał na Zachód. W kwietniu 1981 r. dzięki fałszywemu paszportowi francuskiemu udało mu się przyjechać do Polski, gdzie założył marginalną Polską Socjalistyczną Partię Pracy. W stanie wojennym został internowany, a w 1985 r. ponownie wyjechał do Francji (zob. M. Paziewski, Edmund Bałuka [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 1, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000, s. 21–22).

636 AMSZ, Depesze wychodzące – Kolonia, w. 8/71, Szyfrogram nr 9940, 19 XI 1980 r., k. 484.

637 Ibidem, Szyfrogram nr 10133, 26 XI 1980 r., k. 488.

638 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 3311/III z Kolonii, 15 IX 1980 r., k. 513.

639 Ibidem, Szyfrogram nr 3614/III z Kolonii, 22 IX 1980 r., k. 524.

640 Ibidem, Szyfrogram nr 1780/IV z Kolonii, 7 XI 1980 r., k. 586–585.

641 Ibidem, Szyfrogram nr 3069/IV z Kolonii, 5 XII 1980 r., k. 651.

642 Ibidem, Szyfrogram nr 2720/IV z Kolonii, 28 XI 1980 r., k. 640.

643 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Genscher ostrzega przed mieszaniem się w sprawy polskie, 1 XII 1980 r., b.p.

644 Ibidem, Kohl: szefowie państw EWG powinni bezpośrednio wskazać na Moskwę, 3 XII 1980 r., b.p.

645 Ibidem, Bonn okazało swe zatroskanie o Polskę w oświadczeniu EWG, 5 XII 1980 r., b.p.

646 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 186, Komunikat serwisu prasowego SPD w sprawie wywiadu Egona Bahra, 6 XII 1980 r., b.p.

647 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Depesze z życzeniami dla Warszawy od Carstensa, Schmidta i Genschera, 8 XII 1980 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 293.

648 AfCDP, 0/073-Polen-4, Vertragliche, diplomatische Beziehungen, 1976–1985, Brandt wskazuje na ogólnie pozytywny bilans stosunków z Polską, 5 XII 1980 r., b.p.

649 Ibidem, Allgemeines, 1980–1981, Genscher: Zachód musi zachować spokój i rozwagę, 15 XII 1980 r., b.p.

650 Bonn für weiteren Ausbau der deutsch-polnischen Beziehungen, „Süddeutsche Zeitung”, 6 XII 1980.

651 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-16-12-1980, Raport stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat działań Zachodu wobec kryzysu w Polsce, 16 XII 1980 r., b.p.

652 AIPN, 1585/2877, Notatka informacyjna MSZ z rozmowy ambasadora PRL w RFN z Hansem-JürgenemWischnewskim, zastępcą przewodniczącego SPD, 19 XII 1980 r., k. 13–15.

653 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3325/IV z Kolonii, 12 XII 1980 r., k. 72–73.

654 AMSZ, Depesze wychodzące – Kolonia, w. 8/71, Szyfrogram nr 10596, 10 XII 1980 r., k. 502.

655 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2279/IV z Kolonii, 18 XI 1980 r., k. 620–618.

656 AIPN, 0449/10, t. 6, Notatka dyrektora Departamentu I MSW na temat zachodnioniemieckiej oceny sytuacji wewnętrznej w Polsce, 20 XI 1980 r., k. 50–52.

657 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 181 z Belgradu [sic!], 12 I 1981 r., k. 168–169.

658 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Genscher zaproszony do Warszawy, 22 I 1981 r., b.p.

659 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-13-02-1981, I-322.POL, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat sytuacji w Polsce, 13 II 1981 r., b.p.

660 AIPN, 0449/6, t. 8, Notatka Departamentu I MSW dotycząca oceny sytuacji politycznej i kierunków zainteresowania wywiadu zachodnioniemieckiego BND sprawami polskimi, 17 III 1981 r., k. 94–97.

661 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 199.

662 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza, 20 II 1981 r., k. 57–59.

663 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Komunikat serwisu prasowego SPD dotyczący rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z Henrykiem Kisielem, 24 II 1981 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Polski przewodniczący rządowej komisji planowania przybywa do Bonn, 20 II 1981 r., b.p.

664 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 786 z Kolonii, 13 II 1981 r., k. 248–250.

665 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Schmidt i Giscard d’Estaing bardzo zatroskani sytuacją w Polsce, 5 II 1981 r., b.p.

666 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1738/I z Kolonii, 14 II 1981 r., k. 115.

667 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 3097/I z Waszyngtonu, 17 III 1981 r., k. 52–53.

668 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1738/I z Kolonii, 14 II 1981 r., k. 115.

669 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Schmidt: Polska musi sama rozwiązać swoje problemy, 17 II 1981 r., b.p.

670 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 200.

671 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 3028/I z Paryża, 15 III 1981 r., k. 55.

672 AdsD, Willy Brandt Archiv, Handakten der Büroleiter, A 11.13, 38, Pismo Hansa-Eberharda Dingelsa do Hansa-Jürgena Wischnewskiego, 6 IV 1988 r., k. 115–117. Dingels 3 kwietnia rozmawiał z polskim ambasadorem Janem Chylińskim, który nakreślił mu obraz sytuacji w Polsce zgodnie z wytycznymi kierownictwa partyjno-państwowego.

673 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 1477/I z Kolonii, 6 II 1981 r., k. 37.

674 APG, Organizacja związku, 10/2217/0/294, Program działalności organizacji „Polen in Not” na listopad 1981 r., [październik?] 1981 r., k. 33–34.

675 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnioniemieckich ocen sytuacji w Polsce, 17 IV 1981 r., k. 38–41.

676 APG, Organizacja związku, 10/2217/0/294, Zaproszenie na spotkanie poświęcone „Solidarności” organizowane przez Zieloną Alternatywę 29 kwietnia 1981 r., [kwiecień] 1981 r., k. 2; ibidem, Zaproszenie na spotkanie poświęcone „Solidarności” organizowane przez Zieloną Alternatywę 5 czerwca 1981 r., [maj/czerwiec] 1981 r., k. 9.

677 Ibidem, Ulotka Solidarität mit Solidarność, [kwiecień] 1981 r., k. 5.

678 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Kohl wypowiada się w sprawie sytuacji w Polsce, 31 III 1981 r., b.p.

679 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen Analyse und Dokumentation, red. H.A. Jacobsen, M. Tomala, Köln 1992, s. 626.

680 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Genscher podkreśla nieingerencję w sprawy polskie, 18 III 1981 r., b.p.

681 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Potrzeby kredytowe i stosunki Wschód–Zachód tematami rozmów Genschera w Warszawie, 17 III 1981 r., b.p.

682 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 198–199; N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 70.

683 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Bonn i Warszawa orędują za wstrzemięźliwością i rozmowami między mocarstwami, 19 III 1981 r., b.p.; ibidem, Warszawa poważnie zainteresowana odprężeniem, 19 III 1981 r., b.p.; ibidem, Bonn i Warszawa ponaglają do poprawy stosunków Wschód–Zachód, 20 III 1981 r., b.p.

684 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca wypowiedzi kół rządowych RFN oraz kierownictwa SPD na temat rozwoju sytuacji w Polsce oraz antypolskich akcji sił politycznych w Niemczech Zachodnich (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), [kwiecień] 1981 r., k. 44–54.

685 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Genscher podkreśla poparcie Bonn dla negocjacji rozbrojeniowych, 20 II 1981 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 3023/I z Kolonii, 13 III 1981 r., k. 83; ibidem, Szyfrogram nr 3659/I z Kolonii, 27 III 1981 r., k. 97.

686 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 3136/II z Kolonii, 22 VI 1981 r., k. 190.

687 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Komunikat frakcji parlamentarnej SPD dotyczący wizyty Hansa-Dietricha Genschera w Polsce, 20 III 1981 r., b.p.

688 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnioniemieckich ocen wizyty Hansa-Dietricha Genschera w Warszawie, 25 III 1981 r., k. 80–82; ibidem, t. 7, Informacja dotycząca wypowiedzi kół rządowych RFN oraz kierownictwa SPD na temat rozwoju sytuacji w Polsce oraz antypolskich akcji sił politycznych w Niemczech Zachodnich (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), [kwiecień] 1981 r., k. 44–54.

689 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat podróży Hansa-Dietricha Genschera do Polski, 26 III 1981 r., b.p.

690 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 400/II z Kolonii, 9 IV 1981 r., k. 113–112.

691 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnich ocen na temat uwarunkowań rozwoju sytuacji w Polsce po wydarzeniach w Bydgoszczy, 28 III 1981 r., k. 239–243. Za realniejsze uważano wprowadzenie jakiejś formy stanu wyjątkowego.

692 Ibidem, t. 7, Informacja dotycząca wypowiedzi kół rządowych RFN oraz kierownictwa SPD na temat rozwoju sytuacji w Polsce oraz antypolskich akcji sił politycznych w Niemczech Zachodnich (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), [kwiecień] 1981 r., k. 44–54.

693 Ibidem, Aktualne kierunki zainteresowań BND w Polsce. Załącznik do informacji Departamentu I MSW dotyczącej zachodnioniemieckich ocen sytuacji w Polsce, 17 IV 1981 r., k. 42–43.

694 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Sprawozdanie Waltera Polkehna i Knuta Terjunga z pobytu w Polsce w dniach 15–23 kwietnia 1981 r., maj 1981 r., b.p.

695 AIPN, 1585/2887, Claris MSZ nr 216 z Kolonii, 10 IV 1981 r., k. 20.

696 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Przemówienie Helmuta Schmidta w Bundestagu, [kwiecień 1981 r.], 26.29–26.54.

697 Kanzler warnt Sowjets vor Eingreifen in Polen, „Neue Ruhr-Zeitung”, 9 IV 1981.

698 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 1585/II z Kolonii, 13 V 1981 r., k. 144.

699 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 696/II z Kolonii, 20 IV 1981 r., k. 17.

700 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 365/II z Kolonii, 9 IV 1981 r., k. 110.

701 Ibidem, Szyfrogram nr 3136/II z Kolonii, 22 VI 1981 r., k. 190.

702 Ibidem, Szyfrogram nr 286/III z Kolonii, 7 VII 1981 r., k. 221.

703 Ibidem, Szyfrogram nr 1192/III z Kolonii, 4 VIII 1981 r., k. 249. Eseje Jaeneckego zostały potem wydane w formie książkowej, zob. H. Jaenecke, Polen: Träumer, Helden, Opfer. Geschichte einer rebellischen Nation, Hamburg 1981.

704 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 307/III z Kolonii, 7 VII 1981 r., k. 222.

705 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Sprawozdanie Eberharda Schultza z pobytu w Polsce w dniach 27–29 lipca 1981 r., 31 VII 1981 r., b.p.

706 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/70, Szyfrogram nr 3301/III z Kolonii, 24 IX 1981 r., k. 327.

707 Ibidem, Szyfrogram nr 3472/III z Kolonii, 28 IX 1981 r., k. 332.

708 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja wywiadu CSRS o polityce RFN wobec PRL, 2 XI [?] 1981 r., k. 54–59.

709 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 482/II z Kolonii, 13 IV 1981 r., k. 49.

710 Ibidem, Szyfrogram nr 141/II z Kolonii, 3 IV 1981 r., k. 62.

711 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja wywiadu CSRS o polityce RFN wobec PRL, 2 XI [?] 1981 r., k. 54–59.

712 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 224/II z Kolonii, 7 IV 1981 r., k. 82; ibidem, Szyfrogram nr 482/II z Kolonii, 13 IV 1981 r., k. 49; ibidem, Szyfrogram nr 696/II z Kolonii, 20 IV 1981 r., k. 17; AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 841/I z Kolonii, 23 I 1981 r., k. 35.

713 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 3348/II z Kolonii, 27 VI 1981 r., k. 199–198.

714 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Sytuacja w Polsce budzi „głęboką troskę” w Bonn, 16 VI 1981 r., b.p.

715 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2954/II z Kolonii, 17 VI 1981 r., k. 80–81.

716 Ibidem, Szyfrogram nr 3348/II z Kolonii, 28 VI 1981 r., k. 96–97.

717 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska rządu RFN w kwestii pomocy dla PRL na tle ocen sytuacji wewnętrznej, 27 VIII 1981 r., k. 348–351.

718 Zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, A 11.3, 48, Notatka dotycząca rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z radzieckim ambasadorem 19 czerwca 1981 r., 23 VI 1981 r., k. 203–207; ibidem, Notatka z rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z L.M. Zamiatinem 2 października 1981 r., 6 X 1981 r., k. 252–257; ibidem, Verbindungen mit Referaten Abteilungen Büros des Erich-Ollenhauer-Hauses, A 11.4, 132, Notatka dotycząca rozmowy Hansa-Eberharda Dingelsa w ambasadzie radzieckiej, 8 XII 1980 r., k. 128–131.

719 Ibidem, Notatka z rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z Józefem Czyrkiem 18 sierpnia 1981 r., 19 VIII 1981 r., k. 213–217.

720 AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 282, Notatka Stephana G. Thomasa z wizyty w Polsce, 4 VII 1981 r., k. 38–43; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-30-04-1981, Raport stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO na temat sytuacji wewnętrznej w Polsce i wizyty Michaiła Susłowa (wyciąg z analizy ambasady RFN w Warszawie), 30 IV 1981 r., b.p.

721 AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 282, Notatka Stephana G. Thomasa z rozmowy z Mieczysławem Rakowskim 26 czerwca 1981 r., 27 VI 1981 r., k. 44–46.

722 Ibidem, Notatka Stephana G. Thomasa dotycząca sytuacji gospodarczej Polski, 4 [?] VII 1981 r., k. 47–48.

723 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Rząd federalny utwierdza się w swej polityce wobec Polski, 22 VII 1981 r., b.p. Po zjeździe stosunkowo optymistyczną wizję rozwoju sytuacji w Polsce kreśliła nawet chadecka opozycja (zob. F. Weckbach-Mara, Gefahr für Polenvorbei. Interview mit Dr. Alois Mertes, aussenpolitischer Sprecher der CDU/CSU, „Bild”, 22 VII 1981).

724 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Polski minister spraw zagranicznych u Genschera w Reichenhall, 18 VIII 1981 r., b.p.

725 Polen: Schulden-Stundung, „Die Zeit”, 21 VIII 1981.

726 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 626.

727 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Komunikat serwisu prasowego SPD dotyczący rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z Józefem Czyrkiem, 19 VIII 1981 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 286/III z Kolonii, 7 VII 1981 r., k. 221.

728 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/70, Szyfrogram nr 3036/IV z Kolonii, 14 XII 1981 r., k. 482.

729 AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, A 11.3, 48, Notatka dotycząca rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z radzieckim ambasadorem 19 czerwca 1981 r., 23 VI 1981 r., k. 203–207.

730 Ibidem, Notatka dotycząca rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z ambasadorem Janem Chylińskim 9 września 1981 r., 10 IX 1981 r., k. 245–250.

731 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/70, Szyfrogram nr 3237/III z Kolonii, 23 IX 1981 r., k. 323.

732 „Trotz Belastungen” hält Schmidt an Polen-Hilfe fest, „Frankfurter Rundschau”, 24 IX 1981.

733 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Vogel pojechał do Polski – ceremonia w Auschwitz, 28 IX 1981 r., b.p.; AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, A 11.3, 48, Projekt przemówienia Hansa-Jochena Vogla w Auschwitz 30 września 1981 r., 17 IX 1981 r., k. 90–94.

734 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 322/IV z Kolonii, 7 X 1981 r., k. 349.

735 AIPN, 0449/6, t. 9, Raport Departamentu I MSW pt. „Przejawy politycznej aktywności NSZZ »Solidarność« za granicą niezgodne ze statutem tego związku i sprzeczne z polską racją stanu”, 29 X 1981 r., k. 342–349.

736 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 3277/II z Kolonii, 25 VI 1981 r., k. 196.

737 Ibidem, w. 7/70, Szyfrogram nr 2663/III z Kolonii, 1 IX 1981 r., k. 300–299.

738 Ibidem, w. 7/69, Szyfrogram nr 1390/III z Kolonii, 7 VII 1981 r., k. 257.

739 Ibidem, w. 7/70, Szyfrogram nr 2663/III z Kolonii, 1 IX 1981 r., k. 300–299.

740 Ibidem, w. 7/69, Szyfrogram nr 322/IV z Kolonii, 7 X 1981 r., k. 349.

741 Ibidem, Szyfrogram nr 427/IV z Kolonii, 12 X 1981 r., k. 355–354.

742 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.1, 102, Pismo Willy’ego Brandta do Egberta Jahna, działacza SPD z Frankfurtu, 12 X 1981 r., k. 27.

743 AdsD, Eugen Selbmann Archiv, 198, Raport Fundacji Friedricha Eberta o sytuacji w Polsce w listopadzie 1981 r., 15 XI 1981 r., b.p.

744 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityki wschodniej RFN i wydarzeń w Polsce w ocenie prawicy zachodnioniemieckiej, 31 VIII 1981 r., k. 399–402.

745 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 224/II z Kolonii, 7 IV 1981 r., k. 82.

746 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 2111/II z Kolonii, 26 V 1981 r., k. 167.

747 AIPN, 1585/2881, Pilna notatka Jerzego Mąkosy z rozmowy z radcą ambasady RFN w Warszawie, 28 V 1981 r., k. 55–57.

748 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 6107 z Paryża [sic!], 27 X 1981 r., k. 326.

749 Ibidem, t. 7, Informacja dotycząca aktualnych zachodnioniemieckich ocen sytuacji w Polsce, 23 IX 1981 r., k. 216–217; ibidem, Informacja dotycząca zachodnioniemieckich ocen obecnej sytuacji w Polsce, 23 IX 1981 r., k. 218–220.

750 Zob. APG, Organizacja związku, 10/2217/0/294, Program działalności organizacji „Polen in Not” na listopad 1981 r., [październik?] 1981 r., k. 33–34; „Solidarität”-Delegation beim DGB-Vorsitzenden Vetter, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 27 X 1981.

751 AdsD, Willy Brandt Archiv, Handakten der Büroleiter, A 11.13, 39, Pismo Hansa-Eberharda Dingelsa do Hansa-Jürgena Wischnewskiego, 5 X 1981 r., k. 101–102.

752 Ibidem, Pismo Hartmuta Reichardta, pracownika Ewangelickiej Akademii w Loccum, do Willy’ego Brandta, 24 IX 1981 r., k. 103–104; E. Kristoffersen, Begegnungen des Deutschen Gewerkschaftsbundes mit Gewerkschaften in Polen…, s. 80. Już po wprowadzeniu stanu wojennego (na początku lutego 1982 r.) w Akademii zorganizowano spotkanie poświęcone sytuacji w Polsce i niemieckiej polityce względem nowego reżimu. Wzięli w nim jednak udział głównie dziennikarze, a nie politycy (AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 291, Pismo Hartmuta Reichardta z Akademii Ewangelickiej w Loccum do Thomasa Mirrowa z sekretariatu Willy’ego Brandta, 26 I 1982 r., k. 210–213 – z załącznikami). Podobna dyskusja odbyła się jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego – 16 listopada (E. Spoo, Dialog über „Relikte der Vergangenheit”, „Frankfurter Rundschau”, 16 XI 1981).

753 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Przemówienie Hildegard Hamm-Brücher wygłoszone 29 października 1981 r. w Bonn z okazji przybycia ambasadora PRL Jana Chylińskiego z żoną, 3 XI 1981 r., b.p.

754 AIPN, 1585/3873, Raport Departamentu I MSW o przyszłej wizycie w RFN delegacji MKZ „Solidarność” Region Mazowsze w ocenie dyplomatów zachodnioniemieckich, [druga połowa 1981 r.], k. 10–11.

755 Polen über Willy Brandt befremdet, „Berliner Morgenpost”, 18/19 XI 1981.

756 AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 289, Pismo Thomasa Mirrowa do Władysława Bartoszewskiego, 2 XII 1981 r., k. 63.

757 Ibidem, Pismo Thomasa Mirrowa do Georga Negwera, ambasadora RFN w Warszawie, 8 XII 1981 r., k. 65.

758 Ibidem, Pismo ambasadora Georga Negwera do Thomasa Mirrowa, 8 I 1982 r., k. 62.

759 H.A. Winkler, Polskie wyzwolenie, niemieckie zjednoczenie…, s. 16–17.

760 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011 r.

761 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

762 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011 r.

763 Churchill Archives Centre, Relacja sir Christophera Mallaby’ego, [1998 r.?], k. 13.

764 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1980 r., 1 I 1981 r., b.p.

765 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 1778/III z Londynu, 15 VIII 1980 r., k. 285.

766 Ibidem, Szyfrogram nr 2224/III z Londynu, 25 VIII 1980 r., k. 294–293.

767 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

768 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 2210/III z Londynu, 23 VIII 1980 r., k. 298–297.

769 Ibidem, Szyfrogram nr 2423/III z Londynu, 28 VIII 1980 r., k. 301.

770 Ibidem, Szyfrogram nr 2569/III z Londynu, 29 VIII 1980 r., k. 306.

771 Ibidem, Szyfrogram nr 2731/III z Londynu, 3 IX 1980 r., k. 309.

772 Ibidem, Szyfrogram nr 2950/III z Londynu, 8 IX 1980 r., k. 323; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca sytuacji w Polsce, 19 XI 1980 r., b.p.

773 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 3150/III z Londynu, 11 IX 1980 r., k. 330.

774 Ibidem, Szyfrogram nr 3242/III z Londynu, 12 IX 1980 r., k. 335.

775 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie na temat sytuacji w Polsce w 1980 r., 1 I 1981 r., b.p.

776 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 3241/III z Londynu, 12 IX 1980 r., k. 336.

777 Ibidem, Szyfrogram nr 3697/III z Londynu, 23 IX 1980 r., k. 359.

778 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and Other Statements, Thatcher Archive CCOPR 735/80, Przemówienie Margaret Thatcher podczas konferencji Partii Konserwatywnej, 10 X 1980 r., b.p.

779 B. Rogosz, Obraz sytuacji w Polsce w latach 1980–1981 w świetle opiniotwórczej prasy brytyjskiej, „Dzieje Najnowsze” 2008, nr 3, s. 144.

780 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

781 NAKG, CAB 128/68/10, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 18 IX 1980 r., b.p.

782 Ibidem.

783 NAKG, CAB 128/68/13, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 23 X 1980 r., b.p.

784 NAKG, CAB 128/68/14, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 30 X 1980 r., b.p.

785 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1980 r., 1 I 1981 r., b.p.

786 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 1097/IV z Londynu, 23 X 1980 r., k. 403; ibidem, Szyfrogram nr 1214/IV z Londynu, 24 X 1980 r., k. 407–406.

787 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 6538 z Belgradu [sic!], 13 XI 1980 r., k. 210–211; AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 1267/IV z Londynu, 28 X 1980 r., k. 413; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport Wydziału Europy Wschodniej pt. „Polska: odroczenie?”, 12 XI 1980 r., b.p.

788 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Raport Ambasady PRL w Londynie pt „Stanowisko Wielkiej Brytanii i innych państw NATO wobec podstawowych problemów wynikających z sytuacji kryzysowej w Polsce”, 15 XII 1980 r., b.p. (skan).

789 NAKG, CAB 128/68/16, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 6 XI 1980 r., b.p.

790 NAKG, CAB 128/68/19, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 27 XI 1980 r., b.p.

791 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 2453/IV z Londynu, 21 XI 1980 r., k. 438.

792 Ibidem, Szyfrogram nr 2924/IV z Londynu, 2 XII 1980 r., k. 458.

793 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Raport Ambasady PRL w Londynie pt. „Stanowisko Wielkiej Brytanii i innych państw NATO wobec podstawowych problemów wynikających z sytuacji kryzysowej w Polsce”, 15 XII 1980 r., b.p. (skan).

794 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1980 r., 1 I 1981 r., b.p.

795 Ibidem.

796 NAKG, FO 973/125, Polska: robotnicy i partia. Chronologia wydarzeń 1970–1980, listopad 1980 r., b.p.

797 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 2575/IV z Londynu, 25 XI 1980 r., k. 442–441.

798 East German Attack on Mr Walesa, „The Times”, 22 XI 1980.

799 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 496/IV z Londynu, 10 X 1980 r., k. 378.

800 NAKG, FCO 33/4440, Sprawozdanie z wizyty Margaret Thatcher w Rzymie i Watykanie, 2 XII 1980 r., b.p.

801 Ibidem, Raport Foreign Office o brytyjsko-włoskich konsultacjach politycznych w dniach 23–24 listopada 1980 r., 13 XI 1980 r., b.p.; ibidem, Plan brytyjsko-włoskich konsultacji politycznych w dniach 23–24 listopada 1980 r., 3 XI 1980 r., b.p.

802 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 3241/III z Londynu, 12 IX 1980 r., k. 336.

803 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Okresowa informacja Ambasady PRL w Londynie: 16 XI – 31 XII 1980 r., 2 I 1981 r., b.p. (skan).

804 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3516/IV z Londynu, 17 XII 1980 r., k. 107.

805 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 3781/IV z Londynu, 22 XII 1980 r., k. 481.

806 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 995/263–75, Debata w Izbie Gmin na temat szczytu Rady Europejskiej w Luksemburgu, 3 XII 1980 r., b.p.

807 Ibidem.

808 Ibidem. Dzień później premier dodała, że socjalizm „przeczy osobistej wolności” (Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 995/422–26, Debata w Izbie Gmin, 4 XII 1980 r., b.p.).

809 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 995/263–75, Debata w Izbie Gmin na temat szczytu Rady Europejskiej w Luksemburgu, 3 XII 1980 r., b.p.

810 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 2964/IV z Londynu, 3 XII 1980 r., k. 459–460.

811 NAKG, BW 51/30, Telegram centrali British Council w Londynie do placówki w Warszawie, 5 XII 1980 r., b.p.

812 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Raport Ambasady PRL w Londynie pt. „Stanowisko Wielkiej Brytanii i innych państw NATO wobec podstawowych problemów wynikających z sytuacji kryzysowej w Polsce”, 15 XII 1980 r., b.p. (skan).

813 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Okresowa informacja Ambasady PRL w Londynie: 16 XI – 31 XII 1980 r., 2 I 1981 r., b.p. (skan). O tym, że obraz kreowany przez owe „histeryczne” media nie musiał odbiegać od prawdy, świadczy znamienny fakt: w dokumencie tym przy wyrażeniu „stabilizacja sytuacji w Polsce” jeden z adresatów (z MSZ lub Wydziału Zagranicznego KC) dopisał odręcznie „co?”.

814 Zob. np. D. Trevisan, Polish Party Determined to Solve Crisis by Political Measures, „The Times”, 5 XII 1980; Pope expresses anxiety over „alarming news” from Poland, ibidem, 9 XII 1980.

815 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive COI transcript, Telewizyjny wywiad Margaret Thatcher dla ITN, 31 XII 1980 r., b.p.

816 Zob. np. NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-17-02- -1981, Pismo Kennetha Scotta, członka stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie reakcji na ewentualną interwencję ZSRR w Polsce, 17 II 1981 r., b.p.

817 NAKG, CAB 128/68/20, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 4 XII 1980 r., b.p.

818 Ibidem.

819 NAKG, CAB 128/68/21, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 11 XII 1980 r., b.p.

820 NAKG, CAB 128/68/22, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 18 XII 1980 r., b.p.

821 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog. Kolekcje osobiste, tematyczne i środowiskowe, Warszawa 2007, s. 458; zob. też G. Hart, Polish Solidarity Campaign [w:] Akcja niepodległościowa na terenie międzynarodowym 1945–1990, red. T. Piesakowski, Londyn 1999, s. 450–484; idem, „For Our Freedom and Yours”. A History of the Polish Solidarity Campaign of Great Britain 1980–1994, London 1995.

822 P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej…, s. 235; K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja…, s. 258. Materiały pozostawione przez tę organizację zbiera do dziś jej lider, Wiktor Moszczyński. Dzięki jego uprzejmości i pomocy dr. Sławomira Łukasiewicza z Oddziału IPN w Lublinie autor mógł się zapoznać z tymi dokumentami.

823 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3290/IV z Londynu, 11 XII 1980 r., k. 129; zob. też W. Moszczyński, How the sky fell in on Poland’s brave experiment, „Tribune” 1981, nr 51, s. 1, 12.

824 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Raport Ambasady PRL w Londynie pt. „Stanowisko Wielkiej Brytanii i innych państw NATO wobec podstawowych problemów wynikających z sytuacji kryzysowej w Polsce”, 15 XII 1980 r., b.p. (skan).

825 M. Thatcher, The Downing Street Years, London 1993, s. 252.

826 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1980 r., 1 I 1981 r., b.p.

827 Ibidem.

828 NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

829 NAKG, FO 973/164, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1981 r., kwiecień 1981 r., b.p.

830 NAKG, FO 973/175, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–maj 1981 r., czerwiec 1981 r., b.p.

831 NAKG, FO 973/191, Polska: chronologia wydarzeń, czerwiec–lipiec 1981 r., wrzesień 1981 r., b.p.

832 NAKG, FO 973/205, Polska: chronologia wydarzeń, sierpień–wrzesień 1981 r., listopad 1981 r., b.p.

833 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

834 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza, 20 II 1981 r., k. 57–59.

835 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

836 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 2125/I z Londynu, 24 II 1981 r., k. 10.

837 Historia Lecha Wałęsy według „The Times”, „Polska The Times”, 21 VI 2008.

838 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca brytyjskich ocen sytuacji w Polsce, 4 III 1981 r., k. 344–345.

839 Ibidem, Informacja dotycząca brytyjskich ocen na temat możliwości wprowadzenia stanu wyjątkowego w Polsce i związanych z nim posunięć BBC, 18 II 1981 r., k. 339–340.

840 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 1737/I z Londynu, 13 II 1981 r., k. 139–138.

841 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 998/141–44, Debata w Izbie Gmin, 3 II 1981 r., b.p. Kilka dni później na pytanie konserwatywnego polityka Petera Tapsella, czy Polsce nie groziłaby inwazja radziecka, gdyby posiadała własną broń nuklearną, premier odpowiedziała twierdząco (ibidem, Hansard HC 998/978–82, Debata w Izbie Gmin, 12 II 1981 r., b.p.).

842 Ibidem, Thatcher Archive COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher dla Stowarzyszenia Amerykańskich Korespondentów w Londynie, 16 II 1981 r., b.p.

843 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-10-03-1981, Raport stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO pt. „Polska: szersza perspektywa”, 10 III 1981 r., b.p.

844 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Ceremonia powitania Margaret Thatcher w Białym Domu, 26 II 1981 r., b.p.

845 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 1000/19–27, Debata w Izbie Gmin, 2 III 1981 r., b.p.

846 Premier Sees Mr Walesa After Big Lodz Strike, „The Times”, 11 III 1981.

847 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 1945/I z Londynu, 28 II 1981 r., k. 43.

848 A. Friszke, Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999, s. 437–438.

849 AIPN, 1585/2890, Szyfrogram nr 966/III z Londynu, 29 VII 1981 r., k. 11.

850 Audycje o funkcjonowaniu polskich władz emigracyjnych nadały stacje amerykańskie, kanadyjskie i zachodnioniemieckie (K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja…, s. 257).

851 P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej…, s. 234–235.

852 K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja…, s. 257.

853 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

854 NAKG, FO 973/164, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1981 r., kwiecień 1981 r., b.p.

855 NAKG, FO 973/175, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–maj 1981 r., czerwiec 1981 r., b.p.

856 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 590/II z Londynu, 13 IV 1981 r., k. 107.

857 B. Rogosz, Obraz sytuacji w Polsce…, s. 157.

858 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Wypowiedź lorda Carringtona w sprawach polskich, [kwiecień 1981 r.], 18.21–18.57.

859 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive COI transcript, Radiowy wywiad Margaret Thatcher dla IRN, 24 III 1981 r., b.p.

860 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91326, Telegram Alexandra Haiga do Petera Carringtona, 4 IV 1981 r., b.p.

861 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher dla arabskich korespondentów, 6 IV 1981 r., b.p.

862 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 123/II z Londynu, 2 IV 1981 r., k. 98.

863 NAKG, BW 51/30, Telegram British Council w Warszawie do Departamentu Europy Północnej Foreign Office, 27 III 1981 r., b.p.; ibidem, Pismo centrali British Council w Londynie do placówki w Warszawie, 2 IV 1981 r., b.p.

864 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Wypowiedź Margaret Thatcher w sprawach polskich, [kwiecień 1981 r.], 25.20–25.44.

865 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive, press release, Przemówienie Margaret Thatcher w czasie spotkania ze stowarzyszeniem pisarzy Commonwealthu, 8 IV 1981 r., b.p.

866 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca miejsca reformy gospodarczej w Polsce w strategii przejmowania władzy przez NSZZ „Solidarność” w ocenie ekspertów brytyjskich, 1 IX 1981 r., k. 47–50.

867 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

868 Ibidem.

869 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

870 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn (1981 r.), w. 8/84, k. 1–419.

871 NAKG, FO 93/129/72, Brytyjsko-polskie porozumienie w sprawie części komercyjnego zadłużenia PRL, 2 VI 1980 r., b.p.

872 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przejawów politycznej aktywności NSZZ „Solidarność” za granicą, 20 VIII 1981 r., k. 1–9; AIPN, 0449/6, t. 9, Raport Departamentu I MSW pt. „Przejawy politycznej aktywności NSZZ »Solidarność« za granicą niezgodne ze statutem tego związku i sprzeczne z polską racją stanu”, 29 X 1981 r., k. 342–349.

873 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 1020/I z Londynu, 27 I 1981 r., k. 45–46.

874 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 1020/I z Londynu, 27 I 1981 r., k. 17–16.

875 Ibidem, Szyfrogram nr 1019/I z Londynu, 27 I 1981 r., k. 18.

876 NAKG, FO 973/164, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1981 r., kwiecień 1981 r., b.p.

877 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 727/III z Londynu, 17 VII 1981 r., k. 209.

878 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2955/II z Londynu, 17 VI 1981 r., k. 82.

879 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 188/III z Londynu, 7 VII 1981 r., k. 189–188.

880 Ibidem, Szyfrogram nr 1822/III z Londynu, 20 VIII 1981 r., k. 249–248; NAKG, FO 973/205, Polska: chronologia wydarzeń, sierpień–wrzesień 1981 r., listopad 1981 r., b.p.

881 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 2157/III z Londynu, 28 VIII 1981 r., k. 260.

882 Ibidem, Szyfrogram nr 1822/III z Londynu, 20 VIII 1981 r., k. 249–248.

883 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

884 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 2394/II z Londynu, 2 VI 1981 r., k. 154–153.

885 Ibidem, Szyfrogram nr 12/III z Londynu, 30 VI 1981 r., k. 181; NAKG, FO 973/191, Polska: chronologia wydarzeń, czerwiec–lipiec 1981 r., wrzesień 1981 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 491.

886 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 123/II z Londynu, 2 IV 1981 r., k. 98.

887 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

888 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-6-08-1981, Raport stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO o sytuacji w Polsce i reakcjach pozostałych państw bloku wschodniego, 6 VIII 1981 r., b.p.

889 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 619/III z Londynu, 15 VII 1981 r., k. 205–204.

890 NAKG, FO 973/193, Kongres PZPR potwierdza „socjalistyczną odnowę” Kani: raport Foreign Office, wrzesień 1981 r., b.p.

891 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 1098/III z Rzymu, 31 VII 1981 r., k. 190.

892 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 6/541–46, Debata w Izbie Gmin, 11 VI 1981 r., b.p.

893 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

894 Zob. A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 174–175; idem, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy; lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2001, s. 188–194.

895 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 1049/III z Londynu, 30 VII 1981 r., k. 228.

896 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Okresowa informacja Ambasady PRL w Londynie: 16 IV – 16 VI 1981 r., 5 VI 1981 r., b.p. (skan).

897 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive COI transcript, Wspólna konferencja prasowa Margaret Thatcher i François Mitterranda, 11 IX 1981 r., b.p.

898 Ibidem, Hansard HC 9/1159–64, Debata w Izbie Gmin, 30 VII 1981 r., b.p.

899 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 1049/III z Londynu, 30 VII 1981 r., k. 228.

900 Ibidem, Szyfrogram nr 3185/III z Londynu, 22 IX 1981 r., k. 285.

901 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-9-09-1981, Raport stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO o sytuacji w Polsce, 4 [sic!] IX 1981 r., b.p.; Moderate Walesa Defeats Radical Union Challengers, „The Times”, 3 XI 1981.

902 NAKG, FO 973/204, Kongres „Solidarności” odrzuca konfrontację: raport Foreign Office, wrzesień 1981 r., b.p.

903 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)63, Stenogram z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 9 października 1981 r., 20 X 1981 r., b.p.

904 NAKG, BW 51/30, Pismo British Council w Warszawie do centrali w Londynie, 28 VIII 1981 r., b.p.

905 Zob. AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Informacja okresowa Ambasady PRL w Londynie za okres 16 X – 15 XII 1981 r., 14 XII 1981 r., b.p. (skan).

906 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

907 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca brytyjskich ocen aktualnej sytuacji w Polsce, 28 X 1981 r., k. 331.

908 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p. Takie informacje stanowiły element propagandy, podkreślającej trudności i problemy władz polskich z okiełznaniem „Solidarności”.

909 Walesa Stalwart Resigns From Solidarity Branch, „The Times”, 24 XI 1981.

910 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 995/IV z Londynu, 27 X 1981 r., k. 327.

911 Ibidem, Szyfrogram nr 1207/IV z Londynu, 30 X 1981 r., k. 335.

912 Ibidem, Szyfrogram nr 1206/IV z Londynu, 30 X 1981 r., k. 337–336.

913 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 6797 z Kolonii [sic!], 26 XI 1981 r., k. 181–183.

914 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

915 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca brytyjskiej oceny spotkania Jaruzelski–Glemp–Wałęsa, 20 XI 1981 r., k. 167–168; ibidem, Szyfrogram nr 6329 z Londynu, 5 XI 1981 r., k. 98.

916 Ibidem, Szyfrogram nr 6373 z Londynu, 6 XI 1981 r., k. 102–103.

917 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

918 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

919 Ibidem.

920 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 2339/IV z Londynu, 27 XI 1981 r., k. 374; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 491.

921 Rozważania te zostały oparte na rozmowie z prof. Gabrielem Dohertym 22 V 2012 r. oraz na wykładzie wygłoszonym tego samego dnia przez irlandzkiego badacza w Centrum Edukacyjnym IPN w Warszawie. Dzięki profesorowi autor miał możliwość przejrzenia około 3 tys. stron dokumentów pochodzących z National Archives of Ireland (NAI) i wycinków prasowych. Profesor Doherty pracuje nad serią artykułów analizujących ten bardzo ciekawy materiał. Dlatego też wątek irlandzki nie będzie szerzej poruszany w tej książce.

922 Wycinki z prasy lokalnej udostępnił autorowi prof. Gabriel Doherty.

923 Zob. np. numery „Irish Times” i „Irish Independent” z tego okresu.

924 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 1107/II z Ottawy, 30 IV 1981 r., k. 37–38.

925 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2746/II z Wiednia, 11 VI 1981 r., k. 43.

926 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 7/69, Szyfrogram nr 1467/I z Kolonii, 6 II 1981 r., k. 34.

927 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Belgium, BE-1-10-1980, PO8 No7053, Raport Ambasady Belgii w Polsce z rozmowy ambasadora z Marianem Dobrosielskim, przeprowadzonej 26 września 1980 r., 1 X 1980 r., b.p.

928 Ibidem, PO8.93 No9116, Raport Ambasady Belgii w Polsce o perspektywach realizacji porozumień sierpniowych, 14 X 1980 r., b.p.

929 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Charles’a-Ferdinanda Nothomba w Polsce, 9 XII 1980 r., b.p.

930 AIPN, 1585/2877, Pilna notatka Józefa Czyrka, 19 XII 1980 r., k. 16–20.

931 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3548/IV z Brukseli, 17 XII 1980 r., k. 124.

932 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 769/I z Brukseli, 21 I 1981 r., k. 23.

933 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 851/II z Tokio, 24 IV 1981 r., k. 24.

934 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3275/IV z Tokio, 11 XII 1980 r., k. 130–131.

935 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wspólne oświadczenie premiera Zenkō Suzuki i prezydenta Ronalda Reagana, 8 V 1981 r., b.p.

936 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-AMB-OUT-NS-81-59, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie stosunku Japonii do planu działań sojuszu w razie radzieckiej interwencji w Polsce, 13 V 1981 r., b.p.

937 NAKG, FO 973/175, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–maj 1981 r., czerwiec 1981 r., b.p.; H. Lipszyc, Japoński tydzień „Solidarności”, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 11, s. 15.

938 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/8E.5, „Wałęsa w Japonii” – sprawozdanie, 27 V 1981 r., k. 2–7; zob. też M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 35.

939 Y. Umeda, Japońska Solidarność [w:] Rola Polonii w uzyskaniu pomocy przez naród polski od społeczności międzynarodowej w latach 1981–1990, red. M.S. Wolański, Zielona Góra 2010, s. 197–204; Nieautoryzowana rozmowa autora z Yoshiho Umedą, 2 III 2012 r.

940 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/603, Notatka Ambasady PRL w Tokio dotycząca wizyty delegacji „Solidarności” w Japonii, [maj 1981 r.?], b.p. (skan); AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca wizyty Lecha Wałęsy w Japonii, 20 I 1981 r., k. 152–153.

941 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/603, Notatka Ambasady PRL w Tokio dotycząca wizyty delegacji „Solidarności” w Japonii, [maj 1981 r.?], b.p. (skan).

942 Y. Umeda, Japońska Solidarność…, s. 197–204.

943 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/603, Notatka Ambasady PRL w Tokio dotycząca wizyty delegacji „Solidarności” w Japonii, [maj 1981 r.?], b.p. (skan); AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1705/II z Tokio, 16 V 1981 r., k. 32; ibidem, Szyfrogram nr 1510/II z Tokio, 12 V 1981 r., k. 53; Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/8E.5, „Wałęsa w Japonii” – sprawozdanie, 27 V 1981 r., k. 2–7.

944 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/603, Notatka Ambasady PRL w Tokio dotycząca wizyty delegacji „Solidarności” w Japonii, [maj 1981 r.?], b.p. (skan).

945 Y. Umeda, Japońska Solidarność…, s. 197–204.

946 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/8E.5, „Wałęsa w Japonii” – sprawozdanie, 27 V 1981 r., k. 2–7.

947 Ibidem.

948 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/603, Notatka Ambasady PRL w Tokio dotycząca wizyty delegacji „Solidarności” w Japonii, [maj 1981 r.?], b.p. (skan).

949 Ibidem.

950 Według ambasady, dochodziło nawet do sytuacji, kiedy japońscy gospodarze „padali na kolana” przed Wałęsą, błagając, by nie komplikował im pracy (ibidem).

951 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przejawów politycznej aktywności NSZZ „Solidarność” za granicą, 20 VIII 1981 r., k. 1–9; AIPN, 0449/6, t. 9, Raport Departamentu I MSW pt. „Przejawy politycznej aktywności NSZZ »Solidarność« za granicą niezgodne ze statutem tego związku i sprzeczne z polską racją stanu”, 29 X 1981 r., k. 342–349.

952 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/603, Notatka Ambasady PRL w Tokio dotycząca wizyty delegacji „Solidarności” w Japonii, [maj 1981 r.?], b.p. (skan).

953 Ibidem.

954 Y. Umeda, Japońska Solidarność…, s. 197–204.

955 AIPN, 1585/2883, Szyfrogram MSZ nr 313/III z Ottawy, 8 VII 1981 r., k. 17.

956 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport kanadyjskiej delegacji przy NATO o sytuacji w polskiej partii komunistycznej i polskim rządzie, 26 IX 1980 r., b.p.

957 AIPN, 1585/2883, Szyfrogram nr 313/III z Ottawy, 8 VII 1981 r., k. 17.

958 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-14-08-1980, Raport kanadyjskiej delegacji przy NATO o wewnętrznej sytuacji w Polsce, 14 VIII 1980 r., b.p.

959 Ibidem, CA-28-08-80, Raport kanadyjskiej delegacji przy NATO o stosunku ZSRR do wydarzeń w Polsce, 28 VIII 1980 r., b.p.

960 Zob. np. ibidem, CA-11-09-1980, Raport ambasady kanadyjskiej w Warszawie o rozmowie Józefa Czyrka z liderem New Democratic Party, Edwardem Broadbentem, 11 IX 1980 r., b.p.; ibidem, Raport ambasady kanadyjskiej w Moskwie o radzieckiej reakcji na zmiany w PZPR, 11 IX 1980 r., b.p.; ibidem, Raport ambasady kanadyjskiej w Warszawie o nowym I sekretarzu KC PZPR Stanisławie Kani, 11 IX 1980 r., b.p.

961 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3445/IV z Ottawy, 15 XII 1980 r., k. 93.

962 LAC, RG 25, vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 18, Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych pt. „Chronologia relacji kanadyjsko-polskich”, lipiec 1986 r., b.p.

963 AIPN, 0449/10, t. 9, Szyfrogram nr 6704 z Ottawy, 22 XI 1980 r., k. 46–47.

964 LAC, RG 25, vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 18, Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych pt. „Chronologia relacji kanadyjsko-polskich”, lipiec 1986 r., b.p.

965 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 450/II z Ottawy, 12 IV 1981 r., k. 100.

966 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1873/I z Ottawy, 18 II 1981 r., k. 61–62.

967 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 450/II z Ottawy, 12 IV 1981 r., k. 100.

968 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Komentarz dla prasy Pierre’a Trudeau po spotkaniu z Ronaldem Reaganem, 11 III 1981 r., b.p.

969 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-10-04-1981, Pismo ambasadora Kanady przy NATO Johna G.H. Halsteada w sprawie ewentualnego nałożenia na ZSRR embarga na zboże, 10 IV 1981 r., b.p.

970 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 419/II z Ottawy, 11 IV 1981 r., k. 105.

971 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 3774/I z Ottawy, 29 III 1981 r., k. 90.

972 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator, t. 2: Ameryka Północna i Południowa 1918–2006, red. B. Janicka, A. Herman-Łukasik, K. Szczepanik, Warszawa 2008, s. 81.

973 LAC, RG 25, vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 18, Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych pt. „Chronologia relacji kanadyjsko-polskich”, lipiec 1986 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81.

974 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-14-09-1981, Raport kanadyjskiego stałego przedstawicielstwa przy NATO pt. „Czym staje się »Solidarność«?”, 14 IX 1981 r., b.p.

975 Ibidem, Private Records, PR(81)58, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 22 września 1981 r., 25 IX 1981 r., b.p.

976 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 6347 z Ottawy, 6 XI 1981 r., k. 95.

977 LAC, RG 25, vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 18, Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych pt. „Chronologia relacji kanadyjsko-polskich”, lipiec 1986 r., b.p.

978 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 2869/IV z Madrytu, 2 XII 1980 r., k. 13.

979 Ibidem, Szyfrogram nr 3009/IV z Madrytu, 5 XII 1980 r., k. 24–25.

980 NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

981 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 709/I z Madrytu, 20 I 1981 r., k. 9.

982 Ibidem, Szyfrogram nr 735/I z Madrytu, 21 I 1981 r., k. 20.

983 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 2928/I z Madrytu, 12 III 1981 r., k. 48.

984 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), France, FR-24-04-1981, Pismo Claude’a Arnouda, szefa stałego przedstawicielstwa Francji przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie stanowiska Hiszpanii wobec ewentualnej interwencji ZSRR w Polsce, 23 IV 1981 r., b.p.

985 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 3867/I z Madrytu, 1 IV 1981 r., k. 68.

986 Ibidem, Szyfrogram nr 407/II z Madrytu, 10 IV 1981 r., k. 99.

987 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2534/II z Madrytu, 6 VI 1981 r., k. 20.

988 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 189.

989 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 2526/I z Lizbony, 4 III 1981 r., k. 17.

990 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1893/II z Lizbony, 21 V 1981 r., k. 82.

991 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2592/II z Lizbony, 7 VI 1981 r., k. 27.

992 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 1932/III z Rzymu, 19 VIII 1980 r., k. 325.

993 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

994 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 2629/III z Rzymu, 1 IX 1980 r., k. 370.

995 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(80)59, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 22 października 1980 r., 28 X 1980 r., b.p.

996 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Raport Wydziału Europy Wschodniej pt. „Polska: odroczenie?”, 12 XI 1980 r., b.p.; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 235–236.

997 NAKG, FCO 33/4440, Stenogram z rozmowy Margaret Thatcher i lorda Carringtona z Arnaldo Forlanim i Emilio Colombo, 23 XI 1980 r., b.p.; ibidem, Telegram ambasady brytyjskiej w Moskwie w sprawie wizyty włoskiego ministra spraw zagranicznych w ZSRR, 11 XI 1980 r., b.p.

998 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 335.

999 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 3987/III z Rzymu, 29 IX 1980 r., k. 412; ibidem, Szyfrogram nr 931/IV z Rzymu, 20 X 1980 r., k. 426.

1000 NAKG, FCO 33/4440, Raport Foreign Office o brytyjsko-włoskich konsultacjach politycznych w dniach 23–24 listopada 1980 r., 13 XI 1980 r., b.p.

1001 NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

1002 NAKG, FO 973/191, Polska: chronologia wydarzeń, czerwiec–lipiec 1981 r., wrzesień 1981 r., b.p.

1003 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 236.

1004 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3832/IV z Rzymu, 24 XII 1980 r., k. 169; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 145–146.

1005 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/617, Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Rzymie i Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan).

1006 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 3755/IV z Rzymu, 20 XII 1980 r., k. 524.

1007 Document No 27: CPSU CC Instructions to the Soviet Ambassador Concerning Lech Wałęsa Visit to Italy, 14 I 1981 [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 176–179.

1008 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 3832/IV z Rzymu, 23 XII 1980 r., k. 526.

1009 Ibidem, w. 13/123, Szyfrogram nr 260/I z Rzymu, 8 I 1981 r., k. 3.

1010 Ibidem, Szyfrogram nr 325/I z Rzymu, 10 I 1981 r., k. 5.

1011 AIPN, 0449/53, t. 18, Szyfrogram nr 138 z Rzymu, 10 I 1981 r., k. 2.

1012 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 435/I z Rzymu, 13 I 1981 r., k. 15.

1013 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Rzymie i Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan).

1014 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 435/I z Rzymu, 13 I 1981 r., k. 15.

1015 Ibidem, Szyfrogram nr 388/I z Rzymu, 13 I 1981 r., k. 13.

1016 AIPN, 0449/6, t. 9, Raport Departamentu I MSW pt. „Przejawy politycznej aktywności NSZZ »Solidarność« za granicą niezgodne ze statutem tego związku i sprzeczne z polską racją stanu”, 29 X 1981 r., k. 342–349.

1017 Ibidem.

1018 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 509/I z Rzymu, 15 I 1981 r., k. 18.

1019 Ibidem, w. 13/123, Szyfrogram nr 447/I z Rzymu, 14 I 1981 r., k. 16.

1020 AIPN, 0449/53, t. 18, Szyfrogram nr 108 z Rzymu, 9 I 1981 r., k. 4.

1021 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 547/I z Rzymu, 15 I 1981 r., k. 21.

1022 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat kryzysu polskiego, 14 I 1981 r., b.p.

1023 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Rzymie i Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan).

1024 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 146.

1025 NAKG, FO 973/164, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1981 r., kwiecień 1981 r., b.p.

1026 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Rzymie i Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan); zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 345/I z Rzymu, 12 I 1981 r., k. 7.

1027 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Rzymie i Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan); AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 647/I z Rzymu, 18 I 1981 r., k. 25–23.

1028 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 584/I z Rzymu, 16 I 1981 r., k. 22.

1029 Ibidem, Szyfrogram nr 647/I z Rzymu, 18 I 1981 r., k. 25–23.

1030 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta delegacji NSZZ „Solidarność” w Rzymie i Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan).

1031 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Depesza Konsulatu Generalnego Francji w Mediolanie w sprawie spotkań polskiej delegacji z prasą i finansistami lombardzkimi, 13 IV 1981 r., b.p.

1032 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 146.

1033 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3225/II z Rzymu, 24 VI 1981 r., k. 179.

1034 Ibidem, Szyfrogram nr 3105/II z Rzymu, 19 VI 1981 r., k. 177.

1035 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 146–147, 236–237.

1036 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 569/III z Rzymu, 15 VII 1981 r., k. 198.

1037 Ibidem, Szyfrogram nr 811/III z Rzymu, 23 VII 1981 r., k. 202.

1038 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(81)28, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 8 lipca 1981 r., 11 VIII 1981 r., b.p.

1039 AIPN, 0449/6, t. 9, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat stosunku Włoch do „Solidarności”, 24 XI 1981 r., k. 174–175.

1040 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Italy, Brudnopis wystąpienia Vincenzo Tornetty, szefa stałego przedstawicielstwa Włoch przy NATO, na temat sytuacji w Polsce w przededniu IX Zjazdu PZPR, 8 VII 1981 r., b.p.

1041 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 2070/III z Rzymu, 26 VIII 1981 r., k. 217; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 236–237.

1042 Ibidem, Szyfrogram nr 1203/IV z Rzymu, 31 X 1981 r., k. 281.

1043 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

1044 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 236–237.

1045 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)63, Stenogram z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 9 października 1981 r., 20 X 1981 r., b.p.

1046 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 2417/IV z Rzymu, 30 XI 1981 r., k. 303; ibidem, Szyfrogram nr 2815/IV z Rzymu, 9 XII 1981 r., k. 313–312.

1047 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive COI transcript, Wspólna konferencja prasowa Margaret Thatcher i Giovanniego Spadoliniego, 9 XI 1981 r., b.p.

1048 AIPN, 1585/2883, Szyfrogram nr 747/I z Rzymu, 14 I 1981 r., k. 26.

1049 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta Lecha Wałęsy w Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan).

1050 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Południowej MAE na temat postawy Watykanu wobec Polski, 24 IX 1981 r., b.p.; G. Barberini, L’Ostpolitik delle Santa Sede. Un dialogo lungo e faticoso, Bologna 2007, s. 136–149; La Politica del dialogo. Le carte Casaroli Sull’Ostpolitik Vaticana, red. G. Barberini, Bologna 2008, s. 641–701.

1051 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Południowej MAE na temat postawy Watykanu wobec Polski, 24 IX 1981 r., b.p.

1052 AIPN, 0449/6, t. 8, Notatka Departamentu I MSW na temat oceny sytuacji politycznej i kierunków zainteresowania wywiadu zachodnioniemieckiego BND w sprawach polskich, 17 III 1981 r., k. 95.

1053 J. O’Sullivan, Prezydent, papież, premier…, s. 168, 178.

1054 Por. ibidem, s. 120–121. Pod wielkim wrażeniem widoku milionów Polaków zgromadzonych przy papieżu miał pozostawać Ronald Reagan, według którego sytuacja w Polsce mogła zapoczątkować efekt domina, prowadzący do rozpadu bloku wschodniego (P. Kengor, Ronald Reagan i obalenie komunizmu. Zbliżenie na Polskę, Warszawa 2007, s. 107–109; więcej na temat przygotowań do pierwszej pielgrzymki papieskiej zob. P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce. Rozmowy przygotowawcze Watykan–PRL–Episkopat, Warszawa 1997, s. 7–122).

1055 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 5.

1056 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/4.1, List Jana Pawła II do Prymasa Polski, 20 VIII 1980 r., k. 1 (odpis); A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006, s. 353.

1057 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 2050/III z Rzymu, 21 VIII 1980 r., k. 335–334.

1058 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wydarzeń w Polsce, 22 VIII 1980 r., b.p.

1059 Ibidem, Raport MAE o sytuacji w Polsce w sierpniu 1980 r., [sierpień 1980 r.], b.p.

1060 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 2737/III z Rzymu, 2 IX 1980 r., k. 374–373.

1061 Ibidem, Szyfrogram nr 1931/III z Rzymu, 19 VIII 1980 r., k. 327.

1062 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 2745/IV z Londynu, 28 XI 1980 r., k. 446.

1063 AIPN, 0449/53, t. 18, Notatka dyrektora Departamentu I MSW na temat problematyki watykańskiej, 11 XII 1980 r., k. 18–22.

1064 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 1504/IV z Rzymu, 3 XI 1980 r., k. 448–447.

1065 NAKG, FCO 33/4440, Telegram Ambasady Wielkiej Brytanii przy Watykanie w sprawie rozmowy z kard. Achille Silvestrinim, 17 XI 1980 r., b.p.

1066 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/135, Szyfrogram nr 1734/IV z Rzymu, 6 XI 1980 r., k. 460.

1067 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 2007/IV z Rzymu, 13 XI 1980 r., k. 474.

1068 Ibidem, Szyfrogram nr 3653/IV z Rzymu, 18 XII 1980 r., k. 519.

1069 AIPN, 0449/53, t. 18, Szyfrogram nr 7362 z Rzymu, 30 XII 1980 r., k. 14.

1070 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 256/II z Rzymu, 8 IV 1981 r., k. 90.

1071 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 2040 z Rzymu, 14 IV 1981 r., k. 5–6.

1072 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 314, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 21 I 1981 r., b.p.

1073 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 395 z Rzymu, 27 I 1981 r., k. 56.

1074 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Wizyta Lecha Wałęsy w Watykanie, 23 I 1981 r., b.p. (skan); zob. też Przemówienie Lecha Wałęsy w Międzynarodowej Organizacji Pracy, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 11, s. 1, 3.

1075 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 564 z Rzymu, 4 II 1981 r., k. 72.

1076 Ibidem.

1077 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Południowej MAE na temat postawy Watykanu wobec Polski, 24 IX 1981 r., b.p.

1078 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 681 z Rzymu, 9 II 1981 r., k. 62–63.

1079 Ibidem, Szyfrogram nr 1710 z Rzymu, 30 III 1981 r., k. 33–34; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 957/I z Rzymu, 26 I 1981 r., k. 30.

1080 AIPN, 0449/53, t. 17, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący sytuacji w PRL w ocenie Watykanu, 29 [?] V 1981 r., k. 55–58. Stosunki te zostały nawiązane dopiero 17 VII 1989 r.

1081 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 325/I z Rzymu, 10 I 1981 r., k. 5.

1082 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1658/I z Rzymu, 12 II 1981 r., k. 80.

1083 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza na temat polityki Watykanu, 20 II 1981 r., k. 57–59; AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 1831 z Rzymu, 4 IV 1981 r., k. 30–31.

1084 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 1569/I z Rzymu, 10 II 1981 r., k. 42–41.

1085 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 364; G. Weigel, Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków 2000, s. 517.

1086 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 1509 z Rzymu, 20 III 1981 r., k. 45.

1087 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3278/I z Rzymu, 20 I 1981 r., k. 75.

1088 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 2252 z Rzymu, 27 IV 1981 r., k. 2.

1089 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przed wizytą ministra Claude’a Cheyssona, 1 X 1981 r., b.p.

1090 R.M. Gates, From the Shadows…, s. 240–241; T. Kemp-Welch, Solidarity and the Super-Powers…, s. 27.

1091 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3872/I z Rzymu, 31 I 1981 r., k. 85.

1092 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 2040 z Rzymu, 14 IV 1981 r., k. 5–6; ibidem, Szyfrogram nr 182 z Rzymu, 13 I 1981 r., k. 78.

1093 Ibidem, Informacja dyrektora Departamentu I MSW dotycząca watykańskich ocen sytuacji w PRL, 10 [?] IV 1981 r., k. 11–16.

1094 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 256/II z Rzymu, 7 IV 1981 r., k. 91.

1095 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 181/II z Rzymu, 5 IV 1981 r., k. 91.

1096 AIPN, 0449/53, t. 19, Szyfrogram nr 1958 z Rzymu, 9 IV 1981 r., k. 19.

1097 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1340/II z Rzymu, 7 V 1981 r., k. 60.

1098 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2447/II z Rzymu, 4 VI 1981 r., k. 9.

1099 AIPN, 0449/53, t. 17, Meldunek Departamentu I MSW o sytuacji w PRL w ocenie Watykanu, 29 [?] V 1981 r., k. 55–58.

1100 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 2692/II z Rzymu, 10 VI 1981 r., k. 46.

1101 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 338/III z Rzymu, 8 VII 1981 r., k. 190. Według Ambasady PRL w Rzymie, o wyborze Józefa Glempa zadecydowała „rozwaga polityczna i wyczucie momentu” oraz to, że jego osoba zapewniała „jedność w Episkopacie” i „kontynuację linii Wyszyńskiego”. Watykan liczył również na to, że ta kandydatura będzie do zaakceptowania dla władz PRL.

1102 Zob. np. AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 6144 z Rzymu, 28 X 1981 r., k. 30–31.

1103 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca watykańskich obaw o linię Kościoła w Polsce, 17 IX 1981 r., k. 75–76.

1104 Ibidem, Szyfrogram nr 5295 z Rzymu, 25 IX [sic!] 1981 r., k. 66–67.

1105 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 5795 z Rzymu, 16 X 1981 r., k. 47.

1106 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca treści rozmów kard. Franciszka Macharskiego i bp. Bronisława Dąbrowskiego w Kurii Rzymskiej, 9 X 1981 r., k. 49–52; ibidem, Szyfrogram nr 5563, 7 X 1981 r., k. 55.

1107 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Południowej MAE na temat postawy Watykanu wobec Polski, 24 IX 1981 r., b.p.

1108 AIPN, 0449/53, t. 15, Informacja Departamentu I MSW dotycząca treści rozmów kard. Franciszka Macharskiego i bp. Bronisława Dąbrowskiego w Kurii Rzymskiej, 9 X 1981 r., k. 49–52.

1109 Ibidem, Szyfrogram nr 5177 z Rzymu, 21 IX 1981 r., k. 71.

1110 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 355, Notatka Wydziału Europy Południowej MAE na temat postawy Watykanu wobec Polski, 24 IX 1981 r., b.p.

1111 NAKG, FO 973/205, Polska: chronologia wydarzeń, sierpień–wrzesień 1981 r., listopad 1981 r., b.p.; Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/7A.3, Deklaracja w związku z ukazaniem się encykliki Jana Pawła II Laborem exercens, [wrzesień 1981 r.], k. 9.

1112 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 5177 z Rzymu, 21 IX 1981 r., k. 71; ibidem, Szyfrogram nr 4803 z Rzymu, 9 IX 1981 r., k. 79–80; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3174/III z Rzymu, 22 IX 1981 r., k. 242–241. Zdaniem Stasi, Watykan obawiał się utraty przywództwa przez Wałęsę, ponieważ wybór „radykała” na szefa „Solidarności” mógł doprowadzić do inwazji radzieckiej (AIPN, 0449/53, t. 15, Informacja Departamentu I MSW (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), 2 XI 1981 r., k. 41).

1113 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 6221, 2 XI 1981 r., k. 24; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3233/III z Rzymu, 23 IX 1981 r., k. 246.

1114 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 4961 z Rzymu, 12 IX 1981 r., k. 77–78; ibidem, Szyfrogram nr 5827 z Rzymu, 16 X 1981 r., k. 44.

1115 Ibidem, Szyfrogram nr 5320 z Rzymu, 25 IX 1981 r., k. 64–65.

1116 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca pobytu delegacji Episkopatu Polski w Rzymie, 2 X 1981 r., k. 57–60; ibidem, Szyfrogram nr 5335 z Rzymu, 28 IX 1981 r., k. 61; ibidem, Szyfrogram nr 5380 z Rzymu, 25 IX 1981 r., k. 70.

1117 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca pobytu delegacji Episkopatu Polski w Rzymie, 2 X 1981 r., k. 57–60.

1118 Ibidem, Szyfrogram nr 5796 z Rzymu, 16 X 1981 r., k. 46; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3327/III z Rzymu, 24 IX 1981 r., k. 250.

1119 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 6144 z Rzymu, 29 X 1981 r., k. 30–31. Swe doniesienia polski wywiad opierał m.in. na informacjach dostarczanych przez Stasi (zob. np. ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska Watykanu wobec wydarzeń w Polsce (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), 4 XI 1981 r., k. 41).

1120 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Sygnalna informacja Józefa Czyrka z rozmowy z kard. Agostinem Casarolim i papieżem, 13 X 1981 r., k. 270.

1121 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 6109 z Rzymu, 27 X 1981 r., k. 38–39.

1122 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca watykańskiej oceny spotkania ministra Józefa Czyrka z Janem Pawłem II, 16 XI 1981 r., k. 22–23; ibidem, Notatka informacyjna Departamentu I MSW dotycząca wizyty Józefa Czyrka w Watykanie, 28 X 1981 r., k. 32–33. Oceny te, niekorzystne dla polskich władz, dowodzą, że wywiad w raportach potrafił informować o prawdziwych zjawiskach, a nie tylko koloryzować rzeczywistość, aby zadowolić adresatów.

1123 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 5948 z Rzymu, 22 X 1981 r., k. 258–257.

1124 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 5796, 16 X 1981 r., k. 46.

1125 Ibidem, Szyfrogram nr 6151 z Rzymu, 29 X 1981 r., k. 28; ibidem, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat watykańskiej oceny zmiany na stanowisku I sekretarza KC PZPR, 27 X 1981 r., k. 36–37.

1126 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 1500/IV z Rzymu, 7 XI 1981 r., k. 283.

1127 AIPN, 0449/53, t. 19, Notatka dyrektora Departamentu I MSW na temat wizyty Jana Pawła II w Polsce w 1982 r., 10 IV 1981 r., k. 9.

1128 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

1129 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 6220 z Rzymu, 2 XI 1981 r., k. 25–26.

1130 Ibidem, Szyfrogram nr 6221 z Rzymu, 2 XI 1981 r., k. 24.

1131 Ibidem, Szyfrogram nr 6739 z Waszyngtonu, 24 XI 1981 r., k. 19.

1132 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 2420/IV z Rzymu, 30 XI 1981 r., k. 300.

1133 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityki polskiej Jana Pawła II w ocenie Kurii Rzymskiej, 10 XII 1981 r., k. 39–42.

1134 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 2430/I z Aten, 28 II 1981 r., k. 1.

1135 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

1136 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3488/IV z Aten, 16 XII 1980 r., k. 101–103.

1137 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 42–44.

1138 Ibidem, s. 45.

1139 APG, Organizacja związku, 10/2217/0/356, Biuro Informacji Prasowej „Solidarności”, Miłosz w kraju – Echa Nobla, red. Elżbieta Hudon, Jacek Żakowski, z. 1, Gdańsk–Warszawa 1981, b.p. (s. 1–84).

1140 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 44.

1141 Ibidem, s. 256; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 337.

1142 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3654/IV z Oslo, 18 XII 1980 r., k. 159.

1143 Ibidem, Szyfrogram nr 3440/IV z Kopenhagi, 13 XII 1980 r., k. 88.

1144 Ibidem, Szyfrogram nr 3817/IV z Kopenhagi, 23 XII 1980 r., k. 161.

1145 Zob. np. NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Denmark, DE-25-11-1980, 105.E.87, Raport Ambasady Danii w Polsce o bieżących wydarzeniach w Polsce, 25 XI 1980 r., b.p.

1146 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Czyrka z oficjalnej wizyty ministra spraw zagranicznych PRL w Danii, 28 II 1981 r., k. 41–47.

1147 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 693/II z Helsinek, 20 IV 1981 r., k. 16.

1148 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Denmark, DE-2-12-1980, 105.E.87, Notatka duńskiej delegacji przy NATO na temat rozmów przeprowadzonych przez pracowników ambasady duńskiej w Warszawie, 2 XII 1980 r., b.p.

1149 Ibidem, Denmark, DE-8-04-1981, 105.E.87, Raport duńskiego MSZ o możliwości radzieckiej interwencji w Polsce, przekazany przez duńską delegację przy NATO kierownictwu sojuszu, 8 IV 1981 r., b.p.

1150 Ibidem, Private Records, PR(81)58, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 22 września 1981 r., 25 IX 1981 r., b.p.

1151 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3198/IV ze Sztokholmu, 10 XII 1980 r., k. 52–53.

1152 NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

1153 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 426.

1154 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/586, Notatka informacyjna Ambasady PRL w Sztokholmie na temat reakcji na wydarzenia w Polsce w korpusie dyplomatycznym krajów socjalistycznych i w szwedzkim MSZ, 27 XI 1987 r., b.p. (skan).

1155 Ibidem, Notatka informacyjna Ambasady PRL w Sztokholmie na temat reakcji kół politycznych i związków zawodowych (LO) Szwecji na przebieg wydarzeń w Polsce, 27 XI 1980 r., b.p. (skan).

1156 Ibidem.

1157 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3303/IV ze Sztokholmu, 11 XII 1980 r., k. 127.

1158 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/600, Notatka Departamentu IV MSZ [?] na temat reakcji szwedzkich kół wojskowych i politycznych na sytuację w Polsce, 8 VI 1981 r., b.p. (skan).

1159 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 69/II z Pekinu [sic!], 2 IV 1981 r., k. 72.

1160 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3308/IV z Helsinek, 11 XII 1980 r., k. 64.

1161 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Koordynacyjne NSZZ „Solidarność”, 1982–1989, część 1, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2006, nr 2, s. 331–332.

1162 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 497/II z Meksyku, 14 IV 1981 r., k. 26.

1163 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3959/IV z Meksyku, 31 XII 1980 r., k. 112.

1164 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 65/I z Meksyku, 5 I 1981 r., k. 100.

1165 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 2996/IV z Caracas, 4 XII 1980 r., k. 18; ibidem, Szyfrogram nr 3089/IV z Caracas, 6 XII 1980 r., k. 36–37. Warto dodać, że dziewięć lat później, w dniach 20–22 XI 1989 r., w Caracas gościł Lech Wałęsa (AKKG, Lech Wałęsa – Travels, 552.000, Wizyta Lecha Wałęsy w Caracas 20–22 listopada 1989 r., b.d, b.p.).

1166 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3331/IV z Buenos Aires, 12 XII 1980 r., k. 139.

1167 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 28/II z Bangkoku, 2 IV 1981 r., k. 70.

1168 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-30-04-1981, Pismo ambasadora Kanady przy NATO Johna G.H. Halsteada do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie reakcji państw Trzeciego Świata na ewentualną inwazję ZSRR na Polskę, 30 IV 1981 r., b.p.

1169 AIPN, 1585/2890, Szyfrogram nr 1021/III z New Delhi, 30 VII 1981 r., k. 4.

1170 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 3061/II z New Delhi, 16 VI 1981 r., k. 71.

1171 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-30-04-1981, Pismo ambasadora Kanady przy NATO Johna G.H. Halsteada do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie reakcji państw Trzeciego Świata na ewentualną inwazję ZSRR na Polskę, 30 IV 1981 r., b.p.

1172 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 181/II z New Delhi, 5 IV 1981 r., k. 94.

1173 Polcul Foundation, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 274, s. 2.

1174 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1706/I z Canberry, 13 II 1981 r., k. 126.

1175 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-18-02-1981, Pismo Clive’a Rose’a, przewodniczącego stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie rozmów z przedstawicielami Australii i Nowej Zelandii, 18 II 1981 r., b.p.; ibidem, UK-17-03-1981, Pismo Clive’a Rose’a, przewodniczącego stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie rozmów z przedstawicielami Australii i Nowej Zelandii, 17 III 1981 r., b.p.; ibidem, UK-14-04-1984, Pismo Clive’a Rose’a, przewodniczącego stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie rozmów z przedstawicielami Australii i Nowej Zelandii, 14 IV 1981 r., b.p. Podobne konsultacje państwa NATO prowadziły jeszcze z Japonią i Hiszpanią.

1176 AIPN, 1585/2884, Szyfrogram nr 378/I z Canberry, 13 I 1981 r., k. 5.

1177 Ibidem, Szyfrogram nr 990/I z Canberry, 27 I 1981 r., k. 32.

1178 AIPN, 1585/2883, Szyfrogram nr 2968/II z Canberry, 17 VI 1981 r., k. 11.

1179 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3212/IV z Canberry, 10 XII 1980 r., k. 61.

1180 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

1181 Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/1.6, Telegram Związku Zawodowego Elektryków Nowej Zelandii, [sierpień 1980 r.], k. 14.

1182 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Belgium [sic!], BE-10-04-1981, PO8 No 1984, Pismo ministra spraw zagranicznych Nowej Zelandii do ministra spraw zagranicznych Belgii w sprawie możliwych reakcji na inwazję ZSRR na Polskę, 8 IV 1981 r., b.p.

1183 Ibidem, United Kingdom, UK-18-02-1981, Pismo Clive’a Rose’a, przewodniczącego stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie rozmów z przedstawicielami Australii i Nowej Zelandii, 18 II 1981 r., b.p.

1184 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji w Polsce w ocenie środowisk żydowskich, 4 VIII 1981 r., k. 369–371.

1185 Chodziło o wiec zorganizowany na placu Na Rozdrożu w Warszawie przed dawną siedzibą MBP przez Bohdana Porębę i Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” (zob. P. Gasztold-Seń, Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” – charakterystyka stowarzyszenia [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2008, t. 2, red. M. Bielak, Ł. Kamiński, Warszawa 2009, s. 116–124 – zwłaszcza s. 116–119).

1186 AIPN, 1585/2888, Szyfrogram nr 1425/II z Kolonii, 10 V 1981 r., k. 64.

1187 P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo…, s. 86–87; G. Thomas, Szpiedzy Gideona. Tajna historia Mossadu, Warszawa 2000, s. 234–236, 240.

1188 AIPN, 1585/2887, Claris nr 1212/183 z Kairu, 7–9 IV 1981 r., k. 125.

1189 Ibidem, Szyfrogram nr 279/II z Kairu, 8 IV 1981 r., k. 124.

1190 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1814/I z Lagos, 16 II 1981 r., k. 118.

1191 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-30-04-1981, Pismo ambasadora Kanady przy NATO Johna G.H. Halsteada do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie reakcji państw Trzeciego Świata na ewentualną inwazję ZSRR na Polskę, 30 IV 1981 r., b.p.

1192 Ibidem.

1193 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3311/IV z Kinszasy, 11 XII 1980 r., k. 62.

1194 APG, Organizacja związku, 10/2217/0/240, Pismo Wojciecha Mazura do redakcji „Biuletynu Informacyjnego NSZZ »Solidarność«”, [kwiecień?] 1981 r., k. 64.

1195 Zob. blisko 50 odtajnionych dokumentów Komitetu Wojskowego na stronie: www.nato.int/cps/en/natolive/81367.htm.

1196 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, POLADS(80)6, Raport przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO o sytuacji w Polsce, 22 I 1980 r., b.p.

1197 Tyle przynajmniej zostało w końcu 2011 r. ujawnione przez archiwistów NATO. Zbiór tych raportów jest dostępny na stronie: www.nato.int/cps/en/natolive/81361.htm.

1198 Zob. np. NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Assessment Reports, AS(80)101, Raport analityczny Centrum Sytuacyjnego NATO o spotkaniu państw bloku wschodniego w dniach 4–5 grudnia 1980 r., 8 XII 1980 r., b.p.; ibidem, AS(80)103, Raport analityczny Centrum Sytuacyjnego NATO o militarnych przygotowaniach ZSRR, 12 XII 1980 r.; ibidem, AS(81)54, Raport analityczny Centrum Sytuacyjnego NATO o atakach na radzieckich żołnierzy stacjonujących w Polsce oraz postawach ZSRR i państw bloku wschodniego wobec sytuacji w Polsce, 28 V 1981 r., b.p.

1199 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(80)52, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 19 września 1980 r., 23 IX 1980 r., b.p.; ibidem, PR(80)53, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 22 września 1980 r., 30 IX 1980 r., b.p.

1200 Zob. np. ibidem, PR(80)59, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 22 października 1980 r., 28 X 1980 r., b.p.

1201 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Military Authorities, MC-CBX-43-80, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO z 3 grudnia 1980 r., 5 I 1981 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-44-80, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO z 4 grudnia 1980 r., 5 I 1981 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-45-80, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO z 5 grudnia 1980 r., 5 I 1981 r., b.p.; ibidem, MC/CS-CBX-75-80, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO z 8 grudnia 1980 r., 16 XII 1980 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-46-80, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO z 10 grudnia 1980 r., 5 I 1981 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-47-80, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO z 16 grudnia 1980 r., 6 I 1981 r., b.p.

1202 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and Other Statements, Hansard HC 992/186–90, Debata parlamentarna Izby Gmin, 11 XI 1980 r., b.p.

1203 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3439/IV z Kopenhagi, 13 XII 1980 r., k. 89; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, Zapis spotkania Rady Ministerialnej NATO 11 grudnia 1980 r., 11 XII 1980 r., b.p.

1204 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca perspektyw rozwoju sytuacji w Polsce przed IX Zjazdem PZPR w ocenie ekspertów NATO, [styczeń] 1981 r., k. 295–298.

1205 Jimmy Carter Library, NLC-2-33-5-1-7, Notatka CIA w sprawie sojuszniczych reakcji na radziecką inwazję w Polsce, 10 XII 1980 r., b.p.

1206 Zob. NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, Zapis spotkania Rady Ministerialnej NATO 11 grudnia 1980 r., 11 XII 1980 r., b.p.

1207 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3817/IV z Kopenhagi, 23 XII 1980 r., k. 161; NAKG, CAB 128/68/22, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 18 XII 1980 r., b.p.

1208 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Wydział Europy Wschodniej MAE, Plan wystąpienia ministra spraw zagranicznych przed Komisją Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego, 13 XII 1980 r., b.p.; NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

1209 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 0018 z Belgradu [sic!], 2 I 1981 r., k. 194–195; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 180; zob. też M. Grela, Polska a stosunki Wschód–Zachód w latach osiemdziesiątych, Warszawa 1989.

1210 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Wydział Europy Wschodniej MAE, Plan wystąpienia ministra spraw zagranicznych przed Komisją Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego, 13 XII 1980 r., b.p.

1211 NAKG, CAB 128/68/22, Sprawozdanie z posiedzenia Gabinetu Ministrów, 18 XII 1980 r., b.p.

1212 Ośrodek KARTA, Archiwum Solidarności, NSZZ „Solidarność” 174, Przegląd prasy zagranicznej, październik 1980 r., b.p.

1213 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/593, Raport Ambasady PRL w Londynie pt „Stanowisko Wielkiej Brytanii i innych państw NATO wobec podstawowych problemów wynikających z sytuacji kryzysowej w Polsce”, 15 XII 1980 r., b.p. (skan).

1214 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(80)69, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 2 grudnia 1980 r., 5 XII 1980 r., b.p.; ibidem, PR(80)70, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 2 grudnia 1980 r. (II), 5 XII 1980 r., b.p.; ibidem, PR(80)71, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 4 grudnia 1980 r., 5 XII 1980 r., b.p.; ibidem, PR(80)72, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 8 grudnia 1980 r., 17 XII 1980 r., b.p.; ibidem, PR(80)74, Streszczenie stenopisu spotkań Rady Północnoatlantyckiej 15, 16, 18 i 22 grudnia 1980 r., 13 I 1981 r., b.p.

1215 Ibidem, PR(80)73, Streszczenie stenopisu spotkania Komitetu Planowania Obronnego NATO 9–10 grudnia 1980 r. (cz. 1–2), 8 I 1981 r., b.p.

1216 Zob. np. ibidem, PR(80)74, Streszczenie stenopisu spotkań Rady Północnoatlantyckiej 15, 16, 18 i 22 grudnia 1980 r., 13 I 1981 r., b.p.

1217 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca zainteresowań Zachodu perspektywami dalszego rozwoju sytuacji w Polsce, 23 II 1981 r., k. 323–329.

1218 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)11, Streszczenie stenopisu spotkania Rady Północnoatlantyckiej 18 lutego 1981 r., 2 III 1981 r., b.p.

1219 NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

1220 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), 1063, Netherlands Delegation, Raport stałego przedstawicielstwa Holandii przy NATO pt. „Opozycja w Polsce od 1976 r.”, 10 II 1981 r., b.p.

1221 Ibidem, Private Records, PR(81)26, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 3 kwietnia 1981 r., 7 IV 1981 r., b.p.

1222 Ibidem, International Staff, PO/30/133(Final), Memorandum sekretarza generalnego NATO na temat możliwych działań w razie radzieckiej interwencji w Polsce, 16 III 1981 r., b.p.

1223 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Ryszarda Korczewskiego na temat stosunku rządów państw zachodnioeuropejskich do ostatnich wydarzeń w Polsce, 16 IV 1981 r., k. 113–118. W innym miejscu zauważano jednak, że nieoficjalnie część rządów zachodnich była przekonana, iż do zmian we władzach doszło o kilka miesięcy za późno – teraz, kiedy umacniała się „Solidarność”, sytuacji nie można już było opanować za pomocą roszad personalnych (AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca zainteresowań Zachodu perspektywami dalszego rozwoju sytuacji w Polsce, 23 II 1981 r., k. 323–329).

1224 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Ryszarda Korczewskiego na temat stosunku rządów państw zachodnioeuropejskich do ostatnich wydarzeń w Polsce, 16 IV 1981 r., k. 113–118.

1225 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), 3056, Netherlands Delegation, Raport stałego przedstawicielstwa Holandii przy NATO na temat sytuacji w Polsce i reakcji pozostałych państw bloku wschodniego, 14 IV 1981 r., b.p.

1226 AIPN, 0449/6, t. 8, Informacja Departamentu I MSW dotycząca bieżących ocen sytuacji w Polsce przez organy NATO, 3 VI 1981 r., k. 330–331.

1227 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Konferencja ministrów obrony państw NATO, [kwiecień 1981 r.], 23.29–23.46, 25.34–26.18; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie zastępcy sekretarza prasowego Białego Domu Larry’ego M. Speaksa dotyczące stanowiska ministrów obrony NATO w sprawie Polski, 9 IV 1981 r., b.p.

1228 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7395, Przemówienie Konstantina Czernienki, [kwiecień 1981 r.], 14:16–14:14; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie zastępcy sekretarza prasowego Białego Domu Larry’ego M. Speaksa dotyczące stanowiska ministrów obrony NATO w sprawie Polski, 9 IV 1981 r., b.p.

1229 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca planów Zachodu związanych z wydarzeniami w Polsce w ocenach wywiadu NRD, 28 V 1981 r., k. 63–68.

1230 Ibidem, Notatka informacyjna nr 133/81 Departamentu I MSW na temat stosunku NATO do spraw polskich, 26 V 1981 r., k. 57–59.

1231 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW na temat zachodnich ocen sytuacji politycznej w Polsce, 10 IV 1981 r., k. 26–30.

1232 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, IS-28-05-1981, Raport Międzynarodowego Personelu NATO o sytuacji w Polsce i możliwych działaniach ZSRR, 28 V 1981 r., b.p.

1233 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 181/II z Rzymu, 5 IV 1981 r., k. 91.

1234 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji wewnętrznej Polski podczas IX Zjazdu PZPR i w okresie bezpośrednio po jego zakończeniu w ocenach zachodnich, [koniec lipca 1981 r.], k. 2–5.

1235 Ibidem.

1236 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(81)28, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 8 lipca 1981 r., 11 VIII 1981 r., b.p.

1237 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji w PRL w ocenie NATO, 10 IX 1981 r., k. 6–7.

1238 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca oceny sytuacji w Polsce przez Radę NATO, 16 X 1981 r., k. 220–221.

1239 Ibidem, Szyfrogram nr 6119 z Genewy, 28 X 1981 r., k. 332–333.

1240 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ED/81/138, Notatka przewodniczącego Komitetu Ekonomicznego NATO dla sekretarza generalnego na temat bieżącej sytuacji w Polsce, 9 XII 1981 r., b.p.

1241 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW na temat koncepcji NATO dotyczących dalszego kształtowania stosunków Wschód–Zachód, 1 XII 1981 r., k. 12–20.

1242 AIPN, 0449/6, t. 7, Szyfrogram nr 4037 z Brukseli, 27 VII 1981 r., k. 24–25.

1243 Ibidem, Informacja dotycząca ocen zachodnich koncepcji i działań związanych z wydarzeniami w Polsce (tłumaczenie z jęz. niemieckiego), 19 V 1981 r., k. 69–72.

1244 Ibidem.

1245 Ibidem.

1246 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 2143/I z Nowego Jorku, 24 II 1981 r., k. 51–52.

1247 Ibidem, Szyfrogram nr 1930/I z Nowego Jorku, 19 II 1981 r., k. 101–102.

1248 Churchill Archives Centre, Relacja Colina Andrew Munro, [2009 r.], k. 20–21.

1249 AIPN, 1585/2877, Notatka informacyjna Józefa Czyrka, 24 XII 1980 r., k. 30–39.

1250 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/70, Szyfrogram nr 2279/IV z Kolonii, 18 XI 1980 r., k. 620–618.

1251 U. Bergdoll, Bonn erinnert Moskau an Zusagen, „Süddeutsche Zeitung”, 13 XII 1980.

1252 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 3135/IV z Madrytu, 8 XII 1980 r., k. 43.

1253 Ibidem, Szyfrogram nr 3454/IV z Madrytu, 15 XII 1980 r., k. 96–97.

1254 Ibidem, Szyfrogram nr 3336/IV z Nowego Jorku, 12 XII 1980 r., k. 137.

1255 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 3011/II z Nowego Jorku, 18 VI 1981 r., k. 65–66.

1256 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/4.5, Pismo KSS „KOR” do Amnesty International, 8 VII 1980 r., b.p. Marek Kozłowski, współpracownik KSS „KOR”, został w kwietniu 1980 r. aresztowany pod zarzutem pobicia funkcjonariusza publicznego. W czerwcu skazano go na 19 miesięcy więzienia. Rok wcześniej Kozłowski nagłośnił sprawę pobicia pewnego robotnika przez milicjantów. Na mocy porozumień sierpniowych został zwolniony.

1257 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Eugeniusza Wyznera na temat inicjatywy Amnesty International, 19 II 1981 r., k. 60–69 (wraz z raportem AI).

1258 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 2973/II z Londynu, 16 VI 1981 r., k. 170.

1259 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 186, Komunikat serwisu prasowego SPD w sprawie debaty polskiej w Parlamencie Europejskim, 19 IX 1980 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 496/IV z Londynu, 10 X 1980 r., k. 378.

1260 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 516/II z Kopenhagi, 14 IV 1981 r., k. 1.

1261 AIPN, 0449/6, t. 7, Informacja dotycząca kwestii polskiej na forum naczelnych instytucji i organów wspólnoty zachodnioeuropejskiej, 16 IV 1981 r., k. 113–118.

1262 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Komunikat serwisu prasowego SPD dotyczący wypowiedzi Brunona Friedricha o pomocy dla Polski, 21 VII 1981 r., b.p.

1263 AIPN, 0449/6, t. 8, Raport pt „Sprawy polskie widziane przez przywódców francuskich i przywódców Dziesiątki EWG (szczyt europejski w Maastricht)”, tłumaczenie z jęz. francuskiego, 26 [?] III 1981 r., k. 234–238; ibidem, Szyfrogram nr 6783 z Londynu, 27 XI 1980 r., k. 206–207; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Wydział Europy Wschodniej MAE, Schemat wystąpienia ministra spraw zagranicznych przed Komisją Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego, 13 XII 1980 r., b.p.; NAKG, FO 973/140, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1980 r., styczeń 1981 r., b.p.

1264 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 2897/IV z Brukseli, 3 XII 1980 r., k. 15; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie szczytu europejskiego w Luksemburgu, 5 XII 1980 r., b.p.

1265 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 313, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie ceremonii odsłonięcia pomnika ofiar Grudnia ’70, 12 XII 1980 r., b.p.

1266 AIPN, 1585/2887, Szyfrogram nr 283/II z Hagi, 8 IV 1981 r., k. 58; AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 7125 z Belgradu [sic!], 12 XII 1980 r., k. 205.

1267 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/84, Szyfrogram nr 2964/IV z Londynu, 3 XII 1980 r., k. 459–460.

1268 AIPN, 1585/2879, Szyfrogram nr 2857/IV z Paryża, 2 XII 1980 r., k. 5–6.

1269 Ibidem, Szyfrogram nr 2964/IV z Londynu, 4 XII 1980 r., k. 21–22.

1270 R. Eder, Common Market Warns Russians Not to Take Action Against Poland, „The New York Times”, 3 XII 1980; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 133.

1271 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 995/263–75, Debata w Izbie Gmin na temat szczytu Rady Europejskiej w Luksemburgu, 3 XII 1980 r., b.p.

1272 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 3245/I z Brukseli, 20 III 1981 r., k. 26.

1273 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 1700 z Belgradu [sic!], 27 III 1981 r., k. 246–247.

1274 Ibidem, Szyfrogram nr 1667 z Brukseli, 27 III 1981 r., k. 244–245.

1275 Ibidem, Raport pt. „Sprawy polskie widziane przez przywódców francuskich i przywódców Dziesiątki EWG (szczyt europejski w Maastricht)”, tłumaczenie z jęz. francuskiego, 26 [?] III 1981 r., k. 234–238.

1276 Ibidem, t. 7, Szyfrogram nr 3618 z Rzymu, 6 VII 1981 r., k. 115–116.

1277 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 444/IV z Londynu, 12 X 1981 r., k. 310.

1278 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca problematyki polskiej na spotkaniu ministrów spraw zagranicznych państw EWG, 16 X 1981 r., k. 219–220.

1279 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 2399/IV z Rzymu, 30 XI 1981 r., k. 298.

1280 Ibidem, Szyfrogram nr 2815/IV z Rzymu, 9 XII 1981 r., k. 313–312.

1281 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 342; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 316.

1282 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1673/I z Brukseli, 13 II 1981 r., k. 94.

1283 AIPN, 1585/2886, Szyfrogram nr 2531/I z Brukseli, 4 III 1981 r., k. 10.

1284 AIPN, 1585/2885, Szyfrogram nr 1580/I z Genewy, 11 II 1981 r., k. 46–47.

1285 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Czyrka, 19 V 1981 r., k. 136–139.

1286 NAKG, FO 973/191, Polska: chronologia wydarzeń, czerwiec–lipiec 1981 r., wrzesień 1981 r., b.p.

1287 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Notatka stałej misji francuskiej przy MOP na temat przemówienia Lecha Wałęsy, 10 VI 1981 r., b.p.; Przemówienie Lecha Wałęsy w Międzynarodowej Organizacji Pracy, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 11, s. 1, 3.

1288 A. Krzeczunowicz, Wałęsa w Genewie, „Na Antenie”, lipiec/sierpień 1982, s. 18–19.

1289 Zob. Tydzień w Solidarności, „Jedność Stoczniowa”, 12 VI 1981, nr 23, s. 2.

1290 AIPN, 1585/2882, Notatka informacyjna Józefa Wiejacza, 16 VI 1981 r., k. 169–174.

1291 AIPN, 1585/2889, Szyfrogram nr 3058/II z Genewy, 19 VI 1981 r., k. 77.

1292 Ibidem, Szyfrogram nr 2349/II z Genewy, 2 VI 1981 r., k. 6.

1293 AIPN, 0449/6, t. 9, Raport Departamentu I MSW pt. „Przejawy politycznej aktywności NSZZ »Solidarność« za granicą niezgodne ze statutem tego związku i sprzeczne z polską racją stanu”, 29 X 1981 r., k. 342–349. Według wywiadu, Geremek m.in. nazwał ministra szkolnictwa wyższego „wyjątkowo głupim człowiekiem”, określił SB jako NKWD i podkreślał bezkarność „twardogłowych”.

1294 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przejawów politycznej aktywności NSZZ „Solidarność” za granicą, 20 VIII 1981 r., k. 1–9.

1295 Por. Ośrodek KARTA, Katalog „Solidarność – narodziny ruchu”, A/7.8, „Czy możemy pomóc Polsce?” – przetłumaczony artykuł z „Timesa” z 23 IX 1981 r., k. 20–21.

1296 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przejawów politycznej aktywności NSZZ „Solidarność” za granicą, 20 VIII 1981 r., k. 1–9.

STAN WOJENNY (1981–1983). MIĘDZY POTĘPIENIEM A… ULGĄ

Wprowadzenie stanu wojennego w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. przez grupę wojskowych, którą kierował gen. Wojciech Jaruzelski, bezprawne nawet z punktu widzenia Konstytucji PRL, spotkało się ze zdecydowaną dezaprobatą i krytyką opinii światowej, w tym politycznej. Krytykę tę wyrażono jednak nie od razu, ale dopiero (z wyjątkiem inicjatyw społecznych) po kilku–kilkunastu dniach, i to nie wszędzie. Miała przy tym ograniczony charakter. Zabrakło też – poza poziomem najogólniejszym – jednomyślności w ocenach sytuacji w Polsce1. Można zaryzykować twierdzenie, że polski kryzys odsłonił granice jednomyślności NATO i wpływu USA na swych europejskich sojuszników. Co więcej, w pierwszych reakcjach dało się wyczuć powszechną (i zrozumiałą) ulgę, że nie doszło do inwazji radzieckiej. Dlatego początkowo ton wypowiedzi dyplomatów zachodnich był bardzo umiarkowany2. Warto pamiętać, że ta do pewnego stopnia stereotypowa dezaprobata Zachodu nastąpiła właśnie dopiero po nieco wstydliwym, ale wyraźnym odczuciu ulgi. Zdecydowaną przesadą jednak byłoby mówić o tchórzostwie – a takie określenia pojawiały się w prasie3.

Stan ducha niektórych zachodnich polityków z pierwszych godzin 13 grudnia trafnie obrazuje wspomnienie brytyjskiego dyplomaty sir Rodrica Braithwaite’a: „wydaje mi się, że w moim otoczeniu wielu zareagowało na wprowadzenie stanu wojennego myślą »dzięki Bogu, że to się stało; nie będzie walki i radzieckiej inwazji«. Zaangażowanie Rosji w Afganistanie nie było aż tak wielkie, poradziliby sobie z interwencją w Polsce. Ale z ich punktu widzenia walka na terenach szlaków komunikacyjnych prowadzących do oddziałów stacjonujących w NRD była koszmarną perspektywą (podobnie jak w 1956 r.). Dlatego chcieli tego uniknąć. Oczywiście gdyby nie mieli innego wyjścia, przeprowadziliby inwazję, ale zdecydowanie woleli, by to polskie władze zdusiły opozycję. Dlatego byli zadowoleni z udanej akcji Jaruzelskiego. Moim zdaniem, argument generała, że 13 grudnia uratował Polskę przed atakiem Moskwy, ma w sobie coś z prawdy. Wiem, że wielu Polaków go nienawidzi, ale – moim zdaniem – to jest tragiczna postać. Myślę, że we własnym przekonaniu robił to, co konieczne dla Polski”4.

Nawet niekomunistyczna prasa zachodnia („Die Zeit”, „The Times”, „The Washington Post”) na samym początku życzliwie oceniała gen. Jaruzelskiego i traktowała zamach stanu jako mniejsze zło w perspektywie inwazji radzieckiej. Podkreślano też powszechnie wewnętrzny charakter wydarzeń i hasło, by Polacy sami mogli rozwiązać swe problemy5. Niemniej niedługo ton wyraźnie się zmienił6, na co wpłynęły lepsza orientacja w sytuacji, a także presja społeczna i pierwsze konkretne posunięcia władz.

Na ruch ekipy Jaruzelskiego było zapewne częściowo przygotowanych kilka krajów europejskich i USA, choć plany zamachu, przemycone przez płk. Ryszarda Kuklińskiego, najprawdopodobniej dotarły na biurka polityków z opóźnieniem, już po 13 grudnia. Pozostaje faktem, że Amerykanie nie rozpętali przed 13 grudnia – tak jak rok wcześniej – kampanii medialnej, nie wykorzystali propagandowo ucieczki Kuklińskiego ani nie ostrzegli działaczy „Solidarności” przed aresztowaniami7. Być może obawiali się powtórzenia fałszywego alarmu, jaki podniósł się w grudniu 1980 r. A może nie chcieli dopuścić do eskalacji konfliktu w Europie Środkowo-Wschodniej? Obecny stan wiedzy nie pozwala zadowalająco odpowiedzieć na te pytania. Zadawał je sobie już w czerwcu 1982 r. Piotr Naimski, działacz Komitetu Pomocy „Solidarności” w Nowym Jorku. Zauważał on, że Zachód teoretycznie był przygotowany na konfrontację w Polsce, ale po 13 grudnia okazał się „absolutnie bezradny” i nie wypracował wspólnego stanowiska8.

Wszystkie rządy europejskie z grubsza znały przebieg wydarzeń w Polsce najpóźniej rankiem 13 grudnia9. Mimo to właściwie nigdzie nie zdołano szybko zająć jednoznacznego stanowiska. Przejęcie władzy przez Wojskową Radę Ocalenia Narodowego zostało odebrane w kategoriach wojskowego zamachu stanu, praktykowanego np. w Grecji lub państwach Ameryki Południowej. Z tego punktu widzenia PRL stawała się nie tyle państwem komunistycznym, ile egzotyczną wojskową dyktaturą. Zarazem doskonale zdawano sobie sprawę, że należała ona do strefy wpływów radzieckich, dlatego nie zamierzano podejmować odważnych kroków politycznych, tym bardziej militarnych. W związku z tym, że przewrotu samodzielnie dokonały władze polskie przy pomocy własnych wojsk, najpoważniejsze zarzuty, o których pisaliśmy – możliwe w wypadku inwazji radzieckiej – zostały schowane do szuflady.

Upraszczając i spłaszczając nieco wielowymiarową rzeczywistość lat 1981–1983, autor zaryzykuje tezę, że reakcje państw zachodnich na wydarzenia z 13 grudnia i na skuteczne rozbicie masowego fenomenu społecznego, którym był ruch „Solidarności”, można podzielić na trzy kategorie: najostrzejszą linię amerykańską, pośrednią i pełną sprzeczności linię francuską oraz najbardziej ugodową linię niemiecką. Co znamienne, to właśnie zwolennicy łagodniejszej polityki – przywódcy Francji i Niemiec – jeszcze w lutym 1980 r., tuż po interwencji ZSRR w Afganistanie, stwierdzili, że polityka odprężenia nie przetrwa kolejnego podobnego ciosu10. To oni, a zwłaszcza Niemcy, byli najbardziej zainteresowani obroną détente.

Podział ten jest, rzecz jasna, w dużej mierze sztuczny: nie zawsze było tak, że różne państwa świadomie i z premedytacją wpasowywały się w jeden z tych trzech obozów, które przecież faktycznie nie istniały nawet nieformalnie. Poszczególne kraje mogły zresztą modyfikować swą linię w zależności od rozwoju sytuacji w Polsce, ale także od czynników wewnętrznych: po zmianach rządów, koalicji, wyborach parlamentarnych itp. Co więcej, trudno czasami oddzielić – zwłaszcza z uwagi na ograniczoną dostępność do źródeł – rzeczywistą strategię danego państwa od gry dyplomatycznej. Jest oczywiste, że inaczej rozmawiano z przedstawicielami polskimi, inaczej na forum EWG lub NATO, a jeszcze inaczej w ramach bilateralnych relacji z Waszyngtonem. Na przykład Wielka Brytania we Wspólnocie Europejskiej ukazywała bardziej ugodowe oblicze niż w kontaktach z amerykańskim sojusznikiem czy nawet w NATO. Warto ponadto zwrócić uwagę na dość oczywisty, choć może niezbyt miły aspekt bezwzględnej gry geopolitycznej: skala manifestowanej sympatii dla „Solidarności” i krytyki PRL była rezultatem strategii politycznej, która miała przede wszystkim służyć interesom danego państwa, a nie wyrażać prawdziwe odczucia.

Ze względu na problemy tego typu w zastosowanym modelu chodzi głównie o problemową i intelektualną kategoryzację rzeczywistych postaw. Na pewno jest ona dokładniejsza od tworzonych na gorąco analiz polskiego wywiadu, który w kontekście reakcji na wydarzenia z 13 grudnia podzielił państwa zachodnie na obóz „wściekłych” (USA, Szwecja, Holandia oraz w mniejszym stopniu Włochy, Austria i Francja) i pozostałych, nastawionych mniej krytycznie11. Podział ten wyraźnie spłycał lub nawet zafałszowywał realne postawy. Ponownie należy podkreślić, że w książce tej poruszamy się tylko na płaszczyźnie reakcji „wielkiej polityki”, które często były dużo zimniejsze niż temperatura nastrojów społecznych, na ogół sprzyjających „Solidarności” i krytycznych wobec gen. Jaruzelskiego.

Stany Zjednoczone, jako największe mocarstwo zachodniego świata, w dużej mierze zdeterminowały stanowiska wszystkich trzech obozów. Dlatego też linia francuska i niemiecka mogły się rozwijać tylko w takich rozmiarach, na które amerykański gigant mógł lub musiał pozwolić. Nie można ponadto budować wrażenia dużego antagonizmu między wszystkimi postawami: więcej je łączyło, niż dzieliło, np. każde z tych państw stosowało, choć w różnym stopniu, dyplomatyczny bojkot PRL, wspierało tworzenie emigracyjnych struktur solidarnościowych; zabiegało o liberalizację wojskowego reżimu, przestrzeganie praw człowieka czy też wciąż wyznawało zasadę nieingerencji12.

Co ciekawe, mimo klęski, którą dla „Solidarności” był stan wojenny, granie solidarnościową kartą było w tej sytuacji dla zachodnich dyplomatów paradoksalnie łatwiejsze, pozwalało bowiem swobodniej zastosować (w różnej mierze w różnych krajach) swoisty szantaż: uzależnienia normalizacji państwowych relacji z PRL od rzeczywistych gestów reżimu wobec opozycji.

Linia amerykańska

Tę najbardziej krytyczną i prosolidarnościową postawę cechowała najostrzejsza retoryka skierowana przeciw stanowi wojennemu i najdalej idące sankcje wobec PRL (i ZSRR), które właściwie nie wykraczały jednak poza szykany gospodarcze, a w sferze polityki i dyplomacji sprowadzały się do zamrożenia kontaktów na wysokim szczeblu politycznym i ograniczenia współpracy kulturalno-naukowej. W związku z tym nie można zgodzić się z twierdzeniem Konstantego Geberta, że stanowisko władz amerykańskich wobec zamachu z 13 grudnia było najbardziej zbliżone do postawy władz francuskich13. Oba kraje dzieliła np. rozbieżna polityka sankcji gospodarczych, których Francuzi nie nałożyli. Niewielkiego zniuansowania wymaga jednak zdecydowana teza Bennetta Kovriga, że wprowadzenie stanu wojennego wyraźnie zaostrzyło antykomunistyczny kurs dyplomacji Reagana14. Tak się stało, ale nie od razu.

Jak się okazało, linia amerykańska na płaszczyźnie wąsko rozumianej skuteczności politycznej poniosła porażkę. Stany Zjednoczone pozostały w dużej mierze osamotnione w swej twardej, ale niewychodzącej poza ściśle określone ramy polityce wobec Warszawy i Moskwy. Próba zdyscyplinowania NATO-wskich sojuszników w celu zbudowania wspólnej postawy wobec wprowadzenia stanu wojennego się nie udała. Stało się odwrotnie: państwa europejskie, które nie naśladowały Amerykanów w polityce sankcji, pokazały swą stosunkową niezależność. Co więcej, sankcje nie złamały – tak jak planowano – polskiego reżimu, wręcz przeciwnie: początkowo usztywniły jego pozycję, dając w dodatku dogodny pretekst do odraczania spłaty zadłużenia. W wymiarze symbolicznym antykomunistyczne gesty Ronalda Reagana miały jednak duże znaczenie dla samych Polaków, a może i innych narodów bloku wschodniego. W związku z tym można powiedzieć, że amerykańska strategia osiągnęła większy sukces na Wschodzie niż na Zachodzie. Jak zauważa Andrzej Paczkowski, po 13 grudnia Biały Dom „wywierał na Warszawę presję i choć nie pociągała ona za sobą tego rodzaju lęków, jakie budziła presja sowiecka, to jednak była odczuwalna”15.

Waszyngton: niewykorzystana szansa?

Wprowadzenie stanu wojennego zostało w Waszyngtonie odebrane bardzo poważnie. Jak przekonuje Henryk Szlajfer, „zdławienie legalnie działającej »Solidarności« przez wojskowych puczystów tylko pogłębiało swoiste poczucie braku możliwości skutecznego działania w celu wsparcia zasadniczych zmian politycznych i gospodarczych w tej części Europy”16. Pierwsze sygnały amerykańska ambasada w Warszawie, a zwłaszcza jej attaché prasowy Steve Dubrow, zaczęła odbierać późnym wieczorem 12 grudnia17. W nocy, po godz. 2.00, jako pierwsza do Białego Domu dotarła przez satelitę depesza o treści „siedziba Regionu Mazowsze NSZZ »Solidarność« otoczona przez milicję i wojsko”. W tym czasie w Waszyngtonie panowały weekendowe pustki. Mimo że Amerykanie byli właściwie przygotowani na taki scenariusz (dzięki doniesieniom płk. Kuklińskiego), zostali prawdopodobnie przynajmniej częściowo zaskoczeni18. Prezydenta, który przebywał w Camp David, na bieżąco informowano telefonicznie o rozwoju wydarzeń; kolejne meldunki przez krótki czas przyjmował wiceprezydent George Bush za pośrednictwem Rady Bezpieczeństwa Narodowego, która akurat w tym momencie nie miała szefa19. Co ciekawe, na wieść o wydarzeniach w Polsce prezydent nie zdecydował się na wcześniejszy powrót do pracy – do Białego Domu przybył w niedzielę po południu20.

W sumie więc z racji weekendu i przypadkowych wakatów zapanowała konsternacja; w pierwszych godzinach zastanawiano się – ze względu na niejasne wieści z Polski – czy doszło do radzieckiej inwazji, czy nie. Zła pogoda nad Polską uniemożliwiała wykonanie wiarygodnych zdjęć satelitarnych. Żaden z pozostałych w Waszyngtonie urzędników do końca nie wiedział, co się naprawdę dzieje21. Jak podkreśla w swych wspomnieniach Alexander Haig, „ogólnie wszystkie środowiska waszyngtońskie były zaskoczone”22. Bennett Kovrig w ślad za Henrykiem Szlajferem ocenia, że „dla Waszyngtonu polski kryzys był jeszcze jedną wschodnioeuropejską lekcją frustracji”23. Sam prezydent po kilku dniach w rozmowie z dziennikarzami przyznał, że choć zdawał sobie sprawę z planów siłowego rozwiązania sytuacji w Polsce, to nie znał daty wprowadzenia ich w życie. Zaskoczenie było tym większe, że jeszcze 12 grudnia Biały Dom w normalnym trybie kontaktował się z Moskwą, m.in. w sprawach polskich24.

W tym kontekście chyba mniej wiarygodnie brzmią komentarze ex post niektórych badaczy, mówiące o tym, że „od jesieni 1981 r. rząd USA znał konkretne plany wprowadzenia stanu wojennego, ale zdecydował się nic nie robić”25. Wiedza ta była tylko częściowa, a teza o braku działań – zbyt przejaskrawiona. Co ciekawe, po kryzysie z grudnia 1980 r. amerykańskie władze były lepiej przygotowane do reakcji na wypadek interwencji radzieckiej niż do mglistej perspektywy stanu wojennego26, który to termin nie miał nawet dokładnego odpowiednika w języku angielskim. Poza tym spodziewano się, że akcja wewnętrznego, samodzielnego tłumienia blisko dziesięciomilionowej „Solidarności” przez reżim zakończy się raczej niepowodzeniem27.

Już 12 grudnia wieczorem doszło do pierwszego spotkania w sali kryzysowej Białego Domu. Pod nieobecność najważniejszych decydentów naradę organizował dyrektor Biura do spraw Europy Wschodniej i Jugosławii Departamentu Stanu John R. Davis Jr., późniejszy ambasador w Warszawie28. Uczestniczyli w niej wiceprezydent George Bush, szef sztabu Białego Domu James Baker i doradca prezydenta do spraw Europy Wschodniej Richard Pipes29. Nad ranem Departament Stanu ogłosił ostrożny komunikat, w którym stwierdził: „nie zasygnalizowano żadnego ruchu wojsk radzieckich”30. W ciągu dnia zaś zwrócił się z zapytaniem do polskiej ambasady o zasięg „operacji wojskowej”, jej czas trwania, cel i przebieg. W nocie od razu podkreślono negatywny wpływ wydarzeń na obustronne kontakty gospodarcze, nie sprecyzowano jednak tego stanowiska31.

Poza miastem wciąż przebywali kluczowi politycy: Edwin Meese, bliski doradca Reagana, a także sekretarz obrony Caspar Weinberger32. Nieobecny był również odpowiedzialny za politykę zagraniczną sekretarz stanu Alexander Haig, który bawił w Brukseli na spotkaniu z szefami MSZ RFN, Francji, Włoch i Wielkiej Brytanii. W grupie tej, pomimo podstawowego porozumienia w sprawie doraźnego wstrzymania się od działań, nie było zgody co do form przyszłych reakcji. Czekano na decyzje polityczne z góry i na dokładniejsze informacje. W telefonicznej rozmowie z Reaganem Haig przekonywał, że należy unikać prowokowania Rosjan, aby nie dopuścić do rozlewu krwi. Jednocześnie namawiał do poparcia „Solidarności”33. Dla niego było oczywiste, że Waszyngton nie posunie się w protestach do groźby użycia siły34. Zdaniem Bennetta Kovriga, nawet Polacy i Rosjanie nie brali pod uwagę militarnych działań Stanów Zjednoczonych, które zdawały sobie sprawę z tego, że niezależnie od polityki „kija” czy „marchewki” Moskwa nie pozwoli na utratę swych wpływów w tak ważnym dla niej regionie (PRL była kluczem do kontrolowania NRD)35.

Pod koniec burzliwej niedzieli 13 grudnia Amerykanie już dość dobrze orientowali się w przebiegu wydarzeń w Polsce. Wiedzieli o fali internowań, zajęciu najważniejszych instytucji przez wojsko, ograniczeniu komunikacji i zamknięciu polskiej przestrzeni powietrznej. Zarazem sekretarz stanu podkreślał, że władze wojskowe zapewniały, iż nie może być mowy o powrocie do sytuacji sprzed sierpnia 1980 r. – a więc cofnięcia reform; przyznawał jednak, że na razie trudno prognozować rozwój wypadków, i dostrzegał możliwość „niestabilności w Polsce”. Ogólnikowo przekonywał, że Polacy powinni szukać drogi negocjacji i kompromisu36. Podobnych sformułowań użył tego samego dnia w rozmowie z przedstawicielami radzieckiej misji dyplomatycznej w Waszyngtonie podsekretarz stanu Walter J. Stoessel, który wyraził głębokie zaniepokojenie Stanów Zjednoczonych bieżącą sytuacją w Polsce37.

W kolejnych dniach Haig nadal pracował na forum NATO nad stworzeniem wspólnej linii działania sojuszników, ale nie uzyskał wystarczającego poparcia swych rozmówców. Wciąż wypowiadał się ostrożnie, w kwestii polskiej mówił jedynie o „przezwyciężaniu aktualnych trudności”, potrzebie kompromisu i kontynuowania „eksperymentu politycznego”, którym był okres minionych szesnastu miesięcy „Solidarności”38. Te dyplomatyczne sformułowania spotykały się z ironicznym przyjęciem dziennikarzy. W Wielkiej Brytanii pisano, że USA chciały „rozegrać to na chłodno”39. Aby podkreślić swoje zaangażowanie w sprawy polskie, sekretarz skrócił pobyt w Brukseli i wrócił do Waszyngtonu, rezygnując z podróży do Izraela, Turcji, Pakistanu, Indii, Egiptu i Maroka40. Sam nie do końca trafnie potrafił jednak zinterpretować sytuację w Polsce: w wywiadzie dla „The Washington Post” stwierdził, że stan wojenny zawiódł oczekiwania ekipy Jaruzelskiego i zwiększył prawdopodobieństwo inwazji radzieckiej. Spodziewał się przy tym powszechnego, ale biernego oporu Polaków (zapewne na wieść o masakrze w kopalni Wujek) i tylko z urzędowym optymizmem wyraził nadzieję na możliwość osiągnięcia porozumienia41. Nawoływał też polskie władze do podjęcia dialogu z internowanym Lechem Wałęsą42. Można ocenić, że w krótkim czasie każdy punkt tych wypowiedzi minął się z prawdą.

W tym czasie nawet zaliczany do „jastrzębi” sekretarz obrony Caspar Weinberger wypowiadał się powściągliwie – mówił tylko o „potencjalnie niebezpiecznej” sytuacji w Polsce i podkreślał brak interwencji radzieckiej43. Sam Reagan unikał wiążących sformułowań i był zaskakująco niewidoczny. W niedzielę wieczorem w krótkim komentarzu dla dziennikarzy ostrożnie stwierdził: „obserwujemy rozwój sytuacji, nie mogę nic więcej powiedzieć”. Dodał jednak: „Stany Zjednoczone wyraźnie zapowiedziały ZSRR, że nie będą bagatelizowały jakiejkolwiek ingerencji w wewnętrzne sprawy Polski”44. Dostrzegał inspirację Moskwy w decyzjach gen. Jaruzelskiego. Stwierdził też, że gdyby zostawić Polaków w spokoju, nastąpiłby renesans wolności. Na skutek stanu wojennego zaś Polsce groził chaos45. Tę ostrożną postawę krytykowała zarówno prawa strona sceny politycznej (np. William Safire, liberalno-konserwatywny felietonista „The New York Timesa”, oskarżył administrację o moralny paraliż), jak lewa (np. senator Edward Kennedy). Powściągliwość Amerykanów zauważały dzienniki europejskie46. Zdaniem George’a J. Churcha, Biały Dom, inspirowany przez ostrożnego Haiga, obawiał się, by zbyt ostra reakcja nie stała się pretekstem do radzieckiej inwazji. W kręgach rządowych miała się też pojawić opinia, że żadna reakcja nie przyniosłaby wymiernych rezultatów47.

Tymczasem pełną parą pracowała powołana przez Reagana Specjalna Grupa Sytuacyjna, którą kierował wiceprezydent George Bush. W jej skład wchodził m.in. szef CIA William Casey, oraz wysocy urzędnicy prezydenccy: sekretarz obrony Caspar Weinberger, doradca Edwin Meese, szef personelu Białego Domu James A. Baker, jego zastępca Michael Deaver, a także przewodniczący Połączonego Kolegium Szefów Sztabów gen. David Jones48.

Choć już 15 grudnia Reagan w prywatnym dzienniku napisał, że sytuacja w Polsce była być może „ostatnią szansą za naszego życia, żeby doświadczyć zmian w kolonialnej polityce imperium radzieckiego wobec Europy Wschodniej”49, to świat musiał poczekać jeszcze kilka dni, by poznać konkretne kroki amerykańskiej administracji, w której krzyżowały się różne tendencje i nurty: od ugodowych (carterowskich), przez ostrożne (Alexander Haig) po skrajnie zimnowojenne (niektóre kręgi CIA). Skala represji wobec PRL i ZSRR stała się przedmiotem dyskusji między departamentami Stanu, Obrony i Pentagonem50. Propozycje i plany docierały się wraz z napływem kolejnych informacji z Polski. Jeszcze 23 grudnia, na kilka godzin przed ogłoszeniem sankcji, Reagan pośrednio zasugerował, że „Solidarność” mogła zbyt daleko posunąć się w swych żądaniach, choć zarazem nazwał wprowadzenie stanu wojennego najbardziej jaskrawym przykładem bankructwa komunizmu51.

Pewne pasywne kroki zostały podjęte szybko. Już 14 grudnia Biały Dom ogłosił, że wstrzymuje przyjętą zaledwie kilka dni wcześniej pomoc gospodarczą dla PRL o łącznej wartości 740 mln dolarów (prócz pomocy humanitarnej) i nie zgadza się na odroczenie terminów polskich płatności. Nie myślano jednak jeszcze o wprowadzaniu sankcji – otoczenie Reagana pozostawało pod wrażeniem faktu, że przewrót w Polsce dokonał się polskimi rękoma52. Groźba wycofania się z pomocy nie została zresztą do końca spełniona, a negatywne skutki późniejszych restrykcji były przynajmniej częściowo rekompensowane przez pomoc humanitarną. Według obliczeń badaczy, pomoc ta w latach 1982–1987 sięgnęła 125 mln dolarów53 – najwięcej z grona wszystkich państw zachodnich.

Podejmowanie dalszych decyzji uzależniano od rozwoju sytuacji, który pozostawał na razie tajemnicą. W raporcie z 14 grudnia CIA przyznawała, że trudno było przewidzieć dalszy ciąg wydarzeń, choć sugerowała, że polscy robotnicy nie poddadzą się bez walki54. 15 grudnia Senat przyjął ogólnikową rezolucję krytykującą internowania. Tego samego dnia Izba Reprezentantów sformułowała oświadczenie, w którym poparła „Solidarność” i po raz pierwszy wyraźnie poruszyła wątek radziecki: stwierdzono „głębokie zaniepokojenie z powodu mieszania się ZSRR w sprawy Polski”55. Równolegle Departament Stanu podkreślał opór robotników i falę strajków, która miała ogarnąć Polskę56. 16 grudnia, w odpowiedzi na postanowienia stanu wojennego, polskim dyplomatom ograniczono możliwości poruszania się na terenie Stanów57.

Jest oczywiste i zrozumiałe, że Amerykanie próbowali jak najwięcej ugrać na polskim kryzysie, głównie w dwóch celach: dalszego osłabiania Związku Radzieckiego i jego strefy wpływów oraz coraz ściślejszego podporządkowania sobie sojuszników w NATO. Jak wiemy, dość cynicznie spodziewano się, że w trakcie ustalania wspólnych reakcji na stan wojenny uda się wymóc na sojusznikach zajęcie jak najbardziej spójnego stanowiska (m.in. poprzez dyskretne podszepty o potrzebie długoterminowej strategii obronnej), a także zyskać większe wsparcie ze strony takich państw, jak Arabia Saudyjska, Oman czy Egipt. Liczono też na propagandowe wykorzystanie sytuacji, podkreślano np. fakt łamania postanowień aktu helsińskiego58. Plany związane z tymi zamierzeniami również opóźniały wybór konkretnych działań.

W kolejnych dniach, w miarę gromadzenia coraz większej liczby informacji, przeważała surowa, lecz nie radykalna strategia prezydencka, sytuująca się między postawą Haiga a „jastrzębiami” z Pentagonu i służb specjalnych. Pewnym przesileniem był zapewne raport CIA (opierający się m.in. na zeznaniach Ryszarda Kuklińskiego), który Reagan otrzymał 17 grudnia. W raporcie wyraźnie pisano o radzieckiej inspiracji wydarzeń w Polsce59. Jeszcze tego samego dnia prezydent zwołał transmitowaną przez radio i telewizję konferencję prasową, podczas której ogłosił ostre i zdecydowane – według MSZ – oświadczenie, przygotowane głównie przez Richarda Pipesa60. Użyte przez niego sformułowania nie były jednak aż tak radykalne: mówił o „ostrym odwrocie od ruchu w kierunku bardziej wolnego społeczeństwa”, „pogwałceniu praw człowieka na masową skalę” i „poważnym pogwałceniu paktu helsińskiego”. Jednoznacznie wskazywał na odpowiedzialność ZSRR („byłoby naiwne sądzić, że mogło się to wydarzyć bez pełnej wiedzy i poparcia ze strony Związku Radzieckiego”) oraz apelował do władz polskich o „powrót na drogę negocjacji i kompromisu”. Uzależniał wznowienie pomocy gospodarczej od zniesienia stanu wojennego, uwolnienia aresztowanych i umożliwienia NSZZ „Solidarność” działalności. Jak patetycznie przekonywał, „polski naród, przemawiając poprzez »Solidarność«, stworzył jeden z najjaśniejszych i najodważniejszych momentów współczesnej historii […]. Dwa lata temu wolność stracił Afganistan; w to Boże Narodzenie chodzi o Polskę. Ale pochodnia wolności jest gorąca. Ogrzewa tych, którzy trzymają ją wysoko. Spala tych, którzy próbują ją ugasić”61.

Wskazywanie na pośrednią winę Moskwy i nawoływanie do rozmów z opozycją były po 13 grudnia 1981 r. stałymi punktami działań dyplomacji amerykańskiej wobec PRL. Co jednak ciekawe, w oświadczeniu ani razu nie padło nazwisko Wałęsy. Prezydent, odpowiadając na pytania dziennikarzy, zastrzegał ponadto, że informacje o aktach przemocy nie zostały jeszcze potwierdzone. Nie przedstawił również konkretnych krokach rządu, które uzależniał od dalszego rozwoju sytuacji i potwierdzenia napływających wieści – mimo kilkakrotnych nacisków ze strony dziennikarzy62. Niemniej poza zasięgiem kamer dawał upust swemu gniewowi i otwarcie deklarował, że nie zgadza się na posunięcia komunistów63. Tymczasem wokół Ambasady PRL w Waszyngtonie narastały demonstracje, ktoś groził nawet podpaleniem budynku64. Ulga spowodowana brakiem inwazji radzieckiej mijała, zastępowała ją złość wywołana działaniami gen. Jaruzelskiego.

Dwa dni później, 19 grudnia, stało się coś niespodziewanego – przynajmniej dla władz polskich. Wybuchł duży skandal dyplomatyczny, będący jedną z największych prestiżowych porażek nowej ekipy gen. Jaruzelskiego. O azyl polityczny poprosił nie kto inny, jak sam ówczesny ambasador PRL w Waszyngtonie Romuald Spasowski (podobną decyzję podjął kilka dni później ambasador w Tokio Zdzisław Rurarz, który zresztą osiedlił się w USA)65. Raport z analizowanego przemówienia Reagana był jedną z ostatnich depesz, którą napisał do ministra Czyrka. 18 grudnia kierowca, Stanisław Turkowski, odebrał ambasadora z dworca kolejowego. Spasowski jakoby wracał z Nowego Jorku, gdzie miał wyjechać dzień wcześniej, ale go tam nie widziano. Około godz. 18.00 Turkowski przywiózł dyplomatę do domu. Następnego dnia rano po raz ostatni widziano go w pracy66. Wieczorem zabrał w pośpiechu najważniejsze rzeczy osobiste i opuścił wraz z żoną swą rezydencję. Turkowski twierdził, że kiedy o godz. 18.30 podjechał pod rezydencję po powrocie z miasta, zobaczył grupę cywilów otaczającą dom dyplomaty. Przedstawili się jako funkcjonariusze FBI. Kazali Turkowskiemu pozostać w samochodzie aż do godz. 22.00. Jeden z agentów zaproponował kierowcy emigrację, lecz on odmówił. Tymczasem z rezydencji wyjechały ciężarówka i trzy samochody osobowe67.

Początkowo władze polskie nie wiedziały, co się stało, i wyrażały zaniepokojenie. Już rankiem 20 grudnia okazało się, że Spasowski „wybrał wolność”: poprosił o azyl dla siebie i rodziny68. Natychmiast przyznano mu ochronę osobistą69. Według polskiego wywiadu, ta „dezercja”, za którą sąd wojskowy PRL skazał Spasowskiego zaocznie na karę śmierci, była przygotowana już wcześniej przez amerykańskie służby specjalne. Moment „dezercji” miał być wybrany przez Amerykanów, którzy chcieli wykorzystać ją prestiżowo. Pierwsze wystąpienia Spasowskiego po 20 grudnia – przekonywał w nich m.in., że w Polsce zapanował terror70 – były jakoby zapłatą za uzyskanie azylu (podobnie jak przekazanie CIA informacji dotyczących sposobów szyfrowania i zabezpieczeń polskiej ambasady). 22 grudnia były ambasador i jego żona spotkali się z Reaganem71. Zaproszenie Spasowskiego do Białego Domu miało zresztą wywołać krytykę w kręgach Departamentu Stanu i CIA72.

Tego samego dnia o wyjaśnienie tej sprawy pytali prezydenta reporterzy zgromadzeni w Białym Domu. Reagan, w obecności Spasowskiego i jego żony, odparł: „jestem bardzo dumny, że jest on tutaj, w tym biurze. Myślę, że wśród nas goszczą bardzo odważny mężczyzna i kobieta, którzy postąpili w całkowitej zgodzie z zasadami. Wydaje mi się, że naród polski jest również z nich dumny”73. Według polskiego wywiadu, amerykańskie służby miały za zadanie kształtować wśród opinii publicznej przekonanie, że motywy postępowania Spasowskiego były wyłącznie osobiste74. Czy polski wywiad całkowicie nie wierzył w tę ostatnią możliwość? Argumentacja Departamentu I nie wydaje się w pełni przekonująca, a wątku osobistego nie można odrzucić75.

21 grudnia 1981 r. ambasador USA przy NATO, William Tapley Bennett, w piśmie do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa informował o „poważnym i wyraźnym łamaniu międzynarodowych zobowiązań do respektowania i chronienia praw człowieka” w Polsce. Zwracał uwagę, że nałożone przez władze restrykcje wojskowe – określone mianem „drakońskich posunięć” – wykraczały poza oficjalne deklaracje. Podkreślał masowe aresztowania, zniesienie fundamentalnych wolności, jak również śmiertelne ofiary stanu wojennego. Mimo to nie proponował radykalnych kroków: zwrócił się jedynie z prośbą, by sojusznicy nawoływali sekretarza generalnego ONZ Kurta Waldheima, aby ten wezwał polskie i radzieckie władze do przestrzegania praw człowieka i zakończenia represji. Nic nie mówił o sankcjach czy odpowiedzialności Moskwy76.

Postulaty USA były zaskakująco ostrożne, co pewnie wiązało się z trwającymi trudnymi negocjacjami w sprawie wypracowania wspólnego stanowiska paktu wobec bieżących wydarzeń nad Wisłą. Dzień później słowa do Josepha Lunsa skierował Alexander Haig, uzupełniając wypowiedź Bennetta o nowe wątki. Przekonywał, że „stan wojenny nie rozwiąże poważnych problemów Polski”, zwłaszcza gospodarczych. Zapaść gospodarcza mogła zaś doprowadzić do kolejnych niepokojów i aktów przemocy, a niebezpieczeństwo interwencji radzieckiej było równie silne jak przed 13 grudnia. W związku z tym Haig postulował, by sojusz skupił się na dwóch podstawowych celach: niedopuszczeniu do inwazji oraz powrocie Polski na drogę reform. Tylko takie działanie mogło przezwyciężyć wszechogarniający kryzys. Przyznawał zarazem, że cele ekipy gen. Jaruzelskiego pozostawały niejasne, a Zachód z jednej strony nie może się pogodzić ze zdławieniem „Solidarności”, z drugiej – powinien unikać zbyt gwałtownych protestów, mogących skłonić ZSRR do interwencji. Nawoływanie do dialogu (i uzależnianie poziomu stosunków z PRL od realizacji tego postulatu) miało być właśnie taką pośrednią drogą, którą można było realizować chociażby przez posunięcia polskiego Kościoła. Sekretarz stanu podkreślił też, że Waszyngton jest gotowy kontynuować współpracę z Polską, jeśli powróci ona do polityki reform77. I tę wypowiedź trzeba uznać za ostrożną i wyważoną.

Przesilenie było jednak już bliskie. Tego samego 22 grudnia 1981 r., między godz. 14.30 a 16.00, odbyło się pod przewodnictwem prezydenta burzliwe posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego USA, poświęcone sprawom Polski. Pierwotnie miało się zakończyć o godz. 15.30. W spotkaniu wzięli udział prezydent, Alexander Haig wraz ze swymi współpracownikami Williamem P. Clarkiem (zastępcą sekretarza stanu) i Walterem J. Stoesselem (podsekretarzem stanu), Caspar Weinberger, sekretarze: skarbu Donald T. Regan, rolnictwa John R. Block, handlu Howard Malcolm Baldrige, szef CIA William J. Casey oraz pozostali członkowie NSC (Norman A. Bailey, Allen J. Lenz, Richard E. Pipes), przedstawiciele Połączonego Kolegium Szefów Sztabów adm. Thomas B. Hayward i gen. Paul F. Gorman, a także kilku pracowników administracji Białego Domu. To wtedy powstała podstawowa strategia USA wobec nowego reżimu PRL (a przez to i podziemnej „Solidarności”). Zdecydowano się wywrzeć presję na rząd polski i namawiać go do zniesienia stanu wojennego przed Bożym Narodzeniem. W razie odmowy zamierzano wyciągnąć konsekwencje gospodarcze i polityczne. Ich skala i charakter były głównym przedmiotem dyskusji78. Z początku jednak ustalano najnowsze informacje o wydarzeniach w Polsce. Dostępny w zapisie stenotypicznym dialog świetnie ukazuje atmosferę tych gorących dni. Haig m.in. podkreślał: „Wałęsa żyje i najwyraźniej jest pełen wigoru. Nie chce negocjować z »radzieckim agentem« (Jaruzelskim). Stanowi kartę do rozegrania w przyszłości. To protegowany kardynała Wyszyńskiego. Nie odważą się go zabić w tym momencie […]. Trzynaście tysięcy górników schowało się w kopalni; władze najwyraźniej zamierzają zmusić ich głodem do wyjścia”. Co więcej, Haig wciąż spodziewał się interwencji radzieckiej79.

W dalszej części dyskusji zajęto się już właściwym tematem narady: amerykańskimi reakcjami na wprowadzenie stanu wojennego i rozgromienie „Solidarności”. Podjęte w tej sprawie ustalenia zostały ogłoszone 23 grudnia. Nie wszystkie jednak wątki pojawiły się wtedy w oficjalnym obiegu. Niezwykły był już sam początek rozmowy, kiedy Reagan stwierdził: „mówią mi, że samochody w Kalifornii mają już naklejki »Solidarności«”. Dyskusja stała się kolejną areną sporu co do szczegółów amerykańskiego stanowiska między bardziej ugodowym Alexandrem Haigiem a ostrzejszym Casparem Weinbergerem. Weinberger uważał, że: „łatwo jest zwlekać, nic nie robić. Jeśli się spóźnimy, pozwolimy im zniszczyć ruch w Polsce. Nie pchniemy Rosjan do interwencji w Polsce”. „Zgadzamy się w sprawie twardego przemówienia – odpowiadał Haig – ale nie w sprawie środków. Nie dyskutujemy, czy [podkreślenie w tekście – P.P.] podjąć poważne kroki; chodzi o czas ich podjęcia”. Weinberger nie zgadzał się z tym ujęciem: „im dłużej czekamy, tym bardziej utwierdza się stan rzeczy”. Reagan był bardziej skłonny wierzyć Weinbergerowi, rozważał nawet unieważnienie aktu helsińskiego, od czego jednak Haig go odwodził. Prezydent pytał więc: „po co udawać, że mamy porozumienie, skoro oni ciągle je łamią?”. Według sekretarza stanu, unieważnienie KBWE wywołałoby prawdziwą wściekłość wśród europejskich sojuszników80.

Narada NSC dowodzi, że Amerykanie planowali także w swej strategii wykorzystać możliwości COCOM (Coordinating Committee for Multilateral Export Controls, Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu), skupiającego siedemnaście najbardziej technologicznie zaawansowanych państw świata (USA, Japonię, Australię i Europę Zachodnią). Celem organizacji było kontrolowanie przepływu zaawansowanych technologii do bloku wschodniego. W reakcji na stan wojenny w Waszyngtonie zastanawiano się nad wprowadzeniem zasady no exceptions policy (polityki bez wyjątków), oznaczającej w praktyce przerwanie nawet ograniczonego eksportu technologii. Prezydencki doradca James W. Nance przekonywał, że takie posunięcie byłoby polityczną demonstracją jedności Zachodu, ale przyznawał, iż trudno będzie taką jedność wywalczyć81.

Zgodnie ze wspomnianym dążeniem do wykorzystania zaistniałej sytuacji do własnych celów przedmiotem troski Reagana na naradzie NSC stał się stosunek europejskich sojuszników do polityki amerykańskiej. Żywym, mówionym językiem prezydent pytał: „czy te »małe kurczaki« w Europie pozostaną »małymi kurczakami«82, gdy przejmiemy inicjatywę i poprosimy ich o naśladowanie naszego przykładu?”. Haig odpowiadał: „ci europejscy liderzy to nie są bardzo odważni ludzie, ale ryzykują więcej niż my. Mają bliżej do Polski niż my”. Caspar Weinberger nie miał tylu skrupułów. Zwracając się do prezydenta, przekonywał: „Europejczykom jest wygodnie nic nie robić. Jeśli obejmie pan przywództwo i wygłosi ostrą przemowę, znajdą się w niekomfortowej sytuacji moralnej, co może zmusić ich do naśladowania naszych działań”. Mniej optymizmu wykazywali Alexander Haig i Donald Kirkpatrick, obawiający się rozłamu w NATO w razie zbyt daleko idących żądań USA83.

Ciekawym pomysłem wysuniętym podczas narady z 22 grudnia było „formalne lub nieformalne zasugerowanie Watykanowi papieskiej wizyty w Polsce”, która mogłaby stanowić „dużą inspirację dla Polaków”, a jednocześnie ograniczyć ryzyko rozlewu krwi (i interwencji radzieckiej) oraz mobilizować polskie władze do złagodzenia polityki. Oczywiście liczono się z tym, że gen. Jaruzelski nie zgodzi się przyjąć w tym momencie Jana Pawła II – i rzeczywiście tak się stało. Przemyśliwano z kolei nad środkami nacisku na ZSRR: m.in. nad izolacją gospodarczą i polityczną, zagraniem kartą chińską (np. sprzedaż zaawansowanej broni) lub zwołaniem nadzwyczajnego posiedzenia Rady Bezpieczeństwa ONZ. Reagan stwierdzał: „wykorzystałbym – na płaszczyźnie tego, co mówimy Sowietom, nie w przemówieniu – pomysł, że całkowite embargo jest kosztem interwencji. Przecież oni już interweniowali. Sprowokujmy ich do zastanowienia się, jaki będzie nasz następny krok”. Prezydenccy doradcy wyrażali jednak obawę, że w razie braku zgody sojuszników na wprowadzenie restrykcji antyradzieckich takie embargo nie przyniesie spodziewanego rezultatu84.

Jeszcze tego samego dnia sekretarz stanu Alexander Haig przekazał formalnie amerykańskie postulaty ambasadorowi PRL w Waszyngtonie Romualdowi Spasowskiemu (który przecież wystąpił o azyl!) i arcybiskupowi Filadelfii kardynałowi Johnowi Krolowi. Jednocześnie ambasador USA w Warszawie Francis J. Meehan poprosił o spotkanie z szefem MSZ Józefem Czyrkiem i przekazał na jego ręce list Reagana do Jaruzelskiego – prezydent informował w nim o zawieszeniu amerykańskiej pomocy gospodarczej dla PRL. Również tego samego dnia amerykańska delegacja rządowa wyjechała do Londynu na konsultacje z sojusznikami NATO-wskimi, aby przekonać wszystkie państwa członkowskie do koncepcji sformułowanych na posiedzeniu NSC85. Jak wiemy, tego samego, niezwykle intensywnego dnia, w godzinach porannych ze Spasowskim spotkał się sam Reagan. Były już polski ambasador doradził prezydentowi obejrzenie filmu Człowiek z żelaza. Seans rzeczywiście zorganizowano w Białym Domu kilka dni później. Po obejrzeniu filmu Reagan podobno miał łzy w oczach86.

Także 22 grudnia ambasador USA w Belgradzie David Anderson w rozmowie z członkiem Prezydium KC Związku Komunistów Jugosławii Aleksandrem Grliciem stwierdził, że wprowadzenie stanu wojennego było naruszeniem Aktu końcowego KBWE, groziło eskalacją napięć w Europie i nastąpiło z inspiracji ZSRR. Jego celem była likwidacja „Solidarności”, a dopiero na drugim planie zaprowadzenie porządku. Jak widać, ton Amerykanów szybko się zaostrzał. Ostrą reakcję Reagana na decyzję gen. Jaruzelskiego Anderson tłumaczył chęcią zapobieżenia dalszym represjom i ewentualnej interwencji ZSRR – Waszyngton miał przewidywać, że Jaruzelski nie poradzi sobie z rozbiciem niemal dziesięciomilionowego związku87. Trudno ocenić wiarygodność tych doniesień, na pewno prawdziwe było podkreślanie przez Reagana odpowiedzialności ZSRR za stłumienie polskiej opozycji, powtarzane w tych dniach niemal przy każdej okazji88. Niemniej na analizowanym spotkaniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego mimo podejmowania wątków radzieckich nie zdecydowano się jeszcze – głównie dzięki naciskom Haiga – nałożyć sankcji na Moskwę89.

Tymczasem stali przedstawiciele Sojuszu Północnoatlantyckiego musieli ustosunkować się na rozpoczętych obradach do twardej postawy ekipy Jaruzelskiego, która, wzmocniona błyskawicznym rozprawieniem się z „Solidarnością”, nie zamierzała spełnić żądań amerykańskich. Członkowie NATO musieli też zająć stanowisko wobec strategii USA. Waszyngton liczył się z tym, że jego postawa nie zostanie w pełni poparta przez sojuszników90. Mimo to na podstawie wewnętrznych ustaleń z poprzedniego dnia, kiedy rozważano wszystkie głosy za planowanymi posunięciami i przeciw nim91, 23 grudnia 1981 r. o godz. 21.00 w transmitowanym przez radio i telewizję przemówieniu z okazji świąt Bożego Narodzenia prezydent Reagan oficjalnie ogłosił wprowadzenie sankcji ekonomicznych wobec PRL: wstrzymanie rządowych gwarancji kredytowych na eksport do Polski (udzielanych przez US Export-Import Bank), a także rozmów z grupą polskich wierzycieli, zwaną Klubem Paryskim; zawieszenie przywilejów dla polskiego lotnictwa w USA (odtąd samoloty PLL LOT nie mogły lądować na amerykańskich lotniskach) oraz cofnięcie uprawnień połowowych na amerykańskich wodach terytorialnych. Namawiał też sojuszników do wstrzymania eksportu do Polski zaawansowanej technologii92. Szczególnie doktliwe były pierwsze z wymienionych sankcji. Ponadto czasowo zawieszono współpracę naukowo-techniczną, ograniczono wymianę technologiczną i zablokowano wejście państwa polskiego do Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Światowego Banku Odbudowy i Rozwoju93. W ten sposób de facto wycofano się z klauzuli najwyższego uprzywilejowania w relacjach z USA, choć oficjalnie to nie nastąpiło. Do tego doszły jeszcze bojkot dyplomatyczny, a także wstrzymanie kredytów i negocjacji zadłużeniowych, o czym Reagan bezpośrednio nie wspomniał.

Oświadczenie prezydenta zawierało konkretniejsze i ostrzejsze sformułowania niż te użyte 17 grudnia w czasie konferencji prasowej. Reagan mówił o wojnie, którą własnemu społeczeństwu wydały władze, a także o presji ZSRR i groźbach radzieckich oraz bezpośrednim udziale Moskwy w operacji gen. Jaruzelskiego – podkreślił obecność generałów Armii Radzieckiej 13 grudnia w Warszawie. Oskarżył też PRL o całkowite zerwanie zobowiązań międzynarodowych (Karty Atlantyckiej) i wewnętrznych (porozumień gdańskich). Prezydent groził, że oprawcy nie będą bezkarni: „nie możemy i nie będziemy prowadzić business as usual” – konkludował94. Dotkliwość sankcji nie dorównywała jednak ostrości tych słów. Co znamienne, restrykcje nie objęły (na razie) ZSRR. Zresztą sam Reagan traktował sankcje jako pierwsze ostrzeżenie i sugerował możliwość wprowadzenia radykalniejszych rozwiązań95.

O powziętych decyzjach w osobnych listach prezydent poinformował Wojciecha Jaruzelskiego i Leonida Breżniewa. W pierwszym piśmie wyrażał swoje „głębokie zatroskanie ostatnimi wydarzeniami w Polsce” i akcentował obserwowane na świecie łamanie praw człowieka. W drugim zaś, przekazanym za pomocą „gorącej linii”, podkreślał naciski Moskwy na polskie władze (sprzeczne z aktem helsińskim), a przez to jej współodpowiedzialność za stan wojenny. Co charakterystyczne, w piśmie do Breżniewa – w przeciwieństwie do tego skierowanego do generała – nie było listy konkretnych sankcji, ponieważ sprawa nie została jeszcze przesądzona. Reagan pisał tylko, że w razie kontynuowania polityki represji w Polsce USA będą zmuszone do wprowadzenia „konkretnych środków politycznych i ekonomicznych, które wpłyną na nasze relacje”96.

Streszczenie obu swych listów Reagan wysłał do sojuszników z NATO, Hiszpanii, Australii, Japonii i Nowej Zelandii. Argumentował, że Zachód powinien „działać w harmonii w kierunku zwiększania szans na pokojową ewolucję w Polsce”, a także wkazywać na odpowiedzialność ZSRR. „Znaleźliśmy się w punkcie, w którym twarde stanowisko i zdecydowane działania są konieczne” – przekonywał97.

Tradycyjne bożonarodzeniowe przemówienie prezydenta USA zostało w tym roku właściwie zdominowane przez tematykę polską. „Kiedy do was mówię – podkreślał – losy dumnego i prastarego narodu wiszą na włosku. Przez ostatnie tysiąc lat w Polsce – kraju głębokiej wiary – świętowano Boże Narodzenie. Tegoroczne święta przynoszą jednak niewiele radości odważnemu narodowi polskiemu. Został on zdradzony przez własny rząd”. „Polska potrzebuje współpracy rządu z ludźmi, a nie militarnego ucisku – kontynuował. – Jeśli polski rząd będzie przestrzegał zobowiązań, których podjął się w kwestii praw człowieka, podpisując m.in. porozumienia gdańskie, Ameryka chętnie pomoże rozbitej gospodarce polskiej”. Na razie zatem nie mogło być o tym mowy, choć polityk obiecywał kontynuowanie pomocy humanitarnej, z wykluczeniem umów państwowych98.

Reagan stwierdził również, że prawdziwym winowajcą był ZSRR, który wywarł presję na polskie władze, by te wprowadziły stan wojenny: „tragiczne wydarzenia w Polsce, prawie dwa lata po rozpoczęciu radzieckiej inwazji w Afganistanie, zostały przyspieszone jawnym i ukrytym naciskiem ze strony Związku Radzieckiego” – oświadczył. Na koniec wzywał Amerykanów do gestów solidarności z „Solidarnością”: „kiedy w XIX wieku polscy patrioci powstawali przeciw obcym ciemiężcom, ich wspólnym zawołaniem było hasło »za naszą i waszą wolność«. To motto jest w naszych czasach wciąż aktualne. Obecnie pojawił się na świecie duch solidarności, którego nie można złamać siłą […]. W fabrykach, na gospodarstwach i w szkołach, w miastach i wsiach na całym świecie my, ludzie Wolnego Świata, stoimy jak jeden mąż z naszymi polskimi braćmi i siostrami”. Reagan, zainspirowany przez Romualda Spasowskiego, zachęcił też rodaków do tego, by w Wigilię zapalili w oknach swych domów świecę na znak pamięci o Polakach i jako symbol wolności – sam prezydent planował uczynić to w Białym Domu99.

Polscy analitycy, oceniając wprowadzenie sankcji, nie mieli wątpliwości, że amerykańska gospodarcza polityka zagraniczna była integralnym elementem dyplomacji Waszyngtonu. Manipulowanie przez największą potęgę ekonomiczną świata eksportem i importem w zależności od wytycznych polityki zagranicznej stanowiło ważny instrument nacisku. PRL nie była jedynym krajem, który karano w ten sposób. W latach siedemdziesiątych restrykcje gospodarcze nałożono m.in. na Koreę Południową (1975–1976), RPA (od 1975 r.), Kambodżę (od 1975 r.), Etiopię (od 1976 r.), Gwatemalę (1977–1982), Libię (od 1978 r.), a później też na Nikaraguę (od 1981 r.). Wśród powodów tych sankcji pojawiała się przede wszystkim kwestia łamania praw człowieka, a także bieżące motywy polityczne (np. destabilizacja rządu klanu Somozów w Nikaragui). Czasowe ograniczenia handlowe stosowano też wobec sojuszników, np. Kanady – aby zmusić ją do przeniesienia jej ambasady z Tel Awiwu do Jerozolimy (1979–1980) – czy Francji – za próby nuklearne na Pacyfiku (1983 r.)100. Teraz wykorzystano ten instrument wobec Polski.

Przemówienie Reagana z 23 grudnia i pierwsze kroki w ramach realizacji zawartych w nim postulatów zdeterminowały główne założenia linii amerykańskiej względem PRL na kilka najbliższych lat. Jak oceniał w swych wpomnieniach późniejszy ambasador John R. Davis, posunięcia z 23 grudnia były „instynktownie antykomunistyczne”101. Uzależnianie odstąpienia od sankcji i normalizacji stosunków międzypaństwowych od uwolnienia wszystkich więźniów politycznych, zniesienia stanu wojennego i wznowienia dialogu z „Solidarnością” (a później: jej legalizacji) stało się dogmatem amerykańskiej dyplomacji aż do 1987 r. Wygodnym narzędziem w jej stosowaniu został Akt końcowy KBWE: Waszyngton mógł odpierać polskie zarzuty o mieszanie się w sprawy wewnętrzne PRL, tłumacząc to troską o respektowanie praw człowieka102. Mimo to, jak ocenia Bennett Kovrig, sankcje nałożone na Polskę okazały się „gospodarczo rujnujące, ale politycznie bezowocne”103. Nie stosowano ich zresztą konsekwentnie: już 21 czerwca 1982 r. Reagan zgodził się przedłużyć – choć tylko o rok – umowę z 1976 r. w sprawie terenów połowowych dla polskiego rybołówstwa104. O kolejnych rocznych przedłużeniach decydował w maju 1983 i maju 1984 r.105

Amerykańska strategia jako całość nie stała się taktyką całego sojuszu i COCOM mimo wysiłków Białego Domu, zmierzających w tym kierunku. Wszyscy zgodzili się jedynie na trzy postulaty zawarte w piśmie Reagana do Jaruzelskiego: zaprzestanie represji, uwolnienie zatrzymanych i powrócenie do dialogu ze społeczeństwem106. Ta triada w różnych wariantach stała się wytyczną polityki Zachodu względem Polski w latach osiemdziesiątych. Kością niezgody pozostawały sankcje. Z powodu oporu części państw dyplomacji amerykańskiej nie udało się umieścić jej własnych decyzji pod szyldem NATO. W obliczu tego niepowodzenia Reagan wezwał jedynie sojuszników do pójścia śladem USA ze względu na niebezpieczeństwo „nader ciężkiej moralnej i politycznej porażki” Zachodu107. Ci zgodzili się (mimo niechęci banków) tylko (aż?) na restrykcje kredytowe i twardszą egzekucję polskich płatności: w niedługim czasie zostały wstrzymane negocjacje PRL z siedemnastoma państwami członkami Klubu Paryskiego. Dodajmy, że w odpowiedzi Polska przestała spłacać odsetki i raty kapitałowe od długu108.

Na tym sojusznicy postanowili się zatrzymać. Nie zgodzili się także na no exceptions policy w ramach COCOM. Według niektórych dziennikarzy, osamotnienie Waszyngtonu w polityce sankcji sprawiało, że nie mogły one przynieść większego rezultatu. Posunięcia Reagana dość krytycznie oceniał w wywiadzie dla Głosu Ameryki Piotr Naimski. Nazwał on sankcje wręcz czystą formalnością i wskazał – wbrew tezom Bennetta Kovriga – na ich nieskuteczność. Podkreślał, że Biały Dom znalazł się pod podwójnym naciskiem: po pierwsze, ze strony Europy Zachodniej (głównie RFN i Francji), która nie chciała zaostrzenia stosunków z blokiem wschodnim, a po drugie – ze strony amerykańskiego biznesu, niechętnego sankcjom109. Rzeczywiście, restrykcje miały jedynie drugorzędne znaczenie. Znacznie dotkliwsze dla PRL okazało się wstrzymanie kredytów, które było tylko pośrednią reakcją na wydarzenia z 13 grudnia.

W związku z oporem partnerów NATO-wskich USA znalazły się w trudnej sytuacji – ze względów prestiżowych nie mogły odwołać niezbyt skutecznych sankcji i tym samym przyznać się do błędu przed swymi europejskimi sojusznikami110. Postanowiły więc nadal podkreślać negatywną rolę imperium radzieckiego, gdyż widziały w tym szansę na uwiarygodnienie swej strategii. Jak wiemy, jeszcze 23 grudnia Reagan wystosował do Breżniewa pilne zapytanie o rolę Moskwy w wydarzeniach w Polsce. Nakłaniał radzieckiego przywódcę do udzielenia zgody na rozwój swobód obywatelskich w PRL. Groził zarazem, że jeśli sytuacja będzie się utrzymywać, Stany Zjednoczone podejmą „środki polityczne i gospodarcze przeciwko Moskwie”111. Była to realizacja forsowanych przez wiceprezydenta Busha i sekretarza Haiga ustaleń z posiedzenia NSC 22 grudnia, na którym zdecydowano się na ostrożniejszy wariant postępowania z rosyjskim niedźwiedziem: wysłanie do Moskwy ostrzeżenia drogą dyplomatyczną, a dopiero w razie negatywnej reakcji podjęcie konkretnych kroków. Oczywiście zdawano sobie sprawę z tego, że ZSRR w odpowiedzi na takie pismo błyskawicznie oskarży USA o mieszanie się w jego wewnętrzne sprawy. Na to liczył Reagan. Na burzliwym posiedzeniu 22 grudnia w swoim stylu stwierdził: „jeśli Breżniew w odpowiedzi wyjedzie z tymi bzdurami o naszej ingerencji w wewnętrzne sprawy Polski – bang, bang! Podejmiemy decyzje”112. Jak przesadnie komentowała amerykańskie inicjatywy lewicowa „Libération”, Reagan wystosował „wezwanie do wojny ekonomicznej ze Związkiem Radzieckim”113.

Odpowiedź z Kremla prezydent otrzymał w momencie rozpakowywania gwiazdkowych prezentów114. Nie pomylił się w swych przewidywaniach: Breżniew ripostował, że USA – a nie Moskwa – po raz kolejny mieszają się w wewnętrzne sprawy suwerennego państwa, którym jakoby była PRL, próbując dyktować polskim władzom, „co powinny, a czego nie powinny robić”. Stało to w „jaskrawej opozycji wobec elementarnych norm prawa międzynarodowego”. Zarzucił też Waszyngtonowi podobne ingerencje wobec samego ZSRR. Odpowiadając na zapytanie Reagana o manewry wojskowe, podkreślił przykłady podobnych ćwiczeń wojsk NATO i oskarżył Biały Dom o zatrzymanie ewolucji wzajemnych relacji115. Ton wypowiedzi był ostry, ale sygnalizowała ona także chęć kontynuowania dwustronnych rozmów na innych płaszczyznach.

Zgodnie z planem w odpowiedzi na zaczepną reakcję Breżniewa 29 grudnia Waszyngton nałożył na swego głównego rywala pierwsze sankcje gospodarcze, dotyczące dalszego ograniczenia eksportu i licencjonowania zaawansowanych technologii (pierwsze restrykcje wprowadzono po ataku na Afganistan), zakazu lądowania Aerofłotu w USA, przełożenia negocjacji w sprawie długoterminowego porozumienia zbożowego oraz zamrożenia dwustronnych umów naukowych i energetycznych116. Sformułowano też ostrzeżenie: „być może będą konieczne dalsze kroki i będziemy przygotowani, aby je podjąć. Amerykańskie decyzje zależą od działań radzieckich” w Polsce, gdzie „olbrzymia większość ludzi zdecydowanie pragnie procesu narodowego pojednania, odnowy i reform”. Wprowadzenie sankcji motywowano polityką komunistycznego supermocarstwa: „Związek Radziecki ponosi poważną i bezpośrednią odpowiedzialność za represje w Polsce. Przez wiele miesięcy Sowieci publicznie i prywatnie żądali takiej kary”. Jak argumentowano, Breżniew nie odpowiedział pozytywnie na propozycje wysunięte przez Biały Dom w liście z 23 grudnia i musiał teraz ponieść tego konsekwencje117.

Nie ulega wątpliwości, że decyzja o sankcjach była jedną z najistotniejszych manifestacji twardej postawy amerykańskiej. Richard Pipes wyraźnie jednak przesadza, sugerując, że w ten sposób Amerykanie zerwali z „syndromem Jałty, czyli milczącą zgodą na przynależność Polski do sowieckiej strefy wpływów”118. Tak naprawdę nikt tej przynależności przecież nie negował. Dobrze to nastawienie opisuje żona Reagana, Nancy: „świat nie wyglądał tak, jak chciałby Ronnie. Polski rząd z poparciem Rosjan stłumił »Solidarność« i wprowadził stan wojenny. Gdyby życie było hollywoodzkim filmem, Ronnie pomógłby dzielnemu Lechowi Wałęsie i jego ruchowi i razem wyrzuciliby wstrętnych komunistów. W rzeczywistości jednak Polska znajdowała się w radzieckiej strefie wpływów, tak więc każda poważna ingerencja Zachodu mogłaby doprowadzić do wojny nuklearnej. Co więcej, Polska była winna pieniądze zachodnim bankom, więc gdyby zbankrutowała, światowy system bankowy miałby duże kłopoty. Dlatego Ronnie zdecydował się na mniejsze sankcje, ale także na płomienne przemówienie […], prosząc Amerykanów, by w Wigilię zapalili świeczki w oknach swych domów”119. Gesty musiały zastąpić ograniczony wymiar rzeczywistych posunięć, podporządkowanych twardej logice stosunków międzynarodowych. Jak zauważała Nina Sutton w specjalnym wydaniu „Libération”, „echo wywołane amerykańskimi sankcjami nałożonymi na ZSRR nie może ukryć faktu, że USA ostrożnie zareagowały na przewrót Jaruzelskiego”120. W innym numerze tego pisma, krytycznie nastawionego do Reagana, mimo wszystko trafnie podkreślano, że w Białym Domu nie chciano, by polski kryzys wpłynął na prowadzenie „strategicznego dialogu z ZSRR”121.

Podobnie jak w przypadku Polski, i te sankcje nie spotkały się z wyraźnym poparciem ze strony europejskich sojuszników USA. W Białym Domu zauważano, że kraje skandynawskie i Beneluksu, jak również RFN i Kanada w swych komentarzach na temat sytuacji w Polsce unikały poruszania wątku moskiewskiego. Liczono się także z opozycją Francji i Włoch. Mimo to optymistycznie zakładano, że „sojusznicy mogą coraz chętniej iść za naszym przykładem w przyjęciu twardej linii wobec Sowietów”122, co sprawdziło się – jak zobaczymy – tylko częściowo.

Według europejskich komentatorów, nałożenie sankcji na ZSRR było logiczną konsekwencją amerykańskich deklaracji z pierwszych dni po 13 grudnia. Wynikały one z rosnącej presji społecznej, ale też chęci neutralizacji skrajnych skrzydeł przez prezydenta. W kontekście NATO decyzja z 29 grudnia z jednej strony stawiała amerykańskich sojuszników pod murem i zmuszała ich do defensywy, ale z drugiej groziła izolacją polityki amerykańskiej. To posunięcie interpretowano również jako ucieczkę do przodu dyplomacji USA, która chciała uniknąć wrażenia bezradności po nieudanych próbach skłonienia sojuszników do sankcji wobec PRL. Jak zauważano, podobnie jak w przypadku Polski miały one charakter bardziej efektowny niż rzeczywiście szkodliwy dla ZSRR123. W istocie nie obniżały nawet poziomu handlu zbożem – byłoby to niekorzystne dla amerykańskich farmerów. Coral Bell określa je jako łagodne124. Co znamienne, żadna nie dotyczyła sfery polityki: negocjacji rozbrojeniowych lub odwołania przewidzianego na styczeń spotkania Haiga z radzieckim szefem dyplomacji Andriejem Gromyką. Taki katalog sankcji miał więc pokazać determinację i twardą postawę USA, ale jednocześnie nie skutkować zerwaniem dialogu na najwyższym szczeblu z Moskwą. Jak zatem konkludowali komentatorzy francuscy, „sankcje nałożone przez Waszyngton stanowią bardziej polityczny sygnał w kontaktach USA–ZSRR niż element polskiego kryzysu”125.

Sprawy polskie musiały pozostać podporządkowane priorytetowym relacjom USA ze Związkiem Radzieckim. Zarazem jednak to właśnie chęć osłabiania Moskwy stanowiła najważniejszą przyczynę wspierania polskiej opozycji przez Waszyngton w latach osiemdziesiątych. Podporządkowanie to nie miało zatem jednoznacznego wymiaru. Jedno jest pewne: w tej grze między supermocarstwami „Solidarność” nie była celem, tylko narzędziem.

Na pytanie dziennikarzy, czy sankcje wobec ZSRR wpłyną na sytuację w Polsce, prezydent Reagan odparł: „cóż, decyzje są skierowane pod adresem PRL i ZSRR, a ich celem jest uświadomienie tym reżimom, jak poważnie traktujemy ich połączone wysiłki zmierzające do zniszczenia wolności w Polsce. Nie mają służyć pogorszeniu trudnego położenia ofiar represji – Polaków; wręcz przeciwnie. Oczekujemy, że dzięki naszym decyzjom radzieccy i polscy przywódcy zaczną się poważnie zastanawiać nad sensem dalszych represji”. Zapewnił też o przesyłaniu pomocy humanitarnej. Dziennikarze chcieli jednak wiedzieć, jakie będą dalsze kroki Waszyngtonu, jeśli sankcje nie przyniosą oczekiwanych rezultatów. Prezydent nie potrafił udzielić jasnej odpowiedzi: „cóż, są jeszcze inne kroki, które mogą być podjęte, a od których się powstrzymaliśmy”126. Reagan nie wyjaśnił, jaki miałby być ich charakter. Granica posunięć wobec ZSRR była jednak wyraźnie wyznaczona: jak głosił dogmat i główna wytyczna amerykańskiej polityki względem bloku wschodniego, „nie ma opcji militarnej”. Dlatego też zakres możliwych dalszych działań był już ograniczony127.

Pierwsze reakcje USA na grudniowy przewrót bardzo zainteresowały polski wywiad. W informacji Departamentu I z 20 grudnia 1981 r. gen. Jan Słowikowski przekonywał adresatów, czyli rządzących generałów z Wojciechem Jaruzelskim na czele, że zdecydowana postawa administracji Reagana wynikała z faktu, iż – jej zdaniem – stan wojenny spowodował straty polityczne całego Zachodu. Słowikowski przewidział wprowadzenie szykan ekonomicznych wobec PRL. Przekonywał, że USA będą zwracać uwagę na rolę Moskwy, choć ton oficjalnych oświadczeń będzie uzależniony od rozwoju sytuacji. Departament Stanu miał podkreślać znaczenie śmiertelnych ofiar zamachu stanu, które negatywnie wpłyną na społeczną akceptację nowej rzeczywistości, a także wskazywać na katastrofalny stan gospodarki. Zdaniem wywiadu, administracja Reagana liczyła jednak na „szybkie wznowienie współpracy z Polską” po ustabilizowaniu sytuacji128. W późniejszym o kilkanaście miesięcy meldunku Departament I wysunął inną hipotezę: granie sprawą polską służyło administracji amerykańskiej do dyscyplinowania krnąbrnych sojuszników z NATO129. W świetle opisanych powyżej rzeczywistych działań przewidywania te w dużej mierze się nie sprawdziły.

23 grudnia w kolejnym raporcie gen. Słowikowski pokusił się o prognozę przyszłych działań „polityczno-propagandowych” USA. Zdaniem generała, Stany Zjednoczone zrozumiały, że polskie władze wyeliminowały opozycję polityczną i przejęły kontrolę nad państwem. Celem Amerykanów stało się niedopuszczenie do „wyprowadzenia Polski z chaosu politycznego i gospodarczego oraz konsolidacji społeczeństwa wokół programu proponowanego przez władze PRL”. Oba zamierzenia miały służyć osłabieniu pozycji komunistów, a w dalszej perspektywie – całego bloku wschodniego. Ich realizacji pomagałyby dążenia do stworzenia wspólnego frontu państw zachodnich (m.in. poprzez neutralizację środowisk przychylnie oceniających zamach stanu, antykomunistyczną i antypeerelowską akcję propagandową, naciski polityczne), a także – co dla nas najważniejsze – próby odbudowy struktur opozycyjnych z „Solidarnością” na czele. Amerykanie mieli promować koncepcję uworzenia w Polsce rządu koalicyjnego z Lechem Wałęsą130. Co ciekawe, podobne, a nawet wyrazistsze tezy głosił anonimowy autor w podziemnym „Tygodniku Mazowsze”. Według niego, polityka Reagana miała zdecydowanie konfrontacyjny charakter – zależało mu na zaostrzeniu zimnej wojny, co mogło osłabić wpływy ZSRR i scalić blok zachodni wokół Waszyngtonu131.

Przynajmniej jedna diagnoza Słowikowskiego była prawdziwa: wydaje się, że rząd amerykański rzeczywiście szybko się zorientował, iż Jaruzelski bez większych problemów rozbił całą strukturę „Solidarności” – choć jeszcze pod koniec miesiąca w Białym Domu pojawiały się oceny, że w razie nieskuteczności wyeliminowania opozycji przez gen. Jaruzelskiego doszłoby do radzieckiego ataku132. Według polskiego wywiadu, nieformalna grupa robocza do spraw Polski, skupiająca przedstawicieli Departamentu Stanu, Rady Bezpieczeństwa Narodowego, Pentagonu i CIA, już kilka dni po 13 grudnia zaczęła skłaniać się ku opinii, że restauracja opozycji w Polsce jest nierealna. Tezy te brzmią prawdopodobnie. Postanowiono jednak dążyć do ratowania szczątkowego oporu poprzez lobbowanie na rzecz uwolnienia internowanych i podtrzymywanie zainteresowania „Solidarnością”. Zamierzano też rozwinąć pomoc finansową dla podziemnej opozycji: w połowie lutego szef CIA William Casey opracował plan tajnego wspierania inicjatyw opozycyjnych, głównie poprzez zastrzyki gotówki oraz dostarczanie sprzętu łącznościowego133. Nie wierzono jednak w pełną skuteczność sankcji wprowadzanych przez Reagana134. Czy raport Departamentu I nie przeceniał znaczenia tejże grupy? W końcu posunięcia prezydenta nie wynikały z aż tak defetystycznych poglądów.

Nieco inaczej amerykańską dyplomację interpretowano w Ambasadzie PRL w Waszyngtonie. W depeszy z 31 grudnia pisano o niepokoju i zaskoczeniu USA, naciskach konserwatystów na Reagana, obarczaniu winą za wydarzenia ZSRR i próbach wpłynięcia na NATO-wskich sojuszników. Zauważano jednak, że niektórzy politycy mieli nadzieję na choćby częściowe zachowanie reform i „Solidarności”, dlatego domagano się zniesienia stanu wojennego, zwolnienia internowanych i podjęcia dialogu z opozycją. Co więcej, jak już wiemy, środowisko finansistów niechętnie patrzyło na politykę sankcji135.

Jednocześnie „skrajne skrzydło administracji Reagana” postanowiło w myśl opisanych zamierzeń dążyć – w ocenie SB – do wspierania tworzonych od 13 grudnia 1981 r. emigracyjnych struktur „Solidarności”. Pomoc ta przebiegałaby w dwóch etapach: po pierwsze, chciano wspomagać działalność organizacji reprezentujących poszczególne kraje. Ważniejszym celem miało być jednak stworzenie zagranicznej reprezentacji „Solidarności”: kierowniczego organu uznawanego nieoficjalnie za przedstawicielstwo niezależnej Polski. Jak wiadomo, podobny organ powstał w lipcu 1982 r. pod nazwą Biuro Koordynacyjne, choć nie da się dzisiaj jednoznacznie stwierdzić, jaki był udział USA w powołaniu tej jednostki działającej w Brukseli. W każdym razie MSW sądziło, że proces tworzenia biur koordynacyjnych w poszczególnych krajach zachodnich w pierwszych miesiącach stanu wojennego był właśnie realizacją tej amerykańskiej polityki, polegającej na „ratowaniu, co się da” z dawnych struktur opozycyjnych136. Bardziej skomplikowany był problem uchodźców politycznych: polski kontrwywiad oceniał, że po wprowadzeniu stanu wojennego Departament Stanu, wbrew oficjalnym deklaracjom, po cichu uprawnił placówki dyplomatyczne i konsularne w Polsce do udzielania tymczasowego schronienia osobom, którym groziło aresztowanie. W grudniu 1981 r. i styczniu 1982 r. konsulat w Poznaniu miał umożliwić takie schronienie dwóm Polakom137. Nie podjęto zatem na szerszą skalę działań tego typu. Pozostaje faktem, że z Polski o wiele łatwiej było wyjechać do państw zachodniej Europy niż do USA. Waszyngton doskonale zdawał sobie zarazem sprawę z delikatności problemu uchodźców politycznych: z jednej strony rozumiano, że władze były skłonne pozbyć się bardziej kłopotliwych internowanych, z drugiej zbyt gorliwa pomoc państw Zachodu w udzielaniu azylu mogła posłużyć propagandzie komunistycznej do wskazywania na związki działaczy „Solidarności” z interesami kapitalistów138.

Możemy przypuszczać, że owo „skrajne skrzydło” reprezentował senator Larry Pressler, który w styczniu 1982 r. zaczął przygotowywać raport dotyczący sytuacji w Polsce dla senackiej Komisji Spraw Zagranicznych oraz Komisji do spraw KBWE obu izb parlamentu. Raport ten sami pracownicy senatora określali – według polskiego wywiadu – jako emocjonalny, a nie analityczny. Pressler dowodził, że stan wojenny był dziełem ZSRR, a rząd amerykański powinien dążyć do bankructwa PRL, ale jednocześnie popierać pomoc charytatywną139.

Oprócz „skrzydła skrajnego” wśród pracowników administracji Reagana nie zanikło w miarę krystalizowania się stosunku do zimnowojennej Polski także stronnictwo bardziej ugodowe. W styczniu 1982 r. Richard Pipes, ekspert Rady Bezpieczeństwa Narodowego USA, miał w prywatnej rozmowie powiedzieć, że nie widział szans na odrodzenie się „Solidarności”, wprowadzone sankcje mogły zaś tylko przedłużyć stan wojenny. Nie było to jednak złe dla Amerykanów: taka sytuacja pozwalała im na dłuższe wykorzystywanie spraw polskich jako straszaka w stosunkach z ZSRR140. W kręgach Departamentu Stanu pojawiły się jeszcze inne, bardziej optymistyczne nastroje. Liczono na to, że władzom PRL nie uda się na długo zaprowadzić porządku w kraju, ekipa partyjno-rządowa zostanie rozbita wewnętrznie, a „Solidarność” zdoła stworzyć konspiracyjne struktury. Stan wojenny miał uderzyć w PZPR, która pogrążała się w paraliżu. Zastanawiano się więc nad ofensywą ideologiczną względem ZSRR, by uniemożliwić mu interwencję w Polsce po zniesieniu stanu wojennego141.

Najprawdopodobniej te wszystkie tendencje, różnie opisywane przez MSZ i MSW, współwystępowały i współbrzmiały. W ramach kompromisu między różnymi koncepcjami administracja Reagana jako całość zastosowała w tym czasie taktykę „kija i marchewki”. Po nałożeniu sankcji ekonomicznych i zagrożeniu 5 stycznia Moskwie „najpoważniejszymi konsekwencjami” w razie kontynuowania ingerencji w sprawy polskie142 – czyli po użyciu „kija” – zaproponowała „marchewkę”, tj. złagodzenie egzekucji polskiego zadłużenia. 31 stycznia 1982 r. Reagan ogłosił przekazanie amerykańskim bankom 71 mln dolarów na pokrycie długów zaciągniętych w tych bankach przez Polskę. Decyzja ta wywołała dużo kontrowersji w Izbie Reprezentantów i Senacie143. Reagan obawiał się, że nowy polski reżim, przyciśnięty do muru, mógł być zmuszony do drastycznego rozwiązania: ogłoszenia niewypłacalności (czyli bankructwa), co – oprócz oczywistych negatywnych następstw – ograniczałoby w sumie jego zależność finansową od Zachodu, zwiększało podporządkowanie Moskwie i nie pozwalało stosować wobec niego szantażu finansowego144. Trzeba też podkreślić, że kontynuowano transakcję zbożową z ZSRR145 – nawet w USA blokada handlowa nie zamknęła wszystkich kanałów współpracy. Mimo to w kolejnych miesiącach równolegle rozwijano strategię ograniczonej wojny gospodarczej z Moskwą146.

„Marchewka” nie mogła też rzecz jasna prowadzić do rezygnacji z bojkotu politycznego i ekonomicznego Polski. Jak donosił nowy dyrektor Departamentu I MSW Fabian Dmowski, amerykański Departament Handlu, zgodnie z poleceniami Departamentu Stanu, poinformował swych pracowników, że wstępnym warunkiem podjęcia jakichkolwiek rozmów z Polską było tylko i wyłącznie „oficjalne i pełne odwołanie stanu wojennego”. Obietnice stopniowego łagodzenia represji traktowano jako niewystarczające. Zasadę tę w dyplomacji amerykańskiej określano mianem „zerowego punktu wyjścia”147.

Co znamienne, analizy polskiego wywiadu pokrywały się w dużej mierze z ocenami polityków zachodnich. W raportach ambasady francuskiej w Waszyngtonie z przełomu 1981 i 1982 r. również można odnaleźć tezę, że administracja prezydenta lawirowała między skrajnymi skrzydłami, z których jedno krytykowało bezużyteczność sankcji, a drugie dążyło do ich zaostrzenia. Dostrzegano też istotny dla Amerykanów problem jedności NATO – i w tej dziedzinie pojawiały się radykalne tezy o zdradzie Europy (zwłaszcza RFN), ale też o błędach Białego Domu, który nie dostrzegał specyfiki europejskiej i próbował narzucić swą wolę, osłabiając tym samym zwartość Zachodu pod pretekstem nękania Moskwy, które okazywało się nieskuteczne. I tutaj Reagan – jak zauważali Francuzi – starał się zachować postawę centrystyczną (przy pewnych różnicach między bliższym konserwatystom Białym Domem a bardziej „europejskim” Departamentem Stanu). Oficjalnie próbował niwelować rozbieżności między sojusznikami, choć w kuluarach politycy amerykańscy coraz sceptyczniej oceniali możliwość przekonania Europejczyków do swej polityki148.

Jak wiemy, szybko okazało się, że sojusznicy z NATO rzeczywiście nie zamierzają w takim stopniu naśladować USA w nakładaniu sankcji gospodarczych, jak chcieliby tego Amerykanie. Mylące wydało się spotkanie Reagana z kanclerzem Helmutem Schmidtem w Białym Domu. Sformułowano po nim 5 stycznia wspólne, dość ostre oświadczenie wymierzone przeciw polskiemu reżimowi. Politycy wyrazili w nim jednomyślność co do oceny sytuacji w Polsce oraz wskazali na pogwałcenie praw człowieka określonych w akcie helsińskim i postępowanie przeciwne do drogi odnowy i reform deklarowanej przez polskie władze. Zgodnie z wytycznymi sojuszu wezwali Jaruzelskiego do zniesienia stanu wojennego, uwolnienia internowanych i powrotu do dialogu z Kościołem i „Solidarnością”. Poza standardowe formuły wychodziło jasne określenie współodpowiedzialności ZSRR za wydarzenia w Polsce, co do tej pory ze strony Bonn nie było widoczne. Reaganowi nie udało się jednak skłonić kanclerza do wyraźnej deklaracji w sprawie sankcji. Schmidt obiecał jedynie, że „RFN, wraz z partnerami ze Wspólnoty Europejskiej, podejmie bliskie i konstruktywne konsultacje w tej sprawie z USA i innymi krajami zachodnimi w celu ustalenia, jakie decyzje będą najlepiej służyły wspólnym interesom, unikając kroków, które mogłyby wywołać akcje odwetowe”. W sumie słowa te nie oznaczały żadnych konkretów – oprócz dyskretnej odmowy. Schmidt podkreślił jednak, że Niemcy wstrzymały pomoc gospodarczą dla PRL. Zgodził się również z Reaganem, że sprawa pogwałcenia praw człowieka w Polsce powinna jak najszybciej znaleźć się na forum konferencji KBWE w Madrycie149.

Na spotkaniu z dziennikarzami amerykański prezydent mocno podkreślał fakt, że jego rozmówca zgodził się wskazać rolę ZSRR; z kolei kanclerz podkreślał niemieckie i europejskie oświadczenia (odpowiednio z 18 grudnia i 4 stycznia) krytykujące wprowadzenie stanu wojennego. Obaj pominęli kwestię niemieckiego stosunku do sankcji150.

Mimo epizodu z 5 stycznia, który – jak zobaczymy – nie odzwierciedlał wytycznych niemieckiej Ostpolitik, w styczniu 1982 r. częściowo sprawdziły się przewidywania z grudnia, że sankcje nie staną się dla USA skutecznym instrumentem kontroli sojuszników. Ponadto stawało się jasne, iż nie zmieniły one polityki władz polskich wobec opozycji. Dowiodła tego nieformalna wizyta senatora Larry’ego Presslera w Polsce w połowie stycznia. Członek senackiej Komisji Spraw Zagranicznych w prowadzonych rozmowach (m.in. z wicepremierem Jerzym Ozdowskim) dawał do zrozumienia, że jeśli nie dojdzie do spotkania amerykańskiego ambasadora z Lechem Wałęsą, to Amerykanie nie cofną decyzji o blokadzie transzy kredytu dla PRL o wartości 700 mln dolarów151. Poza tym europejscy sojusznicy niezbyt przychylnie ocenili nieco wcześniejsze wycofanie się Waszyngtonu – jako kary za rozbicie „Solidarności” – z prowadzonych w Genewie niezobowiązujących rozmów rozbrojeniowych152.

Sam Reagan podczas konferencji prasowej 19 stycznia 1982 r. musiał przyznać: „myślę, że przyniosły one [sankcje – przyp. P.P.] skutek, chociaż nie ma wątpliwości, że sytuacja w Polsce się pogarsza […]. Uważam jednak, że wywarliśmy pewne wrażenie; nie zastosowaliśmy przy tym dodatkowych kroków, które możemy podjąć; kroków, które możemy dodać do już poczynionych”153. Żadnych nowych posunięć jednak nie było, a prezydent nie miał w tej sprawie wiele do powiedzenia. 26 stycznia w przemowie inaugurującej sesję połączonych izb Kongresu powtórzył jedynie: „nasze sankcje […] jasno pokazały światu, że Ameryka nie będzie prowadziła business as usual z opresyjnymi siłami. Jeśli sytuacja w Polsce będzie się pogarszać, zastosujemy kolejne środki”154.

Reagan nie mógł sobie pozwolić na odejście od raz przyjętej strategii, musiał jednak zapłacić za tę konsekwencję osamotnieniem. Kilka tygodni później podczas spotkania z dziennikarzami, zapytany o możliwości uwolnienia Wałęsy, znowu niejasno stwierdził: „nieustannie badamy nasze posunięcia i rozmawiamy z naszymi sojusznikami w Europie na temat różnych kroków, jakie możemy podjąć […]. Zamierzamy uczynić wszystko, co możemy”155.

Broniąc swej strategii, Amerykanie kładli nacisk na niezmienną opresyjność stanu wojennego w Polsce. Wskazywali, że kosmetyczne zmiany, które nastąpiły w styczniu, w najmniejszym stopniu nie wpłynęły na charakter reżimu gen. Jaruzelskiego, a nawet dawało się dostrzec zaostrzenie działań na niektórych płaszczyznach (np. czystki wśród dziennikarzy). 11 stycznia w wystąpieniu na forum NATO Alexander Haig stwierdził, że dopiero pełne i autentyczne spełnienie żądań Zachodu mogło zmienić wytyczne polityki względem Polski. Jak wiemy, ten amerykański postulat zostanie z czasem określony mianem „zerowego punktu wyjścia”. W późniejszym o dwa tygodnie raporcie stałego przedstawicielstwa USA przy NATO podkreślano, że polskie władze nie miały zamiaru powrócić do rozmów z Kościołem i opozycją: „prawdziwe negocjacje są w oczywisty sposób niemożliwe, kiedy jedna ze stron siedzi w więziennej celi”. Pozwolono sobie wręcz na porównanie bieżącej sytuacji nad Wisłą do „ciemnych dni początku lat pięćdziesiątych”. Trafnie przewidziano, że możliwości odtworzenia struktur „Solidarności” były coraz bardziej iluzoryczne. I chociaż gen. Jaruzelskiemu udało się przywrócić porządek, pod powierzchnią wciąż tliły się ogniska zapalne, a państwu groził krach gospodarczy, zamysły partyjnych „twardogłowych” oraz prawdopodobna radykalizacja działań ukrywających się członków opozycji. Tak pesymistyczne słowa były nie tylko odbiciem poglądów amerykańskich decydentów, lecz także narzędziem służącym przekonywaniu sojuszników z NATO do zaostrzania stanowiska wobec PRL. Zarazem jednak w raporcie przyznano, że mogą wystąpić trudności w ocenie ewentualnych liberalizacyjnych gestów polskich władz. Jako wielce prawdopodobne uznano zdecydowanie się przez reżim na rozwiązania pośrednie, cząstkowe: zwolnienie niektórych internowanych, znoszenie pojedynczych restrykcji itp. Zakładano, że w takiej sytuacji byłoby możliwe częściowe odchodzenie od niektórych restrykcji Zachodu. Tak zarysowywała się późniejsza amerykańska strategia step by step, o której będzie jeszcze mowa. Na razie należało jednak systematycznie krytykować sytuację wewnętrzną PRL i równocześnie stosować szantaż finansowy. Takie działanie oceniono jako jedyny skuteczny sposób wpływania na decyzje polskich władz156.

Administracja amerykańska nie potrafiła zdyscyplinować swoich partnerów w COCOM. 13 stycznia Reagan wysłał do przywódców państw członkowskich pismo, w którym przekonywał, że bezpieczeństwo technologiczne miało priorytetowe znaczenie i należało lepiej o nie zadbać. List nie wywołał znaczniejszych skutków, a o kiepskiej atmosferze w organizacji najlepiej świadczy fakt, że wśród adresatów zabrakło Turcji i Grecji – należących do COCOM, ale poważnie zwaśnionych157.

Według polskiego wywiadu, niepowodzenia te Waszyngton w dalszym ciągu próbował załagodzić, zaostrzając retorykę polityczną wobec ZSRR i PRL. Taktyka ta w styczniu 1982 r. została znacząco rozwinięta. W myśl zamierzeń USA to pod sztandarem konfrontacji ideologicznej NATO miało mówić jednym głosem, co okazało się niemożliwe na poziomie gospodarczym. Reagan postanowił zapewnić Polakom odrobinę nadziei, w czym upodobnił się do polityki Jana Pawła II158. Nową stategię wdrażał sekretarz stanu Alexander Haig. Została ona określona mianem project truth, a przygotowali ją eksperci Departamentu Stanu i Agencji do spraw Łączności Międzynarodowej (International Communication Agency, ICA)159. Jednym z podstawowych narzędzi projektu stały się rozgłośnie Radio Wolna Europa i Głos Ameryki, choć oficjalnie kręgi rządowe starały się odcinać od działań tych instytucji, a polityka ich szefów nieraz spotykała się z krytyką160. Niemniej ataki na obie rozgłośnie, oskarżane o inspirowanie podziemnej działalności opozycji, należały do podstawowych elementów propagandy komunistycznej161.

Do pierwszych działań w ramach „projektu prawda” zaliczała się reorganizacja wspomnianej rządowej Agencji do spraw Łączności Międzynarodowej, pełniącej funkcje informacyjne lub propagandowe – w zależności od punktu widzenia. Wzmocniono kadry sekcji polskiej Głosu Ameryki oraz wydłużono jej ofertę programową (z 2,5 do 7 godzin na dobę), ponadto rozbudowano wiedeńskie biuro rozgłośni oraz całkowicie zawieszono kontakty ICA z PRL. Planowano również wzmocnić sygnał nadawczy, by utrudnić wznowione zagłuszanie audycji162. Wyrazem strategii project truth była akcja podjęta przez ICA pod koniec stycznia 1982 r. Kosztem 350 tys. dolarów przygotowano dziewięćdziesięciominutowy program dokumentalno-artystyczny pt. „Let Poland be Poland” („Żeby Polska była Polską”); nadano go późnym wieczorem 30 stycznia z okazji międzynarodowego Dnia Solidarności z Narodem Polskim, ogłoszonego przez Reagana dziesięć dni wcześniej. W proklamacji z 20 stycznia ustanawiającej te uroczystości prezydent mocno poparł „Solidarność”, nazywając ją symbolem „walki prawdziwych robotników w tak zwanym państwie robotniczym”. „Jako Amerykanie – kontynuował – mamy szczególny stosunek do »Solidarności« i podstawowych praw człowieka”. Wspomniał o Woodrow Wilsonie (poparł on niepodległość Polski w czasie I wojny światowej) i zarazem ostro skrytykował stan wojenny, który „zniszczył wszystkie przyczółki świeżo wywalczonej wolności”. Podkreślał, że celem gen. Jaruzelskiego było uderzenie nie tylko w „Solidarność”, lecz także we wszystkich Polaków: „polski rząd wojskowy prowadzi wojnę przeciw własnemu narodowi”163. Tego samego dnia w rozmowie z dziennikarzami „Los Angeles Times” stwierdził, że polityka ZSRR z natury rzeczy jest ekspansjonistyczna („oni wierzą, że ich religia, którą jest marksizm-leninizm, nakazuje im popierać światową rewolucję i utworzyć ogólnoświatowe mocarstwo komunistyczne. Nigdy temu nie zaprzeczali”), dlatego należy ją powstrzymywać164. W retoryce amerykańskiego prezydenta wątki solidarnościowe i radzieckie często się przeplatały.

Choć program „Let Poland be Poland” nadało w sumie kilkadziesiąt stacji telewizyjnych w blisko pięćdziesięciu państwach, emisja nie wszędzie przebiegła gładko. W samych Stanach Zjednoczonych trudno było znaleźć nadawcę, a środowiska postępowe uznały program za niezdarną propagandę (tak go określił m.in. Hodding Carter, były sekretarz prasowy Jimmy’ego Cartera). W wielu krajach audycji nie nadano, a w innych miała słabą oglądalność (np. 4 proc. ogółu widowni w Japonii). Na program, prowadzony przez Charltona Hestona, składały się wypowiedzi osobistości politycznych z czternastu państw (oprócz Reagana, Mitterranda, Thatcher i Schmidta m.in. Alexandra Haiga, Pierre’a Trudeau, Giovanniego Spadoliniego, Wilfrieda Martensa z Belgii, Kåre Willocha z Norwegii, Bülenta Ulusu z Turcji, Zenkō Suzuki, Johna Malcolma Frasera z Australii i Gunnara Thoroddsena z Islandii), informacje o sytuacji w Polsce, a także występy muzyków i aktorów, np. członków grupy ABBA, Kirka Douglasa, Henry’ego Forda, Glendy Jackson, Maxa von Sydowa (ironicznie cytującego… Marksa), Orsona Wellesa, Franka Sinatry (który odtworzył nagraną jeszcze w 1947 r. drugą zwrotkę szlagieru Ever Homeward, zaśpiewaną… po polsku)165. Ponadto w ramach równoległych obchodów Dnia Solidarności z Narodem Polskim (30–31 stycznia) zorganizowano wiele imprez w jedenastu miastach amerykańskich166. Aktywnie włączyła się w nie Polonia. Choć poparcie dla „Solidarności” było oczywiste, skala manifestacji nie okazała się tak szeroka, jak przewidywano167. Pozostaje prawdą, że poza USA w wielu państwach zachodnich odbyły się prosolidarnościowe wiece i demonstracje.

W swym przymówieniu w programie z 30 stycznia amerykański prezydent w sposób emocjonalny poparł „Solidarność”. Określił ją mianem „symbolu wolnego ducha Polski”. „Jako wieloletni związkowiec – przekonywał Reagan – czuję szczególną więź z odważnym ruchem związkowym polskich robotników”. Podkreślał olbrzymie rozmiary tego społecznego fenomenu. W swej retoryce (przynajmniej w drugoobiegowym tłumaczeniu polskim) szef Białego Domu posunął się o wiele dalej niż inni zachodni przywódcy: „pokojowa działalność »Solidarności« spotkała się z brutalnymi represjami, ciemna noc tyranii rozciągnęła się nad Polską […]. Prześladując »Solidarność«, polski rząd wojskowy prowadzi wojnę ze swym własnym narodem”. Zgodnie z taktyką brnięcia w sankcje Reagan niejednoznacznie zapewniał: „ogłosiliśmy sankcje przeciwko rządowi wojskowemu i przeciwko rządowi radzieckiemu, który wspiera tłumienie wolności w Polsce. Jeśli warunki w Polsce będą się pogarszały, podejmiemy dalsze kroki” oprócz sankcji ekonomicznych. Prezydent nie wyjaśnił jednak, na czym te kroki miałyby polegać. Kończył za to podniośle: „wzywamy do położenia kresu prześladowaniom i do przywrócenia w Polsce praw człowieka […]. Na zebraniach, demonstracjach i wiecach […] oraz w naszych sercach i modlitwach powtarzamy za słowami pięknej polskiej pieśni: »Żeby Polska była Polską«”168.

Jeszcze dosadniej zabrzmiały w programie słowa Caspara Weinbergera, który nazwał Jaruzelskiego „rosyjskim generałem przebranym w polski mundur”169. Podobnych określeń używali w tym czasie niektórzy kongresmani i senatorowie, jednak w Kongresie panowało większe zróżnicowanie poglądów: kilku kongresmanów planowało nawet w marcu 1982 r. przyjazd do Polski170.

W kolejnych miesiącach administracja Reagana w dalszym ciągu rozwijała – jak to ujął polski wywiad – propagandową krucjatę, głównie za pomocą ICA. Pracownicy agencji mieli zintensyfikować kontakty z opozycją w krajach „demokracji ludowej” oraz zwiększyć ilość rozpowszechnianych materiałów informacyjnych (propagandowych), a tematyka antykomunistyczna znalazła więcej miejsca w mediach. Na „odcinku polskim” miano nawoływać do demokratycznych reform i wspierać grupy opozycyjne171. Według polskiego wywiadu, w kwietniu opracowano specjalny dokument, rozesłany członkom NATO, określający założenia tej kampanii. ICA miała przekonywać, że po wprowadzeniu stanu wojennego Jaruzelski wcale nie doprowadził do normalizacji sytuacji i opanowania nastrojów społecznych. Po drugie, z powodu nałożonych sankcji gospodarczych, nowej ekipie nie udało się wyprowadzić kraju z kryzysu. Co więcej, pogłębiała się zapaść gospodarcza. Władze miały tracić wiarę w możliwość zreformowania kraju. Po trzecie, zastosowanie „wariantu wojskowego” podburzyło struktury partyjne, które czuły się pominięte w nowym politycznym rozdaniu. Potęgowało to chaos w PZPR. W sumie starano się przekonywać (zdaniem wywiadu), że przedłużanie stanu wojennego spowoduje dalszy spadek znaczenia partii, prestiżu wojska, pogłębienie kryzysu oraz wzrost roli Kościoła172. W dodatku Reagan przy różnych okazjach w swych oficjalnych wystąpieniach powtarzał, że stan wojenny w Polsce stanowi dowód na bankructwo i niereformowalność totalitarnego systemu komunistycznego173. Przynajmniej część tych analiz i prognoz okazała się trafna.

Tymczasem celem taktyki ICA było wzmacnianie nurtów opozycyjnych, zwłaszcza rzecz jasna „Solidarności”. Urzeczywistnieniem tej idei było np. zalecenie Departamentu Stanu z połowy 1982 r., by sekcje polskie RWE i Głosu Ameryki propagowały tezę, iż idea odrodzenia „Solidarności” ma poparcie całego społeczeństwa polskiego. Teza ta opierała się jakoby na „wiarygodnych sondażach i badaniach”174. Sam prezydent wzywał do wsparcia aspiracji Polaków, m.in. na spotkaniu ze związkowcami AFL-CIO 5 kwietnia namawiał do pomocy i retorycznie zwracał się do polskich władz: „możecie uwięzić wasz naród. Możecie zamknąć szkoły. Możecie zabrać książki, prześladować księży i zniszczyć związki zawodowe. Nigdy jednak nie zniszczycie miłości do Boga i wolności, która płonie w ich [Polaków – przyp. P.P.] sercach. Oni zatriumfują nad wami”175. Wydaje się, że w pierwszych miesiącach po 13 grudnia Waszyngton rzeczywiście mógł liczyć na zdolności mobilizacyjne Polaków. Dopiero z biegiem czasu okazało się, że nie były one wielkie.

Badacze problemu dopowiadają, że stosunek do PRL i kampanie ICA stanowiły część szerszej strategii Waszyngtonu, której przejawem była tajna dyrektywa prezydencka (National Security Decision Directive) NSDD-32, podpisana w marcu 1982 r. Nakazywała ona dążenie do ograniczania radzieckich wpływów w Europie Wschodniej oraz zalecała tajne wspieranie organizacji antyradzieckich w rejonie176. Cel Białego Domu pozostawał więc ten sam: osłabianie bloku wschodniego. O ile w okresie jawnego działania „Solidarności” planowano próby przedłużania „polskiego eksperymentu” (m.in. przez ostrożną postawę), o tyle teraz koncentrowano się na wspieraniu podziemnej opozycji (m.in. przez zaostrzenie retoryki).

Strategia ta zakładała ponadto intensyfikowanie taktyki finansowego szantażu wobec PRL. W czasie konferencji prasowej 31 marca Reagan otwarcie przyznał, że polityka USA wobec PRL była podporządkowana strategii „kija i marchewki”. Podkreślał przy tym, że mimo sankcji Stany Zjednoczone przesłały do Polski dary żywnościowe i lekarstwa o wartości 55 mln dolarów, ponadto wspomagały działalność katolickich organizacji humanitarnych177. Ten program pomocy humanitarnej został oficjalnie ogłoszony 26 maja – podano sumę prawie 69 mln dolarów, przewidzianych na najbliższe piętnaście miesięcy178. Łączenie deklaracji tego typu z polityką sankcji miało pokazywać, że Waszyngton chce ukarać polskie władze, a nie społeczeństwo.

1 maja prezydent wydał kolejne ostre oświadczenie w sprawie polskiej. Wskazał na ironiczną wymowę tak bardzo obchodzonego przez państwa komunistyczne Święta Pracy, w obliczu „brutalnych akcji polskich władz w celu zniszczenia »Solidarności«, jedynego wolnego związku zawodowego” w bloku wschodnim. Reagan kontynuował: „Polska nie jest już na pierwszych stronach gazet, ale nie możemy pozwolić, by jej mieszkańcy zostali zapomniani. Musimy nadal honorować niezłomnego ducha polskiego narodu i wzywać polskich przywódców do realizacji ich zobowiązań”. Przypomniał, że jeśli nastąpią korzystne działania ze strony reżimu, Waszyngton zareaguje równie pozytywnie. Wprawdzie Reagan uznał zwolnienie części internowanych za krok w dobrym kierunku, to jednak niewystarczający: „ponad 2000 obywateli, w tym Lech Wałęsa, jest nadal uwięzionych. Chciałbym znieść sankcje, by pomóc Polsce, ale nie uczynię tego, dopóki polski rząd nie zakończy stanu wojennego, nie wypuści zatrzymanych i nie powróci do owocnego dialogu z »Solidarnością« kierowaną przez Lecha Wałęsę”179. W sumie więc wytyczne amerykańskie pozostawały niezmienne.

Co więcej, na wieść o stłumieniu strajków podjętych między 1 a 3 maja 1982 r. Biały Dom wprowadził wobec PRL jeszcze jedną sankcję – całkowicie (ale czasowo) wstrzymał i tak ograniczoną międzyrządową wymianę naukową180. Jak komentował kilka tygodni później Reagan, w Polsce doszło do „poważnych, powszechnych demonstracji”, dowodzących, że „przepaść między narodem polskim a jego przywódcami się pogłębiła”181. Fatalną atmosferę popsuł dodatkowo skandal dyplomatyczny: 9 maja 1982 r. Johna Williama Zerolisa, attaché naukowego ambasady USA, oraz Jamesa Daniela Howarda, I sekretarza do spraw kulturalnych tej placówki, polskie władze uznały za personae non gratae. Powodem ekspulsji było przyłapanie ich przez funkcjonariuszy kontrwywiadu na spotkaniu z działaczem „Solidarności” i pracownikiem naukowym PAN Ryszardem Herczyńskim, który próbował przekazać dyplomatom nielegalne materiały opozycji. Trzy dni później w ramach retorsji z USA zostali wyrzuceni dwaj urzędnicy Ambasady PRL w Waszyngtonie: attaché naukowy i II sekretarz pionu politycznego182. Bilateralne stosunki państwowe układały się gorzej niż w grudniu 1981 r.

Z okazji amerykańskiego Dnia Niepodległości grupa internowanych opozycjonistów napisała i przemyciła telegram adresowany do Ronalda Reagana. W przesłaniu internowani wyrazili wdzięczność za wspieranie „Solidarności” przez amerykańskiego prezydenta oraz sympatię i zrozumienie dla wolnościowych dążeń Polaków. Reagan postanowił (z opóźnieniem, związanym z długą drogą telegramu) zareagować na tę inicjatywę i wykorzystać ją propagandowo, dlatego publicznie skomentował otrzymanie telegramu; mówił o wzruszeniu, z jakim go przeczytał, i dziękował za życzenia z okazji święta narodowego. Dodał, że nadawcy depeszy zostali pozbawieni wolności za walkę o te ideały, którym wierna pozostawała także Ameryka183. Kilka tygodni później na spotkaniu z przedstawicielami amerykańskiej organizacji katolickiej Rycerze Kolumba w stanie Connecticut prezydent chwalił Polaków za niezwykłe zespolenie dążeń wolnościowych z religijnymi, podkreślał bohaterstwo Kościoła i deklarował swe wsparcie dla narodu polskiego184. Z kolei w liście do Margaret Thatcher z 2 lipca bez ogródek pisał: „jestem przekonany, że to, co się dzieje w Polsce, to nie tylko ludzka tragedia, ale także historyczny test naszej woli i zdolności do zmuszenia Sowietów do zapłacenia wyższej ceny – nawet wygórowanej, jeśli to możliwe – za zniewolenie przez nich połowy Europy”185.

Tuż po obchodach Święta Niepodległości Reagan wyjechał do Wielkiej Brytanii. 8 lipca, na forum połączonych Izby Gmin i Izby Lordów, przekonywał o potrzebie wspomagania demokratycznych dążeń narodów znajdujących się pod wpływami radzieckimi. Nie zabrakło licznych wtrętów solidarnościowych – amerykański przywódca mówił m.in. o „sile ruchu »Solidarności«”. Zauważał: „z pewnością to nie demokracje urządziły najazd na Afganistan i nie one dławią polską »Solidarność«”186. Kilka dni później, sześć miesięcy po wydarzeniach z 13 grudnia, Reagan wygłosił okolicznościowe przemówienie w prezydenckim ośrodku wypoczynkowym w Camp David. Stwierdził, że polityka sankcji, egzekwowana w tym okresie, okazała się skuteczną bronią przeciw polskim władzom. Jak przekonywał szef Białego Domu, „z każdym dniem wpływ sankcji wzrasta” (zwłaszcza że „bratnie kraje” nie były w stanie pomóc pozbawionej kredytów PRL). Reagan wyraził też gotowość pomocy Polsce, ale pod stałymi warunkami: zniesienia stanu wojennego, uwolnienia internowanych oraz powrotu do dialogu ze społeczeństwem i „Solidarnością”. Oto najbardziej typowa forma szantażu finansowego. Prezydent wskazywał też przepaść dzielącą Polaków od ich rządu. „Sześć miesięcy temu ciemności opanowały Polskę po tym, jak rząd ogłosił »stan wojny« wobec własnego narodu. Dzisiaj duch Polaków pozostaje niezłomny” – zaznaczał. Na koniec obiecywał kontynuowanie niezależnej od sankcji pomocy humanitarnej187.

Szczególny wymiar miały obchody Tygodnia Narodów Ujarzmionych (w trzecim tygodniu lipca), nawiązujące do podobnych uroczystości ustanowionych przez prezydenta Dwighta Eisenhowera w 1959 r. Z oczywistych względów skupiły się one na Polsce i stały się swoistą kontynuacją polskiego dnia z końca stycznia188. W dotyczącej tego wydarzenia proklamacji nr 4953 z 19 lipca 1982 r. Reagan oświadczył: „w zeszłym roku byliśmy świadkami kolejnego tragicznego przykładu porażki tyranii w starciu z zasadami wolności. Wprowadzenie stanu wojennego […] stanowi gorzkie przypomnienie faktu, że dążenie do wolności i samostanowienia może być powstrzymane tylko siłą. Jasno wykazało ono moralne bankructwo systemu, który nie był zdolny zyskać poparcia swych obywateli przez ponad 35 lat sprawowania władzy”189.

W rozmowie z dziennikarzami, towarzyszącej podpisaniu proklamacji, szef Białego Domu dodawał: „kilka miesięcy temu otrzymałem list od liderów »Solidarności«, którzy przebywali w wolnym świecie w chwili zamachu rządzącej obecnie militarnej junty. Podkreślili oni, że reżimy totalitarne mogą być osłabiane »tylko poprzez pokojowy, społeczny nacisk«”. Dlatego też prezydent obiecywał rozwój i modernizację „naszego podstawowego środka międzynarodowej komunikacji – systemu międzynarodowych rozgłośni radiowych”. Na zakończenie zapewniał: „umiłowanie swobody, ogień wolności pali się w Polsce, a także pośród wszystkich narodów ujarzmionych. Przesyłamy dziś posłanie do przywódców »Solidarności«, Polaków i wszystkich tych, którym odmówiono wolności: wasza sprawa nie jest stracona. Nie jesteście zapomniani. Wasze dążenie do wolności żyje w waszych i naszych sercach. Z pomocą Boską ujrzymy kiedyś dzień, w którym razem przekonamy się o radościach wolności i ujrzymy pszenicę wyrastającą na kamieniach”190. Reagan cytował też Lecha Wałęsę, co wywołało ostre komentarze polskiej i radzieckiej prasy191.

Na wieść o organizacji Tygodnia gwałtownie zareagował również rzecznik polskiego rządu Jerzy Urban. Stwierdził on, że tą decyzją Reagan obraził Polaków, którzy jakoby pokładali ufność w ustroju socjalistycznym. Amerykański prezydent miał też zagrozić światowemu pokojowi, nazywając komunizm „diabolicznym złem”, które należy „wymazać z powierzchni ziemi”192. Strona polska doskonale zdawała sobie sprawę, że takie oświadczenia i akcje medialne Waszyngtonu nie wynikały jedynie z umiłowania wolności: miały przede wszystkim przeciwdziałać negatywnym tendencjom zmniejszania się opozycyjnej aktywności Polaków, a także uwiarygadniać przyjętą przez rząd linię polityczną193.

Retoryka tych wypowiedzi znacznie różniła się od ostrożnego języka amerykańskich polityków, używanego w bezpośrednich kontaktach z władzami polskimi. Można dodać, że podstawową wytyczną języka dyplomacji jest właśnie zmienianie poetyki narracji w zależności od jej adresatów. W oświadczeniach i deklaracjach przeznaczonych głównie na amerykański „rynek wewnętrzny” ton wypowiedzi wyraźnie się zaostrzał. Jednocześnie polski wywiad przekonywał (pewnie zbyt przesadnie), że w Waszyngtonie skłaniano się ku opinii, iż demonstracje z 1, 3 i 13 maja 1982 r. były nieudane i nie zrealizowały solidarnościowego hasła „zima wasza, wiosna nasza”194. Ambasada amerykańska w Warszawie miała być też przekonana o wewnętrznym rozbiciu polskiej opozycji195. W tych doniesieniach mogła się kryć część prawdy, choć apatię społeczną stwierdzono dopiero pod koniec roku.

Ostre słowa znacznie rzadziej były popierane czynami, niemniej w tym czasie decydowano się i na te ostatnie. Być może w kontekście wydarzeń majowych i nikłych skutków dotychczasowych posunięć Waszyngton rozszerzył 18 czerwca zasięg restrykcji związanych z eksportem sprzętu przemysłu naftowego i gazowego do ZSRR, potrzebnego do budowy gazociągu północnosyberyjskiego, argumentując to niezmienną sytuacją w Polsce (m.in. uwięzieniem Lecha Wałęsy i brakiem rozmów z „Solidarnością”)196. Od rezygnacji z rozwiązań stanu wojennego Reagan uzależniał też nową umowę z ZSRR dotyczącą handlu zbożem197. Zgodził się tylko na prowizoryczne przedłużenie o rok starej umowy z 1976 r.198 Nie zmienił więc swej pobłażliwej postawy w tej dziedzinie. Wyjaśniając tę decyzję na spotkaniu z amerykańskimi farmerami w Des Moines (Iowa) 2 sierpnia, podkreślał, że „nadal nie ma powodu do świętowania w Polsce”199. W tym okresie Reagan co jakiś czas przypominał o radzieckiej odpowiedzialności za problemy w PRL200.

Decyzje z 18 czerwca stanowiły zarazem kolejną próbę przekonania europejskich sojuszników do nałożenia sankcji na ZSRR, jednak ponownie nieudaną. Amerykańskie embargo na dostawy części do budowy gazociągu syberyjskiego spotkało się z żywym protestem ze strony RFN i Francji. Państwa te mimo sprzeciwów Waszyngtonu kontynuowały prace nad gazociągiem. Niemniej USA nie zamierzały rezygnować ze swej strategii. Próbowały przekonać do niej Watykan i ograniczyć – zdaniem wywiadu – wpływy ugodowego skrzydła Episkopatu Polski201.

Niespodziewanie silny opór sojuszników raz jeszcze uświadomił Waszyngtonowi osamotnienie na forum NATO w podejściu do polityki sankcyjnej. Próba pozyskania sprzymierzeńców w czerwcu nie mogła się powieść, skoro nie udała się nawet w grudniu 1981 r. Co więcej, polityka ta zaczęła wywoływać protesty również na wewnętrznym rynku amerykańskim. Nawet niektórzy republikanie zwracali uwagę na to, że sankcje doprowadziły jedynie do grupowych zwolnień w niektórych amerykańskich firmach (np. Caterpillar Tractor Company), nie zagroziły zaś gospodarce ZSRR ani nie pomogły w niczym Polsce. Prezydent nie mógł się zgodzić z tymi ocenami, formułowanymi zresztą najczęściej instrumentalnie w celu pozyskania lokalnego elektoratu202. Jest faktem, że w połowie lipca, tuż przed ogłoszeniem amnestii, w Warszawie doszło do spotkania wydziału rolniczego Polsko-Amerykańskiej Rady Gospodarczej – pierwszy raz od czternastu miesięcy. Obrady nie przyniosły jednak wymiernych rezultatów203. Sama amnestia nie wywołała wielu komentarzy; Reagan w wywiadzie dla „Le Figaro” mówił o zawodzie, z którym przyjął tę rzekomą liberalizację204.

Stłumienie ulicznych demonstracji z 31 sierpnia 1982 r. przyczyniło się do dalszych przewartościowań w amerykańskich reakcjach politycznych wobec problemu polskiego. 1 września w oświadczeniu odczytanym przez zastępcę rzecznika prasowego Białego Domu prezydent Reagan wyraził głębokie ubolewanie z powodu „aktów przemocy, które spowodowały tragiczne wypadki śmiertelne w Lubinie”205. Potępił także „użycie śmiercionośnej siły do pacyfikacji pokojowych demonstracji w Warszawie i innych miastach z okazji drugiej rocznicy »Solidarności«”. Oceniał, że demonstracje stanowiły dowód „siły oddania Polaków sprawie wolnych związków zawodowych i innych podstawowych wolności”, a ich stłumienie było „najnowszym przejawem stanu wojennego w Polsce”206. Ta zdecydowana reakcja (choć niewypowiedziana osobiście przez prezydenta) świadczyła o dobrej znajomości faktów.

Jeszcze ważniejsza decyzja zapadła dzień później. Datę 2 września 1982 r. można uznać za moment ostatecznego „przetrawienia” wydarzeń w Polsce i pełnego zdefiniowania nowych wytycznych amerykańskiej dyplomacji wobec władz PRL i „Solidarności”. Tego dnia przyjęto kolejną National Security Decision Directive (NSDD-54)207, w której prezydent Reagan podkreślał, że celem polityki amerykańskiej jest dążenie do integracji krajów Europy Wschodniej z resztą kontynentu poprzez wspieranie „nurtów liberalnych w regionie”, promowanie praw człowieka, wymianę kulturalną i naukową, zwiększanie ekonomicznych wpływów Zachodu, a także – last but not least – dążenie do niezależnej działalności związkowej208. Strategia ta wznawiała stosowaną już wcześniej wobec krajów Europy Wschodniej politykę dyferencjacji (differentiation): rozróżniania poszczególnych państw bloku i modyfikowania dyplomacji względem każdego z nich w zależności od sytuacji wewnętrznej danego państwa. Podjęto ją w związku z ostatecznym fiaskiem próby narzucenia sojusznikom z NATO jednej linii postępowania wobec Polski. Podstawowym elementem tego rozróżniania miał być stopień szeroko rozumianego przestrzegania praw człowieka. Zasada była prosta: im więcej tendencji liberalizacyjnych i niezależności względem Moskwy, tym życzliwszy stosunek Waszyngtonu (a co za tym idzie bliższa współpraca handlowa, kredytowa, kulturalna, naukowa itp.)209.

Nie może dziwić, że Polskę oceniano w tym zakresie jak najgorzej. 4 września w przemówieniu radiowym do narodu z okazji Dnia Pracy, wygłoszonym z prywatnego rancza nieopodal Santa Barbara, Reagan przekonywał: „u nas w Ameryce organizujemy w Dniu Pracy parady wspierające zasady wolności. W Polsce kilka dni temu ludzie zebrali się, by w sposób pokojowy uczcić drugą rocznicę »Solidarności« – ruchu robotniczego, który ożywił naszą nadzieję na zmiany bez przemocy i ustanowienie podstawowych praw człowieka w zamkniętej wspólnocie komunistycznej. Ich demonstracje zostały powitane bronią, petardami, gazem łzawiącym i armatkami wodnymi. Pamiętajmy, uczestnicząc w naszych imprezach i piknikach, jakie mamy szczęście, będąc wolnymi ludźmi”210. Dwa tygodnie później na ceremonii zaprzysiężenia nowych obywateli USA prezydent zaznaczył: „pamiętajcie o dzielnym narodzie polskim w dniu, kiedy składacie przysięgę wierności naszemu krajowi, tak ceniącemu wolność”211.

W analizach wewnętrznych Amerykanie traktowali demonstracje z 31 sierpnia jako poważny test dla ekipy gen. Jaruzelskiego ze strony Moskwy. Test, który nie wypadł jednoznacznie. Z jednej strony stłumienie protestów i szybkie przywrócenie porządku wzmocniły osobistą pozycję generała oraz zwiększyły zaufanie radzieckich towarzyszy, ale z drugiej strony gwałtowność protestów udowodniła, że sytuacja w Polsce nie była jeszcze ustabilizowana, a społeczne niezadowolenie miało charakter masowy. Powzięte środki pokazały ponadto, że reżim nie był w stanie zapobiec „dramatycznym, gwałtownym wybuchom powszechnego sprzeciwu”. Być może w analizie nieco przeszacowano skalę strajków, trafnie jednak zauważano, że osiągnięcie w PRL sytuacji pożądanej przez Moskwę mogło potrwać długo, a powodzenia w jednej dziedzinie (np. zaprowadzenie porządku) szły w parze z niepowodzeniami w innej (np. w gospodarce). Co ciekawe, wciąż nie wykluczano całkowicie możliwości radzieckiej interwencji, choć wspominano o niej marginalnie jako o rozwiązaniu ostatecznym212.

Ze względu na przyjętą 2 września dyrektywę nie może dziwić, że kiedy Sejm PRL zdelegalizował 8 października „Solidarność”, następnego dnia rząd amerykański rozszerzył sankcje wobec reżimu Jaruzelskiego, m.in. ostatecznie zniósł klauzulę najwyższego uprzywilejowania (KNU) w handlu z Polską213. W ocenie francuskiego MSZ decyzja ta miała charakter bardziej symboliczny („wyborczy”) i w rzeczywistości nie pociągała za sobą większych utrudnień214. Już dwa dni przed delegalizacją Francis J. Meehan poprosił o pilną rozmowę z możliwie najwyższym przedstawicielem PRL w celu przekazania głębokiego zaniepokojenia Waszyngtonu planami władz polskich oraz poinformowania, że decyzja będzie oznaczać dalsze pogorszenie stosunków bilateralnych. Amerykanie byli jednak świadomi, że pole manewru w tej sprawie jest niewielkie215.

O zniesieniu KNU Reagan poinformował w radiowym przemówieniu, które wygłosił ze swojego Rancho del Cielo. Oprócz tego przestrzegał: „od czasu wprowadzenia stanu wojennego polskie władze zapewniały świat, że są zainteresowane szczerym pojednaniem z Polakami. Wczorajsza decyzja ujawnia pustkę takich obietnic. Delegalizując »Solidarność«, niezależną organizację związkową, do której należała przytłaczająca większość polskich robotników i rolników, władze udowodniły, że nigdy nie miały jakiejkolwiek chęci przywrócenia jednego z najbardziej podstawowych praw człowieka – prawa przynależności do wolnego związku zawodowego […]. Polski reżim musi wiedzieć, że w reakcji na dalsze represje w Polsce zostaną przygotowane nasze kolejne kroki”. Nie sprecyzował jednak tych posunięć, mówił tylko o negocjacjach w tej sprawie prowadzonych z europejskimi sojusznikami. Współwiną za delegalizację związku obarczył Moskwę, zapewniając zarazem, że nie wierzy w śmierć „Solidarności”. „Ci, którzy znają Polskę, dobrze wiedzą, że dopóki ogień wolności płonie w sercach polskich mężczyzn i kobiet tak jasno i silnie jak dzisiaj, dopóty duch »Solidarności« pozostanie siłą witalną w Polsce” – przekonywał. Na zakończenie powtórzył stałą listę żądań amerykańskich: zniesienie stanu wojennego, uwolnienie Lecha Wałęsy i jego kolegów oraz dialog z Kościołem i „Solidarnością”216. Wystąpienie to skrytykował m.in. Mieczysław Rakowski217.

Pięć dni później Larry M. Speakes, zastępca sekretarza prasowego Białego Domu, zwrócił uwagę na strajk w Gdańsku, zorganizowany w związku z delegalizacją „Solidarności”: „w czasie tych smutnych dziesięciu miesięcy trwania stanu wojennego spontaniczne akcje robotników w Gdańsku i gdzie indziej wyraźnie ukazują ich poparcie dla demokracji i wolnych związków zawodowych. Jednocześnie działania władz równie jasno określają ich stosunek do tych spraw i podkreślają trafność poglądów prezydenta na sytuację w Polsce, wyrażonych w ostatnią sobotę”218. Amerykanie wezwali zarazem zachodnich sojuszników do przyjęcia własnych środków represyjnych wobec polskiego reżimu, ale czynili to bez przekonania, gdyż zdawali sobie sprawę, że Europejczycy nie pójdą za ich przykładem219.

Przyjęta 9 października decyzja o zniesieniu klauzuli najwyższego uprzywilejowania weszła w życie 27 października. Podpisując stosowny dokument, prezydent Reagan raz jeszcze przekonywał: „polski rząd stanu wojennego, delegalizując niezależny związek zawodowy »Solidarność«, podjął kroki zmierzające do wzrostu represji wobec polskiego narodu”220. Na forum NATO Amerykanie zapewniali jednak, że delegalizacja NSZZ nie stanowiła końca „politycznej walki w Polsce”, a wolnościowe aspiracje „z powodzeniem przetrwają obecne próby ich zniszczenia”. Spodziewano się przy tym kolejnej fali strajków w Polsce – 10 listopada221. W tym kontekście niepowodzenie akcji zainicjowanej przez Tymczasową Komisję Koordynacyjną „Solidarności” musiało wpłynąć na modyfikację amerykańskich ocen siły środowisk solidarnościowych.

W październiku Reagan spotkał się z przedstawicielami Kongresu Polonii Amerykańskiej. Po rozmowach nie wydano żadnego komunikatu, ale o ich przebiegu poinformował dziennikarzy prezes Alojzy Mazewski. Chwalił on twardą postawę prezydenta i decyzję o zawieszeniu KNU, choć podkreślał, że należy uniknąć ogłoszenia niewypłacalności Polski, co zwolni polskie władze ze spłaty długów222. Uwidoczniła się tu podzielana przez część członków administracji prezydenta obawa przed przeszarżowaniem w taktyce względem PRL.

Krytyce działań polskich władz towarzyszyło rozwijanie przez Waszyngton pomocy na rzecz emigracyjnych struktur „Solidarności”, dzięki którym – jak przekonywało MSW – chciał on uzyskać również korzyści operacyjne (CIA miała np. pomagać emigracyjnej opozycji w tworzeniu kanałów łączności z Polską i przerzutu, werbować agentów spośród łączników itp.)223. Tendencji tej nie mogła zmienić tradycyjna obecność polskiego szefa MSZ Stefana Olszowskiego na obradach ONZ w Nowym Jorku w końcu września, zwłaszcza że przyjął on buńczuczną postawę (mówił m.in. o imperialistycznych ośrodkach propagandy i antypolskiej kampanii Stanów Zjednoczonych)224.

Dokładnie jedenaście miesięcy po wprowadzenia restrykcji w stosunkach handlowych z Moskwą Biały Dom próbował przeanalizować i ocenić swoją dotychczasową politykę sankcji wobec Polski i ZSRR. 29 listopada Rada Bezpieczeństwa Narodowego wystosowała Dyrektywę nr 66, w której poruszono m.in. sprawę relacji gospodarczych między Wschodem i Zachodem. Z uwagi na brak współpracy ze strony europejskich sojuszników i krytykę wewnętrzną prezydent postanowił wycofać się z embarga na dostawy sprzętu do wydobycia gazu i ropy, ale utrzymał pozostałe sankcje225. Była to dotkliwa, prestiżowa porażka Stanów Zjednoczonych, które ugięły się pod naciskami państw Europy Zachodniej, nie miała ona jednak większego wpływu na postawę polityczną względem „Solidarności” i PRL. Pewnym zadośćuczynieniem dla USA była deklaracja Kanady, RFN, Francji, Włoch, Japonii i Wielkiej Brytanii, że żadne z tych państw nie zawrze z ZSRR porozumienia, które zwiększałoby militarny i strategiczny potencjał Moskwy lub po prostu wspierało radziecką gospodarkę, a nie przynosiło korzyści drugiej stronie umowy226. Waszyngton starał się interpretować te posunięcia jako wyraz rosnącej jedności NATO i oficjalnie wyrażał zadowolenie z faktu, że sojusz znów mówi jednym głosem. Było to robienie dobrej miny do złej gry, zwłaszcza że Reagan oficjalnie zrezygnował z prób przeforsowania sankcji na forum paktu i zgodził się, by były one traktowane jako odrębna decyzja USA227.

Podobnie jak wcześniej, niepowodzenia na płaszczyźnie ekonomicznej Biały Dom rekompensował sobie nasilaniem akcji medialnych i zaostrzaniem retoryki. W wystąpieniu z okazji zbliżających się corocznych obchodów przyjęcia 15 grudnia 1791 r. pierwszych dziesięciu poprawek do amerykańskiej konstytucji (tzw. karty praw) Reagan przekonywał: „13 grudnia 1981 r. polski rząd wojskowy postanowił zgasić płomienie wolności wzniecone przez »Solidarność«. Wysiłki totalitarnego reżimu mające na celu zniszczenie »Solidarności« zniweczyły marzenia i aspiracje całego narodu, sięgającego po wolność, niezależność i podstawową ludzką godność. Tragedia brutalnego stłumienia dążeń narodu polskiego przekracza granice tego kraju i sięga serc wszystkich tych, którzy troszczą się o prawa i dobro wszystkich ludzi”228. W tym samym czasie w związku ze zbliżającą się rocznicą wprowadzenia stanu wojennego prezydent wystąpił z okolicznościową proklamacją, w której ogłosił 12 grudnia 1982 r. „dniem modlitwy za Polskę i solidarności z Polakami”. W proklamacji wyraził poparcie dla „Solidarności” – nazwano ją „samodzielnym ruchem robotniczym zlikwidowanym przez rząd generałów, deklarujących reprezentowanie klasy robotniczej”. Amerykański przywódca przekonywał, że „»Solidarność« formalnie została usunięta, lecz jej ideały wolnego ruchu związkowego i pokojowych przemian nigdy nie zostaną zniszczone”. Na zakończenie namawiał obywateli amerykańskich do modlitwy za Polskę i uczestniczenia w „odpowiednich uroczystościach” w celu „zademonstrowania naszego stałego poparcia dla ich [Polaków – przyp. P.P.] dążenia do większej wolności”229.

Ceremonia podpisania proklamacji odbyła się w Białym Domu w obecności przedstawicieli Polonii i Kongresu. W trakcie uroczystości jedenastoletnia Basia Piasecki złożyła kwiaty przed pobliskim pomnikiem Tadeusza Kościuszki przy dźwiękach pieśni Sto lat, którą zaśpiewali zgromadzeni Polacy. Podpisując dokument, prezydent stwierdził: „Lech Wałęsa dawno temu mówił o pszenicy, która rośnie na kamieniach: o tym, jak wolność wyrasta czasem w wyniku represji, jak represje skutkują wzmocnieniem determinacji tych, którzy żyją w mrokach tyranii […], oraz wzrostem heroizmu i ideałów reprezentowanych przez Polaków i członków »Solidarności« […]. W niedzielę módlmy się z ufnością – ufnością, że pszenica pewnego dnia wyrośnie na kamieniach w Polsce i innych krajach cierpiących brutalny ucisk”230.

Jednocześnie dało się wyczuć zmianę w retoryce Reagana: wyraził on zadowolenie ze zwolnienia Lecha Wałęsy i kilkakrotnie powtórzył, że USA są gotowe pozytywnie odpowiedzieć na liberalizacyjne posunięcia władz polskich. Była to zapewne reakcja na nieformalne zapowiedzi rewizji stanu wojennego, sygnalizowane w tym czasie przez otoczenie gen. Jaruzelskiego. Przedstawiając stały katalog żądań wobec PRL, prezydent nie użył słowa „solidarność”, tylko „utworzone w sposób wolny związki zawodowe”. Granica ustępstw była jednak jasna: „Stany Zjednoczone mogą odpowiedzieć tylko na czyny, a nie na słowa. Nie jesteśmy zainteresowani symbolicznymi czy pustymi gestami, które nie mają nic wspólnego z prawdziwą zmianą sytuacji w dzisiejszej Polsce – albo zastępują jedną formę ucisku drugą”231. To samo rozumowanie uwidaczniało się w amerykańskich analizach wewnętrznych: choć pozytywnie oceniano zwolnienie Wałęsy i pogłoski o liberalizacji, czekano na konkrety i zamierzano reagować tylko w razie istotnych zmian jakościowych232. Dodajmy, że w tym czasie Izba Reprezentantów wezwała polskie władze do natychmiastowego zniesienia stanu wojennego233.

Reżim gen. Jaruzelskiego nie był jeszcze gotowy do takich decyzji, a formuła zawieszenia stanu wojennego w świetle powyższych słów nie mogła zadowolić USA. 13 grudnia 1982 r. sekretarz stanu George Shultz stwierdził, że pomysł zawieszenia promowany przez Jaruzelskiego nie spełniał żadnego z trzech podstawowych wymagań NATO wobec PRL ani nie mógł implikować odejścia od polityki sankcji. Być może w reakcji na tę wypowiedź dzień później rząd polski zagroził zerwaniem współpracy naukowej i kulturalnej z amerykańskimi instytucjami federalnymi, atakując propagandową działalność United States Information Agency (USIA)234. Do zerwania jednak nie doszło: obie strony często pokazywały kły, ale gryzły zaskakująco rzadko.

W pierwszych miesiącach 1983 r. atmosfera się nie poprawiła. Komentatorzy francuscy oceniali, że zdecydowana polityka amerykańska stanowiła dla władz polskich główną przeszkodę w odbudowie relacji z Zachodem235. Na ten stan rzeczy nie wpłynęły też zmiany na Kremlu, gdzie po śmierci Breżniewa w listopadzie 1982 r. władzę przejął Jurij Andropow. Jak zauważał Reagan 8 stycznia w przemówieniu radiowym do narodu, „mamy nadzieję, że nowe przywództwo w Moskwie zrozumie, iż w radzieckim interesie leży zatrzymanie rozlewu krwi w Afganistanie, powściągliwość na Bliskim Wschodzie, zezwolenie na reformy, a dzięki temu wzmocnienie stabilności w Polsce”, a także rozbrojenie236. Trudno przypuszczać, by ZSRR po prostu się na to zgodził.

Na początku 1983 r. ciągnęła się sprawa zatrzymanego w 1981 r. polskiego szpiega Mariana Zacharskiego. Obie strony nie stroniły od złośliwości, wycofując akredytacje dziennikarzom237; strona polska protestowała przeciw audycjom Głosu Ameryki, a amerykańska odnotowywała nękanie swych placówek dyplomatycznych przez MO238. W tym okresie punkt zapalny stanowiła również sprawa amerykańskiego uczonego Garreta Sobczyka, pracującego od 1979 r. we Wrocławiu i współpracującego z „Solidarnością”, który w lutym 1983 r. został wydalony z Polski239. Decyzję o wydaleniu ogłoszono jeszcze w grudniu, ale przez kilka tygodni Sobczyk ukrywał się wśród polskich przyjaciół i twierdził, że był ofiarą pogarszających się stosunków polsko-amerykańskich240. W sprawę zaangażowali się kongresman Butler C. Derrick i amerykańska placówka w Warszawie241.

Atmosfery nie poprawiały ponadto emocjonalne nieraz wystąpienia prezydenta Reagana, który co jakiś czas podkreślał swoją sympatię dla „Solidarności”, posługując się wyrazistą socjotechniką. Na przykład w przemówieniu wygłoszonym 22 lutego na corocznej konferencji organizacji kombatanckiej American Legion stwierdził: „łączymy się w duchu z milionami ludzi w Polsce i innych krajach zdominowanych przez ZSRR”. Podzielił się także osobistą refleksją: „pewnego dnia otrzymałem zdjęcie przemycone z Polski. Byłem bardzo dumny, że zostało ono przemycone tylko po to, żeby dotarło do mnie. To była niewielka fotografia przedstawiająca drobną, małą dziewczynkę i małego chłopca trzymających tabliczkę z napisem po polsku. Do zdjęcia było dołączone tłumaczenie: »nasz ojciec siedzi w więzieniu za ’Solidarność’«. To smutne spojrzenie, ten patos widoczny na twarzy dziewczynki – była to najbardziej wzruszająca rzecz, jaką możecie sobie wyobrazić”242. Niewiele później, 8 marca 1983 r., podczas spotkania z przedstawicielami Narodowego Stowarzyszenia Ewangelików, oceniając politykę ZSRR, Reagan użył słynnego określenia „imperium zła”, które wywołało oburzenie całego bloku wschodniego243. To wyraźne manifestowanie solidarności z Polakami i krytykowanie komunizmu były cechami charakterystycznymi postawy politycznej Waszyngtonu, niewystępującymi w takiej skali w żadnym innym kraju zachodnim.

Przedmiotem międzypaństwowego sporu pozostawała również m.in. nominacja Jacka Scanlana na ambasadora w PRL244 i kwestia polskiego personelu ambasady245. Podkreślmy, że obie strony po wprowadzeniu stanu wojennego wzajemnie nie uznawały swoich ambasadorów. Źródłem niesnasek były też amerykańskie reakcje na obchody 1 i 3 Maja w 1983 r. w Polsce oraz rozbijanie „nielegalnych zbiegowisk”: w Departamencie Stanu przy tej okazji nieoficjalnie porównywano Jaruzelskiego (przynajmniej w relacji polskiej ambasady) wręcz do Hitlera i Mussoliniego246. Kilka dni później z inicjatywy polonijnych kongresmanów w Kongresie uczczono rocznicę Konstytucji 3 maja, skupiając się jednak na wątkach historycznych, a nie bieżących247. Sam Reagan wystosował pismo do kilkudziesięciu uczestników wiecu na rzecz „Solidarności” zgromadzonych 1 maja przed Białym Domem; wyraził w nim swe poparcie dla polskiej opozycji i wezwał polskie władze do rzeczywistych gestów liberalizacyjnych. „Oddajemy cześć odwadze Polaków – pisał – każdego dnia narażających się na zastraszanie i nękanie. Ich bohaterski opór wobec rządowych prób stłumienia »Solidarności« stanowi dla nas inspirujący dowód nieposkromionego pragnienia wolności obecnego w sercach mężczyzn i kobiet na całym świecie”248. Takie słowa nie mogły się podobać polskim władzom.

Niezależnie od tych przeszkód w maju 1983 r. doszło do ograniczonego przesilenia w twardej polityce amerykańskiej. Ze względu na mimo wszystko dostrzeganą ogólną liberalizację sytuacji w Polsce (trwające zawieszenie stanu wojennego, zapowiedź wizyty Jana Pawła II i amnestię dla więźniów politycznych) 13 maja prezydent Reagan podpisał dokument pt. „Następne kroki wobec Polski”, wytyczający nową linię w strategii wobec ekipy Jaruzelskiego i „Solidarności”. Dokument ten do dziś pozostaje tajny, niemniej za badaczami problemu można stwierdzić, że prowadził on do przytępienia antypeerelowskiego ostrza i zastosowania wzmiankowanej już metody zwanej „krok po kroku” (step by step) lub też strategią „małych kroków”. Polegała ona na uzależnieniu znoszenia poszczególnych sankcji od następujących po sobie posunięć liberalizacyjnych polskich władz: zwalniania więźniów politycznych, podjęcia dialogu z opozycją, zniesienia stanu wojennego itp.249

Dobre rozeznanie w założeniach prezydenckiego dokumentu przynosi odtajniona niedawno notatka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, będąca podstawą wystąpienia zastępcy asystenta sekretarza stanu Marka Palmera na obradach Rady Północnoatlantyckiej 19 maja 1983 r. Podczas narady Palmer streścił sojusznikom założenia strategii step by step. Podkreślił, że nie oznaczała ona odejścia od linii politycznej ustalonej 11 stycznia 1982 r. przez sojusz. Stwierdził ponadto, że wobec braku znaczącego postępu w sprawie przestrzegania praw człowieka Waszyngton nie zamierzał odstępować od polityki sankcji ani zgadzać się na nowe kredyty dla Polski. O jakie więc kroki chodziło? Okazuje się, że dotyczyły one przede wszystkim kwestii rozłożenia polskich długów (wobec podmiotów państwowych) – nie była to zatem sfera, na której najbardziej zależało ekipie gen. Jaruzelskiego, za to Zachód myślał po prostu o odzyskaniu swoich pieniędzy. Pierwsze reakcje mogła wywołać pielgrzymka papieska wraz z następującą po niej amnestią dla więźniów politycznych. W razie spełnienia tych warunków przewidywano porozumienie w sprawie spłaty polskich długów za rok 1981 oraz skromne ustępstwa w restrykcjach połowowych. Ten punkt – pierwszy amerykański krok – zamierzano głosić otwarcie250.

Dalszymi planami podzielono się już tylko w gronie sojuszniczym. Drugi krok, będący odpowiedzią na postępującą liberalizację w Polsce (zaprzestanie szykan wobec Wałęsy i innych wypuszczonych więźniów, postępy w reformie gospodarki, stworzenie rad robotniczych, pomoc rządowa dla prywatnego rolnictwa itp.), stanowiło rozpoczęcie rozmów na temat rozłożenia spłat długów za rok 1982. Trzeci krok zakładał analogiczne negocjacje dotyczące roku 1983. Zastrzegano zarazem, że poszczególne kroki ustalała wyłącznie strona amerykańska i nie podlegały one negocjacjom. Co więcej, tylko zakończenie jednej fazy mogło rozpoczynać kolejną. Jak widać, proponowane reakcje nie miały charakteru przełomowego i były w sumie ograniczone. W Waszyngtonie rozumiano, że zestawianie praw człowieka z rozmowami o długach mogło budzić kontrowersje, ale przekonywano, że był to efektywny instrument wymuszania zmian w PRL bez konieczności rezygnacji z popierania „Solidarności” i potrzeby normalizowania relacji z ekipą gen. Jaruzelskiego251.

Mimo ograniczonego charakteru strategii „krok po kroku” można stwierdzić, że Stany Zjednoczone rezygnowały ze wspomnianej, nieprzejednanej strategii „zerowego punktu wyjścia”. O ile do tej pory warunkiem zmiany polityki amerykańskiej miało być dopiero całościowe spełnienie trzech podstawowych postulatów, o tyle teraz przewidywano cząstkowe posunięcia w zamian za częściowe postępy (choć, jak wiemy, podobne pomysły pojawiały się wcześniej). Nie chodziło zatem o gruntowne przewartościowanie, ale raczej o modyfikację dostosowaną do aktualnej sytuacji – obie taktyki w gruncie rzeczy niewiele się różniły. Nie rezygnowano przecież z iunctim między sytuacją opozycji a klimatem bilateralnych stosunków państwowych i finansowo-gospodarczych. Nadal po cichu liczono na to, że plan „krok po kroku” w rezultacie doprowadzi do rozpadu reżimu. Zgodnie z zapowiedziami i rozwojem sytuacji w Polsce w kolejnych tygodniach nastąpiła pewna zmiana stanowiska USA w sprawie zadłużenia Polski: na spotkaniu Klubu Paryskiego w końcu czerwca 1983 r. Amerykanie warunkowo przystali na pomysł nowego rozłożenia części polskiego długu252.

Treść dokumentu „Next Steps on Poland” pośrednio można wyczytać również z analizy reakcji najważniejszych europejskich sojuszników USA – Wielkiej Brytanii, Francji i RFN – na tę inicjatywę. Nie była ona jednoznacznie pozytywna. Państwa te zapoznały się z amerykańskimi propozycjami kilka dni po 13 maja za pośrednictwem swych ambasad w Waszyngtonie. Europejczycy przyjęli ostrożniejszą postawę niż Amerykanie, choć być może chodziło tylko o grę z potężnym sojusznikiem i utrzymywanie go w niezręcznej pozycji pewnej izolacji. Tendencje te uwidoczniły się na spotkaniach Rady Północnoatlantyckiej, które odbyły się 19 i 30 maja 1983 r. Najważniejsze państwa europejskie nalegały, by Biały Dom nie realizował swej inicjatywy przed wizytą Jana Pawła II, która miała być sprawdzianem realności tendencji liberalizacyjnych w Polsce. Niemcy i Francuzi nie zamierzali przed pielgrzymką wykonywać gestów świadczących o ociepleniu stosunków, Brytyjczycy zaś nie podjęli w tym względzie decyzji. Jednocześnie jednak Europejczycy wyrazili opinię, by USA nie wiązały bezpośrednio i ściśle polityki wewnętrznej w Polsce z negocjacjami w sprawie rozłożenia polskich długów (choć nie negowano takiego związku), ponieważ – jak się okazało – zamrożenie tych negocjacji stało się dla władz PRL stosunkowo korzystne. Kontrowersje wśród sojuszników wywołał też stopień zależności propozycji amerykańskich od strategii NATO. Waszyngton w sposób naturalny dążył do utożsamienia tych dwóch podmiotów. Nie podobało się to Francuzom, a zwłaszcza Niemcom (Waszyngton wyraził rozczarowanie ich postawą), Brytyjczycy zaś nalegali, by przynajmniej z zewnątrz retoryka członków paktu była jednolita i zgodna (widać tu element linii amerykańskiej w postawie Londynu)253.

Doszło zatem do niespotykanej sytuacji, w której to państwa europejskie, a nie USA, okazały się bardziej niechętne ewolucji stanowiska wobec PRL i wybrały opcję wait and see254. Przypadek ten nie powinien jednak zbytnio dziwić. Wydaje się, że w tych międzysojuszniczych dysputach chodziło nie tylko o Polskę, ale przede wszystkim o walkę o wpływy w NATO. Państwom europejskim, walczącym o niezależność, nie podobały się ani ostrzejsze, ani bardziej miękkie pomysły Białego Domu, jeśli miałyby zostać utożsamione z polityką sojuszu. Ze względu na opór swych partnerów decydenci w Białym Domu nie mieli całkowitej swobody działania – nie mogli tak po prostu zlekceważyć opinii pozostałych państw członkowskich.

Należy też pamiętać, że w ramach strategii step by step Amerykanie nie planowali w tym czasie ani zniesienia sankcji, ani zakończenia bojkotu dyplomatycznego. 15 czerwca 1983 r. przed senacką Komisją Spraw Zagranicznych sekretarz stanu Shultz zapewniał, że w kontaktach z Rosjanami jasno wyrażał „nasze zaangażowanie w kierunku złagodzenia represji i cierpienia gospodarczego w Polsce”255. O odwilży nie mogło być zatem mowy. Dowodziło tego przemówienie Ronalda Reagana wygłoszone 23 czerwca 1983 r. na spotkaniu z przedstawicielami KPA w Chicago z okazji wizyty Jana Pawła II w Polsce. Na takim forum prezydent pozwolił sobie na najostrzejszą retorykę. Przypomniał swoje krytyczne stanowisko wobec wprowadzenia stanu wojennego. Podkreślił nadzieje, które USA wiązały z działalnością opozycji, i zapewnił o żywotności „ducha »Solidarności«”. Wskazał na historyczną wagę wizyty papieża, nazywając ją „inspiracją dla wszystkich, którzy cenią sobie wolność”. Jego zdaniem, wizyta ta „wyraźnie pokazała, że nikt nie może złamać ducha Polaków. Poruszające słowa polskiego hymnu »jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy« są dziś prawdziwsze niż kiedykolwiek. Duch »Solidarności«, który jednoczy Polaków ze wszystkimi wolnymi ludźmi, nigdy nie był silniejszy”. Reagan skrytykował ponadto polski rząd za brak woli porozumienia z narodem i zasugerował, że gdyby nie sąsiedzi („zdajecie sobie sprawę, o którego sąsiada szczególnie mi chodzi”), Polacy sami poradziliby sobie z własnymi problemami. Zaprezentował dwa „antyradzieckie” dowcipy i zacytował list, w którym niewymieniona z nazwiska autorka, odwiedziwszy PRL, porównała ją do hitlerowskiego obozu koncentracyjnego256.

Nic dziwnego, że ambasada polska w Waszyngtonie zareagowała oburzeniem na to wyjątkowo ostre wystąpienie, choć trzeźwo zauważała, że poza retoryką merytoryczne tezy Reagana (nawoływanie do dialogu) tak naprawdę zbytnio nie odbiegały od ugodowej linii Watykanu i urzeczywistniały nowo wprowadzoną strategię step by step257. Jest faktem, że Reagan po raz kolejny nawoływał nie do relegalizacji „Solidarności”, tylko do podjęcia dialogu z „utworzonymi w sposób wolny związkami zawodowymi”258. To znamienna, choć na pierwszy rzut oka słabo widoczna zmiana w retoryce amerykańskiej, występująca od końca 1982 r.

Co więcej, w komentarzach ambasady dotyczących reakcji Kongresu na pielgrzymkę papieską zwracano uwagę na uznanie kongresmanów dla koncyliacyjnej polityki Jana Pawła II i uwypuklanie roli Kościoła kosztem „Solidarności”259. Trudno ocenić, w jakim stopniu te oceny były wiarygodne. Wizyta papieska, a zwłaszcza prywatna rozmowa z gen. Jaruzelskim, skłoniła niektórych dziennikarzy amerykańskich do przypuszczeń, że być może udałoby się doprowadzić do jakiegoś kompromisu między władzą a społeczeństwem ze szkodą dla Lecha Wałęsy. Reagan nie chciał jednak komentować tych refleksji260. Jest poza tym prawdą, że strona polska często interpretowała ostrą retorykę amerykańską jako wynik wewnętrznej gry politycznej, obliczonej na zyskanie poparcia Polonii, centrali związkowej AFL-CIO (domagającej się radykalnych sankcji wobec Polski261) i części opinii publicznej. W tych kategoriach postrzegano np. zgłoszoną w tym czasie w Kongresie inicjatywę nadania Wałęsie honorowego obywatelstwa amerykańskiego262. Czy MSZ bagatelizowało problem, czy realnie oceniało sytuację? W tym przypadku druga możliwość wydaje się bardziej prawdopodobna.

Niepewni sojusznicy

Francuscy analitycy oceniali, że oprócz Waszyngtonu najostrzej na wprowadzenie stanu wojennego zareagowały Holandia, Portugalia, Turcja i Włochy. Według Paryża, ostre reakcje polityków portugalskich były elementem wewnętrznej gry politycznej263. Za retoryką nie szły jednak czyny: w Lizbonie nie zdecydowano się nałożyć nowych restrykcji na ZSRR (pewne ograniczenia wprowadzono po inwazji na Afganistan)264. Tymczasem portugalscy dokerzy ogłosili bojkot polskich statków265. Holendrzy z kolei już na początku 1982 r. zdecydowali się wysłać do Polski przedstawiciela MSZ w randze dyrektora politycznego266. Zarazem Haga nie złamała litery bojkotu, a w kolejnych latach ostrożnie podchodziła do ewolucji sytuacji w Polsce, np. po amnestii z 1984 r., podobnie jak większość członków NATO i EWG, postanowiła czekać na rozwój sytuacji i nie podejmować zbyt pośpiesznych decyzji. Z konkretnych posunięć planowała tylko podnieść rangę wzajemnych wizyt dyplomatycznych i rozważyć podjęcie rozmów kredytowych czy kwestii polskiego członkostwa w MFW267. Spore problemy z oceną sytuacji w Polsce miała Turcja, sama doświadczona okresami rządów wojskowych. I tu jednak nałożono podstawowe restrykcje na PRL (włącznie z bojkotem dyplomatycznym i wstrzymaniem kredytów), a także ograniczenia względem ZSRR (niewynikające zresztą jedynie z sytuacji w Polsce): w handlu oraz transporcie morskim, kolejowym i drogowym, a także we współpracy kulturalnej, naukowo-technicznej i turystycznej268.

Ponadto Francuzi zwracali uwagę na ostrą retorykę Belgii: premier Wilfried Martens mówił o sprzeczności komunizmu z wolnościami demokratycznymi269, a szef MSZ Leo Tindemans podkreślał szczególne wyczulenie swej ojczyzny na sytuację w Polsce z racji „więzi historycznych” i bliskiej współpracy belgijskich central związkowych z „Solidarnością”270. Jednocześnie belgijskie MSZ sceptycznie oceniało efektywność polityki sankcji; co więcej, w przeciwieństwie do np. Holandii, Tindemans zgodził się spotkać w październiku 1982 r. w Nowym Jorku z Józefem Czyrkiem (choć w tej sprawie wahały się nawet Niemcy)271.

Jak widać, francuska klasyfikacja miała charakter upraszczający i niekiedy zwyczajnie błędny. Warto dodać, że zdecydowane wypowiedzi w sprawach polskich formułował południowy sąsiad USA – Meksyk, gdzie wprowadzenie stanu wojennego jeszcze wzmocniło tendencję miejscowych władz do traktowania spraw polskich na równi z kryzysem w Nikaragui, Salwadorze lub Afganistanie. W odczytanym 23 grudnia oświadczeniu szef meksykańskiego MSZ Jorge Castaneda wprost nawoływał państwa Układu Warszawskiego z ZSRR na czele do powstrzymania się od interwencji w Polsce272.

Ciekawe, że na francuskiej liście zabrakło Londynu, którego reakcje określono jako umiarkowane. Mogłoby się wydawać, że najlepszym przykładem państwa realizującego linię amerykańską – poza samym Waszyngtonem – powinna być właśnie tradycyjnie proatlantycka Wielka Brytania, rządzona przez Margaret Thatcher – bliską Reaganowi ideowo. Ogólnie teza ta okazuje się prawdziwa, choć postawę Londynu należałoby określić jako bardziej złożoną. W warstwie retoryki i antykomunizmie Żelazna Dama nie ustępowała swemu amerykańskiemu koledze, ale już w kwestii negocjacji finansowych z Polską zajmowała bardziej miękkie stanowisko niż Francja273. Wpływ na pierwsze reakcje Londynu miał ponadto fakt, że w drugiej połowie 1981 r. Królestwo przewodziło w EWG – tym ostrożniej musiało kształtować swą postawę. Jak zobaczymy, różnice uwidaczniały się również w konkretnych posunięciach politycznych. Można powiedzieć, że linia amerykańska była w Londynie przepuszczona przez filtr europejski. Jak wspomina sama Thatcher, prawodawstwo stanu wojennego było co prawda „moralnie nie do zaakceptowania, ale fakt ten wcale nie ułatwiał sformułowania właściwej odpowiedzi”274. Opinię tę można z pewnym uproszczeniem przypisać wszystkim dyplomacjom zachodnim.

Według francuskiego premiera Pierre’a Mauroy, rząd brytyjski (wraz z RFN) miał okazać skrajną rezerwę wobec wydarzeń 13 grudnia. Ocena ta jest wyraźnie przesadzona – być może miała na celu zatarcie niekorzystnego wrażenia po francuskich deklaracjach, o których jeszcze będzie dalej mowa. Pozostaje faktem, że Wielka Brytania nie zgodziła się na szybko wysuniętą inicjatywę wysłania do Polski misji MOP – poparło ją wiele krajów europejskich, w tym Francja275. Przewodniczący MOP Francis Blanchard w reakcji na stan wojenny stwierdził zresztą, że prawodawstwo żadnego kraju nie może naruszać prawa do tworzenia niezależnych i wolnych związków zawodowych276.

W prasie amerykańskiej pojawiły się głosy, że konserwatywny rząd brytyjski (mocno skonfliktowany z własnymi związkami zawodowymi) krytycznie oceniał kierownictwo „Solidarności” i życzliwie patrzył na Jaruzelskiego jako „mniejsze zło” w obliczu radzieckiej interwencji277. Warto zarazem zauważyć, że po 13 grudnia dość duże możliwości manewru wciąż miała British Council, która starała się prowadzić szerokie działania i nie spotkała się z szykanami ze strony władz polskich. 14 grudnia warszawska placówka tej instytucji pisała do londyńskiej centrali: „biuro i biblioteka są dzisiaj otwarte i starają się prowadzić w miarę możliwości business as usual, choć morale miejscowego personelu jest, rzecz jasna, bardzo niskie”278. W kierownictwie instytucji niezbyt życzliwie oceniano restrykcje nałożone na Polskę. Sam ambasador Cynlais James, mając na myśli sprawy związane z British Council, podkreślał: „nie wydaje mi się, by karanie polskiej inteligencji powinno stać się częścią naszej polityki”279. W tych nerwowych dniach na King Charles Street przemyśliwano jednak nad ewakuacją z Polski części personelu placówki i opracowywano szczegółowe plany takiej operacji280. Napięcie odbiło się na zdrowiu ambasadora, który 30 grudnia przyleciał do Londynu i udał się prosto do szpitala281.

Czy rzeczywiście reakcja Brytyjczyków była zdecydowanie łagodniejsza od retoryki ich historycznych sojuszników zza Atlantyku? Według doniesień polskiego wywiadu (którym nie można w pełni wierzyć), decyzja gen. Jaruzelskiego w opinii polityków brytyjskich wynikała z pobudek narodowych, żądania „Solidarności” interpretowano zaś jako nierealistyczne. Kształtującą się strategię USA uznano za błędną, a ruchy francuskie – za „niezrównoważone oraz pozbawione zdrowego rozsądku”. Sankcje i żądania polityczne określono jako nierealne. Brytyjczycy doszli do wniosku, że Zachód nie docenił sprawności polskiego aparatu represji. Pojawiły się prognozy, że w ciągu siedmiu lat ekipa Jaruzelskiego może wyciągnąć Polskę z kryzysu gospodarczego282. Stało się dokładnie odwrotnie – ze zgodnością co do roku. Ponownie należy zapytać, w jakim stopniu polski wywiad opisywał prawdziwe nastroje, a w jakim je przejaskrawiał, by zadowolić adresatów i przełożonych. Prawdopodobnie w tym wypadku w grę wchodziła druga możliwość.

Już 13 grudnia do świeżo utworzonej organizacji Solidarity with Solidarity zaczęli wstępować posłowie parlamentu i członkowie Izby Lordów283. Specyficzne nastawienie Brytyjczyków stara się zrozumieć Marek Garztecki: „Margaret Thatcher poszła za Reaganem, mimo całego sceptycyzmu wobec »Solidarności«. Należy pamiętać, że na początku lat osiemdziesiątych po raz pierwszy od II wojny światowej zaistniały niesłychanie bliskie związki personalne między przywódcami Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Przekładało się to na dosyć bliską współpracę polityczną. Dodatkowo Thatcher oraz grupa ludzi, którzy ją intelektualnie wspierali, była może nie tak bardzo ideologicznie moralna i antykomunistyczna jak Reagan (który święcie oburzony pytał »czemu my tych skur…ynów głaszczemy«), ale podzielała jego poglądy i pytała: »czemu jesteśmy tak grzeczni? Przecież możemy pokazać siłę«. Dojście Reagana do władzy wzmocniło Thatcher i wpływy zwolenników twardszego kursu w Partii Konserwatywnej”284.

W podobnym tonie politykę brytyjską opisuje sir Rodric Braithwaite, który zwraca jednocześnie uwagę na specyficzną pozycję Żelaznej Damy: „Brytyjczycy narzekają, ale ostatecznie i tak lądują po amerykańskiej stronie. Margaret Thatcher odwiedzała kraje »demokracji ludowej«, gdzie potrafiła formułować prowokacyjne i odważne wypowiedzi. Wydaje mi się, że ona wierzyła, iż w końcu komunizm upadnie. Moim zdaniem, Margaret Thatcher była zarazem jednym z ostatnich brytyjskich przywódców, którzy wiedzieli, jak postępować z Amerykanami i jak zachować swą niezależność przy utrzymywaniu bliskich stosunków. USA szanowały ją, ale ona pozostawała niezależna, Stany nie mogły jej niczego narzucić. Na pewno Reagana i Thatcher łączył antykomunizm. Pamiętam sytuację z początku 1980 r., kiedy podczas rozmowy z nami, w Foreign Office, Thatcher, słuchając krytycznej relacji jednego z naszych kolegów z pobytu w Moskwie, stwierdziła, że w takim razie komunizm upadnie, nie może przetrwać. Cóż, sądziliśmy, że ostatecznie rzeczywiście może upaść, ale stanie się to w dalekiej przyszłości. Ona zaś uznała, że to wcale nie jest odległa perspektywa”285.

Pozostaje zarazem faktem, że w pierwszych dniach po wprowadzeniu stanu wojennego opisane powyżej kontrowersyjne opinie rzeczywiście były formułowane, co zauważano poza Wyspami286. Powściągliwość zachowywały nawet brytyjskie media287. Jest charakterystyczne, że wprowadzenie stanu wojennego skłoniło Foreign Office do opracowania dokumentu przypominającego założenia układu jałtańskiego i opisującego początkowe etapy wprowadzania komunistycznej władzy w Polsce. Dość naiwnie podkreślano, że w Jałcie nie zgodzono się co do ustanowienia ustroju „demokracji ludowej” w Polsce – Rosjanie zbudowali swoje wpływy właśnie na wypaczeniu decyzji „wielkiej trójki”. Stwierdzenie to należy jednak widzieć w perspektywie ówczesnej rywalizacji dyplomatycznej: teza, że ZSRR sprzeniewierzył się Jałcie, miała stanowić kontrargument na hasła komunistycznej propagandy, według której podział świata na bloki został wprowadzony decyzją „wielkiej trójki”, w związku z czym Zachód nie miał teraz prawa krytykować posunięć gen. Jaruzelskiego288. W tej retorycznej przepychance prawda historyczna była elementem drugorzędnym.

14 grudnia lord Peter Carrington złożył specjalne oświadczenie w sprawie Polski w Izbie Lordów, a Humphrey Atkins, Lord Tajnej Pieczęci, w Izbie Gmin. Oba przemówienia były ostrożne. Wyrażono w nich nadzieję, że Polacy wyjdą z kryzysu bez rozlewu krwi289. (To samo w tym czasie powtarzał Reagan). Choć można z nich było odczytać krytykę wojskowego zamachu stanu, to jednak głównie podkreślano niemieszanie się w sprawy polskie i pragnienie uniknięcia rozlewu krwi. Zarazem Carrington chwytał za słowo Jaruzelskiego, określając jako ważne zobowiązanie ogólnikowe obietnice generała o krótkofalowości podjętych środków i kontynuowaniu reform290.

15 grudnia w czasie debaty w Izbie Gmin Margaret Thatcher przyznawała, że jej wiedza na temat losów liderów „Solidarności” nie jest pewna. Nie wiedziała nawet, czy Wałęsa został aresztowany – niektóre raporty informowały, że był on wolny i negocjował z władzami. „W tym momencie nie jest łatwo otrzymać wiarygodne informacje z Polski” – podkreślała. Z tego względu nie zamierzała na razie – podobnie jak Amerykanie – podejmować decyzji politycznych i finansowych: „uważamy, że jest jeszcze za wcześnie, zarówno dla rządów, jak i banków, by wprowadzać jakiekolwiek zmiany w ustalonym rozłożeniu polskiego zadłużenia czy przewidywaniach nowych kredytów. Na razie powinniśmy zostawić sprawy tak, jak są, bez dokonywania zmian w prognozach finansowych […], ale też uważnie śledzić to, co dzieje się w Polsce”291.

Tego samego dnia kolejne oświadczenie sformułował podczas konferencji prasowej lord Carrington, bezpośrednio po konsultacjach przeprowadzonych z kolegami z EWG. Ponownie wyraził nadzieję, że Polacy sami rozwiążą swoje problemy bez jakichkolwiek zewnętrznych ingerencji, a proces odnowy i reform będzie kontynuowany292. Dwa dni później w trakcie kolejnej debaty parlamentarnej Thatcher w dalszym ciągu podkreślała, że „trudno jest uzyskać dokładne informacje z Polski, szczególnie spoza Warszawy”, i nie potwierdzała pogłosek o ofiarach śmiertelnych stanu wojennego293. Te i podobne wypowiedzi władze polskie oceniały jako spokojne i łagodzące nastawienie całej EWG, choć obawiały się ich zaostrzenia294. Bardziej alarmistycznie zaczęła się wypowiadać brytyjska prasa, która pisała o upadku komunizmu i desperacji Jaruzelskiego295. Jednakże jeszcze 16 grudnia podczas obrad Rady Północnoatlantyckiej stały przedstawiciel sojuszu stwierdził, że w reakcjach na stan wojenny Londynowi najbliżej było do Bonn296.

Stopniowo, wraz z napływem coraz dokładniejszych informacji o wydarzeniach w Polsce (m.in. masakrze w kopalni Wujek), nad Tamizą zaczęła przeważać opcja proatlantycka – mimo uspokajających depesz ambasadora Jamesa, który pisał m.in., że „Warszawa jest teraz rozsądnie cicha i nie ma większego zagrożenia dla bezpieczeństwa osobistego [pracowników ambasady]”297. Być może pewną rolę w tej ewolucji odegrał rezydujący w Londynie emigracyjny rząd RP, który ostro potępił decyzję gen. Jaruzelskiego. Już 14 grudnia rząd wydał zdecydowane oświadczenie, a trzy dni później przyjął „Apel do Wolnego Świata”, który został rozesłany do zachodnich polityków. W kolejnych tygodniach „stara emigracja” coraz bardziej skupiała się na działalności charytatywnej i pomocy dla polskich uchodźców (m.in. apelowała o ułatwienie pobytu w obozach przejściowych i emigracji do krajów docelowych – głównie USA, Kanady i Australii)298. W przedsięwzięcia te angażowało się m.in. Stowarzyszenie Polskich Kombatantów299.

Tymczasem politycy brytyjscy coraz częściej wyrażali niepokój, a także podkreślali przypadki aresztowań oraz utrudnianie działania ambasadzie brytyjskiej w Warszawie, co mogło skutkować nałożeniem restrykcji na placówki PRL w Londynie. Sytuacja odwróciła się: teraz politycy brytyjscy krytykowali ostrożne reakcje EWG300. Wiązało się to być może z faktem, że 31 grudnia kończyła się brytyjska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej. Nawet brytyjscy komuniści w wydanym 17 grudnia oświadczeniu zażądali natychmiastowego uwolnienia zatrzymanych związkowców, przywrócenia praw demokratycznych i odwrotu od stanu wojennego301.

Wyraźne przesilenie można było zauważyć już 21 grudnia, kiedy brytyjskie MSZ określiło zamach stanu w Polsce jako tragedię i katastrofę. Szef Foreign Office lord Carrington w wywiadzie z tego dnia mówił o możliwości nałożenia na PRL sankcji gospodarczych i dyplomatycznych oraz potępił rozlew krwi302. 22 grudnia Wielka Brytania zwołała pilne spotkanie unijnych ambasadorów w Brukseli w sprawie Polski303. Wydaje się, że zaostrzenie brytyjskiego stanowiska było wynikiem zakulisowych nacisków Waszyngtonu. Mimo to w polskim MSZ wciąż przekonywano, że Królestwo będzie działać hamująco na twardą strategię USA i przyjmie łagodniejszą postawę304. Obie tezy nie muszą się wykluczać.

W tym samym czasie, kiedy w Waszyngtonie obradowała Rada Bezpieczeństwa Narodowego (22 grudnia), w Izbie Lordów odbyła się debata na temat wydarzeń w Polsce. Thatcher już wyraźnie ostrzej oceniła wydarzenia nad Wisłą: „nasze raporty informują o strzelaninach, zatrzymaniach i wielkim ucisku w Polsce. Zdecydowanie i z całej naszej mocy potępiamy to, co tam się dzieje […]. Wygląda na to, że prawie każde zobowiązanie z Helsinek jest łamane […]. Próbuję zrobić wszystko, co możliwe, by pomóc Polakom, starając się nie pozwolić na to, by [przesyłana] żywność wpadła w ręce władz wojskowych”. Premier, pytana o los Wałęsy, potwierdziła jego internowanie, ale nie wiedziała, w jakich warunkach przebywa. Na pytanie o uchodźców politycznych nie udzieliła precyzyjnej odpowiedzi: „pewna liczba Polaków, którzy odwiedzali nasz kraj, pozostaje na razie u nas; zobaczymy, jak rozwinie się sytuacja w Polsce”. Postawa wyczekująca dotyczyła również ewentualnych sankcji gospodarczych wobec Polski. Premier poinformowała, że kwestie stosunków handlowych, pomocy gospodarczej i przyszłości negocjacji w sprawie zadłużenia i kredytów dla PRL znajdują się w fazie negocjacji między członkami NATO – co było prawdą (ambasadorzy państw sojuszu spotykali się na naradzie następnego dnia). Z jej wypowiedzi wynikało przy tym, że nie była całkowicie przekonana do pomysłu wprowadzania sankcji305.

W trakcie debaty w Izbie Gmin okolicznościowe przemówienie wygłosił Lord Privy Seal, Humphrey Atkins. Poruszył on wątki historyczne i podkreślił sympatię Wielkiej Brytanii dla eksperymentu szesnastu miesięcy „Solidarności”, a także zapewnił, że Wyspy nie będą realizować polityki business as usual. Jednocześnie jednak zastrzegł, że „szybkie decyzje nie są konieczne; przedwcześnie byłoby je podejmować, zanim wydarzenia w Polsce staną się jaśniejsze”. Dodawał, że wieści o masowych aresztowaniach, przypadkach zgonów, ciężkich warunkach bytowych w obozach dla internowanych itp. nie są do końca zweryfikowane. Niektóre alarmujące doniesienia (np. o śmierci Tadeusza Mazowieckiego) rzeczywiście były przejaskrawione. Lord zajął więc wyważone stanowisko, zarazem nie wahał się stwierdzić, że „Polsce raz jeszcze grozi przyjście długiej nocy”. Potępił też represje i „zawieszenie swobód obywatelskich”. Nawoływał polskie władze do spełnienia sformułowanych 16 grudnia obietnic powrócenia na drogę reform i współpracy z umiarkowanym skrzydłem „Solidarności”. W jego przemówieniu pojawił się też wątek radziecki. Mówca nie odważył się jednak jednoznacznie obarczyć ZSRR odpowiedzialnością za wydarzenia z 13 grudnia. W dalszych słowach skupił się na pomocy humanitarnej i kwestiach finansowych306.

W dyskusji, która nastąpiła po przemówieniu Humphreya Atkinsa, powtarzano tematy poruszone w przemówieniu. Pojawiło się kilka interesujących wypowiedzi. Denis Healey skrytykował amerykańską politykę nakładania sankcji ekonomicznych, choć – podobnie jak dyplomaci amerykańscy – zgodził się, że pomoc gospodarcza musi być uzależniona od znoszenia represji. Namawiał za to do nowego rozłożenia rat polskiego zadłużenia. W wypowiedzi Healeya wystąpił ponadto wątek stanu wojennego jako mniejszego zła w obliczu radzieckiej inwazji. Z tezą tą nie zgodził się Alan Glyn, według którego „bieżąca operacja [w Polsce] narodziła się w radzieckich mózgach”. Ostrzegał on, że 13 grudnia zaczęła się epoka „czegoś o wiele bardziej poważnego” niż zimna wojna307.

Jak widać, opinie były podzielone (w uproszczeniu na linię francuską i amerykańską), a atmosfera – gorąca. Część lordów przyjęła postawę wyczekującą i uspokajającą, inni, chyba liczniejsi, przedstawiali wydarzenia w Polsce w czarnych barwach, porównując gen. Jaruzelskiego do Augusto Pinocheta i wskazując na winę ZSRR. Nie było przy tym zgody co do amerykańskiej strategii sankcji. Zgadzano się tylko w pozytywnych ocenach szesnastu miesięcy jawnej działalności „Solidarności” jako zjawiska wyjątkowego i niespotykanego, a także w uznaniu konieczności pomocy humanitarnej dla Polaków. Kompromisowe stanowisko starał się zająć Lord Privy Seal. Przekonywał: „nie wierzę, by pan Breżniew pragnął bezpośredniej interwencji sił radzieckich”. Ostrzegał jednak, że w razie inwazji ZSRR będzie musiał się liczyć z „ekonomicznymi, finansowymi i politycznymi represjami”. Zarazem jasno kreślił granice tej groźby: „poza tym możemy tylko przyglądać się i modlić”. Stanowisko to nie wychodziło poza ustalenia NATO jeszcze z grudnia 1980 r. Dobitniej zabrzmiało końcowe przemówienie ministra Richarda Luce’a. Zapewniał on, że zdaniem Izby Lordów, stan wojenny stanowi „moralne, duchowe i gospodarcze bankructwo systemu [radzieckiego]”308.

W sumie znaczna część lordów niechętnie patrzyła na politykę sankcji, ale rozumiała wagę sojuszy i geopolitycznego uwarunkowania polityki brytyjskiej. Spora grupa zresztą je popierała, nawet niektórzy socjaliści (np. David Owen skłócony z liderami Labour Party)309. Należy jednak pamiętać o dużym rozdwojeniu opinii w sprawie polskiej opozycji, wcale nieprzebiegającym zgodnie z podziałem partyjnym. Niejednoznaczność ocen „Solidarności” wynikała z utartych poglądów na temat trwałości i siły bloku wschodniego. Marek Garztecki przekonuje: „jako specjalny gość na jednym ze spotkań grona doradców Margaret Thatcher miałem opowiedzieć o stanie wojennym, sytuacji w Polsce, jak widzę przyszłość itp. Wygłosiłem więc speech. Sformułowałem tezę, że jeśli dla Brytyjczyków stan wojenny to powtórzenie praskiej wiosny czy Węgier – czyli, że to zostanie zdławione, po latach nic się nie zmieni itp. – to ja uważam zupełnie inaczej: obserwując to, co się działo przez ostatnie dwa lata w Polsce, dochodzę do wniosku, że to są ostatnie podrygi komuny; że reżim komunistyczny w Polsce nie przetrwa następnych dziesięciu lat, a komunizm w ZSRR upadnie w kolejnych pięciu, bo Moskwa nie przeżyje utraty Polski. Mam tę wypowiedź na piśmie. Pamiętam, że jak to powiedziałem, zaległa cisza, jakbym zepsuł powietrze. Potem rozmawialiśmy w gronie około dziesięciu osób. Podszedł do mnie jeden z najsłynniejszych brytyjskich sowietologów Leopold Łabędź (Leo Labed). Objął mnie po ojcowsku ramieniem i powiedział: »panie Marku, ja rozumiem, że pan teraz nie będzie mógł wrócić do kraju, pan chce sobie zdobyć tu pozycję, ale chcę pana ostrzec: niech pan nie mówi rzeczy, które mogą podkopać pana wiarygodność. Wszyscy wiemy, że Związek Radziecki będzie ewoluował, ale będzie istniał może i pięćdziesiąt lat, może sto. Tak samo komunizm w Polsce, choć może się zmodyfikuje. Moja przyjacielska rada: niech pan nie wygłasza podobnych opinii w środowisku, bo nikt pana nie będzie traktował poważnie«. Takie przekonanie panowało w grupie osób, które odpowiadały za intelektualne zaplecze brytyjskiej polityki. Łatwo sobie wyobrazić, jakie decyzje musieli podejmować czołowi politycy brytyjscy, jeśli absolutnie najbliżsi doradcy pani premier hołdowali takim poglądom”310.

Trzeba jednak zwrócić uwagę, że w analizowanej debacie parlamentarnej z 22 grudnia zanikły formułowane w pierwszych reakcjach oceny Jaruzelskiego jako patrioty, który obronił Polskę przed najgorszym. Zatem szybko otrząśnięto się z defetystycznego nastroju, u którego podstaw mogła leżeć znana niechęć Margaret Thatcher do związków zawodowych. Londyn nie mógł sobie pozwolić na ów defetyzm, gdyż chciał pozostać najwierniejszym sojusznikiem Reagana, co przecież wciąż było niepodważalnym priorytetem polityki Thatcher. O tym, że stanowisko brytyjskie można zaliczyć do orientacji amerykańskiej, najlepiej świadczy fakt, iż rząd Margaret Thatcher jako jedyny (oprócz USA) z państw NATO wypełnił złożone 3 lutego 1982 r. na spotkaniu dowództwa paktu zobowiązania (o których jeszcze będzie mowa), nakładając cztery dni później sankcje na PRL i ZSRR. 4 lutego ogłoszono, że z dniem 7 lutego zostaną zamrożone negocjacje w sprawie rozłożenia spłat długów i będzie wprowadzony zakaz udzielania nowych kredytów. Politykę tę de facto zastosowały wszystkie państwa EWG i NATO, ale Londyn poinformował o tym wprost. Ogłosił ponadto ograniczenia w poruszaniu się polskich i radzieckich dyplomatów na terenie Wielkiej Brytanii oraz zawężenie zakresu realizacji porozumień o współpracy technicznej między Londynem a Warszawą i Moskwą. Obiecano przy tym zwiększyć pomoc charytatywną dla Polaków311. Potwierdzono też wydłużenie czasu emisji programów w języku polskim w radiu BBC, które nastąpiło po sugestii Foreign Office już 23 grudnia312. Nie były to jednak tak szybkie i znaczące posunięcia jak w przypadku Stanów Zjednoczonych.

Chcąc nie chcąc, Wielka Brytania musiała podporządkować się linii amerykańskiej, zachowując możliwości wariacji na jej temat. Oporów jednak nie brakło – zdaniem Andrzeja Paczkowskiego, „o ile Breżniew musiał hamować swoich – głównie zresztą Honeckera […] – o tyle Reagan musiał poganiać (nawet Margaret Thatcher) do przyłączenia się do sankcji oraz uszczelnienia izolacji Polski”313. Wybór brytyjskiej dyplomacji objaśnił już 22 grudnia Lord Privy Seal, który podkreślał: „jednym z najważniejszych priorytetów rządu była koordynacja jego polityki z naszymi partnerami”. Jako pierwszego z tych partnerów wymienił NATO314. Tego samego dnia Margaret Thatcher wysłała list do Ronalda Reagana, w którym zapewniała o swoim poparciu: „Drogi Ron! […] Zgadzam się, że kierunek, w którym zmierzają wydarzenia w Polsce, implikuje poważne problemy i nasze trudne decyzje. Jest niezbędne, by reakcja Zachodu była jednocześnie mocna i skoordynowana […]. Tak jak Ty modyfikowaliśmy nasze oficjalne stanowisko wraz z rozwojem wypadków w Polsce. Dzisiaj, korzystając z obecności w Izbie Gmin, jasno wyraziłam nasze potępienie zatrzymań i strzelanin w Polsce”315. Dzień później brytyjski chargé d’affaires w Warszawie osobiście przekazał Józefowi Czyrkowi démarche w sprawie sytuacji w Polsce sformułowane przez EWG (będzie jeszcze o nim mowa). Oświadczenie to wywołało oburzenie Czyrka, który oświadczył Anglikowi, że Wspólnota nie ma tożsamości politycznej, i odrzucił tekst jako element mieszania się w sprawy polskie. Zamanifestował ponadto swój szok wywołany faktem, że démarche przekazywano w imieniu lorda Carringtona, który przecież „znał Polskę”316. Spotkanie przyczyniło się do wyraźnego pogorszenia klimatu w stosunkach brytyjsko-polskich.

30 grudnia brytyjski ambasador James w swym rocznym raporcie dla Foreign Office nie pominął rzecz jasna komentarzy dotyczących wprowadzenia stanu wojennego. Podobnie jak wcześniej, w jego słowach uwidaczniał się pewien dystans do „Solidarności”. Raport opatrzył francuskim mottem: „la force du peuple est très grande et très courte” („siła narodu jest bardzo wielka i niezwykle krótkotrwała”). Cały mijający rok określił jako czas „zgiełku zakończonego katastrofą”. Rozumiał, że Moskwa maczała palce w wydarzeniach z 13 grudnia, ale zarazem podzielał częściowo argumentację władz wojskowych: „radziecka presja i staczanie się kraju ku anarchii prawdopodobnie zadecydowały o stanie wojennym”. Podkreślał też, że militarna akcja, przeprowadzona w sposób „planowy i zorganizowany”, musiała być przygotowana wcześniej, a władze czekały tylko na właściwy moment. Dyplomata nie zgadzał się jednak z opinią, że komuniści specjalnie popychali opozycję w kierunku ekstremizmu, by znaleźć pretekst do reakcji. „Moim zdaniem, prawda jest zapewne mniej oczywista, bardziej przypadkowa i bardziej naznaczona wahaniami, pomyłkami i błędnymi osądami”. Częścią winy za rozwój wypadków obarczał liderów „Solidarności”, zarzucając im „brak realizmu i historycznej perspektywy”, w czym zbliżał się do niektórych ocen niemieckich. Przyznawał jednak, że element prowokacji był wyraźnie widoczny317.

Prognozy nie wyglądały, według Jamesa, optymistycznie. „Nie mogę dostrzec szybkiego końca stanu wojennego ani nie potrafię stwierdzić, jak ten kraj może funkcjonować jedynie za pomocą siły i strachu […]. Nie widzę obecnie żadnych przesłanek, by rząd wojskowy był skłonny do pojednania. To będzie długa i ciemna zima dla Polski i Polaków, katastrofalna pod względem ekonomicznym, a dalszy rozlew krwi i spotęgowanie represyjnych środków nadal są możliwe”. James sugerował zarazem, że może jednak uda się coś z tej dawnej, reformistycznej Polski uratować. Namawiał Foreign Office, by w swej polityce względem PRL starało się brać pod uwagę tę możliwość318. Skłaniał się zatem ku bardziej ugodowej polityce, nieco wbrew ogólnej ewolucji brytyjskiej dyplomacji.

Początek 1982 r. przyniósł dalsze zaostrzenie retoryki Londynu. Coraz częściej pojawiały się wątki radzieckie. Jeszcze 31 grudnia konserwatywny lord David Garro Trefgarne, podsekretarz stanu do spraw międzynarodowych w Foreign Office, w rozmowie z radzieckim ambasadorem wyraził wielkie niezadowolenie brytyjskiego rządu z powodu zagłuszania audycji BBC w Polsce319. Jednocześnie wydaje się, że według Thatcher odpowiednie kształtowanie opinii publicznej odgrywało w dyplomacji ważniejszą rolę niż żonglowanie sankcjami ekonomicznymi. Jak oceniała po kilku latach, „zawsze uważałam, że jedną z przyczyn – jedyną – dla której [Sowieci] nie wkroczyli do Polski, kiedy mieli kłopoty z »Solidarnością«, była świadomość wyniszczających skutków światowej krytyki najazdu na Afganistan. Więc już sam fakt, że nie wkroczyli do Polski, był wynikiem uwzględnienia światowej opinii”320.

Zaostrzenie retoryki wiązało się zarazem z dalszym zbliżeniem z Waszyngtonem, choć nie całkowitym. Na przełomie 1981 i 1982 r. w rozmowie z dziennikarzami premier Thatcher przyznawała, że sankcje wprowadzone przez prezydenta Reagana wobec ZSRR nie zyskały aprobaty wszystkich państw członkowskich NATO, co spowodowało zwlekanie ze zwołaniem spotkania ministrów spraw zagranicznych sojuszników. Sama premier dość enigmatycznie zapewniała jednak: „powinniśmy poprzeć część wskazań zaproponowanych przez niego [Ronalda Reagana – przyp. P.P], z niewielkimi różnicami wynikającymi z trochę innych okoliczności, układów i warunków między Europą a USA. Musimy poprzeć część inicjatyw, które podjął”. Przy tych wymijających zapowiedziach używała retoryki, której nie powstydziłby się sam Reagan: „komunizm i wolność nie mogą istnieć obok siebie. My na Zachodzie wiemy to i dlatego jako Zachód musimy i będziemy działać razem”321. Nawet ostrożny w ocenach ambasador James musiał przyznać, że w pierwszych tygodniach po 13 grudnia „Polska była krajem, który wyglądał zupełnie tak, jakby znalazł się w stanie wojny”, choć nawet wtedy „wojsko było rzadko kierowane do bezpośredniego konfliktu ze strajkującymi”, a sytuacja w PRL, mimo sporadycznej brutalności, „nie mogła być nazwana brutalnym lub surowym reżimem w porównaniu z większością innych przypadków [przewrotów – przyp. P.P.], które obserwowaliśmy w ostatnich latach”322. Ambasadorowi wyraźnie trudno było zaakceptować nową linię swej centrali. Mimo wszystko wymijające stanowisko Londynu wobec nałożenia restrykcji na Moskwę było i tak bardziej życzliwe niż reakcje pozostałych sojuszników323.

3 stycznia – dzień przed spotkaniem ministrów spraw zagranicznych EWG w Brukseli – Thatcher odbyła szczegółową rozmowę na tematy polskie z lordem Carringtonem. Celem spotkania było wypracowanie odpowiedniego stanowiska na forum Dziesiątki, zgodnego z atlantyckimi interesami Londynu. Zachodni komentatorzy, analizując spotkanie, przekonywali, że Wielka Brytania definiowała swą postawę polityczną w sprawach polskich z jednej strony chęcią budowania jedności sojuszników wokół USA, a z drugiej – wpisania się we wspólne stanowisko Wspólnoty Europejskiej. Do kontynentalnego punktu widzenia zbliżał Królestwo sceptycyzm wobec skuteczności amerykańskiej strategii sankcji ekonomicznych, ale nad Tamizą nie chciano z tego powodu burzyć jedności NATO – dlatego Londyn był gotowy na spełnienie życzeń Amerykanów. Angielska dyplomacja była przede wszystkim pragmatyczna i łączyła elementy twardych ocen Waszyngtonu z bardziej miękkimi konkretnymi posunięciami. Thatcher zamierzała wykreować wizerunek najwierniejszego sojusznika Stanów Zjednoczonych, niekoniecznie jednak w pełni je naśladując. Liczyła – jak oceniano – na owoce obranej przez siebie roli pośrednika między USA a EWG324.

Niemniej na szczycie NATO zwołanym 11 stycznia Londyn zajął twarde stanowisko: zdaniem stałego przedstawicielstwa Królestwa przy pakcie, sojusznicy powinni jasno wyrazić swoją determinację, by „prawda o wydarzeniach w Polsce mogła dotrzeć do samych Polaków pomimo przeszkód stworzonych przez władze w Warszawie i Moskwie, stojących w jawnej sprzeczności z ich zobowiązaniami wynikającymi z aktu helsińskiego”. Brytyjczycy wyraźnie domagali się, by jakość stosunków Zachodu z PRL stanowiła odzwierciedlenie „nienormalnej natury obecnej sytuacji”, której nie można było uznać za trwałą. Deklarowali również gotowość rozwiązania problemu polskich uchodźców. Sugerowali ponadto, by każde z państw członkowskich rozważyło możliwość dalszych restrykcji, np. ograniczania swobody poruszania się dyplomatów, a także redukowania współpracy naukowej i technicznej z PRL i ZSRR325. Zalecenia te w pełni wpisywały się w założenia linii amerykańskiej, choć nie wskazano w nich explicite na konieczość sankcji gospodarczych.

Dwa dni później w rozmowie z przedstawicielami polskiej ambasady wysoki urzędnik Foreign Office, Julian Bullard, nazwał sytuację w Polsce przykładem „brutalnego pogwałcenia A[ktu] k[ońcowego] i interwencji radzieckiej”. Protestował przeciw zagłuszaniu radia BBC i zapowiedział wprowadzenie w ciągu kilku tygodni sankcji gospodarczych326 – Wielka Brytania zwlekała w tej dziedzinie dłużej niż USA, ale szła tym samym tropem. 29 stycznia Thatcher nagrała przemówienie dla programu „Let Poland be Poland”. Przekonywała w nim, że „Polska zajmuje szczególne miejsce w brytyjskiej historii i w brytyjskich sercach”. Przypomniała zasługi Polaków w czasie II wojny światowej dla Wielkiej Brytanii i aliantów. Podkreślała, że „również dzisiaj polski naród nas inspiruje. Jego tęsknota i walka o pokój obudziły nadzieję w kraju i całej Europie Wschodniej”, a „dzielne zmagania” Polaków „rozgrzewają nasze serca”, niosąc zarazem „zimny powiew strachu tym, którzy usiłują poddawać ludzi tyranii”. Jak konkludowała, „płomień wolności świeci dzisiaj w Polsce słabiej, ale nie został on zgaszony i nigdy nie będzie zgaszony”327. Jej retoryka nie odbiegała od przemówień Reagana. Słowa te komentowano na obradach Izby Gmin 2 lutego. Socjalista Christopher Price prowokacyjnie pytał, czy premier zamierza w podobny sposób zaangażować się w obronę Salwadoru i Turcji, gdzie rządziły junty wojskowe. Thatcher odpowiadała wymijająco. Co ważniejsze, w „sprawie polskiej” w ślad za Reaganem wyraźnie zwróciła natomiast uwagę na „radzieckie zaangażowanie w wydarzenia w Polsce”328.

W analizach przeznaczonych na potrzeby wewnętrzne wytyczne brytyjskiej polityki były formułowane podobnie, choć bez retorycznej ornamentyki. W piśmie Departamentu Relacji Kulturalnych Foreign Office do kierownictwa londyńskiej centrali British Council wymieniono cztery główne wytyczne: rezygnacja z postawy business as usual, nastawienie na krytykę polskich władz bez szkodzenia zwykłym Polakom – kontynuowanie tej postawy aż do zniesienia stanu wojennego, a także bojkot dyplomatyczny z wyjątkiem tych wizyt, które „mogą być ocenione jako korzystne dla polskiego społeczeństwa, np. promujące prawa człowieka”. Była to wariacja na temat trzech głównych postulatów Zachodu wobec PRL, sformułowana nieco łagodniej niż w USA. Co więcej, punkty wyliczone przez Foreign Office brzmiały bardziej miękko niż kurs samej Margaret Thatcher. Można się w nich doszukać wątpliwości co do sankcji ekonomicznych (które mogły przecież szkodzić Polakom) i bojkotu dyplomatycznego (pozostawiono możliwość ominięcia go, choć tylko na niskim szczeblu)329. Uwidaczniały się tu pewne różnice między ogólnie bardziej ugodowym stanowiskiem brytyjskiego MSZ a postawą otoczenia pani premier330.

Jak Foreign Office widziało realizację tych ogólnych wytycznych w praktyce? 26 stycznia lord Carrington wysłał do najważniejszych ambasad Królestwa (w tym warszawskiej) telegram, w którym definiował zasady bojkotu dyplomatycznego. Na płaszczyźnie dyplomatycznej przewidywano rezygnację z wizyt międzypaństwowych na szczeblu ministerialnym (więc dość wysokim), a także obniżenie rangi delegacji na wydarzenia cywilne i wojskowe związane z protokołem dyplomatycznym (rocznice, obchody, parady itp.). Ponadto brytyjscy dyplomaci mieli nie przyjmować zaproszeń na spotkania od polskich oficjeli. Posunięcia te zostały ogłoszone 4 lutego, dzień po omawianych już obradach NATO, podczas których Wielka Brytania zamanifestowała swą bliskość z polityką amerykańską331.

Londyn zamierzał też przełożyć kolejne spotkania wspólnych komisji (m.in. kulturalnej, gospodarczej), mimo że negocjacje w tej sprawie planowano podjąć w połowie 1982 r.332 Wielka Brytania – podobnie jak pozostałe kraje zachodnie – nie zamierzała zrywać współpracy naukowo-kulturalnej z Polską, choć jej rozmiary zostały ograniczone. Nie chciała tego i strona polska: w połowie stycznia szef Departamentu Stosunków Prasowych, Kulturalnych i Naukowych MSZ Włodzimierz Gierłowski w rozmowach z przedstawicielami zachodnich instytucji kulturalnych w Warszawie zapewniał o woli kontynuowania współpracy333. Podobne zapewnienia formułował ambasador PRL w Londynie Stefan Staniszewski w kontaktach z pracownikami Departamentu Relacji Kulturalnych Foreign Office334 i rozmowach z kierownictwem Royal Society w połowie marca335. Mimo to British Council wraz z zaostrzeniem stanowiska brytyjskiego nie mogła już prowadzić owego business as usual, o którym pisano w wytycznych FO. Należało m.in. zawęzić działalność wystawienniczą i koncertową. Niezależnie od ograniczeń i tak funkcjonowała ona stosunkowo swobodnie336.

Wspomniane lutowe sankcje okazały się w dużej mierze działaniami pozorowanymi. Różnica postawy Wielkiej Brytanii wobec pozostałych państw europejskich sprowadzała się właściwie do wyraźniejszego nawiązywania do deklaracji z 11 stycznia. Ogłoszone przez Londyn zamrożenie negocjacji zadłużeniowych oraz kredytowych i tak de facto obowiązywało, a poza tym dotyczyło w zasadzie wszystkich państw Zachodu. Ograniczenie swobód poruszania się dyplomatów polskich i radzieckich było pochodną stanu trwającego od 13 grudnia. Liczbę audycji nadawanych przez BBC w języku polskim zwiększono już wcześniej. Bardziej znacząca była zapowiedź redukcji współpracy naukowo-technicznej z ZSRR oraz ograniczeń wobec radzieckich jednostek handlowych. Podobne wątki pojawiały się jednak i gdzie indziej. Tylko w trybie przypuszczającym określono możliwość renegocjacji niektórych umów handlowych i stworzenia mniej atrakcyjnych niż dotychczas ofert kredytowych dla Moskwy. Konkretniej mówiono o restrykcjach w zakresie rybołówstwa337. Pomysły te nie mogły dorównać rozwiązaniom amerykańskim. O tych posunięciach stronę polską poinformował podsekretarz stanu w Foreign Office, lord Trefgarne (odpowiedzialny m.in. za relacje z Polską). Oburzyły one polską ambasadę w Londynie, która uznała je rzecz jasna za ingerencję w „nasze sprawy” i stwierdziła, że rząd PRL je odrzuca338.

Wspomniano jednak, że ogłoszona lista restrykcji wobec PRL i ZSRR nie była tak bogata jak amerykańska. Marek Garztecki podkreśla, że „handel polsko-brytyjski był tak mikry, że sankcje miały prawie wyłącznie symboliczny charakter”339. Mimo to relacje obustronne stały się napięte. Na początku lutego Humphrey Atkins w wystąpieniu w Izbie Gmin stwierdził, że „stosunki władz brytyjskich z reżimem wojskowym w Polsce będą odzwierciedlały nienormalność obecnej sytuacji”. Zapowiedziano zamrożenie kontaktów parlamentarnych. Konserwatyści zadeklarowali wstrzymanie relacji na szczeblu oficjalnym, a brytyjskie MSZ zapowiedziało, że nie będzie przyjmować zaproszeń na imprezy organizowane w ambasadzie PRL340. Polska placówka znalazła się w izolacji. Brytyjskie sankcje określono jako najostrzejsze po amerykańskich341.

Strona polska nie zauważała jednak, że Thatcher, próbując odgrywać rolę pośrednika między USA a EWG, tuż przed nałożeniem tych sankcji przekonywała Reagana, by nie zaostrzał restrykcji gospodarczych, i była jednym z architektów lutowego kompromisu państw NATO w tej kwestii, który spowodował niezadowolenie Waszyngtonu342. Premier wstrzymywała się także z krytyką umów gazowych zawieranych przez RFN i Francję z ZSRR343. Niesnaski brytyjsko-amerykańskie na tle sankcji pojawiały się też w kolejnych miesiącach344. W tym świetle zakreślona przez Foreign Office strategia nie przyniosła wiele korzyści: z jednej strony Londyn i tak był postrzegany jako sojusznik Waszyngtonu, a z drugiej – budził w administracji Reagana nieufność. Jak zobaczymy, dyplomaci brytyjscy będą się starali przełamać ten impas, zwłaszcza po zniesieniu stanu wojennego.

Pod koniec lutego napięcie między PRL a Królestwem nieco zmalało: obie strony złagodziły restrykcje w poruszaniu się dyplomatów. Niemniej lord Trefgarne, informując o ustępstwach, zastrzegł, że nie oznaczają one modyfikacji krytycznego stanowiska Londynu wobec sytuacji w Polsce345. Liberalizacyjnych ustaleń VII Plenum KC z marca również nie uznano za wystarczające346. Niektórzy parlamentarzyści (np. David Atkinson) domagali się zresztą zaostrzenia sankcji wobec PRL i ZSRR wobec „pogarszającej się sytuacji w Polsce”347. Problematyka ta powoli traciła jednak na znaczeniu – w centrum uwagi znalazł się konflikt z Argentyną o Falklandy348. Mimo to sprawy polskie nadal znajdowały się na liście ważnych problemów brytyjskiej dyplomacji. Podobnie jak w okresie jawnego i legalnego funkcjonowania „Solidarności”, na King Charles Street regularnie przygotowywano stosunkowo obszerne kroniki wydarzeń w Polsce we wspomnianej kategorii Background Brief Series: w lutym (za okres październik–grudzień 1981 r.)349, maju (za okres styczeń–marzec 1982 r.)350, lipcu (za okres kwiecień–czerwiec)351 i grudniu (za okres lipiec–październik)352. Tak samo jak wcześniej, wiele miejsca poświęcano w tych dokumentach reakcjom „bratnich krajów” i ZSRR na wydarzenia w Polsce.

Wątek stanu wojennego powrócił na czołówki gazet w czasie solidarnościowych manifestacji z 1–3 maja. Podczas wystąpienia w Izbie Gmin Malcolm Rifkind, następca lorda Trefgarne’a na stanowisku podsekretarza stanu w FO, podkreślał silne poparcie społeczeństwa dla „Solidarności”. Podobnie jak USA i większość państw europejskich, uzależniał zmianę brytyjskiej postawy wobec PRL od zniesienia stanu wojennego, zwolnienia wszystkich internowanych i wznowienia dialogu ze społeczeństwem (czyli jakiejś formy „Solidarności”)353. Jako że reżim Jaruzelskiego nie miał ochoty na takie rozwiązania – impas trwał. Brytyjczycy dość dobrze orientowali się w pełnych napięć wydarzeniach z maja dzięki sprawozdaniom brytyjskich stypendystów, np. fizyka Michaela Glazera, który przebywał w tym czasie w Krakowie. Najciekawsze sprawozdania tego typu trafiały na King Charles Street354. British Council szczegółowo analizowała zaskakująco liberalną ustawę o szkolnictwie wyższym, zaznaczała jednak, że władze odpowiednio się zabezpieczyły (ograniczając zasadę wolnych wyborów kierownictwa uczelni), a podstawowym problemem polskiej nauki były kwestie finansowe355.

Chociaż władze brytyjskie nie kwapiły się tak bardzo jak ich amerykańscy koledzy do kontaktów z opozycją, emigracyjne struktury solidarnościowe dysponowały nieformalnymi dojściami do nich. „Trudno wymagać, żeby przedstawiciele rządu rozmawiali z działaczami »Solidarności« w Wielkiej Brytanii – zauważa Marek Garztecki – zawsze istnieją jednak nieformalne kanały. Znalazłem się w Anglii na zaproszenie mojego dobrego przyjaciela prof. Davida Marslanda, jednego z kluczowych doradców Margaret Thatcher. Przyjechałem z cyklem wykładów, zamierzałem przed świętami wrócić do kraju, ale wybuchł stan wojenny. David należał do najbliższego otoczenia sir Keitha Josepha – człowieka, który wymyślił thatcheryzm. To on był przywódcą prawicowej rebelii w Partii Konserwatywnej i wysunął Margaret Thatcher na lidera partii. Był wręcz mózgiem Thatcher. Współpracownicy Josepha w biurze naprzeciwko siedziby konserwatystów mieli swój think tank, stanowiący zaplecze dla pani premier. David zaprosił mnie kiedyś na konwentykl tego zespołu – spotkanie przy kanapkach w niepozornym lokalu. Tam, jak sobie uświadomiłem po latach, spotykały się największe mózgi brytyjskiej prawicy”356.

Na początku czerwca 1982 r. w trakcie swego europejskiego tournée zawitał w Londynie prezydent Reagan. Wizyta potwierdziła strategiczne partnerstwo atlantyckie. W przemówieniu w brytyjskim parlamencie, wygłoszonym zaraz po konnej przejażdżce z królową Elżbietą II, prezydent zwracał uwagę na znamienny fakt: „w centrum Warszawy stoi znak pokazujący odległości do dwóch stolic. Jeden kierunek wskazuje Moskwę, a drugi – Brukselę, centrum prawdziwej europejskiej jedności. Wskaźnik pokazuje, że odległość z Warszawy do Moskwy i z Warszawy do Brukseli jest taka sama. Ten znak pokazuje, że Polska nie jest ani Wschodem, ani Zachodem. Polska jest centrum europejskiej cywilizacji […]. Walka Polski, żeby być Polską i zapewnić podstawowe prawa, które dla nas są oczywiste, dowodzi, że właśnie nie powinniśmy tych praw brać za oczywiste”. Reagan zacytował też dowcip świadczący o stosunku Polaków do komunizmu: PRL pozostałaby państwem jednopartyjnym nawet po dopuszczeniu partii opozycyjnej, ponieważ wszyscy przyłączyliby się do tej opozycji357. Brytyjscy parlamentarzyści zareagowali śmiechem.

Dwa tygodnie później Margaret Thatcher udała się do Waszyngtonu, gdzie rozmawiała ze swym amerykańskim sojusznikiem m.in. na temat kluczowej roli wydarzeń w Polsce w całokształcie stosunków Wschód–Zachód358. Jednocześnie jednak, jak zauważali amerykańscy dziennikarze, Brytyjczycy starali się omijać embargo na dostawy sprzętu dla ZSRR i nieformalnie umożliwiać swym przedsiębiorstwom inwestowanie w rurociąg północnosyberyjski359. Thatcher unikała zajęcia wyraźnej postawy w tej sprawie nawet w reakcji na bezpośrednie pytania przedstawicieli mediów360. 24 czerwca, w czasie debaty w Izbie Gmin poświęconej niedawnemu spotkaniu premier z Reaganem w Nowym Jorku, Thatcher przyznała wreszcie, że Londyn nie zamierza rezygnować z „realizowanych kontraktów komercyjnych” z ZSRR361. Uwidaczniał się tutaj europejski wymiar brytyjskiej postawy politycznej wobec bloku wschodniego. W swych wspomnieniach otwarcie tłumaczyła, że zależało jej na obronie miejsc pracy dla firm brytyjskich, część polityków amerykańskich natomiast sprawę rurociągu traktowała czysto instrumentalnie362.

W 1982 r. zabrakło wyraźnych brytyjsko-polskich gestów pojednawczych na szczeblu państwowym. Z ważniejszych inicjatyw na tym polu można wymienić uroczystości 22 lipca w ambasadzie polskiej w Londynie. Przybyli na nie przedstawiciele Foreign Office (niskiej rangi zastępcy podsekretarza stanu) i parlamentu, przełamując tym samym niemal całkowitą izolację londyńskiej placówki363. Podobne decyzje nie wpływały jednak na zmiany w całokształcie relacji. Kością niezgody pozostawała Sekcja Polska BBC – przedmiot regularnych protestów polskiej ambasady. Brytyjczycy z kolei chwalili przypadki zwolnień z internowań, ale zwracali uwagę na stały problem więźniów politycznych i tłumienie inicjatyw społecznych, np. z okazji kolejnej rocznicy porozumień sierpniowych364. Margaret Thatcher nie ustawała też – podobnie jak Reagan – we wskazywaniu na odpowiedzialność ZSRR za sytuację w Polsce i bankructwo komunizmu (np. 23 czerwca 1982 r. w przemówieniu na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ)365 oraz podkreślaniu niezniszczalności „płomienia wolności” (np. w czasie wizyty w Tokio we wrześniu 1982 r.)366. Zaznaczała również, że mimo niesnasek wywołanych stosunkiem europejskich sojuszników USA do gazociągu północnosyberyjskiego sojusz atlantycki nie jest w żadnej mierze zagrożony i stanowi kluczowy element pokoju na świecie367.

Foreign Office oceniło demonstracje z 31 sierpnia jako ważne i masowe. Szczegółowe relacje z wydarzeń przesyłała m.in. British Council368. Liczbę demonstrantów oceniano na 100 tys. Zwracano uwagę na ofiary śmiertelne (doliczono się pięciu przypadków) i kilkuset rannych oraz aresztowania i starcia z milicją. Według Brytyjczyków, protesty wyraźnie świadczyły o braku poparcia społecznego dla ustroju. Przyznawano jednak, że społeczeństwo nic na tych protestach nie zyskało, a władze nie ustąpiły ani o krok. Wręcz przeciwnie – polityczny kurs się zaostrzył369. Niemniej na forum NATO Londyn sprzeciwił się wydaniu wspólnego oświadczenia w tej sprawie370. Obecny stan badań nie pozwala stwierdzić dlaczego.

Represje te rozbudziły aktywność Labour Party, tkwiącej w kryzysie po objęciu władzy przez Margaret Thatcher. We wrześniu 1982 r. lider tej partii Michael Foot spotkał się z Janem Józefem Lipskim oraz manifestacyjnie zaprosił internowanego Wałęsę na kongres socjalistów371. Takie gesty stanowiły element rywalizacji ze wspomnianą Social Democratic Party, która wyraźnie sprzyjała polskiej opozycji. Marek Garztecki wspomina: „wszystkie duże brytyjskie ugrupowania co roku wczesną jesienią (czy w końcu lata) organizują swoje zjazdy – nie tylko partie, ale i związki zawodowe. Istnieje tam więc tradycja dorocznych kongresów. SDP była pierwszą brytyjską partią, która zaprosiła mnie jako gościa na swój kongres. Nastąpiło to w 1982 r. Umożliwiono mi wystąpienie na głównej trybunie. Ja tam powiedziałem, że »tak jak wy próbujecie przełamywać wzorce brytyjskiej polityki, my próbujemy zrobić to samo za pomocą ‘Solidarności’«. Ta wypowiedź ukazała się na czołówce dwóch–trzech brytyjskich gazet. Do tego czasu żadna partia nie chciała oficjalnie ze mną rozmawiać”372.

Rozgrywki na brytyjskiej scenie politycznej prowadziły do dziwnych układów: twardej linii konserwatystów względem PRL towarzyszył pewien sceptycyzm wobec „Solidarności”; socjaliści, którzy mnożyli prosolidarnościowe gesty, postulowali natomiast bardziej ugodową strategię wobec reżimu Jaruzelskiego (wstrzymanie sankcji, wznowienie międzyrządowego dialogu), choć nie szczędzili również krytyki, np. w deklaracji z 4 października373 lub petycji domagającej się uwolnienia działaczy KOR i internowanych w pierwszej połowie tego miesiąca374.

Obie wiodące partie negatywnie zinterpretowały delegalizację „Solidarności” 8 października. Następnego dnia Foreign Office ogłosiło, że decyzja ta, stojąca w sprzeczności z porozumieniami helsińskimi, pogorszyła perspektywy normalizacji stosunków, choć nie rozważano nałożenie nowych sankcji375. W analizach wewnętrznych podkreślano ponadto, że wprowadzone wraz z delegalizacją nowe prawo związkowe było mimo wszystko nieco liberalniejsze niż w innych krajach bloku wschodniego376. Niedługo potem premier zwróciła uwagę, że zdelegalizowano ruch zrzeszający prawie 10 mln ludzi377. Również 8 października na partyjnej konferencji konserwatystów Thatcher przekonywała: Rosjanie „wiedzieli, że gdyby wolność zakorzeniła się w Polsce, mogłaby rozszerzyć się na całą Europę Wschodnią, a może i na Związek Radziecki. Wiedzą, że początek wolności oznacza początek końca komunizmu”378. Foreign Office nie formułowało na własny użytek tak optymistycznych zwrotów retorycznych. Zauważało za to, że opozycji nie powiodła się próba zmobilizowania społeczeństwa do protestów przeciw delegalizacji „Solidarności”. Przyczyną tej porażki miało być rosnące po doświadczeniach z sierpnia poczucie, że za pomocą demonstracji niewiele da się uzyskać. Zauważano też wpływ moderującej roli Kościoła (słabiej dostrzeganej w sierpniu) i perspektywy wizyty papieża379.

Zbliżająca się rocznica wprowadzenia stanu wojennego sprzyjała refleksji nad dalszymi krokami brytyjskiej dyplomacji wobec Polski. Na spotkaniu Rady Północnoatlantyckiej 20 października członkowie brytyjskiego stałego przedstawicielstwa przy NATO określili główne – zdaniem Londynu – cele polityki sojuszu wobec Polski: niedopuszczenie do interwencji radzieckiej, zachowanie możliwie wielu zdobyczy z okresu „Solidarności”, umacnianie roli Polski jako elementu destabilizującego Układ Warszawski, „utrzymywanie polskich okien otwartych na Zachód” oraz powstrzymanie się od działań, które utrudniałyby PRL spłatę długów. Poza ostatnim punktem cele te pokrywały się z dążeniami USA. Londyn i tak zresztą w pełni zgadzał się ze strategią szantażu finansowego. Wymienione cele wyraźnie pokazują, że kwestia wspomagania polskiej opozycji była tylko elementem szerszej płaszczyzny stosunków Wschód–Zachód. Zarazem Londyn postulował, by postawa Zachodu była nie tylko stała, ale i realistyczna, co mogło być traktowane jako ukłon w stronę sojuszników europejskich. Brakło jednak konkretnych pomysłów służących urzeczywistnieniu tych wytycznych. Stwierdzano jedynie konieczność „maksymalizowania dróg kontaktu z Polakami i podtrzymywania presji na władze” w kierunku demokratyzacji przez oficjalne oświadczenia (nawołujące do realizacji katalogu trzech żądań), działalność na forum KBWE czy MOP, a także przez bezpośrednie rozmowy z przedstawicielami PRL na średnim szczeblu, niełamiące zasad bojkotu dyplomatycznego. Kanały kontaktu ze społeczeństwem miały zapewnić akcje humanitarne i działalność polskojęzycznych rozgłośni radiowych. Ustępstwem na rzecz Waszyngtonu była deklaracja kontynuowania twardego kursu wobec ZSRR i wskazywanie na odpowiedzialność Moskwy za sytuację nad Wisłą380. Nie przewidywano zatem zmiany stanowiska przyjętego na początku roku.

Pod koniec października premier wyjechała do Bonn, gdzie rozmawiała z Helmutem Kohlem m.in. o Polsce, głównie w kontekście pomocy humanitarnej381. W tym czasie ogólną pomoc społeczeństwa brytyjskiego dla Polaków oceniano na 10 mln funtów, a więc nieco mniejszą w porównaniu z RFN lub Francją382. W przemówieniu wygłoszonym w Berlinie Zachodnim 29 października Thatcher przekonywała: „odnowa i reformy, których oczekują Polacy, muszą nadejść – albo ten nieszczęsny kraj nigdy nie zazna stabilności i dobrobytu. Polskie władze muszą zmienić kurs. W dłuższej perspektywie czasu nie mają innej realistycznej alternatywy. Dowodzi tego polska historia”. „Pewnego dnia wolność zaświta po drugiej stronie muru” – patetycznie kończyła premier383.

Zwolnienie 12 listopada Wałęsy z internowania przyjęto nad Tamizą ostrożnie. W wewnętrznych analizach Foreign Office stwierdzano, że decyzja ta mogła być demonstracją siły Jaruzelskiego, pewnego swej pozycji. Nie wierzono przy tym, by mogła ona przyczynić się do przezwyciężenia politycznego klinczu w Polsce i nieufności społecznej384. Na spotkaniu z władzami Londynu w podobnym tonie zwolnienie komentowała premier: „z zadowoleniem przyjmujemy wypuszczenie dzielnego polskiego patrioty, pana Lecha Wałęsy. Musimy jednak poczekać i zobaczyć, czy będą temu towarzyszyć inne posunięcia wychodzące naprzeciw aspiracjom Polaków”. W odróżnieniu od analityków FO, Thatcher nie omieszkała ponadto przypomnieć, że „ludzie z zewnątrz narzucili Polsce obcą wiarę”, a Moskwa inspirowała i podtrzymywała stan wojenny385. Był to typowy ton przyjmowany na „rynku wewnętrznym”, nieużywany w bezpośrednich kontaktach z przedstawicielami władz PRL. Z mieszanymi uczuciami zwolnienie przyjęła także prasa386.

W tym samym czasie Foreign Office sporządziło raport analizujący sytuację w Polsce jedenaście miesięcy po wprowadzeniu stanu wojennego. Był on komplementarny wobec omawianego dokumentu stałego przedstawicielstwa Królestwa przy NATO. Nie dostrzegano w nim pozytywnych zmian: podkreślano, że rządowe próby oficjalnego zaktywizowania społeczeństwa (np. PRON) zawiodły, a gospodarka trwała w stagnacji. Niezbyt zadowolona miała być też Moskwa, choć Rosjanie nie widzieli alternatywy dla Jaruzelskiego. Przyszłość nie wyglądała zatem różowo: „administracja gen. Jaruzelskiego potrafi powstrzymać opozycję w Polsce, ale nie jest w stanie zdobyć szerokiego poparcia, którego potrzebuje dla powodzenia swej strategii pojednania i odnowy gospodarczej”. „Przyszłe, sporadyczne wybuchy przemocy wydają się nieuniknione” – przepowiadano387.

Wobec tych pesymistycznych prognoz Londyn nie spodziewał się wiele po wieściach dotyczących zawieszenia stanu wojennego: brytyjskie MSZ zajęło stanowisko wyczekujące, nastawione na analizę skutków zawieszenia, a nie samej decyzji388. Już w listopadzie na forum NATO sugerowano, że zniesienie lub modyfikacja stanu wojennego powinny zostać szczegółowo przeanalizowane pod kątem realizacji żądań sojuszu wobec Polski, a ewentualne pozytywne decyzje, możliwe w razie „istotnych postępów”, nie powinny być podejmowane pośpiesznie389. Na początku grudnia w pierwszych jawnych reakcjach na pogłoski o jakiejś formie odejścia od rozwiązań wojskowych premier mówiła do dziennikarzy: „na razie obserwujemy, że polski rząd czyni kroki w kierunku rozbicia »Solidarności« […]. Wątpię, by to odwrócili. Ale poczekamy i zobaczymy, co się wydarzy”390. Przyjętą formułę zawieszenia uznano za niewystarczającą do podjęcia działań normalizacyjnych391. Niemniej dostrzegano przychylne gesty polskich władz: np. 17 grudnia przestano zagłuszać audycje BBC, a strona polska kuriozalnie przeprosiła za „złe funkcjonowanie nadajnika”, które jakoby spowodowało problem392.

Z tych względów ostateczne ogłoszenie przez Radę Państwa 19 grudnia zawieszenia (wraz z obwieszczoną 23 grudnia amnestią) zostało w Foreign Office przyjęte z mieszanymi uczuciami. Początkowo ambasador Cynlais James był skłonny uznać, że mimo wszystkich ograniczeń stanowi ono „znaczący krok w kierunku politycznej drogi, która byłaby łatwiej akceptowana przez Zachód”. Jednak na wieść o ograniczeniach praw robotników („szczególnej regulacji prawnej”), przyjętych przez Sejm 18 grudnia wraz z ustawą o zawieszeniu, nie był już pewny, czy zasadne było używanie przymiotnika „znaczący”. W sumie jednak przekonywał: „wierzę, że ta chwiejna ewolucja dąży w kierunku bardziej liberalnego systemu, a w naszym interesie leży wspieranie jej tak, jak to możliwe”393. Nastawienie to przeczyło komunistycznej propagandzie, oskarżającej Zachód o celowe popieranie radykalizacji w Polsce. Jak zwykle w przypadku ambasadora, było też nieco bardziej ugodowe niż ogólna postawa Londynu.

Roczny raport Jamesa, sporządzony pod koniec 1982 r., świadczy o różnicach akcentów brytyjskiej i amerykańskiej polityki, przynajmniej między retoryką ambasad obu państw w Warszawie. Szukając ogólnego określenia na scharakteryzowanie mijającego roku, ambasador wybrał słowo „ponury”. Jak wyjaśniał, był on bardzo zły dla partii, która została zdominowana przez wojskowych, zgniły dla społeczeństwa, które pogrążyło się w apatii, zły dla gospodarki, mimo pewnych wzrostów stopy życiowej ludności wciąż borykającej się z olbrzymimi problemami materialnymi; a szczególnie katastrofalny dla „Solidarności”. James nie miał wątpliwości, że opozycja została właściwie pokonana, a skala odnotowanych protestów była w sumie niewielka. Zauważał: „większość Polaków przeceniła siłę i spójność »Solidarności«, a nie doceniła siły i zdecydowania rządu”. Bez ogródek oceniał wybuchy społecznego niezadowolenia w maju, sierpniu i październiku 1982 r. jako słabe394. Jedynym zwycięzcą w tym smutnym roku był dla Jamesa gen. Jaruzelski, określony jako „sztywna, niecharyzmatyczna, ale zdecydowana postać”. Dyplomata nie potafił powiedzieć, „jakie są jego prawdziwe związki ze Związkiem Radzieckim i w jakim stopniu jest narzędziem Moskwy, a w jakim niezależnym przedstawicielem” państwa polskiego. Przekonywał jednak, że ZSRR „ma dobre podstawy, by być wdzięcznym Jaruzelskiemu”. Powodów do wdzięczności nie miało jednak społeczeństwo – „naród i inteligencja, ogólnie rzecz biorąc, ani nie wierzą w swych przywódców, ani ich nie lubią. Mają po temu swoje racje. Rządzący pokazali determinację, ale też brak wyobraźni”. Dlatego przyszłość Polski rysowała się niewyraźnie. „Nie możemy wykluczyć powszechnych eksplozji gniewu” – ostrzegał ambasador, wpisując się w pesymistyczny ton Foreign Office395.

Jaka w tej sytuacji miała być polityka Wielkiej Brytanii i całego Zachodu wobec Polski? James nie miał wątpliwości, że stosunki państw zachodnich z Polską w 1982 r. wyglądały ubogo, a w przypadku USA były po prostu złe. Zastanawiał się, jak należało oceniać sytuację w Polsce: czy uznawać to państwo za typowego komunistycznego satelitę Moskwy, czy też za kraj uwięziony na Wschodzie, ale mający zachodnią duszę? A może i tak, i tak? Sam nie umiał jednoznacznie odpowiedzieć na te pytania. Zwracał uwagę na specyfikę polskiej historii i przestrzegał przed traktowaniem PRL na równi z „mniejszymi, bardziej totalitarnymi despotyzmami, np. Rumunią”. Przekonywał, że politykę wobec PRL trzeba realizować, stosując „mieszankę presji i perswazji”. Uważał, że w 1983 r. należało zaoferować trochę więcej „marchewki”, a mniej „kija”. Za istotne uznał zachowanie odpowiedniej giętkości i unikanie zbyt rygorystycznych kryteriów. Jaki był cel tej strategii? Skomplikowany i wielowątkowy: wspieranie tendencji liberalizacyjnych, a także „pomaganie Polakom, utrzymywanie w Polsce stanu cichego fermentu, ale i umacnianie stanu równowagi w systemie europejskim”396. Poza różnicami w akcentach wytyczne te nie różniły się zbytnio od strategii amerykańskiej.

Jak wspomniano, konflikt argentyńsko-brytyjski, trwający od marca do czerwca 1982 r., skutecznie przesunął problemy polskie na drugi plan. Tendencja ta pogłębiała się w 1983 r. Raporty Background Brief Series stały się rzadsze i skromniejsze objętościowo. Wojna z Argentyną jednocześnie wzmocniła również pozycję Thatcher przed wyborami tego roku. Niemniej brytyjska polityka względem Polski się nie zmieniała. Podobnie jak Reagan, Thatcher uzależniała stopniową rezygnację z sankcji od wprowadzania w Polsce reform gospodarczych, politycznych oraz całkowitego zniesienia stanu wojennego397. Był to dogmat atlantyckiego sojuszu Waszyngtonu i Londynu w kwestii polskiej. Co prawda, politycy brytyjscy coraz śmielej sygnalizowali niekorzystny wymiar twardej polityki sankcji (zwłaszcza na forum EWG), ale nie zamierzali pogarszać stosunków z Waszyngtonem i z grubsza trzymali się linii USA398.

Mimo stosunkowo łagodnej strategii, widocznej chociażby w słowach Jamesa, w 1983 r. londyńska ambasada PRL, tak jak amerykańska lub francuska, zarzucała władzom i prasie brytyjskiej wyolbrzymianie znaczenia „Solidarności”, Lecha Wałęsy oraz konfliktu reżimu ze społeczeństwem. Podobnie jak w przypadku amerykańskim, podkreślanie roli „Solidarności” nie przeczyło przekonaniu – jak wiemy z raportu brytyjskiego ambasadora – o załamaniu wpływów opozycji w Polsce. Takie „antypolskie kampanie” miały towarzyszyć ważniejszym wydarzeniom, np. demonstracjom 1–3 maja399, apelowi papieża o amnestię400 czy czerwcowej pielgrzymce Jana Pawła II. Kolejne zajścia w maju 1983 r. istotnie zostały poruszone podczas debaty w Izbie Gmin – Bob Mitchell, poseł Social Democratic Party, mówił o brutalnym ataku sił milicyjnych na pokojową demonstrację „Solidarności”. W reakcji na tę wypowiedź premier Thatcher stwierdziła, że przykład Polski ukazuje, jak bardzo trzeba dbać o własną wolność i swobody401. Z kolei z okazji pielgrzymki papieskiej media brytyjskie podkreślały znaczenie spotkania papieża z Wałęsą i olbrzymią falę solidarnościowej mobilizacji społeczeństwa402.

Tymczasem politycy brytyjscy mieli zupełnie inne przemyślenia. Nowy ambasador brytyjski John Albert Leigh Morgan, który objął warszawską placówkę pod koniec maja, tak jak jego poprzednik nie miał wątpliwości, że w 1983 r. aktywność opozycji gwałtownie spadła: „skala demonstracji systematycznie się zmniejszała i były one łatwo powstrzymywane przez siły bezpieczeństwa”403. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że zjawisko to dostrzegano na całym Zachodzie. Jest zarazem prawdą, że przynajmniej niektóre państwa – najbliżsi sojusznicy Waszyngtonu – rozumiały potrzebę podkreślania znaczenia podziemnej „Solidarności” jako instrumentu osłabiania bloku wschodniego w ramach swojej Ostpolitik.

Wątki polskie i radzieckie podejmowano także w trakcie trwającej nad Tamizą kampanii wyborczej. Dostrzegano problem przetrzymywania jedenastu przywódców związkowych i dawnego KOR404. Z kolei w manifeście wyborczym konserwatystów z 18 maja 1983 r. Thatcher pisała: „inwazja na Afganistan i zdławienie protestów w Polsce przypomniały nam o prawdziwej naturze Związku Radzieckiego. Stanowi on wciąż zagrożenie dla wolności i bezpieczeństwa Zachodu”405. Niektórzy politycy brytyjscy sugerowali, że zniesienie stanu wojennego i całkowita amnestia mogłyby spowodować podjęcie dialogu brytyjsko-polskiego406. Sygnały te nie pociągały za sobą określonych działań, a Wielka Brytania – po miażdżącym zwycięstwie konserwatystów w wyborach czerwcowych – nadal skręcała na prawo. Do Londynu dochodziły sygnały, że po zniesieniu stanu wojennego polskie władze szykowały zaostrzenie prawodawstwa, co tłumiło chęć przedefiniowania strategii względem PRL, choć przemyśliwali nad tym sojusznicy zza oceanu407. Co prawda ambasador Morgan przyznawał, że odejście od rozwiązań przyjętych 13 grudnia stanowiło znaczne osiągnięcie, świadczące o pewności siebie polskich władz, ale społeczeństwo nie przywiązywało do niego większej wagi – głównie dlatego, że równoległe zmiany w prawodawstwie „odniosły właściwie taki sam skutek”408.

Brytyjski sceptycyzm wobec liberalizacyjnych gestów Jaruzelskiego najlepiej oddała premier Thatcher podczas debaty parlamentarnej 26 lipca. Komentując decyzję polskich władz, Żelazna Dama podkreślała: „będziemy nadal popierać poszukiwanie praw człowieka tam, gdzie nie są przestrzegane. Wciąż będziemy się starać robić wszystko, co w naszej mocy, by pomóc Polakom. Jest wątpliwe, że nowe propozycje rządu w Polsce znacząco różnią się od rozwiązań ekipy wojskowej”409. Trzeba było jeszcze poczekać ponad rok na konkretne zmiany w politycznej postawie Londynu wobec spraw polskich.

Na marginesie wątku brytyjskiego warto wspomnieć o stanowisku najbliższego sąsiada Królestwa – Irlandii. Wprowadzenie stanu wojennego spotkało się tu z reakcjami bardziej umiarkowanymi. 15 grudnia rezydujący w Sztokholmie ambasador Irlandii uznał sytuację w PRL za spokojną i pisał o „skuteczności krytycznej operacji” wojskowej410. Trzy dni później, 18 grudnia, szef irlandzkiego MSZ James Dooge, cytując oświadczenie EWG z 15 grudnia, ogólnikowo wyraził „głębokie zatroskanie” z powodu wydarzeń w Polsce. Zinterpretował ponadto śmierć górników w Katowicach jako tragedię, która mogła doprowadzić „do krawędzi katastrofy gospodarczej i obywatelskiej”411. Jeszcze tego samego dnia stanowisko to zostało przedstawione przez irlandzką delegację uczestniczącą w obradach KBWE w Madrycie, a 23 grudnia przekazane polskiemu ambasadorowi rezydującemu w Hadze412. Podczas debaty senackiej 18 grudnia pojawiły się zarazem głosy wyraźnie krytykujące postawę USA, a nawet „Solidarności”, formułowane zresztą przez polityków niemających przekonań marksistowskich. Wypowiedzi te świadczyły o postrzeganiu stanu wojennego jako mniejszego zła413.

W sytuacji nieco innej niż brytyjska – jak się wydaje – znalazł się po 13 grudnia 1981 r. kolejny ważny strategiczny partner USA – Japonia. Państwo to, kierując się priorytetami własnej proatlantyckiej polityki zagranicznej, musiało zacząć realizować linię amerykańską, choć nie miało na to chyba ochoty i czyniło to z większymi zastrzeżeniami niż Wielka Brytania. Nie dziwi informacja polskiego wywiadu, że Kraj Kwitnącej Wiśni, reagując na wprowadzenie stanu wojennego, oglądał się na działania USA. Premier Zenkō Suzuki szybko wydał niewiele mówiące oświadczenie, w którym stwierdził, że stan wojenny zmienił postrzeganie relacji Wschód–Zachód i polityki radzieckiej414.

Tak jak na Zachodzie, bardziej zdecydowane okazały się inicjatywy społeczne. 14 grudnia mniejsze ugrupowania polityczne różnych opcji (ale bez rządzących) zwołały kilkusetosobowy wiec protestacyjny przed Ambasadą PRL w Tokio. Kilka godzin później podobny protest zorganizowali związkowcy z różnych central, ponownie współdziałających w pomocy dla „Solidarności”. Jeszcze tego samego dnia spontanicznie powstał kobiecy ruch „Tasukeru-kai” (Koło pomocy) pod przewodnictwem Hisayo Umedy-Kudo, skupiający przedstawicielki Polonii i japońskie wolontariuszki. Jak sugeruje Yoshiho Umeda, w ciągu kilku tygodni organizacja ta zebrała kilkaset tysięcy dolarów. Zakupiono za nie głównie żywność i środki czystości, które za pośrednictwem Episkopatu Polski i Watykanu przekazano do Polski415.

Koła zbliżone do władzy zachowywały powściągliwość, ale w dyskretny sposób również inicjowały pewne działania. Niemal od razu po wprowadzeniu stanu wojennego posłowie różnych formacji utworzyli nieformalną „parlamentarną grupę studiów nad sytuacją w Polsce”, której przewodził wicemarszałek izby niższej, socjalista Haruo Okada. Najaktywniejszymi członkami koła byli m.in. Takako Doi (późniejsza marszałek izby niższej), Yasuhiro Yokomichi (późniejszy gubernator Hokkaido) i Toshio Yamaguchi (późniejszy minister pracy). Co znamienne, parlamentarzyści rządzącej partii liberalno-demokratycznej zbytnio się nie angażowali w dyskusje w tej pluralistyczej, ale zdominowanej przez lewicę strukturze. Niemniej i politycy formacji sprawującej władzę nie unikali nieformalnych spotkań z deportowanym z Polski Yoshiho Umedą, który namawiał do stanowczej postawy władz wobec reżimu gen. Jaruzelskiego416.

21 grudnia 1981 r. ambasada Japonii w Waszyngtonie otrzymała prośbę o podjęcie sankcji gospodarczych wobec Polski, podpisaną przez asystenta sekretarza stanu. W związku z tym dzień później w Tokio odbyła się międzyministerialna narada kierowana przez szefa MSZ Yoshio Sakurauchiego. Stwierdzono na niej, że niska ranga asystenta sekretarza świadczyła o tym, iż USA tylko sondowały stanowisko Japonii. Postanowiono poprosić Amerykanów o bliższe informacje dotyczące sankcji, a przez ten czas poznać reakcję innych państw Zachodu. Co znamienne, zgodzono się też co do tego, że poparcie gen. Jaruzelskiego może przyczynić się do stabilizacji i powstrzymać interwencję radziecką, którą uważano za realną417.

Z tych względów polski wywiad oceniał reakcje japońskie jako umiarkowane, co miało wynikać z faktu zbliżających się i długo przygotowywanych negocjacji politycznych z ZSRR. Dlatego Tokio nie wyrażało wielkiej chęci do wskazywania na odpowiedzialność Moskwy za wydarzenia z 13 grudnia418. Niemniej PRL nie mogła liczyć na nowe japońskie kredyty – rząd cofnął bankom gwarancje kredytowe419. Zdaniem Departamentu I, wywiad japoński spodziewał się, że biorąc pod uwagę powodzenie zamachu gen. Jaruzelskiego i nieskuteczność sankcji, stanowisko amerykańskie będzie łagodnieć. Taki rozwój sytuacji pozwoliłby państwom NATO oprzeć się hegemonistycznym zapędom Ameryki. Opinię tę miały podzielać kraje EWG420. Być może raporty polskich służb wyolbrzymiały nieco różnice w dyplomacji Tokio i Waszyngtonu. Jest faktem, że premier Suzuki wziął udział w programie „Let Poland be Poland”. Podkreślał w nim, że dla narodu polskiego nadeszły ciężkie czasy421.

Najbardziej palącą kwestią w stosunkach polsko-japońskich tuż po wprowadzeniu stanu wojennego stała się dezercja ambasadora PRL w Tokio Zdzisława Rurarza, który trzy dni po swoim koledze Romualdzie Spasowskim poprosił Stany Zjednoczone o azyl, o czym poinformował szefa japońskiego MSZ422. Według polskiego wywiadu, sprawa ta miała zradykalizować stanowisko Japonii względem wydarzeń z 13 grudnia. W gabinecie premiera powstała grupa robocza do śledzenia rozwoju sytuacji w Polsce423. W rzeczywistości po krótkim okresie oczekiwania Tokio zdecydowało się częściowo podporządkować linii amerykańskiej. Decyzja Rurarza miała na to wpływ najwyżej drugorzędny.

Konkretne posunięcia japońskich władz nie szły tak daleko jak amerykańskie, ale obejmowały zarówno Polskę, jak i ZSRR. Wprawdzie w Tokio wymijająco zareagowano na decyzję Reagana o nałożeniu sankcji na Warszawę i Moskwę424, to jednak w ogłoszonych oficjalnie 23 lutego 1982 r. krokach wobec PRL znalazło się zamrożenie negocjacji w sprawie rozłożenia polskich długów za 1982 r., wstrzymanie kredytów oraz ograniczenie swobody poruszania się dla polskich dyplomatów. Wobec ZSRR postanowiono utrzymać środki podjęte po inwazji na Afganistan. Dodatkowo zawieszono prace Japońsko-Radzieckiego Komitetu Współpracy Naukowo-Technicznej, coroczne bilateralne konsultacje handlowe, a także rozmowy na temat powiększenia obsady radzieckiego przedstawicielstwa handlowego w Japonii (nie stosowano więc zasady business as usual). Japońskie władze deklarowały też wolę bliskich konsultacji w sprawach polskich z państwami NATO425. Trzeba przyznać, że decyzje te miały charakter raczej kosmetyczny.

Mniej niechętnie, ale za to z pobudek bardziej koniunkturalnych i przy większej opozycji, podobną strategię obrano we Włoszech. Choć Grażyna Bernatowicz przekonuje, że Rzym starał się „zachować umiar, lawirując między wiernością sojuszniczą, sympatią społeczeństwa włoskiego dla polskiej »Solidarności« a obawą przed całkowitym zerwaniem tradycyjnych i wieloletnich więzów z rządem Polski”426, to jednak w owym lawirowaniu Włochom bliżej było do Waszyngtonu niż do Paryża czy Bonn. Postawę tej ostatniej stolicy przypominała jednak skłonność włoskich polityków do nieprzestrzegania (wyjątkowego) w sposób rygorystyczny zasad bojkotu dyplomatycznego.

Wprowadzenie stanu wojennego wstrząsnęło jak zwykle kruchą włoską sceną polityczną. Od 13 grudnia szef MSZ Emilio Colombo utrzymywał stały kontakt z Claude’em Cheyssonem i Hansem-Dietrichem Genscherem. Obawiał się interwencji zewnętrznej, przelewu krwi i pogrzebania procesu odprężenia w Europie427. 14 grudnia Colombo wygłosił w Senacie przemówienie, w którym podkreślał zasadę nieingerencji. Zauważał jednak, że echo wydarzeń w Polsce odczuje cała Europa428. Jednocześnie w parlamencie w ostrzejszym tonie przemawiał premier Giovanni Spadolini: nazwał decyzję gen. Jaruzelskiego puczem wojskowym i zamachem na pokój, ale powtórzył dogmat nieingerencji429. Nie jest zatem prawdą teza Grażyny Bernatowicz, że „Włochy nie potępiły jawnie decyzji władz polskich” – stanu wojennego430. Tego dnia w retorykę władz wpisali się nawet komuniści, którzy wraz z towarzyszami hiszpańskimi431 (a w przeciwieństwie do francuskich i greckich) już wcześniej popierali „Solidarność” – partyjny organ „Unità” opublikował oświadczenie kierownictwa Włoskiej Partii Komunistycznej (WPK), w którym potępiono posunięcia WRON432. W dzienniku tym ostry ton opisów wydarzeń w Polsce nie ustępował innym tytułom prasowym433. Co ciekawe, we Włoszech najszybciej z państw europejskich zaczęto – w ślad za Waszyngtonem – mówić o radzieckiej odpowiedzialności, choć nie uznawano za właściwe nakładania na Moskwę sankcji gospodarczych434.

Jest zarazem faktem, że wśród początkowych reakcji pojawiały się w Rzymie głosy, iż stan wojenny został wprowadzony wyłącznie polskimi rękami, a nowe władze obiecywały przestrzegać „osiągnięć odnowy narodowej”. Wątki te znalazły się w wystąpieniu stałego przedstawiciela Włoch przy NATO na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej 16 grudnia. Niemniej zadeklarował on zgodność włoskich interpretacji wydarzeń w Polsce z analizami amerykańskimi, mówiąc o „złamaniu podstawowych wolności narodu polskiego”435. W tym czasie żadne państwo zachodnie nie wypracowało jeszcze w pełni przemyślanej strategii postępowania w zmienionej sytuacji politycznej.

Po burzliwych dyskusjach i gruntownej politycznej kalkulacji działająca od czerwca 1981 r. centroliberalna koalicja Spadoliniego z Partii Republikańskiej zdecydowała się zająć wobec stanu wojennego postawę zbliżoną do amerykańskiej, wywołując tym samym niezadowolenie niektórych członków EWG, zwłaszcza RFN. Już 17 grudnia rząd zagroził wstrzymaniem pomocy gospodarczej dla PRL436. 19 grudnia prezydent Alessandro Pertini domagał się uwolnienia Bronisława Geremka437. W tym dniu parlament przyjął agresywną – według polskiego MSZ – rezolucję, wzywającą rząd do wstrzymania pomocy gospodarczej, finansowej i kredytowej (przy zachowaniu humanitarnej) oraz stanowczego działania wobec „narastających aktów represji”. Ambasada odnotowywała „ogromny napływ telegramów protestacyjnych”438.

Podobną rezolucję przyjęły 22 grudnia partie koalicji rządowej, które wyraziły poparcie dla „Solidarności”, a także deklarowały podjęcie inicjatyw interwencyjnych zarówno samodzielnie, jak i na forum EWG i NATO439. Groźby finansowe rzeczywiście spełniono, wycofując się m.in. z decyzji o przyznaniu 50 mln dolarów kredytu440 oraz zawieszając wydawanie zezwoleń na kredytowy eksport do Polski półproduktów i towarów inwestycyjnych441. Ponadto wstrzymano realizację umów kulturalnych i naukowych442, co było bardziej radykalnym krokiem niż ten, który wykonała np. Francja. Nic dziwnego więc, że na spotkaniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego w Białym Domu 22 grudnia Alexander Haig zauważał: „Włosi są pełni wigoru, lojalni i pomocni w działaniach, które zamierzamy podjąć. Colombo jest dobry!”. Ich wigor zestawiał jako kontrastujący z niechęcią ze strony RFN443.

Opozycyjna partia socjalistyczna próbowała wykorzystać zamach stanu w Polsce do wywołania kryzysu rządowego i przejęcia władzy. Liczyła też na osłabienie komunistów, rozdartych między frakcją proradziecką a eurokomunistyczną444. Jak wspomniano, ta ostatnia zwyciężyła, a jej lider Enrico Berlinguer wyraźnie potępił działania polskich towarzyszy, co spowodowało krytykę ze strony KPZR445. Francuska „Libération” sugerowała wręcz, że włoscy komuniści zareagowali na stan wojenny ostrzej niż Watykan446. Tymczasem ministrowie socjalistyczni mieli nawet blokować inicjatywy w sprawie pomocy żywnościowej dla Polski447. I rzeczywiście, według niektórych badaczy, pomoc nie była duża, a społeczeństwo włoskie nie wykazało się tak masowym poparciem dla Polaków jak francuskie czy niemieckie448 – choć wydaje się, że kwestia ta pozostaje zbyt słabo poznana, by móc formułować pewne tezy.

W kolejnych tygodniach rzymska ambasada PRL przekonywała, że Emilio Colombo reprezentuje stanowisko twardej linii wobec Polski, również na forum EWG i NATO449. W ślad za Reaganem wskazywał on w styczniu 1982 r. na odpowiedzialność ZSRR za decyzję gen. Jaruzelskiego i zarazem podkreślał dogmat nieingerencji450. 13 stycznia premier Spadolini w liście do Jaruzelskiego (w odpowiedzi na pismo generała z 7 stycznia, wyjaśniające stanowisko polskie) stwierdził, że rząd oraz parlament wraz z siłami politycznymi i społecznymi jednogłośnie potępiły wprowadzenie stanu wojennego. Nie omieszkał wspomnieć o presji zewnętrznej i powtórzyć żądań formułowanych przez EWG i NATO. Obiecywał też pomoc humanitarną i zmianę polityki Rzymu, jeśli PRL powróci na drogę demokratyzacji451. Niewiele później w programie „Let Poland be Poland” Spadolini podkreślał, że „włoski rząd ani na chwilę nie zapomniał o Polsce i jej tragedii”. Wspominał też „dramatyczną noc 13 grudnia”452.

W odpowiedzi na amerykańską ofensywę na forum NATO włoscy politycy prawdopodobnie najszybciej zadeklarowali wolę naśladowania atlantyckiego supermocarstwa. Chociaż nie wprowadzili osobnych sankcji gospodarczych wobec PRL i ZSRR, zgodzili się na spowolnienie negocjacji ekonomicznych z Moskwą i utrudnienia kredytowe względem niej, ograniczenie swobody poruszania się obywateli radzieckich (nieco później też polskich) na terenie Włoch, obniżenie poziomu współpracy kulturalnej z Warszawą i Moskwą oraz proponowali zredukowanie działań radzieckich statków badawczych na Morzu Śródziemnym. Nie były to posunięcia zbyt śmiałe, ale stanowiły wsparcie dla restrykcyjnej polityki Stanów Zjednoczonych453.

Kiedy w marcu do USA udał się prezydent Alessandro Pertini, Ronald Reagan zaliczył go do grona tych, którzy jako pierwsi zwrócili uwagę na radziecką odpowiedzialność za wydarzenia w Polsce454 i wyrazili „szczere moralne oburzenie radzieckim uciskiem w Afganistanie i Polsce”455. Późniejszym przejawem prosolidarnościowej postawy polityków włoskich była np. interpelacja poselska w parlamencie w związku z przygotowywanym w Polsce procesem czterech działaczy KOR i siedmiu związkowych przywódców. Do jej wniesienia przyczynił się włoski Komitet Solidarności z „Solidarnością”456.

Oburzenie owo szło w parze z pesymistycznymi ocenami możliwości działań podziemnej opozycji. W pierwszych miesiącach roku ataszat wojskowy ambasady Republiki w Warszawie informował, że nie należało się spodziewać przejawów większego oporu społecznego. Silne ogniwo podziemnej „Solidarności” działało – według tych ocen – tylko wokół Władysława Frasyniuka we Wrocławiu457. Zarazem w Rzymie sceptycznie podchodzono do liberalizacyjnych gestów z lipca 1982 r., nie widząc w nich istotniejszej zmiany na lepsze458. Z tym większym niepokojem patrzono więc na twarde postępowanie WRON, które oceniano jako skuteczne. We wrześniu 1982 r., w czasie exposé nowego rządu, premier Spadolini wyraził zaniepokojenie nasileniem represji w Polsce i poparł ogólną strategię NATO względem Polski459. W tym świetle nieprawdziwa wydaje się teza polskiego MSZ, że włoscy politycy, śledząc wiadomości o polskich manifestacjach z okazji rocznicy porozumień sierpniowych, mieli być przekonani o żywotności „Solidarności”. Bardziej wiarygodne jest raczej stwierdzenie, że dialog społeczeństwa z państwem bez udziału środowisk solidarnościowych uznawano w Rzymie za niemożliwy460.

Mimo wszystko należy podkreślić, że Rzym nie przyjął aż tak twardej linii jak USA, a nawet Wielka Brytania, na co znaczący wpływ miały naciski Watykanu. To zapewne w wyniku wstawiennictwa papieża rząd włoski nie zdecydował się na pełne naśladowanie posunięć amerykańskich w kwestii sankcji gospodarczych461. Nie respektowano też całkowicie bojkotu dyplomatycznego: między 19 a 22 lipca w Rzymie z nieoficjalną wizytą gościł Józef Czyrek, który właśnie przestał być szefem MSZ. Spotkał się m.in. z Emilio Colombo462. Zgoda na przyjazd wpływowego polityka polskiego – choć już nie ministra – stanowiła wyłom we wspólnym zachodnim froncie izolacji dyplomatycznej PRL, osłabianym przede wszystkim przez RFN. Mimo to Włochy nie zamierzały zbyt daleko odchodzić od polityki swego potężnego sojusznika: 7 czerwca 1982 r. prezydenci Pertini i Reagan wydali w Rzymie wspólne oświadczenie, w którym mówiąc o Afganistanie, Polsce oraz Ameryce Łacińskiej i Południowej, podkreślali swe „zdecydowane zaangażowanie w zachowanie i przywrócenie wolności i sprawiedliwości”463. Trzy miesiące później w reakcji na falę demonstracji 31 sierpnia Włosi przekonywali na forum NATO o sile i wciąż dużym znaczeniu „Solidarności”464. Niewiele później skrytykowali delegalizację związku, interpretując ją jako krok w tył na drodze do pojednania narodowego i przejaw braku wiarygodności polskich władz, a także zauważyli, że stanowiła ona przeszkodę w rozwoju stosunków polsko-włoskich465.

Pod koniec 1982 r. polityka włoska zdawała się wyraźniej oscylować ku rozwiązaniom bardziej koncyliacyjnym. Coraz usilniej zachęcano sojuszników do rewizji twardego stanowiska wobec negocjacji zadłużeniowych466. Po zwolnieniu Lecha Wałęsy z aresztu włoski MSZ zasygnalizował chęć wysłania do Polski grupy posłów z Giuliem Andreottim na czele467. Sprawy nie załatwiono. W grudniu ze względu na decyzję o zawieszeniu stanu wojennego rząd wystąpił na forum EWG z inicjatywą „małych kroków”, zakładającą stopniowe otwieranie się państw Wspólnoty na PRL. Inicjatywa ta o kilka miesięcy wyprzedzała podobne pomysły amerykańskie. Nie zyskała jednak poparcia większości, która zwracała uwagę z jednej strony na nieprzestrzeganie praw człowieka w Polsce, a z drugiej na presję opinii publicznej w krajach sojuszniczych468. Być może z tego powodu Włochy nie zmieniły dogłębnie swej strategii, a minister Colombo w rozmowie z ambasadorem Emilem Wojtaszkiem 30 grudnia 1982 r. nie omieszkał skrytykować PRL za brak dialogu z Kościołem i społeczeństwem oraz za aresztowania polityczne469.

W 1983 r. włoską sceną polityczną wstrząsały nieustanne kryzysy rządowe. Sytuacja kolejnego rządu, kierowanego przez Amintore Fanfaniego, była niestabilna. W tej atmosferze relacje z Polską nie zaliczały się do najważniejszych. W lutym po raz kolejny do Wiecznego Miasta przybył Józef Czyrek niepełniący już funkcji rządowych. Ponownie rozmawiał z Emilio Colombo470. Obie strony starały się przygotować wyjazd do Polski przyszłego ministra spraw zagranicznych Andreottiego, ale porozumienia nie osiągnięto, m.in. z powodu przedterminowych wyborów, przeprowadzonych w czerwcu 1983 r.471

Kilka tygodni wcześniej w Rzymie z zainteresowaniem zapoznawano się z modyfikacjami amerykańskiej strategii wobec Polski. Wydaje się, że Włosi skłaniali się ku bardziej zdecydowanym krokom. Podczas spotkania Rady Północnoatlantyckiej 19 maja stały przedstawiciel Republiki zastrzegał, że katalog trzech żądań pozostawał aktualny, ale wymagał rewizji. Potwierdzał stałe cele zachodniej dyplomacji: zachęcanie do dialogu polskich władz z Kościołem i społeczeństwem oraz zniechęcanie do stosowania represji, utrzymywanie wpływu kultury zachodniej na Polaków, a także nacisk na zwolnienie więźniów politycznych (z powoływaniem się na prawa człowieka). Dodawał jednak, że nadszedł czas przemyśleć dalsze egzekwowanie weta kredytowego i unikanie negocjacji zadłużeniowych. Przekonywał, że nieumyślnym rezultatem tych posunięć stało się faktyczne moratorium na polskie długi (przynajmniej w stosunku do podmiotów państwowych)472.

Nieco mniejsze zainteresowanie (przynajmniej wśród polityków) sprawy polskie wzbudzały u innego – z punktu widzenia Polski egzotycznego partnera USA – Australii. Niemniej tuż po 13 grudnia premier Malcolm Fraser nie omieszkał ogłosić powołania specjalnej komisji, która miała śledzić rozwój wypadków nad Wisłą473. Komisja nie odegrała jednak większej roli na arenie międzynarodowej.

Dość niespodziewanie (wobec wcześniejszego zachowania) do obozu amerykańskiego zbliżyły się częściowo co najmniej dwa państwa skandynawskie: Norwegia i Szwecja, choć zaliczenie do linii amerykańskiej postawy zwłaszcza tej drugiej byłoby nadużyciem. Zmiany w Norwegii wynikały głównie z przesilenia politycznego, do którego doszło w październiku 1981 r., i przejęcia władzy przez prawicę. Konserwatywny premier Kåre Willoch i szef MSZ Svenn Stray nie od razu wyrazili jednoznaczny sprzeciw wobec decyzji gen. Jaruzelskiego474. Pamiętajmy jednak, że USA też zwlekały aż dziesięć dni z jasnym określeniem swojej polityki. 14 grudnia Stray spotkał się z polskim ambasadorem w Oslo Karolem Nowakowskim. Minister zadeklarował uzależnienie stanowiska Norwegii od dalszego rozwoju sytuacji nad Wisłą, wyraził zaniepokojenie aresztowaniami i wiarę w szybkie wycofanie ograniczeń obywatelskich oraz wyprowadzenie Polski na dobrą drogę przez samych Polaków475. Dzień później, 15 grudnia, odbyła się w Stortingu ogólnikowa debata na temat polityki zagranicznej, dotycząca przede wszystkim Polski476. Wśród członków rządu pojawiały się głosy o niecelowości sankcji gospodarczych, planowanych na forum NATO477. Mimo to w Oslo zdecydowano o przełożeniu przewidywanych na styczeń wizyt w ZSRR478. Do konkretnych posunięć dochodziły znaczące gesty: podczas przemówienia noworocznego poparcie dla „Solidarności” zadeklarował król Olaf V. Wezwał do pomocy i dość łagodnie określił sytuację w Polsce po wprowadzeniu stanu wojennego jako niepokojącą479.

Po dwóch–trzech tygodniach stanowisko norweskie się zaostrzyło, czego przejawem była wizyta norweskiego ambasadora w Warszawie Kåre Daehlena u wiceministra spraw zagranicznych Tadeusza Olechowskiego (późniejszego ambasadora w RFN). Doszło do niej 12 stycznia 1982 r. Podczas spotkania Daehlen odczytał oświadczenie rządu norweskiego w sprawach polskich. Stwierdzono w nim, że represje w Polsce były pogwałceniem praw człowieka i deklaracji helsińskiej. Rząd norweski zwrócił się do władz polskich o pilne zaprzestanie naruszania tych praw, uwolnienie internowanych i podjęcie dialogu ze społeczeństwem. By załagodzić tę krytykę, dodano, że Norwegia z zadowoleniem przyjęła deklarację gen. Jaruzelskiego o powrocie na drogę reform. Na koniec jednak uzależniono dalszą pomoc ekonomiczną i handlową od łagodzenia represji. Ambasador Daehlen uznał za stosowne skomentować, że zaostrzenie stanowiska jego rządu wynikało z rosnącej presji społeczeństwa i partii politycznych. Ostrzegał, że trudno będzie przegłosować w parlamencie kolejne kredyty dla Polski480. Były to typowe dla języka dyplomacji uzasadnienia decyzji, które wzbudzały sprzeciw drugiej strony.

Równolegle władze norweskie zaczęły (nieoficjalnie) pośredniczyć w kontaktach prosolidarnościowej organizacji Solidaritet Norge-Polen (SNP) z ambasadą w Warszawie. SNP, funkcjonująca od października 1980 r., skupiała głównie norweskich działaczy związkowych i polskich emigrantów. Teraz skoncentrowała się na naciskach w sprawie zwolnienia internowanych. W ramach restrykcji dyplomatycznych w reakcji na stan wojenny Norwegia odwołała też wizytę delegacji parlamentarnej w Moskwie oraz zaplanowaną przed 13 grudnia turę konsultacji w Oslo między wiceministrami spraw zagranicznych Norwegii i Polski. 30 stycznia 1982 r. premier Willoch brał udział w amerykańskim programie „Żeby Polska była Polską”481. Uczestniczył też w Dniu Solidarności z Narodem Polskim ogłoszonym przez Międzynarodową Konfederację Wolnych Związków Zawodowych. Z kolei w przemówieniu z okazji norweskiego święta narodowego 17 maja 1982 r. stwierdził: „Polska jest w naszych myślach”. W tym okresie prawicowa ekipa Willocha konsekwentnie bojkotowała kontakty polityczne i gospodarcze z reżimem Jaruzelskiego. Zdaniem polskiej ambasady, działo się tak pod naciskiem USA. Na początku 1982 r. Norwegia miała być jedynym krajem NATO, który oficjalnie wystąpił wobec wszystkich „demoludów” z krytyką wydarzeń w Polsce i wskazywał na odpowiedzialność ZSRR. W tej nieprecyzyjnej informacji ambasadzie najpewniej chodziło o owo oświadczenie z 12 stycznia482.

Mimo zastosowanych ograniczeń norweski bojkot kontaktów politycznych z PRL nie był całkowity. Dowodzi tego nieformalna wizyta w Oslo (pod pretekstem konferencji pacyfistycznego ruchu Pugwash) wiceministra Józefa Wiejacza, do której doszło 21 maja 1982 r. Wizyta ta spotkała się z protestami norweskiego społeczeństwa i SNP. Jan Strękowski określa ją jako niefortunną483. Wyraźnie różniła się od linii amerykańskiej też postawa największej norweskiej centrali związkowej LO, którą cechowała proradzieckość i duży dystans wobec „Solidarności”. Na wiosnę 1982 r. trzej działacze z centrali LO samowolnie spotkali się w Warszawie z gen. Jaruzelskim, co wywołało niezadowolenie szefa LO Tora Halvorsena484. Joanna Pilarska, przepytywana przez Jana Strękowskiego, zauważa przy tym, że norweskie związki zawodowe były mocno zinfiltrowane przez wywiad radziecki485. Brak tu bliższych dowodów dokumentowych. Pozostaje faktem, że nawet LO krytycznie przyjęła wprowadzenie stanu wojennego, co wywołało wściekłość polskiego MSZ, liczącego na dotychczasowego sojusznika486. Trzeba też pamiętać, że to przedstawiciele Norwegii (oraz Francji) wystąpili na forum MOP ze skargą na PRL z powodu łamania praw pracowniczych (będzie jeszcze o tym mowa)487.

Norweskie partie polityczne wielokrotnie wspólnie wystąpiły w obronie „Solidarności”. 30 sierpnia 1982 r., w drugą rocznicę porozumień sierpniowych, z inicjatywy chadeków (Kåre Kristiansen) przewodniczący wszystkich partii reprezentowanych w Stortingu (Johan J. Jakobsen z Partii Centrum, Gro Harlem Brundtland z Norweskiej Partii Pracy, Jo Benkow z Partii Konserwatywnej i Berge Furre z Partii Lewicy Socjalistycznej) podpisali apel o uwolnienie Lecha Wałęsy i innych internowanych oraz przywrócenie „Solidarności”. Pismo przekazano Ambasadzie PRL w Oslo. Kilka miesięcy później w sprawie uwięzionych przywódców „Solidarności” przygotowano list protestacyjny, który podpisali przedstawiciele wszystkich frakcji parlamentarnych488. 7 lutego 1983 r. gazeta „Arbeiderbladet” rozpoczęła kampanię na rzecz przywrócenia swobód obywatelskich w Polsce oraz zezwolenia na działalność „Solidarności”. Poparcia dla inicjatywy udzielili m.in. premier Willoch, byli premierzy Einar Gerhardsen, Trygve Bratteli i Lars Korvald, uczeni, artyści, duchowni, związkowcy, a także osoby spoza Norwegii, np. Willy Brandt, Mario Soares (przywódca socjalistów portugalskich) czy Bettino Craxi (szef włoskich socjalistów)489. Norweskie partie lewicowe niekiedy wyłamywały się z tego wspólnego frontu: w dniach 18–20 sierpnia 1982 r. w Polsce gościł przewodniczący Partii Pracy Einar Førde wraz z dwoma ważnymi politykami tego ugrupowania490.

W perspektywie międzynarodowej z problematyką norweską wiąże się rzecz jasna także kwestia Pokojowej Nagrody Nobla. Dla nikogo nie było tajemnicą, że wybór laureata był (i jest) determinowany względami politycznymi. Mimo dużych oczekiwań w końcu 1982 r. to nie Lech Wałęsa otrzymał tę nagrodę, tylko dwóch mało znanych działaczy pokojowych. Wybór ten skrytykowała prasa zachodnia, m.in. dziennik „Le Quotidien de Paris”, którego zdaniem decyzja była aktem tchórzostwa i wyrazem strachu przed Breżniewem491. W tym czasie w Oslo bardziej optymistycznie niż w Londynie, Waszyngtonie i Paryżu podchodzono do planów odejścia od stanu wojennego, gdyż widziano w nich realizację dwóch z trzech postulatów Zachodu wobec Polski. Z kolei trzeci postulat – powrót do dialogu z opozycją – uznano za nierealistyczny. Namawiano więc sojuszników z NATO do pozytywnej reakcji na nową sytuację w Polsce, zwłaszcza w zakresie restrykcji gospodarczych492. Przyjęta ostatecznie przez polskie władze formuła zawieszenia wraz z zaostrzeniem prawodawstwa musiała zatem rozczarować polityków norweskich.

W postawie rządzonej przez centroprawicową koalicję Szwecji nie można znaleźć tak wielu elementów wspólnych z linią amerykańską jak u jej północnej sąsiadki. Wynikało to m.in. z faktu, że w 1982 r. zmieniła się ekipa rządząca: jesienią po dwuletniej przerwie do władzy powrócili socjaliści. Nie bez znaczenia była też bliskość geograficzna z Polską. W reakcji na wprowadzenie stanu wojennego w niektórych bazach szwedzkiej armii podwyższono stan gotowości493. Ola Ullsten, szef szwedzkiego MSZ, złożył na ręce polskiego ambasadora w Sztokholmie protest przeciw naruszaniu praw człowieka w Polsce, a także przeciw wypowiedzeniu przez PRL umowy o obustronnej bezwizowej wymianie turystycznej. Oświadczył też, że gen. Jaruzelski pogwałcił proces demokratyzacji zachodzący w PRL494. 18 grudnia odbyło się posiedzenie Komisji Spraw Zagranicznych Riksdagu, podczas którego przyjęto bardzo krytyczną uchwałę wobec reżimu Jaruzelskiego. Centroprawicowy premier Thorbjörn Fölldin w ostrych słowach stwierdził: „zabijanie Polaków przez milicję i wojsko wstrząsnęło nami. Walczyli oni o demokrację, o swoje prawa i wolności – i prawa ludzkie. Szwecja z całą stanowczością potępia te ciężkie wykroczenia. Uwięzieni – wśród nich Wałęsa – muszą zostać zwolnieni”495. Poza tym nieformalnie zadeklarowano przyjęcie internowanych, jeśliby ci chcieli wyemigrować, choć oficjalnie zamierzano protestować przeciw próbom zmuszania opozycjonistów do wyjazdu. Zdaniem polskiego wywiadu, takie stanowisko wynikało z „utrzymywania przez Szwecję generalnej linii postępowania wobec Polski zbliżonej do USA”496. Oceniano je jako niezwykle krytyczne i napastliwe497. Pamiętajmy jednak, że Szwecja (podobnie jak Islandia) nic nie mówiła o ewentualnych sankcjach wobec Polski, naśladując tym samym RFN498.

Kilka miesięcy później nowy, socjaldemokratyczny premier Olof Palme wysłał do gen. Jaruzelskiego depeszę protestacyjną, w której wyraził swój sprzeciw wobec zdelegalizowania „Solidarności”499. Trzeba pamiętać, że Szwecja już od końca lat siedemdziesiątych udzielała pomocy KOR, a po 13 grudnia władze wydały nieformalną zgodę na przerzut przez terytorium państwa pomocy dla Polski organizowanej przez CIA500. Niemniej brak szczegółowych informacji nie pozwala zaryzykować włączenia Szwecji do obozu amerykańskiego, zwłaszcza że w październiku 1982 r. wbrew bojkotowi dyplomatycznemu w Warszawie odbyły się polsko-szwedzkie konsultacje polityczne (między polskim wicepremierem a szefem szwedzkiej Dyrekcji Politycznej MSZ)501. Rok później wizytę w Sztokholmie złożyła delegacja Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu PRL502. Wiarygodnie brzmią tezy polskiego wywiadu, że po przejęciu jesienią 1982 r. władzy przez socjaldemokratów antykomunistyczna retoryka została stonowana. W kolejnych latach normalizacja stosunków międzypaństwowych przyspieszyła503.

Na bezprecedensowy gest zdobyła się po 13 grudnia 1981 r. królowa sąsiedniej Danii Małgorzata, która po raz pierwszy w historii monarchii duńskiej sięgnęła do własnej szkatuły i przekazała dotacje na cele dobroczynne poza granice ojczyzny – do Polski504. Liczni politycy duńscy włączyli się w organizację pomocy humanitarnej505. Kopenhaga postawiła w stan podwyższonej gotowości wszystkie swoje jednostki morskie i zwiększyła intensywność obserwacji obszaru Bałtyku z morza i powietrza506. Obawiano się zarazem napływu uchodźców z Polski, zwłaszcza na Bornholm507. Znaczną aktywność wykazywali również, wbrew sugestiom niektórych badaczy problemu (np. Idesbalda Goddeerisa), duńscy związkowcy508. Niemniej w opinii analityków francuskich oficjalne reakcje Danii na wprowadzenie stanu wojennego były raczej umiarkowane509. 30 grudnia szef MSZ Kjeld Olesen stwierdził, że nałożenie sankcji na PRL i ZSRR byłoby przedwczesne510. Jednocześnie Kopenhaga wyrażała zainteresowanie przyjęciem u siebie Mieczysława Rakowskiego511. Jest faktem, że Dania i Belgia najszybciej zgodziły się spotkać z Józefem Czyrkiem na sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w październiku 1982 r.512 W Kopenhadze nie zamierzano też rezygnować z zaplanowanych na 1982 r. spotkań duńsko-radzieckiej komisji ekonomicznej (choć odwołano podobne konsultacje duńsko-polskie)513. Na forum NATO Duńczycy przekonywali, że zbyt restrykcyjnie pojmowany bojkot dyplomatyczny szkodził samym Polakom, a nie tylko władzom514. Trudno zatem zaliczyć to państwo do linii amerykańskiej.

Jeszcze bardziej paradoksalnie do linii amerykańskiej upodabniała się postawa części międzynarodowych federacji związkowych. Paradoks polegał na tym, że konserwatywno-liberalna polityka amerykańska, zwłaszcza w dziedzinie gospodarki i rozwiązań społecznych, była ostro krytykowana przez zdecydowaną większość związków zawodowych. W stosunku do „Solidarności” animozje się wyciszały. Międzynarodowa Konfederacja Wolnych Związków Zawodowych nawoływała swoich członków do manifestacji przeciw stanowi wojennemu, a także zorganizowała 30 stycznia 1982 r. międzynarodowy dzień protestów. Na konferencji w Brukseli w maju 1982 r. Rada Wykonawcza konfederacji potępiła ogłoszenie stanu wojennego i falę internowań. Podkreśliła umiarkowanie „Solidarności” i wezwała do przestrzegania praw człowieka. Zaleciła organizowanie demonstracji przed ambasadami polskimi, inicjowanie akcji humanitarnych, a także lobbowanie rządów. O „Solidarności” mówiono także podczas 13. Światowego Kongresu ICFTU w Oslo w czerwcu 1983 r. Potępiono na nim represje z okresu stanu wojennego, wskazano na uwięzienie ponad 4500 osób i zamordowanie – jak obliczano – co najmniej 48 polskich związkowców515.

W popieraniu „Solidarności” ICFTU współpracowała z AFL-CIO, choć na pewnych płaszczyznach stosunki między obiema centralami były napięte: AFL-CIO opuściła struktury ICFTU w latach siedemdziesiątych. Idesbald Goddeeris zauważa, że nieprzejednana krytyka stanu wojennego i poparcie dla „Solidarności” sytuowały AFL nawet na prawo od administracji Reagana. Obie centrale współpracowały z szefem Biura Koordynacyjnego „Solidarności” w Brukseli Jerzym Milewskim, ale to Amerykanie zapewniali więcej pieniędzy. Mimo to ICFTU finansowała trzy posady brukselskiego Biura Koordynacyjnego i pomagała rodzinom internowanych (w 1983 r. przekazała na ten cel niecałe 20 tys. dolarów)516. Prosolidarnościowa i antykomunistyczna postawa była jednym z niewielu elementów łączących zróżnicowanych członków konfederacji.

Podobne stanowisko zajęła Światowa Konfederacja Pracy (World Confederation of Labour, WCL), mająca korzenie chrześcijańskie. Już bezpośrednio po wprowadzeniu stanu wojennego konfederacja wyrażała swój protest i wskazywała na łamanie praw związkowych w Polsce517. Rada Najwyższa tej centrali, obradująca w belgijskiej miejscowości Houffalize, przyjęła na początku kwietnia 1982 r. rezolucję, w której wyraziła całkowite poparcie dla „Solidarności”, potępiła zamach Jaruzelskiego, zażądała natychmiastowego zwolnienia internowanych i prosiła o zgodę na wysłanie do Polski obserwatorów z WCL. W przeciwieństwie do ICFTU struktura WCL uniemożliwiała przesyłanie pomocy materialnej. Konfederacja pomagała za to w inny sposób: współorganizowała np. (dzięki pieniądzom ICFTU) wyjazd do Belgii solidarnościowej działaczki Joanny Pilarskiej, oddała do dyspozycji Biura Koordynacyjnego lokal w Brukseli (przy pomocy jednego ze swoich najważniejszych członków, belgijskiego ACV/CSC), a także pośrednio pokrywała różne wydatki biura. Ponadto często zapraszała polskich związkowców na Zachód, a sama starała się wysyłać delegatów do Polski. Przyjmowała również wiele prosolidarnościowych rezolucji518.

Aktywność WCL była szczególna nawet na tle federacji francuskich lub amerykańskich. Z czego wynikała? Nie bez znaczenia był fakt, że sekretarzem generalnym tej instytucji od 1976 r. był Jan Kułakowski, polski emigrant, który nigdy nie odciął się od polskich korzeni. Kułakowski nieustannie podkreślał swą sympatię dla „Solidarności” – z jego inicjatywy Rada Naczelna WCL wystąpiła z wnioskiem o przyznanie związkowi Pokojowej Nagrody Nobla za 1982 r.519 Prosolidarnościowa postawa służyła też, zdaniem Idesbalda Goddeerisa, do podniesienia rangi WCL w strukturach MOP i zduszenia wewnętrznych sporów w konfederacji, związanych z kryzysem tożsamości, wynikającym z postępującej dechrystianizacji oraz sprzecznych nieraz dążeń poszczególnych członków, którzy poczęli przechodzić do ICFTU albo sympatyzować z komunistami. I rzeczywiście szyld „Solidarności” potrafił łagodzić sprzeczne tendencje, wzrastał też prestiż organizacji520.

Pomaganie ruchowi solidarnościowemu zbliżyło ponadto WCL do ICFTU. Obie instytucje zaczęły ściśle, choć nie bez problemów, współpracować w tym zakresie – np. na początku 1982 r. na forum Komitetu Wolności Związkowej MOP razem wniosły skargę na rząd polski w związku z łamaniem praw związkowych521. Podobny wniosek złożyły na posiedzeniu Komitetu Wolności Związkowej MOP w maju–czerwcu 1983 r.522 Wcześniej powołały też m.in. wspólną komisję do kontroli rachunków brukselskiego Biura Koordynacyjnego „Solidarności”, a także wydawały wspólne oświadczenia – np. w listopadzie 1982 r. wraz z Europejską Konfederacją Związków Zawodowych (European Trade Union Confederation, ETUC) odrzuciły propozycje kontaktów z koncesjonowanymi polskimi związkami zawodowymi. Wspólnie wyraziły za to poparcie dla związkowców z „Solidarności” i domagały się przestrzegania praw człowieka523.

Wątki polskie musiały pojawić się na forum najważniejszej światowej struktury pracowniczej: Międzynarodowej Organizacji Pracy. „Ekumeniczny” charakter tej instytucji, zrzeszającej zarówno kraje kapitalistyczne, jak i socjalistyczne, nie pozwalał jej prowadzić tak prosolidarnościowej polityki jak w przypadku międzynarodowych central związkowych. 16 czerwca 1982 r. Marc Blondel, delegat pracowników Francji na 68. sesję MOP, i Liv Buck, delegatka pracowników Norwegii, w piśmie do sekretarza generalnego MOP złożyli skargę na rząd PRL za łamanie praw związkowych524. Rada Administracyjna organizacji postanowiła nie uznać skargi za temat do dyskusji podczas obrad – zdecydowała się poprosić rząd PRL, by ustosunkował się do zarzutów do października 1982 r.525 Co charakterystyczne, decyzja ta wynikała z przebiegu głosowania podczas 68. sesji: skarga Blondela i Buck została odrzucona, głównie z powodu wstrzymania się od głosu przedstawicieli „demoludów” i państw arabskich: zabrakło jedenastu głosów do quorum (173 delegatów opuściło salę obrad na czas głosowania)526. W reakcji centrale francuskie złożyły zażalenie527. Dodajmy, że w tej konferencji w charakterze obserwatorów uczestniczyła siedmioosobowa delegacja emigracyjnej „Solidarności” z Bohdanem Cywińskim i Jerzym Milewskim na czele528. Podczas obrad nie zabrakło gestów prosolidarnościowych: lider MOP Blanchard w swym wystąpieniu podkreślał, że w sali unosił się duch Wałęsy. Przemówienie wygłosił też Cywiński (na ten czas reprezentanci „demoludów” opuścili salę obrad), przekonując o sile podziemnej „Solidarności”. Delegacja miała też okazję zetknąć się na krótko (w szerszym gronie) z papieżem, który dzień później przybył na konferencję, aby wygłosić przemówienie do związkowców529.

Mimo ostrożnej polityki MOP strona polska nerwowo reagowała na jej posunięcia. W październiku 1982 r. odrzuciła zarzuty o łamanie praw związkowych530. Stosunki z organizacją pogorszyły się jeszcze bardziej, gdy 7 listopada 1982 r. Komitet Wolności Związkowej (Freedom of Association Committee) MOP wezwał Polskę do zniesienia stanu wojennego i uwolnienia więzionych związkowców. Ponad miesiąc później rzecznik MOP stwierdził, że PRL nie spełniła prośby o szybkie odejście od rozwiązań z 13 grudnia531. W reakcji na wypowiedzi tego typu 24 czerwca 1983 r. Polska zawiesiła współpracę z organizacją532. Decyzja ta była konsekwencją krytyki łamania elementarnych swobód związkowych, którą MOP mimo przeszkód prowadziła od wydarzeń z 13 grudnia. Już w maju 1982 r. PRL oficjalnie odrzuciła pierwsze protesty MOP i zagroziła wystąpieniem z jej struktur533. 17 listopada 1984 r. Polska całkowicie wypowiedziała członkostwo w tej organizacji534.

Linia francuska

Charakterystyczną cechą linii francuskiej była pewna niekonsekwencja w postrzeganiu polskich władz i struktur solidarnościowych po 13 grudnia 1981 r.; przejawiała się ona m.in. przeplataniem się ostrych i łagodnych, trafnych i niefortunnych wypowiedzi na temat przewrotu. Prosolidarnościowym gestom, rzadko kiedy przynoszącym konkretne konsekwencje, a także ostrej niekiedy retoryce, towarzyszył wyraźny sceptycyzm wobec twardej polityki USA względem reżimu Jaruzelskiego.

Paryż: faux pas i niekonsekwencje

11 grudnia strona polska po raz ostatni, jak się okazało, przełożyła termin wizyty Pierre’a Mauroy w Polsce, planowanej na 16–18 grudnia535. Tego samego dnia ambasador Eugeniusz Kułaga został wezwany do Departamentu Europejskiego MAE z prośbą o wyjaśnienie tej decyzji. Dyplomata próbował zrzucić winę na swych rozmówców, sugerując, że to Francuzi byli skłonni przełożyć wizytę (miał to proponować Dupuy m.in. podczas rozmowy z Józefem Czyrkiem 5 grudnia), a Polacy tylko dostosowali się do tej prośby. Dodawał, że przełożenie dotyczyło co najwyżej kilku tygodni, jakoby z racji trudnych obrad Sejmu, przewidzianych na połowę miesiąca, a także manifestacji „Solidarności”, planowanej na 17 grudnia. Strona francuska nie zgadzała się z interpretacją Kułagi i podkreślała, że to gen. Jaruzelski pragnął odłożenia podróży Mauroy. Atmosfera spotkania nie była najlepsza536. W depeszy dla warszawskiej centrali ambasada polska pisała o zauważalnym chłodzie u francuskich rozmówców537. Już wtedy prawdopodobnie wiedziano nad Sekwaną o decyzjach, które zapadły w Warszawie w porozumieniu z Moskwą, a które przemycił płk Ryszard Kukliński538. Zapewne jednak nie znano konkretnej daty akcji militarnej, a może też jej charakteru. 9 grudnia w wywiadzie telewizyjnym prezydent François Mitterrand ostrzegał ZSRR przed „nierozważnymi działaniami w Polsce”. Dzień później rozmawiał z radzieckim ambasadorem w Paryżu Stiepanem Czerwonienką539.

Ambasada polska w Paryżu z perspektywy kilkunastu miesięcy oceniła retorykę francuską w tym momencie wręcz jako „najbardziej zbliżoną do amerykańskiej”540. Mimo to, jak zauważają Konstanty Gebert541 i Jarosław Szarek542, reakcja francuskich władz na wydarzenia, które nastąpiły w nocy z 12 na 13 grudnia, była niejednoznaczna, chaotyczna i chyba nieprzemyślana. Na samym początku Mitterrand okazał jednak znaczną powściągliwość – w czym zresztą nie różnił się zbytnio od Reagana. Zaraz potem Francja, wedle opinii Geberta, „potępiła zamach wojskowy gen. Jaruzelskiego znacznie surowiej niż jakiekolwiek inne państwo europejskie, a bojkot dyplomatyczny Warszawy przez Paryż był najintensywniejszy i najbardziej dla nowych władz dotkliwy”543. Nie zmienia to faktu, że Mitterrand jako pierwszy prezydent demokratycznego państwa przyjął gen. Jaruzelskiego (w grudniu 1985 r.). Wizyta ta „została odebrana przez społeczeństwo polskie jako cios w plecy, jako zdrada wspólnie dotąd wyznawanych wartości”544. Jak wyjaśnić te sprzeczne oceny?

Jedną z przyczyn tej niekonsekwencji mógł być podkreślany przez Konstantego Geberta fakt, że zamach stanu ekipy Jaruzelskiego wyraźnie zaskoczył – mimo rewelacji Kuklińskiego – zarówno władze, jak i społeczeństwo francuskie. Zdziwione było francuskie MSZ, a nawet wywiad, który prawdopodobnie nie utrzymywał w tym czasie nad Wisłą żadnego agenta545. W pierwszych dniach po 13 grudnia szczegółowe, ale pełne wątpliwości i znaków zapytania raporty codziennie nadsyłał Ośrodek Analiz i Prognoz MAE546. Jeszcze większą aktywność wykazywała – mimo problemów komunikacyjnych – ambasada francuska w Warszawie, która tylko 13 grudnia przesłała do Paryża kilkanaście szyfrogramów opisujących rozwój wydarzeń547. Zaskoczone były również związki zawodowe z Jeanem-Pierre’em Bobichonem, jednym z przywódców centrali CFDT, na czele – wieczorem 12 grudnia wrócił on ze służbowej podróży do Polski548.

Jest rzeczą oczywistą, że wydarzenia z 13 grudnia 1981 r. musiały się negatywnie odbić na całokształcie kontaktów między oboma krajami. MSW wyraźnie wskazywało na „gwałtowny spadek i pogorszenie współpracy kulturalnej z Francją” po 1981 r.549 Departament Prasy i Informacji MSZ zbyt upraszczająco dopowiadał, że „wprowadzenie stanu wojennego w Polsce wywołało gwałtowną i jednoznacznie negatywną reakcję zarówno francuskich władz oficjalnych, jak i środowisk twórczych i naukowych”550. Atmosferę podgrzewały wspomniane analizy MAE i szyfrogramy ambasady o charakterze alarmistycznym, ale często i trafnym. Jacques Dupuy na gorąco pisał o „operacji policyjnej, której skala pozostaje nieznana”, analizował przemówienie gen. Jaruzelskiego, cytował postanowienia stanu wojennego (porównując to wyrażenie do francuskiego terminu état de siège – „stan oblężenia”), pytał o los związkowców (odnotowując aresztowanie Bronisława Geremka) i możliwość riposty „Solidarności”, a także informował o wtargnięciu na teren ambasady studenta z Łodzi Jana Borusińskiego, który poprosił o azyl, itp.551 Atmosfera była nerwowa.

Następnego dnia, 14 grudnia, Ośrodek Analiz i Prognoz MAE przekonywał: „nie chodzi o »militarny zamach stanu w Polsce«, tylko o prawdziwą interwencję radziecką” – choć nie interwencję militarną. Słusznie oceniano, że stan wojenny stał w sprzeczności z interesami społeczeństwa: politycznymi (załamanie demokratyzacji), gospodarczymi (perspektywa zatrzymania pomocy z Zachodu) i humanitarnymi (odejście od praw człowieka). Zauważano, że teza gen. Jaruzelskiego o przepaści, nad którą stanęła Polska, była fałszywa: nad tą przepaścią stanął po prostu komunistyczny establishment pod zwierzchnictwem ZSRR. Dlatego „nie można mówić o patriotyzmie w przypadku Jaruzelskiego, ani o »wewnętrznej sprawie« w przypadku operacji, która została przeprowadzona na konto Sowietów”. Rozumiano przy tym, że akcja była dokładnie przygotowana, i przypuszczano, że nad stanem wojennym rozmyślano już od porozumień sierpniowych, czekano tylko na dogodny moment. Weekend w połowie grudnia wybrano z racji zbliżających się świąt, przed którymi aktywność polityczna Polaków miała być mniejsza. Nieprzypadkowo też właśnie w tym czasie Breżniew zaczął mnożyć inicjatywy pokojowe. Wariant stanu wojennego był dla Rosjan optymalny: spełniał oczekiwania, a nic nie kosztował – jak przypuszczał Kreml – zarówno militarnie, ekonomicznie, jak i dyplomatycznie. Dostrzegając skuteczność akcji, francuscy analitycy przypuszczali jednak, że w dłuższym okresie społeczeństwo polskie będzie rozwijać bierny opór – dlatego też stan wojenny był sukcesem tylko taktycznym, a nie politycznym lub gospodarczym552.

Dwa dni później francuscy analitycy nadal nie wykluczali możliwości radzieckiej inwazji. Ich zdaniem, stanowiła ona jedną z trzech strategii Moskwy – oprócz interwencji pośredniej i nalegania na dekompozycję „Solidarności” – mających rozwiązać polski kryzys553. Okazało się jednak, że Jaruzelski doskonale sobie poradził.

Jak na sytuację w Polsce powinien zareagować Zachód? Specjaliści z Ośrodka Analiz i Prognoz MAE w raporcie z 14 grudnia wyróżnili trzy typy reakcji, zawarte w trzech hasłach: business as usual, kara oraz negocjacje. Pierwszy scenariusz uważano za niekorzystny – szedł on po myśli Moskwy i wytrącał Zachodowi jedyną możliwość wywierania presji na kraje wschodnie: walkę o prawa człowieka. Sugerowano też, że bezproblemowe uznanie reżimu Jaruzelskiego mogło spowodować jego umocnienie. Zwracano uwagę, że takie rozwiązanie przyjęła Francja po inwazji na Afganistan, i teraz zalecano niepowtarzanie tego błędu. Drugi scenariusz zakładał wprowadzenie sankcji ekonomicznych i embarga. Ta opcja również nie została przez analityków Quai d’Orsay oceniona korzystnie. Argumentowano, że nie sprawdziła się ona w przypadku amerykańskich reakcji na sprawę afgańską, gdyż prowadziła do impasu i nie dawała Zachodowi możliwości manewru. Mogła również pogłębić problemy gospodarcze Polski, a także stać się wygodnym instrumentem dla komunistycznej propagandy. W ten sposób skrytykowano linię amerykańską. Również trzeci scenariusz – negocjacje – nie był idealnym rozwiązaniem. Przypuszczano, że – podobnie jak business as usual – mógł być na rękę Moskwie i Warszawie, ponadto czynił Zachód współodpowiedzialnym za sytuację Polaków554.

W podsumowaniu analitycy proponowali dość cyniczne kroki: nieustanne przekonywanie o chęci „niemieszania się w sprawy polskie” (by uniknąć oskarżenia o dolewanie oliwy do ognia) i jednoczesne podejmowanie działań nieoficjalnych (utrzymujących „fikcję nieinterwencji”), dążących do jak największej korozji nowego systemu w Polsce. Francuskie władze miały przy tym dawać swym polskim interlokutorom do zrozumienia, że nie nabrały się na retorykę komunistów (np. podkreślać niewiarę w rzekomy zamach stanu przygotowywany przez „Solidarność”)555.

W kolejnym raporcie ujmowano te zalecenia inaczej: Paryż mógł nic nie robić, grozić albo działać. Pierwsza możliwość była związana ze scenariuszem business as usual i w ocenie specjalistów MAE stanowiła totalną iluzję, opartą na przekonaniu o wyłącznie wewnętrznym charakterze wydarzeń w Polsce i braku odpowiedzialności ZSRR. Poza tym idealnie wpasowywała się w komunistyczny szantaż: „jeśli Zachód nie interweniuje, unikniemy najgorszego”. Co więcej, poczucie opuszczenia mogło zradykalizować nastroje społeczne – ostrzegali specjaliści. Na nasze potrzeby możemy upraszczająco stwierdzić, że wersja ta zbliżała się do linii niemieckiej. Opcja gróźb była realizowana przez Waszyngton i – zdaniem Francuzów – nie przynosiła pożądanych skutków. W związku z tym analitycy MAE skłaniali się ku dość niejasnej opcji działania, zakładającej zdecydowany ton oficjalnych deklaracji (stosowany, jak podkreślano, nawet przez włoskich komunistów), połączony z konkretnymi posunięciami: gospodarczymi (zawieszenie negocjacji finansowych w sprawie rozłożenia długów i nowych kredytów, a także pomocy gospodarczej z wyjątkiem humanitarnej, rewizja kontraktów handlowych); politycznymi (wezwanie na konsultacje ambasadora Republiki w Warszawie, utworzenie w Departamencie Europejskim MAE komórki kryzysowej, restrykcje wobec polskich dyplomatów we Francji, rozmowa z radzieckim ambasadorem w Paryżu, rządowa inicjatywa wspólnego komunikatu wszystkich partii i związków zawodowych, wyrażającego solidarność z Polakami); międzynarodowymi (démarche na forum ONZ, spotkanie na szczeblu EWG, wysłanie międzynarodowych obserwatorów do PRL) oraz propagandowymi (intensyfikacja emisji radiowych, m.in. użyczenie fal rozgłośni Radio France Internationale przedstawicielom „Solidarności”). W razie dalszego zaostrzenia sytuacji przewidywano w dłuższej perspektywie czasu ewentualne zerwanie wszelkich form współpracy ze Wschodem. Uznano też konieczność powiązania kwestii gospodarczych z sytuacją wewnętrzną w Polsce: rozbicie „Solidarności” implikowało wstrzymanie pomocy gospodarczej, powrót do przestrzegania porozumień gdańskich i aktu helsińskiego oznaczałby z kolei wznowienie negocjacji556. Uzależnienie to po pewnych modyfikacjach stanie się stosowaną przez Zachód skuteczną polityką ekonomicznego szantażu wobec PRL.

Trudno dostrzec bezpośredni związek tych raportów z posunięciami władz. Na pewno te pierwsze, niekrępowane ograniczeniami dyplomacji, miały charakter zdecydowanie ostrzejszy niż te drugie. Część postulatów Ośrodka Analiz i Prognoz po prostu nie została zrealizowana. W miarę upływu czasu różnice te się pogłębiały557. Jak sugerowaliśmy, w pierwszych godzinach po wprowadzeniu stanu wojennego stanowisko ekipy Mitterranda było chwiejne. Informację o zamachu stanu najwcześniej zdobył korespondent radia RTL Olivier Mazerolle – tuż przed północą 12 grudnia. Ambasador Jacques Dupuy dowiedział się o nowej sytuacji około godz. 2.00 w nocy. Kilka godzin wcześniej personel ambasady zaobserwował około czterdziestu oficerów radzieckich z marszałkiem Kulikowem (dowódcą Układu Warszawskiego) na czele, wysiadających z radzieckiego samolotu. Yvan Dujon, attaché wojskowy, przez następne kilka godzin spodziewał się rychłej inwazji radzieckiej, po czym jednak zmienił zdanie558.

Nad ranem, zorientowawszy się dzięki Dujonowi w realnej sytuacji, francuski ambasador przesłał drogą radiową ostrożną depeszę na Quai d’Orsay. Z początku oficer dyżurny w siedzibie ministerstwa nie uznał za stosowne poinformować o nowinach nawet dyrektora gabinetu559. Szybko jednak szef MSZ Claude Cheysson, a następnie prezydent dowiedzieli się o sytuacji. Cheysson zdążył skontaktować się z Alexandrem Haigiem, po czym zadzwonił do Mitterranda około godz. 6.20. Prezydent poprosił ministra, by ten na razie wstrzymał się z komentarzami560. Jednakże pierwszą publiczną reakcję sformułował – niefortunnie – właśnie Cheysson, który 13 grudnia około godz. 9.30 w telefonicznym wywiadzie z dziennikarzem Jeanem-Marie Lefebvre’em dla radia Europe 1, na pytanie: „czy rząd francuski ma zamiar coś zrobić?”, odpowiedział bez namysłu: „oczywiście nic nie zrobimy”561. Według Jarosława Szarka, słowa te brzmiały: „to nie nasza sprawa, nic w tej sprawie nie zrobimy”562, a w wersji Gabriela Mérétika: „absolutnie nic. Będziemy śledzić na bieżąco rozwój sytuacji” oraz „nie, rzecz jasna, nie zrobimy niczego”563. Wiele lat później w rozmowie z „Gazetą Wyborczą” Cheysson przekonywał, że były to jedyne w jego karierze słowa, których pożałował – jednocześnie jednak bronił ich słuszności564. Wypowiedź ministra Mitterrand usłyszał podobno przez radio przy goleniu i o mało się nie zaciął565.

Sytuacja zmieniała się szybko. Kilka godzin później oficjalne wizyty w Ambasadzie PRL w Paryżu złożyły delegacje związków zawodowych (z wyjątkiem prokomunistycznej CGT) i Partii Socjalistycznej, protestując przeciwko zamachowi stanu566. W ambasadzie gościł również szef PS Lionel Jospin z pytaniem o przebieg wydarzeń567. Polska placówka oceniła jego postawę jako wyważoną i ostrożną568. Z kolei sam Cheysson wydał późnym popołudniem oświadczenie, w którym próbował zatrzeć fatalne wrażenie po porannym faux pas, ale nadal pozostawał ostrożny: mówił tylko o ubolewaniu i wzywał do unikania konfrontacji i do dialogu. To stanowisko spowodowało, że osoby protestujące już 13 grudnia w Paryżu przeciwko decyzji gen. Jaruzelskiego krzyczały: „Cheysson do dymisji!”569. Polska ambasada zareagowała przeciwnie, mówiąc o spokojnym tonie wypowiedzi570. Bardziej stanowcze oświadczenie złożył 45 minut po Cheyssonie premier Mauroy, ale jednoznacznie stwierdził, że „podjęte decyzje pozostają w ramach wewnętrznej suwerenności” PRL571. W podobnym tonie wypowiedziało się jeszcze w niedzielę po południu MAE: rzecznik ministerstwa wspomniał o aresztowaniu przywódców „Solidarności”, ale wyraził jedynie ubolewanie i nadzieję na dialog, pojednanie narodowe i uniknięcie konfrontacji572. Tymczasem aktywny Cheysson zdołał jeszcze 13 grudnia spotkać się z ambasadorem Eugeniuszem Kułagą, aby poinformować go o swoim stanowisku573. Trzeba pamiętać, że w tym czasie Francuzi, podobnie jak pozostałe państwa zachodnie, nie wykraczali poza ogólnikowe deklarowanie „dużego zatroskania” sytuacją w Polsce574.

Jest znamienne, że wprowadzenie stanu wojennego – a także presja opinii publicznej, ujawniona w postaci wielkiej manifestacji w Paryżu zorganizowanej 14 grudnia575 – nie przeszkodziły w zawarciu dwa dni później francusko-radzieckiej umowy handlowej dotyczącej gazociągu północnosyberyjskiego, podpisanej przez ministra stanu i szefa resortu handlu zagranicznego Michela Joberta, przebywającego wraz z kilkudziesięcioosobową delegacją od 12 grudnia w Moskwie576. Posunięcie to spotkało się ze zdecydowaną krytyką opozycyjnych gaullistów (Jacques Chirac), a także Amerykanów577. Oprócz spraw gospodarczych wytykano Mitterrandowi m.in. trwanie w koalicji z komunistami, którzy jednoznacznie poparli działania Jaruzelskiego578. To właśnie koalicja stanowiła kolejną przyczynę francuskiej niekonsekwencji. Niewiele pomagały prosolidarnościowe gesty, takie jak udział Lionela Jospina lub Pierre’a Joxe’a, przewodniczącego koła parlamentarnego Partii Socjalistycznej, w demonstracjach potępiających zamach stanu w Polsce579.

Jeśli nie konkretne decyzje, to przynajmniej z upływem czasu pod naciskiem opinii publicznej i prawicowej opozycji w retoryce władz następowała pewna radykalizacja580. Swoją rolę odegrały też przesadzone doniesienia Jacques’a Dupuy, który np. 15 grudnia pisał o możliwości ataku wojska na strajkujących robotników Stoczni im. Lenina oraz o kilkudziesięciu tysiącach aresztowanych i pierwszych ofiarach śmiertelnych581. Nastroje te starała się studzić ambasada polska w Paryżu: 15 i 16 grudnia placówka w sumie czterokrotnie oficjalnie kontaktowała się z MAE, informując o względnym spokoju w Polsce – posługiwano się zresztą i kłamstwem (zapewniano np., że Lech Wałęsa nie został zatrzymany)582.

Już 14 grudnia ambasada PRL donosiła o „zaostrzeniu stanowiska PS i rządu”583. Dzień później stwierdzała „wydatne zaostrzenie (tendencyjnej) propagandy” i „egzaltowanie »Solidarności«”. W PS pojawiły się pojedyncze głosy wzywające do sankcji gospodarczych584. Rzeczywiście niektórzy członkowie PS (głównie drugorzędni) wyrażali się bardzo stanowczo, np. działacz tej partii Pierre Bereis określił stan wojenny jako faszystowski i ostro krytykował Moskwę, której polityka względem Polski miała „zdyskredytować reżim przed historią”585. To zaostrzenie dostrzegała francuska prasa586. Zarysowała się jednak różnica między opiniami radykalizujących się socjalistów a bardziej umiarkowanymi wypowiedziami rządu i prezydenta587. Naciski na ekipę rządzącą wywierała też opozycja, która m.in. na posiedzeniu Zgromadzenia Narodowego 16 grudnia domagała się sprecyzowania postawy władz588. Również Wielki Wschód Francji kategorycznie potępił „zamach wojskowy w Polsce”589. Pamiętajmy przy tym, że społeczeństwo francuskie wyraźnie manifestowało solidarnościowe sympatie. Według Biura Koordynacyjnego „Solidarności” w Brukseli, przez pierwsze tygodnie stanu wojennego Francuzi zebrali około 8 mln franków na cele związku – najwięcej na świecie590.

Pod naciskiem z różnych stron prezydent złożył na posiedzeniu Rady Ministrów 16 grudnia oświadczenie, w którym wyraźniej określił stanowisko Francji. Mówiąc o zakwestionowaniu wolności związkowych i swobody słowa, stwierdził: „rząd francuski musi dać wyraz swemu potępieniu takiego stanu rzeczy”591. Dodał: „utrata wolności publicznych, kolektywnych i indywidualnych […] jest w każdym przypadku godna potępienia”592. Mimo wszystko strona polska oceniła to wystąpienie jako wyważone. Zmilitaryzowane media pominęły je milczeniem, ale – według ambasadora Dupuy – Polacy zapoznali się z nim dzięki rozgłośniom zagranicznym593. Tego samego dnia na wspomnianych obradach Zgromadzenia Narodowego premier Mauroy przekonywał: „trzeba uczciwie ocenić sytuację polską i jej kontekst międzynarodowy. Musimy stwierdzić, że obecne wydarzenia mieszczą się na razie w polskich ramach narodowych. […] Łatwo ocenić, co by się działo, gdyby doszedł do tego ucisk innych wojsk, tym razem obcych”594. Francja uważała zatem, że zamach Jaruzelskiego jest lepszy niż interwencja wojsk radzieckich, której się – mniej lub bardziej słusznie – obawiano. Jak wiemy, rozumowanie to pojawiało się nawet w administracji amerykańskiej, mniej jednak skłonnej do dzielenia się publicznie tymi przemyśleniami.

W tym czasie ambasador Eugeniusz Kułaga przekazał do Pałacu Elizejskiego list od Jaruzelskiego, w którym generał przedstawiał punkt widzenia władz polskich na stan wojenny. Mitterrand miał określić ten list jako wzruszający i jako „prawdziwe wołanie o pomoc”. Jednocześnie prezydencki sekretarz generalny Pierre Beregovoy nieskutecznie próbował przekonać – z pomocą Watykanu – stronę polską do zwolnienia Lecha Wałęsy595. Z kolei szef MAE Cheysson także 16 grudnia na forum parlamentu obiecywał PRL pomoc w staraniach o nowe kredyty i zadeklarował trzymanie się kalendarza w dotychczasowych ustaleniach, pod warunkiem że „sytuacja w Polsce nie ulegnie znacznemu pogorszeniu”596. Nie zanosiło się zatem na sankcje, a nawet na znaczącą zmianę polityki kredytowej. Stanowisko rządu szybko się jednak zmieniło po konsultacjach z innymi wierzycielami PRL: już dzień później poinformowano o zawieszeniu dwustronnych i wielostronnych negocjacji kredytowych597. Również 17 grudnia Radio France Internationale wydłużyło audycje polskojęzyczne598. Podobnie jak w RFN, nad Sekwaną podporządkowywano się niekiedy międzysojuszniczym ustaleniom.

Francuzi w tych dniach rozwijali aktywność dyplomatyczną także na innych płaszczyznach międzynarodowych. Podczas burzliwej sesji konferencji przeglądowej KBWE w Madrycie francuska delegacja dwukrotnie (16 i 18 grudnia) występowała z inicjatywą poruszenia spraw polskich. 17 grudnia Mauroy na swoim cotygodniowym briefingu dla prasy przedstawił dwa dyplomatyczne posunięcia rządu francuskiego: poparcie dążenia MOP do wysłania nad Wisłę specjalnej misji (wraz z wezwaniem pozostałych państw EWG do wsparcia tego pomysłu) oraz ogłoszenie na forum KBWE, że stan wojenny jest sprzeczny z ustaleniami helsińskimi. Premier podał zarazem w wątpliwość dane o 45 tys. aresztowanych w Polsce599.

Dzień później w MAE powstała komórka do koordynacji pomocy humanitarnej dla Polaków. Od 18 grudnia ambasady Republiki, przede wszystkim w krajach bloku wschodniego i części państw Trzeciego Świata, informowały swych gospodarzy o stanowisku francuskim i prosiły o komentarze600. Wynikało to z dyspozycji przesłanej tego dnia późnym popołudniem przez Departament Europejski MAE do placówek w Berlinie, Budapeszcie, Bukareszcie, Moskwie, Pradze, Sofii i Warszawie, a także w Bonn, Brukseli, Madrycie, Londynie, Rzymie i Waszyngtonie. Centrala nakazywała ambasadom skontaktowanie się z szefem MSZ danego państwa (lub ewentualnie jego najbliższym współpracownikiem) i poinformowanie go o stanowisku Francji. W tej informacji zalecano umieścić stwierdzenie, że Francja, w pełni szanując zasadę nieingerencji, nie może pozostawać obojętna na łamanie praw człowieka. Dyplomaci mieli też powiadomić o żalu Republiki z powodu „brutalnego zerwania procesu odnowy demokratycznej”, „arbitralnych aresztowań” i rozlewu krwi po wprowadzeniu niezwykle rygorystycznych postanowień stanu wojennego. W związku z tym ambasadorzy mieli przekazać wypracowane właśnie żądania, definiujące postawę polityczną Francji (i całego Zachodu) wobec PRL: zwolnienie internowanych, podjęcie dialogu ze społeczeństwem oraz powrót do respektowania praw cywilnych i związkowych. Nie wskazując bezpośrednio na Moskwę, ambasadorzy powinni byli też zwrócić uwagę na presję zewnętrzną i zagrozić „wyciągnięciem odpowiednich konsekwencji” w razie umiędzynarodowienia konfliktu. Ten wątek miał szczególnie podkreślić kierownik placówki moskiewskiej, który ponadto pytał, czy marszałek Kulikow przebywał w Polsce 13 grudnia. Na końcu centrala prosiła, by dyplomaci skłonili swych rozmówców – „mimo prawdopodobnej niechęci” – do opisania ich punktu widzenia na sprawy polskie601. Zalecenia te nie były dalekie od linii amerykańskiej i świadczyły o tym, że MAE otrząsnęło się po pierwszych niefortunnych wypowiedziach. Różniły się jednak od wytycznych Waszyngtonu w kwestii podkreślania roli ZSRR. Nic też nie mówiły o sankcjach.

Ogólnie polskie MSZ oceniało, że początkowe reakcje Francji na stan wojenny obrały trzy kierunki: wstrzemięźliwy (rząd), ostry i ideologiczny (PS, opozycja) oraz „pełną wrogości demagogię” (związki zawodowe, elity intelektualne)602. Opozycja chciała rozegrać swoją kartę: oskarżała koalicję o bezczynność i dążyła do umiędzynarodowienia sprawy polskiej – m.in. planowała zwrócenie się do Rady Bezpieczeństwa ONZ w związku z groźbą interwencji ZSRR603. Z kolei lobby intelektualne manifestowało stanowczy sprzeciw wobec akcji Jaruzelskiego; zrywano kontakty z placówkami polskimi604. Twardą postawę przyjął również Daniel Beauvois, inspektor do spraw szkolnictwa polskiego we Francji605. Alarmistyczny ton podnosiły gazety, które pisały o rozlewie krwi i aresztowaniach oraz wszechogarniającym strachu. Na pierwszej stronie „Libération” z 17 grudnia wielkimi literami napisano: „45 000 aresztowań”606. W mediach rozprzestrzeniła się plotka o śmierci Tadeusza Mazowieckiego i złym stanie zdrowia Wałęsy; pojawiały się ostrzeżenia przed radziecką interwencją. Zdaniem polskiej ambasady, była to „wyraźnie sterowana akcja”607. Oficjalnie rząd nadal wypowiadał się umiarkowanie. 17 grudnia sekretarz stanu w MSZ Francis Gutmann w rozmowie z ambasadorem Kułagą stwierdził, że wzrasta zaniepokojenie rozwojem sytuacji w Polsce, który uznał za sprzeczny z deklaracjami gen. Jaruzelskiego złożonymi 13 grudnia. Poparł wysłanie misji MOP do Polski, ale zastrzegł, że Francja nie zamierza ingerować w wewnętrzne sprawy PRL608. Jednocześnie MAE ostro protestowało przeciwko zakłócaniu łączności ambasady francuskiej w Warszawie, określając je jako łamanie prawa międzynarodowego609. Wątki te poruszyła większość zachodnich dyplomatów zaproszonych na spotkanie z Józefem Czyrkiem 18 grudnia w siedzibie MSZ przy al. Szucha. Czyrek skoncentrował się na prezentacji oficjalnego stanowiska polskich władz610.

W analizie sporządzonej tydzień po 13 grudnia ambasador Dupuy podkreślał, że w Polsce nadal występują tlące się ogniska oporu. Przekonywał, że postanowienia stanu wojennego jeszcze bardziej pogrążą polską gospodarkę. Niezbyt słusznie zauważał, że wojskowa akcja nie przebiegła tak szybko i sprawnie, jak chcieliby generałowie – liczba aresztowanych i ofiar rosła, obniżało się za to morale żołnierzy, mimo logistycznego wsparcia ze strony ZSRR. Jedno było pewne – wprowadzenie stanu wojennego skutecznie zniszczyło wizerunek gen. Jaruzelskiego, który stał się „bardziej hipoteką niż atutem reżimu”611. W dniu sporządzenia notatki, 21 grudnia, Dupuy spotkał się z Czyrkiem, który protestował przeciw audycjom RFI i słusznie zaznaczał, że podawana przez media francuskie liczba 40 000–50 000 aresztowanych jest pomyłką. Francuski ambasador bez ogródek odparł, że przecież media nie będą się ograniczać do cytowania komunikatów WRON. Prosił też o dokładniejsze dane dotyczące internowanych. W zamian szef MSZ stwierdził, że na Zachodzie formuje się antypolska koalicja. „Rozmowa była zimna” – podsumowywał Dupuy612.

23 grudnia Mauroy poświęcił Polsce kolejne wystąpienie w parlamencie. Powołując się na porządek jałtański, powtórzył właściwie, w zgrabniejszej formie, słowa ministra Cheyssona z 13 grudnia. Dodał jednak nowy wątek – krytykę Związku Radzieckiego za jego presję na polskie władze. Niemniej przyznał, że między stanem wojennym a atakiem ZSRR była zasadnicza różnica. Wymienił też stałą listę żądań Republiki, powtarzając tezy zawarte w instrukcji MAE z 18 grudnia. Ponadto wspomniał o ciągłych protestach robotniczych, a także o zabitych górnikach kopalni Wujek613. Poruszenie wątku radzieckiego wynikało być może z nacisków amerykańskich, zapewne swoją rolę odegrały również raporty Ośrodka Analiz i Prognoz MAE (np. z 21 grudnia), sugerujące oficjalne wskazanie na odpowiedzialność Moskwy614.

Problematykę tę poruszał również ambasador Dupuy: 17 grudnia podkreślał, że bez wątpienia od wielu miesięcy gen. Jaruzelski skrupulatnie przygotowywał plan działań, czekając tylko na pretekst w formie ostrzejszych wypowiedzi „Solidarności”. Teraz zaś kreował się na człowieka, który uratował Polskę przed inwazją radziecką. Ambasador pytał jednak złowieszczo: czy to naprawdę Jaruzelski pociągał za sznurki, czy tylko wypełniał polecenia Moskwy? Przestrzegał jednak, by Zachód, szukając odpowiedzi na to pytanie, nie zaszkodził polskiemu społeczeństwu – co oznaczało wezwanie do umiarkowanych reakcji615. Mimo to w zakłopotanie wprawiło Dupuy spotkanie z prymasem Józefem Glempem 23 grudnia, podczas którego hierarcha minimalizował ryzyko inwazji radzieckiej, a obawiał się głównie wojny domowej. W ten sposób nieświadomie wpisywał się w retorykę władz, co dziwiło (nie pierwszy zresztą raz) ambasadora616.

W takim też tonie wypowiadał się Mauroy. Premier explicite nie stwierdził radzieckiej winy – jego ocena była ostrożniejsza, niż chciałby Ośrodek Analiz i Prognoz MAE, a ponadto przyznawał otwarcie, że pomimo krytyki tego, co zaszło, Francja nie była w stanie zburzyć powojennego porządku międzynarodowego. W zamian zamierzała wywierać dyplomatyczną presję na nowe polskie władze, nie naruszając jednak zasady nieinterwencji. Elementem tej presji były wspomniane inicjatywy: półgodzinne audycje poświęcone Polsce, nadawane przez Radio France Internationale od 17 grudnia, oraz utworzenie przy premierze specjalnego biura koordynującego pomoc humanitarną dla Polaków (na którą przeznaczono 10 mln franków617), a także pomysł wysłania nad Wisłę misji MOP. Polityk przy tym przekonywał, że polityka francuska była bardziej dynamiczna niż brytyjska, a nawet amerykańska. Poza tym nawoływał ekipę gen. Jaruzelskiego, by rozwiązała swoje problemy bez ingerencji zewnętrznej, nie tamowała solidarnościowych swobód społecznych i radykalnie zmieniła postawę618.

Tego samego dnia w operze paryskiej zorganizowano uroczysty koncert na rzecz Polski. Wśród publiczności znalazło się jedenastu członków rządu (bez komunistów) i pierwsza dama Danielle Mitterrand619.

W okresie świąt Jacques Dupuy wskazał na to, że sytuacja wewnętrzna w PRL się uspokoiła. Opisując uroczyste msze odprawiane w Warszawie, stwierdził: „Polska pogrąża się w mroku, a Kościół stanowi jej schronienie”620. 26 grudnia jego odpowiednik w Paryżu Eugeniusz Kułaga odbył rozmowę z Claude’em Cheyssonem. Szef MAE podsunął pomysł jakiejś formy pośredniego spotkania z władzami polskimi, ale koniecznie z udziałem Kościoła i „Solidarności”. Zapewnił, że Francja nie dążyła do zaognienia sytuacji ani nie chciała internacjonalizacji konfliktu621. Wyraził nadzieję, że zostaną zachowane reformy z okresu „Solidarności”, pragnął powrotu do polsko-francuskiego dialogu i deklarował, że „ufa w szczerość intencji” gen. Jaruzelskiego622. Trudno ocenić, jak szczere były te zapewnienia. Zdaniem urzędników polskiej ambasady, François Mitterrand miał takie same cele i mimo sympatii dla „Solidarności” z niepokojem patrzył na ostre posunięcia administracji amerykańskiej623. Nie przeszkadzało to jednak ambasadorowi Dupuy stale upominać się o los internowanych i przypominać, że francuskie oceny nowych władz w Polsce będą uzależnione od natężenia stosowanych przez nie represji624.

To rozdwojenie jest doskonale widoczne w noworocznym przemówieniu Mitterranda. Prezydent przekonywał: „nie ma większej solidarności od tej, z jaką łączymy się z narodem polskim. Musimy tego dowieść, odrzucając system, który ten naród uciska i dominuje […], lecz potrafiąc zarazem ocenić powolność historii”625. W oświadczeniu nie zabrakło słów krytyki pod adresem Związku Radzieckiego i reżimów komunistycznych. W tym momencie formułowały je jednak niemal wszystkie państwa NATO, a retoryce francuskiej daleko było do amerykańskiej. Mitterrand trzeźwo zauważał zresztą, że ZSRR nigdy nie zgodzi się na wypuszczenie Polski ze swej orbity. Te realistyczne przecież poglądy, nieodbiegające od postaw innych decydentów zachodnich626, wywoływały gwałtowną krytykę opozycji; sugerowały też, że dla prezydenta stan wojenny był mniejszym złem. Ponadto pałac Matignon był zainteresowany utrzymaniem równowagi między Wschodem a Zachodem (na czym miała korzystać Francja) i nie chciał w imię solidarności z Polską odchodzić od tego priorytetu627. Prezydent co prawda zaryzykował stwierdzenie, że „każde wyjście z Jałty będzie dobre”, ale szybko dodał, że w konkretnych działaniach należy brać pod uwagę realia i bieżące okoliczności628. Doktryna ta nie zmieniła się w zasadzie do 1989 r.629 W sumie Francuzi nie różnili się tak bardzo od Amerykanów, ale nie potrafili równie korzystnie „sprzedać” swej strategii.

Konstanty Gebert ocenia, że grudniowe wypowiedzi władz francuskich w sprawie stanu wojennego w Polsce były próbą udowodnienia, iż Francja – pomimo zwrotu na lewo i obecności komunistów w rządzie – stała po stronie Zachodu630. Co więcej, według ambasadora Kułagi, władze francuskie wykazywały o wiele większe zaangażowanie w rozwiązywanie problemów Polaków niż pozostałe państwa EWG631. Trudno jednak nie dostrzec w tych stanowiskach hipokryzji, co podkreślała francuska opozycja. Można zatem powtórzyć i uzupełnić tezę, że charakterystyczną cechą linii francuskiej – oprócz wielekroć wspominanej niekonsekwencji – stało się łączenie krytyki stanu wojennego i deklarowania poparcia dla „Solidarności”, wyrażane w formie bojkotu dyplomatycznego i ostrej retoryki (to cecha wspólna z linią amerykańską), z miękkim stanowiskiem w kwestiach gospodarczo-handlowych i niechęcią do sankcji ekonomicznych (co zbiegało się z orientacją niemiecką). Nie bez znaczenia dla tej postawy pozostawały nieco schizofreniczne wypowiedzi prezydenta: o ile podczas wspomnianego przemówienia noworocznego Mitterrand zapędził się (chciał się odciąć od swych komunistycznych ministrów), sugerując rewizję Jałty (z czego, jak widzieliśmy, szybko się zresztą wycofał), o tyle dwa tygodnie później podczas rozmowy z kanclerzem Schmidtem określił zachodnioniemiecką politykę jako bardziej realistyczną. Co więcej, lekceważąco odniósł się do prosolidarnościowych inicjatyw społeczeństwa francuskiego: „Francuzi są w tej chwili narodem 55 milionów bohaterów. Angażują się bardzo mocno po stronie Polaków, szczególnie kiedy niczym nie muszą ryzykować”632. Najłagodniej mówiąc, nie była to wypowiedź pod publiczkę.

Nie da się jednak odmówić logiki innej wypowiedzi prezydenta, wyjaśniającej niezgodę na sankcje gospodarcze: „ci, którzy są głodni, nie należą do tych, którzy działają w rządzie”633. Francuzi zakładali – jak się okazało – chyba słusznie, że represje tego typu nie wpłyną na władze PRL, lecz uderzą w zwykłych obywateli. Dlatego zamiast nakładać sankcje, zdecydowali się zwiększyć pomoc charytatywną dla Polaków: jeszcze w grudniu 1981 r. rząd francuski planował odblokować 10 mln franków przeznaczonych do wykorzystania przez organizacje pozarządowe w ramach Komisji Europejskiej. Pragnął również udostępnić kredyty wysokości 900 mln franków na dostawy zbóż. Przewidywał ponadto dostawę mąki (100 tys. ton) i mleka w proszku oraz lekarstw. (Dystrybucją miał się zająć Czerwony Krzyż). Premier Mauroy zobowiązał się także do honorowania zawartych wcześniej kontraktów na dostawy produktów przemysłowych634.

Jednocześnie nieoficjalnie krytykowano amerykańską decyzję o nałożeniu sankcji na ZSRR, nazywano ją unilateralną, choć publicznie nie sformułowano żadnego komentarza, poza informowaniem o studiowaniu posunięć Waszyngtonu635. Francuski sceptycyzm miał też ważne podstawy materialne: jak sugerowali dziennikarze, ewentualne restrykcje wobec Moskwy pogłębiłyby deficyt handlowy Republiki, co stało w sprzeczności z przyjętymi założeniami gospodarczymi636.

Różnice między postawą polityczną Francji i linią amerykańską nie miały wpływu na ochłodzenie stosunków z władzami polskimi. W rozmowie z Jacques’em Dupuy 5 stycznia Józef Czyrek oskarżał Francję o prowadzenie polityki szkodzącej interesom Polski. W odpowiedzi ambasador zwracał uwagę, że Paryż, czując bliskie więzi z Polską, po prostu reagował na posunięcia władz polskich: masowe aresztowania, zniesienie wolności związkowych, ofiary śmiertelne stanu wojennego637. Nie znaleziono wspólnego języka. Tego samego dnia Dupuy w szyfrogramie dla centrali przekazywał propagowane przez reżimowe media (utrzymane w tonie podobnym do radzieckich – jak zaznaczał) tezy, że w żadnym wypadku nie ma powrotu do sytuacji sprzed 13 grudnia, a „Solidarność” nie ma prawa istnieć w socjalistycznym państwie638. 7 stycznia gen. Jaruzelski przesłał do François Mitterranda osobisty list, w którym tłumaczył decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego. List nie wywołał znaczącej reakcji Paryża639.

W kolejnych styczniowych depeszach Dupuy pisał o stopniowej normalizacji sytuacji pod czujnym okiem junty wojskowej i jednoczesnym systematycznym rozbijaniu „Solidarności” (aresztowania, wyroki, zwolnienia z pracy). Liczył jednak na to, że opozycja po okresie szoku rozwinie działalność podziemną640. Na bieżąco informował też szczegółowo o bieżących wydarzeniach (np. spotkaniu Jaruzelskiego z Glempem641 czy wielu propagandowych atakach na politykę zachodnią642). W ogólniejszej refleksji nad przyczynami wprowadzenia stanu wojennego zbliżał się nieco do tez polskiej propagandy, wskazując na radykalizację „Solidarności” po I Zjeździe (mnożenie postulatów politycznych), prowokacyjny wydźwięk „Posłania do ludzi pracy Europy Wschodniej” i rujnujące skutki strajków. Władze raczej przeceniły opozycję, a „Solidarność” nie doceniła władz – przypuszczał, analizując okres tzw. karnawału. Teraz nie wyobrażał sobie powrotu „Solidarności” na polską arenę polityczną – chyba że w formie oficjalnego, prorządowego związku, niemającego wiele wspólnego z opozycją. „Siła narodu jest bardzo wielka i niezwykle krótkotrwała” – konkludował cytatem z André Malraux643. Być może wiedział, że tym samym cytatem posługiwał się jego angielski kolega Cynlais James.

Ogólniejsze przemyślenia formułował też w początkach stycznia 1982 r. Wydział Europy Wschodniej MAE. Dostrzegano błyskawiczne i skuteczne przeprowadzenie akcji militarnej z 12 na 13 grudnia, szybkie stłumienie ognisk oporu oraz szok, w którym znalazło się społeczeństwo. Mimo sukcesu wydział nie zauważał symptomów odejścia przez polskie władze od rozwiązań stanu wojennego. Decyzję gen. Jaruzelskiego tłumaczono zależnością od Moskwy i „pewnego rodzaju złą wolą” władz, niepragnących porozumienia z opozycją. Mniej wierzono w tezy o uratowaniu kraju przed inwazją radziecką (przemycane przez reżim na użytek państw zachodnich) lub oficjalne wypowiedzi o niedopuszczeniu do anarchii. Analitycy MAE sceptyczniej niż amerykańscy koledzy podchodzili za to do informacji o bezpośredniej (choć dyskretnej) pomocy Armii Radzieckiej w przeprowadzonej operacji, mimo że podkreślali stałą presję Moskwy od sierpnia 1980 r. Wciąż nie byli w stanie przewidzieć rozwoju wydarzeń, ale zwracali uwagę na deklaracje władz o ograniczonych możliwościach działania „Solidarności”. Zachowawczo twierdzili, że możliwe jest zarówno trwałe odwoływanie się do siły (w ramach „brutalnej i siłowej normalizacji”, godzącej nawet w Kościół i rolnictwo indywidualne), jak i trudne na razie do wyobrażenia porozumienie z częścią społeczeństwa (z pomocą Kościoła)644. Fenomen stanu wojennego, tak jak fenomen lat 1980–1981, był na tyle wyjątkowy, że wprowadzał politycznych prognostyków w duże zakłopotanie.

Pod koniec stycznia 1982 r. w kolejnym raporcie o sytuacji w Polsce wydział przyznawał, że nad Wisłą zapanował spokój. Podkreślano jednak, że porządek był utrzymywany wyłącznie za pomocą siły, a władze „nie wymyśliły projektu politycznego, który wyszedłby poza represje” i uzdrowił gospodarkę. Zarazem zauważano zdziesiątkowanie „Solidarności”, co ważniejsi jej działacze zostali internowani, byli skazywani lub zwalniani z pracy. Dostrzegano jednak bardziej koncyliacyjną postawę wobec Kościoła – a także Kościoła wobec władz (mimo krytyki aresztowań i zwolnień). Kryzys ogarnął również PZPR; właściwie straciła ona władzę na rzecz wojska. Jak trafnie podsumowywano, „z pomocą swego potężnego sąsiada władzom polskim udało się zniszczyć narodowy ruch społeczny, którego dynamika zagroziła fundamentom systemu narzuconego po wojnie”. Po tym zwycięstwie zabrakło jednak planu dalszego działania645.

O ile Stany Zjednoczone i Wielka Brytania wyraźnie opowiadały się za sankcjami, a RFN nie ukrywała swego sceptycyzmu, o tyle Republika nie potrafiła sprecyzować swego stanowiska w tej sprawie. Charakterystyczny przebieg miała rozmowa urzędników MAE z ambasadorem RFN w Paryżu Axelem Herbstem 30 grudnia – Francuzi unikali jasnego wypowiedzenia się w sprawie sankcji (enigmatycznie mówiąc o potrzebie presji politycznych i moralnych, ale nie odwetu), podczas gdy Herbst jawnie je krytykował. Na Quai d’Orsay argumentowano – co zgadza się z podziałem przyjętym w tej książce – że Paryż znajdował się w połowie drogi między Bonn a Waszyngtonem646.

Polityka ta nie przynosiła dobrych wyników, z czego zdawano sobie sprawę i nad Sekwaną. Miesiąc po spotkaniu z Herbstem dyrektor do spraw politycznych MAE Jacques Andréani sporządził po części samokrytyczną notatkę, w której oceniał postawę Francji wobec wydarzeń w Polsce w pierwszych tygodniach po 13 grudnia. Mimo swego subiektywizmu świetnie oddaje ona specyfikę linii francuskiej. Andréani ze smutkiem zauważał: „powstało wrażenie, że mimo naszych werbalnych protestów nie zamierzamy reagować, a po krótkim potępieniu tego, co się wydarzyło, pogrążyliśmy się w izolacji, przyjmując postawę akceptacji. Ten obraz jest niesprawiedliwy”. Dlaczego zatem powstał? Zdaniem polityka, jedną z przyczyn był brak spójności polityki francuskiej. Z jednej strony cechowała ją wyrazistość: w przeciwieństwie do naiwnej postawy RFN Paryż nie uwierzył w zapewnienia Jaruzelskiego o uratowaniu państwa przed inwazją i nie popełnił takich faux pas jak Bonn, gdzie szybko zaproszono Rakowskiego (Francuzi ocenili to jako uznanie stanu wojennego). Andréani przekonywał też – co nie było do końca prawdą – że Francja od razu wskazywała na współwinę ZSRR647. Z drugiej strony zwracał jednak uwagę na niechęć ekipy Mitterranda do wprowadzenia sankcji gospodarczych, czego nie potrafiono dobrze uargumentować.

Na płaszczyźnie oficjalnej było to zresztą trudne: Andréani doskonale rozumiał, że wydarzenia w Polsce stały się dla Amerykanów okazją do przeprowadzenia testu wierności swoich europejskich sojuszników, których reakcje na zmiany z 13 grudnia były chwiejne. Wytykał Waszyngtonowi podjęcie „unilateralnej” decyzji o sankcjach i pragnienie dostosowania polityki Zachodu do swych interesów – zwłaszcza że forsowanie tych posunięć ekonomicznych odbywało się na forum sojuszu wojskowego, którym było NATO. To wywołało szczególną krytykę Paryża, tradycyjnie deklarującego autonomię względem sojuszu. Krytyka ta nie spodobała się w Białym Domu: to Francja, a nie giętka dyplomacja zachodnioniemiecka (która potrafiła spłacić dyplomatyczny „trybut” amerykańskiemu supermocarstwu), stała się w USA głównym przedmiotem „antyeuropejskich frustracji”. Ten czarny obraz Francji pogłębiło jeszcze podpisanie kontraktu gazowego z ZSRR, zgoda ministra Cheyssona na spotkanie z Józefem Czyrkiem – o której dalej będzie mowa – a także szybkie zadeklarowanie woli kontynuacji rozmów w trakcie konferencji KBWE648.

W ten sposób Paryż stał się przedmiotem ataków i Warszawy (za ostrą retorykę), i Waszyngtonu (za miękką politykę). Jakie wyjście z tego błędnego koła proponował Andréani? Źródeł problemów polityk szukał w tym, że Francja – negatywnie reagując na różne propozycje (głównie amerykańskie) – nie potrafiła doprecyzować własnych pomysłów. Proponował, by odmowę wprowadzenia sankcji motywować chęcią przemyślenia ogółu kontaktów Wschód–Zachód, których charakter w wyniku wydarzeń w Polsce się zmienił. Sam autor raportu nie miał jednak konkretnego pomysłu, na czym to przewartościowanie miałoby polegać. Szło ono w kierunku bliżej nieokreślonego zaostrzenia: jednym z jego elementów byłoby częściowe odejście od wytycznych détente, ale „bez zakończenia dialogu”, za to z większym naciskiem na kwestię praw człowieka. Zaostrzeniu temu miało jednak towarzyszyć dalsze wyzwalanie się spod zależności Waszyngtonu. Zdaniem Andréaniego, Paryż powinien kontynuować wysiłki w kierunku ograniczania wpływu NATO (a więc i USA) na decyzje ekonomiczne, ale też zająć bardziej konstruktywną postawę na płaszczyźnie koordynacji działań w ramach EWG. Skutkiem nowej polityki wschodniej miało być „pozbycie się iluzji i wzięcie pod uwagę naszego interesu”649. Można powiedzieć, że tak ogólne hasło stanowiło podstawę postaw politycznych każdego państwa na arenie międzynarodowej.

Rok 1982 był okresem pogłębiających się rozbieżności w koalicji socjalistów i komunistów. Kontrowersje wywołało zaproszenie Józefa Czyrka na 24. Kongres FPK w początkach lutego 1982 r., łamiące zasady bojkotu dyplomatycznego650. Niewielkim naruszeniem izolacji politycznej były prywatne wizyty w Paryżu przewodniczącego sejmowej grupy przyjaźni polsko-francuskiej Adama Łopatki (w marcu) oraz bezpartyjnych posłów Wojciecha Kętrzyńskiego (w marcu) i Jana Szczepańskiego (w czerwcu). Kontaktowali się oni tylko z niektórymi posłami, nie prowadzili rozmów na choćby średnim szczeblu651.

Sporom towarzyszyło dalsze precyzowanie stanowiska Francji względem stanu wojennego i podziemnej „Solidarności”. To dookreślanie zmierzało w kierunku postawy innych państw europejskich. Przykładem tej tendencji było nadzwyczajne posiedzenie ministrów spraw zagranicznych EWG w Brukseli 4 stycznia, podczas którego – wbrew Reaganowi, a zgodnie ze stanowiskiem Francji i Niemiec – postanowiono nie nakładać na Polskę sankcji ekonomicznych, choć wyrażono niezadowolenie z rozwoju sytuacji nad Wisłą652. Tego samego dnia gen. Jaruzelski zaprosił na rozmowę przedstawicieli dyplomatycznych Belgii, Danii, Francji, Grecji, Holandii, RFN, Włoch i Wielkiej Brytanii; przekonywał ich, że Polska pragnie pozostać „wiarygodnym partnerem w międzynarodowych stosunkach gospodarczych i konstruktywnym czynnikiem w procesie odprężenia i pokoju”653. Amerykanie nie zostali zaproszeni.

Zarazem Francja bardziej niż inne kraje europejskie zbliżała się do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych w podkreślaniu roli ZSRR w wydarzeniach z 13 grudnia. Świadczy o tym wspólne stanowisko ministra obrony Charles’a Hernu i amerykańskiego sekretarza obrony Caspara Weinbergera; wskazano w nim na „odpowiedzialność Związku Radzieckiego w wydarzeniach w Polsce”654. Co interesujące, kilka dni później Mitterrand wydał wspólne oświadczenie z Helmutem Schmidtem, wyrażające „jedność w ocenie polskiego kryzysu” między Paryżem a Bonn. W zarysach była to prawda: obaj przywódcy wezwali Jaruzelskiego do zniesienia stanu wojennego, uwolnienia internowanych, przestrzegania praw człowieka i powrotu do dialogu ze społeczeństwem i robotnikami655. Nie padła nazwa „Solidarność”. Na forum międzysojuszniczym dyplomacja francuska wyraźnie dostosowywała się do okoliczności, a formułowane przez nią wypowiedzi – do charakteru rozmówców.

Stosunek do ZSRR stanowił kolejny przykład francuskiej niekonsekwencji – pewnie z powodu rządowej koalicji z komunistami. Ostrą krytykę ze strony opozycji i dużej części społeczeństwa wywołało wspomniane zawarcie ważnego kontraktu ze Związkiem Radzieckim na dostawy syberyjskiego gazu – mimo zaleceń analityków z MAE, by tego nie robić. Porozumienie zostało oficjalnie podpisane 23 stycznia 1982 r.656 Premier Mauroy cynicznie skwitował oburzenie opinii publicznej: „do dramatu polskiego nie należy dodawać jeszcze dramatu Francuzów pozbawionych zaopatrzenia w gaz”. Z kolei minister gospodarki Jacques Delors bez ogródek stwierdzał: „handlujemy ze wszystkimi”657. Co znamienne, gazociąg uzależniał jedną trzecią gazowego importu RFN i Francji (oraz ośmiu innych państw zachodnich) od radzieckiego mocarstwa, któremu ponadto zapewniał regularny dopływ znacznej gotówki658. Wpływ na te decyzje miało lobby przemysłowe659. Nie była to jedyna proradziecka decyzja w tym czasie: 29 stycznia premier Pierre Mauroy i kanclerz Helmut Schmidt wypowiedzieli się przeciw polityce sankcji gospodarczych660, a kilka tygodni później rząd francuski przydzielił ZSRR 140 mln dolarów kredytu. Stan wojenny nie wpłynął też na przyjęcie jednostek radzieckiej floty do napraw we francuskich portach pomocniczych oraz na radziecko-francuską współpracę w zakresie rybołówstwa661. Republika – podobnie jak RFN – nie zamierzała psuć swoich stosunków gospodarczych z Moskwą z powodu rozbicia „Solidarności”. „Socjalistyczna” Francja doby zwrotu na lewo prowadziła twardy business as usual, prześcigając pod tym względem „ultraliberalne” i „neokonserwatywne” Stany Zjednoczone.

Dla równowagi należy przyznać, że francuskie władze zakulisowo wykazywały życzliwą neutralność wobec emigracyjnych struktur „Solidarności” powstających nad Sekwaną662. Trzeba też pamiętać, że prezydent Mitterrand wziął udział w programie „Let Poland be Poland”. Poparł inicjatywę Dnia Solidarności i wyraził swoje zrozumienie dla wolnościowych dążeń Polaków. Wezwał do pomocy humanitarnej, przekonując, że „ludzie w Polsce cierpią głód i niedostatek”663. Jednakże niewiele później, 3 lutego, Claude Cheysson spotkał się w Paryżu z ministrem Józefem Czyrkiem, który – jak wiemy – przybył do Francji oficjalnie tylko na kongres FPK. Francja nie przestrzegała zatem w pełni bojkotu dyplomatycznego, choć formalnie wszystko było w porządku. Inicjatorem spotkania był zresztą Czyrek – niemniej szef MAE nie odmówił. Przed siedzibą ministerstwa przy Quai d’Orsay zgromadziła się z tej okazji kilkusetosobowa grupa demonstrantów664.

Według Cheyssona, spotkanie było nieprzyjemne i niczemu nie służyło. Czyrek miał podczas rozmowy nazwać Wałęsę ekstremistą. Powtórzył też złożoną wcześniej przez gen. Jaruzelskiego propozycję deportowania do Francji tych internowanych, którzy by się na to zgodzili665. Cheysson z kolei wskazywał na wprowadzenie stanu wojennego, internowania oraz zatrzymanie dialogu z „Solidarnością” i Kościołem jako przyczyny pogorszenia stosunków francusko-polskich. Podkreślał niezadowolenie Francuzów z tych posunięć i złamanie postanowień aktu helsińskiego. Wspomniał (krótko i niekonkretnie) o presji w regionie ze strony ZSRR, a także zakomunikował wstrzymanie kredytów i negocjacji dotyczących długów. „Żaden kraj nie ma naturalnego prawa do kredytów” – tłumaczył, nie zgadzając się na określenie tych decyzji mianem „sankcji”. „Nasze kontakty nie zostały zerwane” – przyznał i obiecał dalszą pomoc humanitarną. Rozmowę zakończył mało uprzejmie: „prosiłem, abyśmy zmienili godzinę naszej rozmowy, żeby uniknąć prowadzenia jej w czasie zapowiedzianej demonstracji – co jest nieprzyjemne dla pana i dla mnie. Nie obrażajmy przyszłości. Proponuję zakończyć naszą rozmowę, która dzisiaj już nas dalej nie zaprowadzi”666.

Spotkanie to można uznać za kwintesencję niezbyt udanej dyplomacji Paryża: z jednej strony Cheysson przyjął Czyrka (co wywołało oburzenie opinii społecznej i niezadowolenie części sojuszników), z drugiej zaś uczynił to na tyle niechętnie, by dać naturalną pożywkę dla antyfrancuskiej propagandy PRL.

Ponad dwa tygodnie po tej rozmowie, 15 lutego, Cheysson spotkał się dla przeciwwagi z przedstawicielami francuskiego komitetu „Solidarności”667 – Sewerynem Blumsztajnem, Zbigniewem Kowalewskim i Aleksandrem Wołowskim. Minister rozmawiał z nimi dłużej niż z Czyrkiem. W ocenie SB polscy rozmówcy namawiali ministra do wzmożenia presji na ekipę Jaruzelskiego, by koniecznie podjęła rozmowy z opozycją. Chcieli również oficjalnego uznania Komitetu Koordynacyjnego przez rząd francuski, zwiększenia pomocy humanitarnej oraz uruchomienia polskich audycji w radiu France Inter668. Większość postulatów nie została spełniona, ale sam komitet był przez francuskie władze traktowany życzliwie, choć wyłącznie na poziomie nieoficjalnym. Trzy dni wcześniej, podczas konferencji KBWE, Cheysson powtórzył postulaty wobec PRL zawarte w deklaracji Rady NATO: zniesienie stanu wojennego, zwolnienie internowanych, wznowienie dialogu z opozycją. Wywołało to ostrą reakcję strony polskiej669. W tym bogatym w wydarzenia miesiącu Cheysson spotkał się jeszcze z papieżem, z którym rozmawiał głównie o sprawach polskich. Jan Paweł II miał zachęcać do umiarkowania i niezrywania kontaktów z ekipą Jaruzelskiego, a nawet uważać generała za polskiego patriotę670. Brak możliwości konfrontacji z innymi źródłami nie pozwala określić stopnia wiarygodności tych informacji.

W atmosferze niewiele cieplejszej od spotkania Cheysson–Czyrek toczyła się miesiąc później rozmowa wiceministra Tadeusza Olechowskiego z Jacques’em Dupuy w warszawskiej rezydencji ambasadora. Tym razem ofensywną postawę przyjął polski gość. Podkreślał, że w porównaniu z wyjątkowo dobrymi relacjami między Polską a Francją przed 13 grudnia teraz doszło do ich znacznego pogorszenia – większego niż w przypadku innych państw europejskich, a nawet USA. Olechowski wypominał premierowi Mauroy, że spotkał się z Anną Walentynowicz i Lechem Wałęsą, wyrażał rozczarowanie postawą Francuzów jakoby naśladujących Waszyngton, wytykał wstrzymanie kredytów (choć umowy podpisano przed ogłoszeniem stanu wojennego) i wprowadzenie bojkotu dyplomatycznego, wreszcie oceniał konstruktywną postawę RFN jako przeciwieństwo strategii Paryża. Dupuy odpierał z kolei zarzuty o sztuczną agitację polskich emigrantów (przy współudziale władz francuskich i amerykańskich) wśród Francuzów – podkreślał, że prosolidarnościowa mobilizacja społeczna nad Sekwaną była spontaniczną i żywą reakcją na „wojskowy zamach stanu”. Powtórzył przy tym stały katalog żądań Zachodu wobec Polski671. Strony nie osiągnęły żadnego porozumienia.

Sposób traktowania Komitetu Koordynacyjnego wskazuje na to, że władze francuskie (wraz z ambasadą Republiki w Warszawie) unikały oficjalnego zaangażowania w działalność polskiej opozycji postsolidarnościowej. Zdaniem Konstantego Geberta, nigdy nie doszło do przekazywania prasy podziemnej drogą dyplomatyczną, choć politycy francuscy często spotykali się nieformalnie z członkami byłej „Solidarności”672. Ostrożna postawa władz ciągle wzbudzała krytykę opozycji i związków zawodowych673. Niekiedy ostrożność miała dobre uzasadnienie: dotyczyło to chociażby kwestii uchodźców politycznych, stanowiących jeden z głównych przedmiotów troski francuskiej polityki względem Polski w pierwszych miesiącach stanu wojennego. Duże problemy natury formalnej powodował status tych Polaków, którym stan wojenny uniemożliwił powrót do kraju674. Jednocześnie Paryż zdawał sobie sprawę – podobnie jak Waszyngton – że internowanym działaczom „Solidarności” w Polsce często proponowano alternatywę „emigracja albo więzienie”, nie chciał więc podporządkowywać się tej logice i niechętnie udzielał wiz. Słusznie zwracano też uwagę, że wielu potencjalnych przyjezdnych nie miało żadnych związków z Francją. Całkowite zamknięcie granic przeczyłoby jednak oficjalnym zapewnieniom o woli pomocy dla osób prześladowanych w Polsce. Jak widać, sytuacja była skomplikowana. Ostatecznie 10 marca 1982 r. rząd francuski oświadczył, że wizy będą wydawane tylko osobom „niezależnym w swych decyzjach i ruchach”. Zamierzano też nie czynić problemów z uznawaniem emigrantów z Polski nielegalnie przebywających nad Sekwaną675.

Można było również znaleźć częściowo przekonujące uzasadnienie braku jawnego koordynowania i wspierania przez władze prywatnej pomocy humanitarnej dla Polski – w innym wypadku mogłaby ona być wstrzymana przez polskie władze (tak zresztą tłumaczyli to politycy zainteresowanym organizacjom)676. Zarazem jednak podejmowano decyzje formalne, które strona polska mogła określać jako propagandowe, np. w połowie 1982 r. decyzją sądu paryskiego przedłużono Towarzystwu Historyczno-Literackiemu do 2030 r. opiekę nad Biblioteką Polską, co właściwie kończyło spór prawny między PRL a towarzystwem o tę placówkę677. Był to bolesny cios dla polskiej dyplomacji, bezskutecznie próbującej odzyskać kontrolę nad biblioteką już od lat czterdziestych. W tym samym czasie Uniwersytet François Rabelais’go w Tours przyznał doc. Bronisławowi Geremkowi, przebywającemu w więzieniu, tytuł doktora honoris causa. Wywołało to konsternację strony polskiej – ambasada PRL pozostawiła list rektora tej uczelni bez odpowiedzi, a MSZ postanowiło poinformować stronę francuską, że „tego rodzaju inicjatywy, bazujące na nieprzyjaznych motywach politycznych, nie służą rozwojowi wzajemnych stosunków”678. Temu rozwojowi nie służyło też kwietniowe spotkanie w Paryżu poświęcone problemowi zachowania archiwum „Solidarności”. Uczestnicy – Francesca Gori (Fondazione Giangiacomo Feltrinelli), Patricia K. Grimsted (Harvard), Dora Gromb i Françoise Kaczorowski (Nanterre), Nika Krzeczunowicz (Radio Wolna Europa), Henri de Mink (Inter Documentation Company, Holandia), Krzysztof Pomian, Jean-Claude Schmitt i Theo van Tijn (Holandia) – postanowili zmikrofilmować i skatalogować zbiory zgromadzone przez reprezentowane organizacje i fundacje w celu „przygotowania pierwszej historii »Solidarności«”679.

Komentując tę podwójną strategię, sowietolog Michel Tatu stwierdził zgodnie z naszymi hipotezami, że w 1982 r. Paryż składał podobne deklaracje jak Reagan (np. wypowiedzi Mitterranda na konferencji prasowej 8 czerwca, a także wystąpienia Cheyssona 12 lutego przed sesją KBWE w Madrycie lub 18 maja w Senacie680), a jeśli chodzi o działania, stanowisko Francji zbliżało się do umiarkowanych pozycji RFN681. Na pewno cechował je pesymizm – w raporcie Wydziału Europy Wschodniej MAE z marca 1982 r. zauważano: „autentyczny ruch związkowy zamiera, a gen. Jaruzelski cieszy się bezpośrednim poparciem Moskwy […]. Polska zdaje się tworzyć system militarno-komunistyczny, nastawiony na zachowanie interesów klasy rządzącej i Moskwy”682. Paryż obawiał się – albo tak usprawiedliwiał swoją niechęć do denerwowania radzieckiego supermocarstwa – że zbyt ostre naciski na gen. Jaruzelskiego pchną go silniej w objęcia Moskwy683. Wydaje się, że był to sztucznie stworzony problem. Ciekawie ujął to politolog Pierre Hassner: „USA wierzą w naciski, RFN w łagodność, a Francja – w magię słów”684.

Na początku kwietnia na Quai d’Orsay przygotowano kolejny raport, w którym próbowano określić francuską politykę wobec Polski. Zauważano (nie do końca słusznie) złagodzenie zachodnich krytycznych ocen stanu wojennego. Ku takiemu złagodzeniu skłaniali się za to analitycy MAE. Rozumiano, że w najbliższej przyszłości władze polskie nie zamierzały go znieść, a większość społeczeństwa pogrążyła się w marazmie i rezygnacji – należało więc zastanowić się nad przyszłością relacji z Warszawą. Podkreślano, że wprowadzenie stanu wojennego nie naruszyło dwóch enklaw wolności: indywidualnego rolnictwa i Kościoła, ale reżim Jaruzelskiego nie dotrzymał żadnej liberalizacyjnej obietnicy. Sugerowano więc niezmienianie dotychczasowej strategii, przyjętej w reakcji na wydarzenia z 13 grudnia i popartej wytycznymi EWG (mimo koncyliacyjnych zapędów m.in. RFN). Co ciekawe, przyznawano jednak, że prócz zwolnienia internowanych pozostałe wymagania Zachodu (zniesienie stanu wojennego, powrócenie do dialogu) nie zostaną w pełni spełnione. Dlatego w dłuższej perspektywie planowano odejść od nieskutecznego powtarzania listy postulatów, ale dopiero po „wyraźnym zelżeniu polityki represji”. Postulaty miało zastąpić bardziej rozmyte hasło „pojednania narodowego”, umożliwiające przewartościowanie paryskiej Ostpolitik. Znamienne jednak, że przy zawartej w dokumencie propozycji złagodzenia retoryki przed planowanymi posunięciami liberalizacyjnymi z okazji 22 Lipca odręcznie dopisano na marginesie słowo „nie”. Pełna zgoda panowała za to co do potrzeby stworzenia bardziej konstruktywnego wizerunku Francji, wciąż negatywnie ocenianej przez polskie władze i uznawanej przez część państw zachodnich za największego oprócz Stanów Zjednoczonych krytyka reżimu gen. Jaruzelskiego. Można to było osiągnąć przez podkreślanie rzeczywiście znacznej francuskiej pomocy żywnościowej i humanitarnej. Nie zamierzano za to odstępować od bojkotu dyplomatycznego (mimo spotkania Cheyssona z Czyrkiem) ani rozpoczynać negocjacji w sprawie spłat zadłużenia685.

Fala demonstracji z początku maja 1982 r. wywołała duże zainteresowanie MAE i ambasady francuskiej w Warszawie. Spowodowała wzrost optymizmu – jak się okaże, nadmierny i krótkotrwały – analityków francuskich co do znaczenia opozycji i ograniczonej siły reżimu. Jacques Dupuy przekonywał paryską centralę, że skala protestów zaskoczyła polskie władze. Oceniał, że stanowiły one pierwsze ważne działania opozycyjne od 13 grudnia i oznaczały porażkę reżimu Jaruzelskiego mimo skutecznego stłumienia spontanicznych inicjatyw społecznych686. Opisując skalę represji zastosowanych wobec demonstrantów 1–3 maja, Dupuy zwracał uwagę na wzrastającą liczbę wyroków politycznych w Polsce, choć dostrzegał też zwolnienie 2 maja części internowanych687. Zauważał, że represje przeczyły oficjalnym zapewnieniom władz o szukaniu porozumienia narodowego688. Analizował również tłumienie akcji strajkowych i protestacyjnych organizowanych 13 maja na wezwanie TKK689. Obliczał, że między 3 a 13 maja aresztowano prawie 2900 osób. Z perspektywy czasu wydaje się, że Dupuy przecenił znaczenie protestów majowych.

Represje wobec demonstrantów oficjalnie potępił 18 maja w przemówieniu w Senacie Claude Cheysson. W ramach dyplomatycznej kontrakcji już 14 maja wiceminister spraw zagranicznych Józef Wiejacz zaproponował francuskiemu ambasadorowi w Warszawie reaktywację kontaktów bilateralnych (dwa dni wcześniej podobną ofertę złożył placówce duńskiej). Propozycja ta nie została przyjęta690.

Na początku czerwca 1982 r. – pół roku po wprowadzeniu stanu wojennego – Wydział Europy Wschodniej MAE sporządził raport podsumowujący bilans ostatnich sześciu miesięcy w Polsce. Nie był on pozytywny: „stwierdza się trwałość represji, brak społecznego konsensusu i jakiejkolwiek perspektywy politycznej”, czemu towarzyszyła „recesja ekonomiczna”. Dowodem na trwałość represji było rozprawienie się z majowymi protestami, choć przyznawano, że – według inspekcji Czerwonego Krzyża – warunki przetrzymywania internowanych były zadowalające. Zauważano jednak, że podziemnej „Solidarności” udało się „zrekonstruować embrionalną organizację”, dysponującą prowizorycznym przywództwem (TKK), siecią dystrybucji wydawnictw drugoobiegowych, radiostacją itp., a także pewną zdolnością mobilizacyjną, czego dowiodły manifestacje majowe. Francuzi zwracali też uwagę na zgłaszaną przez Wałęsę i prymasa Glempa inicjatywę podjęcia rozmów z rządem, na którą nie zareagowały władze. Ponadto obserwowano utrudnianie pracy zachodnim korespondentom i dyplomatom (włącznie z groźbami ekspulsji), oskarżanym o sprzyjanie „Solidarności” i nagłaśnianie jej działań691.

Kolejnym istotnym okresem w historii reakcji władz francuskich na stan wojenny i zdławienie „Solidarności” był lipiec 1982 r. (mniejsze znaczenie miała planowana na koniec czerwca wizyta w Warszawie przedstawicieli lokalnych władz Pas-de-Calais z pomocą humanitarną692). W miesiącu tym co prawda zliberalizowano przepisy stanu wojennego, ale nie miało to wyraźnego przełożenia na sytuację opozycji. Dlatego MAE w kontaktach z polską ambasadą wyrażało swe zadowolenie z uwolnienia części internowanych, lecz podkreślało, że amnestia jest ograniczona, a zmiany mają charakter bardziej kosmetyczny niż realny. W związku z tym postanowiono nadal oczekiwać na deklarowany przez władze polskie program normalizacji do końca 1982 r., mimo próśb polskiej ambasady o zaktywizowanie obustronnych relacji. Strona francuska nie była skłonna do ustępstw. Co więcej, wskazywała na problemy wizowe francuskich dziennikarzy i los Edmunda Bałuki693.

Władze Republiki nie zamierzały jednak przeszkadzać w ewentualnych kontaktach międzyparlamentarnych (o które zabiegała strona polska)694 – co istotnie różniło ich strategię od amerykańskiej czy brytyjskiej. Mimo to obustronnych niesnasek nie brakowało: w tym samym czasie w Warszawie aresztowano związanego z Francją belgijskiego anarchistę Rogera Noëla695, przy którym znaleziono nielegalny nadajnik radiowy przemycany dla Radia „Solidarność”. Po pięciu miesiącach śledztwa Belga skazano na trzy lata więzienia, po czym zwolniono go za kaucją 10 tys. dolarów i wydalono. Co ciekawe, w Paryżu sprawa nie odbiła się zbyt głośnym echem – pierwsza fala zainteresowania wydarzeniami z 13 grudnia już minęła696.

W sierpniu nowym ambasadorem Republiki w Warszawie został mianowany przyszły szef MSZ Jean-Bernard Raimond. Po przyjeździe do Polski, kilka tygodni po nominacji, dyplomata szybko pozbył się złudzeń co do możliwości reaktywacji „Solidarności” i osłabienia reżimu Jaruzelskiego, mimo nieco bardziej optymistycznych raportów Quai d’Orsay697. W jednym z nich centrala informowała nowego kierownika warszawskiej placówki, że ze względów politycznych i z uwagi na sytuację w Polsce nie mógł on dążyć do systematycznego rozwoju stosunków bilateralnych. Musiał stać na straży bojkotu dyplomatycznego (łagodzonego wybiegami w postaci m.in. rozmów na forum ONZ). Paryż nie był w tym czasie skłonny nawet do konsultacji politycznych na szczeblu dyrektorów departamentów, choć zgadzał się na obrady komisji mieszanych (morskiej, kulturalnej, naukowo-technicznej698). Co ciekawe, proszono też dyplomatę, by zorientował się, jakie są reakcje na polskie audycje RFI699.

Przed przyjazdem Raimonda doszło do demonstracji (31 sierpnia) – MAE doceniało ich rozmiary i stosunkowo wysoką mobilizację społeczną mimo wszechobecnej milicji i uspokajających apelów prymasa Glempa. Zwracano uwagę na użycie przemocy, zwłaszcza w Lubinie, Legnicy i we Wrocławiu. Według francuskich dyplomatów, protesty te stanowiły porażkę reżimu Jaruzelskiego i sukces (zapewne krótkotrwały) „Solidarności”. Usztywniły przy tym stanowisko Paryża w sprawie możliwości podjęcia przez Zachód negocjacji dotyczących spłaty polskich długów700. W innej analizie Wydział Europy Wschodniej MAE dopowiadał, że demonstracje świadczyły o pogłębiającej się przepaści między władzą a społeczeństwem, mimo koncyliacyjnych wysiłków Kościoła. Użycie siły podkopało i tak wątpliwy autorytet gen. Jaruzelskiego, w związku z czym mogło prowadzić do zaostrzenia reżimu701. Raport ten zdecydowanie przeceniał siłę opozycji, a nie doceniał stabilnej pozycji rządzących generałów, co dostrzegali nawet jego francuscy czytelnicy na Quai d’Orsay – niektóre fragmenty zostały podkreślone i opatrzone komentarzem „nie!” lub znakiem zapytania.

Demonstracje stały się jednym z tematów spotkania ambasadora Kułagi z Bertrandem Dufourcq, dyrektorem Departamentu Europejskiego MAE, 9 września 1982 r. Francuski dyplomata podkreślił, że w jego interpretacji protesty stanowiły wyraz powszechnego niezadowolenia społecznego z „polityki prowadzącej do impasu”. Na Quai d’Orsay nie wierzono też zapewnieniom Warszawy o obraniu drogi reform i dialogu. „Manifestacje z 31 sierpnia potwierdziły nasze odczucie blokady sytuacji politycznej i społecznej w Polsce” – podkreślał Dufourcq. Tę blokadę można było usunąć jedynie poprzez nawiązanie rozmów z „Solidarnością” i Kościołem. Francuz wyraźnie też podkreślił, że w obecnej sytuacji stosunki między Paryżem a Warszawą nie mogą osiągnąć normalnego poziomu, choć zadeklarował chęć rozmów702.

Kilka tygodni później władze francuskie ostro potępiły rozwiązanie „Solidarności” ustawą z 8 października 1982 r., ale jak zwykle ograniczyły się do słów. Obiecano za to zwiększenie pomocy humanitarnej703. Rozumiano, że ekipa Jaruzelskiego przystąpiła tą decyzją do ofensywy, wyprzedzając ewentualne obchody rocznicy rejestracji „Solidarności”704. 7 października premier Mauroy w wystąpieniu przed Senatem skrytykował nowe ustawodawstwo, z kolei w specjalnym oświadczeniu z 9 października przygotowanym na Quai d’Orsay wyrażono duże zaniepokojenie zmianami w prawodawstwie i powtórzono tradycyjną litanię zachodnich żądań wobec PRL: cofnięcie stanu wojennego, zwolnienie internowanych i wznowienie dialogu z Kościołem i „Solidarnością”705. Nie milczał też prezydent, który potępił niedopuszczalną regresję prawa. Ocenił ją jako wyraz samej natury systemu i sprzeczności z aktem helsińskim. Nie opowiedział się jednak za sankcjami.

12 października przed ambasadą PRL zgromadziło się około 20 tys. manifestantów706. Nawet FPK nie potrafiła zaakceptować delegalizacji NSZZ. Na protesty Francji nerwowo zareagował wicepremier Mieczysław Rakowski, który w wywiadzie dla PAP 15 października oskarżył premiera Mauroy o uleganie wpływom „nieodpowiedzialnej wichrzycielki, Anny Walentynowicz”. Kilka dni później „nieznani sprawcy” obrzucili pojemnikami z farbą budynek ambasady francuskiej i rezydencję attaché wojskowego i włamali się do zaparkowanych przed ambasadą samochodów. Co znamienne, nic nie zginęło707. Obustronne relacje stały się napięte.

Gorącą atmosferę podgrzewały kilkuletnie wyroki więzienia w politycznym procesie czterech przywódców KPN708 – zbiegły się one z rozwiązaniem „Solidarności”. Nastroje nieznacznie się uspokoiły w połowie listopada, kiedy to strona francuska oficjalnie pozytywnie przyjęła zwolnienie Lecha Wałęsy z internowania. Niemniej nie planowano zmiany stanowiska wobec Polski709. W wewnętrznych analizach zwracano zarazem uwagę na niepowodzenie wezwań do strajku w listopadzie. Jak oceniano, zwolnienie Wałęsy w związku z tą porażką miało służyć jego kompromitacji710. Już wkrótce zatrzymanie 16 grudnia (w przeddzień rocznicy wypadków z 1970 r.) przez milicję przywódcy „Solidarności” – choć trwało tylko dziewięć godzin – wywołało oburzenie Paryża. Tylko częściowo złagodziła je zapowiedź zawieszenia stanu wojennego711. Nieco nadziei politycy francuscy wiązali ze śmiercią Leonida Breżniewa (10 listopada) i początkiem rządów Jurija Andropowa, uważanego za liberała712. Na nadziejach się jednak skończyło.

Z mieszanymi, ale raczej negatywnymi uczuciami przyjęto decyzję o zawieszeniu stanu wojennego: spodziewano się więcej. Wskazywano na równoczesne zaostrzenie prawa, minimalizujące znaczenie zawieszenia, na dalsze przetrzymywanie więźniów politycznych mimo likwidacji statusu internowanego, a także propagandową kampanię przeciw Lechowi Wałęsie713. Ogólnie uznano, że zawieszenie nie miało „żadnych praktycznych skutków”714. W wywiadzie dla telewizji Antenne 2 Claude Cheysson, prostując słowa dziennikarza, który zamiast o „zawieszeniu” mówił o „zniesieniu”, zaznaczył, że nie spełniło ono oczekiwań Paryża. Podkreślił brak amnestii i dalsze represje reżimu wojskowego. Wspomniał m.in. o sprokurowanym przez władze liście Lecha Wałęsy. I choć wyraził zadowolenie z niewielkiego postępu, stwierdził może zbyt pochopnie: „potępienie tego systemu zniewolenia pozostaje całkowite”715. Na Quai d’Orsay nie czyniono polskiej ambasadzie złudzeń, że zawieszenie zmieni politykę Francji wobec Polski716.

Stosunkowo ostrej retoryce władz francuskich towarzyszyły może nie spektakularne, ale na pewno znaczące gesty prosolidarnościowe. Na przykład 10 lutego 1982 r. Jack Lang (minister kultury), Edmond Maire (z CFDT) i Piotr Chruszczyński (emigracyjny działacz „Solidarności”) otworzyli w siedzibie CFDT przy rue Cadet w Paryżu wystawę obrazów i rzeźb nadesłanych przez licznych artystów, którzy mieli wspomóc „Solidarność” w ramach akcji „Bank obrazów dla Solidarności”. Dziesięć dni później zorganizowano publiczną sprzedaż dzieł. Pieniądze z aukcji otrzymała francuska filia Biura Koordynacyjnego „Solidarności”717. Już na początku stycznia nieformalnie zezwolono na działanie lokalnej radiostacji „Solidarność”, odbieranej na terenie Paryża. Jak wiemy, swoje audycje nadawała też wznowiona 17 grudnia Sekcja Polska rozgłośni RFI, odbierana również w Polsce i – w przeciwieństwie do RWE – niezagłuszana718. Większe oburzenie władz polskich wzbudziło przyznanie Adamowi Michnikowi Nagrody Wolności za rok 1982 przez francuski Pen Club719.

Biorąc pod uwagę wciąż silne ciągoty komunistyczne części francuskiej inteligencji, przez cały okres stanu wojennego polskie władze starały się propagandowo wykorzystać neutralnie nastawionych do PRL dziennikarzy francuskich, a przede wszystkim korespondenta Bernarda Margueritte’a, usiłując wpłynąć na ich analizy. Podobnie wykorzystywano dziennikarzy innych krajów, np. Norwega Daga Halvorsena. Fenomen niektórych nieobiektywnych, łagodnie mówiąc, korespondentów zachodnich można tłumaczyć ich poglądami politycznymi i wizją rzeczywistości: dla niektórych z nich głównym wrogiem były Stany Zjednoczone, a nie ZSRR720.

Na początku 1983 r. odbyło się spotkanie francusko-niemieckiej grupy roboczej do spraw relacji Wschód–Zachód. Jednym z tematów rozmów była ocena sytuacji w Polsce u progu nowego roku. Obie strony potwierdziły podobne – „mimo kilku różnic” – postawy wobec PRL. Zgodzono się, że zawieszenie stanu wojennego „nie implikowało wymiernej poprawy sytuacji narodu polskiego”. Podkreślano, że reżim nadal tłumił wolności obywatelskie. Pesymistycznie określano przyszłość „Solidarności”: związek „jako organizacja był skazany na zniknięcie”, choć dostrzegano ogólną wrogość społeczeństwa wobec reżimu. Równie pesymistycznie – i realistycznie – oceniano stan polskiej gospodarki: „żadna poważna reforma ekonomiczna nie powiedzie się bez akceptacji społecznej i zachodnich kredytów”. Widziano trzy możliwe scenariusze rozwoju wydarzeń: wybuch społeczny, pojednanie narodowe albo… interwencja radziecka. Szczegółowe interpretacje pokazywały jednak różnicę stanowisk. Francuzi byli przekonani o słabości i izolacji Wałęsy, Niemcy zaś przypisywali mu większą rolę, ale tylko w dłuższej perspektywie czasu. Różnie oceniano też politykę arcybiskupa Glempa (Niemcy mniej życzliwie) oraz stosunek ZSRR do wpływów polskiego Kościoła (według Francuzów, Moskwa pogodziła się z tą sytuacją, według Niemców – raczej nie)721.

Ponadto podczas narady próbowano – bez rezultatu – sformułować założenia wspólnej strategii względem spraw polskich: uczestnicy dyskusji stwierdzili, że takie posunięcia powinny być podejmowane na szczeblu poszczególnych rządów. Zgodzono się jednak – i tutaj pojawiła się zasadnicza różnica względem strategii amerykańskiej – że Polska najprawdopodobniej wkraczała w fazę trwałej normalizacji (przeczyło to częściowo ustępom o trzech scenariuszach wydarzeń), należało więc już teraz dokonać nieuniknionej reorientacji postaw politycznych. Francuzi zalecali wyraźniej oddzielać ekonomię od polityki i zaproponować Polsce ustępstwa gospodarcze (np. w sprawie rozłożenia spłaty długów). Przekonywali, że twarde stanowisko Zachodu w tej kwestii nie służy interesom Francji i tylko pomaga gen. Jaruzelskiemu zyskać pretekst do wstrzymywania spłaty długów. Przyznawali jednak, że Paryż nie zamierza sam wychylić się poza szereg państw wierzycieli, które 11 stycznia 1982 r. zgodziły się zamrozić negocjacje w sprawie rozłożenia spłat. Zarazem jednak planowano podtrzymywać presję na polskie władze na arenie międzynarodowej (KBWE, ONZ itp.) w sprawie przestrzegania praw człowieka w Polsce, rozwijać akcje humanitarne, podkreślać delegalizację „Solidarności” oraz domagać się zwolnienia więźniów politycznych i przywrócenia pluralizmu związkowego (jak wiemy, po delegalizacji Zachód coraz rzadziej mówił wprost o przywróceniu „Solidarności”). Zamierzano również trzymać się zasad bojkotu dyplomatycznego, ale tylko na najwyższym szczeblu722.

Postulaty te świetnie obrazują schizofreniczną politykę francuską. Niemieccy dyskutanci akceptowali te założenia, ale chcieli pójść nieco dalej – zgodnie z linią niemiecką. Podkreślali, że w stosunku do żadnego poza Polską państwa bloku wschodniego Zachód nie formułował tak daleko idących żądań. Zgodzili się, by wciąż „zachowywać ducha” tych wymagań, ale „unikać ich formułowania”. Trudno określić, co to miało oznaczać. Bonn opowiedziało się za rozłożeniem polskiego zadłużenia i poparciem akcesu PRL do MFW, ale nie zamierzało w tych kwestiach wychodzić poza szereg innych państw zachodnich. Podobne, wyczekujące stanowisko zajęło w sprawie odchodzenia od bojkotu dyplomatycznego, który przez Bonn i tak nie był ściśle przestrzegany723.

Dokument tej narady dobrze ukazuje różnice w akcentach między postawami politycznymi Francji i Niemiec, jak również między tymi najważniejszymi państwami kontynentalnej Europy a Stanami Zjednoczonymi, które o przewartościowaniach zaczną myśleć (i nic więcej) pół roku później. Świadczy także o tym, że zawieszenie stanu wojennego i mniejsza aktywność „Solidarności” implikowały próby – na razie nieśmiałe i warunkowe – zmian zachodniej strategii względem spraw polskich. Nie omawiano ich jednak podczas spotkania ambasadora Eugeniusza Kułagi z Claude’em Cheyssonem 26 stycznia 1983 r. Jak donosiła ambasada francuska w Warszawie, według Kułagi, minister deklarował pragmatyzm w podejściu do spraw polskich i chęć stopniowego („krok po kroku”) powracania do dialogu z Polską, ale nie zaproponował nic konkretnego. W czasie rozmowy strona francuska wspomniała za to niedawne bezprawne przeszukanie biur Instytutu Francuskiego724. W stosunkach międzypaństwowych nie nastąpił postęp.

W pierwszej połowie 1983 r. sprawy polskie wyraźnie zeszły nad Sekwaną na drugi plan. Wprowadzenie w życie zawieszenia stanu wojennego nie odbiło się szerokim echem, co dostrzegała polska ambasada725. Jak twierdzi Konstanty Gebert, „Polska powoli przestawała być ważnym elementem francuskiej polityki zagranicznej”726. O tym samym przekonywał ambasador Kułaga w depeszy z 4 stycznia727. Szef warszawskiej placówki Republiki, Raimond, zauważał jednocześnie spadek aktywności opozycji: analizował m.in. przemówienie Jerzego Urbana, który podkreślał to zjawisko728. W wewnęrznych raportach dostrzegano zneutralizowanie – jak to określono – Wałęsy i jego bezsilność729. Mimo to w pierwszych miesiącach roku stosunki Republiki z PRL trwały w impasie, a polityków francuskich (i zachodnich) bardziej interesowały spory z ZSRR wokół rozmieszczania rakiet średniego zasięgu i kwestie rozbrojenia niż stabilna sytuacja w Polsce.

Żywszym elementem były propagandowe utarczki słowne, nieprzekładające się na konkretne działania i zresztą coraz ostrożniejsze730. W styczniu we Francji miała przetoczyć się wojna propagandowa wokół filmu Sprawa Dantona w reżyserii Andrzeja Wajdy731. Czy zatem splądrowanie pod koniec miesiąca biura Instytutu Francuskiego w Krakowie było przypadkiem732? W tym samym czasie francuskie władze zażądały wydalenia konsula Stanisława Lesiuka z powodu działalności szpiegowskiej. Sprawę załatwiono dyskretnie733. Przedmiotem niesnasek pozostawała działalność emigracyjnych struktur „Solidarności” na terenie Francji, głównie w Paryżu, choć polski MSZ przekonywał, że emigracja solidarnościowa jest równie kłopotliwa dla władz francuskich, chociażby z przyczyn bytowo-materialnych734.

Jednym z głównych problemów utrudniających normalizację stosunków bilateralnych były represje wobec opozycji. Ambasador Raimond przekonywał, że Paryż powinien stale podkreślać tę kwestię jako podstawową przeszkodę w odbudowie współpracy państwowej735. W lutym i marcu 1983 r. spory rezonans nad Sekwaną wywołała sprawa zapowiadanego procesu jedenastki przywódców związkowych i KOR-owskich, a także Anny Walentynowicz736, choć tematem numer 1 były tutejsze wybory municypalne. Mimo to intelektualiści i związki zawodowe, głównie Force Ouvrière, zorganizowali kilka większych manifestacji i wieców, podczas których domagano się uwolnienia zwłaszcza Edmunda Bałuki (związanego z Francją), Ewy Kubasiewicz, Anny Walentynowicz, Władysława Frasyniuka i przywódców byłego KOR. MSZ pisał o szczególnym rozdmuchiwaniu sprawy Bałuki, którego proces miał ruszyć w kwietniu. Domagano się reakcji Mitterranda lub też starano się interweniować w polskiej ambasadzie, gdzie zjawił się m.in. Lionel Jospin737. W lutym powstał Komitet przeciwko „procesowi warszawskiemu” (występujący też pod nazwą Komitet na rzecz uwolnienia Wałęsy, Bałuki, Kuronia i wszystkich internowanych w Polsce), mający na celu skłonienie władz francuskich do wywarcia presji na reżim Jaruzelskiego, by złagodził wyroki738. Członkowie komitetu (m.in. Yves Montand, Simone Signoret, Krzysztof Pomian) zamierzali przeprowadzić „kampanię zwrócenia uwagi opinii publicznej na Proces Warszawski”. Wraz z centralami związkowymi zorganizowali 24 marca 1983 r. konferencję prasową, podczas której reprezentant „Solidarności” za granicą Jerzy Milewski mówił o represjach niszczących opozycję739.

Oficjalnego stanowiska rządu jednak nie było, choć na potrzeby wewnętrzne prezydent miał kuluarowo potępiać naruszanie praw człowieka w Polsce i stawać w obronie aresztowanej jedenastki. Do rzeczywistych posunięć należało podwojenie czasu audycji polskojęzycznych w RFI, przeciw czemu protestowała polska ambasada740. 18 marca do MAE został wezwany ambasador Kułaga. Usłyszał, że represje wobec wspomnianych opozycjonistów, powodujące „wielkie zaniepokojenie opinii publicznej i francuskich władz”, nie pozwalają ministrowi Cheyssonowi na spełnienie obietnicy o stopniowym nawiązywaniu dialogu z władzami polskimi741. W kontekście tej rozmowy nie do końca prawdziwe były opinie ambasady polskiej w Paryżu, że w bezpośrednich rozmowach ze stroną polską Francuzi stosowali wykrętne tłumaczenia i rozmywali swe stanowisko742 – niemniej rzeczywiście ostrzeżenia skierowane wobec Kułagi nie były konkretne. Jednocześnie Quai d’Orsay prosiło np. o wyrażenie zgody na ślub Bałuki z francuską obywatelką Françoise Breton i zgodę na wysłanie do Warszawy francuskiego adwokata, który załatwiłby sprawę małżeństwa, a w domyśle podjął się też obrony aresztowanego743. Prośby te formułowano w rozmowach na dość niskim szczeblu urzędników MAE. Tymczasem polscy rozmówcy domagali się wyjaśnień i wyrażali swe zdziwienie lub nawet oburzenie. Konstanty Gebert te nic nieznaczące przepychanki słowne określił mianem „dialogu głuchych”744. Nie prowadził on do niczego, choć pokazywał bardziej dyskretne niż w przypadku amerykańskim, ale realne powiązanie poziomu obustronnych relacji państwowych z polityką PRL wobec środowisk „Solidarności”.

We Francji coraz wyraźniej zdawano sobie sprawę, że polska opozycja nie ma już charakteru masowego. Tendencje zaobserwowane w 1982 r. przez analityków MAE pogłębiały się i przenikały do świadomości społecznej. Pod koniec marca 1983 r. w „Le Monde” pojawiła się opinia, że „Solidarność” nigdy nie stanowiła spójnego ruchu. Z kolei jej kontynuatorki – radykalne organizacje podziemne – nie cechowała już masowość i zupełnie nierealistycznie próbowały frontalnie zmierzyć się z władzą745. Trudno ocenić, w jakim stopniu owa opinia była reprezentatywna, niemniej pewne désintéressement dla spraw polskich było widoczne. Nie oznacza to, że nie reagowano na kolejne przypadki represji. Były to jednak reakcje pasywne, a i prosolidarnościowa mobilizacja społeczna nie mogła się równać z pierwszymi miesiącami po 13 grudnia, chociaż owocowała kolejnymi inicjatywami.

Pod koniec marca 1983 r. powstał komitet krytykujący tzw. procesy warszawskie; kierowali nim głównie uczeni humaniści: Jacques Le Goff i Michel Foucault, oraz Simone Signoret. Równolegle przedstawiciele pięciu central związkowych (bez CGT), intelektualistów i emigracyjnej „Solidarności” wydali na wspomnianej konferencji prasowej oświadczenie potępiające procesy polityczne w Polsce746. Kilka dni później rozmowy w MAE prowadził wysoki urzędnik MSZ Jan Padlewski (ten szczebel kontaktów był dopuszczalny). Strona francuska poruszyła sprawę Bałuki i wyraziła swój niepokój z powodu planowanego procesu (choć zarazem dostrzeżono zwolnienie Anny Walentynowicz), ale rząd oficjalnie wciąż milczał747. Na początku kwietnia proces ten przesłoniła głośna afera związana z wydaleniem 47 dyplomatów radzieckich z Francji748. Sprawa Bałuki przycichła, Quai d’Orsay nie domagało się już nawet wizy dla francuskiego adwokata749. Również prasa, zdaniem polskiej ambasady, wykazywała nieco większą niż dawniej ostrożność, np. w reakcji na przesłuchanie Lecha Wałęsy 13 kwietnia 1983 r.750

Polscy dyplomaci dostrzegali co prawda usztywnienie francuskich kolegów w związku z kwietniowym uaktywnieniem się Lecha Wałęsy (w tym czasie otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu Harvarda), usztywnienie to nie przekładało się jednak na konkretne posunięcia (poza odwołaniem części spotkań na niskim szczeblu). Wzajemne relacje nie rozwijały się, choć w dyplomatycznym pustosłowiu obie strony wyrażały chęć ogólnej normalizacji. Tak jak w innych państwach, miękka retoryka dyplomacji francuskiej, stosowana w bezpośrednich kontaktach z Polakami, zaostrzała się (bez konsekwencji) w wypowiedziach obliczonych na zadowolenie opinii publicznej i szła w parze z jednoznacznie prosolidarnościowym nastawieniem mediów. Specyfiką linii francuskiej był szczególny rozdźwięk między tymi dwiema sferami. W tej schizofrenicznej atmosferze ambasador Kułaga zalecał prowadzenie „mozolnej, mało efektownej pracy organicznej”. Trwał obustronny marazm. W rzadkiej chwili szczerości Kułaga przyznał w depeszy z końca kwietnia: „ręce opadają z powodu takiej beznadziejności stanowiska francuskiego”751. Można dodać: i vice versa.

Kolejna fala większego ożywienia zainteresowania sprawami polskimi nastąpiła w dniach 1–3 maja 1983 r. Media nadawały wywiady z działaczami „Solidarności” (np. telewizja Antenne 2 z Geremkiem, a także z Bujakiem), ale też z przedstawicielami ambasady752. Oczywiście ci ostatni w depeszach kierowanych do Warszawy przekonywali o przeinaczeniach, fałszach i napastliwości francuskich mass mediów, dążących do kreowania „Solidarności” na głównego – oprócz Kościoła i partii – aktora w Polsce753. Wyrazili też oburzenie z powodu dopuszczenia do głosu działaczy podziemnej opozycji754. Prasa zastanawiała się nad możliwymi demonstracjami, pojawił się też wątek planowanej wizyty papieża755. Władze ponownie nie zdobyły się za to na oficjalne stanowisko, choć związki zawodowe (FO) spotęgowały naciski na prezydenta, by ten podjął działania na rzecz uwolnienia siedmiu przywódców „Solidarności”756. Jednocześnie jednak wydano ostateczną zgodę na działanie emigracyjnego radia „Solidarności” na falach rozgłośni Canal 89757, a Mitterrand zapewnił szefa FO André Bergerona o licznych interwencjach Francji w sprawie Bałuki – ale tylko w bezpośrednim liście, nie publicznie758. To typowa dla linii francuskiej dwutorowość działań: unikanie jawnej konfrontacji i znaczące gesty prosolidarnościowe.

20 maja, po kolejnej fali represji w Polsce (zabójstwo Grzegorza Przemyka, aresztowanie Bronisława Geremka759), rzecznik francuskiego MSZ w wydanym przez resort oświadczeniu skrytykował działania polskiego rządu, lecz ani razu nie wspomniał o „Solidarności” – mówił tylko o niewinnych ludziach. Mimo to strona polska zdecydowała się na protest, którym zainteresowała się prasa760. Ambasador Raimond trafnie przewidział, że zabójstwo Przemyka może zyskać rangę symboliczną761. Z kolei w sprawie Geremka ostro zareagowały środowiska intelektualne762. Nawet „miękki” Bernard Margueritte z wyraźną licentia poetica stwierdził, że polsko-francuskie stosunki osiągnęły najniższy poziom od 1945 r.763 Jak przekonuje Konstanty Gebert, dziwne zabiegi francuskiej dyplomacji ze słowem „Solidarność” wynikały z tego, że zgodnie z protokołem dyplomatycznym władze francuskie nie mogły – z obawy przed gwałtownym pogorszeniem stosunków – wskazywać na istnienie zdelegalizowanego związku764. „Dialog głuchych” trwał.

Przygotowania do wizyty papieża w Polsce i jej przebieg były szeroko komentowane nad Sekwaną, choć znowu zabrakło jasnego oficjalnego stanowiska władz. Polska ambasada na kanwie tych komentarzy wywnioskowała jednak, że na Quai d’Orsay wykazywano tendencję do przedstawiania „Solidarności” nie jako destrukcyjnej, opozycyjnej siły (jak to się zdarzało w latach 1980–1981), lecz jako konstruktywnego partnera do rozmów z rządem, koniecznego do osiągnięcia stabilizacji. Od tych rozmów uzależniano normalizację stosunków z PRL765. Jeśli chodzi o papieża, prasa skupiała się – według MSZ – na podkreślaniu znaczenia Wałęsy oraz masowego poparcia dla „Solidarności”, manifestowanego na spotkaniach z Ojcem Świętym, ale także na eksponowaniu wątku rozbieżności poglądów w Episkopacie Polski i rzekomym osłabieniu pozycji prymasa Glempa. Pojawiały się nawet określenia „towarzysz Glemp”766. Dziennikarze zgadzali się, że wizyta znacznie ożywiła nastroje solidarnościowe wśród Polaków767. Zdaniem paryskiej ambasady, również w kręgach MAE przeważał pogląd o podatności Polaków na hasła „Solidarności”, ujawnionej przez wizytę papieską768. W programach telewizyjnych wypowiadali się m.in. Cheysson i Jospin, którzy ogólnikowo wyrazili poparcie dla dialogu w Polsce769. Strona polska krytykowała przekaz pielgrzymki we francuskich mediach i oskarżała je o prowadzenie antypolskiej kampanii. Dostało się też politykom: polski MSZ sugerował, że w przeciwieństwie do bardziej realistycznych Niemców nie potrafili oni zrozumieć, iż „Solidarność” należy do przeszłości770.

Pod koniec czerwca sprawy polskie znowu zeszły na dalszy plan. W spekulacjach prasowych pojawił się nowy wątek – zniesienia stanu wojennego. Francuzi nie zamierzali przy tej okazji rezygnować z bojkotu dyplomatycznego: na początku lipca Dominique Moïsi, wicedyrektor Francuskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych (Institut Français des Relations Internationales, IFRI), poinformował MAE o propozycji ambasady polskiej w Paryżu, by IFRI zaprosił wicepremiera Mieczysława Rakowskiego na jedną z konferencji instytutu w październiku. Na Quai d’Orsay zalecono Moïsiemu udzielenie odpowiedzi wymijającej (docelowo: negatywnej), gdyż obawiano się politycznego wykorzystania podróży przez polskiego gościa. Moïsi zastosował się do życzenia MAE771.

Instytucje ponadnarodowe

Specyfika krętej dyplomacji Mitterranda zmusza do stwierdzenia, że szczegółowo analizowana linia francuska, rozpatrywana we wszystkich jej aspektach, mogła być reprezentowana wyłącznie przez Francję. Jeżeli jednak zdefiniujemy ją na większym poziomie ogólności jako trzecią drogę między opcją amerykańską a opcją niemiecką, czerpiącą z obu oraz cechującą się pewną niekonsekwencją i chwiejnością, będziemy ją mogli odnaleźć także gdzie indziej. Najłatwiej ślady tak ujętej strategii dostrzeżemy w analizie postawy międzynarodowych (zachodnich) organizacji politycznych (np. NATO, EWG), które z oczywistych względów stanowiły wypadkową najróżniejszych tendencji, celów i planów państw członkowskich. Wypadkową, która często była rozmyta, kompromisowa; niekiedy ostra w słownictwie, ale implikująca mało konkretne i w pełni oficjalne działania. Słowem – pasująca do szeroko rozumianej linii francuskiej.

Nawet w tak wydawałoby się na pierwszy rzut oka sprzyjającej „Solidarności” strukturze jak Międzynarodówka Socjalistyczna sprawy polskiej opozycji starano się omawiać poza oficjalnymi programami obrad772. 21 grudnia w imieniu organizacji zachowawczo wypowiedział się Willy Brandt – jego oświadczenie amerykański sekretarz stanu Alexander Haig określił jako katastrofę773. Niemniej 29 grudnia 1981 r. zdecydowano się wydać oficjalne (ale dość łagodne) oświadczenie, w którym decyzję gen. Jaruzelskiego nazwano „brutalnym ciosem” w prawa i wolności obywatelskie, sprzecznym z aktem z Helsinek. Wezwano reżim do natychmiastowego zwolnienia internowanych, cofnięcia stanu wojennego i pozwolenia na działalność „Solidarności”, a także wyrażono nadzieję, że Polacy sami rozwiążą swoje problemy poprzez dialog rządu, opozycji i Kościoła. Porównano przy tym sytuację w Polsce do losów Afganistanu, Turcji i Salwadoru. Co znamienne, przestrzegano także, by żadne państwo nie wykorzystało wydarzeń w Polsce jako pretekstu do „spowolnienia wysiłków odprężeniowych i rozbrojeniowych”774. Te ostatnie słowa, a także stwierdzenie o wewnętrznym charakterze polskiego problemu, wywołały krytykę ze strony amerykańskich członków organizacji w czasie wcześniejszej dyskusji nad kształtem dokumentu. Podkreślili oni radziecką odpowiedzialność za przebieg wydarzeń i zżymali się na zbyt łagodny ton oświadczenia, nieoddający w pełni grozy sytuacji775. Z zupełnie odwrotnych powodów postawa Międzynarodówki nie podobała się jej szefowi Willy’emu Brandtowi, który sam był oskarżany przez swych kolegów o zbytnią uległość w sprawach polskich776. Dodajmy, że Międzynarodówka nie miała bezpośredniej władzy politycznej. Zupełnie inaczej było z najważniejszą międzynarodową strukturą Zachodu – NATO.

Dla członków sojuszu było jasne, że polski kryzys stanowił kolejny po Afganistanie element zdecydowanie pogarszający stosunki Wschód–Zachód. Jak oceniano na Quai d’Orsay, era détente definitywnie się skończyła, a rywalizacja między obiema stronami żelaznej kurtyny nabrała wyraźniejszego rysu ideologicznego (Zachód mówił o klęsce totalitaryzmu, a Moskwa wytykała sojuszowi przypadek Turcji, gdzie po przewrocie z września 1980 r. rządzili wojskowi777). Mimo to realne reakcje Zachodu jako całości nie przekraczały niebezpiecznych granic i pozostawały rzeczywiste, czego przejawem było nieprzerwanie dialogu amerykańsko-radzieckiego w sprawie redukcji zbrojeń. Francuzi zauważali, że w porównaniu z jednolitym blokiem wschodnim sojusz wydawał się mało zwarty: jak jeszcze zobaczymy, secesję w niektórych sprawach zgłaszała otwarcie Grecja, Amerykanie zaś zamierzali prowadzić swą politykę niezależnie od reakcji europejskich sojuszników. Niezdecydowanie Europy, zdaniem Francuzów, osłabiało jej znaczenie w relacjach zarówno z Waszyngtonem, jak i Moskwą778. Zapomnieli dodać, że brak tej zwartości był pochodną demokratycznego ustroju państw członkowskich.

Już 13 grudnia 1981 r. ministrowie spraw zagranicznych członków paktu wielokrotnie konsultowali się telefonicznie i wymieniali informacjami779. Raport o sytuacji w Polsce przedstawiło Centrum Sytuacyjne NATO. Po streszczeniu przemówienia gen. Jaruzelskiego potwierdzono, że „do tej pory nie było sygnału jakichkolwiek militarnych ruchów radzieckich”. Ostrzegano, że nie można było wykluczyć powszechnego strajku i masowych demonstracji, co z kolei zwiększało ryzyko przemocy i rozlewu krwi. Próbowano zrozumieć decyzję sygnowaną przez WRON i dlatego zwracano uwagę na wzrost napięcia w ostatnich dniach oraz na naciski ze strony „twardogłowych” z PZPR i KPZR. Nie wykluczano przy tym, że Jaruzelski zdecydował się na działanie, aby wyprzedzić prośbę o interwencję, którą pod adresem Moskwy mogli wystosować partyjni doktrynerzy780. Pasowało to do aluzji czynionych w tym czasie i później przez samego generała.

Ze względu na brak całościowych danych i niepewność co do rozwoju wydarzeń stanowisko sojuszu było równie ostrożne jak postawy poszczególnych jego członków. 14 grudnia na spotkaniu stałych przedstawicieli NATO-wskich przy Radzie Północnoatlantyckiej nie wydano nawet wspólnego oświadczenia; skupiono się na analizie napływających na gorąco informacji z Polski i badaniach militarnej aktywności ZSRR. Przeważyła formuła wait and see781. Jak komentował przewodniczący Komitetu Wojskowego NATO, „ambasadorowie zdecydowali, że byłoby dla sojuszu właściwe przyjęcie ogólnie dyskretnego nastawienia [low-profile – przyp. P.P.] oraz nieingerowania, tylko oczekiwania na rozwój wydarzeń”782. Niemniej sam Komitet Wojskowy pracował pełną parą, obradując w Centrum Sytuacyjnym dowództwa NATO w Brukseli 14, 15 i 17 grudnia. W ocenie sytuacji w Polsce opierano się na doniesieniach wywiadu wojskowego sojuszu783.

W pierwszych dniach nieoficjalnie docierano stanowiska i próbowano przyjąć wspólną formułę reakcji na wprowadzenie stanu wojennego. Nie było to proste: kolejne posiedzenie Rady Północnoatlantyckiej, które odbyło się 16 grudnia, pokazało powściągliwość sojuszników (w tym Wielkiej Brytanii) wobec amerykańskiego dokumentu streszczającego pierwsze posunięcia rządu amerykańskiego. Waszyngton pragnął, by pozostałe państwa poszły jego śladem, te jednak wolały wypracować własne stanowiska. Nic więc dziwnego, że i to spotkanie zakończyło się impasem: „sojusznicze rządy zgodziły się, by nie podejmować żadnych kroków, przynajmniej w obecnych okolicznościach, oraz kontynuować wzajemne konsultacje i analizę sytuacji w Polsce”784. Słowa te niewiele mówiły.

Przedmiotem sporów i targów było promowane przez Amerykanów zwołanie w Brukseli specjalnego szczytu Rady Północnoatlantyckiej na szczeblu ministerialnym (a więc wyższym niż poziom stałych przedstawicielstw), poświęconego sprawom polskim785. Waszyngton nie zamierzał zatem doprowadzić do zebrania na jeszcze wyższym poziomie – szefów państw. Mimo to koncepcja ta wywoływała kontrowersje. Nieustannie śledzono też odzew poszczególnych polityków lub central związkowych, a także analizowano kolejne szczegółowe doniesienia z Polski786. Oczywiście w pierwszych reakcjach zastanawiano się nad skutkami ewentualnej interwencji radzieckiej. Co prawda postawiono w stan podwyższonej gotowości żołnierzy Standing Naval Force Atlantic, lotniczy system ostrzegania AWACS (Airborne Warning and Control System) oraz służby specjalne, ale były to rutynowe działania, nieobliczone na akcję militarną. W dłuższej perspektywie Amerykanie spodziewali się, że polski kryzys może przyspieszyć zgodę państw członkowskich na przyjęcie do sojuszu Hiszpanii, a także zbliżenie Francji do struktur wojskowych NATO, miało to jednak na razie charakter spekulacji787. Trwały negocjacje i wzajemne badanie się państw członkowskich.

O zatargach najlepiej świadczy rozmowa zastępcy sekretarza stanu Lawrence’a Eagleburgera z sekretarzem generalnym sojuszu Josephem Lunsem, do której doszło rankiem 22 grudnia. Luns nie zgodził się z oświadczeniem Amerykanina, że „sukces Jaruzelskiego będzie oznaczać porażkę Zachodu”. Stwierdził, że taka interpretacja byłaby zasadna jedynie przy „całkowicie błędnym i nierealistycznym założeniu”, iż Zachód mógłby „wykorzystać polski kryzys do zmiany geopolitycznego stanu rzeczy ustalonego po II wojnie światowej”. Uznał, że spotkanie ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich, o które zabiegał Waszyngton, „mogło przysporzyć więcej szkody niż pożytku, jeśli nie wynikałoby z niego nic znaczącego i namacalnego”. W odpowiedzi Eagleburger dość niegrzecznie stwierdził, że Luns „musi zrozumieć, iż sprawy idą do przodu, a Waszyngton może sam pójść tą drogą”. Zdenerwowany sekretarz generalny przerwał swemu rozmówcy i stanowczo podkreślił konieczność konsultacji posunięć na forum NATO. Na zakończenie rozmowy, chcąc nieco rozładować napiętą atmosferę, dodał, że „żałuje swojej ostrożności, ale taka jest, niestety, jego rola w sojuszu”788. Próba sił trwała, a zgrzyty w sojuszu dostrzegała zachodnia prasa789.

Komentując pierwsze reakcje Zachodu, Departament I MSW zaznaczał, że o ile państwa NATO zdecydowanie negatywnie oceniły wprowadzenie stanu wojennego w Polsce, o tyle wśród zachodnich bankierów, wierzycieli Polski, zdania były podzielone790. „Bratni” wywiad radziecki przekonywał zarazem, że Zachód z zaskoczeniem przyjął stanowczość gen. Jaruzelskiego i błyskawiczne rozprawienie się z „Solidarnością”. Spodziewano się większych kłopotów i ewentualnej interwencji zbrojnej Wielkiego Brata. Ponownie należałoby zapytać o wiarygodność tych ocen. W świetle analizowanych już wątków prawdziwe były dalsze informacje, że NATO stało się areną sporu między USA, prowadzącymi ostry kurs wobec Polski, a większością państw Europy Zachodniej, skłonną realizować politykę swoistego appeasementu. Wszyscy jednak wyrażali zaniepokojenie rozwojem sytuacji i pragnęli częstych konsultacji w ramach NATO. Nie było zgody co do strategii gospodarczej – szczególnie silnie przeciwko sankcjom ekonomicznym protestowała RFN791.

Na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej zwołanym 23 grudnia – na kilka godzin przed ogłoszeniem przez Reagana planu sankcji – Stany Zjednoczone postawiły swego rodzaju ultimatum, postrzegając stopień poparcia dla amerykańskiej polityki względem Polski jako istotny czynnik determinujący kształt relacji Waszyngtonu z poszczególnymi państwami. Jak wiemy, mimo tego szantażu w tym momencie sojusznicy nie poszli za przykładem Waszyngtonu. Co więcej, żadne z najważniejszych państw nie poparło amerykańskiego pomysłu natychmiastowego zwołania Rady NATO na szczeblu szefów MSZ. Taką decyzję argumentowano tym, że spotkanie mogłoby być przez ZSRR uznane za ingerowanie w wewnętrzne sprawy PRL i zwiększyć ryzyko interwencji792. W ten sposób sekretarzowi generalnemu Lunsowi udało się postawić na swoim. Opór europejskich członków NATO dostrzegała prasa793.

Podczas obrad sprawy polskie rozpatrywano również w kontekście kolejnej tury madryckiej sesji KBWE przewidzianej na luty. Zastanawiano się, czy w obecnej sytuacji w ogóle godzić się na rozpoczęcie obrad. Warianty były różne: od braku reakcji po całkowitą rezygnację z udziału. Strona amerykańska i brytyjska (która sporządziła specjalną listę możliwych działań) naciskała na sojuszników, by przyjęli wspólne stanowisko na tym forum, przeciw czemu oponowali szczególnie Niemcy, którzy przekonywali, że na to jest za wcześnie. Francuzi odpowiadali wymijająco. Wobec tego godzono się tylko co do potrzeby dalszych rozmów w tej sprawie – i w tym zakresie nie udało się osiągnąć porozumienia. Ponadto poszczególne państwa streszczały swoje ostatnie posunięcia względem PRL. Mimo wszystko nie zabrakło też punktów wspólnych: zgodnie z inicjatywą RFN wyrażono potrzebę mnożenia rezolucji kierowanych do państw bloku wschodniego, a także zaakceptowano inną sugestię Bonn – by w sprawy polskie angażować niektóre państwa neutralne lub nienależące do NATO bądź EWG. Przedstawiciele Włoch i Belgii podkreślali przy tym wagę wsłuchiwania się w głosy opinii publicznej – co mogło być zachętą do zaostrzania retoryki. I to spotkanie nie zakończyło się jednak znaczącą wspólną deklaracją. Na skutek sprzeciwu Grecji nie zgodzono się nawet na potępienie użycia siły i łamania praw człowieka w Polsce. Ogłoszono jedynie wolę kontynuowania ścisłych konsultacji we własnym gronie i kolejne spotkania, a także zadeklarowano dużą troskę o rozwój sytuacji nad Wisłą794.

Był to jaskrawy przejaw dyplomatycznego klinczu między członkami paktu. To nie ofensywa USA, lecz weto Grecji wpłynęło na postawę NATO. Na dłuższą metę taki podział sił nie mógł się utrzymać, ale sceptyczna reakcja sojuszników na nałożenie przez Stany Zjednoczone sankcji na ZSRR wyraźnie pokazywała podkreślaną już bezsilność amerykańskiego supermocarstwa. „Europa pozostaje głucha na sankcje” – komentowano tę sytuację w zachodniej prasie795.

Na kolejnym spotkaniu stałych reprezentantów 30 grudnia wciąż nie udało się wypracować wspólnego stanowiska na potrzeby konferencji w Madrycie pomimo nowej propozycji amerykańskiej – przyspieszenia spotkania sygnatariuszy aktu helsińskiego w związku z wydarzeniami w Polsce. Niemal wszyscy sojusznicy (przy pewnej różnicy w retorykach) uznali tę inicjatywę za mało realną. Nie udało się też owocnie przedyskutować brytyjskiej listy możliwych posunięć, sformułowanej 23 grudnia. Większość państw – z wyjątkiem Holandii i przy „biernym oporze” Kanady, Norwegii, Luksemburga, Islandii i Grecji – zgodziła się za to wreszcie z amerykańską propozycją szybkiego zwołania kolejnego nadzwyczajnego posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej na szczeblu ministerialnym796. Posiedzenie to, poświęcone niemal wyłącznie sprawom polskim, odbyło się w belgijskim Mons niecały miesiąc po 13 grudnia: w dniach 10–11 stycznia 1982 r.797 Kolejne spotkanie stałych przedstawicieli przy radzie nastąpiło już 31 grudnia. Głównym tematem rozmów była tym razem wizyta Mieczysława Rakowskiego w Bonn. Co ciekawe, sojusznicy nie wytknęli Niemcom złamania bojkotu dyplomatycznego (dopiero wypracowywanego) i chętnie wypytywali o szczegóły wypowiedzi polskiego polityka798.

Wśród przyczyn rozbieżności między USA a zachodnioeuropejskimi sojusznikami radziecki wywiad wymieniał nie tylko interesy narodowe (przeciwstawianie się amerykańskiej dominacji w pakcie), ale także postrzeganie przez Europę amerykańskich prognoz i analiz geopolitycznych jako niewiarygodnych. Amerykanie zlekceważyli przecież doniesienia Kuklińskiego i nie przewidzieli błyskawicznego sukcesu stanu wojennego, gdyż błędnie uznali struktury polskich władz za słabe i zdezintegrowane. 13 grudnia był zatem na Zachodzie traktowany jako drastyczne niepowodzenie strategii USA. Punktem niezgody było też rzekome manipulowanie przez Amerykanów danymi wywiadowczymi kierowanymi do sojuszników, przeceniającymi znaczenie oporu przeciwko zamachowi stanu. Mimo to Rosjanie przewidywali – wobec dominującej pozycji USA – zaostrzenie kursu politycznego całego NATO799. Oczywiście tezy o błędnych analizach i drastycznym niepowodzeniu mogły być specjalnie wyolbrzymione przez gorliwych agentów radzieckich, niemniej w zasadniczym zrębie interpretacje KGB brzmiały wiarygodnie.

Z uwagi na niewątpliwie realne spory trudno było ustalić oficjalne, jednolite stanowisko całego sojuszu, co było przecież podstawowym celem posiedzenia ministrów z 10–11 stycznia. Jeszcze 9 stycznia Alexander Haig w piśmie do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w dość ostrym tonie narzekał na brak zgody co do wspólnej deklaracji sojuszu w sprawach polskich, która poszłaby „dalej niż oświadczenie Wspólnoty Europejskiej”. Brak zgody groził – zdaniem sekretarza stanu – powtórzeniem błędu z 1968 r., kiedy to „sojusznicy nie zareagowali energicznie, co w rezultacie otworzyło drogę do brutalnej interwencji radzieckiej”. „NATO, kluczowa instytucja służąca obronie zachodnich wartości, nie będzie traktowana poważnie, jeśli nie jest zdolna jednolicie bronić wolności i swobód w całej Europie” – kończył dramatycznie amerykański polityk800.

Początkowo sojusznicy nie mogli się porozumieć nawet w kwestiach najbardziej ogólnych. Brytyjski ambasador w Warszawie Cynlais Morgan James, reprezentujący przecież państwo bliskie USA, sugerował, że „niektóre poczynania Stanów Zjednoczonych zostały oparte na mylnych sądach, a niektóre oświadczenia były ekstremalne”801. Niemniej to właśnie Wielka Brytania i Stany Zjednoczone były głównymi architektami wypracowanego z trudem kompromisu802. Do zdecydowanych działań wciąż namawiał Alexander Haig, który nawoływał do ukarania zarówno PRL, jak i ZSRR. Przekonywał: „radziecka odpowiedzialność za obecne wydarzenia jest jasna. Zachodni brak działania nie tylko przyczyni się do wzmożenia represji, ale także zmniejszy wiarę w naszą reakcję na przyszłe wydarzenia w Polsce i gdzie indziej […]. Polska jest sprawdzianem, a historia europejska uczy, że największym błędem w stosunku do silnie uzbrojonego agresora jest ignorowanie gwałcenia przez niego umów międzynarodowych”803. Dla Amerykanów był to sprawdzian stopnia posłuszeństwa sojuszników.

Zdali oni ten egzamin jedynie częściowo i wyłącznie na poziomie werbalnym. Zrozumiano, że brak jedności paktu, tak dobrze widoczny chociażby w zawstydzającym oświadczeniu z 23 grudnia, w miarę upływu czasu coraz bardziej groził kompromitacją. Ostatecznie 11 stycznia, po długich sporach i kontrpropozycjach, uchwalono deklarację, w której dość wyraźnie potępiono zamach stanu gen. Jaruzelskiego804. Zinterpretowano go jako naruszenie układu helsińskiego: „rządy sojusznicze potępiają wprowadzenie stanu wojennego w Polsce i stwierdzają powszechne łamanie praw człowieka oraz zlikwidowanie podstawowych swobód obywatelskich, dokonane przy lekceważeniu Karty N[arodów] Z[jednoczonych], Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i Aktu końcowego z Helsinek […]. Wydarzenia zachodzące w Polsce pokazują kolejny raz opór władz krajów Układu Warszawskiego wobec zmian koniecznych dla spełnienia uzasadnionych aspiracji ich narodów […]. Ten stan rzeczy podważa zaufanie opinii publicznej do współpracy między Wschodem i Zachodem i mocno szkodzi stosunkom międzynarodowym”. Dalej pisano o pogwałceniu umów helsińskich. Żądano zniesienia stanu wojennego, zwolnienia aresztowanych oraz wznowienia rozmów z „Solidarnością” i Kościołem. Zapewniano, że „proces odnowy i reform podjęty w Polsce w sierpniu 1980 r. był obserwowany z sympatią i nadzieją przez wszystkich, którzy wierzą w wolność i samookreślenie. Wynikał on z autentycznego dążenia ogromnej większości narodu polskiego do stworzenia bardziej otwartego społeczeństwa […] Wprowadzenie stanu wojennego i użycie siły przeciw robotnikom polskim […] pozbawiają naród polski praw i swobód”805.

Sporo miejsca poświęcono Związkowi Radzieckiemu: „sojusznicy ubolewają nad nieustannie prowadzoną przez ZSRR kampanią systematycznych represji w Polsce”. Uznano zatem, że ZSRR ponosi odpowiedzialność za stan wojenny, co było sukcesem Waszyngtonu. Podkreślano przy tym, że „Związek Radziecki nie ma żadnego prawa do określania kierunku ewolucji politycznej i społecznej w Polsce”. Dość niejasno informowano, że „jeśli doszłoby do zagranicznej interwencji zbrojnej, to będzie ona miała jak najgłębsze konsekwencje dla stosunków międzynarodowych”. Poza tym grożono (jedynie w trybie przypuszczającym) wstrzymaniem negocjacji rozbrojeniowych – ale już nie handlowych (pisano tylko o „przeanalizowaniu przyszłych stosunków”), a także ograniczeniami wobec misji dyplomatycznych i we współpracy naukowo-technicznej806.

W sumie więc sojusznicy, pomimo początkowych rozbieżności – z wyjątkiem Grecji, która odmówiła przyłączenia się do 3, 11, 12, 13 i 14 paragrafu deklaracji (mówiących o poparciu dla części sankcji gospodarczych i pogwałceniu helsińskiego Aktu końcowego) – wypracowali wspólne, kompromisowe stanowisko w sprawie posunięć ekonomicznych wobec Polski807. Grecji nie udało się, tak jak 23 grudnia, sparaliżować obrad. Co niezwykle istotne, w punkcie 13 przyjętej deklaracji zapowiedziano wstrzymanie kredytów na wszystkie towary prócz spożywczych oraz zawieszenie negocjacji dotyczących spłaty polskiego zadłużenia. W zamian deklarowano kontynuowanie pomocy humanitarnej808. Chociaż europejskie państwa (prócz Grecji) nie protestowały przeciw sankcjom nałożonym przez USA, to jednak uzyskały prawo do realizacji przyjętych uchwał w zależności od wewnętrznej sytuacji i przepisów prawnych. Była to furtka do prowadzenia własnej polityki, z której skwapliwie skorzysta przede wszystkim RFN809.

Jak mimo wszystko mogło się wydawać, deklaracja była dużym sukcesem: potrafiono osiągnąć kompromis (zaostrzenie stanowiska państw europejskich, złagodzenie stanowiska USA wobec większości sankcji ekonomicznych) i stworzyć w miarę jednolity blok (bez Grecji) wobec ZSRR, który liczył na rozbicie postaw Zachodu. Zdaniem polskiego wywiadu, większy sukces odniosła Europa z Niemcami na czele – wymusiły one na USA znaczniejsze ustępstwa: nie zerwano dialogu ze Wschodem ani nie zawieszono stosunków gospodarczych810. Amerykanie mogli być bardziej skłonni do kompromisu, gdyż postrzegali spotkanie z 11 stycznia jako jedną z ostatnich szans na zachowanie – jak to określał polski wywiad – międzynarodowego prestiżu w obliczu niepowodzeń w polityce surowych sankcji gospodarczych. W Departamencie Stanu przemyśliwano zresztą nad stopniowym łagodzeniem kursu przy jednoczesnych próbach umiędzynarodowienia sprawy polskiej i rozciągania jej w czasie w kontekście rozmów rozbrojeniowych811. Obawiano się, że zbyt ostre postawienie sprawy może spowodować głęboki kryzys w sojuszu, dlatego też w deklaracji wyrażono wolę kontynuowania rozmów rozbrojeniowych812. Jednakże również Europa – a zwłaszcza RFN, ostro atakowana za niewiarygodną, dwulicową i niemoralną (jak wiadomo) reakcję na wydarzenia w Polsce – musiała pod presją USA nieco zaostrzyć retorykę, a przez to przyznać się do niepowodzenia swej koncyliacyjnej taktyki813. Pozostaje faktem, że w porównaniu z porażką poniesioną 23 grudnia, kiedy sojusz nie osiągnął pełnego porozumienia, deklaracja z 11 stycznia jawiła się jako znaczący postęp. Jak nieco przesadnie komentowali analitycy Komitetu Politycznego NATO, „zjednoczona postawa sojuszu […] najwyraźniej zaskoczyła i przestraszyła Sowietów”814.

Amerykanie szybko próbowali przekuć tę ogólnikową deklarację na konkretne działania. Ich celem było skłonienie sojuszników do zadeklarowania konkretnych posunięć w skali krajowej w ramach restrykcji wobec Polski i ZSRR już na najbliższym spotkaniu ministrów spraw zagranicznych członków sojuszu, planowanym na 23 stycznia 1982 r. Dlatego Alexander Haig za pośrednictwem amerykańskich placówek dyplomatycznych przesłał do szefów MSZ sojuszników pisma, w których podkreślał stałe pogarszanie się sytuacji w Polsce (trwanie stanu wojennego, przetrzymywanie więźniów, niszczenie „Solidarności”), i nawoływał do zastąpienia ogólnikowych wytycznych z 11 stycznia precyzyjnie sformułowanymi propozycjami. Zalecał redukcję liczby misji dyplomatycznych w PRL i ZSRR, a także ograniczenia w wymianie kulturalnej, technicznej, naukowej itp. Liczył też na wypracowanie „znaczących i demonstracyjnych środków” w dziedzinie ekonomicznej. Nie padły tu jednak żadne konkrety: Amerykanie wiedzieli, że ten punkt wywoływał największe kontrowersje. Haig rekomendował jednak, by w czasie dyskutowania tych zagadnień podjąć trudne wątki współpracy rolniczej, transferu technologii, zależności energetycznej lub porozumień finansowych815. Podobne pismo wysłał też do sekretarza generalnego NATO; argumentował, że tylko dalsze precyzowanie ogólnych wytycznych z 11 stycznia może utrzymać wiarygodność sojuszu816.

Inicjatywa amerykańska zakończyła się wyraźną porażką, a spotkanie z 23 stycznia 1982 r. nie stało się przełomem i nie poszło po myśli Waszyngtonu mimo ciągłych zapewnień wszystkich państw członkowskich o potrzebie ścisłej współpracy w ramach sojuszu i aktualności zobowiązań podjętych 11 stycznia. Oprócz USA (i częściowo Wielkiej Brytanii) żaden stały przedstawiciel nie wypowiedział się jednak bezpośrednio na temat konkretnych sankcji gospodarczych wobec PRL i ZSRR817. Z trudem wywalczona jedność członków NATO nie trwała długo i okazała się w istocie fikcją: jak wiemy, w tym czasie Francja oficjalnie podpisała z ZSRR kontrakt na dostawy gazu ziemnego, co Waszyngton uznał za złamanie atlantyckiego frontu818. Z kolei RFN być może już w momencie uchwalenia deklaracji była zdecydowana na nieprzestrzeganie jej ustaleń. W kuluarach argumentowano, że rezolucję należy realizować elastycznie (podobnie jak w przypadku Afganistanu), ewentualne represje planowano opóźniać lub odwlekać i jednocześnie szukać pretekstów do wycofania się z już przyjętych zobowiązań819. W połowie lutego boński rząd zupełnie otwarcie mówił o wstrzymaniu dalszych sankcji wobec Polski820. Nieoficjalnie dawano do zrozumienia, że zbytni nacisk na PRL może doprowadzić do jej bankructwa, a przez to – do niespłacenia olbrzymich długów821.

Jaskrawym przejawem braku jedności sojuszników było wspomniane w kontekście brytyjskim specjalne spotkanie Rady Północnoatlantyckiej w Brukseli 3 lutego 1982 r. Choć wszystkie państwa deklarowały wierność duchowi porozumienia z 11 stycznia i podkreślały brak poprawy sytuacji w Polsce, to jednak żadne z nich (oprócz i tak wstrzemięźliwego Londynu) nie poinformowało o nałożeniu restrykcji ekonomicznych na Polskę czy ZSRR na wzór amerykański, mimo że zapewniano o woli wprowadzenia ograniczeń w tym zakresie. Poza drobnymi koncesjami na rzecz Waszyngtonu (redukcją wymiany naukowo-technicznej, czasowym ograniczeniem poruszania się dyplomatów, opóźnieniem zaplanowanych negocjacji) zajęto wymijające stanowisko. Nie przyjęto żadnego wspólnego oświadczenia z listą uzgodnionych posunięć, a zrezygnowani Amerykanie przyznali, że „szukanie jednomyślności na najniższym poziomie” było bezcelowe i mniej skuteczne niż indywidualne działania poszczególnych krajów822.

Była to więc wyraźna porażka linii amerykańskiej i – jak chyba zbyt przesadnie przekonuje Coral Bell – świadectwo wewnętrznego kryzysu sojuszu na płaszczyźnie polityki wschodniej823. Należy zwrócić uwagę na fakt, że udało się przecież zachować wspólny front, jeśli chodzi o katalog trzech żądań wobec PRL, bojkot dyplomatyczny oraz wstrzymanie negocjacji z PRL w sprawie spłaty zadłużenia wobec państw zachodnich. To ostatnie było jednak paradoksalnie korzystne dla polskich władz: ze względu na nieuregulowanie tych kwestii Polska na kilka lat przestała po prostu płacić, co pozwoliło zaoszczędzić dużą sumę (przez ekspertów „Solidarności” szacowaną na 2,6 mld dolarów) i przeznaczyć ją na obsługę długu zaciągniętego w bankach prywatnych824. Nie ulega wątpliwości, że strona amerykańska nie była zadowolona z wyniku obrad. Podsumowując stanowiska swych partnerów, przedstawiciele USA podkreślali, że „wiele uwag poruszonych na spotkaniu wciąż wymaga przełożenia na precyzyjne i konkretne decyzje”. Narzekali, że choć państwa sojuszu poruszały wątek posunięć ekonomicznych, to jednak „proces konsultacji był raczej powolny”825. Te oficjalne sformułowania kryły bardziej dosadną krytykę.

Niedługo po spotkaniu Haig próbował jeszcze wykorzystać zbliżające się otwarcie kolejnej rundy madryckich negocjacji KBWE do ponownego zdyscyplinowania sojuszników. Co znamienne, skupił się teraz na polityce „marchewki”, a nie „kija”: sugerował, że „wyraźna, znaczna poprawa sytuacji w Polsce” spotkałaby się z pozytywną odpowiedzią Zachodu, choć podkreślał niezmienność wypracowanych żądań wobec PRL826. Sekretarz stanu liczył na to, że taką argumentacją skuteczniej przemówi do swych partnerów. Jednakże na następnych, zwyczajnych spotkaniach Rady Północnoatlantyckiej (np. 10 i 24 lutego) nic nie osiągnięto, a wątki polskie nie zajęły już tyle czasu co wcześniej827.

Kolejnym przejawem porażki strategii sankcji były losy równoległych negocjacji w sprawie ograniczenia importu towarów z ZSRR przez kraje zachodnie, prowadzonych w obrębie EWG: mimo początkowych szerokich planów ostatecznie w ogłoszonej 15 lutego decyzji wprowadzono restrykcje, które objęły zaledwie nieco ponad jeden procent ogółu eksportu ZSRR na Zachód. Sojusznikom zależało przede wszystkim na tym, by nie zaszkodzić własnym interesom. Zauważała to prasa. Państwa członkowskie przyznawały zresztą (np. Wielka Brytania), że ograniczenia te miały marginalny wpływ na gospodarkę; stanowiły tylko polityczny sygnał niezadowolenia Zachodu z polityki Moskwy828.

W tym kontekście wydawane co jakiś czas wspólne oświadczenia europejskich i amerykańskich polityków w ramach NATO nie wnosiły niczego nowego. Na przykład na początku marca Hans-Dietrich Genscher, goszczący w Waszyngtonie, zgodził się z Alexandrem Haigiem, że „kryzys w Polsce może być przezwyciężony tylko poprzez dialog i przy współpracy związkowego przywódcy Lecha Wałęsy”829. Jednocześnie jednak w wewnętrznych analizach przyznawano, iż presja sojuszu nie przynosiła wymiernych rezultatów. W raporcie z 30 kwietnia przeznaczonym dla Komitetu Politycznego otwarcie stwierdzano, że „polskie władze zignorowały wezwanie” z 11 stycznia, a perspektywy spełnienia trzech głównych żądań pozostawały mało prawdopodobne830. Dokument, z niewielkimi zmianami, został dołączony do dokumentacji przygotowanej na obrady Rady Północnoatlantyckiej na szczeblu ministerialnym w połowie maja 1982 r.831

Sojusz jako całość wstrzemięźliwie przyjął zawieszenie niektórych obostrzeń stanu wojennego w lipcu 1982 r. Kierownictwo NATO uznało tę decyzję za „krok w dobrym kierunku” (to jedno ze słów wytrychów języka dyplomacji), ale nie na tyle ważny, by mógł wpłynąć na zmianę polityki paktu. Nie omieszkano przy tym wyrazić żalu z powodu braku dialogu między władzami a opozycją i Kościołem832. 22 lipca na forum Rady Północnoatlantyckiej większość państw nie zgodziła się z sugestią RFN, by delikatnie zmodyfikować obowiązującą linię postępowania z uwagi na ewolucję sytuacji w Polsce833. Za to tydzień później stali przedstawiciele rady sporządzili dla rzecznika prasowego projekt oświadczenia, w którym stwierdzili, że przyjęte kilka dni wcześniej liberalizacyjne posunięcia gen. Jaruzelskiego były krokiem w dobrym kierunku, ale nie oznaczały realizacji trzech podstawowych wymagań sojuszu834.

Z tych słów wynikało niewiele, ale świadczyły one o braku zmian wytycznych ustalonych przez sojuszników na początku roku. Mimo przyjęcia ogólnej deklaracji, której na skutek nacisków Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Kanady, RFN i Włoch nie nadano statusu oficjalnego, wspólnego oświadczenia sojuszu835, pozostały rozbieżności co do dalszych działań. Przedstawiciele części państw (Kanady, RFN, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii) byli zdania, że należało pozytywnie odpowiedzieć na posunięcia polskich władz, by zachęcić je do bardziej śmiałych kroków. Politycy innych krajów (USA, Włochy, Dania, częściowo Francja) wyrażali zaś obawę, że koncyliacyjny gest ze strony NATO mógł właśnie umocnić reżim i utrudnić liberalizację836. W tych dyskusjach uwidaczniał się stały problem dyplomacji Zachodu wobec Polski: zdawano sobie sprawę, że taktyka zarówno „kija”, jak i „marchewki” miała swoje słabe strony. Obie metody były poza tym nieskuteczne.

Dyskretne reakcje wywołały protesty w Polsce 31 sierpnia. Przewodniczący Rady Północnoatlantyckiej Joseph Luns proponował jak najbardziej zwięzłe komentarze w tej sprawie. Zauważał, że przebieg demonstracji świadczył zarówno o powszechnym społecznym niezadowoleniu w Polsce, jak i o determinacji władz do kontynuowania obostrzeń stanu wojennego. Pesymistycznie oceniał, że w świetle tych wydarzeń spełnienie przez PRL żądań Zachodu w najbliższej przyszłości, a może i w ogóle, nie jest możliwe837. Stali przedstawiciele państw członkowskich ogólnie zgodzili się z opiniami Lunsa, ale nie wypowiadali się aż tak pesymistycznie. Wszyscy uznali, że podstawowe trzy żądania i trzy restrykcje pozostają aktualne, choć istniały rozbieżności w kwestii negocjacji w sprawie rozłożenia długów oraz w interpretacji zasad bojkotu dyplomatycznego. Co znamienne, ponownie nie wydano wspólnego oświadczenia, nawet na poziomie draft press guidance, głównie w wyniku sprzeciwu Wielkiej Brytanii838.

Niewiele więcej konkretów przyniosła reakcja sojuszu na delegalizację „Solidarności”: mimo długich narad i nacisków USA839 członkowie Rady Północnoatlantyckiej nie zdecydowali się na spotkaniu 11 października na wydanie wspólnego oświadczenia i – podobnie jak kilka miesięcy wcześniej – nie poszli śladem Waszyngtonu, tym razem w sprawie zniesienia klauzuli najwyższego uprzywilejowania. Nawet Brytyjczycy odmówili nakładania dalszych sankcji (niejasno sugerując, że NATO powinno zmodyfikować katalog trzech żądań) i tak jak większość partnerów podawali w wątpliwość skuteczność tego środka nacisku w skłonieniu gen. Jaruzelskiego do zmiany decyzji840. Nie znajduje więc źródłowej podstawy stwierdzenie Bennetta Kovriga, że właśnie wtedy sojusznicy ostatecznie i oficjalnie zdecydowali o wstrzymaniu kredytów komercyjnych dla PRL (co i tak praktykowano, również z przyczyn ekonomicznych)841.

Podczas obrad wszyscy wyrażali ubolewanie z powodu penalizacji „Solidarności” i wzajemnie informowali się o działaniach podjętych na szczeblu krajowym, ale we własnym gronie zamierzali jedynie kontynuować omawianie spraw polskich na forum Komitetu Politycznego. Ze względu na opory Francji nie przyjęto propozycji Wielkiej Brytanii, by zwołać specjalne zebranie rady z udziałem ekspertów. Zwrócono natomiast uwagę na spotkanie ministrów spraw zagranicznych państw NATO na początku października w La Sapinière w Quebecu; deklarowano na nim potrzebę przeglądu polityki wschodniej sojuszu842. Niestety obecnie brak dostępu do dokumentów dotyczących tych obrad.

13 października Komitet Polityczny rzeczywiście zajął się wątkami polskimi. Dyskutanci uzgodnili propozycję wypowiedzi prasowych sojuszu na temat sytuacji w Polsce. Podkreślono w niej „ogromne ubolewanie” z powodu penalizacji „Solidarności”, uznanej za sprzeczną z zapewnieniami polskich władz o woli kontynuowania reform i z aktem helsińskim. Posunięcie to świadczyło o utrzymaniu polityki konfrontacji z narodem polskim. Zapewniono zarazem o aktualności żądań sformułowanych 11 stycznia. Te ogólnikowe przecież słowa wywołały protesty Grecji, która oceniła je jako zbyt ostre, jak również – Stanów Zjednoczonych, które zapowiedziały podjęcie dalszych kroków. Rzecznik sojuszu miał zresztą wygłosić te opinie tylko w odpowiedzi na ewentualne pytania, a nie z własnej inicjatywy. Niemniej Wielkiej Brytanii udało się na forum komitetu przeforsować pomysł wzmiankowanego spotkania Rady Północnoatlantyckiej z udziałem ekspertów843.

Zorganizowano je 20 października. Służyło ono przede wszystkim dalszej wymianie zdań w sprawie stosunku do bieżących wydarzeń w Polsce, również w kontekście grudniowych obrad rady na szczeblu ministerialnym. Sekretarz generalny Luns na wstępie wskazywał, że celem spotkania nie było podjęcie jakiejkolwiek decyzji, ale jedynie dalsza wymiana zdań w ramach „stałego procesu monitorowania polskiej sceny”. Tak też się stało. Grecy podkreślali swoją odrębność. Brytyjczycy wzywali do sporządzenia „kategorycznego publicznego oświadczenia” na rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, mówili o konieczności kontynuowania presji na polskie władze i wskazywali na stałe cele NATO w polityce wobec Polski. Hiszpanie zapewniali o aktualności podstawowych trzech żądań. Nie zamierzali rozszerzać sankcji; jednocześnie zauważali, że presja Zachodu nie wpływała na politykę polskich władz. Amerykanie wymieniali przykłady represji stanu wojennego i sprzeciwiali się podjęciu negocjacji w sprawie rozłożenia polskich długów, zwracając przy tym uwagę na współodpowiedzialność Moskwy za penalizację NSZZ. „Sojusznicy nie mogą się cofnąć w obliczu coraz większych represji w Polsce” i „powrócić do business as usual” – nawoływali, broniąc strategii sankcji. Duńczycy z kolei wyrazili dość niejasną opinię, że wobec braku skuteczności zachodnich nacisków „sztywne trzymanie się trzech warunków […] musi być wykluczone, ale nadal powinny one stanowić punkt odniesienia”. W sumie radzili nie podejmować nowych kroków: ani pozytywnych, ani negatywnych. Podobnie uważali Holendrzy, którzy z jednej strony podkreślali wagę niezmienności NATO-wskiej strategii względem Polski, a z drugiej przekonywali, że deklaracja przyjęta 11 stycznia nie miała charakteru „nienaruszalnego dogmatu”. Również Norwegowie nie chcieli, by sojusz podejmował jakiekolwiek nowe decyzje, choć w dłuższej perspektywie spodziewali się dyskusji nad kwestią dostosowania aktualnych wytycznych do nowej sytuacji. Ostrożniej wypowiadali się Belgowie, którzy nie zgadzali się z argumentem, że sankcje popychały Warszawę w ramiona Moskwy. Niemcy, reprezentujący nowego kanclerza, wyraźnie kluczyli: podobnie jak Norwegowie, przyznawali, że w przyszłości można zastanowić się nad rewizją katalogu żądań, ale sprzeciwiali się określaniu ich mianem „nierealistycznych” i na razie opowiadali się za ich utrzymaniem (bez zaostrzania albo łagodzenia). Mówili zarazem o potrzebie „elastycznego podejścia”. Zgodność z opiniami niemieckimi i holenderskimi deklarowali Kanadyjczycy. Włosi co prawda krytykowali taktykę sankcji, ale w ślad za Amerykanami podkreślali rolę ZSRR: Rosjanie odgrywali „coraz ważniejszą rolę w dyktowaniu polskiemu rządowi strategicznych celów działania”. Również Francuzi byli przeciwni sankcjom, bronili jednak skuteczności katalogu żądań844.

Zgodnie z przewidywaniami podczas obrad nie podjęto żadnych decyzji. Ciekawe, że w wypowiedziach większości rozmówców można było dostrzec pewną frustrację: nieskuteczność dotychczasowych nacisków sprawiała, że dalsze zaostrzanie stanowiska było niecelowe, mimo represyjnych działań polskich władz. Nie potrafiono sformułować zadowalającej odpowiedzi na ewolucję sytuacji w PRL. Frustracja wynikała też stąd, że trudno było jeszcze ocenić znaczenie szantażu finansowego. W miarę upływu lat i niepowodzeń prób reformowania polskiej gospodarki stawało się ono coraz lepiej widoczne – zarówno dla polityków zachodnich, jak i polskich.

Komitet Polityczny z uwagą śledził ewolucję systemu stanu wojennego w Polsce przez cały rok 1982. Regularnie sporządzano raporty wymieniające znoszone i wciąż obowiązujące restrykcje. Starano się też ustalić zmieniającą się liczbę internowanych845. Wyliczenia te miały ważne znaczenie: to na ich podstawie oceniano kierunek rozwoju sytuacji w PRL, a poprzez to – możliwe działania polityczne Zachodu. Postępująca mimo wszystko liberalizacja reżimu Jaruzelskiego powodowała większe rozbieżności między amerykańską i europejską koncepcją postępowania wobec Polski wewnątrz NATO. Nawet delegalizacja „Solidarności” nie była interpretowana jednoznacznie – jak zauważali zachodni politycy, towarzyszyła jej przecież nowa ustawa związkowa, najbardziej liberalna w bloku wschodnim846.

Uwolnienie Lecha Wałęsy miało z kolei przyczynić się do tego – jak głosił jeden z raportów polskiego wywiadu – że w listopadzie 1982 r. nowy kanclerz Helmut Kohl i kanadyjski premier Pierre Trudeau wspólnie stwierdzili, iż sankcje gospodarcze w istocie wzmacniają ZSRR i przez nie Polska wymaga wzmożenia akcji pomocowych. Opinię tę mieli podzielać Mitterrand i Thatcher, ale bez zgody Waszyngtonu nie można było zrobić zbyt wiele847. Tezy te potwierdzają częściowo dostępne źródła brytyjskie: w jednym ze swych raportów kierownictwo British Council zauważało załamywanie się jednolitego frontu sojuszu, przede wszystkim z powodu działań Francji i RFN. Brytyjskie Foreign Office było natomiast skłonne rozwinąć współpracę z Polską, premier Thatcher zajmowała jednak sztywniejsze stanowisko848.

Należy zarazem pamiętać, że te tendencje miały charakter ograniczony i nie wpływały istotnie na ogólnie interpretowany katalog trzech żądań. W listopadzie 1982 r. wszystkie najważniejsze państwa sojuszu zgadzały się co do tego, że obietnice jakiejś formy odejścia od stanu wojennego, zwolnienie części internowanych i zapowiedź papieskiej pielgrzymki nie stanowiły jeszcze spełnienia postulatów z 11 stycznia. Tak jak na krajowych scenach politycznych, zamierzano pozytywnie odnieść się do tych decyzji, ale wskazywać zarazem na aktualność podstawowych trzech żądań oraz potrzebę dalszych, rzeczywistych kroków liberalizacyjnych849. I tu jednak nie zabrakło niesnasek, np. między Francją a Wielką Brytanią850. Pozostaje faktem, że sojusznicy dość konsekwentnie trzymali się w 1983 r. zasady bojkotu dyplomatycznego851. Dyskusje członków NATO w sprawie zniesienia amerykańskich sankcji jednak trwały i stawały się coraz bardziej ożywione, a w miarę upływu czasu podejmowano je coraz częściej852.

Postulowana przez polityków paktu jedność nie wykraczała zatem poza poziom ogólników. I tylko na tym ogólnym poziomie prawdziwe są słowa ambasadora Jamesa, że sojusz zachował dobrą dyscyplinę w sprawie Polski, a „jedność Zachodu […] miała ważny wpływ na kształtowanie polityki” gen. Jaruzelskiego i jego ekipy853. Wiele amerykańskich inicjatyw podejmowanych na forum NATO nie spotykało się z szerokim oddźwiękiem. Na przykład w styczniu 1983 r. stałe przedstawicielstwo USA przy sojuszu zachęcało do formułowania protestów przeciwko szykanom stosowanym wobec zachodnich dziennikarzy i dyplomatów w Polsce, ale skuteczność tych działań nie była duża854.

Jak wspomniano, na przełomie maja i czerwca 1983 r. głównym wątkiem dyskusji Rady Północnoatlantyckiej w sprawach polskich stała się amerykańska inicjatywa step by step. Waszyngton pragnął, by państwa członkowskie jeszcze przed papieską pielgrzymką wypracowały nowe wspólne stanowisko wobec spraw polskich albo przynajmniej zgodziły się, by Amerykanie na własną rękę wprowadzali swą taktykę. Oba rozwiązania napotkały opór sojuszników. Umiarkowane poparcie dla amerykańskich planów wyrażali tylko Brytyjczycy i Kanadyjczycy, którzy dali atlantyckiemu partnerowi zielone światło do indywidualnych działań. Włosi wypowiadali się niekonsekwentnie, Portugalczycy i Turcy zaś zajęli stanowisko wymijające. Przedstawiciele pozostałych państw zarówno na spotkaniu 19 maja, jak i 30 maja ostrożnie mówili o potrzebie wstrzymania się z działaniami aż do momentu przeanalizowania skutków zbliżającej się wizyty papieskiej, choć ogólnie zgadzali się co do potrzeby rewizji katalogu trzech żądań. Przekonywali, że sojusz musiał działać solidarnie, ale wypracowanie wspólnego stanowiska powinno nastąpić później, niż tego oczekiwano w Waszyngtonie855. Nie chcieli, by ustalono je pod dyktando USA.

Nie pierwszy już raz obrady nie zaowocowały porozumieniem. Podobnie zakończyło się spotkanie 6 lipca 1983 r., mimo zrealizowanej pielgrzymki papieskiej. Nie przystano nawet na sformułowanie ostrożnego oświadczenia, zaproponowanego przez Stany Zjednoczone. Znalazły się w nim słowa o „starannym śledzeniu sytuacji w Polsce” i nadziei na podjęcie przez polskie władze konkretnych kroków, przede wszystkim zwolnienia więźniów politycznych856. Był to kolejny przejaw zadziwiającej na pierwszy rzut oka wstrzemięźliwości NATO. Należy zwrócić uwagę, że podkreślanie poruszania wątków polskich przez bądź co bądź sojusz wojskowy było bardzo źle odbierane przez państwa bloku wschodniego i stanowiło działanie ryzykowne. Ostrożność znajdowała więc swoje uzasadnienie, choć pytanie o jej skalę pozostaje otwarte.

Zgodnie ze stałą regułą postawa sojuszu wobec zniesienia stanu wojennego 22 lipca 1983 r. stanowiła wypadkową reakcji poszczególnych państw członkowskich. W raporcie asystenta sekretarza generalnego do spraw politycznych Freda Dannenbringa znalazło się spostrzeżenie, że o ile decyzję z 12/13 grudnia należało nazwać „wydarzeniem”, o tyle obecne posunięcia były co najwyżej „perypetią”. Zniesienie stanu wojennego nie oznaczało żadnych istotnych zmian dla społeczeństwa. Z jednej strony od pół roku już obowiązywało zawieszenie, a z drugiej zaostrzenie prawodawstwa skutecznie umożliwiało utrzymywanie presji857. Niemniej ewolucja sytuacji w Polsce spowodowała, że w kolejnych miesiącach przystąpiono wreszcie – m.in. z inicjatywy Wielkiej Brytanii i Kanady na forum Komitetu Politycznego NATO – do opracowania nowego, całościowego raportu o sytuacji nad Wisłą i jej możliwym rozwoju858.

Państwa zachodnie miały jeszcze większy kłopot z wypracowaniem wspólnej strategii działania w ramach szerokich struktur KBWE, obejmujących kraje z obu stron żelaznej kurtyny. Stanowiska docierały się głównie podczas kolejnej tury obrad konferencji przeglądowej KBWE, która rozpoczęła się 9 lutego 1982 r. w Madrycie859. Konferencja, zapoczątkowana jeszcze w 1980 r., z powodu sytuacji geopolitycznej przeciągnęła się aż do 1983 r. Przed wprowadzeniem stanu wojennego sprawa Polski ani razu formalnie nie pojawiła się na wokandzie konferencji. Była to swego rodzaju dżentelmeńska umowa między PRL a państwami zachodnimi: w zamian za milczenie polska delegacja, którą kierował wiceminister spraw zagranicznych Marian Dobrosielski, poruszyła w swych wystąpieniach – mimo niechęci towarzyszy radzieckich – delikatną kwestię sytuacji wewnętrznej w Polsce. Jednocześnie w kuluarach państwa zachodnie starały się nie krytykować Polski, a wręcz podkreślać osiągnięcia z lat 1980–1981 na tle sytuacji w innych „demoludach” – służyło to antagonizowaniu państw bloku wschodniego. To quasi-poparcie ze strony Zachodu stawiało polską delegację w kłopotliwej sytuacji. Zarazem wciąż podkreślano sprawę Afganistanu, w domyśle przestrzegając przed podobnym rozwiązaniem w Polsce860.

W trakcie sesji w 1982 r. rolę lobbysty starało się odgrywać brukselskie Biuro Koordynacyjne „Solidarności”, które w kuluarach wskazywało na łamanie praw człowieka w Polsce861. Jerzy Milewski, szef biura, utrzymywał stały kontakt z Maksem Kampelmanem, szefem delegacji amerykańskiej862. Działacze podziemnej „Solidarności” liczyli na to, że konferencja mogła stanowić osłonę przed represjami praktykowanymi przez wojskowy reżim w Polsce. Państwa zachodnie nie zdołały jednak wypracować porozumienia, co blokowało te możliwości863. Do tego dochodziły jeszcze zdarzenia losowe: tak się złożyło, że w wyniku alfabetycznej rotacji miejsc przewodniczącym obrad V rundy rozmów, przewidzianych na 9–12 lutego 1982 r., został przedstawiciel PRL. W związku z tym Belgia i zwłaszcza Stany Zjednoczone proponowały wstrzymanie obrad ze względu na rozbieżność stanowisk. Pozostałe kraje, z Francją i RFN na czele, były za planowym przeprowadzeniem konferencji. Przeważyło to drugie stanowisko, a Waszyngton przyznał, że jest zbyt wcześnie, by ogłosić „śmierć Helsinek”. Władze PRL postanowiły w pełni wykorzystać zrządzenie losu: 9 lutego, po porannej sesji inauguracyjnej, polski przewodniczący proceduralnym wybiegiem zamknął obrady, uniemożliwiając wypowiedzenie się kilku zachodnim ministrom spraw zagranicznych. Triumf był krótkotrwały: następnego dnia, stosując skomplikowane sztuczki proceduralne, ministrowie doszli do głosu i jeszcze bardziej krytycznie oceniali Polskę864. W czasie burzliwych obrad w kolejnych dniach strona polska oskarżała Zachód o stosowanie szykan ekonomicznych – w odpowiedzi usłyszała zarzuty łamania praw człowieka865.

Jak przekonywał polski wywiad, sesja – skoro nie dało się jej odwołać – stała się areną politycznej ofensywy Stanów Zjednoczonych, które – jak pamiętamy – starały się rekompensować nieudane próby narzucenia państwom zachodnim strategii sankcji ekonomicznych względem Polski poprzez lansowanie kampanii project truth. Celem było wypracowanie – choćby tylko na poziomie werbalnym – jednolitego stanowiska wszystkich zachodnich sojuszników, obciążającego ZSRR odpowiedzialnością za wydarzenia w Polsce i ostro krytykującego ekipę Jaruzelskiego. Jedynie na krótko udało się to teoretycznie uzyskać wewnątrz NATO, o czym pisaliśmy. W Madrycie USA zamierzały wywrzeć presję na kraje neutralne i niezaangażowane (Austrię, Finlandię, a także Szwecję, którą udało się przeciągnąć na swoją stronę) oraz zepchnąć państwa bloku wschodniego do defensywy. Zdaniem Departamentu I MSW, do osiągnięcia tych celów wykorzystano przedstawicieli „Solidarności” na Zachodzie866. Oprócz tego stosowano standardowe kanały dyplomatyczne: np. już 3 lutego podczas rozmowy w Waszyngtonie z austriackim kanclerzem Brunonem Kreiskim Ronald Reagan poruszył problematykę „dwóch sfer świata, które odgrywają kluczową rolę w podtrzymywaniu pokoju i ludzkiej godności: Bliskiego Wschodu i Polski”867.

Taktyka ta przyniosła pewien skutek: mimo sztuczek polskiego przewodniczącego, w trakcie obrad wydarzenia w Polsce stały się wątkiem dyskusji na temat łamania praw człowieka868. Podczas otwarcia konferencji 9 lutego – przed przerwaniem obrad – Alexander Haig zdążył stwierdzić, że „stan wojenny jest naruszeniem deklaracji zasad KBWE i innych międzynarodowych zobowiązań”. Wezwał do zdecydowanych kroków wobec reżimu Jaruzelskiego. Na to nie mogły rzecz jasna pozwolić państwa socjalistyczne. Szczególnie dramatyczny przebieg miało kolejne posiedzenie konferencji, rozpoczęte 5 marca: delegacje NATO aż do następnego ranka siedziały w wymownym milczeniu na znak protestu przeciw polskiej polityce; z sali wychodzono tylko w przerwach na kawę869.

W takiej atmosferze wypracowanie i tak mało realnego kompromisu między obiema stronami żelaznej kurtyny okazało się zupełnie niemożliwe. W rezultacie rozmowy zakończyły się patem: 12 marca zdecydowano się na ich odroczenie aż do 9 listopada 1982 r. – tak jak pierwotnie chciał Waszyngton870. W dalszych obradach, które toczyły się już w 1983 r., proopozycyjny lobbing uprawiała podziemna „Solidarność”: 18 marca madryckim delegatom rozesłano za pośrednictwem Biura Koordynacyjnego w Brukseli raport o łamaniu praw człowieka w Polsce871. Dopiero w czerwcu 1983 r. udało się przyjąć ogólnikowy dokument, pod którym podpisały się wszystkie kraje członkowskie, zobowiązujący sygnatariuszy do przestrzegania praw człowieka. W sprawie związków zawodowych obiecano respektować prawo robotników do samoorganizacji, ale tylko „w zgodzie z prawem państwowym”, co stanowiło wygodną furtkę dla Polski i innych „bratnich krajów”872. Konferencję ostatecznie zamknięto 9 września 1983 r.873 Zachód nie mógł być zadowolony z jej wyników.

Kwestia łamania praw człowieka w Polsce pojawiła się też na forum 39. Sesji Komisji Praw Człowieka ONZ. Próby poruszania wątku polskiego były o tyle utrudnione, że 1 stycznia 1982 r. przewodnictwo w Radzie Bezpieczeństwa ONZ przejął ZSRR, a do rotacyjnej części składu rady weszła… PRL. Waszyngton uznał to za pechowy zbieg okoliczności874. Co więcej, decyzja o stanie wojennym została notyfikowana w Sekretariacie Generalnym ONZ i z wąsko interpretowanego formalnego punktu widzenia nie przeczyła artykułowi 4 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (choć wątpliwości budziła procedura zawieszenia praw obywatelskich dekretem Rady Państwa PRL)875. Dyplomaci polscy działający przy strukturach organizacji starali się zarazem aktywnie przeciwdziałać restrykcyjnej polityce Zachodu. Na przykład 30 marca 1982 r. podczas sesji Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ w Genewie wiceminister spraw zagranicznych Józef Wiejacz przedstawił propozycję ustanowienia środków budowy zaufania w międzynarodowych kontaktach gospodarczych; postulował m.in. zakaz stosowania restrykcji ekonomicznych, bojkotu i ograniczania przepływu technologii. W wyniku tej inicjatywy półtora roku później – 20 grudnia 1983 r. – Zgromadzenie Ogólne ONZ na wniosek Polski przyjęło w tym duchu specjalną rezolucję876, niemającą jednak większego znaczenia.

Tymczasem mimo wszystkich przeszkód oraz działań dyplomatycznych PRL i państw bloku wschodniego 10 marca 1982 r. stosunkiem głosów 19 : 13 (za były państwa zachodnie i Japonia) Komisja Praw Człowieka uchwaliła rezolucję, w której wezwała Sekretariat Generalny ONZ do zbadania przypadków naruszania praw obywatelskich w Polsce. Należy podkreślić, że była to pierwsza w historii organizacji rezolucja tego typu dotycząca państwa z bloku wschodniego. Jej przegłosowanie stanowiło dotkliwą porażkę dyplomatyczną Moskwy i jej satelitów. Nic więc dziwnego, że kraje te ostro zaprotestowały i utrudniały dalszą procedurę877.

Sekretarz generalny dopiero w grudniu 1982 r. zdecydował się wyznaczyć argentyńskiego polityka Hugona Gobbiego, dotychczasowego przedstawiciela ONZ na ogarniętym konfliktem Cyprze, na przewodniczącego komisji. Zamierzał on jak najszybciej udać się do Polski. Chociaż władze PRL Gobbiego nie wpuściły, przygotował on raport, który przedstawił w lutym 1983 r. na sesji komisji w Genewie. Dokument był bardzo propeerelowski i usprawiedliwiał wprowadzenie stanu wojennego jako czynu zgodnego z Konstytucją PRL i konwencją praw człowieka. Jedynie marginalnie wspominał o naruszeniu swobód obywatelskich. Nie opierał się na ani jednym niezależnym dokumencie – głównymi źródłami były państwowe akty prawne i… przemówienia Jaruzelskiego. W obliczu takiej niekompetencji komisja nakazała sporządzenie kolejnej wersji sprawozdania878.

W sumie więc, jak to zwykle w dyplomacji (zwłaszcza instytucji międzynarodowych) bywa, z dużej chmury spadł mały deszcz: rezolucja z 10 marca 1982 r. była jedynym aktem krytycznym wobec reżimu Jaruzelskiego, który sporządziła ONZ, w dodatku pozostającym pustą deklaracją. Miała jednak duże znaczenie dyplomatyczne: ważniejszy od treści (w naturalny sposób ogólnej i rozmytej) był sam fakt jej przyjęcia, świadczący o prestiżowej klęsce ZSRR. Historia raportu Gobbiego pokazuje jednak, że w tej zróżnicowanej instytucji przeważały tendencje ugodowe. Oprócz taktyki „bratnich krajów” ten stan rzeczy wynikał również z dominującej liczebnie w ONZ pozycji państw Trzeciego Świata. Jak zauważali członkowie zachodnioniemieckiego stałego przedstawicielstwa przy NATO, w gronie tych krajów, najczęściej przyznających się do związków z ruchem państw niezaangażowanych, sprawa polska odgrywała zdecydowanie drugorzędną rolę jako element stosunków Wschód–Zachód. Niemniej podkreślano, że w kilku stolicach – Bogocie, Brazylii, Islamabadzie, Kairze, Kuala Lumpur, Lagosie, New Delhi, Rabacie – zajęto stanowisko zbliżone do zachodniego, choć bardziej europejskiego niż amerykańskiego (zwłaszcza w Nigerii, Indiach i Maroku sankcje ekonomiczne miano uznawać za nieskuteczne)879.

Nawet w instytucjach europejskich państwa zachodnie miały duże trudności z wypracowaniem wspólnego stanowiska, wychodzącego poza poziom dużej ogólności. Wyjątkiem był Parlament Europejski, który odgrywał jednak wyraźnie drugorzędną rolę i ograniczał aktywność do bezpiecznych prosolidarnościowych gestów. Jeszcze 9 grudnia 1981 r. na forum europarlamentarnej komisji do spraw kontaktów z europejskimi państwami nienależącymi do EWG rozważano przyjęcie projektu raportu, w którym wyrażano zaniepokojenie radziecką presją na PRL i zwiększającą się falą represji880. Późnym wieczorem 17 grudnia parlament przyjął nadzwyczajną rezolucję (ogłoszoną dzień później), potępiającą decyzję gen. Jaruzelskiego i domagającą się uwolnienia internowanych881. Wyraził swoje „zaalarmowanie środkami podjętymi przez polski rząd” i nazwał wprowadzenie stanu wojennego „poważnym ciosem dla prób politycznego rozwiązania polskiego kryzysu poprzez skuteczny postęp w odnowie i demokratyzacji państwa i społeczeństwa”. Z tego względu potępił podjęte decyzje i wezwał do ich cofnięcia, a także do przywrócenia swobód związkowych i obywatelskich. Podkreślił zarazem swój „sprzeciw wobec jakiejkolwiek ingerencji zewnętrznej”. Wreszcie zaapelował do władz państw członkowskich o udzielenie Polakom natychmiastowej pomocy żywnościowej882.

Za rezolucją, popieraną przez lorda Carringtona, głosowało 180 europosłów (w tym włoscy komuniści), dwóch było przeciw, a czterech wstrzymało się od głosu. W czasie debaty poprzedzającej głosowanie właściwie wszyscy europosłowie – od brytyjskich konserwatystów po część komunistów – opowiadali się za potrzebą pomocy humanitarnej dla Polaków. Był to rzadki moment jedności na forum europarlamentu. Nie zabrakło niesnasek związanych z komentowaniem postaw politycznych poszczególnych krajów zachodnich i EWG (wskazywano m.in. na zbyt łagodny ton oświadczeń)883.

W kolejnych miesiącach parlament utrzymywał – zdaniem SB – dobre stosunki ze strukturami solidarnościowymi za granicą, na bieżąco informując związkowców o „wszystkich działaniach dotyczących Polski”884. 14 maja 1982 r. grupa europosłów przyjęła wniosek końcowy, w którym ujęto stały katalog żądań Zachodu wobec Polski: uwolnienie Wałęsy i pozostałych internowanych, odstąpienie od stanu wojennego i podjęcie dialogu z Kościołem i „Solidarnością”885. 16 lipca na posiedzeniu parlamentu po raz kolejny poruszono sprawę polską. Nawoływano rząd PRL do powrotu na drogę odprężenia i demokratycznej odnowy. Podkreślano łamanie praw człowieka (internowania, cenzura, zmilitaryzowane media, kampanie propagandowe dyskredytujące „Solidarność”) i domagano się zaprzestania represji. Od spełnienia ponownie wymienionego katalogu żądań uzależniano kształt stosunków politycznych i gospodarczych z PRL i obiecywano pomoc humanitarną. Zwracano też uwagę na rolę ZSRR we wprowadzeniu stanu wojennego, wskazując na jego „systematyczną politykę gróźb i nacisków” (w postaci oświadczenia KPZR i manewrów wojskowych)886.

Przejawem dobrych stosunków z opozycją było też potępienie przez europosłów delegalizacji „Solidarności”, do której doszło w październiku 1982 r.887 Jednocześnie 190 eurodeputowanych podpisało się pod wnioskiem włoskiego polityka polskiego pochodzenia Jana Gawrońskiego o przyznanie Lechowi Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla, „uznając rolę NSZZ »Solidarność« w poszukiwaniu, zawsze pokojowym, rozwiązania demokratycznego w Polsce”888.

14 grudnia 1981 r. oświadczenie w sprawach polskich sformułował przewodniczący mniej ważnej parlamentarnej instytucji europejskiej – Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Dotyczyło ono przede wszystkim kwestii łamania postanowień KBWE i problematyki charytatywnej889. Podobne inicjatywy podejmowała Rada Wspólnoty Europejskiej (nie mylić z Radą Europy), np. 22 lutego 1982 r. wezwała do przekazywania Polsce bezpośredniej pomocy humanitarnej, a 15 marca przyjęła oświadczenie wskazujące na odpowiedzialność Moskwy za rozwój wydarzeń w Polsce890. Dwa tygodnie później organ ten potępił polskie władze za oświadczenie w sprawie możliwości emigracji internowanych, interpretowane jako element nacisku na nich891. Z kolei od grudnia 1981 r. do czerwca 1982 r. Rada Europy uchwaliła w sumie cztery rezolucje potępiające stan wojenny w Polsce i popierające główne żądania Zachodu wobec Polski. Rada wzywała też do pomocy humanitarnej i godnego przyjmowania uchodźców politycznych znad Wisły892.

Najważniejsza struktura europejska, EWG (licząca od 1 stycznia 1981 r. dziesięciu członków), miała więcej trudności z określeniem spójnego stanowiska w sprawie wydarzeń z 13 grudnia i rozbicia „Solidarności” niż mniej znaczące struktury europejskie, zadowalające się niezobowiązującymi gestami prosolidarnościowymi. I tutaj odbijały się problemy występujące w Sojuszu Północnoatlantyckim. Jak wiemy, w momencie wprowadzenia stanu wojennego na czele Rady Europejskiej stała Wielka Brytania, kończąca właśnie swą prezydencję. 15 grudnia 1981 r. szefowie MSZ państw Wspólnoty wydali w Londynie wspólne ogólnikowe oświadczenie, w którym pośrednio i niejednoznacznie potępili wprowadzenie stanu wojennego: „ministrowie spraw zagranicznych państw członkowskich […] są zaniepokojeni rozwojem sytuacji w Polsce, wprowadzeniem stanu wojennego i zatrzymaniem związkowców. Wyrażają swą głęboką sympatię dla Polaków w tych burzliwych i trudnych chwilach. Mają nadzieję, że wszyscy sygnatariusze helsińskiego Aktu końcowego powstrzymają się od jakiejkolwiek ingerencji w wewnętrzne sprawy PRL. Liczą na to, że Polska sama rozwiąże swoje problemy bez użycia siły, dzięki czemu proces reformy i odnowy będzie kontynuowany”893. Jak zauważała prasa, w deklaracji nie nawiązano do polskich problemów zadłużeniowych894.

Poza tą oczywistą postawą ogólną brakowało jednak zgody co do konkretnych posunięć, choć państwa członkowskie zapowiadały prowadzenie na szczeblu ministerialnym ciągłych konsultacji w sprawach polskich895. W prasie pojawiły się głosy o porażce londyńskich obrad Dziesiątki896. Następnego dnia wątki te znalazły się w debacie Parlamentu Europejskiego poświęconej ocenie półrocznej prezydencji Wielkiej Brytanii. Premier Thatcher powtórzyła swoje stanowisko, że „problemy Polski powinni rozwiązywać Polacy”. „Liczymy, że zrobią to w procesie kompromisu i negocjacji, jednak musimy pamiętać, by nie brać naszych swobód za coś oczywistego” – dodała. Największe wrażenie wywołało jednak oświadczenie lidera eurokomunistów Enrica Berlinguera, który zadeklarował „całkowite potępienie łamania praw człowieka w Polsce i solidarność z Polakami”897.

Kilka dni później nieformalnie osiągnięto porozumienie w sprawie zgody Dziesiątki na wystąpienie do MOP o wysłanie komisji w celu zbadania sytuacji polskich związków zawodowych. Przyznano również, że ograniczenie działań dziennikarzy zagranicznych w Polsce było naruszeniem Aktu końcowego KBWE898. 29 grudnia w Londynie odbyła się narada dyrektorów politycznych MSZ państw Wspólnoty. Wstępnie ustalono, że pilne spotkanie na szczeblu szefów resortów spraw zagranicznych zostanie zorganizowane 31 grudnia. Na spotkaniu zamierzano dyskutować nad wspólnym oświadczeniem, które miało stanowić odpowiedź na ostatnie posunięcia USA i ich naciski na sojuszników. Zwolennikiem łagodnego stanowiska był Hans-Dietrich Genscher. W rozmowach telefonicznych ze swymi europejskimi kolegami dążył on do uspokojenia nastrojów niektórych państw członkowskich, głównie Włoch i Francji899. Część państw (przede wszystkim RFN) obawiała się zarazem, że Stany Zjednoczone wykorzystają kryzys w Polsce do rozgrywek politycznych ze Związkiem Radzieckim. Miało to godzić w interesy Europy i Polski900. Państwa członkowskie jednomyślnie opowiedziały się za ogólną potrzebą wysłania Polakom pomocy żywnościowej901.

W tej atmosferze, jak wspomniano, 4 stycznia 1982 r., tydzień przed szczytem NATO, w ramach spotkania Wspólnoty odbyły się w Brukseli kolejne konsultacje polityczne poświęcone wyłącznie sprawom polskim902. Nie ustalono konkretnych rozwiązań; konsultacje służyły głównie uzgadnianiu stanowisk w kontekście NATO903. Jak wiemy, w sumie EWG zdystansowała się wobec postulatów amerykańskich i odmówiła nałożenia sankcji gospodarczych na PRL i ZSRR na wzór amerykański, nawołując zarazem do zwiększania pomocy humanitarnej904. Odnotowywały to z satysfakcją polskie media, które zauważały brak jedności Wspólnoty oraz podkreślały szczególnie krytyczny względem polityki USA stosunek RFN i Austrii905. Rzeczywiście podczas obrad toczyła się dyplomatyczna gra, głównie między Niemcami, które przerzucały na innych odpowiedzialność za zajęcie krytycznego stanowiska wobec USA, a Francją, która broniła się przed oskarżeniami o naśladowanie Waszyngtonu. Po cichu zgadzano się, że reakcje Reagana były zbyt pospieszne i ostre, a polityka amerykańska – przedwczesna i nierealistyczna. Eskalacja napięć – zdaniem państw EWG – tylko wzmacniała ZSRR. Dlatego postulowano, aby wpływać na złagodzenie stanowiska amerykańskiego, rzecz jasna bez narażania się na pogorszenie relacji z supermocarstwem906.

Ostatecznie jednak – mimo wszystkich zastrzeżeń i trudności w porozumieniu – ministrowie spraw zagranicznych EWG w dwunastopunktowej deklaracji podpisanej 4 stycznia 1982 r. wyraźnie skrytykowali wprowadzenie stanu wojennego w Polsce, otwarcie wskazali na presję ze strony ZSRR oraz wysunęli wobec władz polskich znane nam podstawowe trzy żądania: jak najszybszego zniesienia stanu wojennego, zwolnienia internowanych oraz odnowienia dialogu z Kościołem i „Solidarnością”. Zgodzili się przy tym co do potrzeby wykorzystywania aktu helsińskiego jako elementu presji na PRL. Retoryka dokumentu była twarda: ogólnie podkreślano niezdolność „reżimów totalitarnych Europy Wschodniej” do akceptacji przemian wychodzących naprzeciw aspiracjom ludności, co godziło w wiarygodność całego bloku w ocenie zachodniej opinii publicznej907. Francuscy analitycy przesadnie uznali, że o ile deklaracja NATO z 11 stycznia określiła polski kryzys jako porażkę systemu radzieckiego, o tyle oświadczenie EWG podawało w wątpliwość „same podstawy reżimów totalitarnych”908. Jest faktem, że wymienione żądania stały się wspólną, choć ogólną podstawą całej zachodniej dyplomacji względem Polski.

Za słowami nie szło jednak wiele czynów. W raporcie Komitetu Politycznego NATO z 1 lutego 1982 r. analizującym posunięcia poszczególnych państw zachodnich wobec Polski i ZSRR wymieniono również działania uzgodnione pod szyldem EWG (przy opozycji Grecji). Na płaszczyźnie dyplomatycznej zwrócono uwagę na démarche domagające się misji MOP w Polsce, koordynację akcji skarg przeciw łamaniu statutu MOP; démarche w sprawie dostępu kontrolerów Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża do internowanych; decyzję o wspólnych i indywidualnych deklaracjach na forum Komisji Praw Człowieka ONZ oraz chęć dalszej koordynacji podobnych posunięć; kolejne démarche w ramach protestu przeciw restrykcjom stanu wojennego; ograniczenie formalnych i nieformalnych spotkań z przedstawicielami polskich władz; a także udział ministrów spraw zagranicznych Dziesiątki w otwarciu kolejnej rundy madryckiej konferencji KBWE. Na płaszczyźnie ekonomicznej uzgodniono jeszcze skromniejszą listę działań: zawieszenie preferencyjnych stawek w sprzedaży żywności do Polski (przy jednoczesnych ułatwieniach dla pomocy humanitarnej); rozważenie możliwości zmiany statusu ZSRR w ramach OECD na mniej korzystny; „przegląd handlowych posunięć w imporcie” (bez żadnych konkretnych decyzji) oraz ocenę wpływu i zasięgu sankcji amerykańskich909. Było tu więcej uników niż decyzji.

W dalszych miesiącach Wspólnota pod prezydencją Belgii mniej intensywnie niż NATO reagowała na sytuację w Polsce, choć minister spraw zagranicznych Leo Tindemans w rozmowie ze swym polskim odpowiednikiem Stefanem Olszowskim, odbytej w Nowym Jorku pod koniec października 1982 r., podkreślał, że problematyka polska zdominowała okres przewodnictwa Brukseli910. 28 stycznia 1982 r. Prezydencja EWG wystosowała wspomniane démarche do rządu polskiego z poparciem żądania przyjęcia misji MOP w Polsce, poparła też przeprowadzenie przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża kontroli warunków przetrzymywania internowanych911. Tymczasem 23 lutego ministrowie spraw zagranicznych Dziesiątki zaakceptowali wniosek Komisji Europejskiej o przyznanie Polsce pomocy humanitarnej w wysokości 8 mln ECU (4,5 mln funtów)912. W ten sposób wprowadzono w życie postulaty sformułowane jeszcze w grudniu.

W przeciwieństwie do NATO Wspólnota nie wypowiedziała się np. po amnestii z 21 lipca czy protestach zorganizowanych 31 sierpnia. Nie potrafiła też wypracować wspólnej postawy wobec problemu uchodźców. Na skutek sprzeciwu Grecji nie udało się również przyjąć deklaracji potępiającej delegalizację „Solidarności”913. Negatywnie zjawiska te oceniano na Quai d’Orsay: przewaga NATO nad EWG miała umieszczać sprawę polską w kontekście rywalizacji bloków politycznych, a nie strategii praw człowieka; jak również zwiększać wpływy USA914. Dodać do tego można rywalizację między samymi państwami Wspólnoty. Niemniej rozwój wydarzeń nad Wisłą regularnie omawiano przez cały 1982 r. na różnych płaszczyznach EWG, zwłaszcza na forum wspólnotowej grupy roboczej „Europa Wschodnia”. Ważne obrady tej grupy odbyły się w Kopenhadze na początku listopada 1982 r. Zgodzono się co do tego, że po delegalizacji „Solidarności” reżim kierował się logiką represji. Sugerowano, że kolejną ofiarą władz mogą się stać Kościół i inteligencja. Zarazem zdawano sobie sprawę, że siły mobilizacyjne opozycji znacznie osłabły, co pokazały nikłe protesty w październiku. Zakładano – jak się okazało, słusznie – że zapowiadane na 10 listopada strajki będą trudne do przeprowadzenia. Co znamienne, uznano, że po delegalizacji „Solidarności” nawoływanie do prowadzenia z nią dialogu nie miało sensu. Nowa sytuacja wymagała modyfikacji katalogu trzech żądań, ale nie zamierzano z nich rezygnować – przecież PRL nie spełniła żadnego z nich. Dlatego reprezentanci wszystkich krajów Dziesiątki postanowili nie odchodzić od strategii Wspólnoty ustalonej 4 stycznia, zastąpili jednak sformułowanie „dialog z »Solidarnością«” wyrażeniem „dialog ze wszystkimi grupami społecznymi”. Jak wiemy, ta specyficzna zmiana retoryki uwidoczniła się w oficjalnych oświadczeniach poszczególnych państw członkowskich915.

Podczas listopadowych obrad podjęto mimo wszystko kwestię ewentualnego odprężenia w relacjach z Polską w późniejszym czasie. Uwidoczniły się tu różnice między strategiami poszczególnych państw: wątek ten najchętniej poruszali Niemcy, Brytyjczycy wprost stwierdzili, że takie rozważania były na razie bezużyteczne, a Włosi i Francuzi postanowili się nie wypowiadać. Skończyło się na stwierdzeniu rozbieżności stanowisk. Delegacja brytyjska nalegała za to na sformułowanie ogólniejszych, dalekosiężnych planów EWG wobec Polski, ale inicjatywa ta spotkała się z oporem Francji, Grecji, Włoch i RFN. Londyn był jednak bardziej skłonny od swych partnerów do wznowienia negocjacji w sprawie rozłożenia spłaty długów, chociaż zastrzegał, że nastawienie to wynikało wyłącznie z pobudek finansowych (co brzmiało wiarygodnie). Wszyscy zgodzili się w kwestii dalszego zamrożenia rozmów na temat nowych kredytów916.

Wątek polski poruszono na kolejnym spotkaniu grupy 26 listopada 1982 r., ponownie w Kopenhadze (Dania w tym czasie stała na czele Wspólnoty), trzy dni po spotkaniu ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich. Głównym przedmiotem dyskusji stała się tym razem zapowiedź zawieszenia stanu wojennego (24 listopada PRON wystąpił z takim wezwaniem do Sejmu PRL). Reprezentanci Dziesiątki w ślad za decyzjami swych krajów postanowili wstrzymać się z komentarzami i czekać na praktyczne skutki nowych rozwiązań. Zdawano sobie sprawę, że Jaruzelski mógł prowadzić grę mającą na celu tylko formalne spełnienie żądań Zachodu. Z mieszanymi uczuciami przyjęto też (zwłaszcza w delegacji francuskiej i włoskiej) zwolnienie Wałęsy, interpretując je jako chęć wywołania przez władze podziałów w „Solidarności”. Oficjalnie jednak miano wyrażać zadowolenie z tej decyzji jako konkretnego kroku na drodze do spełnienia trzech podstawowych postulatów. Nie było natomiast zgody co do tego, czy zadowolenie to ma być wyrażone explicite czy warunkowo (wątpliwości mieli m.in. Francuzi). Ciągłe kontrowersje budziła też rezygnacja ze słowa „Solidarność” w nowej wersji trzech postulatów. Najszybciej zaakceptowała ją Grecja, która była najbardziej krytyczna wobec deklaracji przyjętej 4 stycznia917.

Niejednorodna i nieco schizofreniczna polityka EWG dobrze wpisuje się w charakterystykę linii francuskiej. Na Quai d’Orsay oceniano ją jako „dyplomację deklaratywną” – mało konkretną, często ograniczoną do dublowania oświadczeń poszczególnych państw członkowskich918. Polskie MSZ podkreślało jednak, że kwestia polska stała się na długie miesiące podstawowym tematem rozmów wewnątrz tej struktury. Podejmowano ją na najważniejszych spotkaniach Wspólnoty, np. na naradzie 23 listopada zaznaczano, że PRL spełniła dwa zachodnie warunki: nawiązanie dialogu z Kościołem i uwolnienie Wałęsy, a zapowiadało się również na odejście od stanu wojennego. Pozostawała kwestia „Solidarności”919. Na szczycie w Kopenhadze na początku grudnia 1982 r. ostrożnie i z wyczekiwaniem przyjęto zapowiedź zawieszenia stanu wojennego920. Kilkanaście dni później decyzję o zawieszeniu stanu wojennego uznano za „krok we właściwym kierunku”921. Należy pamiętać, że niezmiennym elementem polityki EWG wobec Polski, mimo stanu wojennego, była pomoc humanitarna922.

Niedługo przed zniesieniem stanu wojennego, w połowie lipca 1983 r., w Atenach obradowała grupa robocza Komitetu Politycznego EWG do spraw Europy Wschodniej. Jednym z rezultatów prac grupy było sporządzenie raportu pt. „Sytuacja w Polsce po wizycie papieża”. Podkreślano w nim wpływ pielgrzymki na wzmocnienie morale społeczeństwa i „potencjału reform”. Nie potrafiono jednak ocenić, czy ten narodowy impet zostanie wykorzystany przez władze do „zapewnienia narodowego pojednania”. Nie wykluczano również przeciwnego scenariusza: nowej fali konfrontacji. Zauważano dyskretne (bez wykorzystania mediów) niezadowolenie Moskwy z powodu przebiegu pielgrzymki, które mogło oznaczać wzmożenie presji na gen. Jaruzelskiego, by zaostrzył politykę. Zdawano sobie przy tym sprawę, że zapowiadane zniesienie stanu wojennego było jedynie symbolicznym gestem. Nie mogło także wpłynąć na fatalną sytuację gospodarczą kraju, mimo obserwowanej poprawy niektórych wskaźników. Zatem ów potencjał reform mógł zostać zaprzepaszczony, choć eskperci grupy roboczej unikali konkretnych prognoz923. Podobnie jak wcześniej, nie wiedziano, co przyniesie przyszłość.

Dyplomatyczna gra Wspólnoty miała jeszcze jednego aktora: banki. Polski wywiad donosił, że niektórzy przywódcy państw EWG zapoznali się z tajnym dokumentem, zawierającym opinie banków zachodnioniemieckich, szwajcarskich, francuskich i japońskich na temat ekonomicznych skutków ewentualnego poparcia przez Europę sankcji amerykańskich. Banki przekonywały, że wprowadzenie przez Europę restrykcji wzorowanych na Białym Domu doprowadziłoby do pogorszenia sytuacji gospodarczej na Zachodzie, wzrostu bezrobocia, zaburzeń w systemie bankowym (Polska i inne kraje „demokracji ludowej” przestałyby spłacać długi), ograniczenia handlu itp. Dobitnie stwierdzono, że byłby to krok samobójczy. Dostało się również USA: polityka nakłaniania do nałożenia sankcji miała być narzędziem służącym uzyskaniu konkretnych korzyści gospodarczych i zwiększaniu dominacji ekonomicznej przez atlantyckie supermocarstwo924. Mimo tych ostrzeżeń i krytyk 14 stycznia 1982 r. szesnaście państw najważniejszych wierzycieli Polski zgodnie z ustaleniami na forum NATO i EWG oficjalnie zdecydowało o zawieszeniu negocjacji w sprawie rozłożenia spłat polskiego zadłużenia i wstrzymaniu ofert nowych kredytów (z wyjątkiem żywnościowych)925.

Jak wiemy, sankcji jednak nie nałożono. Z czasem stanowisko Wspólnoty w sprawach finansowo-gospodarczych coraz bardziej oddalało się od twardej polityki amerykańskiej. Już 22 lutego 1982 r. ogłoszono wstrzymanie się od wprowadzania ograniczeń kredytowych i handlowych wobec PRL (przy pewnym oporze Wielkiej Brytanii, Włoch i częściowo Francji)926. Jednocześnie jednak postanowiono zredukować import z ZSRR niektórych towarów luksusowych (co miało wymiar raczej symboliczny)927. Najwyraźniejszym przejawem tej łagodzącej tendencji była przyjęta 29 lipca 1982 r. rezolucja, w której członkowie EWG zgodnie skrytykowali amerykańskie embargo na dostawy części do budowy gazociągu syberyjskiego928.

Ogólnie można stwierdzić, że w miarę upływu czasu Wspólnota dryfowała w stronę linii niemieckiej, zwłaszcza że od stycznia 1983 r. to właśnie RFN przejęła przewodnictwo w organizacji. Coraz trudniej było o kompromis między wszystkimi sojusznikami i konkretne posunięcia, a wątki polskie przestały być głównym tematem obrad szefów MSZ państw członkowskich929. Ograniczano się do wymiany opinii930. Jedynie na poziomie konsultacji ekspertów Wspólnoty udało się wypracować wspólne stanowisko. Nastąpiło to podczas obrad w Bonn w dniach 12–13 stycznia 1983 r., poświęconych sytuacji w PRL po zawieszeniu stanu wojennego. Zgodzono się, że formuła zawieszenia była niejasna i należało poczekać na rozwój sytuacji. Uzależniono powrót do normalnych stosunków od wznowienia przez władze dialogu z narodem931.

Wspólnocie nie udało się za to wypracować wspólnego stanowiska po wizycie Jana Pawła II w Polsce ani ocenić charakteru jej wpływu na pozycję władzy i opozycji932. A oczekiwania były duże: przed przyjazdem papieża w czerwcu przedstawiciele członków EWG zjechali się do Stuttgartu, by na bieżąco śledzić rozwój sytuacji933. Tymczasem przygotowany z tej okazji przez Niemców dokument w sprawie Polski, o charakterze wyraźnie koncyliacyjnym, na wewnętrznym forum organizacji uznano za zbyt opisowy, niezawierający konkluzji i wręcz – jak oceniali Francuzi – niezasługujący na głęboką dyskusję934. Szczególnie krytykowały go delegacje francuska i holenderska. Dyskusję nad dokumentem kontynuowano pod koniec czerwca w Bonn na spotkaniu wspólnotowej grupy roboczej do spraw Europy Wschodniej. Obrady dobrze ukazywały różnice w stanowisku członków Wspólnoty wobec sytuacji w Polsce. Niemieccy gospodarze optymistycznie patrzyli w przyszłość, gdyż wiele oczekiwali po pielgrzymce i zapowiedziach zniesienia stanu wojennego. Nie chcieli zarazem, by EWG sformułowała oficjalne démarche w sprawie aresztowania Bronisława Geremka, co postulowali Francuzi. Bardziej ostrożni w przewidywaniu przyszłości byli Brytyjczycy, którzy zgodzili się na tezę o liberalizacji, ale podkreślali również możliwość zaostrzenia reżimu i zwracali uwagę, że decyzja o odejściu od stanu wojennego mogła mieć charakter bardziej formalny niż realny. Francuzi z kolei starali się minimalizować negatywny wpływ pielgrzymki na postawę polskich władz (jednocześnie w przeważającej mierze przyczyniając się do odrzucenia niemieckiego dokumentu), a Grecy sugerowali, że reżim odniósł niewielki sukces w wyniku wizyty Ojca Świętego935. Jak się okazało, pielgrzymka papieska bezpośrednio nie zmieniła polityki bojkotu dyplomatycznego, nadzorowanej przez Waszyngton.

Na spotkaniu w Bonn uwidoczniły się także różnice w ocenach propozycji amerykańskiej zgłoszonej na forum NATO, by w razie zwolnienia zdecydowanej większości więźniów politycznych dać Warszawie możliwość podjęcia rozmów w sprawie rozłożenia długów. Wiązało się to z analizowanym już sondowaniem przez Amerykanów zmian w podejściu do PRL. Inicjatywę tę poparła większość państw członkowskich EWG z RFN na czele, ale Holandia, Francja i Włochy (mniej wyraźnie) uznały, że takie oświadczenie przekraczało kompetencje Wspólnoty i było przedwczesne. Walka o wpływy w Europie z użyciem „polskiej broni” trwała. Kontrowersje wywołała ponadto kwestia bojkotu dyplomatycznego. Niemcy, Duńczycy, Belgowie i Brytyjczycy byli skłonni stopniowo kruszyć tę barierę na średnim szczeblu (poniżej ministra), choć nie uczynili jeszcze w tym zakresie konkretnych kroków. Francuzi byli bardziej powściągliwi. Kontakty z PRL na poziomie ministerialnym najchętniej podjęłyby Londyn i Bonn, ale dopiero od 1984 r. Większość członków Wspólnoty przyjęła raczej wyczekującą postawę. Paryż z kolei nie wykluczał kontaktów nieformalnych, lecz nie zgadzał się na oficjalne. Niemal wszyscy zaaprobowali za to prowadzenie rozmów z Polską w sprawie kontaktów gospodarczych, ale bez żadnych konkretów. Dyskutanci nie wyrazili sprzeciwu wobec negocjacji PRL z MFW, a jednocześnie rozpatrywania sprawy polskiej na forum MOP i Komisji Praw Człowieka ONZ. Brytyjczycy właściwie jako jedyni opowiadali się przy tym za utrzymaniem restrykcji importowych wobec ZSRR. Przebieg dyskusji zmusił delegację francuską do przyznania, że „Dziesiątce trudno będzie utrzymać skoordynowaną postawę wobec Polski”. Zgodzono się tylko na jedno rozwiązanie: trzeba poczekać i zobaczyć, co przyniesie faktyczne zniesienie stanu wojennego936. Takie właśnie stanowisko zajęła EWG.

Linia niemiecka

Państwa, które można by wpisać do obozu niemieckiego, charakteryzowała postawa ugodowa, cechująca się dążeniem do porozumienia się z nowymi władzami Polski oraz nawoływaniem do dialogu, porozumienia i zniesienia bądź nienakładania sankcji gospodarczych. Siłą rzeczy politykę tę prowadzono kosztem „Solidarności”. Najważniejszą – choć nie najbardziej radykalną – przedstawicielką tej orientacji była bez wątpienia RFN.

Bonn: koncyliacja czy kompromitacja?

Jak podkreślał dziennikarz William E. Smith, po wprowadzeniu stanu wojennego zachodnioniemieccy politycy pragnęli „zachować wszystko, co możliwe, z [polityki] détente”937. Mieczysław Tomala dodaje, że Bonn łagodniej niż inne zachodnie państwa zareagowało na stan wojenny, co wywołało krytykę ze strony działaczy „Solidarności”, nierozumiejących tej postawy938. Józef Fiszer przekonuje, że „koalicja socjalliberalna przyjęła wprowadzenie stanu wojennego w Polsce ze źle ukrywaną ulgą”939. Jeszcze dosadniej wypowiada się Dieter Bingen: „w dniu tragicznych wydarzeń w Polsce kanclerz demokratycznej części Niemiec czuł się niezdolny do jakiejkolwiek publicznej krytyki wprowadzenia stanu wojennego w Polsce”940. W jego strategii dominowała pasywność i ekstremalna ostrożność – dopowiadali dziennikarze „Libération”941.

W Bonn kwestie wschodnie rozpatrywano przede wszystkim w kontekście jedności narodu niemieckiego, której nie dałoby się osiągnąć bez zgody Moskwy. Stąd wzięła się miękkość stanowiska, podporządkowana nadrzędnemu celowi zjednoczenia, przekładająca się też na relacje z polskim reżimem i ostrożny stosunek do „Solidarności” jako czynnika potencjalnego zaostrzenia sytuacji w bloku wschodnim i przez to oddalającego nadzieję na porozumienie ze wschodnioniemieckim sąsiadem942. Co więcej, ambasada francuska w Warszawie podkreślała, że rząd boński, zajmując postawę koncyliacyjną, pozwalającą zachować lepsze kontakty państwowe z Polską, pragnął stać się pierwszym zachodnim partnerem Warszawy – kosztem Francji943.

Dlatego też władze zachodnioniemieckie – w przeciwieństwie do amerykańskich – interpretowały stan wojenny nie jako wynik działań ZSRR, ale właśnie jako „mniejsze zło” czy wręcz ratunek przed inwazją radziecką. Zauważmy, że obie interpretacje decyzji gen. Jaruzelskiego wynikały nie tyle z obiektywnej oceny sytuacji, ile z prowadzonej gry dyplomatyczno-strategicznej, mającej na celu własną rację stanu. Gry, która odbywała się w specyficznym kontekście historycznym: niektórzy niemieccy dyplomaci zwracali uwagę, że w reakcjach Polaków na stan wojenny pojawiały się odniesienia do nazistowskiej okupacji, chociażby porównania ZOMO do gestapo944. Tymi skojarzeniami politycy tłumaczyli czasem słabe zaangażowanie w obronę „Solidarności” i internowanych – w wywiadzie udzielonym pismu „Die Zeit” w lutym 1982 r. Willy Brandt, poproszony o skomentowanie krytyki jego posunięć napływającej z Francji, przekonywał: „nie jest przypadkiem, że Niemiec jest bardziej powściągliwy, kiedy mówi się o obozach w Polsce. Przecież gdyby on o tym mówił, natychmiast sprowokowałby pytanie o inne obozy, które znajdowały się w Polsce. To szczególne zażenowanie i skrępowanie, mające swe źródło w przeszłości, dla Francuzów nie stanowiło żadnego problemu”945. Czy rzeczywiście tak było? Francuzi na pewno dobrze rozumieli niemieckią strategię, którą nazywali podwójną grą: mimo oficjalnych ustępstw retorycznych na rzecz USA i potępiających deklaracji na forum NATO czy EWG poufnie zapewniano polskich rozmówców o woli negocjacji finansowych i gospodarczych946.

Jak zaznacza Heinrich August Winkler, wypadki z 12/13 grudnia zostały w Bonn „przyjęte z trwogą i ulgą jednocześnie – trwogą, bo konsekwencji nie można było jeszcze przewidzieć, a z ulgą, ponieważ wewnętrzne rozwiązanie kryzysu przez samych Polaków wydawało się złem o wiele mniejszym niż interwencja wojskowa Związku Radzieckiego”947. Specyfika stanowiska RFN uwidoczniła się już w pierwszych reakcjach po wprowadzeniu stanu wojennego. Niemiecki kanclerz Helmut Schmidt skomentował to wydarzenie umiarkowanie – w opinii społecznej i zdaniem opozycji – zbyt umiarkowanie948. Amerykański korespondent Russ Hoyle ocenił tę reakcję jako osobliwą, a polonijny socjolog Zygmunt Tkocz na falach Głosu Ameryki nazwał ją oportunistyczną949. Jego zdaniem, stanowiła ona nawet jedną z przyczyn zerwania koalicji rządowej w RFN950. Opinię tę podzielała przynajmniej część środowisk solidarnościowych: w „Tygodniku Mazowsze” niemiecką Ostpolitik określono wręcz jako przejaw „procesu powolnej finlandyzacji”. Terminu „finlandyzacja” użył również Zbigniew Brzeziński951. Jej priorytetem miał być spokój w Europie, nawet za cenę poparcia dla „junty Jaruzelskiego”952.

Cóż takiego powiedział kanclerz, że wzbudził taką krytykę? Trzeba pamiętać o specyficznej sytuacji Schmidta, który w nocy z 12 na 13 grudnia przebywał z oficjalną wizytą w NRD. Od 1970 r. żaden zachodnioniemiecki polityk tej rangi nie gościł u wschodniego sąsiada. Co ciekawe, wizytę już dwukrotnie przekładano: najpierw z powodu radzieckiej inwazji na Afganistan, potem ze względu na sierpniowe strajki w Polsce. Dlatego lider SPD robił wszystko, by sprawa polska ponownie nie utrudniała poprawy stosunków RFN–NRD. Prawdopodobnie władze NRD specjalnie wybrały taki termin spotkania jako ostatni możliwy przed stanem wojennym w Polsce. Tuż przed podróżą Schmidt otrzymał od niemieckiego wywiadu BND ściśle tajną notatkę, w której pisano o „bardzo dużej możliwości” operacji wojskowej w Polsce. Kilka lat później sam jednak z rozbrajającą szczerością przyznał: „nigdy nie czytałem notatek tajnych służb, zawsze wolałem wyrobić sobie własną opinię”953.

Dlatego mimo wydarzeń w Polsce Schmidt postanowił nie zmieniać planu wizyty w NRD. Wystąpił za to przed kamerami razem z enerdowskim przywódcą Erichem Honeckerem na specjalnej konferencji prasowej. Politycy zgodnie poparli wprowadzenie stanu wojennego. Dla Schmidta stanowiło ono mniejsze zło i ochronę przed inwazją radziecką. „Pan Honecker był równie jak ja zaskoczony, że okazało się to konieczne” – stwierdził. Ekipa zachodnioniemiecka bowiem naiwnie przypuszczała, że władze NRD nic nie wiedziały o polskich planach. Największe zaniepokojenie kanclerza budziło internowanie… Edwarda Gierka, którego uważał za swego przyjaciela (Schmidt jakoby mawiał, że gdyby Gierek był Niemcem, wziąłby go do swego rządu!)954. Na koniec kanclerz w imieniu swoim i Honeckera wyraził nadzieję, że w Polsce uda się pogodzić skonfliktowane strony955. Próbując wyjaśnić zadziwiającą postawę kanclerza, Dieter Bingen stwierdza: „chodziło o to, aby gwałtowny konflikt komunistycznego rządu w Polsce z ruchem »Solidarności« w jak najmniejszym stopniu obciążył stosunki niemiecko-niemieckie”956.

Co charakterystyczne, po powrocie z NRD Schmidt właściwie nie zmienił swego stanowiska. 18 grudnia w wystąpieniu przed Bundestagiem oświadczył: „my, Niemcy, nie powinniśmy uważać się za sędziów Polaków”957. Liczył na to, że stan wojenny zostanie szybko cofnięty. Miał też nadzieję, że sygnatariusze aktu helsińskiego nie będą się mieszać w sprawy polskie i że Polacy sami rozwiążą swe problemy. Dotyczyło to zatem i państw Wschodu, i Zachodu. Ponadto kanclerz życzył sobie kontynuowania procesu reform w PRL i na zakończenie wyraził solidarność z Polską. O związkowej „Solidarności” nie wspomniał958. Wystąpienie to było bardzo ostrożne. W zagranicznych komentarzach dostrzegano w związku z tym przywiązanie polityki bońskiej do ery détente959.

Jeszcze 13 grudnia ambasador RFN w Warszawie Georg Negwer spotkał się z Józefem Czyrkiem, którego prosił o wyjaśnienie sytuacji. Czyrek, zgodnie z wytycznymi przedstawionymi przez Jaruzelskiego w przemówieniu telewizyjnym, podkreślał, że generał nie miał innego wyjścia: wprowadzenie stanu wojennego jakoby uchroniło Polskę od wybuchu wojny domowej. Zapewniał, że nowe polskie władze będą dążyć do „odnowy, demokratyzacji i reform na wszystkich płaszczyznach” oraz że nie będzie powrotu do polityki sprzed 1980 r.960 Według Negwera, to Czyrek wystąpił z inicjatywą spotkania. Miał obiecać, że „Solidarność” zachowa „swoje miejsce w społeczeństwie”, ale bez skrzydeł ekstremistycznych, których reprezentanci zostali internowani961. Wydaje się, że Bonn chętniej niż pozostałe państwa zachodnie było skłonne uwierzyć tym zapewnieniom. Warto zauważyć, że Honecker wieczorem 16 grudnia, trzy dni po wspólnym ze Schmidtem oświadczeniu w sprawie polskiej, zadzwonił do gen. Jaruzelskiego; przesłał mu „pozdrowienia w braterskiej walce” i obiecał „czynić wszystko, by Wasz zamiar poskromienia kontrrewolucji został osiągnięty”. Użył nawet słowa „solidarność” (zapewne nieprzypadkowo), ale w kontekście „bratniego” sojuszu państw bloku wschodniego962.

Tymczasem 13 grudnia w niemieckim MSZ urządzono sztab roboczy, który analizował rozwój wydarzeń w Polsce. 14 grudnia po konsultacjach w gronie koalicjantów Schmidt wyraził nadzieję, że polski kryzys nie wymknie się spod kontroli, proces reform będzie kontynuowany i że Polsce uda się rozwiązać problemy bez użycia siły i zewnętrznej interwencji. Deklarował też swą „wielką troskę” o rozwój sytuacji963.

Ugodowa postawa kanclerza zyskała poparcie dużej części członków SPD, którzy wprawdzie wyrażali solidarność z narodem polskim i zalecali szybkie zniesienie stanu wojennego, krytykowali jednak amerykańską politykę sankcji964. Bardzo zbliżone do Schmidta stanowisko zajmował w tych godzinach skonfliktowany z nim Willy Brandt, kierujący nie tylko rządzącą SPD, lecz także Międzynarodówką Socjalistyczną. Były kanclerz nie chciał, by Międzynarodówka formułowała jakiekolwiek oświadczenie. Niemieccy działacze tej instytucji z dezaprobatą odnieśli się do apelu Unii Partii Socjalistycznych, w którym stan wojenny uznano za „duży krok do tyłu w trudnym procesie demokratyzacji” i potępiono go jako zamach stanu, stojący w sprzeczności z prawami obywatelskimi. Niemieccy socjaliści krytykowali ten apel za emocjonalny styl i stereotypowe sugerowanie odpowiedzialności ZSRR za przebieg wydarzeń965.

Niektórzy działacze partii negatywnie oceniali jednak zbyt ugodową – ich zdaniem – retorykę, zwłaszcza Willy’ego Brandta, który w swym liście do Jaruzelskiego i wystąpieniu w Bundestagu na temat stanu wojennego wyrażał się nawet ostrożniej niż Schmidt966. Szczególnie niekorzystny wydźwięk miał wywiad, którego polityk udzielił 23 grudnia telewizyjnemu dziennikowi „Heute-Journal” stacji ZDF. Wypowiadał się mętnie i pośrednio uzasadniał argumentację nowych polskich władz967. Stwierdził m.in., że ostra krytyka stanowiła wyłącznie quasi-bohaterstwo, które nikomu w Polsce nie mogło pomóc968. Dostrzegano również, że o ile po prawicowym zamachu stanu w Chile formułował on stanowczą dezaprobatę, o tyle teraz przeważnie milczał969. Negatywne oceny pojawiły się także w środowiskach intelektualnych970. 29 grudnia 1981 r. blisko dwudziestoosobowa grupa profesorów skierowała do Willy’ego Brandta list otwarty, dopytując się o losy Jacka Kuronia i Adama Michnika i domagając się zabiegów na rzecz ich uwolnienia971. Zdecydowaną dezaprobatę wobec postawy lidera SPD wyraził pisarz noblista Heinrich Böll972.

Głosy krytyki nadchodziły również z Polski, gdzie propaganda potrafiła wykorzystać miękkie sformułowania Brandta973. Kierownictwo SPD broniło się przed atakami, tłumacząc, że wypowiadano się ostrożnie, aby nie zaszkodzić Polakom; liczyły się wymogi dyplomacji, a nie rzeczywiste poglądy974. Ze względu na falę protestów Brandt zdecydował się zająć na konferencji prasowej 12 stycznia bardziej otwarte stanowisko – wezwał polskie władze do zniesienia stanu wojennego, zwolnienia internowanych oraz podjęcia rozmów z „Solidarnością” i Kościołem975. Jednocześnie jednak nie zgodził się na oddolną inicjatywę powołania specjalnej komisji śledczej do spraw sytuacji w Polsce, na której czele miałby stanąć976.

W związku z tymi sporami Prezydium SPD 16 grudnia sformułowało pierwsze oficjalne oświadczenie w sprawach polskich. Było ono przejawem „wielkiej troski” i „zainteresowania” rozwojem sytuacji w Polsce. „Nasza sympatia leży po stronie całego polskiego narodu” – zapewniano i wyrażano nadzieję, że zdoła on rozwiązać swoje problemy bez przemocy i rozlewu krwi. Oczywiście deklarowano wolę niemieszania się w wewnętrzne sprawy polskie. Nie zdobyto się jednak na krytyczną ocenę posunięć reżimu, zauważono jedynie, że należałoby przyspieszyć proces reform i odnowy. Za niezbędne uznano utrzymanie polityki odprężenia, co miało leżeć w interesie Polaków. SPD zapewniała o gotowości niesienia Polakom pomocy977. Tego samego dnia zatroskanie po raz kolejny wyraził też rząd978.

Bardziej stanowcze, ale wciąż ostrożne stanowisko zajął Hans Koschnick, ówczesny prezydent Bundesratu, nieposiadający większej władzy. W oświadczeniu sformułowanym 23 grudnia Koschnick stwierdził, że użycie sił wojskowych w Polsce stanowiło poważny odwrót od budowania nowych struktur państwa i społeczeństwa. Co znamienne, ocenił, że sytuacja w PRL przed 13 grudnia stała się wybuchowa. Nie wierzył jednak nowym władzom, które zapewniały o chęci przywrócenia spokoju i porządku – wskazywał na ofiary śmiertelne przewrotu i dużą liczbę internowanych. Na koniec Koschnick wezwał swych rodaków do niesienia Polakom pomocy979.

Propeerelowskie nastroje polityków podzielała – przynajmniej na początku – część prasy, zwłaszcza „Der Spiegel” i „Die Zeit”. W tym drugim tygodniku pisano: „generałowi należy życzyć powodzenia, a stan wojenny zapewnia oddech samym Polakom, Rosjanom, Zachodowi i daje wszystkim szansę, może ostatnią, cofnięcia się o krok od przepaści”980.

W odróżnieniu od SPD współrządzący liberałowie zareagowali szybciej i bardziej zdecydowanie: już 14 grudnia Prezydium FDP wystosowało oficjalną rezolucję, nawołującą do zniesienia stanu wojennego981. Jednak liberał Genscher, stojący na czele MSZ, zajął ostrożniejszą postawę; wyraził jedynie nadzieję, że Polacy sami i bez użycia siły rozwiążą swoje problemy, w ślad za kanclerzem mówiąc o swej trosce982.

Wprawdzie w kolejnych dniach kanclerz Schmidt zmodyfikował swoje zdanie (m.in. pod wpływem debaty w Bundestagu na tematy polskie 18 grudnia – wygłosił wówczas wspomniane przemówienie983), a podczas obrad NATO 5 stycznia 1982 r. – płacąc trybut amerykańskiemu sojusznikowi – wraz z Reaganem obarczył ZSRR odpowiedzialnością za wydarzenia w Polsce i uznał, że system komunistyczny jest niezdolny do urzeczywistnienia dążeń społeczeństw984, nie zmienił jednak podstawowych wytycznych swej polityki985. Priorytetem były stosunki z NRD, a jednoznaczne potępienie PRL i ZSRR mogło je istotnie pogorszyć986, choć oficjalnie władze zachodnioniemieckie zapewniały, że wydarzenia w Polsce nie zaszkodziły relacjom niemiecko-niemieckim987.

Powszechnie zdawano sobie sprawę, że deklaracja z 5 stycznia została złożona niechętnie, pod wyraźnym naciskiem prezydenta amerykańskiego988. Mimo wszystko Bonn zdecydowało się na podjęcie ograniczonych i drugorzędnych posunięć wobec ZSRR. Obiecano bardziej restrykcyjnie interpretować radziecko-niemieckie porozumienia o współpracy gospodarczej – co niewiele mówiło. Przewidywano brak zgody na zwiększanie personelu radzieckich przedstawicielstw dyplomatycznych w RFN oraz na utworzenie konsulatu generalnego ZSRR w Monachium (co było uwarunkowane nie tylko sytuacją w Polsce). Do tego dochodziło przełożenie (a więc nie wstrzymanie) negocjacji w ramach współpracy naukowo-technicznej, gotowość do zawieszenia (a zatem nie samo zawieszenie) współdziałania niemieckich państwowych instytutów badawczych z ZSRR, czasowe wstrzymanie bezpośrednich kontaktów bilateralnych na wysokim szczeblu oficjalnym oraz odłożenie rozmów dotyczących transportu wodnego, których znaczenie przesadnie podkreślano989.

Bardziej angażowała się w sprawy polskie największa niemiecka centrala związkowa DGB (Deutscher Gewerkschaftsbund), która rozpoczęła akcję „Solidarität mit Polen”, mającą charakter przede wszystkim humanitarny, chociaż związkowcy domagali się również, by polskie władze natychmiast uwolniły internowanych i podjęły rozmowy z „Solidarnością”990. Postulaty te ze strony SPD w oficjalnym komunikacie prasowym poparł 22 grudnia Hans-Jürgen Wischnewski991.

Jak sugerowaliśmy, w kręgach decyzyjnych RFN szybko pojawiło się przekonanie, że wprowadzenie stanu wojennego hamowało odprężenie między Wschodem i Zachodem, które pozostawało wytyczną międzynarodowej polityki Bonn. Z tego faktu wyciągano jednak wnioski odwrotne do amerykańskich: według Schmidta, należało czynić wszystko, by załagodzić napięcie i powrócić do status quo ante. Starano się znaleźć dobre strony nowej sytuacji: ze względu na zaostrzenie postawy USA, Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch liczono na to, że pojednawcza postawa RFN spowoduje wzrost jej światowej roli jako mediatora między Wschodem a Zachodem992. Część polityków niemieckich uważała, że samodzielne stanowisko Bonn w sprawie stanu wojennego (tylko Niemcy zachodnie przyjęły z wizytą ważnego polskiego polityka – Mieczysława Rakowskiego – tuż po 13 grudnia, pod koniec 1981 r.993) po raz pierwszy po 1945 r. wyraźnie pokazało, iż państwo to stało się potęgą nie tylko ekonomiczną, lecz także polityczną. Dlatego Schmidt obawiał się dalszego pogorszenia sytuacji w Polsce, które podważałoby koncyliacyjną politykę jego rządu. Jednocześnie był przekonany, że szybkie zniesienie stanu wojennego jest nierealne, choć zamierzał popierać (deklaratywnie i w formie pomocy charytatywnej) ideę „Solidarności”, głównie z powodu nacisków opozycji i opinii społecznej. Jak oceniał polski wywiad, władze niemieckie za ważniejsze od gwarancji militarnych USA uznawały gwarancje polityczne ZSRR994, co było chyba tezą zbyt uproszczoną. Na Zachodzie na pewno wyraźnie zdawano sobie sprawę z odrębności polityki bońskiej względem stanu wojennego995.

Miękki stosunek rządu do spraw polskich, wynikający z opisanych wyżej uwarunkowań, wzbudzał coraz większą krytykę opozycyjnej chadecji, która oskarżała Schmidta o politykę proradziecką, niemniej i u chadeków nie było zgodności w interpretowaniu polskich wydarzeń996. Mimo to zarzucali socjalistom bezczynność i uciekanie przed problemem poprzez koncentrowanie się na działaniach humanitarnych. Rzecznik frakcji parlamentarnej CDU/CSU do spraw polityki zagranicznej Alois Mertes określił wręcz wystąpienie Schmidta z Honeckerem jako jedno z „najbardziej deprymujących zdarzeń najnowszej historii polsko-niemieckiej”. Sam Kohl nie wypowiadał się bardziej stanowczo niż Schmidt, choć w odróżnieniu od kanclerza zwracał uwagę na wątek radziecki997. Najczęściej jednak mówił o swej dużej trosce i liczył na to, że Polacy rozwiążą kryzys bez ingerencji zewnętrznej998.

Śmielej wypowiadali się pozostali członkowie partii chadeckiej: Philipp Jenniger podawał w wątpliwość przyszłość polityki odprężenia, a Friedrich Zimmermann oskarżał Schmidta o „wyjątkową naiwność albo czysty cynizm”. Zimmermann nie miał wątpliwości, że wydarzenia z 13 grudnia stanowiły „brutalną próbę utrzymania władzy przez komunistyczny reżim za pomocą środków militarnych użytych przeciw narodowi”999. Ogólnie CDU deklarowała solidarność z polskim narodem1000. W odpowiedzi na zarzuty opozycji SPD przekonywała, że pomoc gospodarcza dla Polski będzie służyć Polakom, a podjęcie ostrzejszych środków mogłoby im tylko zaszkodzić i doprowadzić do katastrofy. Wytykano chadecji niepotrzebne rady i agresywne wypowiedzi, mające tylko pogarszać sytuację1001. Zachowanie Schmidta bardzo krytykowała prasa amerykańska, którą kanclerz oskarżał o histeryczne reakcje1002.

Mimo wszystkich różnic i ostrych sporów koalicji z opozycją na wspomnianym posiedzeniu 18 grudnia zdołano przyjąć ogólnikowy, siedmiopunktowy wniosek końcowy dotyczący wydarzeń w Polsce, podpisany przez przedstawicieli trzech największych partii. Wyrażono w nim troskę oraz „solidarność z ciężko doświadczonym narodem polskim”. Nawoływano władze PRL do uwolnienia internowanych, kontynuowania reform i dialogu z „patriotycznymi i reformistycznymi warstwami społeczeństwa polskiego”. Zabrakło bezpośredniego wezwania do rezygnacji ze stanu wojennego; nie padła też nazwa „Solidarność”, choć mówiono o „gwałtownie zerwanym dialogu”, co było sprzeczne z aktem helsińskim. Nie wspomniano również o ZSRR, tylko pośrednio podkreślano helsińską zasadę niemieszania się w sprawy wewnętrzne państw sygnatariuszy. W tym kontekście wyrażano dużą troskę z powodu „narastającej propagandowej nagonki na polski kurs reform i otwartych lub ukrytych gróźb z zewnątrz pod adresem polskiej niepodległości”. Na koniec wezwano Niemców do niesienia pomocy humanitarnej swoim sąsiadom. Apel o pomoc gospodarczą skierowano także do instytucji państwowych1003.

Brak bezpośredniego nawoływania do zniesienia stanu wojennego był wysoką ceną za osiągnięcie parlamentarnego kompromisu1004. Udało się jednak sformułować wezwanie do rządu federalnego o wstrzymanie pomocy ekonomicznej dla PRL. W amerykańskiej prasie pojawiły się przypuszczenia, że mogło to wynikać z nacisków amerykańskich, choć rzecznik Ambasady USA w Bonn przeczył tym pogłoskom1005. Niemcy rzeczywiście wydawali się prowadzić własną politykę. Jeszcze tego samego dnia rząd wydał swoje oświadczenie: miało ono chyba jeszcze ostrożniejszy wydźwięk niż rezolucja parlamentu: rząd apelował do sygnatariuszy aktu helsińskiego o nieingerencję w sprawy polskie, które powinny być rozstrzygnięte bez użycia siły. Wzywano polskie władze do kontynuowania reform i odnowy oraz obiecywano pomoc żywnościową (ale nie ekonomiczną)1006. Na tym przekaz się kończył.

Wytyczne przyjęte przez parlament były łagodniejsze niż trzy podstawowe postulaty, które RFN ostatecznie przyjęła na forum EWG i NATO. Na potrzeby wewnętrzne koalicja rządowa częściej używała jednak tej łagodniejszej wersji. RFN starała się przy tym dyskretnie pokazywać dystans wobec propozycji amerykańskich – tak jednak, by zbytnio nie zdenerwować swych atlantyckich sojuszników. Wydaje się, że taktykę tę Bonn realizowało zwinniej niż Paryż. Podczas rozmowy Hansa-Dietricha Genschera z podsekretarzem stanu do spraw europejskich Lawrence’em Eagleburgerem z końca grudnia niemiecki polityk początkowo dyplomatycznie wyrażał zadowolenie z intensywnej wymiany myśli z Amerykanami i unikał odpowiedzi na pytanie, co Bonn sądziło na temat sankcji amerykańskich1007. Obiecywał tylko, że RFN będzie naciskać na polskie władze, by powróciły na drogę reform i dotrzymały własnych zobowiązań. Miał też zaapelować do Moskwy, by nie przeszkadzała władzom PRL w tych działaniach. Było to sprytne posunięcie: zgodnie z życzeniami Waszyngtonu poruszano wątek radziecki, ale formułowano to tak, jakby boński rząd nie uwzględniał odpowiedzialności Związku Radzieckiego za wydarzenia w Polsce1008. Wytyczne te i tak zresztą wywołały kontrowersje wśród niemieckich polityków1009.

Nie ulega wątpliwości, że władze zachodnioniemieckie z dezaprobatą patrzyły na grudniowe reakcje rządu francuskiego (mimo braku ich precyzji) i amerykańskiego. Zarzucano im przesadę i uleganie niesprawdzonym pogłoskom, m.in. o rzeczywiście znacznie zawyżonej liczbie ofiar i aresztowanych. Przytomnie zauważano szybki sukces gen. Jaruzelskiego i przecenianie przez inne państwa (np. Francję) skali oporu wśród Polaków1010. W tym kontekście 23 grudnia Genscher rozmawiał telefonicznie ze swoimi odpowiednikami w Paryżu i Londynie1011. Schmidt, mimo że napływały coraz dokładniejsze informacje (np. o masakrze w kopalni Wujek), wciąż skłaniał się ku interpretowaniu wydarzeń z 13 grudnia jako „mniejszego zła”. Politolog Peter Bender zauważa, że w kolejnych tygodniach „w Bonn niektórzy zadawali sobie pytanie, czy polski stan wojenny nie jest jednak lepszy niż radziecka okupacja”1012. Stosowano przy tym wspomianą, dość obłudną retorykę – pytano, czy proces demokratyzacji Polski nie zostałby znacznie utrudniony właśnie dlatego, że Jaruzelski musiałby odpierać ostre ataki Zachodu, postrzegane jako zagrożenie i mieszanie się w sprawy wewnętrzne1013. Przecież żadnego procesu demokratyzacji nie było. W kontekst ten wpisywał się list kanclerza Schmidta do gen. Jaruzelskiego, przekazany na ręce Józefa Czyrka za pośrednictwem niemieckiej ambasady w Wigilię 1981 r. Pismo, umiarkowanie manifestujące niemieckie zastrzeżenia do postanowień stanu wojennego i wyrażające nadzieję na ich szybkie zniesienie, nie zostało ostro skrytykowane przez stronę polską1014.

Międzynarodowa aktywność Bonn w sprawach polskich skupiała się przede wszystkim na torpedowaniu pomysłów zastosowania sankcji. Nic dziwnego, że Niemcy nie przyłączyły się – podobnie jak Francja – do amerykańskiego apelu o nałożenie sankcji na Polskę i ZSRR1015. 4 stycznia, podczas spotkania z Reaganem, kanclerz Schmidt wyraźnie uznał restrykcje za bezzasadne, choć – jak wiemy – niechętnie zgodził się wydać wspólny komunikat1016. W rewanżu w wywiadzie prasowym z okazji spotkania stwierdził, że Jaruzelski kierował się tym, co uważał za najlepszy interes narodu polskiego, a w Polsce nic się nie da zrobić ze względu na Jałtę1017. Amerykanie zresztą w tym czasie jeszcze jawnie nie wzywali Bonn do nałożenia sankcji – nastąpiło to 11 stycznia w trakcie obrad NATO1018. Dwulicowa postawa Schmidta wzbudziła dalsze protesty opozycji, która nawoływała do bliższej współpracy z Amerykanami1019. Dla przeciwwagi Genscher w niewiele późniejszym wywiadzie prasowym stwierdził, że polski reżim powinien wysłać jakieś sygnały powrotu na drogę reform1020. Polityk SPD Erhard Eppler w wywiadzie dla lewicowej „Frankfurter Rundschau” przekonywał za to, że Bonn na pewno nie będzie dążyć do „oderwania PRL z bloku wschodniego, wprowadzenia tam systemu kapitalistycznego ani doprowadzenia państwa do bankructwa gospodarczego”1021.

Ten ostatni punkt bezpośrednio wiązał się z polityką względem restrykcji ekonomicznych. Sprzeciw RFN wobec sankcji gospodarczych – mimo deklaracji, że Zachód w sprawach polskich mówi jednym głosem1022 – miał ważne podłoże gospodarczo-finansowe. Po pierwsze, polsko-niemiecka wymiana handlowa była znacznie większa niż marginalne w sumie zaangażowanie amerykańskie w Polsce – sankcje nie kosztowały USA zbyt wiele, inaczej niż w przypadku RFN1023. Po drugie, gdyby Bonn nałożyło na Polskę restrykcje, mogłoby to spowodować ogłoszenie przez nią niewypłacalności, co mocno uderzyłoby w zachodnioniemieckie banki, którym PRL była dłużna najwięcej, bo około 18 mld marek. Jako że kredyty były gwarantowane przez rząd, niewypłacalność jeszcze bardziej szkodziłaby ekipie Schmidta, gdyż zagrażałaby gospodarce i samej koalicji rządowej. Obawiając się tego, banki wywierały szczególnie silną presję na władze, by nie naśladowały polityki Reagana. Zdaniem polskiego wywiadu, zbieżność interesów Schmidta i niemieckiej finansjery wpłynęła na postawę całej EWG. Poparcie banków umożliwiło jakoby oparcie się naciskom USA. Według SB, nawoływania do demokratyzacji i ujmowanie się za internowanymi miały więc charakter wyłącznie propagandowy, a pod tą fasadą krył się rzeczywisty, zimny interes ekonomiczno-polityczny1024.

Analiza ta być może zbytnio trąci Marksem, ale trudno odmówić jej choć częściowej wiarygodności. Trzeba wyraźnie podkreślić, że dla nowego polskiego reżimu dotkliwe było już samo to, iż w wyniku wprowadzenia stanu wojennego RFN po prostu wstrzymała pomoc gospodarczą dla Polski1025.

Wprawdzie 10 stycznia Genscher stwierdził, że sprawy polskie idą w złym kierunku1026, a RFN podpisała rezolucję NATO przyjętą 11 stycznia i oficjalnie uzależniała pomoc dla Polski od zniesienia stanu wojennego, zwolnienia internowanych i wznowienia dialogu z opozycją, to jednak – jak wspomniano – w praktyce warunki te nie były traktowane bezwzględnie. Jest zarazem oczywiste, że Bonn jako członek NATO i sojusznik USA nie mogło posunąć się za daleko, o czym świadczyło podpisanie 11 stycznia rezolucji, a przede wszystkim wspólne wystąpienie z Reaganem (5 stycznia). Zachodni analitycy podkreślali ponadto, że deklaracja EWG z 4 stycznia była utrzymana w tonie znacznie ostrzejszym niż indywidualna retoryka zachodnioniemiecka. Stanowiło to pewną porażkę Bonn, które w imię kompromisu musiało wyraźnie ustąpić (w zamian nie uzyskało wiele), przecząc sugestiom, że to Wspólnota nagięła się do woli RFN1027. Ustępstwa retoryczne były przejawem dążenia Bonn do uniknięcia izolacji na arenie europejskiej i atlantyckiej. RFN była gotowa się cofnąć, gdy zbyt daleko wysuwała się przed szereg. Jak podkreślał francuski ambasador w Niemczech Jean-Pierre Brunet, Francja mogła powoływać się na tę słabość w swych relacjach ze wschodnim sąsiadem1028. Tak oto sprawy polskie raz jeszcze posłużyły do walki o wpływy i pozycję międzynarodową.

Dużo kłopotów sprawiła niemieckim władzom dwunastoosobowa delegacja gdańskiej „Solidarności” (z Kazimierzem Kunikowskim, członkiem-założycielem komitetu strajkowego w Stoczni Gdańskiej na czele), która 12 grudnia 1981 r. wyruszyła do Bremy. Podczas podróży delegaci byli zdziwieni tym, że po drodze napotykali liczne patrole milicji. Dopiero po przybyciu do Bremy dowiedzieli się o wprowadzeniu stanu wojennego. Niemieccy gospodarze znaleźli się w niezręcznej sytuacji – nie bardzo wiedzieli, co zrobić z przybyłymi polskimi związkowcami: czy odesłać ich do kraju, czy przyjąć w RFN, a jeśli przyjąć, to na jakich warunkach. Przyznanie azylu politycznego mogło stanowić dla strony polskiej pretekst do pozbawienia ich obywatelstwa. Zwlekanie wynikające z tych rozterek było coraz gorzej odbierane przez opinię publiczną. Burmistrz Bremy Hans Koschnick starał się jakoś lawirować. Dwoje pomocniczych członków delegacji (tłumaczka i mechanik okrętowy) wróciło do Polski – nie bez kłopotów – 19 stycznia 1982 r. Dzień później bremeńska rada miejska (Bürgerschaft) przyjęła na swym posiedzeniu pozostałych Polaków. Powitano ich owacyjnie, ale kwestia ich statusu była przedmiotem sporów partyjnych1029.

Ostatecznie przeważyła tendencja do zapewnienia delegacji lokum w Bremie i wsparcia w zorganizowaniu przez nią stale działającej komórki solidarnościowej. Otwarcie siedziby nastąpiło dopiero 19 kwietnia 1982 r., poprzedzone niesnaskami między burmistrzem a delegacją oraz sporami partyjnymi. Placówka miała być wspomagana przez centralę związkową DGB, która nie wykazała wielkiej chęci do pomocy. Wcześniej, w dniach 13–14 marca, w Düsseldorfie odbyło się spotkanie koordynacyjne 27 przedstawicieli „Solidarności”, działających w RFN, w tym siedmiu delegatów z Bremy. Zgodzono się co do tego, że komórka powstająca w Bremie stanie się biurem „Solidarności” w Niemczech Zachodnich1030. Biuro to uznało zwierzchnictwo brukselskiego Biura Koordynacyjnego „Solidarności”, utworzonego kilka miesięcy później1031. Bremeńska placówka przetrwała jednak tylko dwa lata, oskarżana z jednej strony o współpracę z SB, a z drugiej – o współpracę z CIA1032. Bezpośrednia przyczyna jej zamknięcia była prozaiczna: niemiecki związek zawodowy DGB po prostu wstrzymał finansowanie biura.

Ogólny stosunek bońskich kręgów decyzyjnych do „Solidarności” i stanu wojennego w sposób przejaskrawiony, ale za to wyraźnie, przedstawia rozmowa przewodniczącego SPD Willy’ego Brandta z liderem WPK Enrikiem Berlinguerem, przeprowadzona 17 grudnia 1981 r.1033 O rozmowie tej informował jeden z raportów Departamentu I MSW. Brandt przekonywał, że odpowiedzialna za stan wojenny była w dużej mierze sama „Solidarność”. Polityk przytoczył wypowiedź Lecha Wałęsy, który w rozmowie z szefem francuskiego MSZ Claude’em Cheyssonem miał stwierdzić: „układy nas nie interesują, pójdziemy na całego”. Nieznany czytelnik tego raportu Departamentu I (dokument ów był kierowany do kilkunastu najważniejszych osób w państwie, m.in. Jaruzelskiego, Czyrka, Olszowskiego, Kiszczaka, Ciastonia, Pożogi) dopisał na marginesie: „uzgodnić z Dep[artamentem] I, czy można to wykorzystać w wystąpieniu [nieczytelne słowo – przyp. P.P.] na Plenum?”. Ponadto Brandt argumentował, że w Polsce najważniejsza jest stabilizacja, a nie system rządów. Nie można było umiędzynarodowić sprawy polskiej, gdyż wzmocniłoby to zarówno USA, jak i ZSRR. Dlatego sprzeciwiał się próbom narzucenia Europie wspólnej polityki przeciwko ZSRR1034. Jeśli Brandt rzeczywiście użył takich sformułowań, to należałoby go uznać niemal za tubę peerelowskiej propagandy.

Co ciekawe, zapis tej rozmowy nie zachował się w teczce poświęconej niemieckim reakcjom na wprowadzenie stanu wojennego, należącej do prywatnego archiwum Willy’ego Brandta1035. Zawarte w niej głosy krytyki wobec postawy byłego kanclerza w sprawach polskich potwierdzają jednak doniesienia polskiego wywiadu1036. Krytyka ta płynęła zresztą z samej SPD1037. Postawę Brandta potwierdza też list, który niemiecki polityk przesłał gen. Jaruzelskiemu 14 stycznia 1982 r. w odpowiedzi na wcześniejsze o trzy dni pismo tego ostatniego. Przewodniczący Międzynarodówki Socjalistycznej dziękował generałowi za ten list, wyjaśniający – jego zdaniem – cele nowych władz polskich. „Nie zapomnieliśmy o szczególnym charakterze stosunków między naszymi krajami” – zapewniał, choć zaznaczał, że jest konieczne utrzymywanie współpracy „z naszymi zachodnimi partnerami”. Dlatego w łagodnej formie wyraził nadzieję, że stan wojenny zostanie zniesiony, internowani uwolnieni, a „Solidarność” będzie mogła działać. Dodał, że łamanie praw człowieka nikogo nie pozostawia obojętnym. Mówił też o pragnieniu, by władze, opozycja i Kościół podjęły owocny dialog. Na koniec życzył, żeby Polska znalazła własną drogę, ale opartą na akcie helsińskim1038.

Administracja niemiecka, szczególnie szef MSZ Hans-Dietrich Genscher, czekała na sygnały z Polski. Zdaniem Departamentu I MSW, RFN mogłaby zaakceptować „ukryty stan wojenny”: cywilny rząd z premierem Jaruzelskim, który zdecydowałby się m.in. na wydalenie z kraju części internowanych. Takie półśrodki wzmocniłyby pozycję gen. Jaruzelskiego i stępiły ostrze krytyki Zachodu. Skorzystałaby na tym koncyliacyjna polityka RFN1039. Czy byłoby zatem przesadne twierdzenie, że dyplomacja zachodnioniemiecka dążyła do wzmocnienia pozycji władz wojskowych w PRL?

14 stycznia 1982 r. w Bundestagu odbyła się kolejna debata poświęcona sprawom polskim. Z tej okazji koalicja SPD i FDP wydała oświadczenie, w którym zadeklarowała kontynuowanie drogi wytyczonej w omawianej uchwale z 18 grudnia. Ciekawe, że wspomniano właśnie o tej uchwale, a nie wspólnym stanowisku NATO czy EWG. W oświadczeniu wyrażono zadowolenie z dotychczasowych posunięć rządu zachodnioniemieckiego na arenie międzynarodowej. Chwalono rząd zwłaszcza za rozważną postawę na forum NATO. Powtórzono też sformułowane wcześniej wymagania stawiane polskim władzom: cofnięcie stanu wojennego, zwolnienie internowanych oraz kontynuowanie dialogu z Kościołem i opozycją, a także prowadzenie reform gospodarczych. Starano się nie mówić o ZSRR – wyrażono tylko nadzieję, że konferencja KBWE w Madrycie zajmie się geopolitycznymi uwarunkowaniami sytuacji w Polsce, co oczywiście nie było prawdopodobne. Jak zwykle wezwano do udzielenia Polsce pomocy humanitarnej i podkreślano trudności komunistycznych reżimów ze spełnianiem społecznych oczekiwań1040. W tekście znalazło się nawet stwierdzenie o możliwości wzmożonej pomocy gospodarczej i finansowej dla Polski. Nie było to realistyczne założenie, świadczyło jednak o ugodowym stanowisku koalicjantów. Treść oświadczenia wywołała zresztą dyskusje przed jego przyjęciem w samej SPD, a także krytykę opozycji1041.

Wystąpienie koalicji można uznać za nieco konkretniejsze niż dokument z 18 grudnia, który był jednak przyjęty przez wszystkie partie. W czasie debaty parlamentarnej, poprzedzającej przyjęcie oświadczenia, kanclerz Schmidt nawet zaostrzył retorykę: wyrażał wielką troskę z powodu utrzymywania stanu wojennego i nasilania się represji, choć deklarował wolę dialogu i współpracy z krajami Wschodu1042. Stwierdził jednak, że po wprowadzeniu stanu wojennego polityka RFN wobec Warszawy w dużej mierze pozostanie niezmienna1043. W odpowiedzi chadecka opozycja przygotowała własną rezolucję, pokrywającą się ze stanowiskiem innych państw zachodnich i USA. Zwracano w niej uwagę na to, że mimo obietnic Jaruzelskiego i Rakowskiego stan wojenny trwał, a postulaty Bundestagu z 18 grudnia nie zostały spełnione. Chadecy nawoływali rząd do wstrzymania pomocy gospodarczej i finansowej dla PRL, dopóki sytuacja się nie zmieni1044. Wskazywali również na rolę ZSRR w wydarzeniach w Polsce. Zgodnie z oczekiwaniami ta prowokacyjna w dużej mierze rezolucja nie została przyjęta, w związku z czym CDU/CSU zyskała pretekst do odmowy wspierania polityki rządu względem Polski. Kohl uznał tę politykę za słabą i oportunistyczną, grożącą RFN izolacją na płaszczyźnie zachodniej dyplomacji1045.

Styczeń 1982 r. upłynął pod znakiem kłótni opozycji z koalicją, skupiających się na problematyce sankcji ekonomicznych wobec PRL. Polityk CDU Manfred Wörner przekonywał, że jeśli Jaruzelski nie powróci do kursu reform, należałoby wprowadzić restrykcje. Alois Mertes dodawał, że socjaliści żyli „iluzją odprężenia” i cechował ich „samobójczy niemiecki idealizm wobec Ameryki”. Peter Glotz z SPD ripostował: „jeśli Jaruzelski poniesie klęskę, nie przyjdzie Wałęsa, tylko Breżniew”. W środek tych sporów wkroczył działacz „Solidarności” z Łodzi Zbigniew Kowalewski, któremu udało się wyjechać do Wolfsburga na zaproszenie związkowców z IG Metall. Kowalewski nawoływał do bojkotu polskich towarów i prosił o pomoc humanitarną1046. Kłótnie te trwały m.in. na posiedzeniu Bundestagu 19 stycznia1047.

W notatce sporządzonej 16 stycznia 1982 r. polski wywiad starał się podsumować i zebrać wszystkie powody ugodowej taktyki RFN, którą sam określił jako kontrowersyjną. Wyróżnił kilka głównych czynników:

– Stan wojenny zepsuł dotychczasowy klimat odprężenia, w którym realizowały się główne wytyczne dyplomacji zachodnioniemieckiej. Dlatego też RFN dążyła do „ratowania stosunków Wschód–Zachód”. Dążenia te były, „obiektywnie biorąc, zbieżne z interesami Polski”.

– Schmidt pragnął utrzymać rolę mediatora między mocarstwami, m.in. poprzez niezależną politykę wewnątrz EWG. Zerwanie dialogu Wschód–Zachód oznaczałoby dla RFN całkowite podporządkowanie się strategii amerykańskiej.

– Wzrost napięcia w Polsce był postrzegany jako bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa RFN (karierę robiło powiedzenie Herberta Wehnera: „w wypadku wojny nuklearnej pierwsze bomby spadną z pewnością na Niemcy”).

– Kontynuacja dialogu z NRD stanowiła priorytet, a bez poprawnych stosunków z Polską takiego dialogu – w mniemaniu polityków niemieckich (wedle polskiego wywiadu) – nie można było owocnie prowadzić.

– Ekonomiczny interes Niemiec Zachodnich kłócił się z amerykańską polityką nakładania sankcji.

– Politycy SPD (a nawet chadeccy) twierdzili, że zamach z 13 grudnia nie musiał oznaczać końca dialogu z opozycją i przemian systemowych1048.

Jak z kolei podsumowuje Dieter Bingen, „polityczne protesty i demonstracyjne gesty sprzeciwu czynione wobec przywódców w Warszawie wypadły o wiele skromniej w porównaniu z publicznymi reakcjami np. we Francji i w USA. Działania symboliczne w polityce nie były mocną stroną Niemców”1049. Niezrozumiała dla „Solidarności” strategia socjaldemokratów, warunkowana przez ich politykę wschodnią z jej priorytetowym celem pojednania, spowodowała ochłodzenie stosunków między polską opozycją a SPD, widoczne nie tylko w latach osiemdziesiątych, lecz także w realiach politycznych po 1989 r.1050

Strona polska zauważała miękkie stanowisko RFN i próbowała je wykorzystać do własnych celów – przede wszystkim do krytyki innych państw zachodnich. Świadczy o tym wspomniana rozmowa wiceministra Tadeusza Olechowskiego z francuskim ambasadorem Jacques’em Dupuy z początku marca 1982 r. Olechowski, oceniając politykę francuską, sugerował, że powinna ona iść za przykładem niemieckim, przepełnionym „konstruktywnym duchem”. Polityk dawał do zrozumienia (co nie rozmijało się z prawdą), że wpisanie się Bonn w linię EWG i NATO było wymuszone i niechętne, a za „słownymi koncesjami” względem Reagana nie szły konkretne czyny. Niemcy podkreślali, że pragnęli tylko w jak najmniejszym możliwym stopniu uczestniczyć w bojkocie dyplomatycznym, ekonomicznym i finansowym1051. Olechowski wcale nie musiał wierzyć w to, co mówi – chodziło mu przede wszystkim o wywarcie presji na Paryż – ale mniej lub bardziej świadomie dosyć wiernie odzwierciedlił założenia stosunku RFN do wydarzeń w Polsce.

Podsumowując, można stwierdzić, że postulaty niemieckie ogólnie nie różniły się znacznie od żądań wysuwanych pod adresem Jaruzelskiego przez inne państwa Zachodu, a nawet USA. Wszystkie te państwa zgadzały się co do wymogu wycofania stanu wojennego, podjęcia dialogu z Kościołem i opozycją oraz zwolnienia internowanych i powrotu na drogę reform. Inna była forma przekazywania tych żądań, akcentowanie problemów i pomysły na to, jak reagować na rozwój wydarzeń. To właśnie w tym węższym zakresie można w uproszczeniu wyróżnić trzy linie dyplomatyczne.

Jedną z głównych cech linii niemieckiej było niezaprzestanie kontaktów politycznych i dyplomatycznych z nowym polskim reżimem. Jak wspomniano, już 30 grudnia 1981 r. do Bonn z dwudniową wizytą przyjechał wicepremier Mieczysław Rakowski, zaproszony przez szefa MSZ Hansa-Dietricha Genschera. Był to ewenement w skali całego świata zachodniego; podobną politykę wśród krajów kapitalistycznych stosowała jedynie Grecja. W rozmowie w cztery oczy z Genscherem polski gość przekonywał, że polskie władze rozważają możliwość cofnięcia uregulowań stanu wojennego, ale nie obiecywał nic konkretnego. W relacji rzecznika bońskiego MSZ niemiecki polityk „bardzo poważnie” oczekiwał jak najszybszego podjęcia dialogu z Kościołem i społeczeństwem, zwolnienia internowanych i odejścia od rozwiązań stanu wojennego1052. Wyraził też zdziwienie i zatroskanie zaistniałą sytuacją oraz podkreślał wagę szybkiego sygnału ze strony nowych polskich władz1053. W jego wypowiedzi nie padło słowo „solidarność”.

Rakowski rozmawiał również z Hansem-Jürgenem Wischnewskim, któremu szczegółowo wyjaśnił, podobnie jak na spotkaniu z Genscherem, ostatnie posunięcia władz polskich, kreśląc w ciemnych barwach obraz dotychczasowej działalności opozycji. Ponadto przekonywał, że internowania różniły się od aresztowań. Wischnewski powtórzył natomiast żądania Bonn wobec Polski1054. Choć z punktu widzenia wizerunku wizyta polskiego polityka szkodziła RFN i wywoływała krytykę ze strony sojuszników, to jednak stanowiła ona pierwszą sposobność do bezpośredniego spotkania obu stron i zaprezentowania swoich stanowisk, co było przydatne dla całego Zachodu.

Niektórzy z posłów SPD bezpośrednio po 13 grudnia jeździli indywidualnie do Polski; ich wizyty miały charakter prywatny czy też nieoficjalny. Niektóre z tych misji zyskiwały duże znaczenie. Wpływowy działacz SPD Karsten D. Voigt wspomina: „po wprowadzeniu stanu wojennego – ale jeszcze przed ostatecznym wprowadzeniem ograniczeń w podróżowaniu – na życzenie [Herberta] Wehnera i [Willy’ego] Brandta przybyłem samolotem do Warszawy z niejawną misją. Spotkałem się m.in. z przedstawicielami władz, Sztabu Generalnego, a także z biskupem [Bronisławem] Dąbrowskim. Następnie wróciłem do Berlina pociągiem (samoloty już przestały latać), a z Berlina poleciałem do Bonn. Tam poinformowałem Wehnera o przebiegu rozmów. Potem udałem się do Waszyngtonu, gdzie w Departamencie Stanu informowałem o swoich spotkaniach w Warszawie”1055. Misja odbyła się w dniach 12–15 lutego na zaproszenie Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Polityk rozmawiał m.in. z Józefem Czyrkiem i Tadeuszem Olechowskim. W sprawozdaniu z podróży zwracał szczególną uwagę na fatalny stan polskiej gospodarki1056. Stany Zjednoczone stosujące pełną blokadę dyplomatyczną musiały uznać te informacje za cenne, mimo że nie pochwalały przecież łamania bojkotu.

Wspomniany przez Voigta Herbert Wehner, przewodniczący frakcji parlamentarnej SPD w Bundestagu, przybył do Warszawy 19 lutego 1982 r. z trzydniową nieoficjalną wizytą (wraz z Eugenem Selbmannem i Gretą Burmester)1057. Kilka dni wcześniej prywatną podróż do Polski odbyli dwaj parlamentarzyści z neutralnej Austrii (rozmawiali m.in. z Czyrkiem)1058. Chociaż Wehner w rozmowie z gen. Jaruzelskim próbował wybadać możliwość przywrócenia dialogu z „Solidarnością” i Wałęsą, to jego wizyta – głównie na skutek cynicznych manipulacji władz polskich – wzbudziła duże kontrowersje i sprzeciw chadeckiej opozycji, oskarżającej ekipę Schmidta o popieranie wojskowego reżimu w Polsce. Wehner, pod wrażeniem upadku polskiej gospodarki, podkreślanym przez polskich gospodarzy, był jednym z pierwszych polityków zachodnich, który publicznie nazwał stan wojenny „mniejszym złem”1059.

W tym czasie nad Wisłą gościł także przedstawiciel koncernu Kruppa; prowadził on rozmowy dotyczące możliwości współpracy gospodarczej1060. Na początku maja Polskę odwiedzili posłowie SPD Walter Polkehn i Volker Neumann1061. Z kolei w czerwcu 1982 r. Ernst Walthemate udał się do Gdańska, gdzie spotkał się z przedstawicielami władz miejskich1062. Na początku lipca z trzydniową wizytą w Polsce przebywali posłowie SPD Helmuth Becker i Hans-Jürgen Junghans, którzy za cel stawiali sobie poprawę relacji z PZPR – świetnie oddawało to ówczesne nastawienie socjaldemokratów1063. Pod koniec miesiąca na zaproszenie SD do Warszawy zawitał ówczesny sekretarz generalny FDP Günther Verheugen1064. Na tle tych wizyt dochodziło do sporów socjaldemokratów z chadecją, a nawet niesnasek między niemieckimi socjalistami a francuską i włoską PS1065.

Udawano się również z wizytami do RFN: tuż po majowych strajkach do RFN przybył przewodniczący Centralnego Komitetu SD Edward Kowalczyk, zaproszony jeszcze w marcu 1981 r. przez goszczącego wtedy w Polsce Genschera. Podróż wywołała ograniczoną krytykę ze strony innych państw zachodnich1066. Spotkanie odbywało się w ramach kontaktów partyjnych między FDP a SD, ale polski polityk widział się również m.in. z kanclerskim ministrem Hansem-Jürgenem Wischnewskim. Podczas rozmów niemieccy gospodarze wyrażali ostrożne opinie, że wszystkie siły polityczne w Polsce powinny współpracować. Genscher zapewniał zarazem o woli zacieśniania kontaktów między FDP a SD1067. Kowalczyk podkreślał problemy gospodarcze Polski i sondował możliwości umorzenia części polskich długów1068.

Warto dla równowagi dodać, że niektórzy politycy spotykali się też z emigracyjnymi działaczami „Solidarności”: pierwszym ważnym politykiem SPD, który to uczynił, był Johannes Rau, którego 16 lutego odwiedziła w Düsseldorfie grupa polskich działaczy opozycyjnych1069. Kontakty te nie miały charakteru oficjalnego.

Brak pełnej realizacji bojkotu dyplomatycznego odróżniał stanowisko zachodnioniemieckie nie tylko od stanowczej linii amerykańskiej, ale także od mniej zdecydowanej orientacji francuskiej. Helmut Schmidt podsumowywał bez ogródek, że „pewne kręgi” amerykańskie chciałyby przeprowadzić „krucjatę”, a „tylko wariaci ze skrajnej prawicy sądzili, że Zachód powinien lub mógłby w jakikolwiek sposób interweniować”1070. W oficjalnych wypowiedziach stroniono od tak kontrowersyjnych opinii i starano się ogólnikowo wyrażać troskę o rozwój sytuacji w Polsce. Po parlamentarnej debacie z 14 stycznia i wspólnych oświadczeniach na forum NATO i EWG w retoryce kanclerza dało się zauważyć pewne zaostrzenie, np. 26 stycznia Helmut Schmidt wyraził chęć prowadzenia rozmów między Wschodem a Zachodem mimo „polskiego kryzysu”. Wymienił zarazem znany katalog żądań wobec reżimu gen. Jaruzelskiego1071. 30 stycznia, w oświadczeniu z okazji amerykańskiej akcji Dnia Solidarności zapewniał, że Niemcy „całym sercem stoją po stronie polskich robotników w ich dążeniach do praworządności i demokracji”, a uciskanie wolności w Polsce stanowi „poważne moralne wyzwanie dla całego świata”. Podkreślał, że Polacy sami muszą znaleźć swoją „drogę ku przyszłości”, i przestrzegał ZSRR przed inspirowaniem tej drogi1072. Akcje z okazji dnia „Let Poland be Poland” odnotowano w ponad stu niemieckich miejscowościach, ale prasa zauważała dość niską frekwencję1073.

30 stycznia kanclerz wysłał też do DGB telegram, w którym przekonywał o swoim zaangażowaniu po stronie „Solidarności”, wspominał o robotnikach, którzy zginęli i zostali uwięzieni, oraz zaznaczył akcje pomocowe dla Polaków. Dodał, że polskie władze muszą podjąć dialog z wolnymi związkami zawodowymi1074. Jak widać, w zależności od okoliczności i adresatów bońska dyplomacja zmieniała ton. 17 lutego w wywiadzie dla brytyjskiego „Guardian” Schmidt wyraził obawę przed zagrożeniem „restalinizacją Polski”1075. Trzy dni później Genscher, opowiadając się za potrzebą kontynuowania obrad KBWE w Madrycie mimo wypadków w PRL, mówił o swojej wielkiej trosce o los Polski i zaapelował do ZSRR i polskiego rządu o powrót na drogę reform i odnowy1076.

Za tymi nieco odważniejszymi wezwaniami nie szły żadne konkretne posunięcia ani modyfikacje bońskiej Ostpolitik, pomimo wysiłków na rzecz uwolnienia niektórych internowanych, podejmowanych przez niemieckiego ambasadora Georga Negwera w Warszawie1077, a także – w ograniczonym zakresie – goszczących w Polsce niemieckich polityków, o których była już mowa1078. W ciągu 1982 r. najważniejsi politycy SPD wciąż zachowywali dużą powściągliwość. Ich idée fixe stanowiła niezmiennie polityka odprężenia z lat siedemdziesiątych, mająca dowodzić wyższości dyplomacji RFN, nastawionej na unikanie przemocy i siły1079. Kierownictwo socjalistów nie namawiało zatem do organizowania protestów i demonstracji; nie chciało też wskazywać na radziecką rolę w wydarzeniach1080. To nastawienie krytykowała prasa amerykańska, a nawet francuska1081. W materiałach SPD zachowała się np. lista zamierzeń polskiego rządu (datowana na czerwiec 1982 r.), której nie opatrzono żadnym komentarzem. Na liście znalazło się postanowienie dążenia w ciągu tego roku do pluralistycznej koalicji, wzmocnienia dialogu z Kościołem, lokalnej i regionalnej demokratyzacji, przeprowadzenia reform gospodarczych i przeciwdziałania sankcjom narzuconym przez Zachód1082. Czy socjaliści bezkrytycznie przyjmowali zapewnienia nowych władz wojskowych PRL?

Ostrzejsze wypowiedzi formułowali w pierwszych miesiącach 1982 r. politycy opozycji, którzy mówili o „brutalnych metodach terroru” oraz blokowaniu przez Moskwę wszelkich prób reform w Europie Wschodniej1083, a także nawoływali Zachód do pomocy humanitarnej dla Polski1084. Podejmowali też niekiedy proceduralne inicjatywy, które – wobec braku szans realizacji – stanowiły tylko bezpieczne manifestacje sympatii dla „Solidarności”. W lutym chadecki prezydent landu Nadrenia-Palatynat, Bernhard Vogel (jego brat Hans-Jochen był jednym z liderów SPD), wezwał polski rząd do uwolnienia Lecha Wałęsy i odejścia od rozwiązań stanu wojennego1085. Z kolei 30 marca grupa posłów opozycji zgłosiła na obradach Bundestagu wniosek domagający się uwolnienia lidera „Solidarności” i innych internowanych1086. Nie miał on żadnej mocy prawnej.

Formą rekompensaty za brak zaangażowania na szczeblu oficjalnym stały się posunięcia rządu służące ułatwieniu przesyłania pomocy humanitarnej do Polski1087. Najbardziej spektakularnym działaniem w tym zakresie było okresowe zniesienie opłat pocztowych za paczki żywnościowe i ubraniowe wysyłane do Polski. Decyzja Bundestagu w tej sprawie weszła w życie 8 lutego 1982 r.; obowiązywała do 30 czerwca. W tym czasie Niemiecka Poczta Federalna straciła około 77 mln marek planowanych przychodów, ale pieniądze te zostały przekazane poczcie przez niemiecki MSZ z budżetu państwa. Akcja przyczyniła się do znacznego wzrostu liczby przesyłek: przez te pięć miesięcy do Polski wysłano ich ponad 4,3 mln (listów, przekazów pieniężnych i paczek żywnościowych)1088. Po jesiennym kryzysie rządowym nowa, centroprawicowa koalicja CDU/CSU–FDP powtórzyła tę akcję w okresie przedświątecznym – listopadzie i grudniu 1982 r. (już w czerwcu chadecy domagali się przedłużenia inicjatywy do końca roku1089). Wysłano wtedy mniej więcej tyle samo przesyłek co kilka miesięcy wcześniej1090. W ogólnej liczbie przekazów z 1982 r. znalazło się w sumie około 2 mln paczek z ubraniami i żywnością1091. Z kolei za pośrednictwem niemieckiej Caritas skierowano w tym czasie za Odrę prawie 23 tys. ton produktów (z Austrii około 6,5 tys., ze Szwajcarii – ponad 3 tys.)1092. Helmut Kohl oszacował ogólną wartość niemieckiej pomocy dla Polaków na 300 mln marek1093. Zdaniem Dietera Bingena, niemiecka pomoc humanitarna dla Polski osiągnęła wśród państw Europy Zachodniej największe rozmiary. Pozostaje też faktem, że dzięki takim inicjatywom w latach osiemdziesiątych RFN coraz wyraźniej kojarzyła się Polakom z pożądanym dobrobytem i kulturą zachodnią niż z wojennym agresorem1094. Georg Negwer przypomina zarazem, że masowe akcje społecznego wsparcia dla Polaków były organizowane spontanicznie, niejako wbrew oficjalnym stosunkom bilateralnym, które układały się nie najlepiej1095.

Ciekawe, że stosunek do „Solidarności” i stanu wojennego tak bardzo oddzielił niezwykle aktywne w niesieniu pomocy Polakom społeczeństwo niemieckie od nieco makiawelicznej polityki władz. Być może to właśnie ta rosnąca przepaść była jednym z czynników kryzysu rządowego, który wstrząsał koalicją od pierwszych miesięcy 1982 r. Warto dla równowagi dodać, że akcji paczkowej towarzyszyło zaangażowanie niektórych parlamentarzystów (głównie opozycyjnych) w niepolityczne inicjatywy prosolidarnościowe, np. Komitet „Solidarność z Polskim Narodem”, który powstał na początku lutego z udziałem członków CDU i chadeckiej młodzieżówki1096. Czasami osobiście włączali się też w akcje charytatywne (m.in. poseł SPD Eugen Selbmann)1097. Ponadto Prezydium SPD namawiało członków partii, aby uczestniczyli w przygotowaniach obchodów Dnia Solidarności organizowanego przez Amerykanów1098.

W połowie lutego rząd federalny uchwalił listę protokolarnych i dyplomatycznych restrykcji względem ZSRR i NATO, realizując tym samym postanowienia NATO z 11 stycznia. Uczynił to jednak niechętnie i bez przekonania1099. „Kto jako Niemiec chciał dojść do porozumienia z Polską, musiał zawierać układy z faktycznym rządem w Warszawie – czy to był Gomułka, Gierek […] czy Jaruzelski. Każda zachodnioniemiecka próba skłócenia polskiego narodu z jego rządem, kierowania uprzejmych słów do pierwszego, a odmawiania pomocy drugiemu, musiała zakończyć się fiaskiem […]. Dlatego dla Genschera i dla mnie nie wchodziło w ogóle w rachubę pozwolenie Waszyngtonowi na zepchnięcie Republiki Federalnej na prowokującą pozycję wymierzoną przeciwko Warszawie” – wspominał Helmut Schmidt1100. Cytat ten pokazuje sposób myślenia ówczesnego kanclerza i jego krytyczny stosunek do USA.

Stłumienie demonstracji zorganizowanych w dniach 1–3 maja 1982 r. w rządzącej SPD przyjęto z „konsternacją i troską”, choć zarazem wyrażano zadowolenie ze zwolnienia części internowanych. Poza tradycyjnym wezwaniem do zniesienia stanu wojennego, uwolnienia więźniów politycznych i przystąpienia do rozmów ze wszystkimi ważnymi siłami społecznymi nie podjęto żadnych kroków1101. W retorykę tę wpisał się rząd, w którego imieniu rzecznik Klaus Bölling nawoływał 5 maja do dialogu1102. Oficjalnych reakcji władz nie wywołała przeprowadzona pod koniec miesiąca akcja milicji, w wyniku której warszawskim korespondentom stacji ARD skonfiskowano materiały filmowe1103. Z kolei częściową amnestię zapowiadaną latem 1982 r. przyjęto w RFN z aprobatą, ale też z zastrzeżeniami – tak, jak uczyniły to pozostałe państwa zachodnie. Kanclerz Schmidt w wywiadzie dla prasy udzielonym w czasie jego wizyty w USA w czerwcu stwierdził, że będzie to krok w dobrym kierunku, lecz niewystarczający. Podkreślił ponadto głęboki kryzys polskiej gospodarki, który – jego zdaniem – był największym polskim problemem. „Nawet demokracja nie mogłaby dobrze funkcjonować przy tak znacznym spadku wydolności ekonomicznej” – przekonywał1104. Zarazem w ramach NATO Bonn nieco łaskawiej niż pozostałe najważniejsze państwa oceniało posunięcia liberalizacyjne z lipca1105.

Warto jednak zaznaczyć, że w tym czasie na forum Bundestagu wyraźniej manifestowano poparcie dla „Solidarności”. Podczas obrad 16 lipca, na których poruszono m.in. problematykę polską, politycy trzech największych partii domagali się, by parlament wezwał rząd do sformułowania żądania uwolnienia Wałęsy („symbolu wolnościowych dążeń polskiego ludu”) i innych internowanych. Wyrażano przy tym solidarność z Polakami1106. Strona polska podkreślała, że była to trzecia w ciągu pół roku „antypolska rezolucja” niemieckiego parlamentu1107. Podobne oświadczenie złożyła Komisja Spraw Zagranicznych Bundestagu 8 września1108. To właśnie na tym forum dawało się najłatwiej dostrzec stosunkowe zaostrzenie retoryki, co zapewne wynikało z narastającego kryzysu w koalicji rządowej.

W reakcji na rzeczywiście przeprowadzoną częściową amnestię z 21 lipca rzecznik rządu Lothar Rühl określił ją tego samego dnia – podobnie jak w innych państwach NATO – jako krok w dobrym kierunku, podkreślając przy tym, że wiarygodność posunięć polskiego rządu musiała być zweryfikowana przez Bonn w ramach współpracy z partnerami z EWG i NATO1109. Więcej entuzjazmu wykazał specjalista od polityki zagranicznej SPD Karsten Voigt, który dzień później mówił o „bardzo interesującej” decyzji gen. Jaruzelskiego. Realistycznie (albo defetystycznie) oceniał, że na razie nie należało liczyć na więcej i trzeba było uzbroić się w cierpliwość: „jeśli ktoś oczekiwał na więcej, wierzy w iluzje”. Deklarował przy tym intensyfikację nacisków na sojuszników, by odeszli od restrykcji wobec PRL1110. Günther Verheugen, świeżo po wizycie w Warszawie, zbyt optymistycznie dodawał, że do końca roku można się było spodziewać zniesienia stanu wojennego. Zarazem uznawał, że przywrócenie „Solidarności” „w starej formule” jest nierealne1111. Opinię tę uzasadniało stłumienie przez siły milicji i SB demonstracji pod koniec sierpnia 1982 r., skrytykowane przez Bonn – rzecznik rządu Klaus Bölling podkreślał, że podczas pacyfikacji były ofiary śmiertelne. Ograniczono się jednak tylko do ponownego wezwania do dialogu. Ostrzej wypowiadała się opozycja, która nawoływała do dalszych restrykcji kredytowych wobec PRL1112.

Rządząca SPD pochwaliła za to na początku września apel arcybiskupa Józefa Glempa o uwolnienie Lecha Wałęsy, stopniowe wznowienie ruchu związkowego, przygotowanie amnestii i określenie daty przyjazdu papieża do Polski. Socjaldemokraci wyrażali zarazem swoje zatroskanie rozwojem sytuacji w Polsce, który nie szedł – ich zdaniem – w dobrym kierunku1113.

Na fali pogłębiającego się kryzysu politycznego 1 października kanclerz Schmidt, od niedawna stojący na czele już tylko mniejszościowego rządu, w wyniku przegłosowanego wotum nieufności został zmuszony do rezygnacji. W pożegnalnym przemówieniu przekonywał, że „niemiecka polityka zagraniczna musi nadal pogłębiać porozumienie z sąsiadami na Wschodzie”. Nawoływał też do przestrzegania jej ciągłości. Przy oklaskach posłów SPD i części FDP podkreślał, że krytyka stanu wojennego nie miała wpływu na utrzymanie woli porozumienia z polskim narodem1114. Były to dość ogólnikowe sformułowania. Tak oto kończyła się era socjalistycznej Ostpolitik, którą „Solidarność” faktycznie pogrążyła.

Chadecja, przejmując władzę, nie wypracowała przejrzystej polityki względem Polski. Wprawdzie bardziej jednoznacznie popierała „Solidarność” (zauważały to polskie i niemieckie media1115), ale właściwie nie miała pogłębionych relacji z polską opozycją1116. CDU i CSU musiały dopiero rozwinąć politykę na tej płaszczyźnie, jak również w szerszej perspektywie stosunków niemiecko-polskich, których architektem przez kilkanaście ostatnich lat pozostawała socjaldemokracja. Na początek nowy rząd Helmuta Kohla (z Genscherem jako szefem MSZ – symbolem kontynuacji polityki zagranicznej) stosował w sprawach polskich bardziej stanowczą retorykę – np. dość krytycznie komentował zdelegalizowanie „Solidarności”. W niemieckiej prasie pojawiły się w związku z tym głosy, że nowa koalicja chadecko-liberalna może zaostrzyć kurs względem PRL1117, choć w swym przemówieniu inaugurującym rządy kanclerskie, wygłoszonym 13 października, Kohl zapowiadał utrzymanie polityki wschodniej poprzedniej ekipy1118. Podkreślał jednak, że proces wzajemnego porozumienia między obydwoma państwami zależał od wdrażania przez Polskę reform i przestrzegania praw człowieka (czyli uwolnienia więźniów politycznych). Domagał się wycofania uregulowań stanu wojennego, kontynuowania zmian gospodarczych i zgody na prowadzenie działań przez opozycję. Mówił o „przygnębiającej sytuacji wewnętrznej w Polsce”, która – podobnie jak obecność wojsk radzieckich w Afganistanie – była przyczyną pogorszenia stosunków radziecko-niemieckich. Co jednak charakterystyczne, kanclerz stwierdził, że rząd niemiecki „chce postępować drogą prozumienia z narodem polskim”, ale nie wymienił z nazwy „Solidarności”1119.

Dieter Korger nazywa to przemówienie „ambiwalentnym”1120. Krzysztof Malinowski ripostuje, że dla centroprawicowej koalicji „Solidarność” miała „wysoką wartość” jako czynnik demokratyzacji i programu reform w PRL1121. Dieter Bingen przekonuje natomiast, że Kohl kontynuował kurs socjaldemokratów, ale „z nowymi akcentami”1122. To przeakcentowanie miało polegać na tym, że priorytetem zachodnioniemieckiej polityki zagranicznej stała się nie tylko niemiecka jedność, lecz także sojusz z USA i budowanie struktur europejskich. Niemniej w sferze Ostpolitik nadal najważniejsze były stosunki z NRD i ZSRR, którym sprawa polskiej opozycji musiała ustępować1123. Mieczysław Tomala pisze o bardziej krytycznym od poprzedników nastawieniu chadeków do sytuacji w Polsce, co wpłynęło na okresowe ochłodzenie i tak nie najlepszych stosunków bilateralnych1124. Opinię tę podziela Hans-Adolf Jacobsen1125.

Jest faktem, że rząd zajął bardziej proamerykańską postawę i częściej niż poprzednia ekipa negatywnie wypowiadał się o sytuacji w Polsce, co kazało stronie polskiej sceptycznie patrzeć na możliwość porozumienia z chadekami1126. Nowe władze niemieckie skrytykowały władze PRL po zdelegalizowaniu „Solidarności” 8 października. Hans-Dietrich Genscher wyraził swoje „gorzkie rozczarowanie” i nazwał decyzję gen. Jaruzelskiego „poważnym wykroczeniem przeciwko Aktowi końcowemu z Helsinek”. Stała ona w sprzeczności z zapewnieniami reżimu o woli kontynuowania reform i szkodziła zaufaniu społecznemu, a przez to nie służyła międzynarodowej polityce bezpieczeństwa i współpracy1127. 12 października Norbert Blüm, nowy chadecki minister pracy, uznał to posunięcie za „krzykliwą niesprawiedliwość” i dowód na to, że „Akt końcowy z Helsinek jest dla komunistów tylko papierem”. „Siła oręża – kontynuował – może gnębić pragnienie wolności i niezależności, ale nie może go złamać. Polski rząd powinien wiedzieć: wolne związki zawodowe na świecie nie zapomną o Lechu Wałęsie i jego kolegach”. Domagał się zarazem uwolnienia wszystkich internowanych1128. Opozycyjni teraz socjaliści również deklarowali swą dużą troskę o rozwój wypadków w PRL1129. W odpowiedzi polska ambasada w Bonn wydała specjalne oświadczenie, w którym groteskowo pisała o odnowie ruchu związkowego1130.

W czasie debaty parlamentarnej pod koniec października sekretarz stanu w MSZ Jürgen Möllemann stwierdził, że władze zachodnioniemieckie są niezadowolone z powodu utrzymywania się stanu wojennego i nieustannie żądają jego zniesienia, uwolnienia internowanych i cofnięcia delegalizacji „Solidarności”. Obiecał, że RFN podejmie kwestię polską na kolejnej sesji KBWE w Madrycie, rozpoczynającej się 9 listopada. Na zakończenie Möllemann w łagodniejszym tonie oznajmił, że delegalizacja „Solidarności” oznaczała przeszkodę we współpracy między Bonn a Warszawą1131. Zapewnienia tego typu nie przekładały się jednak na konkretne działania.

Już w listopadzie 1982 r. Kohl udał się do Waszyngtonu, gdzie wraz z Reaganem potwierdził tezę o współodpowiedzialności ZSRR za sytuację w Polsce1132. Mimo tych wszystkich posunięć znaczną przesadą jest stwierdzenie Mateusza Wilińskiego, że „objęcie urzędu kanclerza przez Helmuta Kohla w sposób oczywisty pociągnęło za sobą zmianę polityki zagranicznej, zwłaszcza polityki wschodniej”1133. Poufnie Bonn informowało zresztą sojuszników, że nie zamierza wzorem Amerykanów zaostrzać swego stanowiska względem PRL1134. Należy jednak pamiętać, że wygrana chadecji oznaczała ożywienie kwestii mniejszości niemieckiej i granicy – socjaliści skupiali się na tym w mniejszym stopniu. Co więcej, do tej pory chadecy ostro krytykowali układ z 1970 r. Teraz Kohl w swym wystąpieniu 13 października obiecał go przestrzegać zgodnie z podstawową regułą dyplomatyczną, wedle której pacta sunt servanda1135. Od tego czasu władze polskie stale żądały potwierdzenia tej obietnicy, nieufnie traktując intencje rządzących chadeków. Ochłodzenie relacji między RFN a PRL w wyniku przetasowań politycznych w Niemczech (wskazuje na to większość wymienionych badaczy analizujących to zagadnienie) nie musiało mieć zatem wymiaru solidarnościowego.

Niemal wszyscy politycy niemieccy z aprobatą przyjęli zwolnienie Lecha Wałęsy z interowania w listopadzie 1982 r. W kręgach SPD decyzję tę oceniano jako wyraz determinacji władz polskich w wyprowadzaniu kraju z kryzysu i przeciwdziałaniu próbom eskalacji napięcia podejmowanym przez opozycję1136. Czy takie głosy rzeczywiście się pojawiały, czy też w raportach wywiadu, w których przytaczano te informacje, koloryzowano rzeczywistość dla czytającego je Wojciecha Jaruzelskiego? Prawdziwa wydaje się zawarta w cytowanym raporcie z 16 stycznia 1982 r. teza, że obiektywnie między polityką zachodnioniemiecką a polską istniały zbieżności, więc takie reakcje polityków mogły rzeczywiście występować. Na pewno ostrożniej zwolnienie Wałęsy oceniali politycy rządzącej chadecji i FDP. Hermann Schäfer, rzecznik frakcji parlamentarnej liberałów, z przekąsem określił decyzję polskich władz jako „wreszcie jakiś ludzki odruch”. Wszystkie partie Bundestagu we wspólnym oświadczeniu domagały się przy tym uwolnienia pozostałych internowanych, zwłaszcza chorego Jana Józefa Lipskiego, którego ponownie aresztowano we wrześniu1137. Podobne oświadczenie wydali chadecy i liberałowie na posiedzeniu Bundestagu 25 listopada – tym razem przy sprzeciwie SPD, uważającej rezolucję rządu w sprawie uwolnienia wszystkich internowanych, której domagano się w oświadczeniu poselskim, za niepotrzebną i szkodliwą1138.

W polityce rządu Kohla sytuacja w PRL wyraźnie jednak zeszła na drugi plan w porównaniu z początkiem roku. Podczas debaty parlamentarnej na temat polityki zagranicznej w dniach 25–26 listopada 1982 r. sprawy polskie potraktowano jako drugorzędne1139. Niewielkim echem politycznym odbiła się rocznica wprowadzenia stanu wojennego. Na łamach biuletynu CDU „Deutschland Union Dienst” wiceprzewodniczący frakcji parlamentarnej chadeków Volker Rühe pisał, że od polskiego rządu nie oczekiwano kosmetycznych zmian, tylko rzeczywistych kroków liberalizacyjnych, w tym przywrócenia „Solidarności”. Przekonywał, że nie tylko Warszawa, lecz także Moskwa muszą przyznać, iż wydarzenia w Polsce wpływają na kształt stosunków Wschód–Zachód1140. Niemniej rząd oficjalnie wyraził swoje zadowolenie z powodu zapowiedzi zawieszenia stanu wojennego, a także nadzieję, że decyzja ta będzie oznaczać podjęcie dialogu ze wszystkimi grupami społecznymi (nie padła nazwa „Solidarność”) i doprowadzi do narodowego konsensusu. Nadal domagano się uwolnienia wszystkich internowanych i prawa robotników do posiadania własnego związku zawodowego (i znów zabrakło słowa „solidarność”)1141. Trudno było o euforię: w wewnętrznych analizach stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO podkreślano, że formułę zawieszenia należało dokładnie przeanalizować, aby ustalić, czy stanowi ona zmianę jakościową, czy tylko kosmetykę. W razie stwierdzenia jednak rzeczywistych przemian nie wykluczano podjęcia dyskusji na temat działań liberalizacyjnych: rozmów w sprawie rozłożenia polskich długów, zniesienia obostrzeń gospodarczych, rezygnacji z blokowania polskich starań o członkostwo w MFW, pomocy dla polskich przedsiębiorstw i rolnictwa indywidualnego, złagodzenia stanowiska na forum KBWE w Madrycie, odejścia od bojkotu dyplomatycznego itp.1142

Czy pewne złagodzenie retoryki było związane z uspokojeniem na wewnętrznej scenie politycznej i ugruntowaniem się władzy nowej koalicji? Brak bezspornych dowodów w tej kwestii. W każdym razie niezbyt ostre reakcje wywołało też chwilowe uwięzienie Wałęsy 16 grudnia: rzecznik rządu Jürgen Sudhoff oświadczył tylko, że kanclerz liczy na niezwłoczne uwolnienie lidera „Solidarności”. Poprzez rzecznika Kohl wyrażał też swą nadzwyczajną troskę i zwracał uwagę na „powrót do dawnych praktyk”1143.

W styczniu 1983 r. polskie MSZ stwierdziło, że nowy rząd Kohla wciąż „nie ma rozwiniętej koncepcji rozwoju stosunków z k[rajami] s[ocjalistycznymi]”, a „Polska brana jest pod uwagę tylko w ogólnym kontekście”. Po zawieszeniu stanu wojennego strona niemiecka nie przejawiała woli pełnej normalizacji kontaktów. Tematem numer jeden w RFN stała się zresztą kampania przed wyborami przewidzianymi na początek marca 1983 r.1144 Bez echa przeszła styczniowa wizyta w Bonn zastępcy przewodniczącego Rady Państwa Tadeusza Młyńczaka (z SD)1145. W niemieckiej kampanii wyborczej wątki polskie pojawiały się na drugim planie, np. w lutym kilkunastu deputowanych i działaczy SPD podpisało protest przeciwko uwięzieniu Edmunda Bałuki1146; w tym samym miesiącu Kohl chwalił z kolei Niemców za bezprecedensową pomoc humanitarną dla Polaków1147. Za tę pomoc gorąco dziękował Lech Wałęsa, politykę wschodnią chadeków ostro krytykowały zaś reżimowe media1148. Kilka tygodni później frakcja Zielonych w Bundestagu wypowiedziała się przeciw politycznemu uciskowi w Polsce i zażądała powszechnej amnestii1149. Niemniej ugrupowanie to przez całą dekadę nie wykształciło koherentnej polityki zagranicznej względem Polski1150. Zbyt przesadna jest zatem teza Elisabeth Weber, że „Zieloni stanowili w latach osiemdziesiątych jedyną siłę polityczną w RFN, której polskim partnerem w negocjacjach byli w istocie rzeczy aktywiści podziemnej »Solidarności«”1151.

Trzeba zauważyć, że po marcowej wygranej chadecja, zmuszona do ponownego sojuszu z FDP, bardziej niż w październiku solidaryzowała się (na płaszczyźnie nieoficjalnej) z polską opozycją, np. domagała się zwolnienia z aresztów działaczy „Solidarności”, których – w przeciwieństwie do socjalistów (m.in. nie wspominali o Wałęsie) – wymieniano z nazwiska1152. Polska ambasada pisała w tym czasie o prowadzeniu przez RFN powszechnej kampanii dyskredytowania Polski na arenie międzynarodowej. Miała ona polegać na akcentowaniu łamania praw człowieka w PRL1153.

To przewartościowanie zaczęło przynosić wyniki. W czerwcu 1983 r. doszło do pierwszych tajnych bezpośrednich kontaktów chadecji z „Solidarnością” – rzecz nie do pomyślenia dla SPD. W tym czasie pod pozorem podróży naukowej do RFN przybył bliski współpracownik Tadeusza Mazowieckiego, Artur Hajnicz. Celem wizyty było przedstawienie władzom federalnym poglądów opozycji na stosunki z Niemcami. Po przełamaniu nieufności (dokładnie sprawdzano list żelazny, który dla Hajnicza wystawiła podziemna „Solidarność”) 30 czerwca doszło do rozmowy polskiego gościa z ministrem stanu Aloisem Mertesem. Hajnicz poinformował rozmówcę, że „Solidarność” była gotowa przychylnie spoglądać na zjednoczenie Niemiec, ale pod warunkiem ostatecznego uznania granicy na Odrze i Nysie. Pozostawiała RFN również wolną rękę w sprawie restrykcji gospodarczych (kredyty). To najprawdopodobniej Mertes zachęcił samego Kohla do spotkania z Hajniczem. Zorganizowano je bardzo szybko. Polak powtórzył tezy przedstawione Mertesowi. Warto dodać, że niedługo potem, w lipcu 1983 r., kanclerz pojechał do Moskwy, gdzie m.in. podkreślił prawo narodu niemieckiego do samookreślenia i jedności państwowej1154.

Wyraźna, choć niecałkowita wygrana chadecji oznaczała dalszy zwrot na prawo w polityce niemieckiej i zbliżenie do USA. Przewartościowania te nie prowadziły jednak do istotnej modyfikacji polityki wschodniej. Exposé Kohla wygłoszone 4 maja oceniono w Polsce jako wyważone i świadczące o przewadze umiarkowanych tendencji w CDU1155. Niewiele oficjalnych reakcji wywołało stłumienie w Polsce strajków na początku maja 1983 r. Protestowali tylko pojedynczy posłowie, np. Otto Zink z CDU przekonywał, że dopóki reżim będzie lekceważył prawa robotników i ich rodzin, dopóty „normalizacja stosunków z zachodnimi rządami i związkami zawodowymi nie będzie możliwa1156.

Po zwycięstwie chadeków powróciły stare, tradycyjne problemy międzypaństwowe, sięgające czasów wojny – w końcu stycznia 1983 r. nad Wisłą głośnym echem odbiła się wypowiedź ministra spraw wewnętrznych Friedricha Zimmermanna, który na zjeździe Związku Wypędzonych w Monachium wspomniał o „terenach położonych na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej” jako jednym z problemów niemieckich. Zimmermann należał do tzw. frakcji stalowych hełmów: prawego skrzydła chadeków, szukającego poparcia w środowiskach ziomkowskich1157. Opinię tę poparł rzecznik prasowy rządu Kohla. Wypowiedzi obu polityków wywołały olbrzymie oburzenie nie tylko władz PRL (protesty formułowało m.in. MSZ1158), lecz także emigracyjnego rządu RP1159. Ponadto pod koniec lutego szef Związku Wypędzonych Herbert Czaja krytykował komunistyczną dyktaturę za złe traktowanie mniejszości niemieckiej1160. Czaja i Zimmermann stali się od tej pory głównymi antybohaterami propagandy peerelowskiej.

Na płaszczyźnie zjawisk bardziej koniunkturalnych dużym problemem dla Niemiec była pokaźna liczba wniosków o azyl składanych przez polskich obywateli po 13 grudnia 1981 r. – w maju 1983 r. szacowano je na ponad 7 tys.1161 Źródłem irytacji strony polskiej stało się z kolei zaangażowanie niektórych drugorzędnych polityków (głównie z SPD) w sprawę Edmunda Bałuki, choć liderzy socjalistów starali się ograniczać taką aktywność1162.

W maju 1983 r., nie zważając na bojkot dyplomatyczny, do Polski przybył ważny polityk SPD Hans Koschnick. Nie spotkał się z gen. Jaruzelskim, ale za to rozmawiał m.in. z Józefem Czyrkiem o zacieśnianiu kontaktów między SPD a PZPR. Polscy rozmówcy poinformowali gościa, że 22 lipca władze zamierzały odstąpić od stanu wojennego, a także od jego „skutków” (czyli internowań). Co ciekawe, polscy gospodarze nie rozwijali wątku wystąpienia Zimmermanna, choć temat ten poruszono. Zdumienie Koschnicka wywołał zaobserwowany przez niego koncyliacyjny stosunek opozycji do niemieckiego rewizjonizmu: taka postawa paradoksalnie wzmacniała polski reżim, którego zachodnią granicę gwarantował Związek Radziecki i układ jałtański. Koschnick określił tę zależność jako „makabryczną sytuację”1163.

Nieco wcześniej, na początku maja, oficjalnie ogłoszono nominację Tadeusza Olechowskiego, wiceministra spraw zagranicznych, na ambasadora PRL w Bonn1164. Wybór polityka piastującego tak wysokie stanowisko na szefa placówki w RFN świadczył o znaczeniu, które polskie władze nadawały relacjom z Niemcami. Dodajmy, że w 1988 r. Olechowski został ministrem spraw zagranicznych.

Po wizycie papieża w czerwcu 1983 r. niemiecka polityka ponownie stała się bardziej ugodowa: choć na forum NATO Niemcy deklarowali kontynuowanie stanowiska wyczekującego i oczekiwanie na skutki misji papieskiej1165, to 4 lipca sekretarz stanu w MSZ Berndt von Staden poprosił ambasadora Olechowskiego o rozmowę w cztery oczy, podczas której sondował możliwość nieformalnych konsultacji swego szefa Genschera z którymś ważnym politykiem polskim. Zastrzegł poufność propozycji. Olechowski dość sceptycznie ocenił szczerość intencji von Stadena, ale poparł pomysł spotkania, do którego miałoby dojść w Bonn. Tego samego dnia Genscher i Kohl udali się z wizytą do Moskwy1166. Konsultacje ostatecznie się nie odbyły1167. Jedną z przyczyn niepowodzenia tego pomysłu mogło być oburzenie strony polskiej po wybraniu chadeckiego posła Herberta Hupki, uważanego w Polsce za przedstawiciela rewizjonistów, na przewodniczącego niemieckiej delegacji na międzyrządowe niemiecko-polskie negocjacje gospodarcze, organizowane w Loccum1168. Może pewne znaczenie miał też fakt, że części polityków niemieckich nie podobała się wizyta papieża we Wrocławiu i na Górze św. Anny1169.

Obóz „NATO-sceptyków”

Można postawić tezę, wymagającą jednak dalszych uściśleń, że linię niemiecką przynajmniej częściowo realizowało kilka innych państw zachodnich. Najbliżej stanowiska RFN należałoby uplasować postawę Austrii i Kanady. Reakcje Wiednia na wydarzenia z 13 grudnia bez większych trudności da się uznać za ugodowe. Trzeba jednak pamiętać o specyfice tego kraju: statusie państwa neutralnego. Status ten wręcz wymuszał ugodową i łagodną postawę polityczną. Socjalistyczny premier Bruno Kreisky bez ogródek stwierdził, że stan wojenny był rozwiązaniem mającym nie dopuścić do najgorszego (inwazji radzieckiej) wobec niemożności osiągnięcia pojednania narodowego1170. Opinia ta została nagłośniona przez propagandę komunistyczną1171.

Austria, nieskrępowana więzami NATO i EWG, nie respektowała ściśle zasad bojkotu dyplomatycznego: tuż po protestach w maju 1982 r. kanclerz przyjął u siebie wicepremiera Rakowskiego, z którym odbył długą rozmowę1172. Władze niechętnie przyjmowały ponadto uchodźców politycznych z Polski, których liczba – z uwagi na bliskość geograficzną – była rzeczywiście duża. Niezbyt przychylnie reagowały także na tworzenie polonijnych struktur solidarnościowych1173. Podobnie jak w Niemczech, zachowawcza postawa rządu była częściowo rekompensowana znacznym prosolidarnościowym zaangażowaniem społeczeństwa1174. Trzeba też dodać, że poza oficjalnymi wypowiedziami politycy pozwalali sobie na ostrzejszy ton: ten sam Kreisky jeszcze w grudniu 1981 r. oznajmił dziennikarzom, że sytuację w Polsce uważa za największe od 1945 r. zagrożenie dla pokoju na świecie1175. Takie nastawienie mogło stanowić jedną z głównych przyczyn ostrożnych reakcji.

Jeszcze bardziej defetystyczne stanowisko zajęła Kanada, ściślej przecież związana z Zachodem pod względem militarno-politycznym. W tym czasie rządem w Ottawie kierował socjalliberalny Pierre Trudeau znany z polityki proradzieckiej. Na forum NATO Kanadyjczycy od pierwszych dni stanu wojennego skupiali się na podkreślaniu nieingerencji w wewnętrzne sprawy Polski i skłaniali się ku kontynuowaniu obowiązujących umów gospodarczych z PRL1176. 18 grudnia 1981 r. Trudeau sformułował kontrowersyjną opinię: „jeśli stan wojenny zapobiega wojnie domowej, nie można nieodłącznie kojarzyć go ze złem”. Niedługo później dodał: „sytuacja w Polsce była wynikiem nadmiernych żądań »Solidarności«”. W podobnym tonie wypowiadał się szef kanadyjskiego MSZ Mark MacGuigan. Słowa te, transmitowane przez telewizję i cytowane w prasie, w zasadzie nie różniły się od argumentacji WRON. Nic dziwnego więc, że wywołały ostre protesty konserwatywnej opozycji i kanadyjskiej Polonii1177. Polonijny dziennikarz Marek Łukasiewicz przekonywał, że postawę Trudeau wielu Polaków odebrało jako zdradę. Z kolei „Trybuna Ludu” wykorzystała wypowiedzi premiera do celów propagandowych i często je cytowała1178. „Wasz Trudeau naprawdę nas pogrążył” – miał wyznać kanadyjskiej prasie jeden z Polaków1179.

23 grudnia kanadyjski ambasador przy Radzie Północnoatlantyckiej John G.H. Halstead przesłał sekretarzowi generalnemu sojuszu Josephowi Lunsowi propozycje Ottawy dotyczące działań państw paktu wobec PRL i ZSRR, przedstawione w formie ustnej na posiedzeniu rady tego samego dnia. W dokumencie pisano co prawda o tragicznym charakterze sytuacji w Polsce, ale w ślad za Trudeau powtarzano, że przecież wojna domowa czy otwarta radziecka interwencja byłaby czymś znacznie gorszym niż stan wojenny. Łatwo pogodzono się z pośrednią odpowiedzialnością Moskwy za wydarzenia z 13 grudnia, szczerze przyznając, że „współudział tego typu jest nieuniknionym elementem życia we Wschodniej Europie”. Podkreślono, że nakładanie restrykcji na ZSRR mogło mieć fatalne skutki: „jeśli spróbujemy zmusić Rosjan do zapłacenia ceny za interwencję, zanim ona nastąpi, stracimy możliwość manewru, a zarazem sprawimy, że Rosjanie będą mieli mało do stracenia”. Było to rozumowanie odwrotne do amerykańskiego. W związku z tym Kanada sprzeciwiała się jakiejkolwiek formie karania ZSRR i namawiała do kontynuowania pomocy gospodarczej i charytatywnej dla PRL, nie zastanawiając się nad możliwymi sankcjami, tylko nad tym, jakie „korzystne środki ekonomiczne” mogłyby zostać wprowadzone w razie odejścia od stanu wojennego. Nie chciano nawet zwołania nadzwyczajnego spotkania państw NATO. Elementem nacisku miały być démarches zachęcające do liberalizacji oraz „bliska obserwacja rozwoju wydarzeń”1180. Choć zgodzono się co do zasady zamrożenia nowych kredytów i opóźnienia w negocjacjach zadłużeniowych, to uwzględniono zaledwie rozważenie kwestii bojkotu dyplomatycznego1181. Tak miękkiego stanowiska w sprawach polskich nie zajmowała na forum sojuszu nawet RFN.

Pod presją opinii publicznej szef rządu pod koniec roku zmienił swoją postawę i zaczął nawoływać do stopniowego znoszenia stanu wojennego, wznowienia rozmów z „Solidarnością” i uwolnienia internowanych1182. Nie chciał się jednak zgodzić na obarczanie Moskwy winą za sytuację w Polsce1183. Kanada wciąż krytycznie oceniała politykę sankcji, a nawet opowiadała się za kontynuowaniem rozmów w sprawie rozłożenia polskich długów. Deklarowano utrzymanie zawartych umów dotyczących transportu żywności, ale niezawieranie już nowych porozumień1184. Premier dał się za to nakłonić do wzięcia udziału w nagraniu programu „Let Poland be Poland”. W wygłoszonym z tej okazji przemówieniu Trudeau zwracał uwagę na „ciężki los polskiego narodu” i dodawał: „zbyt wielu Polaków zostało ograbionych z wolności, zbyt wiele wolnościowych praw zostało zniszczonych. W imieniu wszystkich mieszkańców Kanady nalegam i apeluję do polskiego rządu o zniesienie stanu wojennego i powrócenie na drogę odnowy”1185.

Nie bez znaczenia w tej zmianie retoryki były naciski USA: Alexander Haig od początku namawiał sekretarza stanu do spraw zagranicznych Marka MacGuigana do zaostrzenia kursu kanadyjskiej dyplomacji1186. W świetle wcześniejszych wypowiedzi deklaracje formułowane przez Trudeau nie brzmiały szczerze, co szybko wychwycili politycy opozycyjni. W debacie parlamentarnej, która toczyła się 25 stycznia 1982 r., poseł John C. Crosbie ironicznie pytał, czy wobec gwałtownego zwrotu retoryki premier „wycofa się z komentarzy popierających stan wojenny w Polsce i przeprosi za nie”, czy też „pójdzie naprzód […] jako najlepszy w 1982 r. przykład hipokryzji w akcji?”. W odpowiedzi Trudeau wciąż bronił swej opinii, że interwencja radziecka byłaby czymś gorszym. Uważał, że nie można a priori potępiać puczu wojskowego, znanego z Turcji czy Grecji. Ostrożnie stwierdził, że poczeka na rozwój sytuacji1187. Nie rezygnował więc z własnych interpretacji, ale ukrywał ją pod ostrzejszymi sformułowaniami, które miały odpowiadać nastrojom opinii publicznej i oczekiwaniom południowego sąsiada. Można dopowiedzieć, broniąc nieco kanadyjskiego premiera, że w twardej grze dyplomacji szczerość nie jest kartą często wykorzystywaną.

Co ciekawe, kanadyjski rząd nie uznał za potrzebne przywrócenia przerwanej 13 grudnia łączności z własną ambasadą w Warszawie. Placówka musiała korzystać z oficjalnych kanałów dyplomatycznych PRL, co – zdaniem prasy – było przedmiotem żartów innych zachodnich ambasad1188. Dla równowagi trzeba podkreślić spore zaangażowanie polityków opozycyjnych na rzecz „Solidarności”. Przywódcy większości partii potępili internowania i łamanie praw obywatelskich. Wielu polityków brało udział w solidarnościowych manifestacjach organizowanych głównie przez Polonię, np. w protestach przed konsulatem PRL w Toronto, do których dochodziło w 1982 r. trzynastego dnia każdego miesiąca1189. O napiętej atmosferze tamtych dni świadczy fakt, że w maju nieznani sprawcy ostrzelali budynek polskiego konsulatu w Montrealu1190. Trudeau był więc w swej polityce względem Polski dość osamotniony1191. Zyskał jednak wsparcie Wielkiej Brytanii w dążeniach do podjęcia negocjacji w sprawie rozłożenia polskich długów (choć dla Londynu była to kwestia stricte finansowa, a nie polityczna)1192.

Amerykańskie sankcje wywołały protesty wśród firm portowych w Vancouver, obliczających straty spowodowane zablokowaniem polskiej aktywności połowowej w regionie na 20 mln dolarów rocznie1193. Sprawa dotarła na biurko Marka MacGuigana1194. Nacisk portowców mógł mieć swoje znaczenie: choć 23 lutego 1982 r. rząd kanadyjski wyraził troskę o sytuację w Polsce i podjął pewne kroki w myśl opisywanych już dyskusji wewnątrz NATO, to jednak nie zdecydował się na ograniczenia dla polskiego rybołówstwa1195. Prawie trzy miesiące później, 14 maja, podpisano za to nowe polsko-kanadyjskie porozumienie w tej dziedzinie handlu1196.

Sygnały liberalizacji prawodawstwa stanu wojennego, manifestowane przez gen. Jaruzelskiego w lipcu, w Ottawie zostały potraktowane poważnie. Z tej okazji w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych (w 1993 r. przemianowanym na MSZ) zorganizowano dużą naradę, podczas której zastanawiano się m.in. nad rozpoczęciem negocjacji w sprawie polskiego zadłużenia (wbrew krytycznemu stanowisku USA) i ewolucją stosunku państw zachodnich do PRL1197. Mimo to kanadyjskie władze z niechęcią odniosły się do sformułowanej przez polską ambasadę propozycji spotkania ministra Olszowskiego z kanadyjskimi przywódcami w ramach udziału szefa polskiego MSZ w obradach Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku na przełomie września i października1198. Na tak jawne manifestowanie polityki ugodowej było jeszcze za wcześnie.

Na oficjalnym forum rząd nie odżegnywał się za to od wyraźnej krytyki. W reakcji na delegalizację „Solidarności” wydał specjalne oświadczenie. Wyrażono w nim „silne ubolewanie i protest” przeciw decyzji gen. Jaruzelskiego, która stała w „całkowitej sprzeczności” z zapewnieniami o pragnieniu pojednania narodowego z aktem helsińskim. Podkreślono, że w świetle tego posunięcia deklaracja NATO z 11 stycznia tylko zyskała na aktualności. Ponadto rozwiązanie „Solidarności” utrudniało poprawę stosunków kanadyjsko-polskich1199. Przekonywano jednak o pragnieniu rozwoju relacji bilateralnych i nie zdecydowano się (w przeciwieństwie do Amerykanów) na restrykcje, ogólnie deklarowano tylko podjęcie na forum MOP działań na rzecz poprawy trudnej sytuacji Polaków. Być może w reakcji na te słowa pod koniec października gen. Jaruzelski wysłał do Pierre’a Trudeau list, w którym bronił swoich decyzji1200.

Zwolnienie nieco później Wałęsy z internowania przyjęto w Ottawie z zadowoleniem. Nieformalnie zapewniano polską ambasadę, że stanowiło ono krok w kierunku pojednania narodowego1201. Warto zarazem zauważyć, że na forum NATO Kanadyjczycy sceptycznie podchodzili do zapewnień gen. Jaruzelskiego o zniesieniu stanu wojennego pod koniec 1982 r. i podkreślali, że nie będzie ono oznaczało realizacji trzech podstawowych żądań zawartych w deklaracji z 11 stycznia1202. Opinie te formułowano wbrew aktywności ambasadora w Ottawie Stanisława Pawlaka, który promował decyzję polskich władz w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych1203.

Oficjalne kanadyjskie stanowisko wobec sytuacji w Polsce w pierwszej połowie 1983 r. dobrze oddaje pismo wicepremiera Allana MacEachena do parlamentarzysty Jesse Flisa z kwietnia. MacEachen zapewniał, że władze w Ottawie wciąż wyrażają ubolewanie z powodu delegalizacji „Solidarności” i kontynuują działania podjęte w poprzednim roku: wstrzymanie kredytów (poza żywnościowymi), a także ograniczenie wymiany studenckiej i ruchu lotniczego. Podkreślał też, że mimo zawieszenia stanu wojennego rząd czeka na konkretne kroki w kierunku pojednania narodowego w Polsce1204. Pod tymi zapewnieniami kryły się jednak plany bardziej ugodowe. W telegramie sporządzonym na początku maja w Ambasadzie Kanady w Warszawie jest mowa o potrzebie refleksji nad przywróceniem „mniej więcej normalnych relacji z Polską” z uwagi na to, że poza gospodarką „sprawy układają się lepiej dla większości ludzi”. Sugerowano, że wymagania Zachodu wobec PRL mogły być zbyt surowe. Sytuacja nad Wisłą – nawet w czasie stanu wojennego – i tak była pod wieloma względami lepsza niż w innych państwach bloku wschodniego, a „Solidarność” – „jako organizacja jest martwa”1205. Wydaje się, że Trudeau uważnie słuchał tych opinii1206.

Na początku czerwca do Warszawy z krótką wizytą przybył szef Wydziału Wschodnioeuropejskiego Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych Alan McLaine, który rozmawiał m.in. z Józefem Wiejaczem i Janem Kinastem (dyrektorem w MSZ). Taki poziom kontaktów nie łamał ścisłych zasad bojkotu dyplomatycznego. Rozmowy nie przyniosły nic konkretnego, ale polscy politycy chwalili „realistyczną i rozsądną” politykę Ottawy wobec Polski1207. Nie oznacza to, że nie dostrzegano problemów we wzajemnych stosunkach: strona polska wyrażała w tym czasie m.in. rozczarowanie z powodu ograniczania ruchu lotniczego przez Kanadę (wkrótce został w pełni przywrócony), politycy kanadyjscy zaś protestowali przeciw utrudnianiu przyznawania akredytacji personelowi warszawskiego przedstawicielstwa dyplomatycznego1208. Obie strony nie stroniły od złośliwości przy przyznawaniu wiz1209.

Dyplomatyczna retoryka rządu kanadyjskiego, manifestowana z okazji zniesienia stanu wojennego, nie odbiegała od dyskursu innych państw zachodnich. Chwalono tę decyzję, ale z niepokojem patrzono na zmiany w prawodawstwie, które – jak ostrożnie zauważano – zawierały „potencjał poważnego ograniczenia politycznych i socjalnych praw Polaków”. Dlatego też nie zamierzano przeprowadzać „zasadniczej zmiany w […] aktualnej polityce wobec Polski”, zanim sprawdzą się w praktyce nowe regulacje. Ponadto zwracano uwagę na warunkowy i niecałościowy charakter amnestii. Jak zwykle powtarzano tradycyjne żądania NATO, choć nie mówiono bezpośrednio o „Solidarności”, ale o nawiązujących do niej, bliżej nieokreślonych „niezależnych związkach zawodowych”1210.

Jako skrajną odmianę linii niemieckiej należałoby określić dyplomację grecką. W okresie stanu wojennego Grecja, którą po długich latach władzy wojskowych od 1981 r. rządzili głównie socjaliści, przyjęła najbardziej propeerelowskie stanowisko ze wszystkich państw NATO. Jej postawa wywoływała zresztą sporo krytyki w sojuszu, zwłaszcza ze strony USA. W pierwszych dniach po grudniowych wydarzeniach w Polsce grecki rząd nie zdobył się na żaden komentarz1211. Zaniepokojenie wyrażała partia socjalistyczna i część… komunistów1212 – większość z nich poparła jednak Jaruzelskiego: 15 grudnia kierownictwo Komunistycznej Partii Grecji wydało oświadczenie, w którym mówiono o „nieodpowiedzialnych akcjach skrajnych elementów antysocjalistycznych”1213.

15 listopada 1982 r. premier Andreas Papandreu, którego matka była Polką, spotkał się w Moskwie z gen. Jaruzelskim, bez uzgodnienia z innymi państwami NATO. Od końca tego roku planował zaś wizytę w Polsce, co Wielka Brytania, USA, a nawet RFN uznały za „próbę dokonania wyłomu” w sprawie polskiej1214. Według brytyjskiego ambasadora Jamesa, zachowanie Grecji było wręcz „absurdalnym wyjątkiem”1215. USA posunęły się do groźby sankcji gospodarczych wobec Grecji1216. Zdaniem polskiego wywiadu, celem polityki greckiej było nie tyle manifestowanie przyjaźni z polskim reżimem, ile dążenie do osłabienia skrajnej lewicy w kraju, a także do większej niezależności politycznej w ramach NATO i lepszej pozycji startowej w negocjacjach z Amerykanami na temat przyszłości amerykańskich baz na swoim terytorium, do których partia socjalistyczna podchodziła z dużym sceptycyzmem1217. Waszyngton liczył z kolei na to, że zaostrzenie sytuacji geopolitycznej w wyniku wydarzeń w Polsce spowoduje odwrotny skutek: osłabi grecki sprzeciw wobec utrzymania baz amerykańskich1218. I w tym wypadku sprawa „Solidarności” była traktowana instrumentalnie.

Być może nie będzie nadinterpretacją wpisanie do obozu ugodowego Izraela, choć ze względu na brak wystarczającej liczby źródeł wypada uczynić to tylko warunkowo. Już w okresie szesnastu miesięcy legalnej działalności „Solidarności” rozwój sytuacji w Polsce miał być w Jerozolimie postrzegany przez pryzmat problemu antysemityzmu, którego przejawy widziano zarówno po stronie związku, jak i władz. Na przykład w aresztowaniach działaczy KOR z marca 1981 r. dostrzegano starą retorykę antysyjonistyczną, mówiono o „antysemityzmie bez Żydów”1219. Obawiano się powrotu do sytuacji z 1968 r. W marcu 1981 r. z wizytą do ambasadora PRL w Waszyngtonie przybyli przedstawiciele Światowego Kongresu Żydów i loży B’nai B’rith, aby poinformować o dużym zaniepokojeniu środowisk żydowskich demonstracjami w Warszawie. Ambasador przekonywał, że PRL w pełni potępiała antysemityzm. Oceniał reakcje organizacji żydowskich jako gwałtowne1220.

Znaczne nasilenie reakcji tego typu nastąpiło po 13 grudnia 1981 r. Żydowskie organizacje lobbystyczne, takie jak American Jewish Committee i B’nai B’rith, uważały, że w retoryce WRON jeszcze wyraźniej niż wcześniej występowały wątki antysemickie1221. Solidarność z polskimi robotnikami deklarował za to sekretarz generalny związkowej centrali Histadrut1222. Jednocześnie nad sformułowaniem swej strategii względem Polski pracowały władze izraelskie. Według danych polskiego wywiadu, Izrael przyjął stanowisko wobec stanu wojennego na posiedzeniu Komisji Zagranicznej Rady Delegatów Światowego Kongresu Żydów 28 grudnia 1981 r. Stwierdzono na nim, że grupy wyznaniowe powinny zachować neutralność i nie potępiać oficjalnie stanu wojennego ani nie popierać sankcji ekonomicznych. Należało za to protestować przeciwko „próbom odrodzenia antysemickich tendencji w społeczeństwie […], jakie istniały przed 13 grudnia 1981 r.” Zalecano jednak oficjalne popieranie „Solidarności” (i zarazem krytykę tendencji do przekształcenia się ruchu związkowego w ruch społeczny) oraz jej pomysłów na reformy gospodarcze, a także organizowanie akcji pomocowych1223. Tematyka ta z pewnością wymaga dalszych badań.

Watykańska specyfika

Państwem, które starało się godzić wszystkie opcje i stanowiska, charakteryzującym się dużą specyfiką i łączeniem pozycji politycznej z religijną, był Watykan. Wyjątkowość Stolicy Apostolskiej, którą kierował papież Polak, wynikała ponadto ze szczególnie bliskich kontaktów z Polską, a zwłaszcza ze społeczeństwem. Dwoista rola papieża – polityka i przywódcy religijnego – nie pozwala zaliczyć dyplomacji watykańskiej do jednej z trzech zarysowanych powyżej linii. Z jednej strony retoryka i stricte polityczna strategia Watykanu głosiła potrzebę dialogu i porozumienia, przypominając niekiedy nawet stanowisko niemieckie, z drugiej zaś dla Polaków Jan Paweł II był symbolem niezależności i opoką opozycji. Jego nauki jako głowy Kościoła katolickiego stały w wyraźnej sprzeczności z poczynaniami gen. Jaruzelskiego. O ile na polu Realpolitik papież nie mógł osiągnąć wiele, o tyle żonglowanie „władzą symboliczną” czyniło z niego jednego z głównych graczy w stosunkach między Zachodem a PRL i „Solidarnością” w dobie stanu wojennego.

O wydarzeniach w Polsce papieża poinformował kilka minut po godz. 6.00 rano osobisty sekretarz Stanisław Dziwisz. W następnych godzinach bezskutecznie próbowano skontaktować się z Episkopatem Polski1224. Stolica Apostolska szybko i jednoznacznie potępiła internowania działaczy „Solidarności” oraz pogwałcenie praw i swobód obywatelskich w Polsce1225. „Kościół przyjął ze smutkiem wieści o zerwaniu dialogu” – ogłosił Ojciec Święty1226. Jednocześnie papież wzywał do umiarkowania i tonował zbyt gwałtowne reakcje. 13 grudnia, w niedzielne popołudnie, w nauce po modlitwie Anioł Pański stwierdził: „nie może być przelana polska krew […]. Trzeba uczynić wszystko, aby w pokoju budować przyszłość Ojczyzny”1227. Nie były to ostre słowa, co zauważyli m.in. Amerykanie1228.

14 grudnia watykańscy dyplomaci (Stanisław Dziwisz, Luigi Poggi i Achille Silvestrini) w rozmowie w ambasadzie polskiej w Rzymie wyrazili – według relacji placówki – swoje „głębokie zaniepokojenie i osłupienie” z powodu wydarzeń w Polsce i sprzeciwili się zasadom stanu wojennego, który określili jako „okupację wojskową”. Dla równowagi przemówienie gen. Jaruzelskiego uważali za wyważone i poważne. Uznali, że za wszelką cenę należało zachować spokój społeczny. Ambasada przyznawała, że „papież działa niezwykle ostrożnie”, co wpływało „uspokajająco na nastroje” i „wyraźnie odbiegało od opiniotwórczych ośrodków we Włoszech i Europie Zachodniej”1229. Nieoficjalnie Watykan miał odbierać zamach stanu jako „objaw słabości politycznej” władz i już wcześniej spodziewał się rozwiązania tego typu1230, co rzeczywiście było faktem.

Również 14 grudnia Jan Paweł II rozmawiał telefonicznie z prezydentem Reaganem. Amerykański polityk podkreślał wagę pielgrzymki papieża do Polski w 1979 r.; jego zdaniem, stanowiła ona „inspirację dla całego świata”. Wyraził też swoje zatroskanie sytuacją w Polsce i sympatię „dla ludzi, nie dla rządu”1231. Niedługo potem – 17 i 19 grudnia – Reagan wysłał do Watykanu dwa listy, w których informował papieża o amerykańskich zamierzeniach wobec Polski. Jednak Jan Paweł II nigdy nie poparł sankcji gospodarczych nałożonych przez Waszyngton, choć Biały Dom sugerował, że takie poparcie było1232.

15 grudnia watykański sekretarz stanu Agostino Casaroli przekazał do Waszyngtonu przesłanie papieża, nawołujące do kontynuowania pomocy gospodarczej dla Polski1233. Inicjatywę tę chwaliła ambasada polska w Rzymie1234. Dzień później Jan Paweł II skierował do Polaków bezpośredni apel, w którym podziękował światu za „solidarność z naszym narodem” i zapewnił, że Watykan „boleśnie przyjął […] wejście na drogę przemocy, jaką jest »stan wojenny«”, który naruszył „podstawowe prawa obywatelskie”. Papież podkreślił, że Polacy mają prawo „do życia swoim własnym życiem i do rozwiązywania swoich problemów wewnętrznych zgodnie ze swoją kulturą i tradycją narodową”. Wezwał do zaprzestania przemocy i ponownie wyraził pragnienie uniknięcia rozlewu krwi1235. W tym samym czasie kardynał Silvestrini miał nieoficjalnie stwierdzić, że powołanie WRON stanowiło mniejsze zło niż interwencja zewnętrzna (co przypominało wypowiedzi Helmuta Schmidta), ale utrwalenie stanu wojennego oznaczało rozbicie i klęskę dla narodu. Watykan spodziewał się – daremnie – szybkiego odwołania wprowadzonych opresywnych uregulowań i dlatego zajmował wyczekujące stanowisko1236. Ojciec Święty wzywał do pokoju, ale zarazem popierał ideały „Solidarności” i prawo do tworzenia niezależnych związków zawodowych1237.

18 grudnia papież napisał do gen. Jaruzelskiego oficjalny list, w którym dramatycznie nawoływał do zniesienia stanu wojennego, zaprzestania rozlewu krwi oraz do narodowego pojednania przy okazji świąt Bożego Narodzenia. Przekonywał, że postulaty te są wyrazem opinii całego świata i uniwersalnego pragnienia pokoju. List miał być przekazany wszystkim ambasadorom rezydującym przy Watykanie (a więc nie radzieckiemu), a także wysłany do Lecha Wałęsy i przedstawicieli Episkopatu Polski. Ojciec Święty pisał m.in.: „zwracam się do Pańskiego sumienia, Generale, do sumień wszystkich tych ludzi, od których zależy w tej chwili decyzja”1238.

Kwestia listu stała się głównym przedmiotem zabiegów dyplomatycznych polskich władz w tych dniach. Papież poinformował ambasadę PRL o napisaniu listu jeszcze 18 grudnia i przed wysłaniem przekazał tekst do konsultacji. Początkowo zamierzał – przynajmniej według ambasady – nadać mu na forum KBWE charakter publiczny i rozwinąć wokół niego kampanię informacyjną i medialną1239. Opinię tę częściowo potwierdzał ambasador francuski w Rzymie, który zwracał uwagę na międzynarodowe odniesienia w liście i podkreślał, że Watykan chciał wykorzystać prezydencję EWG do jego przesłania państwom sygnatariuszom KBWE, co było czymś niecodziennym i zaskakującym, wręcz sprzecznym z cichą dyplomacją uprawianą przez biskupa Poggiego w czasie jego wizyty w Polsce (o której będzie mowa)1240.

Strona polska nie mogła pozwolić na taką formę dystrybucji listu: pod naciskiem placówki, namawiającej do wycofania się z tej inicjatywy, Jan Paweł II zgodził się nadać dokumentowi charakter prywatny i nie rozgłaszać go publicznie w mediach1241. Pod wpływem ambasady zrezygnował też z niektórych sformułowań, np. zawierających aluzje do ZSRR. Ostatecznie papież tylko wyraził pragnienie, by polskie władze wróciły do rozmów z „Solidarnością”1242. Pośrednikiem w pełnych nerwowości kontaktach z ambasadą był biskup Bronisław Dąbrowski przebywający właśnie we Włoszech. Poprawiona wersja listu została przyjęta 22 grudnia. Stolicy Apostolskiej udało się jednak doprowadzić do umiędzynarodowienia inicjatywy: nową wersję rozesłano ambasadorom państw sygnatariuszy Aktu końcowego KBWE1243 – ostatecznie uwzględniono więc ZSRR. Kardynał Silvestrini tłumaczył francuskiemu ambasadorowi Louisowi Dauge’owi, że Watykanowi zależało na przedstawieniu pisma na forum KBWE, ponieważ stan wojenny stanowił jaskrawe pogwałcenie przyjętych tam zobowiązań1244. Ogólnie papież miał wyrażać rozgoryczenie z powodu oporów ambasady1245. To rozgoryczenie mogło też wynikać z faktu, że ani bezpośrednie zwrócenie się do generała, ani sam autorytet papieża Polaka nie zmieniły nastawienia polskich władz1246.

W czasie tych dyplomatycznych perypetii Jan Paweł II nie zapominał o komentowaniu sytuacji w Polsce. Podczas homilii po modlitwie Anioł Pański 20 grudnia po raz kolejny poruszył polski wątek: powierzył swą ojczyznę opiece Matki Boskiej i prosił o modlitwę i wyrazy solidarności dla polskiego narodu, który ma prawo do życia w atmosferze pokoju i szacunku dla praw człowieka, a także o szczególną modlitwę za zabitych, rannych i aresztowanych. Na koniec pobłogosławił Polskę, nawiązując do zbliżających się świąt1247.

Ostrzejsze stanowisko niż w kontaktach z polskimi władzami papież wyraził 22 grudnia, w trakcie dyskusji z przywódcami pięciu partii włoskiej większości parlamentarnej. Rozmówcy zadeklarowali poparcie dla „Solidarności” i skrytykowali stan wojenny jako zagrożenie dla pokoju1248. W tym samym czasie do pół godziny zostały wydłużone audycje Sekcji Polskiej Radia Watykan1249. Co więcej, ustępstwa dyplomatyczne wobec ambasady PRL Jan Paweł II nadrabiał znaczącymi gestami symbolicznymi: na znak solidarności z Polakami w papieskim oknie w Wigilię zapłonęła świeca. Jak wiemy, gest papieża powtórzył Ronald Reagan1250. Dzień wcześniej, w czasie audiencji generalnej poświęconej świętom Ojciec Święty zapewnił o swej solidarności z polskimi rodzinami. Choć tym razem nie nawiązał bezpośrednio do sytuacji w ojczyźnie, wyraził nadzieję na pokonanie sił sprzeciwiających się „sprawiedliwości i miłości”1251.

Także 23 grudnia do Warszawy przybył specjalny wysłannik Stolicy Apostolskiej Luigi Poggi z misją uratowania tego, co możliwe z okresu „Solidarności”. Ominięto więc założenia bojkotu dyplomatycznego, a wykorzystano kościelne kanały komunikacji. Według wywiadu, Poggi stawiał sobie za cel rozpoznanie sytuacji (charakteru wydarzeń z 13 grudnia) i stanowiska WRON1252. Wizyta wzbudziła duże zainteresowanie zachodnich rządów1253. Nie przyniosła jednak wiele: w zasadzie Poggi tylko przekazał za pośrednictwem prymasa Glempa list papieża do gen. Jaruzelskiego. W czasie bezpośredniego spotkania z generałem ustnie streścił stanowisko papieża1254. W rozmowach z przedstawicielami Episkopatu Polski Poggi miał namawiać do aktywnej jego działalności jako pośrednika między „Solidarnością” a władzą w celu „uniknięcia wojny domowej”1255. Zdziwienie niektórych zachodnich obserwatorów wywoływało za to zachowanie biskupa Dąbrowskiego przebywającego w tym czasie w Rzymie. Według nich, hierarcha minimalizował skalę represji i skupiał się na wyjaśnianiu poczynań władz1256.

Zdaniem François Puaux, od końca 1981 r. Watykan „dyskretnie moderował zbyt radykalne reakcje polityków europejskich”1257. Liczył na możliwość powrotu do dialogu z udziałem Wałęsy i zwiększenia swej roli jako pośrednika między władzą a społeczeństwem1258. Co ciekawe, według wywiadu, Episkopat Polski sceptyczniej podchodził do zagrywania kartą lidera „Solidarności”, gdyż uważał, że „jego zdolności przywódcze w skali krajowej są znikome”1259. Jest faktem, że niektórzy dyplomaci zachodni (np. francuski ambasador Jacques Dupuy) krytycznie oceniali watykańską strategię, za pomocą której – mimo daleko idącej postawy koncyliacyjnej – niczego nie udało się dla Polaków uzyskać1260. Podobnie jak polskie służby, chyba nie doceniali oni symbolicznego wymiaru stanowiska papieża, który podczas noworocznego przemówienia na placu św. Piotra stwierdził, że „»Solidarność« należy do współczesnego dziedzictwa ludzi pracy”1261.

Taktyka Watykanu uwidoczniła się w liście Jana Pawła II do Ronalda Reagana z 4 stycznia 1982 r. Według polskiego wywiadu, w tekście nie było elementów antyradzieckich oraz akceptacji dla sankcji amerykańskich. Co prawda Ojciec Święty przekonywał o historycznym prawie Polaków do wolności, a także opisywał narodowe cierpienia i „polskie miesiące” po 1945 r., nie był jednak skłonny przyjąć amerykańskiego punktu widzenia i wybrał pozycję mediatora1262. Niemniej wschodnioniemieckie służby specjalne zalecały polskim kolegom nie ufać stanowisku Watykanu i zgodnie z ideologiczną doktryną przekonywały, że Jan Paweł II pragnie wykorzystywać „wszelkie możliwości propagandowe” do walki z reżimem Jaruzelskiego i wspierania „Solidarności”1263. Wydaje się, że polski wywiad nie przyjmował tak pryncypialnego stanowiska, choć i on sugerował, że watykańscy eksperci byli przekonani o radzieckiej inspiracji wydarzeń z 13 grudnia1264.

W pierwszych miesiącach 1982 r. w kontaktach z polską ambasadą papież wyrażał smutek z powodu stanowiska gen. Jaruzelskiego, który traktował „Solidarność” „bardziej jako siłę destrukcyjną niż jako pozytywną”. Ojciec Święty był przekonany, że mimo ostatnich posunięć nie ma już powrotu do sytuacji sprzed sierpnia 1980 r. Podkreślał, że stan wojenny znacznie osłabił międzynarodową pozycję PRL, a zwiększył sympatię dla narodu polskiego. Wciąż nawoływał do dialogu ze społeczeństwem i uważał, że stan wojenny nie rozwiąże problemów1265. Liczył na wzmocnienie umiarkowanego skrzydła nowych władz (np. Rakowskiego)1266. Stolica Apostolska 12 stycznia z rozczarowaniem przyjęła odpowiedź gen. Jaruzelskiego na list papieża z 22 grudnia. Choć generał z dużym szacunkiem wyrażał się o Kościele, zapewniał o woli kontynuowania odnowy podjętej w sierpniu 1980 r. i użył w swym piśmie nazwy „Solidarność” (fałszywie sugerując, że nie jest przeciwny jej aktywności stricte związkowej), to jednak twardo stał na swym stanowisku prezentowanym na arenie międzynarodowej i nie przedstawił żadnych prognoz. Tym razem Watykan zdecydował się nie rozgłaszać listu1267. Jednak nieco później, 6 kwietnia 1982 r., papież wysłał kolejny list do gen. Jaruzelskiego, w którym namawiał go, by powrócił do polityki odnowy. Generał ponownie odpowiedział wymijająco1268. I w tym wypadku można mówić o „dialogu głuchych”.

Zgodnie z przyjętymi jeszcze w grudniu 1981 r. wytycznymi Ojciec Święty unikał ostrych słów – pod koniec stycznia Kuria Rzymska w komunikacie prasowym odcięła się od wypowiedzi Reagana z niedawnej konferencji prasowej – prezydent stwierdził, że papież popiera linię amerykańską i politykę sankcji1269. Jan Paweł II nie chciał być postrzegany jako współpracownik USA – taki wizerunek utrudniał dialog z władzami PRL. W tym samym czasie papież spotkał się za to z François Mitterrandem (po raz pierwszy w historii socjalistyczny prezydent Republiki odwiedził Watykan). W rozmowie wśród innych tematów ostrożnie poruszono wątki polskie1270.

Polski MSZ sugerował jednocześnie, że między kardynałem Casarolim a papieżem trwał spór: ten pierwszy, jakoby ostrożniejszy i bardziej umiarkowany, miał studzić prosolidarnościowy zapał drugiego1271. Trudno w pełni wierzyć tym informacjom. Należy przecież zaznaczyć, że w wymiarze symbolicznym i polityczno-religijnym (a nie tylko dyplomatycznym) prosolidarnościowa postawa papieża była oczywista. Dobitnie świadczyły o tym spotkania z wiernymi z okazji modlitwy Anioł Pański. Przez cały 1982 r. Jan Paweł II, zwracając się do Polaków obecnych na placu św. Piotra lub w Castel Gandolfo (często trzymających transparenty „Solidarności”), nawiązywał do idei wolnościowych i losów polskiej opozycji. Obiecywał m.in. modlitwę za ideały „Solidarności”, podkreślał znaczenie pielgrzymek na Jasną Górę, rolę i wagę polskiego Kościoła oraz swą troskę o naród. Słowom tym z reguły towarzyszyły polskie pieśni religijne, odśpiewywane przez wiernych i samego papieża1272. Trudno przecenić znaczenie takich spotkań. Na pewno wykraczało ono poza wymiar stricte religijny. Nie można też zapominać, że nieoficjalnie Ojciec Święty dawał wyraz swemu nastawieniu prosolidarnościowemu, np. na początku 1982 r. przyjął na audiencji specjalnej Japończyka Yoshiho Umedę, wydalonego z Polski działacza Regionu Mazowsze1273. W relacji Umedy na spotkaniu tym papież powiedział: „»Solidarność« przechodzi teraz ogromną próbę. Solidarność tę próbę musi przejść, Solidarność tę próbę przejdzie”1274. Poparł też akcję Dnia Solidarności z Narodem Polskim obchodzonego 31 stycznia1275.

Jak wspomniano, Watykan, wykorzystując swoją pozycję światowej stolicy katolicyzmu, umiejętnie omijał stosowaną przez państwa Zachodu blokadę dyplomatyczną. W 1982 r. stosunkowo często do Watykanu przyjeżdżali polscy dostojnicy kościelni. Na przykład na początku lutego w Rzymie zawitał prymas Józef Glemp wraz z kardynałem Franciszkiem Macharskim i arcybiskupem Henrykiem Gulbinowiczem. W trakcie rozmowy w ambasadzie PRL prymas skrytykował amerykańską politykę sankcji, Gulbinowicz zaś – jeśli wierzyć szyfrogramom MSZ – niewybrednie krytykował KOR. Publicznie goście wypowiadali się ostrożnie, podobnie jak papież1276. W tym czasie bez rezultatów negocjowano kwestię wizyty w Watykanie członka Rady Państwa i BP Kazimierza Barcikowskiego1277. W kwietniu prymas znowu widział się z papieżem1278. Na początku czerwca w Watykanie ponownie bawił niemal stały gość – biskup Bronisław Dąbrowski1279.

Zdaniem polskiej ambasady, w miarę upływu czasu stanowisko Jana Pawła II stawało się coraz bardziej wyważone i skupiało się na nawoływaniu do porozumienia1280. Taki ton miał kolejny list papieża do gen. Jaruzelskiego, przesłany polskiej ambasadzie 7 kwietnia 1982 r.1281 W liście, napisanym w odpowiedzi na pismo generała z 12 stycznia, Jan Paweł II apelował o traktowanie społeczeństwa jako podmiotu, a nie przedmiotu: „Panie Generale! Analiza Pańskiego pisma skłania mnie do usilnego ponowienia mojej prośby zawartej już w liście grudniowym. Aby odbudować siłę państwa wynikającą z »poparcia społecznego«, trzeba usunąć »szok« wywołany stanem wojennym, internowaniem tysięcy czołowych działaczy »Solidarności« z Lechem Wałęsą, oraz całym szeregiem bolesnych sankcji w stosunku do świata pracy i kultury. Nie trzeba tylko usunąć »szok«. Trzeba odbudować zaufanie”1282.

Inicjatywy te nie przynosiły żadnych rezultatów. Brak reakcji strony polskiej na podobne apele miał budzić u papieża rozgoryczenie. Współpracownicy Jana Pawła II mówili, że sprawy polskie „nie dają mu spać”1283. Niektóre doniesienia wywiadu informują, że w tym czasie Watykan sprzyjał koncepcji Episkopatu Polski (jakoby uzgodnionej z Wałęsą i innymi internowanymi przywódcami), który zaproponował gen. Jaruzelskiemu stworzenie „kadłubowej”, odpolitycznionej „Solidarności”, respektującej ustrój PRL, ale niezależnej od PZPR. Miało to być honorowe wyjście dla Układu Warszawskiego i NATO. Koncepcji tej jakoby przyklasnęła większość państw zachodnich1284. Analizy te nie znajdują jednak potwierdzenia w innych źródłach.

Koncyliacyjna polityka papieża zaowocowała negocjacjami na temat wizyty Ojca Świętego w Polsce, podejmowanymi od pierwszych miesięcy 1982 r. Termin podróży przewidywano na sierpień tego roku1285. Zamiar odwiedzenia kraju wynikał nie tylko z woli tonowania konfliktów, ale także z pobudek o charakterze politycznym – Jan Paweł II dawał do zrozumienia, że wizyty tego typu stanowią najlepszy sposób na podtrzymanie wpływów Kościoła w Polsce1286. Chęć pielgrzymki papież po raz pierwszy explicite sformułował w trakcie rozmów z biskupem Dąbrowskim w kwietniu1287. Episkopat Polski oczywiście podjął tę inicjatywę i zaprosił papieża1288. Ojciec Święty stwierdził, że pragnie odwiedzić ojczyznę z okazji jubileuszu sześćsetlecia obecności na Jasnej Górze obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, przypadającego 26 sierpnia1289. Według MSW, papież, zabiegając usilnie o wizytę, pragnął doprowadzić do złagodzenia przepisów stanu wojennego i podjęcia dialogu narodowego, w którym znalazłoby się miejsce dla jakiejś formy „Solidarności”1290. Jak przekonywał polski wywiad, projekt pielgrzymki popierały Stany Zjednoczone, widząc w niej sposób na scementowanie rozbitej opozycji1291. W innym doniesieniu pisano jednak o niechętnej reakcji administracji Reagana1292, a w jeszcze innym – o negatywnym stanowisku Komitetu Politycznego NATO1293. Być może reakcje te szybko się zmieniały – albo też MSW nie miało jasności w tej sprawie.

Jest za to pewne, że to strona polska przeciągała negocjacje i nie wyrażała chęci szybkiej realizacji wizyty: papież nalegał na zniesienie stanu wojennego, czego ekipa gen. Jaruzelskiego nie chciała w tym czasie przeprowadzić1294. Jak w piśmie do papieża z 9 czerwca informował Bronisław Dąbrowski, który trzy dni wcześniej otrzymał nominację na arcybiskupa, władze obawiały się, że watykański gość „zlekceważy władzę państwową, całym swoim autorytetem natomiast poprze »Solidarność«. Nie trafiły im do przekonania oświadczenia nasze, że to będzie jubileuszowa wizyta religijna”. Zdaniem hierarchy, niektórzy „intelektualiści, studenci, ukrywający się przywódcy »Solidarności« sądzili, że „obecność Ojca Św[iętego] w Polsce w okresie stanu wojennego usankcjonuje ten stan”. Jak widać, sytuacja nie była łatwa, kluczowym czynnikiem jej ustabilizowania pozostawała kwestia „Solidarności”1295.

Tymczasem wolę podróży do Polski Jan Paweł II po raz kolejny wyraził w maju. Wizytę tę uważał za obowiązek moralny wobec rodaków. Podkreślił jednak ponownie, że warunkiem jego przyjazdu jest odejście od stanu wojennego1296. Zastrzeżenie to powtórzył w oficjalnym komunikacie sformułowanym 13 czerwca1297. Stawało się jasne, że pielgrzymka nie dojdzie do skutku ze względu na konsekwentną linię papieża i brak skłonności polskich władz do dyskusji. Strony nie mogły sobie w tym czasie pozwolić na kompromis na płaszczyźnie stosunku do „Solidarności”. Problematykę tę omawiał kardynał Luigi Poggi podczas czerwcowej wizyty w Polsce1298. Według MSW, dostojnik przekonał się, że wizyta była na razie niemożliwa1299. Niektóre źródła informują, że część watykańskich dyplomatów od początku nie wierzyła w realizację pielgrzymki1300. Jest to prawdopodobne: w końcu przygotowania rozpoczęto bardzo późno – jak na zasady dyplomacji zdecydowanie za późno. Co ciekawe, wizytę odradzał prymas Glemp (który w czerwcu znów przebywał w Watykanie), wskazując na sprzeciw władz polskich oraz brak możliwości kontrolowania reakcji społecznych. Arcybiskup obawiał się radykalizacji nastrojów i odrodzenia skrajnych tendencji; zwracał także uwagę na to, że nie da się zapobiec prowokacjom, mogącym osłabić autorytet papieża i pogorszyć aktualne stosunki między państwem a Kościołem. Co zdumiewające, prymas sprzeciwiał się pielgrzymce również ze względu na możliwość… osłabienia gen. Jaruzelskiego, który „dąży do przeprowadzenia autentycznych reform i naprawy państwa”1301. Jeśli zatem raport wywiadu jest wiarygodny, pozwala nam przypuszczać, że Glemp bał się wybuchu społecznego, który władza mogła wykorzystać do swoich celów.

Czy różne stanowiska arcybiskupa Bronisława Dąbrowskiego, zwolennika podróży, i arcybiskupa Glempa świadczą o konkurencji między sekretarzem episkopatu a prymasem? Brakuje danych, by móc odpowiedzieć na to pytanie. Jedno jest pewne: ostatecznie z planów wizyty rzeczywiście w tym czasie nic nie wyszło. Ambasada USA w Warszawie za główne przyczyny fiaska projektu uznała stanowczy sprzeciw ZSRR (także CSRS) i brak porozumienia w sprawie programu pielgrzymki1302. Po prostu było jeszcze za wcześnie – polskie władze nie zdecydowały się na ustępstwa i zablokowały przyjazd, obawiając się przede wszystkim niepokojów społecznych1303. Watykan doskonale zdawał sobie sprawę z tych uwarunkowań i odpowiedzialności władz PRL za niepowodzenie negocjacji1304. O porzuceniu sierpniowego terminu papież postanowił po kolejnej rozmowie z prymasem Glempem i kardynałem Macharskim na początku lipca. Podróż zamierzano przełożyć na następny rok1305. Przyjęta przez strony negocjacji otwarta formuła odroczenia wizyty została pozytywnie oceniona przez watykański Sekretariat Stanu1306.

W czerwcu 1982 r. papież złożył wizytę w siedzibie MOP, gdzie apelował o respektowanie prawa do swobodnego zrzeszania się. Wizyta ta miała ważne, długofalowe implikacje, które wpłynęły na zmianę postrzegania problemów bloku wschodniego przez związkowców zrzeszonych w tej organizacji. Być może przesądziła też o braku zgody władz polskich na papieską pielgrzymkę. Kilka dni wcześniej – 7 czerwca – Jan Paweł II przyjął na audiencji w Watykanie Ronalda Reagana, z którym rozmawiał m.in. o Ameryce Łacińskiej i Polsce. Obaj zadeklarowali poparcie dla „Solidarności”: amerykański prezydent – od strony politycznej, Ojciec Święty – w wymiarze moralnym. Nie dyskutowano na temat kontrowersyjnej sprawy sankcji1307. To wtedy miały paść w ramach oficjalnego ceremoniału słynne słowa Reagana, że marksizm-leninizm leży „na śmietniku historii”1308.

Mniej więcej w tym czasie Watykan żył kolejnymi rewelacjami na temat afery finansowej Banco Ambrosiano, z którym jakoby prowadził nieoficjalne transakcje. Skandal miał również wymiar solidarnościowy: dziennik „Daily Telegraph” informował, że za pośrednictwem tego banku Stolica Apostolska miała przekazać 12 mln dolarów na rzecz podziemnych struktur „Solidarności”1309. Współcześnie jeden z publicystów, nie podając dowodów, sugerował, że Watykan i CIA potajemnie przekazały „Solidarności” aż 200 mln dolarów – pieniądze zostały jednak przechwycone przez komunistyczne służby specjalne1310. Na razie zweryfikowanie tych sensacji nie jest możliwe.

19 lipca 1982 r. wbrew zasadom bojkotu dyplomatycznego do Watykanu przyjechał zdymisjonowany właśnie Józef Czyrek, który gościł wtedy w Rzymie. Celem wizyty były negocjacje ze Stolicą Apostolską na temat nowego terminu pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. W ciągu dwóch dni polski dyplomata przeprowadził liczne rozmowy z watykańskimi dostojnikami, w tym z kardynałem Casarolim i samym papieżem. Ustalono, że pielgrzymka odbędzie się najpóźniej we wrześniu 1983 r. Rozmowy były gorące: papież naciskał na Czyrka w sprawie konkretnego terminu wizyty, Czyrek zaś unikał wiążących deklaracji. Ojciec Święty nie omieszkał przypomnieć zasad dialogu społecznego i ubolewał nad brakiem reakcji reżimu gen. Jaruzelskiego na nawoływania Watykanu. Mimo to strony – w opinii Czyrka – były zadowolone z negocjacji: nie doszło do otwartego konfliktu1311. Jak wiemy, Czyrek spotkał się również nieoficjalnie z szefem włoskiego MSZ Emilio Colombo1312. Rozmowa nie wniosła niczego nowego do stosunków polsko-włoskich, ale stanowiła wyłom w bojkocie dyplomatycznym.

Druga rocznica wydarzeń sierpniowych nie wywołała znacznej reakcji Stolicy Apostolskiej. Według MSZ, Watykan zauważał nieskuteczność koncyliacyjnych apeli prymasa Glempa, którego politykę ogólnie krytykowano1313. Dyplomacja watykańska zaktywizowała się po delegalizacji „Solidarności” 8 października 1982 r. Tego samego dnia wizytę we Włoszech zakończył arcybiskup Glemp, który w Taranto otrzymał Nagrodę Pokoju 19821314. Wkrótce prymas spotkał się z gen. Jaruzelskim – brytyjski ambasador w Warszawie Cynlais Morgan James sugerował, że rozmawiali o możliwości „niełatwego paktu między Kościołem i państwem”, zakładającego z jednej strony papieską pielgrzymkę w ojczyźnie, a z drugiej nawoływanie przez duchowieństwo do „ciężkiej pracy i spokoju”. Dyplomata wyliczał zarazem żądania Stolicy Apostolskiej: uwolnienie internowanych i Lecha Wałęsy oraz zniesienie stanu wojennego. Nie różniło się to od ogólnego stanowiska całego Zachodu. Co znamienne, James sugerował także, że po 13 grudnia polski Kościół uzyskał być może w kraju – wobec rozbicia „Solidarności” i niepopularności reżimu wojskowego – największe wpływy w jego długiej historii1315. Analizy te uzupełniali dyplomaci francuscy, według których spotkanie Glemp–Jaruzelski stanowiło kompromis: prymas zgodził się tonować nastroje społeczne poprzez politykę „stabilizacji” (w przeciwieństwie do podziemnej TKK wzywał do niepodejmowania protestów przeciw delegalizacji „Solidarności”), Jaruzelski zaś w zamian przystał na papieską pielgrzymkę1316.

Nie oznaczało to zaprzestania prosolidarnościowych gestów przez papieża. 10 października 1982 r. podczas uroczystości kanonizacji ojca Maksymiliana Kolbego Jan Paweł II po raz kolejny poparł „Solidarność” – ale tylko pośrednio1317. Komentując delegalizację NSZZ, nazwał tę decyzję „złamaniem podstawowych praw człowieka i społeczeństwa”. Był tym bardziej oburzony, że delegalizacja zaburzyła radosny nastrój z okazji kanonizacji1318. Wypowiedziane przez papieża słowa krytyki były o tyle ważne, że w uroczystościach uczestniczyła również oficjalna delegacja PRL z byłym prezesem KIK, członkiem PRON Jerzym Ozdowskim na czele. Delegacja ta przybyła do Rzymu 7 października. Mimo pewnych szykan (nikt nie powitał gości na lotnisku, potem nie dopuszczono Ozdowskiego do głosu w trakcie uroczystości kanonizacyjnych), dyplomatom udało się przez chwilę porozmawiać z papieżem, a także z watykańskimi dostojnikami Poggim i Silvestrinim1319. Ponownie doszło przy okazji do kontaktów z politykami włoskimi: oprócz komunistów Ozdowski rozmawiał np. z ówczesnym przewodniczącym włoskiego Senatu Amintore Fanfanim – bez żadnych konkretów1320. Ostatnim punktem pobytu polskiej delegacji było spotkanie w ambasadzie, na które przybyli m.in. kardynał Poggi i arcybiskup Dąbrowski. Goście ubolewali, że termin kanonizacji zbiegł się z datą delegalizacji „Solidarności”. Co jednak ciekawe, Poggi miał w kuluarach „z własnej inicjatywy” zauważyć, że Wałęsa jest „człowiekiem małego formatu, Kościół w porę tego nie dostrzegł”1321. Trudno z ufnością podchodzić do tych sensacji, eksponowanych w szyfrogramach MSZ.

Tworzony latem 1982 r. projekt pielgrzymki urzeczywistnił się na wiosnę 1983 r., kiedy to władze PRL wystosowały oficjalne zaproszenie dla papieża. Był to rezultat kilkumiesięcznych zabiegów Stolicy Apostolskiej, nieustępliwie domagającej się ustalenia terminu wizyty1322. Brytyjski ambasador James przewidywał, że pielgrzymka może się stać jednym z najważniejszych czynników kształtujących sytuację w Polsce w tym roku1323. Wyrażał tym samym nastawienie większości polityków zachodnich. Francuzi dopowiadali, że choć wizytę ogłoszono, proces stabilizacji nie postępował, a sytuacja wewnętrzna w PRL pozostawała niespokojna: zauważano aktywność i większą swobodę Wałęsy (który mimo obserwacji potajemnie spotkał się na początku kwietnia z członkami TKK), falę protestów między 1 a 3 maja czy też zaostrzenie tonu Episkopatu Polski (5 maja wezwał on władze do zniesienia stanu wojennego z okazji wizyty papieża). Paryż wskazywał na to, że na ogłoszeniu pielgrzymki skorzystały najwięcej opozycja i Kościół, które poczuły się pewniej, a nie polskie władze. Oceniano też, że gen. Jaruzelski, godząc się na tę podróż, uznawał specyficzną pozycję Kościoła w Polsce i brał ją pod uwagę w swych planach normalizacyjnych1324.

W tym czasie relacje między Warszawą a Watykanem nieznacznie się ociepliły, na co wpływ miało zawieszenie stanu wojennego i życzliwsze niż kiedyś słowa władz (m.in. Jaruzelskiego i Olszowskiego) pod adresem Kościoła i Stolicy Apostolskiej1325. Mimo to, jak donosiła polska ambasada, decyzję Sejmu PRL z grudnia 1982 r. przyjęto – tak jak i w innych państwach – „spokojnie, lecz z rezerwą”, spodziewano się bowiem odważniejszych rozwiązań1326. Jednocześnie papież, chcąc przełamać nieufność władz, sugerował, że skupi się na wymiarze moralno-społecznym wizyty, a nie politycznym1327. W tym czasie gen. Jaruzelski wysłał kurtuazyjny list do Ojca Świętego1328. W lutym 1983 r., na spotkaniu w ambasadzie polskiej z okazji nominacji kardynalskiej dla prymasa Glempa, kardynał Silvestrini wyraził chęć wyjazdu do Polski w celu kontynuowania negocjacji w sprawie pielgrzymki1329.

Pod koniec miesiąca, pod pretekstem kongresu Włoskiej Partii Komunistycznej, do Rzymu ponownie przybył Józef Czyrek. 26 lutego 1983 r. polityk rozmawiał z watykańskim sekretarzem stanu kardynałem Agostinem Casarolim. Czyrek dawał do zrozumienia, że strona polska nie zgodzi się na wykorzystanie papieskiej pielgrzymki do deklaracji prosolidarnościowych. W słowach tych wyczuwało się podejrzliwość i nieufność, mimo ciągłych zapewnień papieża o religijnym charakterze podróży. Czyrek sugerował, że na upolitycznienie wizyty nalegają Amerykanie, i radził się oprzeć tym naciskom. Wyrażał jednak wolę uzgodnienia „wspólnego mianownika wizyty”. Takim mianownikiem miał być „wkład Kościoła w proces stabilizacji i porozumienia w wyprowadzaniu kraju z kryzysu”. Dyplomata domagał się też „uzgodnienia przemówień” między papieżem a polskimi władzami. Casaroli zajął postawę ugodową: deklarował odcięcie się od „amerykańskiego sposobu widzenia spraw polskich” i brak zadowolenia z polityki sankcji. Podkreślał, że priorytetem Watykanu jest zgoda narodowa Polaków. Prosił jednak, by z okazji wizyty reżim gen. Jaruzelskiego zdecydował się na jakiś gest normalizacyjny. Czyrek mówił o „demonstracyjnie przyjaznej atmosferze” rozmów1330. Dyplomatyczny pojedynek pozostawał nierozstrzygnięty.

Atmosferę tę parę dni później zepsuło wstrzymanie przez stronę polską druku polskiej edycji „L’Osservatore Romano”. Zamieszczono w niej wypowiedź przedstawiciela Watykanu na konferencji madryckiej, wskazującą na łamanie praw człowieka w Polsce1331. Niemniej negocjacje w sprawie wizyty trwały. 9 marca PAP poinformowała, że pielgrzymka odbędzie się najprawdopodobniej w terminie 16–22 czerwca1332. Dzień później do Polski z okazji ingresu biskupa Juliusza Paetza przybył Luigi Poggi, który omawiał szczegóły pielgrzymki1333. Wizytę tę traktowano też jako etap w negocjacjach dotyczących problemu normalizacji stosunków między PRL a Watykanem1334. W tym samym czasie do Watykanu przybył kardynał Glemp z propozycją konkretnego planu przebiegu wizyty1335. Jego oficjalne wypowiedzi były bardzo ostrożne. W jednym z przemówień miał nawet stwierdzić, że komunizmu nie trzeba zwalczać. Polska ambasada odbierała te słowa jako „dawanie znaku”1336.

Negocjacje zbliżały się do końca. 15 marca prymas Glemp ponownie skierował do papieża oficjalne zaproszenie do odwiedzenia Polski. O liście 19 marca informował komunikat prasowy Episkopatu Polski. Tego samego dnia własny komunikat wystosowała także PAP, która podała, że przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński zaprosił Jana Pawła II do Polski w dniach 16–22 czerwca 1983 r.1337 Zaproszenie, wysłane 22 marca, dotarło do Watykanu (na ręce kardynała Silvestriniego) za pośrednictwem ambasady PRL w Rzymie dzień później1338. Tego dnia Stolica Apostolska, Episkopat Polski i władze jednocześnie oficjalnie ogłosiły przyjazd Jana Pawła II1339. Ojciec Święty w trybie pilnym podpisał list, w którym Watykan zgodził się na wizytę. Według polskiego wywiadu, nie spotkało się to z życzliwym przyjęciem części państw NATO, które w tej decyzji widziały ustępstwo wobec wojskowych władz w Polsce. Rzeczywiście, papież nie uzależnił bezpośrednio zgody na wizytę od poczynienia przez władze gestów politycznych (amnestie), choć do nich zachęcał1340. Polskie źródła ponownie jednak nie doceniają wymiaru solidarnościowego: przyjmując zaproszenie do przyjazdu, papież upomniał się przecież o uwolnienie wszystkich więźniów politycznych, a także o spotkanie z Lechem Wałęsą, co wywołało irytację władz, które nawet groziły skróceniem czasu wizyty1341.

Pielgrzymka wzbudzała mieszane uczucia także w USA. Administracja Reagana postanowiła przyjąć postawę wyczekującą i określić swoje stanowisko już po jej zakończeniu. Jak wiemy, liczono się m.in. z możliwością złagodzenia taktyki wobec PRL. Uważano jednak, że ugodowe nastawienie papieża wzmocniłoby obóz Jaruzelskiego. Według polskiego wywiadu, Reagan stale naciskał na Jana Pawła II, by ten tak przygotował wizytę, żeby służyła polityce amerykańskiej1342. Departament I MSW sugerował zarazem, że dyplomacja Waszyngtonu nie była w tych miesiącach konsekwentna z powodu rozbieżności zdań w sprawie polskiej między Departamentem Stanu a Białym Domem1343. Oprócz postaw wyczekujących miały się także pojawiać (np. w ramach programu „project truth”) pomysły dywersyjnego wykorzystania wizyty do ukazania „głębokiej izolacji władz” polskich i siły polskiej opozycji1344.

Nie można z pewnością stwierdzić, że Waszyngton miał krytyczny stosunek do polityki Stolicy Apostolskiej. Oficjalnie Reagan przekonywał, że pielgrzymka stanowi „promyk nadziei dla narodu polskiego”1345. Doniesienia polskich służb częściowo czyni wiarygodnymi raport brytyjskiego ambasadora Johna A.L. Morgana, który dostrzegał zarówno poprawę relacji między Watykanem a PRL po pielgrzymce (wspominał o wzajemnym szacunku prymasa Glempa i gen. Jaruzelskiego), jak i wzmocnienie pozycji Wałęsy dzięki spotkaniu z papieżem1346. Z perspektywy czasu widać, że żadna zaangażowana strona nie doceniła czysto ludzkiego czynnika – wielkiej mobilizacji społecznej, a także duchowego wymiaru pielgrzymki.

W kolejnych tygodniach doprecyzowywano szczegóły wizyty i próbowano załagodzić kontrowersje związane zwłaszcza ze spotkaniem Jana Pawła II z Lechem Wałęsą. W tym celu np. w połowie kwietnia 1983 r. w Watykanie gościł gen. Konrad Straszewski (szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego MSW), który miał omówić kwestie bezpieczeństwa podróży1347. W tym czasie komisja mieszana rządu i Episkopatu Polski zatwierdziła szczegółowy program pobytu papieża1348. Kilka dni później, 21 kwietnia, Jan Paweł II w liście do polskich władz wezwał do „uwolnienia uwięzionych”. Nadal nie czynił jednak z tego warunku sine qua non pielgrzymki1349. Pod koniec miesiąca do Polski przybył też prawdopodobnie arcybiskup Mediolanu Carlo Martini, który skupił się jednak raczej na kwestii charytatywnej Fundacji Rolnej (o której będzie jeszcze mowa) niż na papieskiej misji1350. W maju w Polsce bawił ponownie arcybiskup Luigi Poggi. Zdaniem polskiego wywiadu, zauważył on „niesnaski oraz nieporozumienia” w Episkopacie Polski, utrudniające przygotowanie wizyty1351. Do Watykanu za to pojechał prymas Glemp z misją ustalenia kwestii spotkania papieża z Wałęsą1352. W tym samym miesiącu, według MSW, kardynał Casaroli opracował plan działań Watykanu na rzecz stopniowego uchylania sankcji ekonomicznych przez Zachód. Papież uaktywnił się na tej płaszczyźnie od momentu ustalenia terminu wizyty w Polsce1353. Zatwierdzony plan miał zyskać przychylność kanclerza Kohla1354. Ponownie trudno zweryfikować te informacje.

Ostatecznie druga pielgrzymka Ojca Świętego do Polski odbyła się w dniach 16–23 czerwca 1983 r., a więc tuż przed zniesieniem stanu wojennego1355. W swych wystąpieniach papież wzywał z jednej strony do „wzajemnego dialogu i porozumienia”, z drugiej zaś – co było ukłonem wobec USA – do respektowania praw człowieka1356. W homilii wygłoszonej 16 czerwca w warszawskiej katedrze powiedział: „wraz ze wszystkimi moimi Rodakami – zwłaszcza z tymi, którzy najboleśniej czują cierpki smak zawodu, upokorzenia, cierpienia, pozbawienia wolności, krzywdy, podeptania godności człowieka – staję pod krzyżem Chrystusa, aby na ziemi polskiej odprawiać nadzwyczajny jubileusz Roku Odkupienia”1357. Już przy powitaniu zapewnił, że wciąż wierzy w „narodowe odrodzenie” w Polsce, i nadmienił o historycznym Sierpniu ’801358. 18 czerwca w Niepokalanowie i na Jasnej Górze (w homilii do młodzieży) zachęcał do postawy osobistego oporu na płaszczyźnie kultury, co wywołało ostre protesty władz1359.

Dwa dni później w Poznaniu Jan Paweł II wspomniał o spotkaniu kardynała Wyszyńskiego z przedstawicielami „Solidarności Wiejskiej” w kwietniu 1981 r., a w Katowicach podkreślał, że prawo do swobodnego zrzeszania się jest niezbywalne, nie zaś ofiarowane przez państwo, które ma tylko stać na jego straży. 23 czerwca przekonywał o potędze „prawdy, wolności i sprawiedliwości”1360. Tego dnia spotkał się w Zakopanem z Lechem Wałęsą i jego rodziną, mimo prób przeciwdziałania ze strony rządu1361. Najważniejszym wydarzeniem tego dnia była jednak słynna niemal dwugodzinna rozmowa w cztery oczy z gen. Jaruzelskim, do której doszło kilka godzin wcześniej w Krakowie. Podczas tego spotkania papież nieoczekiwanie zaprezentował twarde stanowisko: namawiał, by generał powrócił do dialogu w duchu porozumień sierpniowych i wyraził zgodę na działalność jakiejś formy niezależnego związku zawodowego (nie użył nazwy „Solidarność”)1362. Na trasie przejazdu Ojca Świętego roiło się od transparentów „Solidarności”1363, co podkreślała zachodnia prasa, np. „The New York Times”1364. Zachodni eksperci wskazywali na nieoczekiwanie silne (w ich ocenach) akcenty polityczne w papieskich homiliach1365.

O ile zatem w wymiarze politycznym pielgrzymka mogła być interpretowana jako sukces nowych władz PRL (czego obawiała się część środowisk solidarnościowych1366), o tyle w wymiarze symbolicznym poniosły one dotkliwą porażkę. W oficjalnych kontaktach ze stroną kościelną rząd robił dobrą minę do złej gry, dobrze oceniając wizytę Ojca Świętego, która miała oznaczać przełamanie bojkotu dyplomatycznego PRL1367. 24 czerwca kierownik Urzędu do spraw Wyznań Adam Łopatka przekonywał w Sejmie, że w wielu sprawach (rozbrojenie, potrzeba suwerenności Polski, kwestia granic) poglądy papieża były zbieżne z polityką PRL1368. Tymczasem zachodnie media dostrzegały przede wszystkim poczucie wolności, które pielgrzymka tchnęła w Polaków1369. Francuski ambasador w Warszawie podkreślał, że sama obecność papieża stanowiła niezwykle wyraźną kontestację reżimu komunistycznego, jakiej nie mogli osiągnąć zachodni politycy – choć pozycja Jaruzelskiego nie została zachwiana1370. Z kolei według polskich opozycjonistów, wizyta papieska oraz rozmowy władz PRL z Watykanem w sprawie zdjęcia embarga na pomoc dla polskiego rolnictwa wprost wpłynęły na ogłoszenie przez gen. Jaruzelskiego amnestii w dniu zniesienia stanu wojennego1371. Jak przekonuje George Weigel, misja papieża „wzmocniła opór Kościoła”, a także „jasno pokazała, że nie będzie układu ponad »Solidarnością«”1372. Podtrzymała również – dopowiadają Antoni Dudek i Ryszard Gryz – „antykomunistyczne nastroje sporej części Polaków”1373.

Pozytywny stosunek do misji Jana Pawła II wyrobili sobie Amerykanie. Na forum Rady NATO uznali, że korzyści z pielgrzymki mogli wyciągnąć wszyscy: zarówno „Solidarność” i Kościół, jak i władze. Zauważali zarazem, że gen. Jaruzelski został poddany presji społecznej. Przewidywali, że generał przynajmniej częściowo tym naciskom ulegnie i zniesie stan wojenny przy najbliższej okazji (święto 22 Lipca). Dostrzegali też, że papież w pierwszych dniach swojej wizyty wypowiadał się ostrzej niż później, po drugiej, niezapowiedzianej rozmowie z Jaruzelskim1374. Jeszcze dobitniej znaczenie podróży wyrazili analitycy MAE, którzy przekonywali: „zestawienie Jaruzelskiego z papieżem pokazało Polakom, kto tak naprawdę dzierży władzę w Polsce”1375.

Cytowane opinie nie wyczerpywały jednak komentarzy dotyczących wizyty. Niektóre ośrodki polityczne negatywnie oceniły wizytę papieską, która miała wręcz „pogrzebać »Solidarność«”. O „pogrzebie »Solidarności«”, wyprawionym przez papieża, pisał też Wydział Propagandy KC1376. Łagodniej ujął to brytyjski ambasador Morgan, który zauważył, że papież jest „nie w pełni ufny w przyszłość »Solidarności«”. Jego pielgrzymka ukazała jednak „masowy zasięg katolickiego zapału w tym kraju pełnym paradoksów”1377. Różne aspekty wizyty dostrzegano też z brukselskiej siedziby NATO. W analizie Freda Dannenbringa, asystenta sekretarza generalnego sojuszu do spraw politycznych, padło stwierdzenie, że papież wzmocnił morale Polaków i dał im poczucie, że nie są sami. Mogło się to przełożyć na większy opór wobec polityki władz, choć nie było pewności, jak długo utrzyma się podniosły nastrój. Dannenbring obawiał się, że ekipa gen. Jaruzelskiego mogła po wizycie poczuć się mniej skrępowana i być może zamierzała pokazać Rosjanom, iż w pełni kontroluje sytuację. Autor analizy oceniał, że pielgrzymka nie miała większego wpływu na politykę sojuszu, a katalog trzech żądań pozostawał aktualny. Papieska misja mogła nawet nie mieć znaczącego wpływu na sytuację wewnętrzną PRL ani na politykę władz i zapowiedziane posunięcia liberalizacyjne1378.

Niejednoznacznie zareagowali na papieską misję politycy i dziennikarze zachodnioniemieccy. W krytycznym tonie utrzymany był np. artykuł zamieszczony w „Spieglu” (6 września 1983 r.). Oceniano, że wizyta miała pogorszyć stosunki między papieżem a kardynałem Casarolim1379. Niemieckiemu duchowieństwu nie podobał się natomiast plan pobytu papieża na Ziemiach Zachodnich. Według doniesienia Departamentu I MSW, sekretarz Episkopatu RFN biskup Josef Homeyer stwierdził, że „pobyt papieża we Wrocławiu może być odczytany przez naród niemiecki jako akt nieprzyjazny ze względu na swoją wymowę polityczną, gdyż nie można przesądzić losu Ziem Odzyskanych do czasu zawarcia traktatu pokojowego”. W odpowiedzi kardynał Casaroli miał zapewnić, że „Stolica Apostolska uznaje prawo Niemców do zjednoczenia w granicach, które zostaną ustalone pokojowo i zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego”1380. Ostatecznie papież odwiedził Wrocław. Czy polscy agenci nie wyolbrzymili tych sporów i wątpliwości? W innym dokumencie wyraźnie zaznaczano, że wizyta Jana Pawła II, podczas której de facto wsparł „Solidarność” i negatywnie ocenił sytuację w Polsce, umocniła NATO w jego polityce względem PRL1381. Dodajmy, że w ostatnich dniach czerwca do Polski przybył kardynał Joseph Ratzinger, aby załagodzić napięte stosunki między episkopatem polskim i niemieckim – co zresztą wzbudziło kolejne kontrowersje wśród niemieckich duchownych1382.

Zniesienie stanu wojennego, które nastąpiło 22 lipca 1983 r., bez wątpienia należy uznać za pokłosie wizyty papieskiej. Stolica Apostolska już wcześniej pozytywnie przyjęła wystąpienie gen. Jaruzelskiego w Stoczni Gdańskiej i złożenie kwiatów pod pomnikiem Poległych Stoczniowców 1970 r.1383 Mimo to, jak sugerowali oficerowie i agenci polskiego wywiadu ulokowani w Watykanie, papież nie był całkiem zadowolony z wyników pielgrzymki. Przede wszystkim nie udało się rozwiązać kwestii normalizacji obustronnych stosunków dyplomatycznych1384. Papież dostrzegał np. rozbieżności w Episkopacie Polski i krytykę ze strony „ekstremistycznych” kręgów byłej „Solidarności” za zbyt ugodową politykę. Widział także brak ważnych zmian w traktowaniu społeczeństwa przez władzę i obawiał się kolejnego wybuchu społecznego1385. Trudno zweryfikować te opinie, na pewno należy traktować je ostrożnie. Wiarygodnie brzmi teza, że Jan Paweł II zdawał sobie sprawę, iż obostrzenia prawne, przyjęte po zniesieniu stanu wojennego, obowiązujące teoretycznie aż do 1985 r., skutecznie hamowały liberalizację i były nie do zaakceptowania przez solidarnościową opozycję, która nieufnie podchodziła do ogłoszonej amnestii1386.

* * *

Na zakończenie tej części rozważań podkreślmy sygnalizowany już fakt wyraźnych niekiedy rozbieżności między dyplomacją kręgów „wielkiej polityki” a inicjatywami społecznymi, wyrażającymi poparcie dla „Solidarności” i krytykę stanu wojennego. W takich krajach, jak Francja, a zwłaszcza RFN, stopień zaangażowania społecznego wielokrotnie przewyższał ostrożną i często bezowocną działalność polityków. W Wielkiej Brytanii jednak lub we Włoszech, gdzie władze zajmowały stanowisko ostrzejsze, aktywność społeczna była stosunkowo mniejsza. Podkreślmy przy tym raz jeszcze, że skala „ostrości” nie musiała zresztą wynikać z sympatii dla „Solidarności”, ale z koniunkturalnych kalkulacji i uwarunkowań geopolitycznych. Jeśli mamy dziś zatem obowiązek „dziękować za solidarność” Zachodu względem polskiej opozycji w latach osiemdziesiątych, to podziękowania te powinniśmy kierować przede wszystkim do zwykłych ludzi, a nie do polityków.

1 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

2 Zob. A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska…, s. 128; U.S. taken by surprise, „Daily Mail”, 14 XII 1981.

3 Zob. np. B. Ullmann, J. Dumoulin, Occident: le lâche soulagement, „L’Express”, 24–31 XII 1981.

4 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011.

5 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; G. Mérétik, Noc generała…, s. 235–236.

6 Por. G. Mérétik, Noc generała…, s. 235–236.

7 Ibidem, s. 128–129, 229–230. Dla Richarda Pipesa niewykorzystanie raportów Kuklińskiego do dziś pozostaje zagadką (R. Pipes, Żyłem…, s. 173).

8 AIPN, 1242/41, Stenogram z wywiadu Andrzeja Holika z Piotrem Naimskim, Głos Ameryki, 8 VI 1982 r., k. 55–57. Ambasador RFN w Warszawie Georg Negwer dodaje, że państwa zachodnie były zaskoczone wydarzeniami z 12–13 grudnia (G. Negwer, Schwierige Mission…, s. 201).

9 Zob. J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337.

10 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 181; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 197.

11 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 08 z Hawany [sic!], 1 I 1982 r., k. 44–45.

12 Zob. AIPN, 01419/378, t. 1, Charakterystyka komitetów i biur informacyjnych „Solidarności” działających w krajach kapitalistycznych, 14 I 1983 r., k. 36–55.

13 K. Gebert, Magia słów…, s. 22.

14 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 139.

15 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 182.

16 H. Szlajfer, Wstęp [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 11.

17 G. Mérétik, Noc generała…, s. 18.

18 A. Paczkowski, M. Byrne, The Polish Crisis…, s. 36; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 181. Nie jest do końca jasne, dlaczego – mimo alarmistycznych doniesień – Waszyngton nie zdecydował się na radykalne działania zapobiegawcze i ofensywę dyplomatyczną, tak jak w grudniu poprzedniego roku. Może obawiał się kolejnego fałszywego alarmu? Dlaczego jednak mimo wszystko nie próbował ostrzec działaczy „Solidarności”? Jak sugerują Douglas MacEachin i Anna Mazurkiewicz, działacze „Solidarności” mogli nie zostać uprzedzeni, by uniknąć zbrojnego oporu, którego się obawiano za oceanem. Milczenie Waszyngtonu skłania też do rozpatrzenia sprawy postrzegania stanu wojennego w kategoriach „mniejszego zła” przez niektórych polityków amerykańskich – zapewne Alexandra Haiga, ambasadora Francisa Meehana czy asystenta sekretarza stanu do spraw europejskich Larry’ego Eagleburgera (D.J. MacEachin, U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland…, s. 211–213; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 171). Kwestia ta wymaga głębszych badań, zwłaszcza że np. Georges Mink chyba zbyt pewnie przekonuje, iż Zachód nie był jednak zaskoczony wydarzeniami w Polsce (G. Mink, Siła czy rozsądek. Historia społeczna i polityczna Polski (1980–1982), Warszawa 1992, s. 98). Jest faktem, że – jak zauważał polski wywiad – Ambasada USA w Warszawie, spodziewając się konfrontacji, już przed 13 grudnia wzmocniła ochronę budynku i zabezpieczyła najważniejszą dokumentację (AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca reakcji i opinii zachodnich przedstawicielstw dyplomatycznych w Warszawie na temat wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, 21 XII 1981 r., k. 10–11). Ucieczka w listopadzie 1981 r. płk. Ryszarda Kuklińskiego sprawiła zarazem, że amerykański wywiad nie był już tak szczegółowo zorientowany w konkretnych planach polskich wojsk (B. Woodward, Veil: The Secret Wars of the CIA, 1981–1987, New York 1987, s. 177–178).

19 G. Mérétik, Noc generała…, s. 73–74; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337. Mimo to, jak podkreślał George J. Church, rada działała dość sprawnie – nawet lepiej niż w czasie urzędowania zdymisjonowanego dyrektora Richarda Allena (G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981).

20 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 256.

21 G. Mérétik, Noc generała…, s. 74–75, 88.

22 Cyt. za: B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 138.

23 Ibidem, s. 139.

24 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami, 23 XII 1981 r., b.p.

25 United States Policy Toward Poland. A Conference Report, red. R. Johnson, B. Kliszewski, Santa Monica 1987, s. 21.

26 G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981.

27 United States Policy Toward Poland. A Conference Report…, s. 22.

28 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 168.

29 Ibidem; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska…, s. 115; R. Pipes, Żyłem…, s. 172.

30 G. Mérétik, Noc generała…, s. 99.

31 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 2953/IV z Waszyngtonu, 13 XII 1981 r., k. 625.

32 G. Mérétik, Noc generała…, s. 73–75.

33 Ibidem, s. 198–199.

34 A. Haig, Caveat…, s. 250.

35 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 139.

36 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie wypowiedzi Alexandra Haiga, 13 XII 1981 r., b.p.

37 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)78, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej z 14 grudnia 1981 r., 22 XII 1981 r., b.p.

38 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 339.

39 „Play it cool” (U.S. taken by surprise, „Daily Mail”, 14 XII 1981).

40 G. Mérétik, Noc generała…, s. 199.

41 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/1, Wypowiedź Alexandra Haiga dla „The Washington Post”, [grudzień 1981 r.], 2.44–3.26.

42 Ibidem, 33-T-7401/2, Wypowiedź Alexandra Haiga na temat stanu wojennego, [grudzień 1981 r.], 5.47–6.08.

43 Weinberger worried, „Potentialy dangerous”, „The Daily Telegraph”, 14 XII 1981.

44 L.I. Barret, Gambling with History, New York 1984, s. 297; G. Mérétik, Noc generała…, s. 226.

45 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/2, Wypowiedź Ronalda Reagana o sytuacji w Polsce, [grudzień 1981 r.], 1.20–1.47.

46 Zob. np. La prudence de Washington, „Libération”, 14 XII 1981.

47 G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981.

48 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 256; G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981.

49 R. Reagan, An American Life…, s. 303.

50 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 140.

51 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami, 22 XII 1981 r., b.p. Reagan o działaczach „Solidarności” powiedział: „myślę, że może powinni oni zdać sobie sprawę, że na tę jedną rzecz, której się domagali, komunistyczny rząd nie mógł pozwolić”. Zapewne chodziło mu o postulat demokratycznych wyborów do rad narodowych rozważany w czasie obrad Komisji Krajowej „Solidarności” z 3 XII 1981 r.

52 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3044/IV z Waszyngtonu, 14 XII 1981 r., k. 627; N. Ashford, US suspends food aid shipments to Poland, „The Times”, 15 XII 1981; R. Beeston, U.S. Halts Food Aid To Poland, „The Daily Telegraph”, 15 XII 1981; G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981; G. Mérétik, Noc generała…, s. 227; W.E. Smith, The Darkness Descends, „Time”, 28 XII 1981; U.S Halts Food Aid To Poles, „International Herald Tribune”, 15 XII 1981.

53 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 60.

54 Document No 88: CIA National Intelligence Daily, „Poland: Test of Government’s Measures”, 14 XII 1981 r. [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 476–477.

55 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3253/IV z Waszyngtonu, 17 XII 1981 r., k. 634; Kongres USA wobec spraw Polski…, s. 67.

56 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/2, Wypowiedź rzecznika Departamentu Stanu w sprawach polskich, [grudzień 1981 r.], 5.03–5.33.

57 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3167/IV z Waszyngtonu, 16 XII 1981 r., k. 632.

58 Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

59 G. Mérétik, Noc generała…, s. 227.

60 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3254/IV z Waszyngtonu, 17 XII 1981 r., k. 636.

61 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 17 XI 1981 r., b.p.; N. Ashford, Torch of liberty will burn, says Reagan, „The Times”, 18 XII 1981.

62 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3254/IV z Waszyngtonu, 17 XII 1981 r., k. 636; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 17 XI 1981 r., b.p.; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska…, s. 131.

63 P. Kengor, Ronald Reagan i obalenie komunizmu…, s. 119; R. Pipes, Żyłem…, s. 175.

64 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3323/IV z Waszyngtonu, 18 XII 1981 r., k. 637.

65 P. Kengor, Ronald Reagan i obalenie komunizmu…, s. 119–122. W swych pamiętnikach Reagan sugeruje, że już wcześniej Alexander Haig przekazał mu wiadomość, iż Spasowski dzień lub dwa po wprowadzeniu stanu wojennego zamierza poprosić o azyl (R. Reagan, An American Life…, s. 303).

66 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3680/IV z Waszyngtonu, 23 XII 1981 r., k. 654.

67 Ibidem, Szyfrogram nr 3391/IV z Waszyngtonu, 20 XII 1981 r., k. 638.

68 Ibidem, Szyfrogram nr 3430/IV z Waszyngtonu, 20 XII 1981 r., k. 640; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-21-12-1981, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, dotyczące amerykańskich ocen sytuacji w Polsce (z załącznikami), 21 XII 1981 r., b.p. Spasowski wspominał, że główną przyczyną jego ucieczki było nawrócenie religijne (T.Z. Zapert, Zawrócony przez Pana Boga, „Rzeczpospolita”, 31 XII 2009; por. R. Spasowski, The Liberation of One, San Diego–New York 1985).

69 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3446/IV z Waszyngtonu, 20 XII 1981 r., k. 642.

70 Zob. NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

71 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 3641/IV z Waszyngtonu, 23 XII 1981 r., k. 652; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemowa Ronalda Reagana do narodu z okazji świąt Bożego Narodzenia i w sprawie sytuacji w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.

72 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 257; R. Reagan, An American Life…, s. 303; zob. też AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 7556 z Kolonii [sic!], 23 XII 1981 r., k. 10–11.

73 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami, 22 XII 1981 r., b.p.

74 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych aspektów dezercji Romualda Spasowskiego (z załącznikiem), 12 I 1982 r., k. 45–48; R. Beeston, Reign of terror in Poland, says envoy defector, „The Daily Telegraph”, 21 XII 1981.

75 Zob. A. Chmielecki, Uciekinier z obozu, „Wprost” 2008, nr 45, s. 98–99.

76 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-21-12-1981, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, dotyczące amerykańskich ocen sytuacji w Polsce (z załącznikami), 21 XII 1981 r., b.p.

77 Ibidem, Pismo sekretarza stanu Alexandra Haiga do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa, dotyczące amerykańskich ocen sytuacji w Polsce, 22 XII 1981 r., b.p.

78 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.

79 Ibidem.

80 Ibidem.

81 Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

82 Tym określeniem Reagan nawiązywał do dziecięcej bajki Chicken Little (Mały Kurczak). Jej tytułowemu bohaterowi, mającemu bardzo bojaźliwy charakter, spadł na głowę żołądź, w wyniku czego Kurczak stwierdził, że spadło na niego całe niebo.

83 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.

84 Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.; zob. też AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska USA wobec Polski, 23 XII 1981 r., k. 21–22.

85 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska USA wobec Polski, 23 XII 1981 r., k. 21–22; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 257.

86 G. Mérétik, Noc generała…, s. 228.

87 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca rozmowy ambasadora USA w Belgradzie z członkiem Prezydium KC Związku Komunistów Jugosławii, 31 XII 1981 r., k. 45–46.

88 Zob. np. Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami, 23 XII 1981 r., b.p.

89 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.

90 Ibidem, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

91 Ibidem.

92 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie oświadczenia Ronalda Reagana z 23 grudnia, 24 XII 1981 r., b.p.; NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.; P. Hanson, Poland and Russia – could the West impose sanctions?, „The Times”, 23 XII 1981; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska…, s. 132; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 55; W.E. Smith, Candles in the Night, „Time”, 4 I 1982; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

93 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemowa Ronalda Reagana do narodu z okazji świąt Bożego Narodzenia i w sprawie sytuacji w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.; G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 339; zob. Reagan Set to Speak on Moves Over Poland, „International Herald Tribune”, 24 XII 1981. Fragmenty przemówienia w przekładzie polskim znajdują się w: Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989. Wybór dokumentów, oprac. J. Zając, Warszawa 2005, s. 178–180.

94 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie oświadczenia Ronalda Reagana z 23 grudnia, 24 XII 1981 r., b.p.

95 Por. ibidem.

96 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Streszczenie listu Ronalda Reagana do gen. Wojciecha Jaruzelskiego, 24 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Streszczenie listu Ronalda Reagana do Leonida Breżniewa, 24 XII 1981 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie oświadczenia Ronalda Reagana z 23 grudnia, 24 XII 1981 r., b.p.; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemowa Ronalda Reagana do narodu z okazji świąt Bożego Narodzenia i w sprawie sytuacji w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.; Ronald Reagan Library, National Security Council. Executive Secretariat 1981–1989, Brudnopis listu Ronalda Reagana do Leonida Breżniewa, 24 [?] XII 1981 r., b.p.

97 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo Ronalda Reagana do François Mitterranda, 24 XII 1981 r., b.p.

98 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemowa Ronalda Reagana do narodu z okazji świąt Bożego Narodzenia i w sprawie sytuacji w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.

99 Ibidem; zob. Reagan warns Poland of possible sanctions, „The Times”, 24 XII 1981.

100 AIPN, 0449/7, t. 1, Sankcje gospodarcze jako instrument polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych, 31 X 1985 r., k. 11–13; C.G. Hufbauer, J.J. Schott, Economic Sanctions in Support of Foreign Policy Goals, Washington 1983, s. 19–22.

101 J.R. Davis, Some Reflexions on 1989 in Poland, „The Polish Review” 1999, nr 4, s. 389 i n.

102 Idem, Przedmowa [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”. Korespondencja Ambasady USA w Warszawie z Departamentem Stanu, styczeń–wrzesień 1989, wstęp i wybór G.F. Domber, Warszawa 2006, s. 11.

103 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 140. Jak zobaczymy, opinia ta wydaje się uproszczona.

104 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przesłanie Ronalda Reagana do Kongresu w sprawie przedłużenia amerykańsko-polskiej umowy połowowej do 1 lipca 1983 r., 21 VI 1982 r., b.p.

105 Ibidem, Przesłanie Ronalda Reagana do Kongresu w sprawie przedłużenia amerykańsko-polskiej umowy połowowej do 1 lipca 1984 r., 3 V 1983 r., b.p.; ibidem, Przesłanie Ronalda Reagana do Kongresu w sprawie przedłużenia amerykańsko-polskiej umowy połowowej do 31 grudnia 1985 r., 4 V 1984 r., b.p.

106 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Streszczenie pisma Ronalda Reagana do gen. Wojciecha Jaruzelskiego, 24 XII 1981 r., b.p.

107 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca reakcji Zachodu na wydarzenia w Polsce, 4 I 1982 r., k. 21–25; zob. też P. Jenkins, What hand can the West play?, „The Guardian”, 23 XII 1981.

108 Stan ten trwał do 1985 r. (zob. Zadłużenie Polski – perspektywy po rozmowach paryskich, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 138, s. 3).

109 AIPN, 1242/41, Stenogram z wywiadu Andrzeja Holika z Piotrem Naimskim, Głos Ameryki, 8 VI 1982 r., k. 55–57.

110 G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981. Kwestia oceny skuteczności sankcji na pewno jest bardziej skomplikowana i wymaga odrębnych badań.

111 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/2, Telegram Ronalda Reagana do Leonida Breżniewa, [grudzień 1981 r.], 13.09–13.29; Ronald Reagan Library, National Security Council. Executive Secretariat 1981–1989, Telegram Ronalda Reagana do Leonida Breżniewa, 23 XII 1981 r., b.p.

112 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.; Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

113 USA-URSS: l’état de guerre économique, „Libération”, 26–27 XII 1981.

114 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 259; R. Reagan, An American Life…, s. 304.

115 Ronald Reagan Library, National Security Council. Executive Secretariat 1981–1989, Telegram Leonida Breżniewa do Ronalda Reagana, 24 [25?] XII 1981 r., b.p.

116 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskich sankcji wobec ZSRR, 8 I 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana dotyczące działań podjętych przeciw Związkowi Radzieckiemu w związku z jego zaangażowaniem w Polsce, 29 XII 1981 r., b.p.; P. Kengor, Ronald Reagan i obalenie komunizmu…, s. 125–127; G. Mérétik, Noc generała…, s. 229; R. Pipes, Żyłem…, s. 176, 178; Reagan: riposte à Moscou, „Le Figaro”, 30 XII 1981; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 340.

117 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana dotyczące działań podjętych przeciw Związkowi Radzieckiemu w związku z jego zaangażowaniem w Polsce, 29 XII 1981 r., b.p.; zob. też Ch. Buckland, M. Hall, Poland: Reagan cracks down on Russia for intefering, „Daily Mirror”, 30 XII 1981.

118 R. Pipes, Żyłem…, s. 178.

119 L. Leamer, Make-Believe. The Story of Nancy and Ronald Reagan, New York 1983, s. 355–356.

120 N. Sutton, USA: Reagan sanctionne, „Libération speciale”, styczeń–luty 1982 (poza serią).

121 L’embarras des Etats-Unis, „Libération”, 29 XII 1981.

122 Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

123 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskich sankcji nałożonych na ZSRR, 30 XII 1981 r., b.p.

124 C. Bell, From Carter to Reagan, „Foreign Affairs” 1985, nr 3, s. 500.

125 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskich sankcji nałożonych na ZSRR, 30 XII 1981 r., b.p.

126 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami na temat sytuacji w Polsce, 29 XII 1981 r., b.p.

127 G.J. Church, Speak Firmly, Carry a Little Stick, „Time”, 28 XII 1981.

128 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska administracji Reagana wobec rozwoju wypadków w Polsce, 20 XII 1981 r., k. 13–14.

129 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o zapowiedzianej wizycie greckiego premiera Andreasa Papandreu w Polsce, 13 I 1983 r., k. 6–7.

130 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przewidywanych kierunków działań polityczno-propagandowych USA przeciwko Polsce w aktualnej fazie stanu wojennego, 23 XII 1981 r., k. 16–18.

131 Moja ocena sytuacji, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 19, s. 2, 3.

132 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca amerykańskich ocen ewentualności radzieckiej interwencji militarnej w Polsce, 31 XII 1981 r., k. 47–48; ibidem, Szyfrogram nr 7594 z Paryża [sic!], 24 XII 1981 r., k. 12.

133 P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo…, s. 92–93.

134 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca kierunków przewartościowania polityki USA wobec Polski, 30 XII 1981 r., k. 63–64.

135 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/144, Szyfrogram nr 5/I z Waszyngtonu, 31 XII 1981 r., k. 676.

136 AIPN, 01521/2912, Niektóre aspekty działalności prosolidarnościowej za granicą, [1982 r.], k. 1–37; AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca obecnego stanowiska Wielkiej Brytanii w kwestii stosunków kredytowych z Polską, 12 I 1982 r., k. 37–38; AIPN, 01419/378, t. 1, Kierunkowy plan przedsięwzięć operacyjnych w sprawie krypt. „Zachód”, 23 VIII 1982 r., k. 32–35.

137 AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989 r., b.p. (s. 63–68).

138 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-POL-OUT-NS-82-05, Pismo Johna Hawesa, członka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Glenna Celli, p.o. asystenta sekretarza generalnego NATO do spraw politycznych, w sprawie problemu polskich uchodźców politycznych, 8 I 1982 r., b.p.

139 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca raportu senatora Larry’ego Presslera, 25 I 1982 r., k. 57–58.

140 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o polityce USA wobec Polski w ocenie Richarda Pipesa, 26 I 1982 r., k. 1–2.

141 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca kierunków modyfikacji stanowiska USA wobec Polski, 16 I 1982 r., k. 35–37; AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca dążeń administracji amerykańskiej do wykorzystania sprawy polskiej na forum KBWE (z załącznikiem), 25 I 1982 r., k. 53–56.

142 Zob. AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, Reagan mówi o najpoważniejszych skutkach polskiego kryzysu, 5 I 1982 r., b.p. Ostrzeżenie to wysunął Reagan w czasie wizyty Hansa-Dietricha Genschera w USA.

143 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 18 II 1982 r., b.p.; Na krawędzi bankructwa, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 5, s. 3.

144 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 18 II 1982 r., b.p.; G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność, „The Polish Review” 2007, nr 3, s. 280–282. Posunięcie to nie spodobało się niektórym działaczom opozycyjnym, m.in. Piotrowi Naimskiemu (AIPN, 1241/41/CD/2, Wywiad Andrzeja Holika z Piotrem Naimskim, Głos Ameryki, 8 VI 1982 r., k. 60–62).

145 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska Japonii wobec Polski (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 67–70.

146 P. Kengor, Ronald Reagan i obalenie komunizmu…, s. 141–143.

147 AIPN, 1585/3874, Notatka Departamentu I MSW na temat zarządzeń wykonawczych Departamentu Handlu USA dotyczących realizacji sankcji wobec PRL, 20 I 1982 r., k. 2–3.

148 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskiej polityki względem Polski, 5 I 1982 r., b.p.

149 AdsD, Willy Brandt Archiv, A 13, 100A, Komunikat prasowy SPD na temat konsultacji niemiecko-amerykańskich, 6 I 1982 r., k. 8; AfCDP, 0/073-Polen-1, Wspólne oświadczenie Helmuta Schmidta i Ronalda Reagana, 14 I 1982 r., b.p.; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana i Helmuta Schmidta po spotkaniu w Białym Domu, 5 I 1982 r., b.p.

150 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana i Helmuta Schmidta po spotkaniu w Białym Domu, 5 I 1982 r., b.p.

151 O napiętej atmosferze wizyty świadczy fakt, że Pressler został na krótko zatrzymany przez milicję po tym, jak robił zdjęcia w jednym ze sklepów (R. Boyes, Polish militia detain visiting US senator, „The Times”, 16 I 1982).

152 J. Palmer, US „will not quit talks” in retaliation over Poland, „The Guardian”, 24 XII 1981.

153 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 19 I 1982 r., b.p.

154 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie z okazji sesji połączonych izb Kongresu, 26 I 1982 r., b.p.; Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1982, Washington 1983, s. 77. Tezę o rezygnacji z postawy business as usual Reagan powtórzył m.in. w przesłaniu do Kongresu przy okazji raportu o handlu między Wschodem a Zachodem (zob. Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przesłanie do Kongresu z okazji raportu o handlu między Wschodem a Zachodem, 31 III 1982 r., b.p.).

155 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami przy okazji nominacji szefa sztabu Air Force i szefa Operacji Morskich, 18 III 1982 r., b.p.

156 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-POL-NS-82-13, Notatka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO na temat bieżącej sytuacji w Polsce, 25 I 1982 r., b.p.

157 Ronald Reagan Library, National Security Archive Head of State File Box 34, Pismo Ronalda Reagana do przywódców państw członków COCOM, 13 I 1982 r., b.p.

158 J. O’Sullivan, Prezydent, papież, premier…, s. 170.

159 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zaostrzenia polityki USA wobec Polski i Związku Radzieckiego (z załącznikiem), 25 I 1982 r., k. 50–52.

160 G.R. Urban, Radio Wolna Europa i walka o demokrację: moja wojna w czasach zimnej wojny, Warszawa 2000, s. 102, 112.

161 P. Machcewicz, „Monachijska menażeria”. Walka z Radiem Wolna Europa 1950–1989, Warszawa 2007, s. 332–342 i n.; G.R. Urban, Radio Wolna Europa…, s. 102, 112. W kolejnych latach RWE m.in. propagowała i nagłaśniała aktywność polskiego drugiego obiegu wydawniczego (G.R. Urban, Radio Wolna Europa…, s. 115–116).

162 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca nowych elementów w działalności amerykańskiej Agencji do spraw Łączności Międzynarodowej (ICA), 12 I 1982 r., k. 39–40.

163 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 4891: Dzień Solidarności, 20 I 1982 r., b.p.; zob. też AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Komunikat serwisu prasowego Ambasady USA w Berlinie dotyczący proklamowania przez Ronalda Reagana Dnia Solidarności, 27 I 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

164 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wywiad Ronalda Reagana dla „Los Angeles Times”, 20 I 1982 r., b.p.

165 Better to Let Poland Be?, „Time”, 8 II 1982; M. Getler, ICA Plans Poland Spectacular, „The Washington Post”, 28 I 1982; G. Mérétik, Noc generała…, s. 252; Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 447; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 344; zob. też PIASA, Radio Free Europe Sound Archives, 57, RWE-36.T22+23, Let Poland be Poland, 61’29”. Szczegółowy zapis części programu – koncertu wraz z reportażami – można znaleźć w: PIASA, Radio Free Europe Sound Archives, 641–679.

166 AIPN, 1585/3874, Informacja dotycząca zaostrzenia polityki USA wobec Polski i Związku Radzieckiego, 25 I 1982 r. (z załącznikiem), k. 50–52; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

167 A. Krzeczunowicz, Żeby Polska była Polską, „Na Antenie”, marzec 1982, s. 18–19.

168 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Fragment oświadczenia Ronalda Reagana z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.; Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/207.13, Oświadczenie prezydenta Stanów Zjednoczonych wygłoszone z okazji Międzynarodowego Dnia Solidarności z „Solidarnością”, 30 I 1982 r., b.p.

169 United States Policy Toward Poland. A Conference Report…, s. 20.

170 Zob. AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989 r., b.p. (s. 63–68); CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polityki francuskiej wobec Polski, 2 IV 1982 r., b.p.; ibidem, 367, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty zachodnich parlamentarzystów w Polsce, 9 VII 1982 r., b.p.

171 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o nowych elementach w działalności propagandowej Agencji do spraw Łączności Międzynarodowej USA, 9 VII 1982 r., k. 39–40.

172 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych aspektów propagandy USA wobec Polski, 31 V 1982 r., k. 88–90.

173 Zob. np. Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana z okazji sympozjum w Davos, 28 I 1982 r., b.p.

174 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o kierunkach propagandy RWE i Głosu Ameryki przeciwko Polsce, 3 VI 1982 r., k. 29.

175 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wystąpienie Ronalda Reagana na konferencji Departamentu Związków Zawodowych Budownictwa i Architektury AFL-CIO, 5 IV 1982 r., b.p.

176 P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo…, s. 13–14.

177 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 31 III 1982 r., b.p.

178 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Pismo Ambasady Francji w Waszyngtonie do Claude’a Cheyssona w sprawie amerykańskiej pomocy humanitarnej dla Polski, 8 VI 1982 r., b.p.

179 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie sytuacji w Polsce, 1 V 1982 r., b.p. Tezy te prezydent powtórzył 9 maja w przesłaniu skierowanym do studentów Eureka College, którego był absolwentem (zob. ibidem, Przesłanie do studentów Eureka College, 9 V 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.).

180 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 259.

181 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 263.

182 AIPN, 0731/7, Wykaz dyplomatów i pracowników placówek dyplomatycznych oraz konsularnych państw kapitalistycznych, wydalonych z Polski w latach 1945–1985, sporządzony przez Departament II MSW, 8 V 1985 r., k. 96–102; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.

183 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389, List internowanych do Ronalda Reagana, 6 VII 1982 r., 15.32–17.31.

184 Ibidem, 33-T-7389/2, Przemówienie Ronalda Reagana na spotkaniu ze środowiskami katolickimi, 6 VIII 1982 r., 4.54–5.38; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana podczas spotkania Rady Najwyższej Rycerzy Kolumba w Hartford, 3 VIII 1982 r., b.p.

185 Ronald Reagan Library, National Security Archive Head of State File Box 35, List Ronalda Reagana do Margaret Thatcher, 2 VII 1982 r., b.p.

186 Prezydent Reagan o Polsce, „Orzeł Biały”, lipiec/sierpień 1981, s. 72–73.

187 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7386/2, Oświadczenie Ronalda Reagana w Camp David, [czerwiec 1982 r.], 2.20–4.15; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie sytuacji w Polsce, 13 VI 1982 r., b.p.

188 PIASA, Radio Free Europe sound archives, 417, RWE-36.T180, Tydzień Narodów Ujarzmionych, 27 VII 1982 r., 14’49”.

189 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 4953 w sprawie obchodów Tygodnia Narodów Ujarzmionych, 19 VII 1982 r., b.p.

190 Ibidem, Uwagi Ronalda Reagana przy podpisywaniu proklamacji w sprawie obchodów Tygodnia Narodów Ujarzmionych, 19 VII 1982 r., b.p.

191 Ibidem, Uwagi Ronalda Reagana podczas spotkania Rady Najwyższej Rycerzy Kolumba w Hartford, 3 VIII 1982 r., b.p.

192 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389, Wypowiedź Jerzego Urbana na temat proklamowania Tygodnia Narodów Ujarzmionych, 6 VII 1982 r., 12.04–13.06.

193 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych aspektów propagandy USA wobec Polski, 31 V 1982 r., k. 88–90.

194 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o ocenach zachodnich dyplomatów i korespondentów dotyczących ostatnich wydarzeń w Polsce, [maj 1982 r.], k. 30–31.

195 AIPN, 0449/53, t. 6, Notatka informacyjna na temat opinii ambasadora Włoch w Warszawie, 18 VI 1982 r., k. 65–66.

196 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie rozszerzenia sankcji ekonomicznych wobec ZSRR, 18 VI 1982 r., b.p.; ibidem, Przesłanie Ronalda Reagana do Kongresu w sprawie rocznego raportu o stosunkach handlowych między Wschodem a Zachodem, 24 VIII 1982 r., b.p.

197 Ibidem, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 28 VII 1982 r., b.p.

198 Ibidem, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie przedłużenia amerykańsko-radzieckiej umowy zbożowej, 30 VII 1982 r., b.p.

199 Ibidem, Uwagi Ronalda Reagana podczas corocznej konwencji Narodowego Stowarzyszenia Hodowców Kukurydzy, 2 VIII 1982 r., b.p.

200 Zob. np. wypowiedzi na konferencji prasowej z 30 VI 1982 r. w: Public Papers of the United States Presidents, 1982…, s. 831.

201 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca inspiracyjnych działań Zachodu wobec struktur „Solidarności” w kraju i na emigracji, 21 VIII 1982 r., k. 107–109.

202 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z działaczami republikańskimi, 18 X 1982 r., b.p.

203 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Pierwsze polsko-amerykańskie rozmowy o rolnictwie od 14 miesięcy, 14 VII 1982 r., b.p.

204 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca inspiracyjnych działań Zachodu wobec struktur „Solidarności” w kraju i na emigracji, 21 VIII 1982 r., k. 107–109; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 263.

205 Po południu 31 sierpnia na placu Wolności w Lubinie rozpoczął się solidarnościowy wiec, który został rozproszony atakiem milicji i ostrzałem gazowym. W pewnym momencie pluton ZOMO z KW MO w Legnicy, mimo braku bezpośredniego zagrożenia życia, otworzył ogień w kierunku demonstrantów. Strzelano do każdego, kto pojawił się w zasięgu wzroku. Śmiertelne rany postrzałowe otrzymali 32-letni Andrzej Trajkowski i 26-letni Mieczysław Pożniak. Trafiony w tył głowy 28-letni Michał Adamowicz zmarł 5 września. Akcja milicyjna trwała do późnych godzin nocnych. W sumie rany postrzałowe odniosło osiem osób. 1 i 2 września ponownie doszło do demonstracji, w czasie których gromadzono się wokół symbolicznych grobów w miejscach, gdzie poprzedniego dnia zabito demonstrantów. Milicja atakowała protestujących petardami, gazem łzawiącym i armatkami wodnymi (Solidarność. XX lat historii…, s. 295).

206 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Białego Domu w sprawie sytuacji w Polsce, 1 IX 1982 r., b.p.; zob. też CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat demonstracji 31 sierpnia w Polsce, 1 IX 1982 r., b.p.

207 Bennett Kovrig błędnie datuje tę dyrektywę na sierpień (B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 141).

208 FAS-OIRD, National Security Decision Directives, Dyrektywa nr 54 Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie polityki Stanów Zjednoczonych względem Europy Wschodniej, 2 IX 1982 r., skan.

209 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 141. Strategię dyferencjacji promował Henry Kissinger. Jej wytyczne zawarto w dokumencie National Security Decision Memorandum (NSDM 212), przyjętym 2 V 1973 r. (zob. ibidem, s. 118–120).

210 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie radiowe Ronalda Reagana z okazji Dnia Pracy, 4 IX 1982 r., b.p.

211 Ibidem, Uwagi Ronalda Reagana na ceremonii zaprzysiężenia nowych obywateli USA, 17 IX 1982 r., b.p.

212 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-14-09-1982, Raport stałego przedstawicielstwa USA przy NATO o radzieckiej polityce wobec Polski po fali strajków z 31 sierpnia 1982 r., 14 IX 1982 r., b.p.

213 NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 140, 259; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 346; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181. Według niektórych źródeł, klauzula ta została zniesiona już 23 grudnia, co jest błędnym twierdzeniem, choć de facto większość przywilejów związanych z KNU rzeczywiście przestała wtedy obowiązywać. Zniesienie klauzuli skutkowało m.in. podniesieniem taryf celnych na dobra importowane z Polski (M.S. Daoudi, M.S. Dajani, Poland: The Politactics of Sanctions, „The Polish Review” 1985, nr 2, s. 153; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 173–174).

214 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po przyjęciu nowego prawa związkowego, 13 X 1982 r., b.p. Ograniczone skutki zniesienia klauzuli wynikały ze skromnych rozmiarów polskiego eksportu do USA, a także z faktu, że skupiał się on głównie na produktach rolniczych, w większości nieobjętych cłami.

215 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-6-10-1982, Pismo Stephena J. Ledogara, zastępcy szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Ankera Svarta, szefa stałego przedstawicielstwa Danii przy NATO, w sprawie amerykańskich reakcji na plany delegalizacji „Solidarności”, 6 X 1982 r., b.p. Waszyngton namawiał swoich sojuszników do podjęcia podobnych kroków. Obecny stan wiedzy nie pozwala odpowiedzieć na pytanie, jak skuteczne były te namowy.

216 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie radiowe Ronalda Reagana na temat „Solidarności” i relacji USA z Polską, 9 X 1982 r., b.p.; zob. też AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Wydział Prasowy Ambasady USA w Bonn, Tekst oświadczenia Ronalda Reagana z 9 października 1982 r., 14 X 1982 r., b.p.

217 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Mieczysław Rakowski: Reagan wykorzystuje sprawę Polski do globalnej dyskusji ze Związkiem Radzieckim, 19 X 1982 r., b.p.

218 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie zastępcy sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie sytuacji w Polsce, 13 X 1982 r., b.p.

219 Por. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po przyjęciu nowego prawa związkowego, 13 X 1982 r., b.p.

220 NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.

221 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)53, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 20 października 1982 r., 19 XI 1982 r., b.p.

222 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 265.

223 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca inspiracyjnych działań Zachodu wobec struktur „Solidarności” w kraju i na emigracji, 21 VIII 1982 r., k. 107–109.

224 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat prasowy Ambasady RFN [sic!] w Warszawie dotyczący przemówienia Stefana Olszowskiego w Nowym Jorku, 28 [?] IX 1982 r., b.p.

225 Ronald Reagan Library, National Security Decision Directives 1981–1989, Dyrektywa nr 66 Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie relacji gospodarczych między Wschodem i Zachodem, 29 XI 1982 r., b.p.

226 Ibidem.

227 Ronald Reagan Library, National Security Archive Head of State File Box 34, Pismo Ronalda Reagana do Margaret Thatcher w sprawie stosunków handlowych między Wschodem i Zachodem, 12 XI 1982 r., b.p.

228 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Proklamacja Ronalda Reagana ustanawiająca Dzień Karty Praw, Dzień Praw Człowieka i Tydzień Praw Człowieka, 10 XII 1982 r., b.p.

229 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 5004: Dzień Modlitwy za Polskę i „Solidarność” z Polskim Narodem, 10 XII 1982 r., b.p.; zob. ten sam dokument w: Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/207.13, b.p.; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, b.p.

230 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana w czasie podpisywania proklamacji w sprawie praw człowieka i proklamacji w sprawie Dnia Modlitwy za Polskę, 10 XII 1982 r., b.p.

231 Ibidem.

232 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-3-12-1982, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie planowanej na 13 grudnia 1982 r. sesji Sejmu PRL, 3 XII 1982 r., b.p.

233 Kongres USA wobec spraw Polski…, s. 70. Trzy dni wcześniej Senat w rezolucji nr 501 potępił łamanie praw człowieka w Polsce (ibidem, s. 93).

234 NAKG, FO 973/292, Polska: chronologia wydarzeń, listopad–grudzień 1982 r., marzec 1983 r., b.p. USIA była rządową agencją informacyjną, zajmującą się m.in. koordynacją wymiany kulturalnej, naukowej i oświatowej USA z innymi krajami. W Polsce wznowiła działalność po wizycie wiceprezydenta Busha we wrześniu 1987 r.

235 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków Polski z Zachodem i Francją, 25 I 1983 r., b.p.

236 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie radiowe do narodu w sprawie stosunków amerykańsko-radzieckich i europejskiej podróży wiceprezydenta, 8 I 1983 r., b.p.

237 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/150, Szyfrogram nr 688/I z Waszyngtonu, 18 I 1983 r., k. 22.

238 Ibidem, Szyfrogram nr 1195/I z Waszyngtonu, 27 I 1983 r., k. 39.

239 Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka, Letters written in hiding – Christmas 1982, mom1feb83.pdf, Notatki matki Garreta Sobczyka, 1 II 1983 r., b.p.

240 Ibidem, mom15jan83.pdf, Pismo Andrew Sobczyka do kongresmana Butlera C. Derricka, 15 I 1983 r., b.p.

241 Ibidem, mom2feb83.pdf, Pismo Andrew Sobczyka do kongresmana Butlera C. Derricka, 25 II 1983 r., b.p.; ibidem, Documents relating my expulsion from Poland in February 1983, Chap1.pdf, Pismo Garreta Sobczyka do kongresmana Butlera C. Derricka, 20 VI 1983 r., b.p.

242 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana podczas corocznej konferencji American Legion, 22 II 1983 r., b.p.

243 President Ronald Reagan on Russia as an „Evil Empire” [w:] The Makings of America: The United States and the World, t. 2, Lexington 1993, s. 501–504; zob. też R. Reagan, Moja wizja Ameryki. Najważniejsze przemówienia 40. prezydenta Stanów Zjednoczonych, red. M.J. Chodakiewicz, P. Toboła-Pertkiewicz, Warszawa 2004, s. 199.

244 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/150, Szyfrogram nr 2596/I z Waszyngtonu, 22 II 1983 r., k. 88.

245 Ibidem, Szyfrogram nr 4433/I z Waszyngtonu, 26 III 1983 r., k. 160/2–160.

246 Ibidem, Szyfrogram nr 1577/II z Waszyngtonu, 1 V 1983 r., k. 244.

247 Ibidem, Szyfrogram nr 2093/II z Waszyngtonu, 9 V 1983 r., k. 263.

248 Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1983, Washington 1984, s. 904–905.

249 G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 289–290.

250 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-POL-OUT-NS-83-93, Notatki wykorzystane przez Marka Palmera, zastępcę asystenta sekretarza stanu, podczas wystąpienia na forum Rady Północnoatlantyckiej na temat amerykańskiej polityki wobec Polski, 19 V 1983 r., b.p.

251 Ibidem.

252 G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 289–290.

253 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Szyfrogram ambasady francuskiej w Bonn do MAE, 25 V 1983 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat amerykańskiej inicjatywy w sprawie Polski, 27 V 1983 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji Wielkiej Brytanii, Francji i RFN na amerykańską inicjatywę w sprawie Polski, 27 V 1983 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(83)24, Streszczenie stenopisu obrad Rady Północnoatlantyckiej 19 maja 1983 r., 24 VI 1983 r., b.p.

254 Terminu tego explicite użył przedstawiciel Norwegii na obradach Rady Północnoatlantyckiej 18 maja (NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(83)24, Streszczenie stenopisu obrad Rady Północnoatlantyckiej 19 maja 1983 r., 24 VI 1983 r., b.p.).

255 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Przemówienie George’a Shultza przed senacką Komisją Spraw Zagranicznych, 15 VI 1983 r., b.p.

256 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana wygłoszone na spotkaniu z przedstawicielami KPA, 23 VI 1983 r., b.p.

257 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/150, Szyfrogram nr 4697/II z Waszyngtonu, 23 VI 1983 r., k. 362/2–362.

258 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana wygłoszone na spotkaniu z przedstawicielami KPA, 23 VI 1983 r., b.p.

259 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/150, Szyfrogram nr 4846/II z Waszyngtonu, 26 VI 1983 r., k. 365/2–365.

260 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 28 VI 1983 r., b.p.

261 L. Gordon i in., Eroding Empire…, s. 97–98; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 258.

262 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 19/150, Szyfrogram nr 213/III z Waszyngtonu, 5 VII 1983 r., k. 382/2–382; ibidem, Szyfrogram nr 4846/II z Waszyngtonu, 26 VI 1983 r., k. 365/2–365.

263 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Lizbonie w sprawie portugalskich reakcji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.

264 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

265 Réactions: Portugal, „Libération”, 15 XII 1981.

266 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polityki francuskiej wobec Polski, 2 IV 1982 r., b.p.

267 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), 6886, Netherlands Delegation, Notatka stałego przedstawicielstwa Holandii przy NATO na temat holenderskiego postrzegania amnestii w Polsce, 7 VIII 1984 r., b.p.

268 Ibidem, International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

269 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

270 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 2 X 1982 r., b.p.

271 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Brukseli w sprawie brytyjskich reakcji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce, 30 XII 1981 r., b.p.

272 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Meksyku w sprawie oświadczenia MSZ w sprawach polskich, 24 XII 1981 r., b.p.

273 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce i kontaktów francusko-polskich, 1 V 1982 r., b.p.

274 M. Thatcher, The Downing Street Years…, s. 253.

275 K. Gebert, Magia słów…, s. 25.

276 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/1, Wypowiedź Francisa Blancharda, [grudzień 1981 r.], 16.52–17.12.

277 W.E. Smith, The Darkness Descends, „Time”, 28 XII 1981.

278 NAKG, BW 51/30, Telegram British Council w Warszawie do londyńskiej centrali, 14 XII 1981 r., b.p.; zob. też ibidem, Notatka British Council w Londynie na temat relacji kulturalnych z Polską, 28 I 1982 r., b.p.

279 NAKG, BW 51/29, Pismo ambasadora Wielkiej Brytanii w Warszawie do dyrektora generalnego centrali British Council w Londynie, 11 VIII 1982 r., b.p.

280 NAKG, BW 51/30, Notatka British Council w Londynie na temat sytuacji w Polsce, 16 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Notatka British Council na temat częściowej lub całkowitej ewakuacji personelu placówki w Warszawie, 18 XII 1981 r., b.p. Ostatecznie do ewakuacji nie doszło, choć w materiałach British Council i FO wiele miejsca poświęcano informacjom o sytuacji obywateli brytyjskich – lektorów języka angielskiego w Polsce (zob. np. ibidem, Notatka British Council w Londynie na temat sytuacji w Polsce, 30 XII 1981 r., b.p.).

281 Ibidem, Notatka British Council w Londynie na temat sytuacji w Polsce, 30 XII 1981 r., b.p.

282 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca brytyjskich ocen stanowiska Zachodu wobec wydarzeń w PRL, 13 I 1982 r., k. 22–24.

283 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 458.

284 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

285 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011 r.

286 Zob. np. Grande Bretagne: le profil bas, „Libération”, 19 XII 1981.

287 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Informacja okresowa Ambasady PRL w Londynie za okres 16 października – 15 grudnia 1981 r., 14 XII 1981 r., b.p. (skan).

288 NAKG, FO 973/219, Polska i porozumienie jałtańskie: raport Foreign Office, luty 1982 r., b.p.

289 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/149–52, Debata w Izbie Gmin, 15 XII 1981 r., b.p.; K. Piątek, Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa a wprowadzenie stanu wojennego [w:] Kościół i społeczeństwo wobec stanu wojennego, red. W.J. Wysocki, Warszawa 2004, s. 277.

290 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 3015/IV z Londynu, 15 XII 1981 r., k. 390.

291 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/149–52, Debata w Izbie Gmin, 15 XII 1981 r., b.p.

292 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

293 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/446–50, Debata w Izbie Gmin, 17 XII 1981 r., b.p.

294 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/601, Informacja okresowa Ambasady PRL w Londynie za okres 16 października – 15 grudnia 1981 r., 14 XII 1981 r., b.p. (skan).

295 Zob. np. The Martial Law in Poland Is a Mark of the Communist Party’s Collapse, „The Times”, 14 XII 1981.

296 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)80, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 16 grudnia 1981 r., 7 I 1982 r., b.p.

297 NAKG, BW 51/30, Telegram nr 880 ambasady brytyjskiej w Warszawie, 17 XII 1981 r., b.p.

298 P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej…, s. 235–237.

299 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca organizowania przez ośrodki emigracji polskiej na Zachodzie pomocy finansowej dla nielegalnych grup „Solidarności”, 26 XII 1981 r., k. 25.

300 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 3404/IV z Londynu, 19 XII 1981 r., k. 398.

301 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

302 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 3564/IV z Londynu, 22 XII 1981 r., k. 403.

303 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/183.1, „Poland. Motion made and Question proposed”. Zapis debaty w Izbie Lordów dotyczącej Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

304 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 3564/IV z Londynu, 22 XII 1981 r., k. 403.

305 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/865–70, Debata w Izbie Gmin, 22 XII 1981 r., b.p.; Polish people will not be crushed, says Thatcher, „The Times”, 23 XII 1981.

306 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/183.1, „Poland. Motion made and Question proposed”. Zapis debaty w Izbie Lordów dotyczącej Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

307 Ibidem; por. Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/865–70, Debata w Izbie Gmin, 22 XII 1981 r., b.p.

308 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/183.1, „Poland. Motion made and Question proposed”. Zapis debaty w Izbie Lordów dotyczącej Polski, 22 XII 1981 r., b.p.; zob. też Shadow is cast over Christmas, „The Times”, 23 XII 1981.

309 Zob. Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/865–70, Debata w Izbie Gmin, 22 XII 1981 r., b.p.

310 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

311 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 340.

312 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.; C. Brown, J. Ezard, Government sanctions extra BBC broadcasts to Poland, „The Guardian”, 23 XII 1981.

313 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 185.

314 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/183.1, „Poland. Motion made and Question proposed”. Zapis debaty w Izbie Lordów dotyczącej Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

315 Ronald Reagan Library, National Security Archive Head of State File Box 35, List Margaret Thatcher do Ronalda Reagana, 22 XII 1981 r., b.p.

316 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie oświadczenia sformułowanego przez EWG, 23 XII 1981 r., b.p.

317 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1981 r., 30 XII 1981 r., b.p.

318 Ibidem.

319 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

320 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa po powrocie z Tbilisi, 1 IV 1987 r., b.p.

321 Ibidem, Radiowy wywiad Margaret Thatcher dla IRN, 31 XII 1981 r., b.p.

322 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

323 Por. Londres: „satisfaction”, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982.

324 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Londynie w sprawie polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii w kontekście sytuacji w Polsce, 4 I 1982 r., b.p.

325 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-11-01-1982, Brytyjskie zalecenia działań wobec Polski i ZSRR w ramach NATO i poszczególnych państw członkowskich, 11 II 1982 r., b.p.

326 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 655/I z Londynu, 13 I 1982 r., k. 24.

327 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive, Przesłanie telewizyjne Margaret Thatcher dla programu „Let Poland be Poland”, 29 I 1982 r., b.p.; zob. też AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie Margaret Thatcher z okazji „Dnia Solidarności”, 30 I 1982 r., b.p.; NAKG, BW 51/30, Telegram nr 54 British Council w Warszawie w sprawie programu „Let Poland be Poland”, 28 I 1982 r., b.p.; W. Scobie, Britain may miss Polish spectacular, „The Observer”, 31 I 1982.

328 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 17/123–26, Debata w Izbie Gmin, 2 II 1982 r., b.p.

329 NAKG, BW 51/29, Pismo Departamentu Relacji Kulturalnych Foreign Office do kierownictwa Departamentu „C” British Council, 16 III 1982 r., b.p.

330 Na te różnice wskazuje Marek Garztecki (Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.).

331 NAKG, BW 51/30, Telegram British Council w Warszawie w sprawie spotkania z Włodzimierzem Gierłowskim, 15 I 1982 r., b.p.; ibidem, Telegram Foreign Office do ambasady brytyjskiej w Bonn, 15 II 1982 r., b.p.

332 Ibidem, Telegram nr 101 szefa Foreign Office w sprawie kontaktów z Polską skierowany do ambasad w Warszawie, Brukseli, Waszyngtonie, Bonn, Paryżu i Moskwie oraz stałych przedstawicielstw w NATO i EWG, 26 I 1982 r., b.p.

333 Ibidem, Telegram British Council w Warszawie w sprawie spotkania z Włodzimierzem Gierłowskim, 15 I 1982 r., b.p.

334 Ibidem, Notatka Departamentu Relacji Kulturalnych Foreign Office z rozmowy telefonicznej z ambasadorem PRL w Londynie, 7 III 1982 r., b.p.

335 Ibidem, Sprawozdanie z wizyty polskiego ambasadora w siedzibie Royal Society w Londynie 16 marca 1982 r., 17 III 1982 r., b.p.

336 Zob. np. ibidem, Pismo British Council w Warszawie do Departamentu Europy Północnej Foreign Office w sprawie sankcji nałożonych na Polskę, 16 II 1982 r., b.p.; ibidem, Notatka British Council w Londynie [?] na temat warszawskich targów książki, 24 II 1982 r., b.p.

337 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)5 Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 stycznia 1982 r., 4 II 1982 r., b.p.; ibidem, PR(82)9, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 3 lutego 1982 r., 11 II 1982 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

338 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 2001/I z Londynu, 6 II 1982 r., k. 78–77.

339 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

340 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 2193/I z Londynu, 10 II 1982 r., k. 85.

341 Ibidem, Szyfrogram nr 2376/I z Londynu, 12 I 1982 r., k. 87.

342 Ronald Reagan Library, National Security Archive Head of State File Box 34, Telegram Alexandra Haiga do Ronalda Reagana po spotkaniu z Margaret Thatcher, 29 I 1982 r., b.p.

343 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 18/743–48, Debata w Izbie Gmin, 23 II 1982 r., b.p.

344 Zob. np. Ronald Reagan Library, National Security Archive Head of State File Box 35, List Ronalda Reagana do Margaret Thatcher, 2 VII 1982 r., b.p.; ibidem, National Security Council European & Soviet Directorate Box 91330, Notatka Caspara Weinbergera ze spotkania z Margaret Thatcher, 8 IX 1982 r., b.p.

345 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 3048/I z Londynu, 24 II 1982 r., k. 105.

346 Ibidem, Szyfrogram nr 3560/I z Londynu, 4 III 1982 r., k. 118.

347 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 18/743–48, Debata w Izbie Gmin, 23 II 1982 r., b.p. Atkins mówił wręcz o „stanie oblężenia Gdańska” – być może miał na myśli otoczenie 12 II 1982 r. pomnika Poległych Stoczniowców 1970 r. drutem kolczastym i oddziałami ZOMO.

348 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 186/II z Londynu, 3 IV 1982 r., k. 158.

349 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

350 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

351 NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.

352 NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.

353 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 1808/II z Londynu, 7 V 1982 r., k. 209–208.

354 NAKG, BW 51/30, Sprawozdanie z pobytu w Krakowie Michaela Glazera, 22 V 1982 r., b.p.

355 Ibidem, Raport British Council w Warszawie o sytuacji polskiego szkolnictwa wyższego, [maj 1982 r.], b.p.

356 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

357 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie Ronalda Reagana w brytyjskim parlamencie, 8 VI 1982 r., b.p.; zob. to samo przemówienie w: AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, b.p.

358 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Margaret Thatcher i Ronalda Reagana przed spotkaniem w Białym Domu, 23 VI 1982 r., b.p.

359 Ibidem, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 30 VII 1982 r., b.p.

360 Zob. np. Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher po spotkaniu z Ronaldem Reaganem przy okazji szczytu ONZ, 23 VI 1982 r., b.p.

361 Ibidem, Hansard HC 26/433–39, Debata w Izbie Gmin, 24 VI 1982 r., b.p.

362 M. Thatcher, The Downing Street Years…, s. 252–253.

363 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 858/III z Londynu, 20 VII 1982 r., k. 290.

364 Ibidem, Szyfrogram nr 2723/III z Londynu, 3 IX 1982 r., k. 332.

365 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: FCO pamphlet text, Przemówienie Margaret Thatcher na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ, 23 VI 1982 r., b.p. Na konferencji prasowej po przemówieniu Thatcher dodała: „to, co się działo w Polsce, było próbą zbudowania innego ośrodka wpływów i władzy, a to oczywiście oznaczało śmierć komunizmu – dlatego rzecz jasna [władze] podjęły działania powstrzymujące »Solidarność« przed dalszymi posunięciami” (ibidem, Thatcher Archive transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher w siedzibie ONZ, 23 II 1982 r., b.p.).

366 Ibidem, Thatcher Archive: speaking notes, Przemówienie Margaret Thatcher w Japońskim Klubie Prasowym w Tokio, 21 IX 1982 r., b.p.

367 Ibidem, Thatcher Archive transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher przed wizytą w Chinach, 15 IX 1982 r., b.p.

368 NAKG, BW 51/30, Notatka British Council w Warszawie na temat demonstracji 31 sierpnia, 1 IX 1982 r., b.p.

369 NAKG, FO 973/273, Polska. 11 miesięcy stanu wojennego: raport Foreign Office, listopad 1982 r., b.p.

370 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)46, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 13 września 1982 r., 11 X 1982 r., b.p.

371 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 3274/III z Londynu, 15 IX 1982 r., k. 347.

372 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

373 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 191/IV z Londynu, 4 X 1982 r., k. 267–266.

374 Ibidem, Szyfrogram nr 897/IV z Londynu, 18 X 1982 r., k. 385.

375 Ibidem, Szyfrogram nr 594/IV z Londynu, 13 X 1982 r., k. 379; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po przyjęciu nowego prawa związkowego, 13 X 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.

376 NAKG, FO 973/273, Polska. 11 miesięcy stanu wojennego: raport Foreign Office, listopad 1982 r., b.p.

377 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 31/17–27, Debata w Izbie Gmin, 3 XI 1982 r., b.p.

378 Ibidem, OUP transcript, Przemówienie Margaret Thatcher na partyjnej konferencji konserwatystów, 8 X 1982 r., b.p.

379 NAKG, FO 973/273, Polska. 11 miesięcy stanu wojennego: raport Foreign Office, listopad 1982 r., b.p.

380 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-20-10-1982, Brytyjskie stanowisko w sprawie polityki NATO względem Polski przedstawione na obradach Rady Północnoatlantyckiej, 20 X 1982 r., b.p.

381 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive transcript, Wspólna konferencja prasowa Margaret Thatcher i Helmuta Kohla, 29 X 1982 r., b.p.

382 NAKG, FO 973/273, Polska. 11 miesięcy stanu wojennego: raport Foreign Office, listopad 1982 r., b.p.

383 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: speaking notes, Przemówienie Margaret Thatcher w Berlinie Zachodnim, 29 X 1982 r., b.p.

384 NAKG, FO 973/273, Polska. 11 miesięcy stanu wojennego: raport Foreign Office, listopad 1982 r., b.p.

385 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: speaking text, Przemówienie Margaret Thatcher na bankiecie Lorda Mayora, 15 XI 1982 r., b.p.

386 I Am Ready to Negotiate – Walesa, „The Times”, 16 XI 1982.

387 NAKG, FO 973/273, Polska. 11 miesięcy stanu wojennego: raport Foreign Office, listopad 1982 r., b.p.

388 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 2758/IV z Londynu, 26 XI 1982 r., k. 435.

389 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-25-11-1982, Notatka stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO na temat możliwych posunięć w wypadku złagodzenia stanu wojennego w Polsce, 25 XI 1982 r., b.p.

390 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive transcript, Wywiad Margaret Thatcher dla ITN, 4 XII 1982 r., b.p.

391 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 3292/IV z Londynu, 7 XII 1982 r., k. 454; ibidem, w. 10/87, Szyfrogram nr 1567/I z Londynu, 2 II 1983 r., k. 65/2–65.

392 NAKG, FO 973/292, Polska: chronologia wydarzeń, listopad–grudzień 1982 r., marzec 1983 r., b.p.

393 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

394 Ibidem.

395 Ibidem.

396 Ibidem.

397 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/87, Szyfrogram nr 711/I z Londynu, 18 I 1983 r., k. 27 (błędna paginacja).

398 Ibidem, Szyfrogram nr 4476/I z Londynu, 25 III 1983 r., k. 143.

399 Ibidem, Szyfrogram nr 1760/I z Londynu, 3 V 1983 r., k. 192/2–190.

400 Ibidem, Szyfrogram nr 2618/II z Londynu, 18 V 1983 r., k. 218.

401 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 42/15–20, Debata w Izbie Gmin, 3 V 1983 r., b.p.

402 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/87, Szyfrogram nr 4374/II z Londynu, 17 VI 1983 r., k. 269.

403 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

404 Ibidem.

405 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive, Manifest wyborczy konserwatystów, 18 V 1983 r., b.p.

406 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/87, Szyfrogram nr 2074/II z Londynu, 9 V 1983 r., k. 201.

407 Zob. ibidem, w. 10/88, Szyfrogram nr 897/III z Londynu, 19 VII 1983 r., k. 4.

408 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

409 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 46/1044–48, Debata w Izbie Gmin, 26 VII 1983 r., b.p.

410 NAI, DFA 2011-39-1745, Telegram ambasady Irlandii w PRL (z siedzibą w Sztokholmie) do Dublina na temat sytuacji w Polsce, 15 XII 1981 r., b.p. Użyty w dokumencie przymiotnik „emergency” można również tłumaczyć jako „ratunkowy”.

411 Ibidem, Oświadczenie Jamesa Dooge’a w sprawie Polski, wygłoszone na posiedzeniu Senatu, 18 XII 1981 r., b.p.

412 Ibidem, Oświadczenie delegacji irlandzkiej sformułowane podczas sesji KBWE w Madrycie 18 grudnia 1981 r., 18 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Démarche ambasadora Irlandii w PRL (z siedzibą w Sztokholmie) przekazane w Hadze polskiemu ambasadorowi w Irlandii (z siedzibą w Hadze), 23 XII 1981 r., b.p.

413 NAI, DFA 2011-39-1739, Zapis debaty senackiej, 18 XII 1981 r., b.p.

414 K. Piątek, Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa…, s. 277.

415 Y. Umeda, Japońska Solidarność…, s. 197–204.

416 Ibidem.

417 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stosunku Japonii do kryzysu polskiego, 29 XII 1981 r., k. 70–71.

418 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 08 z Hawany [sic!], 1 I 1982 r., k. 44–45.

419 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska Japonii wobec Polski (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 67–70.

420 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca międzynarodowych konsekwencji sytuacji w Polsce w ocenach wywiadu japońskiego, 11 I 1982 r., k. 17–18.

421 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie Zenkō Suzuki z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.

422 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Tokio w sprawie dezercji ambasadora PRL Zdzisława Rurarza, 26 XII 1981 r., b.p.; NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

423 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska Japonii wobec Polski (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 67–70.

424 Tokyo: après les Européens, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982.

425 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, DPA(82)32, Raport o japońskich posunięciach wobec PRL i ZSRR, sporządzony przez asystenta sekretarza generalnego NATO do spraw politycznych Freda Dannenbringa dla sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa, 23 II 1982 r., b.p.

426 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 145.

427 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 2935/IV z Rzymu, 13 XII 1981 r., k. 318.

428 K. Piątek, Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa…, s. 277.

429 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3072/IV z Rzymu, 15 XII 1981 r., k. 321.

430 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 152.

431 Zob. np. Le P.C. espagnol condamne l’instauration d’un gouvernement militaire, „Le Figaro”, 18 XII 1981.

432 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p. 30 grudnia „Unità” opublikowała kolejne oświadczenie WPK, w którym zwrócono m.in. uwagę na naciski ZSRR i innych państw bloku wschodniego na Polskę (ibidem).

433 Zob. np. Stato d’assedio in Polonia, „l’Unità”, 14 XII 1981; Polonia, silenzio e incertezza, ibidem, 15 XII 1981; In piazza per la Pologna, ibidem, 15 XII 1981; por. np. numer katolickiego tygodnika „il Sabato”, 20–26 XII 1981, poświęcony głównie wydarzeniom w Polsce.

434 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)82, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 grudnia 1981 r., 8 I 1982 r., b.p.

435 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)80, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 16 grudnia 1981 r., 7 I 1982 r., b.p.

436 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3199/IV z Rzymu, 17 XII 1981 r., k. 325.

437 Ibidem, Szyfrogram nr 3382/IV z Rzymu, 19 XII 1981 r., k. 331.

438 Ibidem, Szyfrogram nr 3416/IV z Rzymu, 19 XII 1981 r., k. 332.

439 Ibidem, Szyfrogram nr 3620/IV z Rzymu, 23 XII 1981 r., k. 343.

440 Ibidem, Szyfrogram nr 3879/IV z Rzymu, 28 XII 1981 r., k. 350.

441 Ibidem, w. 15/124, Szyfrogram nr 986/I z Rzymu, 19 I 1982 r., k. 16.

442 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 1150/II z Rzymu, 26 IV 1982 r., k. 87.

443 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.

444 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca wpływu wydarzeń w Polsce na rozwój sytuacji wewnątrzpolitycznej we Włoszech (z załącznikiem), 25 I 1982 r., k. 59–62.

445 N. Ascherson, Poland drives a wedge between Communists, „The Observer”, 31 I 1982; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 153–157.

446 Italie: le PCI condamne plus vigoureusement que le Vatican, „Libération”, 19 XII 1981.

447 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o polityce USA wobec Polski w ocenie Richarda Pipesa, 26 I 1982 r., k. 1–2.

448 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345.

449 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 271/I z Rzymu, 7 I 1982 r., k. 3.

450 Ibidem, Szyfrogram nr 1052/I z Rzymu, 19 I 1982 r., k. 19; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 152.

451 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie listu Giovanniego Spadoliniego do Wojciecha Jaruzelskiego, 13 I 1982 r., b.p.

452 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie Giovanniego Spadoliniego z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.

453 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)5, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 stycznia 1982 r., 4 II 1982 r., b.p.; ibidem, International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

454 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana i Alessandra Pertiniego po spotkaniu w Białym Domu, 25 III 1982 r., b.p.; ibidem, Uwagi Ronalda Reagana podczas ceremonii powitania prezydenta Alessandra Pertiniego, 25 III 1982 r., b.p.

455 Ibidem, Toast Ronalda Reagana na cześć prezydenta Alessandra Pertiniego, 25 III 1982 r., b.p.

456 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 443.

457 AIPN, 0449/6, t. 9, Informacja Departamentu I MSW dotycząca włoskich ocen sytuacji w Polsce, 4 II 1982 r., k. 364–365.

458 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)41, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 28 lipca 1982 r., 19 VIII 1982 r., b.p.

459 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 2627/III z Rzymu, 2 IX 1982 r., k. 175.

460 Ibidem, Szyfrogram nr 2986/III z Rzymu, 10 IX 1982 r., k. 183.

461 AIPN, 0449/53, t. 14, Meldunek Departamentu I MSW [?] o włoskiej polityce wobec Polski, 9 [?] III 1982 r., k. 45.

462 NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 157.

463 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wspólne oświadczenie Ronalda Reagana i Alessandra Pertiniego, 7 VI 1982 r., b.p.

464 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)46, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 13 września 1982 r., 11 X 1982 r., b.p.

465 Ibidem, C-R(82)50, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 11 października 1982 r., 5 XI 1982 r., b.p.

466 Zob. np. ibidem, C-R(82)46, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 13 września 1982 r., 11 X 1982 r., b.p.; ibidem, C-R(82)50, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 11 października 1982 r., 5 XI 1982 r., b.p.

467 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 2349/IV z Rzymu, 17 XI 1982 r., k. 268.

468 Ibidem, Szyfrogram nr 4134/IV z Rzymu, 27 XII 1982 r., k. 309.

469 Ibidem, Szyfrogram nr 4290/IV z Rzymu, 30 XII 1982 r., k. 315.

470 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 158.

471 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 628/I z Rzymu, 17 I 1983 r., k. 15l; ibidem, Szyfrogram nr 1469/II z Rzymu, 28 IV 1983 r., k. 142.

472 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(83)24, Streszczenie stenopisu obrad Rady Północnoatlantyckiej 19 maja 1983 r., 24 VI 1983 r., b.p.

473 K. Piątek, Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa…, s. 277.

474 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 337.

475 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 63–66.

476 Ibidem, s. 298.

477 Ibidem, s. 67.

478 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

479 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 87; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338.

480 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 67, 299.

481 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie Kåre Willocha z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.

482 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 66–68.

483 Ibidem, s. 68.

484 Ibidem, s. 230.

485 Ibidem, s. 232.

486 Ibidem, s. 244.

487 AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Sprawozdanie komisji MOP dla zbadania skargi w przedmiocie przestrzegania przez PRL konwencji związkowych (tłumaczenie polskie), t. 1, wrzesień 1984 r., b.p.

488 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 70–72, 300.

489 Ibidem, s. 290–292, 300.

490 Ibidem, s. 313.

491 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 346.

492 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Norway, 9119/82/Ari/1e, Notatka stałego przedstawicielstwa Norwegii przy NATO na temat możliwych reakcji sojuszu na zniesienie stanu wojennego w Polsce, 30 XI 1982 r., b.p.

493 I. Murray, NATO keeps its fingers crossed that Russian tanks keep out, „The Times”, 14 XII 1981.

494 K. Piątek, Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa…, s. 277.

495 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338.

496 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych aspektów antypolskich działań na Zachodzie, [maj 1982 r.], k. 91–101.

497 AIPN, 1585/15354, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji wewnętrznej i polityki zagranicznej Szwecji (z załącznikami), [1988 r.?], k. 2–50.

498 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

499 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 346. Zdaniem polskiego wywiadu, jeszcze w 1986 r. Palme spowalniał poprawę relacji z PRL, głównie w wyniku nacisków części polityków socjaldemokratycznych i związku zawodowego LO (AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o perspektywach stosunków polsko-szwedzkich, styczeń 1986 r., k. 429–430).

500 P. Schweizer, Victory czyli zwycięstwo…, s. 261.

501 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 426. Niemniej dopiero w czerwcu 1987 r. polskiemu ministrowi spraw zagranicznych Marianowi Orzechowskiemu udało się wyjechać do Sztokholmu (ibidem).

502 AIPN, 1585/15354, Informacja archiwalna o stosunkach polsko-szwedzkich. Wykaz chronologiczny niektórych wzajemnych wizyt wyższego szczebla, [1988 r.?], k. 67–77.

503 Uwieńczy ją wspomniana wizyta szefa MSZ w Sztokholmie (AIPN, 1585/15354, Informacja dotycząca sytuacji wewnętrznej i polityki zagranicznej Szwecji (z załącznikami), [1988 r.?], k. 2–50).

504 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338.

505 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 461.

506 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Military Authorities, MC-CBX-52-81, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO 14 grudnia 1981 r., 6 I 1982 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-53-81, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO 15 grudnia 1981 r., 6 I 1982 r., b.p.

507 Bornhölm attend les boat-people de la Baltique, „Libération”, 15 XII 1981.

508 B. Boel, LO og Solidarnosc, 1980–1989. Så nær og dog så fjern?, „Arbejderhistorie, Tidsskrift for Historie, Kultur og Politik” 2007, t. 2, s. 58–76.

509 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

510 Ibidem, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Kopenhadze w sprawie duńskich reakcji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce, 31 XII 1981 r., b.p.

511 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polityki francuskiej wobec Polski, 2 IV 1982 r., b.p.

512 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.

513 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

514 Ibidem, The Council, C-R(82)46, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 13 września 1982 r., 11 X 1982 r., b.p.

515 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 342–345; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 316–319.

516 Ibidem.

517 AKKG, Governing Body, 443.000, 214, Raport Komitetu Wolności Związkowej MOP, 2–5 III 1982 r., b.p.

518 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 342–345; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 316–319.

519 AIPN, 1242/41, Stenogram z wywiadu Andrzeja Holika z Janem Kułakowskim, sekretarzem generalnym Światowej Konfederacji Pracy, Głos Ameryki, 25 V 1982 r., k. 47–48.

520 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 342–345; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 316–319.

521 AKKG, Governing Body, 443.000, 214, Raport Komitetu Wolności Związkowej MOP, 2–5 III 1982 r., b.p.

522 Ibidem, 229, Raport Komitetu Wolności Związkowej MOP, maj–czerwiec 1983 r., b.p.

523 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 31.

524 AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Sprawozdanie komisji MOP dla zbadania skargi w przedmiocie przestrzegania przez PRL konwencji związkowych (tłumaczenie polskie), t. 1, wrzesień 1984 r., b.p.

525 Ibidem.

526 AKKG, Governing Body, 443.000, Szósty raport dodatkowy dyrektora generalnego MOP, 23 VI 1982 r., b.p.; NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7386/2, Głosowanie w MOP nad raportem o sytuacji w Polsce, [czerwiec 1982 r.], 10.22–11.12. W odrzuconej skardze polskim władzom zarzucano złamanie konwencji nr 87 i 98 MOP w sprawie wolności związkowej i prawa do zrzeszania się.

527 Sprawa polska na konferencji MOP, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 21, s. 4.

528 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7386/2, Bohdan Cywiński w Genewie, [czerwiec 1982 r.], 4.16–5.39.

529 Ibidem; AIPN, 1242/41, Stenogram z wywiadu Ryszarda Mosina z Jerzym Milewskim, uczestnikiem konferencji MOP w Genewie, Głos Ameryki, 25 VI 1982 r., k. 4–7. Delegację wyłoniła działająca w Brukseli Grupa Delegatów na I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność Obecnie za Granicą” przy współpracy podziemnej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej. Według relacji Jerzego Milewskiego, Cywiński miał otrzymać od Lecha Wałęsy upoważnienie (na małej, przemyconej karteczce) do wygłoszenia na tej konferencji przemówienia w imieniu „Solidarności”.

530 AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Sprawozdanie komisji MOP dla zbadania skargi w przedmiocie przestrzegania przez PRL konwencji związkowych (tłumaczenie polskie), t. 1, wrzesień 1984 r., b.p.

531 NAKG, FO 973/292, Polska: chronologia wydarzeń, listopad–grudzień 1982 r., marzec 1983 r., b.p.

532 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 313–314.

533 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7386, Stosunek władz PRL do polityki MOP, [maj/czerwiec 1982 r.], 14.35–15.59; NAKG, FO 973/331, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1983 r., sierpień 1983 r., b.p.

534 AIPN, 01820/49, t. 4, Informacja polityczna nr 3/85 Zarządu Polityczno-Wychowawczego MSW dotycząca działalności Jerzego Milewskiego, kwiecień 1985 r., k. 194–199; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345.

535 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 354, Projekt podróży do Polski Pierre’a Mauroy, b.d., b.p.; G. Mérétik, Noc generała…, s. 16.

536 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania z ambasadorem polskim, 11 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat przełożenia wizyty Pierre’a Mauroy, 14 XII 1981 r., b.p.

537 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 2903/IV z Paryża, 11 XII 1981 r., k. 713.

538 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 20.

539 G. Mérétik, Noc generała…, s. 117–118, 146–147.

540 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/617, Notatka z narady partyjno-zawodowej w Konsulacie Generalnym PRL w Paryżu z 19 stycznia 1983 r., [luty 1983 r.], b.p. (skan).

541 K. Gebert, Magia słów…, s. 5–7.

542 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337.

543 K. Gebert, Magia słów…, s. 5.

544 Ibidem, s. 6.

545 Ibidem, s. 12; G. Mérétik, Noc generała…, s. 167–168.

546 Zob. w: CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Raporty Ośrodka Analiz i Prognoz MAE z 14–21 XII 1981 r., b.p.

547 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogramy ambasady francuskiej w Warszawie z 13 grudnia 1981 r. (zwłaszcza nr 940–950), b.p. Ogólnie między 13 a 31 grudnia francuska ambasada przesłała do centrali około 150 szyfrogramów (zob. ibidem).

548 K. Gebert, Magia słów…, s. 12.

549 AIPN, 01521/2746, Jacek Żyła, Działalność francuskich instytucji wymiany kulturalnej na terenie Polski (praca magisterska napisana pod kierownictwem naukowym płk. doc. dr. hab. Feliksa Bielaka), [1985 r.], b.p.

550 AMSZ, DPWKiN, 32/85, w. 3, Notatka dotycząca aktualnego stanu wymiany kulturalnej i naukowo-technicznej z Francją, Warszawa, 15 X 1982 r., b.p.

551 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogramy ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce (nr 940, 941, 945, 948, 950), 13 XII 1981 r., b.p.

552 Ibidem, 315, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: prawdziwa natura zamachu stanu 13 grudnia”, 14 XII 1981 r., b.p.

553 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: obrona przed zarzutem »ingerencji w wewnętrzne sprawy polskie«”, 16 XII 1981 r., b.p.

554 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: jak działać?”, 15 XII 1981 r., b.p.

555 Ibidem.

556 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: obrona przed zarzutem »ingerencji w wewnętrzne sprawy polskie«”, 16 XII 1981 r., b.p.

557 Zob. np. ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: propozycja posunięć w reakcji na rozwój sytuacji polskiej”, 21 XII 1981 r., b.p. Porównanie różnego typu źródeł prowadzi do stwierdzenia ogólnej tendencji, że raporty Wydziału Europy Wschodniej oraz Ośrodka Analiz i Prognoz MAE przeważnie prezentowały ostrzejsze stanowisko niż władze Republiki i jej ambasadorzy w Polsce. Można zaryzykować uogólnienie, że tendencja ta dotyczy właściwie wszystkich państw Zachodu objętych kwerendą w tej książce.

558 G. Mérétik, Noc generała…, s. 71–73.

559 Ibidem, s. 104.

560 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 20.

561 K. Gebert, Magia słów…, s. 14; G. Mérétik, Noc generała…, s. 169–170; D. Moïsi, French Policy Toward Central and Eastern Europe [w:] Central and Eastern Europe. The Opening Courtain?, red. W.E. Griffith, San Francisco–London 1989, s. 361.

562 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337.

563 G. Mérétik, Noc generała…, s. 170. Według zapisu rozmowy zamieszczonego w dzienniku „Libération”, Cheysson powiedział: „bien entendu, nous n’allons rien faire” (La déclaration de Cheysson: „Noun n’allons rien faire”, „Libération”, 15 XII 1981).

564 C. Cheysson, Żałuję tylko słów z 13 grudnia, „Gazeta Wyborcza”, 13 XII 1989.

565 G. Mérétik, La Nuit du General (Varsovie, 13 décembre 1981). Enquête sur le coup d’état, Paris 1989, s. 171.

566 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 30, 35

567 G. Bresson, La tiédeur des dirigeants socialistes, „Libération”, 14 XII 1981; M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce…, s. 47.

568 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 2946/IV z Paryża, 13 XII 1981 r., k. 716.

569 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 14–15; G. Mérétik, Noc generała…, s. 180; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337.

570 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 2946/IV z Paryża, 13 XII 1981 r., k. 716.

571 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 15.

572 Zob. „Le Monde”, 15 XII 1981; por. M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce…, s. 38.

573 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram MAE w sprawie spotkania Claude’a Cheyssona z Eugeniuszem Kułagą, 13 XII 1981 r., b.p.

574 Zob. Paris: le gouvernement gravement préoccupé, „Le Figaro”, 14 XII 1981.

575 Polska ambasada w Paryżu deklarowała swoje zdumienie zgodą władz francuskich na przeprowadzenie tej manifestacji, która – jak oceniali Polacy – mogła zgromadzić 150 tys. uczestników (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra na temat polskich protestów przeciw manifestacji z 14 grudnia 1981 r., 14 XII 1981 r., b.p.).

576 G. Mérétik, Noc generała…, s. 134–135; por. D.S. Bell, Mitterrand, Cambridge 2005, s. 103.

577 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona (z załącznikiem), 8 II 1982 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 22–23.

578 K. Gebert, Magia słów…, s. 16–19; M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce…, s. 39, 49; zob. też P. Pleskot, Ideologia Komunistycznej Partii Francji wobec upadku ZSRR, Toruń 2006, s. 67–77.

579 G. Mérétik, Noc generała…, s. 174.

580 Zob. np. M. Halter, Nous vous attendons, monsieur le président, „Le Monde”, 15 XII 1981; por. M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce…, s. 40.

581 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji na Wybrzeżu, 15 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie liczby aresztowanych i zabitych w Polsce, 15 [?] XII 1981 r., b.p.

582 Ibidem, Notatka Gabinetu Ministra [?] MAE na temat kontaktów z ambasadą polską w Paryżu, 16 XII 1981 r., b.p.

583 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 2986/IV z Paryża, 14 XII 1981 r., k. 720.

584 Ibidem, Szyfrogram nr 3071/IV z Paryża, 15 XII 1981 r., k. 723.

585 Cyt za: „Le Monde”, 15 XII 1981; zob. M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce…, s. 47.

586 Les dirigeants du PS durcissent le ton, „Libération”, 16 XII 1981.

587 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3103/IV z Paryża, 15 XII 1981 r., k. 725.

588 H. Paillard, L’Assemblée nationale réagit au coup de force en Pologne, „Le Figaro”, 16 XII 1981. Niewiele później Jacques Chirac domagał się nałożenia restrykcji handlowych i technologicznych na ZSRR (Chirac fait de la surenchère, „Libération”, 18 XII 1981).

589 Nouvelles réactions en France, „Libération”, 16 XII 1981.

590 AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, Pismo Jerzego Milewskiego do Jerzego Giedroycia (z załącznikiem: artykułem Pomoc finansowa dla NSZZ „Solidarność” z zagranicy), 3 VIII 1987 r., b.p.

591 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 12; zob. „Le Figaro”, 17 XII 1981, s. 1.

592 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Claris MAE z tekstem przemówienia François Mitterranda, 17 XII 1981 r., b.p.; Le déclaration du Mitterrand, „Libération”, 17 XII 1981; Mitterrand condamne le coup de force, „Le Figaro”, 17 XII 1981; W.E. Smith, The Darkness Descends, „Time”, 28 XII 1981; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337.

593 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona (z załącznikiem), 8 II 1982 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 17 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskiej recepcji przemówienia François Mitterranda, 18 XII 1981 r., b.p.

594 K. Gebert, Magia słów…, s. 21; Mauroy au députés: „Des événements qui demeurent polonais”, „Le Figaro”, 17 XII 1981; N. Sutton, A l’Assemblée nationale, Mauroy justifie le „sang-froid” du gouvernement, „Libération”, 17 XII 1981.

595 G. Mérétik, Noc generała…, s. 118–119.

596 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3181/IV z Paryża, 16 XII 1981 r., k. 732; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

597 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3234/IV z Paryża, 17 XII 1981 r., k. 739.

598 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

599 Mauroy: „la situation en Pologne est contraire aux accords d’Helsinki”, „Libération”, 18 XII 1981.

600 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

601 Ibidem, 316, Szyfrogram MAE w sprawie instrukcji dla ambasadorów Republiki dotyczącej francuskiej interpretacji wydarzeń w Polsce, 18 XII 1981 r., b.p.

602 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3195/IV z Paryża, 17 XII 1981 r., k. 736–735.

603 Ibidem, Szyfrogram nr 3193/IV z Paryża, 17 XII 1981 r., k. 737.

604 CAC, 2000 0071, art. 13, Pismo Josepha Goya, Rogera Chartiera i Christiane Klapisch do IH PAN, 15 XII 1981 r., b.p.

605 ASN PAN, Współpraca naukowa. Umowy, porozumienia, teczka „Język polski we Francji, 40-lecie PRL, Club de la vie”, Notatka Sławomira Klimkiewicza na temat aktywizacji nauczania języka polskiego we Francji, [1986 r.?], b.p.

606 45 000 arrestations, „Libération”, 17 XII 1981.

607 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3434/IV z Paryża, 20 XII 1981 r., k. 748–747; ibidem, Szyfrogram nr 3544/IV z Paryża, 22 XII 1981 r., k. 764.

608 Ibidem, Szyfrogram nr 3217/IV z Paryża, 17 XII 1981 r., k. 740.

609 Ibidem, Szyfrogram nr 3229/IV z Paryża, 17 XII 1981 r., k. 741.

610 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadorów państw zachodnich z Józefem Czyrkiem, 18 XII 1981 r., b.p. Podobne spotkanie 24 grudnia zorganizował dla zachodnich dyplomatów wiceminister spraw zagranicznych Józef Wiejacz, który zapewniał, że sytuacja wewnętrzna się ustabilizowała (ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadorów państw zachodnich z Józefem Wiejaczem, 24 XII 1981 r., b.p.).

611 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce tydzień po wprowadzeniu stanu wojennego, 21 XII 1981 r., b.p.

612 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jacques’a Dupuy z Józefem Czyrkiem, 21 XII 1981 r., b.p.

613 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3740/IV z Paryża, 24 XII 1981 r., k. 776; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram MAE w sprawie wystąpienia Claude’a Cheyssona w Zgromadzeniu Narodowym, 24 XII 1981 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 21–25; zob. też Déclaration de Mauroy, „Le Figaro”, 23 XII 1981; Discours du premier ministre à l’Assemblée Nationale (Clôture de la session, 23 décembre 1981), s. 7–10; Mauroy: l’ingérence soviétique est réelle, „Le Figaro”, 24 XII 1981; F. Roland-Lévy, Mauroy n’annonce pas de nouvelle initiative mais dénonce „l’ingérence de l’URSS”, „Libération”, 24–25 XII 1981.

614 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: propozycja posunięć w reakcji na rozwój sytuacji w Polsce”, 21 XII 1981 r., b.p.

615 Ibidem, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie oceny sytuacji w Polsce, 17 XII 1981 r., b.p.

616 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jacques’a Dupuy z prymasem Józefem Glempem, 23 XII 1981 r., b.p.

617 Pomysł wysłania pomocy – z zastrzeżeniem, że została przeznaczona dla ludzi, a nie dla reżimu – sformułował już kilka dni wcześniej prezydent (H. Łakomy, François Mitterrand. Biografia polityczna, Kraków 2006, s. 160).

618 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3740/IV z Paryża, 24 XII 1981 r., k. 776; K. Gebert, Magia słów…, s. 21–25; zob. też Discours du premier ministre à l’Assemblée Nationale (Clôture de la session, 23 décembre 1981), s. 7–10.

619 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 337.

620 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie obchodów Bożego Narodzenia w Warszawie, 25 XII 1981 r., b.p.

621 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3776/IV z Paryża, 26 XII 1981 r., k. 781–780; ibidem, Szyfrogram nr 3774/IV z Paryża, 26 XII 1981 r., k. 783–782.

622 Ibidem, Szyfrogram nr 3779/IV z Paryża, 26 XII 1981 r., k. 785.

623 Ibidem, Szyfrogram nr 3776/IV z Paryża, 26 XII 1981 r., k. 781–780.

624 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków francusko-polskich, 30 XII 1981 r., b.p.

625 K. Gebert, Magia słów…, s. 27.

626 Por. H. Łakomy, François Mitterrand…, s. 159; M. Heruday-Kiełczewska, Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce…, s. 42.

627 J. Attali, C’était François Mitterrand, Paris 2005, s. 256; A. Grosser, Affaires extérieures. La politique de la France 1944–1984, Paris 1984, s. 278–280; H. Łakomy, François Mitterrand…, s. 159; G.H. Soutou, Polska a stosunki francusko-niemieckie w latach 1914–1990 [w:] Francja i Polska w Europie nowożytnej i najnowszej (XVI–XX w.), red. M. Forycki, M. Serwański, Poznań 2003, s. 279.

628 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/1, Noworoczne przemówienie François Mitterranda, [styczeń 1981 r.], 9:51–10:03; zob. też. I. Anczewski, Polityka zagraniczna Francji. Wybrane kierunki, Warszawa 1989, s. 8–11; M. Grela, Oficjalne reakcje zagraniczne na wydarzenia w Polsce (od 13 grudnia 1981 r. do 31 grudnia 1982 r.), „Sprawy Międzynarodowe” 1984, nr 3, s. 111; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 182.

629 K. Gebert, Magia słów…, s. 24.

630 Ibidem, s. 21.

631 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 11/110, Szyfrogram nr 3789/IV z Paryża, 27 XII 1981 r., k. 789.

632 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 343.

633 W.E. Smith, Candles in the Night, „Time”, 4 I 1982; zob. też Paris über Sanktionspläne nicht erbaut, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 31 XII 1981.

634 K. Gebert, Magia słów…, s. 25.

635 La France n’emboitera pas le pas aux Américains, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982.

636 P. Briançon, Que peut faire la France?, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982. W artykule Pierre Briançon przyznawał jednak, że obroty handlowe z ZSRR stanowiły tylko 2,2% ogółu francuskiego eksportu, więc pogłębienie deficytu nie byłoby zbyt duże, choć – jak podkreślał dziennikarz – mimo wszystko znaczące.

637 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Józefem Czyrkiem, 5 I 1982 r., b.p.

638 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie artykułów „Trybuny Ludu”, 5 I 1982 r., b.p.

639 Ibidem, List Wojciecha Jaruzelskiego do François Mitterranda, 7 I 1982 r., b.p.

640 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie normalizacji sytuacji w Polsce, 6 I 1982 r., b.p.

641 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania gen. Wojciecha Jaruzelskiego z prymasem Józefem Glempem, 11 I 1982 r., b.p.

642 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie bieżącej sytuacji w Polsce, 15 I 1982 r., b.p.; I. Anczewski, Polityka zagraniczna Francji…, s. 8–11.

643 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie oceny 17 miesięcy polskiego kryzysu, 11 I 1982 r., b.p.

644 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polskiego kryzysu, 7 I 1982 r., b.p.

645 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce półtora miesiąca po wprowadzeniu stanu wojennego, 29 I 1982 r., b.p.

646 Ibidem, 316, Szyfrogram MAE w sprawie rozmowy z ambasadorem RFN w Paryżu, 30 XII 1981 r., b.p.

647 Ibidem, 315, Raport Jacques’a Andréaniego o stanowisku Francji w kontekście kryzysu polskiego, 2 II 1982 r., b.p.

648 Ibidem.

649 Ibidem.

650 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona (z załącznikiem), 8 II 1982 r., b.p.

651 Ibidem, 367, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty zachodnich parlamentarzystów w Polsce, 9 VII 1982 r., b.p. W źródle nazwisko Kętrzyńskiego zostało zapisane błędnie – nie jest więc całkowicie pewne, czy chodzi o tego posła.

652 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 205; zob. tekst komunikatu w przekładzie polskim w: Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989…, s. 181–182.

653 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

654 K. Gebert, Magia słów…, s. 28–29.

655 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Schmidt i Mitterrand okazali jednomyślność oraz zrozumienie, 13 I 1982 r., b.p.

656 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Polska: propozycja posunięć w reakcji na rozwój sytuacji w Polsce”, 21 XII 1981 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 31.

657 K. Gebert, Magia słów…, s. 31.

658 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 343/344.

659 AIPN, 1585/3889, Meldunek dotyczący niektórych aspektów polsko-francuskiej współpracy gospodarczej, 5 VII 1983 r., k. 5–7; zob. też P. Lewis, French-Soviet Gas Deal Signed Despite U.S. Plea, „International Herald Tribune”, 25 I 1982; Mitterrand, Assailed On the Right and Left, Defends Soviet Gas Deal, ibidem, 28 I 1982.

660 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Schmidt i Mauroy przeciw sankcjom gospodarczym wobec Polski, 29 I 1982 r., b.p.

661 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

662 AIPN, 01419/378, t. 1, Informacja Departamentu V MSW dotycząca komitetów i biur informacyjnych „Solidarności” działających na Zachodzie, 16 III 1982 r., k. 1–13; ibidem, Opracowanie Departamentu I MSW na temat niektórych aspektów działalności prosolidarnościowej za granicą, 27 III 1982 r., k. 31–67 (zob. ten sam dokument w: AIPN, 0449/6, t. 6, k. 108–144).

663 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie François Mitterranda z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.

664 K. Gebert, Magia słów…, s. 30.

665 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 365, Stenogram rozmowy Claude’a Cheyssona z Józefem Czyrkiem, 3 II 1982 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 30–31.

666 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 365, Stenogram rozmowy Claude’a Cheyssona z Józefem Czyrkiem, 3 II 1982 r., b.p.

667 Komitet powstał latem 1982 r. jako równorzędna filia brukselskiego Biura Koordynacyjnego. Pierwszym kierownikiem placówki został Seweryn Blumsztajn.

668 AIPN, 01521/2912, Niektóre aspekty działalności prosolidarnościowej za granicą, [1982 r.], k. 1–37.

669 K. Gebert, Magia słów…, s. 32.

670 Według słów Cheyssona, cytowanych w: ibidem, s. 34.

671 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka ambasadora Jacques’a Dupuy ze spotkania z Tadeuszem Olechowskim, 12 III 1982 r., b.p.

672 K. Gebert, Magia słów…, s. 33.

673 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo Claude’a Cheyssona do André Bergerona, 23 VII 1982 r., b.p.; P. Julliet, Il se fait tard, Monsieur le Président, „Le Monde”, 10 II 1982.

674 Problematyką tą zajmowało się wiele francuskich instytucji rządowych, usiłujących m.in. koordynować działania i pomoc dla Polaków (zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Pismo ministra spraw zagranicznych do sekretarza stanu do spraw imigrantów przy resorcie solidarności narodowej w sprawie polskich uchodźców, 23 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Pismo ministra spraw zagranicznych do ministra spraw wewnętrznych w sprawie polskich uchodźców, 23 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Obcokrajowców we Francji MAE na temat polskich uchodźców, 11 III 1982 r., b.p.).

675 Ibidem, 315, Pismo Claude’a Cheyssona do André Bergerona, 23 VII 1982 r., b.p.; ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polityki francuskiej wobec Polski, 2 IV 1982 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra na temat ewentualnego przyjęcia uchodźców z Polski, 26 II 1982 r., b.p.

676 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów z organizacją Solidarité avec Solidarność, 28 V 1982 r., b.p.

677 AMSZ, DPWKiN, 2/88, w. 4, Pismo Wydziału Współpracy Kulturalnej DPWKiN do Wydziału Kultury KC PZPR, 13 VIII 1982 r., b.p.

678 Ibidem, Pismo DPWKiN do BWNzZ PAN, 9 IX 1982 r., b.p.

679 CAC, 2000 0071, art. 13, Protokół spotkania poświęconego zachowaniu archiwum „Solidarności”, b.d., b.p.

680 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo Claude’a Cheyssona do André Bergerona, 23 VII 1982 r., b.p.

681 Cyt. za: K. Gebert, Magia słów…, s. 34.

682 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji politycznej w Polsce, 19 III 1982 r., b.p.

683 K. Gebert, Magia słów…, s. 35.

684 Cyt. za: ibidem, s. 36.

685 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polityki francuskiej wobec Polski, 2 IV 1982 r., b.p.

686 Ibidem, 315, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona w sprawie majowych protestów w Polsce, 15 V 1982 r., b.p.

687 Ibidem, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona w sprawie wyroków w Polsce, 12 V 1982 r., b.p.

688 Ibidem, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona w sprawie majowych protestów w Polsce, 15 V 1982 r., b.p.

689 Ibidem, Pismo ambasadora Jacques’a Dupuy do Claude’a Cheyssona w sprawie manifestacji 13 maja, 17 V 1982 r., b.p.

690 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce i kontaktów francusko-polskich, 1 V 1982 r., b.p. Na Quai d’Orsay nie potrafiono stwierdzić, czy Polacy wystąpili do innych ambasad zachodnich z podobnymi inicjatywami.

691 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.

692 Ibidem, 355, Szyfrogram MAE [?] na temat podróży do Polski delegacji Rady Generalnej Pas-de-Calais, 24 VI 1982 r., b.p.

693 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów z polskim chargé d’affaires Janem Padlewskim, 3 VIII 1982 r., b.p.

694 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania Claude’a Cheyssona z senatorami Maurice’em Schumannem i Robertem Pontillonem, 23 VII 1982 r., b.p.

695 NAKG, FO 973/292, Polska: chronologia wydarzeń, listopad–grudzień 1982 r., marzec 1983 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 36; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 76.

696 K. Gebert, Magia słów…, s. 36.

697 J.B. Raimond, Le Quai d’Orsay à l’épreuve de la cohabitation…, s. 31–32. W czasie spotkania przygotowawczego do dyplomatycznej misji Raimonda, zorganizowanego 9 IX 1982 r. w Paryżu, zapewniano o słabej pozycji gen. Jaruzelskiego po protestach 31 sierpnia i mobilizacyjnej sile „Solidarności” (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca spotkania przygotowującego misję Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 24 IX 1982 r., b.p.)

698 Por. P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010, s. 139–148.

699 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania przygotowującego misję Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 24 IX 1982 r., b.p.

700 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat demonstracji 31 sierpnia w Polsce, 1 IX 1982 r., b.p.

701 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 16 IX 1982 r., b.p.

702 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania Bertranda Dufourcq z ambasadorem Eugeniuszem Kułagą, 9 IX 1982 r., b.p.

703 K. Gebert, Magia słów…, s. 37–38.

704 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 2 X 1982 r., b.p.

705 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat prasowy Ambasady Francji w Bonn dotyczący oświadczenia francuskiego MSZ z 9 października 1982 r., 11 X 1982 r., b.p.; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo François Scheera, szefa Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych, do Jacques’a Fourniera, sekretarza generalnego rządu, 18 I 1983 r., b.p.

706 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po przyjęciu nowego prawa związkowego, 13 X 1982 r., b.p.

707 K. Gebert, Magia słów…, s. 39.

708 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Depesza Jeana-Bernarda Raimonda do Claude’a Cheyssona w sprawie wyroków w procesie KPN, 14 X 1982 r., b.p.

709 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o dalszych reakcjach Zachodu na wydarzenia w Polsce, 18 XI 1982 r., k. 94–97.

710 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p.

711 K. Gebert, Magia słów…, s. 40.

712 Ibidem, s. 41.

713 AIPN, 0449/6, t. 8, Szyfrogram nr 9021 z Paryża, 15 XII 1981 r., k. 11–12; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo François Scheera, szefa Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych, do Jacques’a Fourniera, sekretarza generalnego rządu, 18 I 1983 r., b.p.; ibidem, Pismo Jeana-Bernarda Raimonda do Claude’a Cheyssona w sprawie polityki władz polskich po zawieszeniu stanu wojennego, 4 I 1983 r., b.p.; ibidem, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat „zawieszenia” stanu wojennego, 16 XII 1981 r., b.p.

714 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej ze spotkania z Krzysztofem Szumskim z ambasady polskiej w Paryżu, 24 XII 1982 r., b.p.; ibidem, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p.

715 Ibidem, 316, Stenogram wywiadu Claude’a Cheyssona udzielonego stacji telewizyjnej Antenne 2, 21 XII 1982 r., b.p.

716 Ibidem, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej ze spotkania z Krzysztofem Szumskim z ambasady polskiej w Paryżu, 24 XII 1982 r., b.p.

717 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 46.

718 Zob. AIPN, 01521/2912, Niektóre aspekty działalności prosolidarnościowej za granicą, [1982 r.], k. 1–37; AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca rozpoczęcia działalności radiostacji „Solidarność” na terenie Francji, 4 I 1982 r., k. 19–20.

719 K. Gebert, Magia słów…, s. 36.

720 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 23–24.

721 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej MAE ze spotkania francusko-niemieckiej grupy roboczej do spraw relacji Wschód–Zachód 7 stycznia 1983 r., 8 I 1983 r., b.p.

722 Ibidem.

723 Ibidem.

724 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka informacyjna ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Eugeniusza Kułagi z Claude’em Cheyssonem, 31 I 1983 r., b.p.

725 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 1037/I z Paryża, 25 I 1983 r., k. 51.

726 K. Gebert, Magia słów…, s. 41.

727 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 97/I z Paryża, 4 I 1983 r., k. 2.

728 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo ambasadora Jeana-Bernarda Raimonda do Claude’a Cheyssona w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 14 II 1983 r., b.p.

729 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p.

730 K. Gebert, Magia słów…, s. 42.

731 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 161/I z Paryża, 6 I 1983 r., k. 9.

732 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków Polski z Zachodem i Francją, 25 I 1983 r., b.p.

733 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 1020/I z Paryża, 25 I 1983 r., k. 53.

734 Ibidem, Szyfrogram nr 1106/I z Paryża, 26 I 1983 r., k. 56.

735 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków Polski z Zachodem i Francją, 25 I 1983 r., b.p.

736 Władze przez wiele miesięcy z premedytacją odraczały sformułowanie zarzutów i przetrzymywały opozycjonistów w aresztach. 13 VII 1984 r. warszawski sąd okręgowy rozpoczął wreszcie proces przeciw czwórce liderów KOR: Jackowi Kuroniowi, Adamowi Michnikowi, Zbigniewowi Romaszewskiemu i Henrykowi Wujcowi. Po pierwszym dniu sąd odroczył rozprawę i z powodu ogłoszonej 21 lipca amnestii nigdy już do niej nie powrócił.

737 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 2319/I z Paryża, 17 II 1983 r., k. 97; ibidem, Szyfrogram nr 2449/I z Paryża, 19 II 1983 r., k. 101.

738 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Oświadczenie Komitetu na rzecz uwolnienia Wałęsy, Bałuki, Kuronia i wszystkich internowanych w Polsce z 13 kwietnia 1983 r., 14 IV 1983 r. b.p.; CAC, 2000 0071, art. 13, Pismo Jacques’a Le Goffa do Jacques’a Attali, 23 II 1983 r., b.p.

739 CAC, 2000 0071, art. 13, Pismo Krzysztofa Pomiana i Aleksandra Smolara do André Bergerona, 16 III 1983 r., b.p.

740 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE ze spotkania z przedstawicielami Ambasady PRL w Paryżu, 22 IV 1983 r., b.p. Dokument dobrze oddaje chłodną atmosferę tych rozmów.

741 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE do Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych na temat spotkania z ambasadorem Eugeniuszem Kułagą, 18 III 1983 r., b.p.

742 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 3156/I z Paryża, 3 III 1983 r., k. 121.

743 Ibidem, Szyfrogram nr 3252/I z Paryża, 6 III 1983 r., k. 127; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat więźniów politycznych w Polsce, 6 X 1983 r., b.p.;

744 K. Gebert, Magia słów…, s. 44.

745 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 4308/I z Paryża, 23 III 1983 r., k. 172.

746 Ibidem, Szyfrogram nr 4407/I z Paryża, 24 III 1983 r., k. 179. Być może oba wymienione komitety stanowiły w rzeczywistości jedną strukturę.

747 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów Jana Padlewskiego w MAE, 8 IV 1983 r., b.p.

748 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/113, Szyfrogram nr 222/II z Paryża, 6 IV 1983 r., k. 219.

749 Ibidem, Szyfrogram nr 363/II z Paryża, 8 IV 1983 r., k. 227.

750 Ibidem, Szyfrogram nr 684/II z Paryża, 14 IV 1983 r., k. 259.

751 Ibidem, w. 14/114, Szyfrogram nr 1177/II z Paryża, 23 IV 1983 r., k. 11/3–11.

752 Ibidem, Szyfrogram nr 1601/II z Paryża, 2 V 1983 r., k. 32; ibidem, w. 14/113, Szyfrogram nr 1570/II z Paryża, 30 IV 1983 r., k. 29.

753 Ibidem, w. 14/114, Szyfrogram nr 1675/II z Paryża, 3 V 1983 r., k. 35.

754 Ibidem, Szyfrogram nr 1841/II z Paryża, 5 V 1983 r., k. 44. Wyjątkiem w tej krytyce był Bernard Margueritte, którego reportaże dla „Le Figaro” polska ambasada uznawała na ogół za spokojne lub wyważone, a czasem nawet za „doskonałe”. Te opinie nie mogą dziwić, skoro np. w połowie maja Margueritte formułował tezę, że Wałęsa raz na zawsze został wykluczony jako partner do rozmów (ibidem, Szyfrogram nr 2655/II z Paryża, 19 V 1983 r., k. 74).

755 Ibidem, Szyfrogram nr 1601/II z Paryża, 2 V 1983 r., k. 32.

756 Ibidem, Szyfrogram nr 1676/II z Paryża, 3 V 1983 r., k. 36.

757 Ibidem, Szyfrogram nr 3040/II z Paryża, 26 V 1983 r., k. 106.

758 Ibidem, Szyfrogram nr 4060/II z Paryża, 11 VI 1983 r., k. 163.

759 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p. Osiemnastoletni maturzysta Grzegorz Przemyk (1964–1983) zmarł 14 V 1983 r., ciężko pobity dwa dni wcześniej w komisariacie MO na warszawskiej Starówce. Nieco wcześniej jego matka, poetka Barbara Sadowska, wraz z pięcioma osobami została pobita przez funkcjonariuszy SB w Prymasowskim Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom. 19 maja ks. Jerzy Popiełuszko przewodniczył uroczystościom pogrzebowym Przemyka; przeistoczyły się one w masową demonstrację przeciw komunistycznym władzom. Bronisław Geremek został zatrzymany 17 V 1983 r. pod zarzutem organizowania nielegalnych zebrań i rozpowszechniania fałszywych wiadomości.

760 Por. K. Gebert, Magia słów…, s. 43.

761 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo Jeana-Bernarda Raimonda do Claude’a Cheyssona w sprawie śmierci Grzegorza Przemyka, 16 V 1983 r., b.p.

762 CAC, 2000 0071, art. 13, Pismo Christiane Klapisch i Rogera Chartiera do Ambasady PRL w Paryżu, 25 V 1983 r., b.p.

763 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 2005/II z Paryża, 7 V 1983 r., k. 49.

764 K. Gebert, Magia słów…, s. 43; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 2797/II z Paryża, 21 V 1983 r., k. 90.

765 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 3719/II z Paryża, 7 VI 1983 r., k. 151/2–151.

766 Ibidem, Szyfrogram nr 4336/II z Paryża, 17 VI 1983 r., k. 185\2–185.

767 Ibidem, Szyfrogram nr 4511/II z Paryża, 21 V 1983 r., k. 191.

768 Ibidem, Szyfrogram nr 4731/II z Paryża, 23 VI 1983 r., k. 202.

769 Ibidem, Szyfrogram nr 4770/II z Paryża, 25 VI 1983 r., k. 203.

770 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów przeprowadzonych przez pracowników wydziału w ambasadzie polskiej 22 czerwca 1983 r., 23 VI 1983 r., b.p.

771 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat projektu zaproszenia wicepremiera Mieczysława Rakowskiego, 8 VIII 1983 r., b.p.

772 Zob. np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 73, Propozycje tematów obrad na spotkanie Prezydium Międzynarodówki Socjalistycznej w Bonn, 2 IV 1982 r., k. 87–88.

773 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.

774 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy SPD dotyczący paryskiego oświadczenia Międzynarodówki Socjalistycznej w sprawach polskich, 30 XII 1981 r., k. 35; Pologne: l’Internationale socialiste accorde ses violons, „Le Figaro”, 30 XII 1981.

775 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Telegram socjaldemokratów amerykańskich do Willy’ego Brandta, 22 XII 1981 r., k. 33–34.

776 A. Dalma, Von Kniefall zu Kniefall, „Die Welt”, 22 XII 1981; zob też np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Notatka Thomasa Morowa na temat postawy Willy’ego Brandta względem Polski, 25 XII 1981 r., k. 38–39.

777 Turcja zachowywała zresztą duży dystans wobec wydarzeń w Polsce. Generałowie z Ankary np. sceptycznie podeszli do inicjatywy „Let Poland be Poland”: początkowo w ogóle nie chcieli uczestniczyć w tym programie, choć ostatecznie gen. Kenan Evren (prezydent Turcji) wziął w nim udział (por. D. Barchard, Turkey stays out of Poland show, „The Guardian”, 19 I 1982; zob też. A. Gil, La Turquie à marche forcée, „Le Monde diplomatique” 1982, nr 2).

778 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków Wschód–Zachód, 18 I 1982 r., b.p.

779 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Lothar Rühl na temat wydarzeń w Polsce, 13 XII 1981 r., b.p.

780 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Assessment Reports, AS(81)95, Raport analityczny Centrum Sytuacyjnego NATO o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, 13 XII 1981 r., b.p.

781 Ibidem, Private Records, PR(81)78, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 14 XII 1981 r., 22 XII 1981 r., b.p.; zob. też H. Elliott, Nato waits and watches in case the troops go in, „Daily Mail”, 14 XII 1981; I. Murray, NATO keeps its fingers crossed that Russian tanks keep out, „The Times”, 14 XII 1981; J. Palmer, NATO keeps low profile, „The Guardian”, 15 XII 1981; M. Paoloni, Les Occidentaux se concertent, „Le Figaro”, 14 XII 1981.

782 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Military Authorities, MC-CBX-53-81, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO 15 grudnia 1981 r., 6 I 1982 r., b.p.

783 Ibidem, MC-CBX-52-81, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO 14 grudnia 1981 r., 6 I 1982 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-53-81, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO 15 grudnia 1981 r., 6 I 1982 r., b.p.; ibidem, MC-CBX-54-81, Zapis spotkania Komitetu Wojskowego NATO 17 grudnia 1981 r., 6 I 1982 r., b.p.

784 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)80, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 16 grudnia 1981 r., 7 I 1982 r., b.p.

785 NATO-Rat zusammengerufen, „Frankfurter Rundschau”, 14 XII 1981.

786 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-21-12-1981, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie amerykańskich ocen sytuacji w Polsce (z załącznikami), 21 XII 1981 r., b.p. Wśród danych napływających z Polski zdarzały się poważne błędy, np. informacja o rzekomym zawale Lecha Wałęsy.

787 Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

788 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, DC/81/480, Streszczenie rozmowy sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa z zastępcą sekretarza stanu Lawrence’em Eagleburgerem, 22 XII 1981 r., b.p.

789 Zob. np. USA-URSS: l’état de guerre économique, „Libération”, 26–27 XII 1981.

790 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska banków zachodnich wobec Polski po wprowadzeniu stanu wojennego, 23 XII 1981 r., k. 19–20.

791 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca reakcji Zachodu na wydarzenia w Polsce, 4 I 1982 r., k. 21–25.

792 Ibidem; AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 4001/IV z Londynu, 31 XII 1981 r., k. 419–418; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)82, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 grudnia 1981 r., 8 I 1982 r., b.p.; ibidem, International Staff, Council 23-12-1981, Streszczenie stanowisk politycznych państw NATO w sprawie Polski, przedstawionych na spotkaniu Rady Północnoatlantyckiej 23 grudnia 1981 r., 23 XII 1981 r., b.p.

793 Zob. np. L’Occident hésite à suivre Reagan, „Le Figaro”, 27 XII 1981; Sanctions: l’Europe ne suit pas, ibidem, 31 XII 1981; R. de Suzannet, Les Dix divisés, ibidem, 31 XII 1981.

794 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram stałego przedstawiciela Francji przy NATO w sprawie obrad Rady Północnoatlantyckiej 23 grudnia 1981 r. (cz. 1–2), 23 XII 1981 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)82, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 grudnia 1981 r., 8 I 1982 r., b.p.

795 L’Europe fait la sourde oreille aux sanctions, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982; L. Joffrin, P. Briançon, Des mesures inefficaces sans adhésions européenne, ibidem.

796 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram stałego przedstawiciela Francji przy NATO w sprawie obrad Stałej Rady NATO 30 grudnia 1981 r. (cz. 1–2), 30 XII 1981 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)84, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 31 grudnia 1981 r., 18 I 1982 r., b.p.

797 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 340.

798 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)85, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 30 grudnia 1981 r., 18 I 1982 r., b.p.; L’O.T.A.N. souligne la „complicité de l’U.R.S.S.”, „Le Figaro”, 31 XII 1981.

799 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca reakcji Zachodu na wydarzenia w Polsce, 4 I 1982 r., k. 21–25; AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 4001/IV z Londynu, 31 XII 1981 r., k. 419–418.

800 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-9-01-1982, Pismo sekretarza stanu Alexandra Haiga do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie wspólnego stanowiska NATO wobec sytuacji w Polsce, 9 I 1982 r., b.p.

801 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

802 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)2, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 11 stycznia 1982 r., 19 I 1982 r., b.p.

803 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.; zob. też Poland: We must act now – Haig, „The Standard”, 12 I 1982.

804 Zob. tekst deklaracji w: AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, k. 4–5; AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, b.p.; zob. też NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, DPA(82)3, Pismo p.o. asystenta sekretarza generalnego NATO do spraw politycznych Glenna Celli do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa dotyczące ministerialnej deklaracji w sprawie Polski, 11 I 1982 r., b.p.

805 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/207.13, Deklaracja Rady NATO w sprawie wydarzeń w Polsce, 11 I 1982 r., b.p.

806 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram stałego przedstawiciela Francji przy NATO w sprawie deklaracji z 11 stycznia 1982 r. (cz. 1–2), 11 I 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/207.13, Deklaracja Rady NATO w sprawie wydarzeń w Polsce, 11 I 1982 r., b.p.; zob. też K. Gebert, Magia słów…, s. 29–30; M. Grela, Oficjalne reakcje zagraniczne na wydarzenia w Polsce…, s. 107–114; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 340; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 181. Przytoczone fragmenty Deklaracji Specjalnej Sesji Ministerialnej Rady Północnoatlantyckiej w sprawie Polski w tłumaczeniu autora; zob. nieco inny przekład w: Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989…, s. 182–185.

807 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)2, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 11 stycznia 1982 r., 19 I 1982 r., b.p.

808 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram stałego przedstawiciela Francji przy NATO w sprawie deklaracji z 11 stycznia 1982 r. (cz. 1–2), 11 I 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/207.13, Deklaracja Rady NATO w sprawie wydarzeń w Polsce, 11 I 1982 r., b.p.

809 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 207.

810 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnego stanowiska państw Europy Zachodniej wobec sytuacji w Polsce na tle sesji Rady Ministerialnej EWG z 4 stycznia 1982 r. oraz ostatniej nadzwyczajnej Rady Ministerialnej NATO (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 71–77.

811 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca kierunków modyfikacji stanowiska USA wobec Polski, 16 I 1982 r., k. 35–37.

812 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-M(82)7, Notatka sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa na temat poruszenia wątków polskich na sesji plenarnej MBFR (Mutual and Balanced Force Reductions), 26 I 1982 r., b.p.; Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

813 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 207.

814 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, POLADS(82)19, Raport p.o. przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO Glenna Celli o reakcjach państw bloku wschodniego i Chin na deklarację NATO w sprawie Polski z 11 stycznia, 25 II 1982 r., b.p.

815 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo Alexandra Haiga do Claude’a Cheyssona, 21 I 1982 r., b.p.

816 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-AMB-OUT-NS-82-10, Pismo sekretarza stanu Alexandra Haiga do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie wspólnego stanowiska NATO wobec sytuacji w Polsce, 21 I 1982 r., b.p.

817 Ibidem, Private Records, PR(82)5, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 stycznia 1982 r., 4 II 1982 r., b.p.

818 K. Gebert, Magia słów…, s. 31.

819 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnego stanowiska państw Europy Zachodniej wobec sytuacji w Polsce na tle sesji Rady Ministerialnej EWG z 4 stycznia 1982 r. oraz ostatniej nadzwyczajnej Rady Ministerialnej NATO (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 71–77.

820 Bonn beschliesst weitere Restriktionen wegen Polen, „Süddeutsche Zeitung”, 18 II 1982.

821 G. Negwer, Schwierige Mission…, s. 200.

822 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)9, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 3 lutego 1982 r., 11 II 1982 r., b.p.

823 C. Bell, From Carter to Reagan, „Foreign Affairs” 1985, nr 3, s. 501.

824 Sankcje, pomoc Zachodu, warunki polityczne, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 98, s. 3. W przeciwieństwie do impasu w negocjacjach rządowych, bezpośrednie rozmowy władz PRL z bankami (często zresztą państwowymi), żywo zainteresowanymi regularnymi spłatami, przynosiły owoce: 6 IV 1982 r. zawarto porozumienie z około 500 bankami zachodnimi, wydłużające okres spłat długów (NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.). Kolejne porozumienie zawarto 3 XI 1982 r. (NAKG, FO 973/292, Polska: chronologia wydarzeń, listopad–grudzień 1982 r., marzec 1983 r., b.p.).

825 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)9, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 3 lutego 1982 r., 11 II 1982 r., b.p.

826 Ibidem, United States, US-8-02-1982, Pismo Williama Tapleya Bennetta, szefa stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, dotyczące posłania Alexandra Haiga do ministrów spraw zagranicznych państw NATO w sprawie zbliżającej się sesji konferencji KBWE w Madrycie, 8 II 1982 r., b.p.

827 Ibidem, Private Records, PR(82)12, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 10 lutego 1982 r., 25 II 1982 r., b.p.; ibidem, PR(82)16, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 24 lutego 1982 r., 15 III 1982 r., b.p.

828 NAKG, BW 51/30, Telegram nr 34 Foreign Office do najważniejszych placówek dyplomatycznych Wielkiej Brytanii na świecie w sprawie restrykcji nałożonych na ZSRR, 15 II 1982 r., b.p.

829 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Haig i Genscher wzywają do odnowienia wewnętrznego dialogu w Polsce, 8 III 1982 r., b.p.

830 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/300(Revised), Raport Glenna Celli, p.o. przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO, o rozwoju wydarzeń w Polsce w świetle deklaracji z 11 stycznia, 30 IV 1982 r., b.p.

831 Ibidem, The Council, C-M(82)42, Raport Komitetu Politycznego NATO o rozwoju wydarzeń w Polsce w świetle deklaracji z 11 stycznia, 6 V 1982 r., b.p.; ibidem, C-M(82)42 AS1, Informacja dotycząca zatwierdzenia raportu o rozwoju wydarzeń w Polsce w świetle deklaracji z 11 stycznia przez ministrów spraw zagranicznych państw członkowskich na spotkaniu 17 maja 1982 r., 17 VI 1982 r., b.p.

832 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389, Reakcja NATO na decyzję o zawieszeniu stanu wojennego, 6 VII 1982 r. [?], 17.32–18.12; zob. też NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, BRIEF 28-07-1982, Notatka dla przewodniczącego Rady Północnoatlantyckiej na spotkanie 28 lipca 1982 r., 28 VII 1982 r., b.p.

833 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(82)44, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 22 lipca 1982 r., 28 VII 1982 r., b.p.

834 NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)41, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 28 lipca 1982 r., 19 VIII 1982 r., b.p.

835 Nie określono jej jako statement, tylko draft press guidance.

836 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)41, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 28 lipca 1982 r., 19 VIII 1982 r., b.p.

837 Ibidem, International Staff, BRIEF 13-09-1982, Notatka dla przewodniczącego Rady Północnoatlantyckiej na spotkanie 13 września 1982 r., 13 IX 1982 r., b.p.

838 Ibidem, The Council, C-R(82)46, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 13 września 1982 r., 11 X 1982 r., b.p.

839 Np. już w przeddzień delegalizacji z inspiracji Stanów Zjednoczonych doszło do spotkania Komitetu Politycznego NATO, na którym Amerykanie przekazali swoje propozycje działań i oświadczeń (ibidem, International Staff, AC/119-R(82)102, Notatka ze spotkania Komitetu Politycznego NATO 7 października 1982 r., 8 X 1982 r., b.p. Wydaje się, że w tych naciskach Amerykanom w pewnej mierze pomagali Brytyjczycy (zob. ibidem, Notatka dla przewodniczącego Rady Północnoatlantyckiej na spotkanie w dniu 13 października 1982 r., 13 X 1982 r., b.p.).

840 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)50, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 11 października 1982 r., 5 XI 1982 r., b.p.

841 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 259.

842 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)50, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 11 października 1982 r., 5 XI 1982 r., b.p.

843 Ibidem, International Staff, DPA/82/192, Pismo Glenna Celli, p.o. asystenta sekretarza generalnego NATO ds. politycznych, do Josepha Lunsa, sekretarza generalnego NATO, w sprawie publicznego interpretowania wydarzeń w Polsce, 11 XI 1982 r., b.p.

844 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)53, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 20 października 1982 r., 19 XI 1982 r., b.p.

845 Zob. np. ibidem, United Kingdom, UK-8-10-1982, Notatka stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO na temat posunięć polskich władz w zakresie prawodawstwa stanu wojennego, 8 X 1982 r., b.p.

846 NAKG, BW 51/29, Raport centrali British Council o działalności oddziału w Polsce, 8 XII 1982 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)50, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 11 października 1982 r., 5 XI 1982 r., b.p.

847 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący zachodnich ocen ostatnich posunięć rządu PRL, 14 XI 1982 r., k. 81–83.

848 NAKG, BW 51/29, Raport centrali British Council o działalności oddziału w Polsce, 8 XII 1982 r., b.p.

849 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, POLADS(82)50, Raport przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO o sytuacji w Polsce, 3 XII 1982 r., b.p.

850 Zob. ibidem, AC/119-R(82)131, Streszczenie stenogramu z obrad Komitetu Politycznego NATO 21 grudnia 1982 r., 28 XII 1982 r., b.p.

851 Zob. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

852 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 2829/II z Paryża, 23 V 1983 r., k. 95.

853 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

854 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, US-13-0-1983, Pismo Normana H. Frisbiego, członka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO, do Glenna Celli, p.o. przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO, w sprawie szykan wobec zachodnich dziennikarzy i dyplomatów w Polsce, 13 I 1983 r., b.p.

855 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(83)24, Streszczenie stenopisu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 19 maja 1983 r., 24 VI 1983 r., b.p.; ibidem, C-R(83)26, Streszczenie stenopisu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 30 maja 1983 r., 6 VII 1983 r., b.p.

856 Ibidem, C-R(83)32, Streszczenie stenopisu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 6 lipca 1983 r., 10 VIII 1983 r., b.p.

857 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, DPA(83)215, Raport asystenta sekretarza generalnego NATO do spraw politycznych Freda Dannenbringa o sytuacji w Polsce po zniesieniu stanu wojennego, 5 IX 1983 r., b.p.

858 Zob. np. ibidem, DPA(83)339, Memorandum przewodniczącego Komitetu Politycznego NATO w sprawie planu sporządzenia raportu o Polsce, 9 XII 1983 r., b.p.; ibidem, RSQS(83)27, Notatka na temat brytyjskiej inicjatywy sporządzenia raportu o sytuacji w Polsce, 30 XI 1983 r., b.p.

859 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

860 Z. Lachowski, Polska dyplomacja a proces KBWE w latach 1973–1990 [w:] Historia dyplomacji polskiej…, t. 6, s. 885–886; W. Mastny, Helsinki, Human Rights and European Security. Analysis and Documentation, Durham 1986, s. 226.

861 AIPN, 01820/49, t. 1, Sprawozdanie z delegacji Biura Solidarności za Granicą na Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – Madryt, 16–19 III 1983 r., k. 69–73. W marcu 1983 r. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna opracowała raport o łamaniu praw człowieka w Polsce. Biuro Koordynacyjne postanowiło rozgłosić ten dokument na kolejnej, marcowej sesji konferencji.

862 Zob. AKKG, II.USA, Listy Jerzego Milewskiego do Maksa Kampelmana, 12 II 1987 r., 10 V 1983 r., 15 VII 1983 r., b.p.

863 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 188.

864 Z. Lachowski, Polska dyplomacja a proces KBWE w latach 1973–1990…, s. 886.

865 K. Gebert, Magia słów…, s. 32; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 188; M.M. Kampelman, Three Years at the East-West Divide, New York 1983, s. 77.

866 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca dążeń administracji amerykańskiej do wykorzystania „sprawy polskiej” na forum KBWE (z załącznikiem), 25 I 1982 r., k. 53–56.

867 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana i Brunona Kreiskiego po spotkaniu w Białym Domu, 3 II 1983 r., b.p.

868 M.M. Kampelman, Three Years at the East-West Divide…, s. 77.

869 Z. Lachowski, Polska dyplomacja a proces KBWE w latach 1973–1990…, s. 886; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345.

870 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; Z. Lachowski, Polska dyplomacja a proces KBWE w latach 1973–1990…, s. 886–887.

871 NAKG, FO 973/317, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1983 r., czerwiec 1983 r., b.p.

872 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 189.

873 W. Mastny, Helsinki, Human Rights and European Security…, s. 352–367.

874 Ronald Reagan Library, National Security Council Country File Box 91283, Stenogram z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Narodowego, 22 XII 1981 r., b.p.

875 J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 182–183.

876 Ibidem, s. 247.

877 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, AFP: Polska odrzuca oskarżenia przedstawicieli ONZ, 1 III 1983 r., b.p.; NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345.

878 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, AFP: Polska odrzuca oskarżenia przedstawicieli ONZ, 1 III 1983 r., b.p.; NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345.

879 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-662-82, 662/82 VS-V, Pismo szefa stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO do sekretarza generalnego NATO w sprawie stosunku państw Trzeciego Świata do zachodnich reakcji na wprowadzenie stanu wojennego, 18 II 1982 r., b.p.

880 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Projekt raportu Parlamentu Europejskiego o sytuacji w Polsce, 9 XII 1981 r., b.p.

881 N. Ashford, Torch of liberty will burn, says Reagan, „The Times”, 18 XII 1981; L. Doyle, EEC may toughen line on Warsaw, „The Guardian”, 18 XII 1981; M. Paoloni, Condamnation du Parlement européen, „Le Figaro”, 19 XII 1981; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 340.

882 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Rezolucja Parlamentu Europejskiego, 18 XII 1981 r., k. 69–70; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 203–204; Krise in Polen. Vom Sommer 80 zum Winter 81, In Beiträgen und Dokumenten aus dem Europa-Archiv, red. H. Volle, W. Wagner, Bonn 1982, s. 312.

883 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram MAE w sprawie obrad Parlamentu Europejskiego 17 grudnia 1981 r., 18 XII 1982 r., b.p.

884 AIPN, 01521/2912, Niektóre aspekty działalności prosolidarnościowej za granicą, [1982 r.], k. 1–37.

885 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Wniosek końcowy posłów Parlamentu Europejskiego w sprawie uwolnienia Lecha Wałęsy i polskich związkowców, 14 V 1982 r., b.p.

886 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Dokument nr 1–436/82 z posiedzenia Parlamentu Europejskiego, 16 VII 1982 r., b.p.

887 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 346.

888 Ibidem, s. 347.

889 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram MAE dotyczący spraw polskich na forum Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, 17 XII 1981 r., b.p.

890 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Dokument nr 1–436/82 z posiedzenia Parlamentu Europejskiego, 16 VII 1982 r., b.p.

891 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

892 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Raport Rady Europy o sytuacji w Polsce i stosunkach Wschód–Zachód, 19 IV 1982 r., b.p.; ibidem, Raport Rady Europy o uchodźcach polskich, 8 VI 1982 r., b.p.

893 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/149–52, Debata w Izbie Gmin, 15 XII 1981 r., b.p.; zob. też P. Keatley, EEC foreign ministers draft joint statement about crisis, „The Guardian”, 15 XII 1981.

894 Zob. np. P. Keatley, Europe warns Kremlin, „The Guardian”, 16 XII 1981; R. de Suzannet, Les Dix face à la dette polonaise, „Le Figaro”, 15 XII 1981.

895 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram MAE dotyczący deklaracji Dziesiątki w sprawach polskich, 16 XII 1981 r., b.p.; Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard KC 15/149–52, Debata w Izbie Gmin, 15 XII 1981 r., b.p.; Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/183.1, „Poland. Motion made and Question proposed”. Zapis debaty w Izbie Lordów dotyczącej Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

896 R. de Suzannet, M. Paoloni, C.E.E.: nouvel échec des Dix à Londres, „Le Figaro”, 16 XII 1981.

897 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.; Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Obrady Parlamentu Europejskiego poświęcone brytyjskiej prezydencji, 16 XII 1981 r., b.p.

898 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3514/IV z Rzymu, 21 XII 1981 r., k. 338.

899 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca planowanych przedsięwzięć państw EWG w związku z sytuacją w Polsce, 31 XII 1981, k. 44.

900 AIPN, 1585/3871, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych elementów stanowiska zachodnioniemieckich kół przemysłowych wobec wprowadzenia w Polsce stanu wojennego, 29 XII 1981 r., k. 65–67.

901 Por. Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher przed wizytą w Chinach, 15 IX 1982 r., b.p.

902 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Józefem Czyrkiem, 5 I 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

903 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca reakcji Zachodu na wydarzenia w Polsce, 4 I 1982 r., k. 21–25.

904 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338.

905 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie szczytu EWG w Brukseli, 5 I 1982 r., b.p.

906 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnego stanowiska państw Europy Zachodniej wobec sytuacji w Polsce na tle sesji Rady Ministerialnej EWG 4 stycznia 1982 r. oraz ostatniej nadzwyczajnej Rady Ministerialnej NATO (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 71–77. W nieco łagodniejszej formie wątki te opisywał Departament Europejski MAE (zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram MAE w sprawie spotkania ministrów spraw zagranicznych EWG w Brukseli 4 stycznia 1982 r., 5 I 1982 r., b.p.).

907 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.; ibidem, 316, Szyfrogram MAE w sprawie spotkania ministrów spraw zagranicznych EWG w Brukseli 4 stycznia 1982 r., 5 I 1982 r., b.p.; ibidem, Tekst oświadczenia końcowego ministrów spraw zagranicznych EWG ze spotkania w Brukseli, 5 I 1982 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 205; „Bonn ist es gelungen, die Gemeinschaft auf ihre prosowjetische Linie zu ziehen”. Kritik der Opposition an den Aussenministern der EG, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 6 I 1982; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 182; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 21.

908 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków Wschód–Zachód, 18 I 1982 r., b.p.

909 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290, Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR, 2 II 1982 r., b.p.

910 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka stałego przedstawicielstwa Belgii przy Radzie NATO na temat rozmów Leo Tindemansa ze Stefanem Olszowskim, 5 X 1982 r., b.p.

911 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.

912 NAKG, FO 973/245, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1982 r., maj 1982 r., b.p.

913 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat ewentualnego procesu przywódców „Solidarności” i KOR, 24 I 1984 r., b.p.

914 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 2 X 1982 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.

915 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschocniej MAE na temat spotkania grupy roboczej „Europa Wschodnia” w Kopenhadze w dniach 3–4 listopada 1982 r., 8 XI 1982 r., b.p.; zob. też ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 16 IX 1982 r., b.p.

916 Ibidem, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej „Europa Wschodnia” w Kopenhadze w dniach 3–4 listopada 1982 r., 8 XI 1982 r., b.p.

917 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej „Europa Wschodnia” w Kopenhadze 26 listopada 1982 r., 29 XI 1982 r., b.p.

918 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.

919 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 2878/IV z Londynu, 30 XI 1982 r., k. 437.

920 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 33/713-21, Debata w Izbie Gmin na temat szczytu Rady Europejskiej w Kopenhadze, 7 XII 1982 r., b.p.

921 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 3665/IV z Londynu, 14 XII 1982 r., k. 462.

922 Zob. np. AKKG, 711.200–711.510, Pomoc humanitarna EWG dla Polaków, czerwiec–grudzień 1983 r., 6 V 1983 r., b.p.

923 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Greece, No. 2141/38/2842, Raport grupy roboczej Komitetu Politycznego EWG do spraw Europy Wschodniej pt. „Sytuacja w Polsce po wizycie papieża”, 18 VII 1983 r., b.p.

924 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnego stanowiska państw Europy Zachodniej wobec sytuacji w Polsce na tle sesji Rady Ministerialnej EWG z 4 stycznia 1982 r. oraz ostatniej nadzwyczajnej Rady Ministerialnej NATO (z załącznikiem), 19 I 1982 r., k. 71–77.

925 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.

926 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 3108/I z Londynu, 26 II 1982 r., k. 106.

927 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.

928 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 346.

929 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/72, Szyfrogram nr 2884/I z Kolonii, 28 II 1983 r., k. 82.

930 Ibidem, Szyfrogram nr 3872/I z Kolonii, 17 III 1983 r., k. 111.

931 Ibidem, Szyfrogram nr 719/I z Kolonii, 18 I 1983 r., k. 24/2.

932 Ibidem, Szyfrogram nr 100/III z Kolonii, 2 VII 1983 r., k. 323.

933 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/87, Szyfrogram nr 4343/II z Londynu, 17 VI 1983 r., k. 268.

934 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat posiedzenia wspólnotowej grupy roboczej do spraw Europy Wschodniej w Bonn 29 czerwca 1983 r., 1 VII 1983 r., b.p.

935 Ibidem.

936 Ibidem.

937 W.E. Smith, Candles in the Night, „Time”, 4 I 1982.

938 M. Tomala, Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 10

939 J. Fiszer, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1989…, s. 18.

940 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 200.

941 A. Meloz, En RFA une passivité décidée, „Libération speciale”, styczeń–luty 1982 r. (poza serią); C. de Sa Rego, Pourquoi l’Allemagne freine des quatre fers, „Libération”, 23 XII 1981.

942 Oczywiście to rozumowanie nie było jedyne czy nawet dominujące; trudno tak naprawdę zbadać jego rzeczywisty wpływ na niemiecką Ostpolitik (zob. K. Grodkowski, Polski problem – Niemcy, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 156, s. 3. „Karol Grodkowski” to pseudonim Kazimierza Dziewanowskiego – zob. Kto był kim w drugim obiegu? Słownik pseudonimów pisarzy i dziennikarzy 1976–1989, oprac. C. Gajkowska i in., Warszawa 1995, s. 62).

943 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka ambasadora Jacques’a Dupuy na temat podwójnej gry niemieckiej względem Polski, 8 II 1982 r., b.p.

944 Zob. K. Reiff, Als deutscher Diplomat an der Weichsel, Bonn 1990, s. 312–314.

945 Entspannungspolitik ohne Kaltschnäuzigkeit, „Die Zeit”, 5 II 1982.

946 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka ambasadora Jacques’a Dupuy na temat podwójnej gry niemieckiej względem Polski, 8 II 1982 r., b.p.

947 H.A. Winkler, Polskie wyzwolenie, niemieckie zjednoczenie…, s. 16.

948 N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 68, 71. Na przykład polityk CSU Franz Josef Strauss stwierdził, że kanclerz stracił instynkt polityczny.

949 AIPN, 1242/41, Stenogram z wywiadu z socjologiem Zygmuntem Tkoczem, Głos Ameryki, 17 IV 1982 r., k. 111–113.

950 R. Hoyle, Collapse of a Coalition, „Time”, 27 IX 1982.

951 Z. Brzeziński, A White House Diary, „Orbis” 1980, nr 1.

952 Moja ocena sytuacji, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 19, s. 2, 3.

953 G. Mérétik, Noc generała…, s. 142.

954 Ibidem, s. 142–143; H.A. Winkler, Polskie wyzwolenie, niemieckie zjednoczenie…, s. 16; zob. też J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341. Schmidt wypowiadał się o Gierku w swoich wspomnieniach z dużą sympatią (zob. H. Schmidt, Die Deutschen und ihre Nachbarn…, s. 481).

955 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 201; Texte zur Deutschlandpolitik, seria II, t. 8: 20 III 1980 – 1 X 1982, Bonn 1983, s. 408–412; zob. też S. Buschschluter, Crisis shadows Schmidt’s visit to E. Germany, „The Guardian”, 14 XII 1981.

956 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 201.

957 W.E. Smith, The Darkness Descends, „Time”, 28 XII 1981.

958 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 626.

959 J.P. Picaper, R.F.A: Helmut Schmidt se cramponne à la détente, „Le Figaro”, 19 XII 1981.

960 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Pismo Hansa-Dietricha Genschera do Willy’ego Brandta, 16 XII 1981 r., k. 77–78.

961 G. Negwer, Schwierige Mission…, s. 199.

962 SAPMO, DY 30/J IV 2/20/57, Protokół telefonicznej rozmowy Ericha Honeckera z Wojciechem Jaruzelskim, 16 XII 1981 r., b.p.; zob. też E. Cziomer, Brüder oder Rivalen? Die Aussenpolitik der DDR gegenüber Polen 1949–1989 [w:] Deutsche und Polen 1945–1995…, s. 107, 108.

963 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Rząd federalny obserwuje położenie Polski z rosnącą troską, 14 XII 1981 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 202; Bonn will sich an den Grundsatz der Nichteinmischung halten, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 15 XII 1981.

964 W. Korzycki, Reakcja RFN na stan wojenny w Polsce, „Sprawy Międzynarodowe” 1982, nr 5, s. 107–108.

965 AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Referaten Abteilungen Büros des Erich-Ollenhauer-Hauses, A 11.4, 133, Notatka Hansa-Eberharda Dingelsa na temat oświadczenia Unii Partii Socjalistycznych (z załącznikami), 15 XII 1981 r., k. 258–261.

966 Zob. np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 288, Pismo Erwina Behrendta do Rainera Wagnera, 28 XII 1981 r., k. 102–103; ibidem, Pismo Erwina Besslera do Willy’ego Brandta [?], 15 I 1982 r., k. 173; ibidem, 293, Pismo działaczy SPD z Monachium do Willy’ego Brandta, [styczeń?] 1981 r., k. 91–92; ibidem, 294, Pismo pastora Haralda Haspera do Helmuta Schmidta, 22 I 1982 r., k. 76; ibidem, 306, Pismo Rolfa i Teresy Schümer do Willy’ego Brandta, 23 XII 1981 r., k. 245; ibidem, 308, Pismo Hansa-Achima Thieme’a do Willy’ego Brandta, 27 XII 1981 r., k. 26; ibidem, 310, Pismo Erwina Zukowskiego do Willy’ego Brandta, 27 XII 1981 r., k. 245; AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit regionalen Parteiorganisationen, A 11.6, 42, List działaczy SPD z Essen do Willy’ego Brandta, 12 I 1982 r., k. 193. Ten ostatni list był anonimowy; Brandt został w nim określony jako „żałosna figura”, a tekst kończył się słowami: „wstydzimy się za Pana”. Czy była to jakaś próba prowokacji? W podobnym tonie był utrzymany inny list, w którym Brandt został nazwany „faryzeuszem” (zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 293, List Renate Goldmann do Willy’ego Brandta, [styczeń?] 1982 r., k. 157). Trzeba jednak dodać, że do sekretariatu Brandta napływały też (choć rzadziej) listy z wyrazami poparcia dla ostrożnej strategii lidera SPD (zob. np. ibidem, 291, Pismo Heinza Krügera, przewodniczącego Towarzystwa Niemiecko-Polskiego w Berlinie Zachodnim, do Willy’ego Brandta, 2 I 1982 r., k. 44). Zdarzały się też głosy krytyki pod adresem „Solidarności”, która ciągłymi strajkami miała uzasadniać decyzję o stanie wojennym (ibidem, 295, Pismo Gertrud Huff do Willy’ego Brandta, 21 I 1982 r., k. 182–183; ibidem, 310, Pismo Waltera Zabczyka do Helmuta Schmidta, 7 I 1982 r., k. 205–206).

967 Ibidem, 306, Pismo Wolfganga Schulta do Willy’ego Brandta, 6 I 1982 r., k. 247–248.

968 Ibidem, 308, Pismo Hansa-Achima Thieme’a do Willy’ego Brandta, 27 XII 1981 r., k. 26.

969 Ibidem, 304, Pismo do Willy’ego Brandta, 15 I 1982 r., k. 74.

970 Zob. np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Referaten Abteilungen Büros des Erich-Ollenhauer-Hauses, A 11.4, 171, Pismo prof. Imanuela Geissa do Willy’ego Brandta, 17 XII 1981 r., k. 285–287; AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 293, Pismo prof. Imanuela Geissa do Willy’ego Brandta, 24 XII 1981 r., k. 63–64.

971 AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 295, List otwarty Hansa Henninga Hahna i grupy uczonych do Willy’ego Brandta, 29 XII 1981 r., k. 8–9.

972 Ibidem, 308, Pismo Hansa-Achima Thieme’a do Willy’ego Brandta, 27 XII 1981 r., k. 26; ibidem, 293, Wycinek prasowy: Klaus Kramer, Bölls Mahnung an die Politiker, [grudzień] 1981 r., k. 156.

973 Ibidem, 304, Pismo Janusza Reitera do Willy’ego Brandta, 12 I 1982 r., k. 50–52. Reiter pisał o „rozczarowaniu” postawą Brandta. Pozytywne reakcje na zachowanie SPD nadchodziły z kolei z Moskwy (zob. ibidem, 293, Imanuel Geiss, Od Bismarcka do Helmuta Schmidta. Główne wytyczne niemieckiej Ostpolitik (analiza), 2 VI 1982 r., k. 45–61).

974 AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Referaten Abteilungen Büros des Erich-Ollenhauer-Hauses, A 11.4, 171, Pismo Willy’ego Brandta do Imanuela Geissa, 23 XII 1981 r., k. 288; AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 306, Pismo Günthera Viesera z sekretariatu Willy’ego Brandta do Wolfganga Schulta, 13 I 1982 r., k. 246.

975 AdsD, Willy Brandt Archiv, Allgemeine Korrespondenz, A 11.10, 306, Pismo Günthera Viesera do Wolfganga Schulta, 13 I 1982 r., k. 246; ibidem, 308, Pismo Günthera Viesera do Hansa-Achima Thieme’a, 13 I 1982 r., k. 25.

976 Ibidem, Pismo Komitetu Poparcia Wolnych i Niezależnych Związków Zawodowych w Berlinie do Willy’ego Brandta, 4 II 1982 r., k. 175; ibidem, Pismo Günthera Viesera do Komitetu Poparcia Wolnych i Niezależnych Związków Zawodowych, 18 II 1982 r., k. 174.

977 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Oświadczenie Prezydium SPD w sprawie Polski, 16 XII 1981 r., k. 80–81; ibidem, Komunikat prasowy SPD w sprawie oświadczenia prezydium partii z 16 grudnia 1981 r., 16 XII 1981 r., k. 79; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Stanowisko Prezydium SPD w sprawie sytuacji w Polsce, 16 XII 1981 r., b.p. Według Dietera Bingena, oświadczenie opublikowano dopiero 17 grudnia (D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 202). Być może 16 grudnia tekst został przyjęty, a dzień później upubliczniony.

978 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Rząd podkreśla swą troskę z powodu sytuacji w Polsce, 16 XII 1981 r., b.p.

979 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy Hansa Koschnicka, prezydenta Bundesratu, w sprawach polskich, 23 XII 1981 r., k. 51.

980 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341.

981 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 202; J.J. Węc, FDP wobec polityki wschodniej RFN…, s. 235; zob. też H.D. Genscher, Erinnerungen, Berlin 1995, s. 268.

982 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Podsumowanie niemieckich reakcji na sytuację w Polsce, 19 XII 1981 r., b.p.; ibidem, 1980–1981, Genscher: współczucie i troska, 14 XII 1981 r., b.p.

983 N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 71–72. Podczas debaty Schmidt stwierdził: „całym sercem jestem po stronie robotników”.

984 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy SPD w sprawie konsultacji niemiecko-amerykańskich, 6 I 1982 r., k. 8; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Schmidt i Reagan: system komunistyczny niezdolny do reform, 14 I 1982 r., b.p. Otoczenie kanclerza zapewniało teraz, że RFN jako jedno z pierwszych państw wskazała na radziecką inspirację wydarzeń w Polsce, co było nieprawdą. Mimo tych zapewnień w oświadczeniu sporządzonym po zakończeniu rozmów nadal można było zauważyć niemiecką odrębność i wolę prowadzenia koncyliacyjnej polityki wschodniej.

985 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341.

986 Zob. T. Garton Ash, Polska rewolucja…, s. 205.

987 Zob. np. AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Genscher: wydarzenia w Polsce nie mogą okazać się szkodliwe, 20 III 1982 r., b.p.

988 AIPN, 1242/41, Stenogram z wywiadu z socjologiem Zygmuntem Tkoczem, Głos Ameryki, 17 IV 1982 r., k. 111–113.

989 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

990 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Akcja „Solidarität mit Polen”, 21 [?] XII 1981 r., k. 59.

991 Ibidem, Komunikat prasowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego w związku z akcją „Solidarität mit Polen”, 22 XII 1981 r., k. 58.

992 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnioniemieckich ocen na temat wpływu sytuacji w Polsce na rozwój stosunków międzynarodowych, 29 XII 1981 r., k. 68–69.

993 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Podróż Mieczysława Rakowskiego do RFN, 30 XII 1981 r., b.p.; G. Mérétik, Noc generała…, s. 252.

994 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska RFN wobec Polski w opinii polityków zachodnioniemieckich, 12 I 1982 r., k. 34–36.

995 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Mieczysława Rakowskiego w Bonn, 29 XII 1981 r., b.p.

996 Zob. np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy CDU dotyczący postawy SPD wobec spraw polskich, 21 XII 1981 r., k. 66.

997 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 202–203.

998 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Kohl wyraża poważne zaniepokojenie, 13 XII 1981 r., b.p.; NATO-Rat zusammengerufen, „Frankfurter Rundschau”, 14 XII 1981.

999 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, CDU/CSU żąda ponownego przemyślenia zachodniej polityki odprężenia, 14 XII 1981 r., b.p.

1000 Ibidem, Wydział Informacyjny CDU, Solidarność z narodem polskim, 17 XII 1981 r., b.p.

1001 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy Wolfganga Clementa, rzecznika prasowego przewodniczącego SPD, w sprawie krytyk ze strony CDU/CSU, 22 XII 1981 r., k. 57; ibidem, Oświadczenie Prezydium SPD w sprawie Polski, 16 XII 1981 r., k. 80–81; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Ostra wymiana zdań w Bundestagu na temat spotkań na szczycie między NRD a RFN – użycie przemocy w Polsce jednomyślnie potępione, 18 XII 1981 r., b.p.

1002 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 203; H. Schmidt, Die Deutschen und ihre Nachbarn…, s. 302.

1003 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Oświadczenie frakcji CDU/CSU, FDP i SPD w sprawie rozwoju sytuacji w Polsce, 16 XII 1981 r., k. 73; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Wniosek frakcji parlamentarnych CDU/CSU, FDP i SPD w sprawie wydarzeń w Polsce, 18 XII 1981 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, b.p.); AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Apel do Warszawy – solidarność z narodem, 26 XII 1981 r., b.p.; ibidem, 1980–1981, Wspólne oświadczenie Bundestagu w sprawie Polski, 18 XII 1981 r., b.p. ibidem, Stenograficzne streszczenie 74. Posiedzenia Bundestagu IX kadencji, 18 XII 1981 r., b.p. (tekst siedmiopunktowego dokumentu zamieszczono również w: Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 351); Appell des Deutschen Bundestages zur Verhängung des Kriegsrechts in Polen, „Frankfurter Rundschau”, 21 XII 1981; H.A. Jacobsen, Bundesrepublik Deutschland–Polen. Aspekte ihrer Beziehungen [w:] Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland…, s. 46; Menschlische und moralische Solidarität, „Süddeutsche Zeitung”, 19 XII 1981.

1004 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 204.

1005 J. Vinocur, Bonn Acts to Defer Aid Until Polish Crisis Ends, „The New York Times”, 19 XII 1981.

1006 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 203–204; Texte zur Deutschlandpolitik…, seria II, t. 8, s. 441–450.

1007 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Genscher chce rozmawiać na wszystkich szczeblach, 22 XII 1981 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 204. Jednakże już 30 grudnia Hans-Jürgen Wischnewski stwierdził, że zamiast sankcji trzeba prowadzić dialog z Polską (AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Wischnewski za dialogiem z Polską zamiast sankcji, 30 XII 1981 r., b.p.).

1008 Ibidem, Polityka bońska wobec Polski: przypominanie z naciskiem o drodze reform, 22 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Genscher apeluje do Moskwy: nie przeszkadzać odnowieniu w Polsce, 27 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Bonn nie postrzega Moskwy jako odpowiedzialnej za sytuację w Polsce, 30 XII 1981 r., b.p.

1009 Niektórzy chcieli oferować tę pomoc w ramach instytucji europejskich (zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy CDU/CSU w sprawie pomocy gospodarczej dla Polski, 21 XII 1981 r., k. 68).

1010 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Bonn w sprawie postawy rządu RFN wobec wydarzeń w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.

1011 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Genscher rozmawiał z Cheyssonem i Carringtonem, 23 XII 1981 r., b.p.

1012 Cyt. za: A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 9; zob. też N. Bégin, Kontakte zwischen Gewerkschaften in Ost und West: die Auswirkungen von Solidarnosc in Deutschland und Frankreich: ein Vergleich, „Archiv für Sozialgeschichte” 2005, t. 45, s. 323; D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 27.

1013 N. Bégin, Kontakte zwischen Gewerkschaften in Ost und West…, s. 323; D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 32.

1014 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmowy z ambasadorem RFN w Warszawie, 29 XII 1981 r., b.p.

1015 F. Sergent, Bonn se relliera pas au sanctions, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982.

1016 Schmidt: Sanktionen gegen Polen problematisch, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 4 I 1982.

1017 N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 73. Kanclerz musiał się tłumaczyć z tych słów w oświadczeniu wydanym 14 stycznia.

1018 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, Schmidt: Amerykanie nie proszą o wprowadzenie sankcji, 6 I 1982 r., b.p.

1019 Ein Brief Jaruzelskis an Schmidt und drei Forderungen des Westens, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 5 I 1982; „Bonn ist es gelungen, die Gemeinschaft auf ihre prosowjetische Linie zu ziehen”. Kritik der Opposition an den Aussenministern der EG, ibidem, 6 I 1982.

1020 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Genscher: polski rząd musi dawać sygnały, 14 I 1982 r., b.p.

1021 Erhard Eppler: General Jaruzelski muss beim Wort genommen werden, „Frankfurter Rundschau”, 6 I 1982.

1022 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Wischnewski dostrzega „jedność Zachodu” w sprawie Polski, 7 I 1982 r., b.p.

1023 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 206.

1024 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych politycznych i ekonomicznych aspektów determinujących aktualne stanowisko RFN w sprawie współpracy finansowej z Polską, 12 I 1982 r., k. 43–44.

1025 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 26.

1026 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Genscher: sytuacja w Polsce się pogarsza, 10 I 1982 r., b.p.

1027 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Bonn w sprawie zachodnioniemieckich ocen wydarzeń w Polsce, 5 I 1982 r., b.p.

1028 Ibidem.

1029 A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 36–37.

1030 Ibidem, s. 40–42.

1031 G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 285; I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 316; zob. też AIPN, 1585/800, Struktura, organizacja i wydawnictwa emigracji prosolidarnościowej na Zachodzie, [II połowa 1986 r.], k. 1–18.

1032 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 322–324; A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 45; zob. też M. Bobrowski, Ein Echo, das von Bremen ausging, „Wiser Kurier”, 30 IX 2008.

1033 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1980–1981, Brandt i Berlinguer o polskim kryzysie, 17 XII 1981 r., b.p.

1034 AIPN, 1585/3874, Informacja Departamentu I MSW dotycząca wpływu wydarzeń w Polsce na rozwój sytuacji wewnątrzpolitycznej we Włoszech (z załącznikiem), 25 I 1982 r., k. 59–62.

1035 Zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, k. 1–83.

1036 Zob. np. ibidem, Komunikat prasowy SPD w sprawie wywiadu udzielonego przez Willy’ego Brandta dla programu telewizji ZDF „Heute-Journal”, 23 XII 1981 r., k. 17; ibidem, Telegram socjaldemokratów amerykańskich do Willy’ego Brandta, 22 XII 1981 r., k. 33–34.

1037 Ibidem, Wypowiedź Gesine Schwan, członkini zarządu SPD, dla telewizji ZDF w sprawie wewnątrzpartyjnej dyskusji dotyczącej polityki wobec Polski, 13 I 1982 r., k. 21–22; ibidem, Pismo Helmuta Schmidta, przewodniczącego III oddziału SPD w Monachium, do Willy’ego Brandta, 26 I 1982 r., k. 1.

1038 Ibidem, List Willy’ego Brandta do Wojciecha Jaruzelskiego, 14 I 1982 r., k. 23–24.

1039 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca działań RFN wobec władz polskich, 11 I 1982 r., k. 19–20; zob. też K. Gebert, Magia słów…, s. 30.

1040 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Rezolucja frakcji parlamentarnych SPD i FDP w sprawach polskich, 13 I 1982 r., k. 10; AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Wniosek końcowy frakcji parlamentarnej SPD i FDP dotyczący oświadczenia rządu federalnego, które zostanie ogłoszone 14 stycznia 1982 r., 13 I 1982 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Bundestag opowiedział się za ostrzejszą debatą w sprawie Polski w myśl deklaracji SPD/FDP, 14 I 1982 r., b.p.; ibidem, Stenograficzne streszczenie 76. posiedzenia Bundestagu IX kadencji, 14 I 1982 r., b.p.

1041 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Wypowiedź Gesine Schwan w programie „ZDF-Magazin” dotycząca wewnętrznej dyskusji w SPD na temat oświadczenia w sprawie Polski, 13 I 1982 r., b.p.; Bundestag vor kontroverser Debatte, „Süddeutsche Zeitung”, 13 I 1982.

1042 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Kanclerz wyraża troskę z powodu represji utrzymujących się w Polsce – ostrzeżenie kierowane na Wschód, 12 I 1982 r., b.p.

1043 J. Fiszer, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1989…, s. 22.

1044 Zob. np. AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Helmut Kohl, Solidarność z narodem polskim (ulotka), styczeń 1982 r., b.p.

1045 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Wniosek końcowy frakcji parlamentarnej CDU/CSU dotyczący oświadczenia rządu federalnego, które zostanie ogłoszone 14 stycznia 1982 r., 13 I 1982 r., b.p.; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Rezolucja frakcji parlamentarnej CDU/CSU w sprawie sytuacji w Polsce, 13 I 1982 r., b.p.; ibidem, CDU przestrzega przed izolacją Bonn na Zachodzie, 18 I 1982 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 207–208.

1046 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Dalsze kontrowersje wokół Polski – „Solidarność”: bojkotujcie polskie produkty żywnościowe, 16 I 1982 r., b.p.; Barzel gegen „Formelkompromiss”, „Die Welt”, 18 I 1982.

1047 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Stenograficzne streszczenie 78. posiedzenia Bundestagu IX kadencji, 19 I 1982 r., b.p. W dyskusjach podejmowano nieraz sensacyjne wątki, np. polityk CSU Hans Graf Huyn twierdził, że 80 tys. żołnierzy sowieckich znalazło się w Polsce w mundurach LWP (ibidem, CSU powtarza: 80 tys. żołnierzy radzieckich w polskich mundurach, 21 I 1982 r., b.p.).

1048 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca uwarunkowań linii politycznej RFN wobec Polski, 16 I 1982 r., k. 31–34; zob. też M. Świder, Privatreise oder Spezialmission? Herbert Wehner in Warschau – Februar 1982, „Przegląd Stosunków Międzynarodowych” 2007, nr 2.

1049 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 203.

1050 Ibidem, s. 210; A. Hajnicz, Polen in seinem geopolitischen Dreieck, „Aussenpolitik” 1989, nr 1, s. 29.

1051 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka ambasadora Jacques’a Dupuy ze spotkania z Tadeuszem Olechowskim, 12 III 1982 r., b.p.

1052 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Genscher z „bardzo poważnymi” przestrogami pod adresem Rakowskiego, 30 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Streszczenie konferencji prasowej Mieczysława F. Rakowskiego, 30 XII 1981 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch–polnischen Beziehungen…, s. 626; Le vice-premier ministre polonais n’a rien promi à la RFA, „Libération”, 31 XII 1981 – 1 I 1982; Rakowski aujourd’hui à Bonn, „Le Figaro”, 30 XII 1981. Rakowski w swych wspomnieniach zacytował Egona Bahra, który tak oceniał wizytę polskiego polityka: „kiedy nasz przyjaciel Rakowski, do którego mamy zaufanie, powiedział nam, że nie było innego wyjścia, to nie mieliśmy żadnych powodów, aby mu nie wierzyć” (M.F. Rakowski, Jak to się stało, Warszawa 1991, s. 60; zob. też D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 206).

1053 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Genscher: głębokie współczucie narodu niemieckiego, 30 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Rakowski prosi o zaufanie – Genscher: konieczny szybki sygnał, 31 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Genscher: konieczny wyraźny sygnał ze strony polskiego rządu, 31 XII 1981 r., b.p.

1054 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 186, Streszczenie rozmowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego z Mieczysławem Rakowskim, 6 I 1982 r., b.p.

1055 Mejlowa relacja Karstena D. Voigta, 27 V 2010 r.

1056 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Pismo Janusza Symonidesa, dyrektora PISM, do Karstena D. Voigta, 28 I 1982 r., b.p.; ibidem, Sprawozdanie Karstena D. Voigta z podróży do Polski w dniach 12–16 lutego 1982 r., 16 II 1982 r., b.p.

1057 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 201, Notatka Eugena Selbmanna [?] na temat wizyty Herberta Wehnera w Polsce, 25 II 1982 r., b.p.

1058 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 367, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty zachodnich parlamentarzystów w Polsce, 9 VII 1982 r., b.p.

1059 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Komunikat prasowy PAP dotyczący wizyty Herberta Wehnera w Polsce, 22 II 1982 r., b.p.; ibidem, Oświadczenie frakcji parlamentarnej CDU/CSU w sprawie wizyty Herberta Wehnera w Polsce, 24 II 1982 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, b.p.); M. Świder, Wizyta Herberta Wehnera w Warszawie w lutym 1982 roku w świetle sprawozdań Frakcji SPD, „Rocznik Polsko-Niemiecki”/„Deutsch-Polnisches Jahrbuch” 2009, nr 16, s. 71–91; zob. też D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 208; K. Reiff, Als deutscher Diplomat an der Weichsel…, s. 302–306; M. Świder, Privatreise ode Spezialmission?…; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627.

1060 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341–342.

1061 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627.

1062 A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 44.

1063 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat prasowy Knuta Terjunga, rzecznika frakcji parlamentarnej SPD, dotyczący podróży do Polski Helmutha Beckera i Hansa-Jürgena Junghansa, 5 VII 1982 r., b.p.; zob. ten sam dokument w: AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, b.p. Być może dwa tygodnie później do Polski wybrała się kolejna, tym razem dziesięcioosobowa grupa posłów SPD – źródła nie wyjaśniają w pełni tej kwestii (zob. AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat serwisu prasowego SPD w sprawie podróży do Polski grupy posłów SPD, 23 VII 1982 r., b.p.). Inny dokument mówi o kolejnym wyjeździe: bliżej niesprecyzowanej autobusowej wycieczce zachodnioniemieckich posłów do Polski na przełomie czerwca i lipca. Być może chodzi o podróż Beckera i Junghansa (zob. AdsD, Program autobusowej wycieczki posłów Bundestagu do Polski w dniach 27 VI – 5 VII 1982 r., [czerwiec] 1982 r., b.p.).

1064 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Verheugen: polski rząd zamierza odwołać stan wojenny przed końcem roku, 30 VII 1982 r., b.p.

1065 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat serwisu prasowego SPD w sprawie krytyki podróży Helmutha Beckera do Polski, 28 VII 1982 r., b.p.; AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy CSU w sprawie krytyki Willy’ego Brandta ze strony włoskich i francuskich socjalistów, 21 XII 1981 r., k. 67.

1066 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.

1067 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Wymiana poglądów między FDP a polskim SD, 10 V 1982 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627.

1068 Ibidem, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Polski wicepremier poruszył problem umorzenia długów podczas wizyty w Bonn, 22 II 1982 r., b.p.

1069 Ibidem, Allgemeines, 1981–1982, Rau przyjął członka „Solidarności”, 16 II 1982 r., b.p.

1070 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 343.

1071 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Kanclerz podkreślił wolę prowadzenia rozmów na temat polskiego kryzysu, 26 I 1982 r., b.p.

1072 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie Helmuta Schmidta z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Schmidt: Represje w Polsce stanowią zagrożenie dla pokoju, 30 I 1982 r., b.p.; ibidem, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.

1073 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Dziesiątki tysięcy ludzi manifestowały solidarność z Polską, 31 I 1982 r., b.p.; Klägliche Solidarität, „Süddeutsche Zeitung”, 1 II 1982.

1074 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego dotyczący telegramu kanclerza Schmidta do DGB, 30 I 1982 r., b.p.

1075 Ibidem, Schmidt dostrzega niebezpieczeństwo restalinizacji Polski, 17 II 1982 r., b.p.

1076 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Genscher: madryckie spotkanie KBWE musi trwać dalej, 20 II 1982 r., b.p.

1077 G. Negwer, Schwierige Mission…, s. 202.

1078 Przekonuje o tym – choć bez podawania konkretów – H.A. Jacobsen (H.A. Jacobsen, Bundesrepublik Deutschland–Polen. Aspekte ihrer Beziehungen…, s. 41).

1079 W. Korzycki, Reakcja RFN na stan wojenny w Polsce…, s. 109.

1080 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Komunikat prasowy Hansa-Jürgena Wischnewskiego, 23 XII 1981 r., k. 18–19.

1081 N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność…, s. 71.

1082 AdsD, Willy Brandt Archiv, Handkarten der Büroleiter, A 11.13, 35, Informacja dotycząca Polski, czerwiec 1982 r., k. 58–60.

1083 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Kohl: trzeba wywrzeć moralny nacisk na Warszawę i Moskwę, 28 XII 1981 r., b.p. Kohl przekonywał, że nikt oprócz Moskwy nie mieszał się w wewnętrzne sprawy Polski, ale nad Wisłą doszło do jawnego złamania zobowiązań helsińskich, które podpisały wszystkie państwa Układu Warszawskiego.

1084 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Przemówienie parlamentarne Helmuta Kohla na temat pomocy humanitarnej dla Polski, 21 XII 1981 r., b.p.; N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 71.

1085 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines 1982–1983, Vogel domaga się wolności dla Lecha Wałęsy, 20 II 1982 r., b.p.

1086 Ibidem, Wniosek w sprawie uwolnienia Lecha Wałęsy złożony na obradach Bundestagu, 30 III 1982 r., b.p.

1087 A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 10; zob. też P. Bender, Die Neue Ostpolitik und ihre Folgen. Vom Mauerbau bis zur Vereinigung, München 1995.

1088 N. Dombrowsky, Solidarität mit Solidarność?…, s. 74; A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 19.

1089 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Wniosek frakcji parlamentarnej CDU/CSU w sprawie oświadczenia rządu federalnego z 24 czerwca 1982 r., 23 [sic!] VI 1982 r., b.p.

1090 A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 20–21.

1091 H.A. Jacobsen, Bundesrepublik Deutschland–Polen. Aspekte ihrer Beziehungen…, s. 46; Ch. Klessmann, Ostpolitik und Koexistenz der Systeme [w:] Deutschland und Polen im zwanzigsten Jahrhundert, red. U.A.J. Becher, W. Borodziej, R. Maier, Hannover 2002, s. 98.

1092 C. Domin, Nachbarliche Hilfe in der Not des Kriegsrechts [w:] Feinde werden Freunde…, s. 280.

1093 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Wspólna konferencja prasowa Helmuta Kohla i Margaret Thatcher w Londynie, 22 IV 1983 r., b.p.

1094 AIPN, 1585/3873, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnioniemieckich ocen na temat wpływu sytuacji w Polsce na rozwój stosunków międzynarodowych, 29 XII 1981 r., k. 68–69; AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca działań RFN wobec władz polskich, 11 I 1982 r., k. 19–20; D. Bingen, Die deutsch-polnischen Beziehungen nach 1945…, s. 13; K. Gebert, Magia słów…, s. 30; G. Mérétik, Noc generała…, s. 252; A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 10, 19–21. Waga zachodnioniemieckiej pomocy humanitarnej (w tym akcji pocztowej) dla zmiany wizerunku RFN jest podkreślana w wielu opracowaniach (zob. np. W. Bartoszewski, Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, Frankfurt am Main 1986, s. 215; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 203; C. Domin, Nachbarliche Hilfe in der Not des Kriegsrechts…, s. 280–285; H.A. Jacobsen, Bundesrepublik Deutschland–Polen. Aspekte ihrer Beziehungen…, s. 46–47; H. Schäfer, Annäherungen–Zbliżenia. Vorvort zum Begleitbuch der Ausstellung [w:] Deutsche und Polen 1945–1995…, s. 9). Obraz ten niuansuje Dieter Korger, który wskazuje na duży stopień nieufności panującej między obydwoma narodami (D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 28–31).

1095 G. Negwer, Schwierige Mission…, s. 201–202.

1096 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1981–1982, Powstanie Komitetu „Solidarność z Polskim Narodem”, 2 II 1982 r., b.p.

1097 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Pismo Joachima F. Kendelbachera do Eugena Selbmanna, 6 VIII 1982 r., b.p.

1098 Ibidem, 124, Komunikat serwisu prasowego SPD w sprawie Dnia Solidarności, 19 I 1982 r., b.p.

1099 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 208.

1100 H. Schmidt, Die Deutschen und ihre Nachbarn…, s. 306.

1101 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, SPD krytykuje represje wobec demonstrantów, 4 V 1982 r., b.p.; zob. też SPD verurteilt Gewalt gegen Demonstranten in Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 5 V 1982.

1102 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Rząd federalny: polskie problemy można rozwiązać tylko poprzez dialog, 4 V 1982 r., b.p.

1103 Ibidem, Konfiskata materiałów warszawskiego studia ARD, 23 V 1982 r., b.p. Ekipa została ponownie zatrzymana w połowie lipca 1982 r., ale tym razem skończyło się na wylegitymowaniu (AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Utrudnienia w pracy ekipy telewizyjnej ARD w Warszawie, 24 VII 1982 r., b.p.).

1104 AdsD, Willy Brandt Archiv, A 11.4, 109, Rozmowa kanclerza Helmuta Schmidta z dziennikarzami w San Francisco, 22 VI 1983 r., k. 114.

1105 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(82)41, Streszczenie stenogramu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 28 lipca 1982 r., 19 VIII 1982 r., b.p.

1106 Bundestag: Freiheit für Walesa, „Die Welt”, 18 VI 1982.

1107 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Eugeniusz Guz: Bundestag przygotował w ciągu ostatnich sześciu miesięcy trzecią antypolską rezolucję, 5 VII 1982 r., b.p.

1108 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Oświadczenie Komisji Spraw Zagranicznych Bundestagu w sprawie uwolnienia Lecha Wałęsy i innych więźniów politycznych, 9 IX 1982 r., b.p.

1109 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Oświadczenie Karstena D. Voigta w sprawie zawieszenia stanu wojennego w Polsce, 22 VII 1982 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines 1982–1983, Powściągliwość w Bonn, 21 VII 1982 r., b.p.

1110 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, SPD: bardzo ciekawe decyzje, 22 VII 1982 r., b.p.

1111 Ibidem, Verheugen: polski rząd zamierza odwołać stan wojenny przed końcem roku, 30 VII 1982 r., b.p.

1112 Ibidem, Zamieszanie w Bonn z powodu wydarzeń w Polsce, 1 IX 1982 r., b.p.; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat demonstracji 31 sierpnia w Polsce, 1 IX 1982 r., b.p.

1113 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Oświadczenie Karstena D. Voigta w sprawie wewnętrznej sytuacji w Polsce, 3 IX 1982 r., b.p.; zob. też A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 386.

1114 Przemówienie Helmuta Schmidta w Bundestagu, 1 X 1982 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 352.

1115 J. Bremer, Belastet der Bonner Wechsel die Beziehungen mit Polen?, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 27 IX 1982.

1116 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 211–212.

1117 E. Neumaier, Die Wiederkehr des Buhmanns, „Süddeutsche Zeitung”, 15 X 1982.

1118 D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik, „Die Politische Meinung” 1998, nr 349, s. 27; B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen gegenüber der Bundesrepublik Deutschland 1949–1989 [w:] Erlebte Nachbarschaft…, s. 70.

1119 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 44; zob. też streszczenie przemówienia Kohla w: Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 352–353. Pełny tekst przemówienia w: H. Kohl, Bundeskanzler Helmut Kohl, Reden 1982–1984, Bonn 1984.

1120 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 53 (przypis 188).

1121 K. Malinowski, Innere und äussere Faktoren…, s. 10.

1122 D. Bingen, Die deutsch-polnischen Beziehungen in der Ära…, s. 181; zob. też J. Hacker, Die Ostpolitik der konservative-liberalen Bundesregierung seit dem Regierungsantritt 1982, „Aus Politik und Zeitgeschichte” 1994, nr 14, s. 16–26; H. Teltschik, Aspekte der deutschen Aussen- und Sicherheitspolitik im Rahmen der Ost-West-Beziehungen, ibidem, 1985, nr 7–8, s. 3–13.

1123 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 213–214.

1124 M. Tomala, Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland…, s. 10, 18.

1125 H.A. Jacobsen, Bundesrepublik Deutschland–Polen. Aspekte ihrer Beziehungen…, s. 47.

1126 B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 70–71.

1127 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Genscher „gorzko rozczarowany” nową ustawą o związkach zawodowych, 9 IX 1982 r., b.p.

1128 Ibidem, Oświadczenie Norberta Blüma w sprawie zdelegalizowania „Solidarności”, 12 X 1982 r., b.p.

1129 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat prasowy SPD dotyczący oświadczenia partii w sprawie sytuacji w Polsce, 11 X 1982 r., b.p.

1130 Ibidem, 187 A, Komunikat serwisu prasowego Ambasady PRL w Kolonii w sprawie ustawy o związkach zawodowych, [październik] 1982 r., b.p.

1131 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Rząd federalny pozostaje niezadowolony z powodu trwania stanu wojennego w Polsce, 28 X 1982 r., b.p.

1132 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wspólne oświadczenie Helmuta Kohla i Ronalda Reagana po spotkaniu w Białym Domu, 15 XI 1982 r., b.p.

1133 M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 69.

1134 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po przyjęciu nowego prawa związkowego, 13 X 1982 r., b.p.

1135 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 214–215; J. Hackmann, Vergangenheitspolitik in der Bundesrepublik Deutschland und das Verhältnis zu Polen [w:] Deutsch-polnische Beziehungen. Eine Einführung, red. W. Borodziej, K. Ziemer, Osnabrück 2000, s. 320–321.

1136 AIPN, 1585/3883, Meldunek Departamentu I MSW o dalszych reakcjach Zachodu na wydarzenia w Polsce, 18 XI 1982 r., k. 94–97.

1137 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Partie koalicji dopominają się o dalsze zwolnienia więźniów politycznych w Polsce, 12 XI 1982 r., b.p.; ibidem, Oświadczenie rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU w sprawie Jana Józefa Lipskiego, 12 XI 1982 r., b.p.; ibidem, Wniosek poselski w sprawie uwolnienia Jana Józefa Lipskiego, 12 XI 1982 r., b.p.

1138 Ibidem, Plan 130. posiedzenia Bundestagu 25 listopada 1982 r., [listopad] 1982 r., b.p.

1139 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 216.

1140 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Artykuł Volkera Rühe dla biuletynu „Deutschland Union Dienst”, 13 XII 1982 r., b.p.

1141 Ibidem, Komunikat prasowy rzecznika rządu, 16 XII 1982 r., b.p.

1142 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-4813-82, No. 4813/82, Notatka stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO dla sekretarza generalnego NATO na temat możliwych reakcji na zawieszenie stanu wojennego w Polsce, 30 XI 1982 r., b.p.

1143 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Kanclerz spodziewa się uwolnienia Lecha Wałęsy, 16 XII 1982 r., b.p.

1144 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, BPA, informacje wschodnie: Wymiana opinii na temat przemówienia Olszowskiego dotyczącego RFN, 31 I 1983 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/72, Szyfrogram nr 401/I z Kolonii, 12 I 1983 r., k. 14.

1145 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat prasowy frakcji parlamentarnej FDP w sprawie wizyty Tadeusza Młyńczaka w Bonn, 20 I 1983 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Wizyta Tadeusza Młyńczaka w Bonn, 20 I 1983 r., b.p.

1146 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/72, Szyfrogram nr 2355/I z Kolonii, 17 II 1983 r., k. 72.

1147 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Kohl szacuje prywatną pomoc dla Polski na 300 mln marek, 10 II 1983 r., b.p.

1148 Ibidem, Wałęsa dziękuje za niemiecką pomoc humanitarną, 25 II 1983 r., b.p.; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Ostra krytyka chadeckiej Ostpolitik ze strony polskiej, 7 II 1983 r., b.p.

1149 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Zieloni krytykują represje w Polsce, 18 IV 1983 r., b.p.

1150 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 21.

1151 Cyt. za: D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 215; zob. też E. Weber, Die Grünen und die polnische Opposition im Dialog [w:] Deutsche und Polen. 100 Schlüsselbegriffe, red. E. Kobylińska, A. Lawaty, S. Rüdiger, München–Zürich 1992.

1152 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 215–216.

1153 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/72, Szyfrogram nr 3547/I z Kolonii, 11 III 1983 r., k. 102.

1154 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 218; K. Miszczak, Deklarationen und Realitäten. Die Beziehungen zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der (Volks-)Republik Polen von der Unterzeichnung des Warschauer Vertrages bis zum Abkommen über gute Nachbarschaft und freundschaftliche Zusammenarbeit (1970–1991), München 1993, s. 246; zob. też A. Hajnicz, Ze sobą czy przeciw sobie…, s. 34 i n.

1155 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/72, Szyfrogram nr 1785/II z Kolonii, 5 V 1983 r., k. 183/3–183.

1156 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, „Deutschland Union Dienst”, Artykuł posła CDU Ottona Zinka, 3 V 1983 r., b.p.; CDU mit den Arbeitern Polens solidarisch, „Münchner Merkur”, 4 V 1983.

1157 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, BPA, Informacje wschodnie – depesza PAP pt. „Oświadczenie Zimmermanna nie jest zaskakujące – obnaża interesy narodu niemieckiego”, 2 II 1983 r., b.p.; ibidem, BPA, Informacje wschodnie – według „Trybuny Ludu” „antypolskie oświadczenie Zimmermanna nie pozostawia żadnych wątpliwości co do rewizjonistycznego programu obecnego rządu RFN”, 2 II 1983 r., b.p.; ibidem, Komunikat prasowy Związku Wypędzonych dotyczący wypowiedzi Friedricha Zimmermanna, 2 II 1983 r., b.p.; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 59; B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 70; K. Malinowski, Polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski…, s. 115; Streit über Ost- und Deutschlandpolitik, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 2 II 1983; M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 76.

1158 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627.

1159 AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, A 11.3, 52, Notatka Eugena Selbmanna na temat spotkania z Witoldem Sędziwym, p.o. ambasadorem PRL w RFN, [maj] 1983 r., k. 128; K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja…, s. 277. Słowa Zimmermanna stały się przedmiotem zabiegów dyplomatycznych nawet ambasad PRL w innych krajach europejskich (zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 1919/I z Rzymu, 9 II 1983 r., k. 44/1–44/2).

1160 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Komunikat prasowy Ziomkostwa Górnoślązaków, 24 II 1983 r., b.p.

1161 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Ponad 7 tys. wniosków o azyl od czasu wprowadzenia stanu wojennego, 18 V 1983 r., b.p.

1162 AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, A 11.3, 52, Notatka Hansa-Eberharda Dingelsa na temat spotkania Hansa-Jochena Vogla z Witoldem Sędziwym, 6 VI 1983 r., k. 137.

1163 Ibidem, List Hansa Koschnicka do Hansa-Jochena Vogla, 19 V 1983 r., k. 129–130.

1164 AfCDP, 0/073-Polen-4, Vertragliche, diplomatische Beziehungen, 1976–1985, Wiceminister spraw zagranicznych został polskim ambasadorem w Bonn, 2 V 1983 r., b.p.

1165 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(83)32, Streszczenie stenopisu z obrad Rady Północnoatlantyckiej 6 lipca 1983 r., 10 VIII 1983 r., b.p.

1166 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/72, Szyfrogram nr 152/III z Kolonii, 4 VII 1983 r., k. 325/2–325.

1167 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 2928/III z Kolonii, 30 VIII 1983 r., k. 61.

1168 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1982–1983, Warszawa odrzuca Hupkę jako partnera rozmów, 2 VII 1983 r., b.p.

1169 Ibidem, Polska prasa stwierdza niepokój w Bonn z powodu papieskiej wizyty, 18 IV 1983 r., b.p.

1170 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

1171 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341.

1172 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bilansu stanu wojennego w Polsce, 4 VI 1982 r., b.p.; NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.

1173 AIPN, 01419/378, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca nowych zasad postępowania służb specjalnych Austrii wobec Polaków przebywających w tym kraju, 6 V 1982 r., k. 3; ibidem, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca kontaktów zagranicznych struktur „Solidarności” z antykomunistycznymi ośrodkami na Zachodzie, 2 VIII 1982 r., k. 114–119; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat współpracy Dziesiątki dotyczącej polskiego kryzysu, 17 III 1982 r., b.p.

1174 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341.

1175 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/2, Wypowiedź Brunona Kreiskiego, [grudzień 1981 r.], 4.32–4.56.

1176 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Private Records, PR(81)80, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 16 grudnia 1981 r., 7 I 1982 r., b.p.

1177 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341. Pełna najbardziej kontrowersyjna wypowiedź Trudeau dla kanadyjskiej telewizji CTV brzmiała w oryginale: „hopefully the military regime will be able to not only keep Solidarity from excessive demands, but keep the Communist government from excessive repression, and it seems to me that if there was the way it works out, it is better than having the shooting which seemed inevitable to me and the starvation that would go with it” (Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/209.4, Robert Fulford, Poles apart, „Saturday Night”, marzec 1982 r., b.p.).

1178 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/209.3, M. Łukasiewicz, Warsaw uses PM’s remarks to support, „The Globe and Mail”, 12 I 1982, b.p.; ibidem, M. Łukasiewicz, Mr. Trudeau’s words, „The Globe and Mail”, 13 I 1982, b.p.

1179 Ibidem, AO IV/209.4, Robert Fulford, Poles apart, „Saturday Night”, marzec 1982 r., b.p.

1180 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-23-12-1981, Pismo ambasadora Kanady przy NATO Johna G.H. Halsteada do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie kanadyjskich propozycji posunięć wobec PRL i ZSRR, 23 XII 1981 r., b.p.; zob. ibidem, Private Records, PR(81)82, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 grudnia 1981 r., 8 I 1982 r., b.p.

1181 Ibidem, International Staff, ISD/290(Final), Przegląd posunięć podjętych lub rozważanych przez państwa NATO (z wyjątkiem Grecji) wobec Polski i ZSRR. Wersja ostateczna, 1 III 1982 r., b.p.

1182 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 341.

1183 AIPN, 0449/6, t. 9, Szyfrogram nr 08 z Hawany [sic!], 1 I 1982 r., k. 44–45.

1184 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-19-01-1982, Pismo ambasadora Kanady przy NATO Johna G.H. Halsteada do sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa w sprawie postawy władz kanadyjskich wobec sytuacji w Polsce, 19 I 1982 r., b.p.

1185 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 124, Oświadczenie Pierre’a Elliota Trudeau z okazji Dnia Solidarności, 30 I 1982 r., b.p.

1186 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/209.4, Bogdan Kipling, $100,000 link too expensive, Canada decided, „The Globe and Mail”, 20 I 1982, b.p.

1187 Ibidem, House of Commons Debates vol. 123, nr 281, Official Report, 25 I 1982 r., b.p.

1188 Ibidem, Bogdan Kipling, $100,000 link too expensive, Canada decided, „The Globe and Mail”, 20 I 1982, b.p.

1189 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 453.

1190 LAC, RG 25 vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 18, Chronologia relacji kanadyjsko-polskich. Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych, lipiec 1986 r., b.p.

1191 Zob. P.W. Lackenbauer, M. MacGuigan, An Inside Look at External Affairs during the Trudeau Years, Calgary 2002.

1192 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce i kontaktów francusko-polskich, 1 V 1982 r., b.p.

1193 LAC, RG 25, vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 15, Pismo Davida Rocksborough-Smitha z firmy Arya Marine Supply do parlamentarzysty Pata Carneya w sprawie polskiej floty połowowej, 1 II 1982 r., b.p.

1194 Ibidem, Pismo Pata Carneya do Marka MacGuigana w sprawie skutków amerykańskich sankcji nałożonych na Polskę dla działalności portu w Vancouver, 26 III 1982 r., b.p.

1195 Ibidem, Pismo Marka MacGuigana do Pata Carneya w sprawie kroków podjętych przez Kanadę wobec PRL, 8 IV 1982 r., b.p.

1196 Ibidem, Notatka sporządzona w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych [?] na temat kanadyjsko-polskich porozumień gospodarczych, 24 IX 1982 r., b.p.; ibidem, vol. 18, Chronologia relacji kanadyjsko-polskich. Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych, lipiec 1986 r., b.p.

1197 Ibidem, vol. 15, Plan międzydepartamentalnego spotkania w sprawie Polski, [lipiec 1982 r.], b.p.

1198 Ibidem, Notatka Alana McLaine’a, dyrektora Wydziału Wschodnioeuropejskiego Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych, na temat propozycji spotkań Stefana Olszowskiego z politykami kanadyjskimi, 30 VIII 1982 r., b.p.

1199 Ibidem, Wniosek opozycji w sprawie delegalizacji „Solidarności”. Notatka dla sekretarza stanu do spraw zagranicznych, 10 X 1982 r., b.p.; ibidem, Oświadczenie w sprawie delegalizacji „Solidarności”, 15 I 1983 r., b.p.

1200 Ibidem, Pismo Wojciecha Jaruzelskiego do Pierre’a Trudeau w sprawie sytuacji w Polsce, 30 X 1982 r., b.p.

1201 Ibidem, Telegram Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych [?] w sprawie zwolnienia Lecha Wałęsy z internowania, 16 XI 1982 r., b.p.

1202 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Canada, CA-12-10-1982, Materiał roboczy kanadyjskiego stałego przedstawicielstwa przy NATO pt. „Polska – sfera tego, co możliwe”, 12 X 1982 r., b.p.

1203 Zob. np. LAC, RG 25, vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 15, Telegram Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych na temat wypowiedzi polskiego ambasadora Stanisława Pawlaka, 30 XII 1982 r., b.p.

1204 Ibidem, Pismo wicepremiera Allana J. MacEachena do Jesse Flisa w sprawie polityki Kanady wobec Polski, 18 [?] IV 1983 r., b.p.

1205 Ibidem, Telegram Ambasady Kanady w Warszawie na temat polityki kanadyjskiej wobec PRL, 9 V 1983 r., b.p.

1206 Ambasada kanadyjska nadsyłała również raporty bardziej sceptyczne: po spotkaniu z wiceministrem spraw zagranicznych Józefem Wiejaczem w końcu maja ambasador John MacLeod Fraser nie spodziewał się ważniejszych zmian w Polsce (ibidem, Telegram Ambasady Kanady w Warszawie na temat spotkania ambasadora Johna MacLeoda Frasera z Józefem Wiejaczem, 26 V 1983 r., b.p.).

1207 Ibidem, Telegram Ambasady Kanady w Warszawie na temat spotkań odbytych przez Alana McLaine’a, 10 VI 1983 r., b.p.

1208 Zob. np. ibidem, Telegram Ambasady Kanady w Warszawie na temat planowanego spotkania ambasadora z Janem Kinastem, 9 VI 1983 r., b.p.

1209 Ibidem, vol. 18, Chronologia relacji kanadyjsko-polskich. Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych, lipiec 1986 r., b.p.

1210 Ibidem, vol. 15, Komunikat prasowy dotyczący postawy rządu Kanady wobec zniesienia stanu wojennego w Polsce, [lipiec 1983 r.], b.p.

1211 Wywołało to zdziwienie nawet samych Niemców (zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Telegram Fundacji Friedricha Eberta z Aten, 21 XII 1981 r., k. 55).

1212 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat reakcji zachodnich na wydarzenia w Polsce, 21 XII 1981 r., b.p.

1213 NAKG, FO 973/222, Polska: chronologia wydarzeń, październik–grudzień 1981 r., luty 1982 r., b.p.

1214 AIPN, 1585/3885, Meldunek o zapowiedzianej wizycie greckiego premiera Andreasa Papandreu w Polsce, 13 I 1983 r., k. 6–7.

1215 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

1216 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, A IV/35.1, Informacja członka Rady Wydziału Prawa dotycząca przyznania premierowi Grecji doktoratu honoris causa, [1983 r.], b.p.

1217 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o zapowiedzianej wizycie greckiego premiera Andreasa Papandreu w Polsce, 13 I 1983 r., k. 6–7.

1218 Ronald Reagan Library, National Security Meetings File Box 91283, Memorandum Jamesa W. Nance’a dla prezydenta na spotkanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie Polski, 22 XII 1981 r., b.p.

1219 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 8/84, Szyfrogram nr 2939/I z Londynu, 12 III 1981 r., k. 74–73.

1220 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 16/143, Szyfrogram nr 3103/I z Waszyngtonu, 16 III 1981 r., k. 136.

1221 Ibidem, w. 16/144, Szyfrogram nr 3797/IV z Waszyngtonu, 27 XII 1981 r., k. 663.

1222 Réactions: Israel, „Libération”, 15 XII 1981.

1223 AIPN, 1585/3875, Informacja Departamentu I MSW dotycząca nowego kierunku polityki Izraela i diaspory wobec ZSRR i Europy Wschodniej (z załącznikiem), 11 [?] I 1982 r., k. 12–16.

1224 G. Mérétik, Noc generała…, s. 183.

1225 K. Gebert, Magia słów…, s. 22.

1226 W.E. Smith, The Darkness Descends, „Time”, 28 XII 1981.

1227 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 377; ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 11–12, s. 18; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338; U.S. taken by surprise, „Daily Mail”, 14 XII 1981.

1228 Document no 87: Speech by Pope John Paul II Concerning Martial Law, 13 XII 1981 r. [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 475.

1229 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3015/IV z Rzymu, 15 XII 1981 r., k. 320.

1230 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 7293 z Genewy [sic!], 15 XII 1981 r., k. 17.

1231 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa telefoniczna Ronalda Reagana z Janem Pawłem II, 14 XII 1981 r., b.p.

1232 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 261.

1233 K. Gebert, Magia słów…, s. 34.

1234 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3196/IV z Rzymu, 17 XII 1981 r., k. 324; Document no 90: Appeal from Pope John Paul II to Wojciech Jaruzelski, 18 XII 1981 r. [w:] From Solidarity to Martial Law…, s. 480–481.

1235 ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 18; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338–339; zob. też Jan Paweł II, Stan wojenny w Polsce: słowa papieża, Warszawa 1982, s. 2–5.

1236 AIPN, 0449/53, t. 15, Informacja Departamentu I MSW dotycząca sytuacji w PRL w ocenie Watykanu, 16 XII 1981 r., k. 14; ibidem, Szyfrogram nr 7289, 15 XII 1981 r., k. 15.

1237 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/1, Apel papieża o pokój, [grudzień 1981 r.], 7.32–8.14.

1238 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 377; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338–339; G. Weigel, Świadek nadziei…, s. 549; zob. też Jan Paweł II, Stan wojenny w Polsce: słowa papieża…, s. 2–5.

1239 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3325/IV z Rzymu, 18 XII 1981 r., k. 329.

1240 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie listu Jana Pawła II do Wojciecha Jaruzelskiego, 22 XII 1981 r., b.p.

1241 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3325/IV z Rzymu, 18 XII 1981 r., k. 329.

1242 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7401/1, List Jana Pawła II do gen. Wojciecha Jaruzelskiego, [grudzień 1981 r.], 6.07–6.21.

1243 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3472/IV z Rzymu, 21 XII 1981 r., k. 335; ibidem, Szyfrogram nr 3532/IV z Rzymu, 22 XII 1981 r., k. 339; ibidem, Szyfrogram nr 3533/IV z Rzymu, 22 XII 1981 r., k. 341; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty bp. Bronisława Dąbrowskiego w Rzymie, 26 XII 1981 r., b.p.

1244 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie odpowiedzi Wojciecha Jaruzelskiego na list Jana Pawła II, 16 I 1982 r., b.p.

1245 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3472/IV z Rzymu, 21 XII 1981 r., k. 335.

1246 Por. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie listu Jana Pawła II do Wojciecha Jaruzelskiego, 22 XII 1981 r., b.p.

1247 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie przemówienia Jana Pawła II z okazji modlitwy Anioł Pański, 20 XII 1981 r., b.p.

1248 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 13/123, Szyfrogram nr 3620/IV z Rzymu, 23 XII 1981 r., k. 343.

1249 AIPN, 0449/53, t. 14, Notatka informacyjna na temat Radia Watykan, 15 II 1982 r., k. 65.

1250 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 377; P. Kengor, Ronald Reagan i obalenie komunizmu…, s. 119–122; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 338–339. Nie jest jednak do końca prawdą, że Reagan zapożyczył ten gest od Ojca Świętego. Sam prezydent w cytowanym przemówieniu z 23 XII 1981 r. twierdził, że zainspirował go były ambasador Romuald Spasowski (zob. Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemowa Ronalda Reagana do narodu z okazji świąt Bożego Narodzenia i w sprawie sytuacji w Polsce, 23 XII 1981 r., b.p.).

1251 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie audiencji generalnej Jana Pawła II 23 grudnia 1981 r., 23 XII 1981 r., b.p.; J. Vandrisse, Nouvel appel du Pape, „Le Figaro”, 23 XII 1981.

1252 AIPN, 0449/53, t. 15, Informacja Departamentu I MSW dotycząca instrukcji kard. Agostina Casarolego dla delegacji watykańskiej do Polski, 20 XII 1981 r., k. 11; ibidem, Szyfrogram nr 7437, 19 XII 1981 r., k. 12; R. Barker, Pope bids to bring Poland peace, „Sunday Mirror” 1981, nr 51, s. 4.

1253 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jacques’a Dupuy z Józefem Czyrkiem, 21 XII 1981 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie obchodów Bożego Narodzenia w Warszawie, 25 XII 1981 r., b.p.; J. Vandrisse, La mision de Mgr Poggi, „Le Figaro”, 21 XII 1981.

1254 G. Mérétik, Noc generała…, s. 251; W.E. Smith, Candles in the Night, „Time”, 4 I 1982; J. Vandrisse, Vatican-Varsovie: dialogue maintenu mais difficile, „Le Figaro”, 29 XII 1981.

1255 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 25 z Rzymu, 31 XII 1981 r., k. 6; ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 19.

1256 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty bp. Dąbrowskiego w Rzymie, 26 XII 1981 r., b.p.

1257 F. Puaux, La politique internationale des années quatre-vingt, Paris 1989, s. 113.

1258 AIPN, 0449/53, t. 15, Informacja Departamentu I MSW dotycząca spotkania bp. Bronisława Dąbrowskiego z papieżem i abp. Agostinem Casarolim, 31 XII 1981 r., k. 7–8; ibidem, Szyfrogram nr 25 z Rzymu, 31 XII 1981 r., k. 6.

1259 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca spotkania bp. Bronisława Dąbrowskiego z papieżem i abp. Agostinem Casarolim, 31 XII 1981 r., k. 7–8.

1260 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty bp. Bronisława Dąbrowskiego w Rzymie, 26 XII 1981 r., b.p.

1261 ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 18.

1262 AIPN, 0449/53, t. 14, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący polityki wschodniej Watykanu, 12 [?] III 1982 r., k. 37–38; ibidem, t. 15, Szyfrogram nr 24 z Rzymu, 31 XII 1981 r., k. 5; K. Gebert, Magia słów…, s. 22.

1263 AIPN, 0449/53, t. 14, Raport Stasi o stosunku Watykanu do wydarzeń w Polsce, 16 II 1982 r., k. 61–62.

1264 Ibidem, t. 15, Szyfrogram nr 57 z Rzymu, 4 I 1982 r., k. 3.

1265 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 544/I z Rzymu, 12 I 1982 r., k. 9–8.

1266 AIPN, 0449/53, t. 15, Szyfrogram nr 57 z Rzymu, 4 I 1982 r., k. 3.

1267 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie odpowiedzi Wojciecha Jaruzelskiego na list Jana Pawła II, 16 I 1982 r., b.p.; ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 19. Pismo generała nosiło datę 6 stycznia, ale do Watykanu trafiło sześć dni później.

1268 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 384.

1269 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 1172/I z Rzymu, 21 I 1982 r., k. 21; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 19 I 1982 r., b.p.; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 261.

1270 R. Serrou, La Pologne, mais aussi l’école libre, „Paris Match” 1982, nr 1711.

1271 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 3760/I z Rzymu, 9 III 1982 r., k. 50; zob. też M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004, s. 290–291.

1272 Zob. np. NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389/2, Przemówienie Jana Pawła II na Anioł Pański, 6 VII 1982 r., 10.35–16.12; ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 20.

1273 AIPN, 01419/378, t. 1, Opracowanie Departamentu I MSW na temat niektórych aspektów działalności prosolidarnościowej za granicą, 27 III 1982 r., k. 31–67; zob. ten sam dokument w: AIPN, 0449/6, t. 6, k. 108–144.

1274 Zob. życiorys Yoshiho Umedy: yoshihoumeda.yoho.com.pl.

1275 ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 20.

1276 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 2124/I z Rzymu, 9 II 1982 r., k. 29; ibidem, Szyfrogram nr 2281/I z Rzymu, 11 II 1982 r., k. 34.

1277 Ibidem, Szyfrogram nr 3146/II z Rzymu, 7 VI 1982 r., k. 116.

1278 NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.

1279 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 379/II z Rzymu, 8 IV 1982 r., k. 75.

1280 Ibidem, Szyfrogram nr 3974/I z Rzymu, 11 III 1982 r., k. 52.

1281 Ibidem, Szyfrogram nr 379/II z Rzymu, 8 IV 1982 r., k. 75.

1282 ks. P. Nitecki, Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego…, s. 19.

1283 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 1931/II z Rzymu, 11 V 1982 r., k. 96.

1284 AIPN, 0449/53, t. 14, Szyfrogram nr 2852 z Belgradu [sic!], 20 IV 1982 r., k. 23–24.

1285 Ibidem, t. 18, Notatka informacyjna Wydziału III Departamentu I MSW na temat planowanej podróży Jana Pawła II do Polski, 4 VI 1982 r., k. 41–42.

1286 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram MAE [?] na temat ewolucji sytuacji w Polsce od lata 1980 r., 12 III 1984 r., b.p.

1287 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 3146/II z Rzymu, 7 VI 1982 r., k. 116.

1288 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 126.

1289 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389, Podróż Jana Pawła II do Polski, 6 VII 1982 r., 11.02–11.17.

1290 AIPN, 0449/53, t. 6, Szyfrogram nr 4466 z Belgradu [sic!], 21 VI 1982 r., k. 59.

1291 Ibidem, t. 7, Szyfrogram nr 4871 z Rzymu, 8 VIII 1982 r., k. 48–49.

1292 Ibidem, Szyfrogram nr 2812 z Rzymu, 16 IV 1982 r., k. 74.

1293 Ibidem, t. 14, Meldunek Departamentu I MSW o stanowisku NATO w sprawie wizyty papieża w Polsce, 28 [?] IV 1982 r., k. 20. O ile jednak część państw NATO traktowała wizytę jako wyłom w polityce bojkotu i utrudnianie polityki sankcji, o tyle same negocjacje w sprawie podróży uważano za dobre narzędzie do wywierania wpływu na reżim gen. Jaruzelskiego, aby wymóc liberalizację rządów.

1294 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389, Podróż Jana Pawła II do Polski, 6 VII 1982 r., 11.02–11.17.

1295 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 126.

1296 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7386, Wypowiedź Jana Pawła II na temat pielgrzymki do Polski, [maj 1982 r.], 18.11–18.55; ibidem, 33-T-7386/2, Jan Paweł II o pielgrzymce do Polski, [maj 1982 r.], 0.01–0.40.

1297 NAKG, FO 973/256, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1982 r., lipiec 1982 r., b.p.

1298 AIPN, 0449/53, t. 6, Szyfrogram nr 4435 z Belgradu [sic!], 20 VI 1982 r., k. 61; NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.

1299 AIPN, 0449/53, t. 7, Szyfrogram nr 4913 z Rzymu, 12 VII 1982 r., k. 39.

1300 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW [?] dotyczący wizyty Jana Pawła II w Polsce, 6 [?] IV 1982 r., k. 70.

1301 AIPN, 1585/3883, Meldunek o argumentacji abp. Józefa Glempa za odroczeniem wizyty Jana Pawła II w Polsce, 13 VII 1982 r., k. 41–42; NAKG, FO 973/279, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–październik 1982 r., grudzień 1982 r., b.p.

1302 AIPN, 0449/53, t. 7, Medunek Departamentu I MSW [?] o amerykańskich komentarzach do negocjacji w sprawie przyjazdu Jana Pawła II do Polski, 9 [?] VII 1982 r., k. 43–44. Zdaniem polskiego wywiadu, Watykan (i ogólnie Zachód) uważał, że ZSRR traktował pielgrzymkę jako element dywersyjnej polityki, mającej na celu destabilizację sytuacji w Polsce.

1303 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 395–396.

1304 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7389/2, Oświadczenie biskupów polskich, 6 VII 1982 r., 9.45–10.32.

1305 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 204/III z Rzymu, 6 VII 1982 r., k. 125; NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji Sekcji Polskiej BBC, 33-T-7386/2, Odroczenie wizyty papieża w Polsce, [lipiec 1982 r.], 19.30–19.46.

1306 AIPN, 0449/53, t. 7, Notatka informacyjna dotycząca ocen watykańskiego Sekretariatu Stanu na temat odroczenia wizyty Jana Pawła II, 30 VIII 1982 r., k. 16; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o wizycie Jana Pawła II w Polsce, 2 VIII [?] 1982 r., k. 30–31.

1307 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Jana Pawła II i Ronalda Reagana przed prywatną audiencją w Watykanie, 7 VI 1982 r., b.p.

1308 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345–346.

1309 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 9/82, Szyfrogram nr 1087/III z Londynu, 26 VII 1982 r., k. 296.

1310 G. Thomas, Skok stulecia, „Wprost” 2004, nr 18.

1311 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Telegramy Józefa Czyrka do gen. Jaruzelskiego nadane z Rzymu w dniach 19–22 VII 1982 r. (zachowane kopie), k. 144–140.

1312 Ibidem, Szyfrogram nr 962/III z Rzymu, 24 VII 1982 r., k. 147.

1313 Ibidem, Szyfrogram nr 2577/III z Rzymu, 1 IX 1982 r., k. 172.

1314 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 238.

1315 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

1316 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 3 X 1982 r., b.p.

1317 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 345–346.

1318 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po przyjęciu nowego prawa związkowego, 13 X 1982 r., b.p.

1319 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 482/IV z Rzymu, 11 X 1982 r., k. 223.

1320 Ibidem, Szyfrogram nr 595/IV z Rzymu, 13 X 1982 r., k. 228–227.

1321 Ibidem, Szyfrogram nr 616/IV z Rzymu, 13 X 1982 r., k. 230.

1322 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 398–399; zob. też np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 1364/III z Rzymu, 6 VIII 1982 r., k. 152.

1323 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1982 r., 31 XII 1982 r., b.p.

1324 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p.

1325 Zob. np. AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, BPA, Informacje wschodnie – wymiana opinii dotyczących przemówienia Olszowskiego na temat Watykanu i papieskiej wizyty w Polsce, 31 I 1983 r., b.p.; Jaruzelski würdigt katholische Kirche, „Süddeutsche Zeitung”, 7 II 1983.

1326 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 15/124, Szyfrogram nr 4018/IV z Rzymu, 22 XII 1982 r., k. 305.

1327 Ibidem, w. 16/128, Szyfrogram nr 930/I z Rzymu, 22 I 1983 r., k. 24.

1328 Ibidem, Szyfrogram nr 1067/I z Rzymu, 25 I 1983 r., k. 28.

1329 Ibidem, Szyfrogram nr 628/I z Rzymu, 4 II 1983 r., k. 36.

1330 Ibidem, Szyfrogram nr 2836/I z Rzymu, 26 II 1983 r., k. 63/1–63/4.

1331 Ibidem, Szyfrogram nr 2989/I z Rzymu, 1 III 1983 r., k. 67.

1332 NAKG, FO 973/317, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1983 r., czerwiec 1983 r., b.p.

1333 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 2990/I z Rzymu, 1 III 1983 r., k. 66.

1334 AIPN, 0449/53, t. 6, Notatka informacyjna dotycząca spraw Kościoła katolickiego w PRL, 16 III 1983 r., k. 55–57.

1335 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 3466/I z Rzymu, 10 III 1983 r., k. 82.

1336 Ibidem, Szyfrogram nr 3731/I z Rzymu, 15 III 1983 r., k. 90.

1337 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 150–151.

1338 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 263/II z Rzymu, 23 III 1983 r., k. 104; NAKG, FO 973/317, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–marzec 1983 r., czerwiec 1983 r., b.p.

1339 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce w przededniu wizyty papieża, 6 VI 1983 r., b.p.

1340 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o odpowiedzi papieża na zaproszenie do Polski, 27 IV 1983 r., k. 14–15.

1341 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 398–399; Papież nie użył takiego określenia, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 49–50, s. 1.

1342 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o stanowisku USA wobec zbliżającej się wizyty papieża w Polsce, 14 IV 1983 r., k. 20–22.

1343 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o opinii pracowników Ambasady USA w Warszawie na temat stosunku administracji do Polski, 14 III 1983 r., k. 31.

1344 AIPN, 0449/53, t. 1, Meldunek Departamentu I MSW o przygotowaniach amerykańskich ośrodków dywersyjno-propagandowych w celu zdyskontowania wizyty Jana Pawła II w Polsce, 25 III 1983 r., k. 4–5.

1345 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 267.

1346 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

1347 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 602/II z Rzymu, 13 IV 1983 r., k. 126; P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 178.

1348 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo ambasadora Jeana-Bernarda Raimonda do Claude’a Cheyssona w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 14 II 1983 r., b.p.

1349 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/128, Szyfrogram nr 1393/II z Rzymu, 27 IV 1983 r., k. 138.

1350 AIPN, 0449/53, t. 6, Meldunek o przyjeździe do Polski kard. Carla Martiniego, kwiecień 1983 r., k. 47.

1351 Ibidem, Meldunek o opinii abp. Luigiego Poggiego o przygotowaniach do wizyty Jana Pawła II w Polsce, 13 [?] V 1983 r., k. 34–35.

1352 Ibidem, Szyfrogram nr 4113 z Rzymu, 27 V 1983 r., k. 40–41.

1353 Papież nie użył takiego określenia, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 49–50, s. 1.

1354 AIPN, 0449/53, t. 6, Meldunek o watykańskim planie odblokowania sankcji ekonomicznych Zachodu wobec Polski, 30 [?] V 1983 r., k. 36–37.

1355 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 398–399; G. Weigel, Świadek nadziei…, s. 585–586; więcej na temat pielgrzymki zob. P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 123–222.

1356 Zob. anglojęzyczna wersja najważniejszych przemówień papieskich (i rządowych) w: AKKG, Church in Poland – Pope John Paul II, Dokumenty i materiały z drugiej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, 3 VIII 1983 r., b.p. W tej samej teczce znajdują się też przedrukowane z Radia Wolna Europa polskie wersje przemówień i homilii papieża.

1357 Zob. Jan Paweł II swojemu narodowi, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 55, s. 1.

1358 NAKG, FO 973/331, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1983 r., sierpień 1983 r., b.p.

1359 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 400. W specjalnym proteście odczytanym przez ministra Adama Łopatkę padło m.in. stwierdzenie: „treść homilii do młodzieży traktujemy jako wezwanie do buntu i do wojny religijnej”. Ponadto Łopatka zauważył, że zachowanie papieża sprawiło gen. Jaruzelskiemu wielką przykrość. Przedstawicielom Episkopatu Polski, którzy słuchali tych ataków, wydawało się, że protestujący oficjele „błagają o litość”, podkreślając m.in. bardzo liczne reakcje międzynarodowej prasy na zachowanie papieża (P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 216–217).

1360 NAKG, FO 973/331, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1983 r., sierpień 1983 r., b.p.

1361 Zob. P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 215–218.

1362 Zob. AIPN, 0449/53, t. 4, Szyfrogram nr 4830 z Nowego Jorku, 17 VI 1983 r., k. 24–25.

1363 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 28 VI 1983 r., b.p.; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 82.

1364 AIPN, 0449/53, t. 4, Szyfrogram nr 4851 z Waszyngtonu, 16 VI 1983 r., k. 8.

1365 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Greece, No. 2141/38/2842, Raport grupy roboczej Komitetu Politycznego EWG do spraw Europy Wschodniej pt. „Sytuacja w Polsce po wizycie papieża”, 18 VII 1983 r., b.p.

1366 Zob. Czekając na papieża, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 46, s. 3; T. Ursyn, Jan Paweł II swojemu narodowi, ibidem, nr 47, s. 1, 4. „Teodor Ursyn” to pseudonim Jacka Bocheńskiego (zob. Kto był kim w drugim obiegu?…, s. 166).

1367 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 219–220.

1368 NAKG, FO 973/331, Polska: chronologia wydarzeń, kwiecień–czerwiec 1983 r., sierpień 1983 r., b.p.

1369 Zob. np. temat przewodni „Newsweeka” z 27 VI 1983 r. (The Pope’s Challenge); R. Watson i in., Eight Days of Freedom, „Newsweek” 1983, nr 27, s. 28–33.

1370 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zniesienia stanu wojennego (cz. 1), 19 VII 1983 r., b.p.

1371 AIPN, 1585/3889, Załącznik do informacji dziennej w sprawie komentarzy na temat rozmów gen. Jaruzelskiego z Janem Pawłem II, 9 VII 1983 r., k. 22.

1372 G. Weigel, Świadek nadziei…, s. 588–589.

1373 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 401.

1374 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo Jeana-Claude’a Malleta, stałego przedstawiciela Francji w Radzie NATO, do Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie sytuacji w Polsce po wizycie papieża, 6 VII 1983 r., b.p.; ibidem, Raport amerykańskiej delegacji do Rady NATO o sytuacji politycznej w Polsce, 30 VI 1983 r., b.p.

1375 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Trzy lata po Gdańsku czyli normalizacja w Polsce”, sierpień 1983 r., b.p.

1376 „Nasz ziemski program”, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 58, s. 1.

1377 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

1378 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, DPA(83)170, Raport asystenta sekretarza generalnego NATO do spraw politycznych Freda Dannenbringa o papieskiej wizycie w Polsce, 24 VI 1983 r., b.p.

1379 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o akcjach propagandowych przeciwko Janowi Pawłowi II, 22 IX 1983 r., k. 35–39.

1380 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o reakcji RFN na przewidywany pobyt papieża na Ziemiach Zachodnich, 26 III 1983 r., k. 51.

1381 AIPN, 0449/53, t. 4, Szyfrogram nr 4835 z Londynu, 17 VI 1983 r., k. 18–19.

1382 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o zmianach w kierownictwie Episkopatu RFN, 8 IX 1983 r., k. 89–91.

1383 AIPN, 0449/53, t. 6, Meldunek Departamentu I MSW o watykańskich i zachodnich ocenach przemówienia gen. Jaruzelskiego w Gdańsku, 21 VII 1983 r., k. 24–26.

1384 Ibidem, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW dotycząca nawiązania stosunków Warszawa–Watykan, 18 VI 1983 r., k. 29; ibidem, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW dotycząca nawiązania stosunków PRL–Watykan, 4 VI 1983 r., k. 30–33; ibidem, Meldunek Departamentu I o stanowisku Watykanu w sprawie ewentualnej dalszej normalizacji stosunków między PRL a Watykanem, 10 V 1983 r., k. 44–46.

1385 Ibidem, Szyfrogram nr 6566 z Rzymu, 28 VIII 1983 r., k. 6–7.

1386 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący watykańskich ocen decyzji władz PRL związanych ze zniesieniem stanu wojennego, 10 [?] VIII 1983 r., k. 18–19.

KRAJOBRAZ PO BITWIE (1983–1985). DYPLOMATYCZNY PAT

Po szoku wywołanym wprowadzeniem stanu wojennego i pierwszych miesiącach gorączkowej dyplomacji z biegiem czasu sprawa polska schodziła z pierwszych stron gazet i z centralnych miejsc na biurkach polityków. Tendencja ta uwidoczniła się zwłaszcza w 1983 r. i trwała do około 1985 r. Okres ten można nazwać czasem marazmu czy też oczekiwania na rozwój wydarzeń, przejawiającym się pozostawaniem na dotychczasowych pozycjach i jednoczesnym sondowaniem kierunków ewolucji strategii drugiej strony. Polska dyplomacja starała się rekompensować izolację dyplomatyczną aktywnością na forach organizacji międzynarodowych, z których nie została przecież wykluczona: głównie ONZ, KBWE, UNESCO, genewskiego Komitetu Rozbrojeniowego, GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) czy UNIDO (United Nations Industrial Development Organization), jak również rozwijała relacje z krajami Trzeciego Świata (jeszcze w 1982 r. Polskę jako jedyny przywódca państwowy odwiedził Muammar al-Kaddafi). Zaangażowanie to nie mogło zastąpić zamrożenia relacji z najważniejszymi państwami Zachodu1.

W tym okresie niektóre państwa zachodnie starały się wysyłać nieśmiałe sygnały normalizacyjne; zaczęto także częściowo omijać bojkot dyplomatyczny poprzez „prywatne” wizyty drugorzędnych polityków. W porównaniu z poprzednimi latami zgodzono się na prowadzenie kontaktów na szczeblu delegacji parlamentarnych i dyrektorów resortów, a niektóre państwa poszły nawet nieco dalej. Niewielka ewolucja objęła też stosunki gospodarcze – jesienią 1983 r. najważniejsze państwa Zachodu stopniowo podejmowały niezobowiązujące jeszcze rozmowy w sprawie rozłożenia spłat polskich długów2. Jednakże z jednej strony Zachód (w całej swej różnorodności) nie rezygnował z podstawowych elementów strategii wprowadzonej w czasie stanu wojennego, z drugiej zaś reżim Jaruzelskiego, niestojący jeszcze na skraju przepaści gospodarczej i pewny swej pozycji, zajął sztywne stanowisko i nie był skłonny do znacznych ustępstw, zwłaszcza w dziedzinie kontaktów z „Solidarnością”. Prowadziło to do sytuacji patowej, w której żadna ze stron nie pragnęła uczynić pierwszego ważnego kroku.

Zauważalny spadek zainteresowania sprawami polskimi sprzyjał dezintegracji i tak przecież sztucznie wydzielonych „obozów”: amerykańskiego, francuskiego i niemieckiego. Niemniej przyjęte po 13 grudnia 1981 r. strategie polityczne nie zostały przerwane wraz ze zniesieniem stanu wojennego, a w dyplomacji państw zachodnich wciąż można odnaleźć elementy wszystkich trzech linii.

Czas wyczekiwania

Po zniesieniu stanu wojennego zachodni dyplomaci akredytowani w Warszawie wnikliwie śledzili realizację ustawy o amnestii, weryfikując komunikaty władz podczas rozmów, przede wszystkim z duchownymi i ze zwalnianymi opozycjonistami. Ich nieufność wzbudzało wprowadzone zaostrzenie prawa, które przynajmniej w pewnym stopniu utrzymywało rozwiązania przyjęte po 13 grudnia 1981 r. Nie byli zgodni co do ogólnej liczby więźniów politycznych, więc ich wnioski bywały rozbieżne3. Niejednolite były również postawy rządów, które reprezentowali. Porównywalne, ogólnikowe reakcje wywoływały tylko oczywiste, pojedyncze wydarzenia: rozluźnianie reżimu (np. zwolnienia więźniów politycznych) sprzyjało formułowaniu pochwał, przykręcanie śruby zaś (np. aresztowania) – doraźnej krytyki o różnym natężeniu. Zarówno jedne, jak i drugie nie skutkowały podjęciem konkretnych kroków. Niemniej od końca 1983 r. w niektórych stolicach zachodnich coraz wyraźniej uwidaczniała się chęć rezygnacji z bojkotu dyplomatycznego, powodująca działania sprzyjające jego dalszemu rozmiękczaniu.

Waszyngton: pogłębiający się marazm

Amerykanie dowiedzieli się o planach zniesienia stanu wojennego najprawdopodobniej pod koniec czerwca, analizując program zbliżających się sesji Sejmu. O swych przypuszczeniach szybko poinformowali sojuszników NATO-wskich. Zauważano przy tym, że gen. Jaruzelski nie zamierzał rezygnować z zaostrzonych przepisów prawnych4. Prasa komentowała oświadczenie TKK, określające decyzję WRON jako gest propagandowy, nieniosący ze sobą realnych zmian5. Na zwołanej naprędce konferencji prasowej Reagan potwórzył, że czeka na konkretne posunięcia, a nie tylko słowa6. Dlatego mimo zniesienia stanu wojennego i wypuszczenia na wolność części więźniów politycznych administracja republikańskiego prezydenta kontynuowała twardą, ale złagodzoną politykę „krok po kroku”, zdefiniowaną w maju 1983 r. Przejawem tego złagodzenia było cofnięcie amerykańskiego sprzeciwu wobec rozłożenia spłat polskich długów – co i tak było konieczne, by Polska zaczęła cokolwiek spłacać. Co zresztą ciekawe, Warszawa wstrzymywała się z komentarzami na temat zmiany polityki zachodniej w tym zakresie, aby uniknąć uznania zależności między ustępstwami politycznymi a zachodnimi żądaniami7.

Kolejne liberalizacyjne gesty reżimu gen. Jaruzelskiego coraz bardziej skłaniały władze amerykańskie do rozważenia cofnięcia sankcji ekonomicznych. Dyskutowano o tym po ogłoszeniu amnestii w czerwcu 1984 r. i sierpniu 1986 r.8 Niemniej nie zrezygnowano z polityki uzależnienia oferowania kredytów od postępów liberalizacyjnych w Polsce (rozszerzania swobód obywatelskich, zastępowania rządów wojskowych cywilnymi itp.)9. Coraz częściej jednak banki amerykańskie formułowały znaną już opinię, że przedłużanie sankcji grozi zapaścią polskiej gospodarki, a w rezultacie – niespłaceniem zaciągniętych kredytów10. Również dziennikarze wypytywali Reagana, czy zniesienie „stanu wyjątkowego” nie powinno wpłynąć na stosunki gospodarcze z Polską. Jak wiemy, w administracji prezydenta pojawiły się podobne wątpliwości. Mimo to w pierwszych miesiącach po 22 lipca 1983 r. Reagan na forum publicznym odpowiadał wymijająco na pytania tego typu. Jeszcze w połowie października podczas rozmowy z redaktorami gazet i rozgłośni radiowych skierowanych do mniejszości narodowych niejasno przekonywał, że należy nieco odczekać i zobaczyć, czy zmiany w Polsce rzeczywiście są głębsze, czy mają tylko charakter kosmetyczny: „zanim poczynimy realne kroki wobec rządu [polskiego], musimy mieć pewność, że jego posunięcia oznaczają prawdziwą zmianę i przywrócenie nieprzestrzeganych dotąd praw człowieka”11.

Postawa amerykańska nie pozostawała jednak zupełnie niezmienna. 2 listopada 1983 r. Biały Dom wystąpił z sondującą ofertą złagodzenia części sankcji (przesunięcia terminów spłat zadłużenia i ułatwienia połowów na amerykańskich wodach terytorialnych) w zamian za postęp w negocjowaniu spłaty polskich długów. Jednocześnie wyraźnie podkreślano, że nadal obowiązują pozostałe sankcje: ograniczenia w ruchu polskiego lotnictwa cywilnego na terenie USA oraz na umowy połowowe, naukowe i zbożowe, zamrożenie ubezpieczeń kredytowych Export-Import Bank, embargo na eksport do PRL amerykańskich technologii, sprzeciw wobec rozszerzania oferty kredytowej, zawieszenie klauzuli najwyższego uprzywilejowania oraz sprzeciw USA wobec wstąpienia Polski do MFW12. Co ciekawe, strona polska odrzuciła tę ograniczoną propozycję Waszyngtonu. W tej na pozór niezrozumiałej decyzji był sens: po pierwsze, fakt istnienia sankcji, które w istocie miały mimo wszystko dla polskiej gospodarki znaczenie drugorzędne, można było skutecznie wykorzystywać propagandowo. Po drugie i ważniejsze, umożliwiały one grę na zwłokę w spłacaniu rat zadłużenia. To właśnie zadłużenie i kryzys stanowiły główny problem polskiej gospodarki, a nie amerykańskie restrykcje, których większość przecież i tak nadal obowiązywała13.

Reagan wciąż uzależniał zniesienie sankcji od liberalizacji ustroju, dlatego wymijająco odpowiadał na pytania dziennikarzy, czy odnotowywane po 22 lipca 1983 r. zwolnienia aresztowanych zmodyfikują strategię amerykańską14. Duże zamieszanie w Białym Domu wywołał apel Lecha Wałęsy z 5 grudnia o zniesienie restrykcji wobec PRL (w związku z ostatnimi podwyżkami, kryzysem i nadchodzącą zimą) oraz o udzielenie PRL nowych kredytów. Postulaty te współgrały z dążeniami polskich władz. Postawiony w dość niezręcznej sytuacji Reagan odniósł się do tej inicjatywy enigmatycznie: „mamy olbrzymi respekt dla Lecha Wałęsy, odważnego lidera polskiego niezależnego ruchu związkowego. Obiecujemy natychmiastowe i poważne przemyślenie poruszonych przez niego wątków i konsultacje w tej dziedzinie z naszymi sojusznikami”15. Rzeczywistych skutków tej deklaracji jednak zabrakło16. Niemniej przewartościowanie poglądów polskiej opozycji na amerykańskie sankcje, coraz wyraźniejsze w miarę upływu czasu, stanowiło dla amerykańskiej polityki względem Polski rosnący problem.

Twardej strategii USA, zwłaszcza w sferze gospodarczej, towarzyszyło słabnące poparcie i tak od początku sceptycznie nastawionych sojuszników z NATO i EWG. Niemniej kwestia polska nie była dla tych krajów na tyle ważna, by w jej obronie ryzykować pogorszenie stosunków ze Stanami17. Ogólne wytyczne taktyki politycznej Waszyngtonu, mimo wahań, pozostawały po zniesieniu stanu wojennego niezmienione, choć dostosowywano je do bieżących wydarzeń. Na przykład próby solidarnościowych demonstracji 31 sierpnia 1983 r. Departament Stanu nieformalnie określił jako niepowodzenie, świadczące o znacznym spadku poparcia społecznego dla „Solidarności”. Fakt ten miano zatuszować – przynajmniej według MSW – w audycjach Głosu Ameryki. Wobec fiaska manifestacji stwierdzono, że aktywność opozycyjna powinna skupić się na najbliższych wyborach do Sejmu i próbach zorganizowania bojkotu kandydatów partyjnych18.

W oficjalnym, emocjonalnym i ostrym w tonie oświadczeniu Reagana z okazji trzeciej rocznicy powstania „Solidarności” nie było rzecz jasna tych ocen i wątpliwości. Prezydent skupił się na podkreślaniu trwałości „ducha »Solidarności«”, którego nie złamało wprowadzenie stanu wojennego i internowanie liderów opozycji: „pomimo wszystkich środków represji […] Polacy nie dali się zastraszyć. Jest dziś jasne, że żadna siła nie może wymazać wspomnień historycznego wydarzenia z 31 sierpnia 1980 r.” Reagan zwracał uwagę na to, że polscy robotnicy „rzucili wyzwanie całej potędze współczesnego totalitarnego państwa”, a „Solidarność” „nadal prowadzi swą pokojową walkę”. Po raz pierwszy tak wyraźnie akcentował pokojowy charakter działań polskiej opozycji: „»Solidarność« pozostała pacyfistycznym, masowym ruchem społecznym, niegodzącym się na użycie siły lub jakąkolwiek próbę obalenia władzy. W naszym wstrząsanym przez terroryzm świecie już to stanowi niezwykłe osiągnięcie”. Zacytował też Winstona Churchilla, który porównał Polskę do skały na brzegu morza – wprawdzie co jakiś czas zalewa ją woda, ale niezmiennie trwa na swoim miejscu19. Wypowiadając te słowa, Reagan nie mógł nie uświadamiać sobie, że ów „duch »Solidarności«” jednak przygasał.

Reagan emocjonalnie zareagował również na przyznanie Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla. 5 października oznajmił: „ta nagroda stanowi triumf siły moralnej nad siłą brutalną. To zwycięstwo tych, którzy dążą do rozwoju ducha ludzkości, nad tymi, którzy próbują go zniszczyć. Oczywiście to także zwycięstwo pokoju. Zbyt długo polski rząd próbował przekonać wszystkich, że Lech Wałęsa to człowiek-nikt i zniszczyć wolny ruch związkowy, który przy jego pomocy powstał w Polsce. Żaden rząd nie może jednak zabić nadziei, która płonie w sercach ludzi”20.

W drugiej połowie 1983 r. nie ustawano w manifestowaniu gestów prosolidarnościowych, mających zrekompensować negatywne skutki sankcji. Prezydent przy różnych okazjach dawał do zrozumienia, że pamięta o polskiej opozycji. Zaledwie trzy dni po zniesieniu stanu wojennego zgodnie z rezolucją Kongresu nr 96 ogłosił 1 sierpnia 1983 r. Helsińskim Dniem Praw Człowieka (Helsinki Human Rights Day). Wtedy wymienił delegalizację „Solidarności” jako jeden z przykładów „rażącego zaprzeczenia zasadom Helsinek”21. 25 września na bankiecie z okazji corocznego Dnia Pułaskiego mówił o „walce polskich robotników”22. Z kolei 9 grudnia Reagan podpisał akt proklamujący Dzień Praw Człowieka, Tydzień Praw Człowieka oraz Dzień Karty Praw; wspominał przy tym o „Solidarności” i wyrażał ubolewanie z powodu postępowania polskich władz wobec Wałęsy: „szczególnie nieszczęśliwe jest to, że lider »Solidarności« Lech Wałęsa, który otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za swoje dzielne dążenia do osiągnięcia pokojowego pojednania w Polsce, czuje, iż nie powinien wyjechać z kraju w celu odebrania nagrody, bo może nie dostać pozwolenia na powrót”23. Jest charakterystyczne, że w przeciwieństwie do sojuszników europejskich Biały Dom nie unikał słowa „Solidarność”, choć nie dotyczyło to bezpośrednich kontaktów ze stroną polską.

Czynną rolę w inicjatywach tego typu odgrywał amerykański wywiad, który w pierwszych miesiącach po 13 grudnia nieformalnie wspomagał finansowo polskie podziemie24. W listopadzie 1983 r. – kiedy opozycja coraz wyraźniej manifestowała swój dystans wobec polityki sankcji – pomoc ta uzyskała legalną i zinstytucjonalizowaną przykrywkę. 22 listopada Kongres zaakceptował powstanie de iure prywatnej, a de facto rządowej instytucji o charakterze non-profit – Narodowego Funduszu na rzecz Demokracji (National Endowment for Democracy, NED)25. O utworzenie funduszu prezydent Reagan zabiegał jeszcze w czerwcu 1982 r., kiedy to podczas wizyty w Londynie nawoływał do „popierania demokracji za granicą”26. Fundusz był finansowany przez amerykański rząd, a nadzorowany przez Kongres. Na czele organizacji stanął Carl Gershman (oficjalnie 30 kwietnia 1984 r.), który działał dotychczas m.in. w strukturach ONZ. W skład Rady NED wchodzili m.in. były wiceprezydent Walter Mondale, Henry Kissinger, szef AFL-CIO Lane Kirkland i kongresman Dante Fascell. Zadaniem funduszu było finansowanie sektora prywatnego w zakresie projektów sprzyjających „rozwojowi demokracji” na całym świecie. NED otrzymywał spore sumy: w latach 1984–1986 było to prawie 51,5 mln dolarów. Niecała połowa środków została przeznaczona dla Ameryki Łacińskiej, reszta zaś – przede wszystkim dla Filipin, Francji [sic!] i Polski (3,5 proc. budżetu, czyli około 1,8 mln dolarów) oraz innych krajów bloku wschodniego.

Pieniądze wyasygnowane dla Polski rozdzielano między Kongres Polonii Amerykańskiej (wsparcie dla opozycji i więźniów politycznych w Polsce), Instytut na rzecz Demokracji w Europie Wschodniej – IDEE (wsparcie dla drugiego obiegu i rozwoju edukacji), Dom Wolności (wydawanie dwóch pism w Londynie: „Uncensored Poland News Bulletin” i „Aneks” oraz prowadzenie w szwedzkim Lund prosolidarnościowej Independent Polish Agency), Fundację Aurora (finansowanie pomocy prawnej i wydawanie paryskich „Zeszytów Literackich”) oraz Polski Instytut Nauki i Sztuki w Ameryce (publikacje). Najwięcej przyznano Kongresowi Polonii Amerykańskiej, najważniejszą zaś rolę wśród tych instytucji z punktu widzenia polskiej opozycji odgrywał IDEE27. To „Solidarność” wraz z węgierską opozycją otrzymywała zdecydowaną większość funduszy przeznaczonych dla bloku wschodniego28. Gershman utrzymywał zresztą regularny, wieloletni kontakt z Jerzym Milewskim, np. osobiście z nim rozmawiał w Waszyngtonie we wrześniu 1984 r.29 Za znacznymi funduszami na „Solidarność” lobbowali przy tym senatorzy (m.in. Orrin Hatch) i kongresmani (np. Stephen J. Solarz) sprzyjający Polonii i opozycji30.

NED współfinansował ponadto działalność kilku amerykańskich instytucji politycznych, zajmujących się szerzeniem demokracji w świecie: National Democratic Institute for International Affairs (przy Partii Demokratycznej), National Republican Institute for International Affairs (przy Partii Republikańskiej), Center for International Private Enterprise (przy rządowej Izbie Handlowej) i najważniejszy z nich: Instytut Wolnych Związków Zawodowych (Free Trade Union Institute, FTUI), podlegający AFL-CIO. To za pośrednictwem tego Instytutu AFL-CIO przesyłała polskim związkowcom pieniądze pochodzące z NED (około 300 tys. dolarów rocznie w latach 1984–1988, a więc właściwie 100 proc. całej pomocy, której AFL-CIO udzielała Polsce). Była to wielostopniowa procedura, gdyż nie można było przekazywać tych funduszy drogą oficjalną. Rząd dawał pieniądze NED, ten przekazywał je do FTUI (czyli w praktyce AFL-CIO), który z kolei kierował je do brukselskiego Biura Koordynacyjnego „Solidarności”, zajmującego się dystrybucją środków. W działaniach tych nie był zupełnie niezależny: Amerykanie, jak się wydaje, mieli duży wpływ na wydatkowanie sum – starali się uprzednio wybadać, czy dana struktura opozycyjna będzie umiała efektywnie wykorzystać środki31.

Skomplikowane procedury powodowały, że szef Biura Koordynacyjnego Jerzy Milewski zabiegał o bezpośrednie dotacje od Kongresu, co nie podobało się AFL-CIO. Warto dodać, że równolegle Kongres (wraz z drobniejszymi fundacjami) przeznaczał rocznie około 250–300 tys. dolarów na wspieranie polskiej kultury niezależnej32. Amerykanie nałożyli najdotkliwsze sankcje, ale przesyłali polskiej opozycji największe sumy. Według Bennetta Kovriga, NED był najwyraźniejszym przejawem Reaganowskiej „ideologicznej krucjaty”33.

Zjawisko to dostrzegano w SB. W jednej z ekspertyz przygotowanych dla Departamentu I MSW anonimowy autor proponował wyciągnięcie z tej szkodliwej dla władz PRL sytuacji choć minimalnych korzyści: „optymalnym sposobem rozwiązania kwestii materialnego i politycznego popierania opozycji w Polsce przez USA i ich sprzymierzeńców jest jej infiltracja i takie działania, które powodują, że udzielana jej pomoc w końcowym rezultacie trafia do rąk państwa. Dobrą i trafiającą do przekonania społeczeństwa metodą jest kompromitowanie ich powiązań z zachodnimi mocodawcami i cynizmu ich działań pod górnolotnie brzmiącymi hasłami obrony wolności, demokracji itd.”34 Jak widać, SB liczyła na korzyści nie tylko operacyjne, ale i finansowe. Czy nastawienie to przyniosło konkretne rezultaty? Odpowiedź na to pytanie powinna stać się przedmiotem odrębnych badań.

Zdaniem wywiadu, CIA próbowała rozwijać również alternatywne kanały przekazywania funduszy dla „Solidarności” i innych ugrupowań. Takim kanałem miała być organizacja Causa International – polityczna przybudówka działającego w USA Kościoła Zjednoczenia (Unification Church), kierowanego przez wielebnego Sun Myung Moona. Kościół ten miał być powiązany z koreańskimi i amerykańskimi służbami specjalnymi. Działacze Causa International – według wywiadu – kontaktowali się z polskimi środowiskami opozycyjnymi, głównie Ruchem Młodej Polski, i wspomagali je. Do spotkań dochodziło w trakcie przyjazdów członków organizacji w charakterze dziennikarzy i turystów. Rzekomo planowano nawet stworzenie w Polsce i za granicą sieci współpracowników i konsultantów tej instytucji. Ponadto poprzez kontrolowane przez nią media (m.in. „The Washington Times”) oraz liczne seminaria i wykłady organizacja Causa International propagowała idee opozycji demokratycznej na świecie35. Trudno ocenić, ile prawdy kryło się w tych rewelacjach MSW.

Finansowaniu polskiej opozycji towarzyszyło inne zjawisko: raz po raz niektórzy kongresmani i senatorzy proponowali prosolidarnościowe inicjatywy, które nie służyły ociepleniu stosunków międzypaństwowych. Dużą rolę w tych akcjach odgrywał ruch społeczno-polityczny „Pomost”, założony przez polskich emigrantów już w końcu lat siedemdziesiątych. Na przykład od początku 1983 r. członkowie ruchu rozpoczęli kampanię „Renounce Yalta” („Odwołać Jałtę”): odwiedzili około 100 biur posłów i senatorów i namawiali ich do podpisania rezolucji potępiającej porządek jałtański. Akcja trwała dwa lata. Z „Pomostem” współpracował m.in. senator Robert W. Kasten i kongresman Tom Corcoran36. Polskie władze nie patrzyły na takie pomysły życzliwie, podobnie jak na odwiedziny amerykańskiego chargé d’affaires Johna R. Davisa u Wałęsy w grudniu 1983 r. z okazji przyznania Polakowi Pokojowej Nagrody Nobla37.

Wzajemnych stosunków państwowych w pierwszych miesiącach po zniesieniu stanu wojennego na pewno nie poprawiały też takie doniesienia Departamentu I jak meldunek z 10 września 1983 r., skierowany do wierchuszki państwowo-partyjnej (Jaruzelski, Barcikowski, Czyrek, Milewski, Olszowski, Rakowski i in.). Alarmowano w nim, że polscy działacze „Solidarności” we Francji byli okresowo ankietowani przez amerykańskich socjologów i psychologów. Zdaniem Departamentu I, ankiety stanowiły przykrywkę dla amerykańskiej działalności wywiadowczej. Pytano o sytuację społeczno-ekonomiczną w PRL, kwestie wojskowe, administracyjne, traktowanie robotników itp. W raporcie przytoczono słowa Seweryna Blumsztajna, który odpowiadając na jedną z ankiet, miał powiedzieć: „obecna sytuacja w kraju przypomina lata okupacji, z tym że w czasie wojny były większe racje żywnościowe”. W rozmowach z członkami paryskiego Komitetu „Solidarności” ankieterzy mieli też sugerować, by komitet rozwinął akcję zrzucania na terenie Polski ulotek informujących o dobrych warunkach życia robotników na Zachodzie38. Niewiele później, 10 października, w polskiej telewizji pokazano film dokumentalny sugerujący powszechne związki amerykańskich dyplomatów z CIA. Agencja miała za pośrednictwem ambasady USA finansować podziemną działalność „Solidarności”; o współpracę z wywiadem USA oskarżano nawet Zbigniewa Romaszewskiego39.

Cieniem na obustronnych stosunkach położyła się ponadto sprawa Jamesa Harpera, obywatela amerykańskiego, aresztowanego 15 października 1983 r. pod zarzutem działań szpiegowskich na rzecz PRL. Harper został skazany na dożywocie 14 maja 1984 r.40 Strona polska oskarżała poza tym amerykańskie służby specjalne o liczne prowokacje wobec Konsulatu Generalnego PRL w Chicago, polegające głównie na ujawnianiu personaliów pracowników konsulatu, którzy byli oficerami SB41. Nadal panowała zimnowojenna atmosfera. Najlepiej charakteryzuje ją ówczesny nieformalny ambasador USA w Warszawie John R. Davis, który pisał, że jego kontakty z polskimi władzami ograniczały się w tym czasie „do cotygodniowych wycieczek do Ministerstwa Spraw Zagranicznych, aby odebrać (a następnie wyrzucić bez odpowiedzi) ostre protesty w związku z ostatnimi wypowiedziami przedstawicieli Stanów Zjednoczonych lub Radia Wolna Europa”42. Dyplomata nie rezygnował zarazem z kontaktów ze środowiskami opozycyjnymi: gdy na przełomie 1983 i 1984 r. do ambasady przybył jeden z urzędników Departamentu Stanu, Davis wydał przyjęcie, na które zaprosił m.in. Stefana Bratkowskiego, Edwarda Lipińskiego i Janusza Onyszkiewicza43.

Rok 1984 przebiegał w polityce amerykańskiej pod znakiem wyborów prezydenckich. Sprawy polskie traciły na znaczeniu, z uwagi na kampanię trudno było liczyć na zmianę kursu Waszyngtonu względem PRL i „Solidarności”. Jak zauważał John A.L. Morgan, przedstawiciel sojuszniczej Wielkiej Brytanii w Polsce, przez cały 1984 r. stosunki amerykańsko-polskie pozostawały cierpkie44. Niemniej Biały Dom był skłonny wykonać drugorzędne gesty liberalizacyjne i rozważał, głównie w wyniku wspomnianego apelu Wałęsy, złagodzenie części restrykcji, zwłaszcza w zakresie rybołówstwa i lotnictwa45. W tym samym czasie w rozmowie z polonijnym dziennikarzem Chesterem Grabowskim Reagan przyznał, że niektóre sankcje (np. wobec LOT) mogły szkodzić społeczeństwu46. Był to nowy, ważny element retoryki amerykańskiej. Po raz pierwszy od grudnia 1981 r. zaczęto oficjalnie, choć dość niejasno, mówić o wycofaniu się z niektórych sankcji. To właściwie jedyna istotna modyfikacja strategii step by step w reakcji na zniesienie stanu wojennego.

Na zamierzenia te na pewno wpływały pierwsze długofalowe oceny oddziaływania sankcji na polską gospodarkę. Choć władze PRL głośno skarżyły się, że restrykcje mocno uderzyły w państwo, zachodnie interpretacje nie były jednoznaczne. Zagadnienie to analizowano m.in. na forum NATO: jeszcze w październiku 1983 r. brytyjski przedstawiciel wojskowy przy sojuszu stwierdził, że nawet bez stanu wojennego kwestia przyznania Polsce nowych kredytów nie była wcale pewna, a wstrzymanie przez Warszawę spłaty długów skutecznie neutralizowało straty spowodowane odebraniem klauzuli najwyższego uprzywilejowania w stosunkach z USA47.

Amerykańskie plany liberalizacyjne skrystalizowały się już w pierwszych tygodniach roku. 20 stycznia stałe przedstawicielstwo USA przy NATO ogłosiło, że Reagan zdecydował się na dwa posunięcia: zniesienie zakazu połowów na amerykańskich wodach terytorialnych przez polskie jednostki oraz pozytywne rozpatrzenie prośby Warszawy o 88 czarterowych międzypaństwowych lotów w okresie kwiecień–październik. Nie były to istotne ustępstwa, w dodatku Amerykanie zapewniali o aktualności pozostałych restrykcji. Waszyngton oświadczał ponadto swym sojusznikom, że nie ma powodów przywracać kontaktów z Polską na wysokim szczeblu. Jeszcze przez kilka miesięcy amerykańscy partnerzy stosowali się do tej rady, planując zarazem pierwsze ważne wizyty nad Wisłą. „Nasza wspólna praca jest sprawą kluczową” – przekonywała amerykańska delegacja i podkreślała: „jest jeszcze w Polsce dużo do zrobienia […]. Musimy więc uniknąć jakichkolwiek nagłych liberalizacyjnych posunięć w naszych relacjach z Warszawą”. Zapewniano, że dalekosiężnym celem polityki step by step pozostaje pojednanie, przywrócenie wolnych związków zawodowych, zwolnienie wszystkich więźniów politycznych oraz zachęcanie do reform ekonomicznych48. Amerykanie demonstrowali, że mimo ustępstw ich polityka pozostaje niezmienna.

Po spotkaniu z papieżem na Alasce 2 maja Reagan niezobowiązująco obiecywał złagodzenie sankcji i praktyczne zastosowanie polityki „małych kroków”49. Podczas rozmowy z dziennikarzami w lipcu prezydent znowu przyznawał, że niektóre restrykcje szkodzą ludziom w Polsce bardziej niż władzom, w związku z czym należało przemyśleć ich zasadność – ale wyraźnie podkreślał: „nie chcemy zarazem dać sygnału, który mógłby zostać zinterpretowany w ten sposób, że nie czujemy już tego, co dotychczas, w stosunku do polskiego rządu”50. Dlatego też ruchy te nie prowadziły do nawiązania dialogu politycznego51. Jak się okazało, nawet masowa amnestia z 21 lipca przyniosła tylko częściowe przewartościowania w tym zakresie.

Pod koniec stycznia 1984 r. w kolejnym rocznym raporcie Departamentu Stanu, poświęconym przestrzeganiu praw człowieka w 1983 r., znalazł się fragment dotyczący KOR i „Solidarności”. Zdaniem polskiej ambasady, raport był mimo wszystko mniej emocjonalny niż analogiczny dokument z 1983 r.52 Strona amerykańska zamierzała poruszyć kwestię przestrzegania praw człowieka również na 40. sesji Komisji Praw Człowieka ONZ, rozpoczynającej się w lutym 1984 r.53 W tym samym czasie w USA gościła delegacja Episkopatu Polski, która negocjowała działanie Fundacji Rolnej – funduszu pomocy dla polskiego rolnictwa indywidualnego (o kapitale zachodnim)54.

Stanom Zjednoczonym zależało na rozwijaniu akcji humanitarnych i dobroczynnych, rekompensujących politykę sankcji. Explicite politykę tę wyraził w przemówieniu w Chicago z okazji czterdziestolecia Kongresu Polonii Amerykańskiej zastępca sekretarza stanu Kenneth Dam: „wykorzystujemy sankcje, aby skłonić polski rząd do uwzględnienia życzeń narodu polskiego. Równocześnie chronimy naród polski przed skutkami sankcji […]. Wysłaliśmy do Polski żywność o wartości ponad 100 mln dolarów, we współpracy z Kościołem. Ten program pomocy skutecznie odrzuca twierdzenia propagandy, która winę za problemy gospodarcze Polski składa na sankcje amerykańskie […]. Jesteśmy gotowi złagodzić lub znieść sankcje w odpowiedzi na pozytywne kroki rządu polskiego”. Dam wspominał o fundacji kościelnej na rzecz rolnictwa i dodawał: „nalegamy na uwolnienie wszystkich więźniów politycznych. Uważamy też, że podjęcie prawdziwego dialogu między rządem a znaczącymi elementami społeczeństwa polskiego jest najlepszym sposobem rozwiązania poważnych problemów Polski […]. Będziemy nalegali, aby władze polskie prowadziły politykę praw człowieka, zgodną z ich zobowiązaniami międzynarodowymi […]. Nadal będziemy popierać wysiłki Głosu Ameryki i Radia Wolna Europa w przekazywaniu prawdy narodowi polskiemu”. Dam mówił też o dużej popularności Reagana w Polsce i pośrednio o obcym systemie politycznym narzuconym Polakom55. Oto charakterystyka linii amerykańskiej w 1984 r.

W ramach tej strategii już w styczniu w Kongresie rozważano upoważnienie administracji do wyasygnowania kilkunastu milionów dolarów na rozbudowę i modernizację krakowskiego szpitala dziecięcego56. Kwestia ta została skonkretyzowana 17 kwietnia 1984 r., kiedy to prezydent Reagan podpisał akt przekazujący 10 mln dolarów na rzecz tego szpitala oraz dostawy leków dla ludności polskiej57.

W 1984 r. amerykańscy politycy nie ustawali w deklarowaniu sympatii dla „Solidarności”. Dość szerokim echem odbiła się wypowiedź sekretarza stanu George’a Shultza sformułowana w styczniu na otwarciu konferencji sztokholmskiej w sprawie środków budowy zaufania i bezpieczeństwa. Pośrednio podał on w wątpliwość legalność układu jałtańskiego58. 20 marca osiemdziesięciu członków Izby Reprezentantów (część polskiego pochodzenia) podpisało dość łagodny list do premiera Jaruzelskiego, dopominając się uwolnienia jedenastu przywódców byłego KOR i „Solidarności”. W otoczeniu Reagana sondowano jednocześnie możliwość wysłania obserwatorów na organizowany proces59. Strona polska była świadoma tego, że kwestia „jedenastki” usztywniała stanowisko Reagana w sprawach polskich60. Miesiąc później Kongres Polonii Amerykańskiej skierował do George’a Shultza memorandum, w którym chwalono politykę sankcji, mających powstrzymywać polski reżim przed ostrzejszymi działaniami. Poparcie to mogło się liczyć w kalkulacjach wyborczych Reagana i stanowiło pewną kontrpropozycję wobec nawoływań Wałęsy61. Z kolei po demonstracjach zorganizowanych między 1 a 3 maja 1984 r. pismo do generała skierował senator Edward Kennedy, który wyraził zaniepokojenie z powodu zdławienia demonstracji i przetrzymywania więźniów politycznych, głównie „jedenastki”62.

Jednocześnie wybory do rad narodowych miały – w ocenie wywiadu – uzmysłowić Amerykanom marazm polskiego społeczeństwa, z którym nie mogła dać sobie rady ani opozycja, ani władze63. Trudno jednak wierzyć zapewnieniom, że frekwencja głosowania stanowiła „katastrofalną klęskę dla podziemia”64 i „niemiłe zaskoczenie dla dyplomatów USA”65. Wiarygodnie brzmią jednak analizy polskiego MSZ, według których na kanwie interpretacji wyborów w Waszyngtonie pojawiło się przeświadczenie, że opozycja straciła już wymiar ogólnospołeczny i odtąd będzie działać w formie wąskiej, profesjonalnej kadry. Wybory były też przejawem stabilizacji politycznej PRL, co nie leżało w interesie amerykańskim. Mimo to nie stanowiły one – zdaniem MSW – czynnika wpływającego na zmianę stosunku USA do Polski66.

W związku z nasilającą się kampanią prezydencką polski kontrwywiad w połowie roku obawiał się eskalacji „wrogich ataków” na Polskę i rozpętania nagonki antykomunistycznej. Podkreślano naciski związku zawodowego AFL-CIO, żądającego radykalniejszej postawy wobec Polski. W meldunku z 20 czerwca 1984 r. donoszono, że mimo zapowiedzi amnestii w Polsce z rekomendacji Rady Bezpieczeństwa Narodowego Biały Dom zlecił Departamentowi Stanu i innym rządowym agencjom, by zajęły „twarde i nieprzejednane” stanowisko względem Polski. Miano ostentacyjnie manifestować wrogość, a jednocześnie respektować obowiązujące porozumienia, ale nie podejmować żadnych nowych inicjatyw i zwlekać z odpowiedziami na prośby polskie. Przejawem takiego nastawienia było np. przedłużanie negocjacji w sprawie kwoty połowowej, mnożenie przeszkód w podpisaniu technicznych porozumień bankowych, przełożenie negocjacji tekstylnych lub też wtargnięcie w porcie Newark na polski statek PLO ms. „Stefan Starzyński”67.

Oceny wywiadu były zapewne przejaskrawione. Przeczą im nie tylko wspomniane ustępstwa (co prawda trzeciorzędne) Amerykanów i delikatna zmiana retoryki, ale też słowa Jana Nowaka-Jeziorańskiego, wypowiedziane podczas spotkania w Biurze Informacyjnym „Solidarności”. Według Jeziorańskiego, po ogłoszeniu przez gen. Jaruzelskiego amnestii 21 lipca 1984 r. Reagan przez kilka miesięcy nosił się z zamiarem zniesienia wszystkich sankcji względem Polski. Samo MSW przyznawało zresztą, że zakres amnestii przekroczył oczekiwania administracji USA i polityków innych państw zachodnich. Departament I sugerował, że ewentualne reakcje na to posunięcie będą uzgadniane z Watykanem dążącym do likwidacji sankcji68. Sygnały zmiany nastawienia Reagana wyczuwała też Ambasada PRL w Waszyngtonie69. Na normalizację współpracy finansowej nalegały ponadto banki70. Jest faktem, że podczas konferencji prasowej 24 lipca prezydent ponownie przyznał, iż niektóre sankcje szkodziły społeczeństwu polskiemu71. Nie oznaczało to jednak jeszcze ich zniesienia.

Swoją rolę odgrywała również Ambasada USA w Warszawie, która dobrze oceniła decyzję z 21 lipca i zauważyła osłabienie radykalnych nurtów w „Solidarności”72. Przychylnie, ale ostrożnie do decyzji władz polskich odniósł się sam prezydent. W pierwszych reakcjach dość ogólnie wyraził wiarę, że amnestia „oznacza znaczący ruch w kierunku narodowego pojednania w Polsce”73. Z kolei podczas konferencji prasowej 24 lipca dość asekuracyjnie informował: „obecnie bardzo dokładnie studiujemy zmiany poczynione w prawodawstwie w związku z amnestią […]. Jeśli ustawa o amnestii i inne kroki spełnią warunki, które postawiliśmy, zastanowimy się nad uchyleniem sankcji”74. Rzeczywiście w następnych tygodniach administracja Reagana stopniowo wycofywała się z blokowania ponownego wejścia PRL do MFW75.

Decyzję o konkretnych posunięciach podjęto 3 sierpnia, kiedy prezydent ostatecznie zniósł zakaz lądowania samolotów LOT na terytorium USA i przywrócił pełny wymiar wymiany naukowej. Niejasno obiecywał też konsultacje na forum NATO w sprawie dalszych kroków w razie kontynuowania przez PRL polityki liberalizacji. Zaznaczył jednak, że tylko „całościowe i rozsądne wprowadzenie w życie decyzji amnestyjnej” pozwoli na ustępstwa w sprawie MFW – kluczowej dla władz polskich76. W oświadczeniu prasowym wydanym z tej okazji Reagan przekonywał: „od samego początku celem nałożonych przez nas sankcji było zachęcenie Polski do przejścia od konfrontacji do pojednania. I choć Stany Zjednoczone są w dalszym ciągu zaniepokojone sytuacją w Polsce, oceniamy deklarację rządu polskiego dotyczącą amnestii jako potencjalnie pozytywne posunięcie”77.

Jak się jednak okazało, amnestia nie wpłynęła szybko i znacząco na zmianę kierunku amerykańskiej polityki wobec Polski. Rezygnacja z części drugorzędnych restrykcji była właściwie jedynym konkretnym krokiem, na który zdecydował się Biały Dom. Dlaczego? To najprawdopodobniej częściowy nawrót represji w Polsce w kolejnych tygodniach po ogłoszeniu amnestii skłonił Reagana do odejścia od rozważań na temat zniesienia sankcji78. Nieco inaczej ówczesną politykę Białego Domu interpretował „Die Zeit”. Zdaniem tygodnika, Reagan z radością przyjął amnestię, ale od początku nie uważał likwidacji ograniczeń za dobry pomysł, mimo rosnącego niezadowolenia samych Polaków79. Trudno jednoznacznie ustalić zamiary Waszyngtonu w tym momencie. Jest faktem, iż Biały Dom, nie rezygnując z polityki sankcji, zdecydował się na opisane powyżej niewielkie koncesje – tym bardziej że nawet podziemna „Solidarność” popierała (z zastrzeżeniami) polskie starania o członkostwo w MFW80.

Jak jednak już można było zauważyć, prezydent Reagan nie ustawał – mimo pewnych ustępstw w decyzjach międzypaństwowych – w manifestowaniu (na poziomie symbolicznym) przywiązania do idei „Solidarności” oraz podkreślaniu swego antykomunizmu i poparcia dla wolnościowych dążeń Polaków. 17 sierpnia 1984 r. wydał proklamację nr 5228 z okazji czterdziestej rocznicy powstania warszawskiego oraz proklamację nr 5229 ustanawiającą Miesiąc Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia (Polish American Heritage Day)81. Decyzje te ogłosił podczas spotkania z przedstawicielami Polonii. Odznaczając pośmiertnie trzech dowódców Armii Krajowej, nie tylko zapewnił, że pamięta o „współczesnej” „Solidarności” i polskim narodzie, który „toczy walkę z rządem”, lecz także stwierdził, że Związek Radziecki złamał postanowienia jałtańskie, które – jak przekonywał – nie zakładały podziału świata na strefy wpływów82.

Nie posunął się zatem do potępienia układu zawartego w lutym 1945 r., ale jego wypowiedź zrobiła wrażenie na emigracyjnych władzach RP83. Europejscy komentatorzy dostrzegali przy tym wściekłość polskich reżimowych mediów, oskarżających Reagana o podważanie statusu terytorialnego Europy. Dla Europejczyków było oczywiste, że to poparcie działań opozycji i dość zaskakujące wspomnienie o Jałcie było obliczone na zyskanie poklasku polonijnego elektoratu84. W tej gorącej atmosferze przedwyborczej nie było widać wpływów polskiej amnestii.

9 września Ronald Reagan wziął udział w polonijnym festiwalu w Doleystown w Pensylwanii. Jak zwykle na forum tego typu jego retoryka zaostrzała się najbardziej. Prezydent wspominał spotkanie z 1980 r. z nieżyjącym już ojczymem Lecha Wałęsy i dodawał: „jego syn żyje dalej; podobnie jak duch »Solidarności« – niezależnie od tego, jak bardzo próbuje się go stłumić. My, Amerykanie, czujemy naturalną sympatię dla tych, którzy cierpią pod butem ciemiężcy w Polsce. Widzimy w Polakach lustrzane odbicie naszego własnego przywiązania do prostych cnót uczciwości i ciężkiej pracy […]. Ci z nas, którzy nie są spokrewnieni z Polakami z racji krwi, są z nimi spokrewnieni duchem”. Ponownie pojawił się wątek Jałty: „nie pozwólmy sobie ulec pokusie traktowania Jałty jako przykrywki dla tych, którzy pogwałcili to porozumienie; to porozumienie nigdy nie dało im prawa do zdominowania krajów Europy Wschodniej i Polski”85. Kampania wyborcza trwała w najlepsze, a Reagan robił wszystko, by zjednać sobie ważną mniejszość narodową. Widownia skandowała: „jeszcze cztery lata!”86.

Te i podobne gesty krytycznie odbierała władza „ludowa”, choć w PRL musiano zdawać sobie sprawę z wymogów kampanii. Warszawa nie pozostawała dłużna Waszyngtonowi i sama rozwijała retorykę antyamerykańską, np. 3 września w wywiadzie telewizyjnym minister finansów Stanisław Nieckarz oznajmił, że Waszyngton wykazywał „destrukcyjne podejście” do starań PRL o członkostwo w MFW i BŚ87. 20 września w „Trybunie Ludu” opublikowano artykuł analizujący stosunki polsko-amerykańskie. Główną tezą tekstu było stwierdzenie, że od momentu nawiązania stosunków dyplomatycznych w 1919 r. nigdy jeszcze relacje bilateralne nie były tak złe. „Negatywną rolę” w pogorszeniu stosunków miał osobiście odgrywać Reagan. Zwracano też uwagę na antypolską propagandę uprawianą jakoby przez amerykańskie ambasady na całym świecie, np. w Norwegii, Indiach, Kolumbii i Maroku, a także na ogólną „dywersję propagandową” USA. Oskarżano wreszcie Waszyngton o próby rewizji porozumień jałtańskich, co stanowiło zagrożenie dla polskich granic88. Krytycznych słów pod adresem USA przez cały okres „normalizacji” nie szczędził również Wojciech Jaruzelski, który – zdaniem Andrzeja Paczkowskiego – był szczerze uprzedzony do wrogiego supermocarstwa89. Podobnie jak w przypadku niemieckim, w stosunkach polsko-amerykańskich występowały większe problemy polityczno-ideologiczne niż w relacjach z większością innych państw Zachodu.

W ramach kampanii wyborczej w 1984 r. do Polski przyjechało – formalnie na konsultacje z ambasadą, by nie złamać bojkotu dyplomatycznego – kilku amerykańskich kongresmanów i senatorów, np. w sierpniu w Warszawie gościł demokrata Christopher Dodd, reprezentujący nieoficjalnie kandydata Partii Demokratycznej na prezydenta Waltera Mondale’a90. Wizyty tego typu nie miały większego znaczenia dla polityki USA względem PRL i podziemnej „Solidarności”.

Analizując napięte stosunki bilateralne, polski wywiad snuł pesymistyczne prognozy dotyczące możliwości ich poprawy. Departament Stanu i Rada Bezpieczeństwa Narodowego jakoby nie widziały perspektyw ocieplenia. Byłoby ono możliwe tylko wówczas, gdyby strona polska zamiast pozorowanych amnestii wykonała zdecydowany gest – np. ostatecznie uwolniła wszystkich więźniów politycznych. Zdaniem strony amerykańskiej, polski kryzys był nierozwiązywalny i w dużym stopniu niezależny od poprawy relacji z Zachodem. W ciągu 8–10 lat przewidywano kolejny wybuch społeczny. MSW z niepokojem podkreślało coraz lepiej uświadamianą sobie w kręgach politycznych PRL wiedzę, że lukę po zamrożonych stosunkach polsko-amerykańskich starały się zapełnić inne państwa bloku wschodniego, zabiegając o umowy handlowe, kulturalne i naukowe z USA, co zresztą bardzo cieszyło Biały Dom91.

W czasie kampanii wyborczej administracja Reagana, mimo zaostrzenia retoryki, trwała przy zmodyfikowanej strategii „małych kroków” – nieznacznych ustępstw z uwagi na amnestię z 21 lipca, niezmieniających podstawowych zasad taktyki dyplomatycznej i gospodarczo-finansowej izolacji PRL. Zajmowano stanowisko wyczekujące – wzmacniane bliskim terminem wyborów prezydenckich – i starano się wybadać, czy amnestia okaże się demonstracją siły reżimu, czy też uwolnienie „politycznych” zaktywizuje podziemną „Solidarność”92. W tej sytuacji strona polska wyrażała niezadowolenie z pozorowanych, jej zdaniem, posunięć Waszyngtonu – w rewanżu za analogiczne stwierdzenia drugiej strony. Reżim Jaruzelskiego obstawał przy dogmacie zniesienia sankcji i zaprzestania „ingerowania w sprawy wewnętrzne” za pośrednictwem Głosu Ameryki czy RWE jako niezbędnego warunku poprawy relacji93.

Obie strony prowadziły „dialog głuchych”. Typowym przykładem takiego dialogu była rozmowa podsekretarza stanu do spraw politycznych Michaela H. Armacosta z chargé d’affaires w randze ambasadora Zdzisławem Ludwiczakiem 18 października 1984 r. Armacost uznał amnestię za „pozytywny krok”, ale zwracał uwagę, że nie wszyscy zostali uwolnieni i dochodziło do nowych aresztowań (np. Bogdana Lisa i Władysława Frasyniuka). Od całkowitego uwolnienia więźniów politycznych uzależniał otwarcie drogi dla polskiego członkostwa w MFW. Ludwiczak z kolei jak zwykle powtórzył stały motyw ingerencji w sprawy polskie, dodając postulat oddzielenia sprawy MFW od amnestii oraz krytykując politykę sankcji, „agresję propagandową” i „podejmowane próby podważenia porozumień z Jałty i Poczdamu”94. O żadnym porozumieniu nie mogło być mowy.

Politykę step by step skutecznie powstrzymał wstrząs związany z zabójstwem księdza Jerzego Popiełuszki. Wywołało ono reakcję rzecznika Białego Domu95. Już 22 października, gdy jeszcze nieznane były losy zaginionego księdza, rzecznik wyraził zaniepokojenie sprawą96. Niewiele później chęć uczestnictwa w pogrzebie wyraził senator Kennedy97. 31 października swoje oświadczenie wygłosił prezydent Reagan: „cała Ameryka łączy się w smutku z Polakami na wieść o tragicznej śmierci księdza Jerzego Popiełuszki […]. Jego życie stanowiło przykład najwyższych ideałów ludzkiej godności; jego śmierć wzmacnia postanowienie wszystkich ludzi kochających wolność, by mocno trwać przy własnych przekonaniach. Duch księdza Popiełuszki żyje. Świat nie spocznie, dopóki sprawcy tej ohydnej zbrodni nie zostaną osądzeni”98.

Jak ze zbytnim uproszczeniem przekonuje John R. Davis, „we wrześniu 1984 r., po ogłoszeniu amnestii, byliśmy gotowi rozpocząć wdrażanie polityki małych kroków, ale szok wywołany zamordowaniem księdza Popiełuszki doprowadził do znaczącego pogorszenia obustronnych stosunków”99. Twierdzenie o gotowości do wdrażania polityki małych kroków jest sporą przesadą, niemniej słowa o szoku spowodowanym zabójstwem oddają realne odczucia. Niektórzy amerykańscy eksperci sugerowali jednak, że tragiczny los kapłana rzeczywiście przyczynił się do utrzymania sankcji100. W corocznym raporcie administracji na temat przestrzegania praw człowieka w 1984 r. we fragmentach dotyczących Polski wskazywano na śmierć księdza Popiełuszki jako zabójstwo polityczne oraz podkreślano w tym kontekście selektywność amnestii z 21 lipca i jej ograniczone skutki. Chociaż zauważano też relatywną swobodę Kościoła i kultury, to zwracano uwagę na trudności gospodarcze i wszechobecność wojska101. Atmosfery nie poprawił finał procesu w sprawie śmierci Grzegorza Przemyka – oskarżono niewinnych sanitariuszy i lekarkę. Proces ten był przez USA określany jako „farsa”102.

Przekonująca wygrana Reagana przyczyniła się mimo tych trudności do złagodzenia retoryki i powzięcia konkretnych, choć drugorzędnych posunięć w ramach strategii step by step. Już w grudniu udało się podpisać polsko-amerykańską umowę lotniczą103 i osiągnąć postęp w kwestii polskiego członkostwa w MFW – Waszyngton wycofał swoje weto wobec akcesu Polski do funduszu, co rzecznik rządu Jerzy Urban nazwał „krokiem w dobrym kierunku”104. Pojawiła się nawet możliwość uznania Davisa za ambasadora, jednak skandal związany z sylwestrową audycją RWE (przeczytano w niej wymyślony, satyryczny list Hitlera do Jaruzelskiego) wstrzymał negocjacje105. Wycofanie amerykańskiego weta nie oznaczało bynajmniej zmiany stanowiska Waszyngtonu w tej sprawie. Co więcej, nie zmieniło również sceptycznego podejścia MFW do polskiej akcesji: obie strony czekały jeszcze wieloletnie, trudne negocjacje.

W następnym roku, w którym Reagan rozpoczął swoją drugą kadencję, utrzymywała się patowa sytuacja, w jakiej utkwiły stosunki amerykańsko-polskie. W lutym „ambasador” Ludwiczak donosił, że Waszyngton nie zamierzał wychodzić poza dotychczasowe ustępstwa (komunikacja lotnicza, wymiana naukowa, rybołówstwo) i modyfikować swej polityki106. Nie były to analizy bezpodstawne. Również realne przesłanki kazały stronie polskiej podejrzewać, że pracownicy Departamentu Stanu utrzymywali poufne kontakty z działaczami emigracyjnej „Solidarności” (np. Jerzym Milewskim)107. Nawet na płaszczyźnie dozwolonych kontaktów naukowych, lotniczych i morskich nie potrafiono dojść do porozumienia, np. odwołano podpisanie umowy naukowo-technicznej, przewidywane na koniec lutego 1985 r.108

W tym czasie prezydent krytykował proces zabójców księdza Popiełuszki, twierdząc, że nie zmienił on w niczym polityki władz polskich, którym „nie przeszkadzało rzucenie kogoś wilkom w celu utrzymania sań na czele stada”. Na pytanie dziennikarza: „skoro nie doszło do zmian wewnętrznych, nie ma powodu, by zmieniać naszą politykę?”, prezydent odpowiedział twierdząco109. Nieustannie dochodziło do dyplomatycznych przepychanek i ideologicznych starć. Na przykład strona polska nadal miesiącami zwlekała z agreement dla Jacka Scanlana, którego Biały Dom chciał widzieć na stanowisku ambasadora USA w Polsce110. Ze względu na niemożliwe do zaakceptowania żądania władz polskich Amerykanie w końcu zrezygnowali z forsowania tej kandydatury. W rewanżu nie chcieli formalnie uznać Zdzisława Ludwiczaka. W sumie więc pełniący od 19 września 1983 r. de facto funkcję ambasadora USA w Warszawie John R. Davis (który zastąpił krótko urzędującego Herberta E. Wilgisa i kierował warszawską placówką aż do 1990 r.) nie miał de iure takiego statusu, a z punktu widzenia formalnoprawnego oba kraje reprezentowali tylko dyplomaci w randze chargé d’affaires ad interim kierujący przedstawicielstwami obu państw111. Było to przyczyną wielu przykrości na płaszczyźnie protokołu dyplomatycznego. Warto dodać, że w latach 1981–1983 Davis piastował stanowisko dyrektora Biura do spraw Europy Wschodniej i Jugosławii Departamentu Stanu, a wcześniej już dwukrotnie pracował w Polsce (w latach 1960–1963 jako konsul i radca do spraw gospodarczych oraz w latach 1973–1976 jako zastępca szefa misji), dobrze zatem orientował się w sprawach polskich112.

Anna Mazurkiewicz podkreśla, że w okresie 1983–1985 stosunki między PRL a USA były „bodaj najchłodniejsze w całej historii kontaktów bilateralnych”113. Kolejnym przejawem napiętych relacji był skandal wywołany ekspulsją z Polski płk. Fredericka Myera, attaché wojskowego ambasady amerykańskiej, powiązaną z agresją fizyczną – według opisów strony amerykańskiej – wobec żony dyplomaty. Departament Stanu wystosował ostry protest, w którym m.in. ogłosił odwetowe wypędzenie polskiego attaché wojskowego z USA, a także wstrzymanie mających się wkrótce rozpocząć negocjacji w kwestii współpracy naukowo-technicznej. Sprawa przyczyniła się też do dalszego opóźnienia agreement dla ambasadorów. Analizujący tę sytuację Francuzi zbyt przesadnie odnotowali jednak „brutalne pogorszenie” stosunków polsko-amerykańskich. Niemniej sam fakt napiętej atmosfery był niezaprzeczalny, podobnie jak nasilenie oskarżeń komunistycznej propagandy o powiązania działaczy „Solidarności” z CIA114.

Afera Myera nie była jedynym wydarzeniem tego typu. 1 maja 1985 r. władze polskie zarzuciły dwóm amerykańskim dyplomatom (konsulowi do spraw wizowych w Krakowie Davidowi T. Hopperowi i I sekretarzowi Ambasady USA w Warszawie Williamowi Harwoodowi) udział w niezależnych obchodach Święta Pracy, zorganizowanych w Krakowie. Wkrótce obu polityków uznano za personae non gratae115. Niemal równocześnie terytorium PRL musiało też opuścić czterech amerykańskich studentów i turystów uczestniczących w krakowskich demonstracjach 3 maja116. Ekspulsje te nastąpiły zaledwie dwa miesiące po skandalu związanym z małżeństwem Myerów. W tej sytuacji na początku maja urzędnik Departamentu Stanu Ronald D. Palmer w rozmowie z urzędnikiem ambasady polskiej w Waszyngtonie podkreślał złe traktowanie amerykańskich dyplomatów w Polsce oraz wskazywał na łamanie praw człowieka, zabójstwa polityczne, torturowanie księży i prześladowanie opozycji. Zapowiedział wydalenie czterech polskich dyplomatów w ramach rewanżu (I sekretarza ambasady Bogusława Maciborskiego, konsula Romualda Deryły, konsula Józefa Kamińskiego i wicekonsula Stanisława Zawadzkiego). Zgodnie z wyuczonym odruchem polski rozmówca w kontrakcji oskarżył Palmera o ingerowanie w wewnętrzne sprawy PRL117.

Odlot wyrzuconych amerykańskich dyplomatów, który nastąpił 10 maja, stał się polityczną manifestacją ambasady USA: na lotnisku Okęcie zgromadziło się 23 urzędników placówki, w tym chargé d’affaires (faktycznie ambasador) John R. Davis, a także ekipa telewizyjna stacji ABC118. Pamiętajmy, że w tym czasie wciąż trwał spór wokół Mariana Zacharskiego, szantażowanego przez FBI119. Co znamienne, wydalony Hopper został później I sekretarzem Ambasady USA w Sztokholmie, gdzie deklarował pomoc dla podziemnej „Solidarności” w przerzucaniu materiałów i sprzętu120.

Te wydarzenia dobrze pokazują wyjątkowo trudny klimat stosunków amerykańsko-polskich. O jego charakterze w dużym stopniu decydowała kwestia polskiej opozycji. USA i Francja jako jedyne państwa zachodnie wydały na początku czerwca 1985 r. oficjalne oświadczenia krytykujące zatrzymanie ukrywającego się do tej pory Bogdana Borusewicza121. Trwający od 23 maja do 14 czerwca tzw. gdański proces Adama Michnika, Bogdana Lisa i Władysława Frasyniuka122 tylko zaognił sytuację. Już 22 maja 33 senatorów w liście otwartym do gen. Jaruzelskiego wyraziło swoje zaniepokojenie planowaną rozprawą123. Politycy podejmowali też indywidualne inicjatywy, np. kongresman Fernand J. St. Germain informował o sprawie Amnesty International124. 14 czerwca Departament Stanu wydał oświadczenie, w którym stwierdzono, że reżim Jaruzelskiego zaostrzył politykę wewnętrzną. Zwracano uwagę na łamanie praw człowieka (np. szykany wobec Bronisława Geremka) i projekt nowej restrykcyjnej ustawy o uczelniach. Kolejne listy protestacyjne wysłało ponadto kilku senatorów i kongresmanów125.

W tym samym czasie Senat wydał uchwałę dotyczącą stanu relacji Wschód–Zachód. Pojawiło się w niej zdanie o odrzuceniu „jakichkolwiek prób zalegalizowania dominacji Związku Radzieckiego nad narodami Europy Wschodniej”126. W związku z tym dokumentem kilka dni później burzliwą rozmowę z Ronaldem Kuchelem, dyrektorem Biura do spraw Europy Wschodniej Departamentu Stanu, odbył Zdzisław Ludwiczak. Polak przerwał wywody Kuchela i ostro zaatakował stanowisko amerykańskie127. Tak złych stosunków nie było co najmniej od końca grudnia 1981 r.

W kolejnych miesiącach, mimo że państwa europejskie stopniowo odchodziły od dyplomatycznej izolacji PRL, nie nastąpiła wyraźna poprawa relacji między Warszawą a Waszyngtonem. Wręcz przeciwnie. Jeszcze w czerwcu, w czasie procesu gdańskiego, administracja Reagana poufnie informowała zachodnie koła finansowe, że sprzeciw USA wobec oferowania Polsce nowych kredytów jest niezmienny, głównie ze względu na brak reform politycznych128. W lipcu 1985 r. Kongres przyjął rezolucję ustanawiającą sierpień miesiącem „dziedzictwa polsko-amerykańskiego”. Ambasada PRL nie miała wątpliwości, że inicjatywa nosiła charakter prosolidarnościowy w związku z piątą rocznicą Sierpnia, choć tekst rezolucji skupiał się na okresie II wojny światowej129. Z kolei 24 lipca 1985 r. PAP nadała depeszę, w której informowała, że tydzień wcześniej Ronald Reagan wysłał prywatny list do rodziny Władysława Frasyniuka. Prezydent zapewnił, że amerykański rząd dąży do uwolnienia polskich więźniów politycznych; wyraził też podziw dla „odwagi i determinacji” polskich związkowców. Ubolewał nad zakazem działalności związkowej w Polsce. Oryginał listu dotarł do adresatów130. Polskie służby (i cenzura) zapewne bały się skandalu i nie przechwyciły korespondencji.

Amerykanie nie zamierzali przy tym rezygnować z odwoływania się do praw człowieka. W końcu sierpnia w Polsce przebywał James Thyden, dyrektor Wydziału Praw Człowieka w Biurze do spraw Praw Człowieka i Humanitaryzmu Departamentu Stanu. Urzędnik obracał się głównie w kręgu intelektualistów katolickich131.

Reagan rzeczywiście nie zapomniał o kolejnej rocznicy powstania „Solidarności” – wydał okolicznościowe oświadczenie, w którym zdecydowanie stwierdził: „pięć lat temu […] na fali wyjątkowej, spontanicznej i wszechogarniającej manifestacji społecznej woli, polscy robotnicy wymusili na swej władzy prawo do utworzenia własnych, wolnych związków zawodowych. Mit »państwa robotniczego« […] został w ten sposób na zawsze pogrzebany”. Następnie prezydent tradycyjnie już przy okazjach tego typu zwrócił uwagę na to, że gen. Jaruzelski dokonał zamachu na własnym narodzie, a także na żywotność „ducha »Solidarności«”. Kończył wezwaniem do polskich władz: „tutaj, w USA, także słuchaliśmy przesłania »Solidarności« i odpowiadamy na nie z całego naszego serca. Wzywamy polski rząd do uczynienia tego samego. [»Solidarność«] nie jest organizacją wywrotową. Prosi tylko o przestrzeganie podstawowych praw człowieka […]. Zamierzamy kontynuować pomoc dla słusznych nadziei naszych polskich braci i sióstr, którzy bronią naszych wspólnych wartości”132. Jak widać, antykomunistyczna retoryka USA pozostawała niezmienna. Sprawa „Solidarności” nie znalazła się jednak wtedy na pierwszych stronach gazet – tematami dnia były choroba Reagana (nieco wcześniej przeszedł operację) i kryzys w RPA133. Kilka tygodni później z okazji Dnia Pułaskiego prezydent nie odniósł się do bieżącej sytuacji w Polsce134.

W przeciwieństwie do większości przywódców zachodnich Reagan nie unikał jawnych i nagłaśnianych spotkań z przedstawicielami polskiej opozycji. 21 października 1985 r. w Gabinecie Owalnym Białego Domu przeprowadził rozmowę z Jerzym Milewskim, szefem Biura Koordynacyjnego NSZZ „Solidarność” w Brukseli. W oświadczeniu wydanym po spotkaniu prezydent wyrażał swoje niezadowolenie z powodu rosnącej liczby więźniów politycznych, ograniczania autonomii uczelni i zmian w prawie karnym, a także rozczarowanie nieprzestrzeganiem przez polskie władze amnestii z lipca 1984 r. Domagał się uwolnienia więźniów. Milewski dziękował prezydentowi za popieranie „Solidarności”, wspieranie idei Fundacji Rolnej oraz działania RWE i Głosu Ameryki, jak również za podejmowanie innych inicjatyw niezależnych. Prosił ponadto o opracowanie planu pomocy gospodarczej dla Polaków135.

Nie może dziwić, że polska ambasada określiła tę rozmowę jako „prowokacyjne posunięcie”, ukazujące prawdziwą twarz Waszyngtonu, który dążył do pełnego odrodzenia „Solidarności”136. Nie jest także zaskakujące, że spotkanie z szefem brukselskiego biura odbiło się szerokim echem w środowisku polskiej opozycji. 10 listopada list otwarty do prezydenta wysłał Kornel Morawiecki, wyrażając swą wdzięczność za politykę Reagana i jego spotkanie z Milewskim. Prosił przy okazji, by prezydent poruszył kwestię niepodległości Polski i pozostałych państw bloku wschodniego na zbliżającym się spotkaniu z Michaiłem Gorbaczowem137. Być może pod wrażeniem tych kontaktów w listopadowym wywiadzie dla elitarnego „Reader’s Digest” gospodarz Białego Domu stwierdził, że naciski od wewnątrz są skuteczniejsze niż z zewnątrz, w związku z czym należy zachęcać polską opozycję do działania138.

Podobnych inicjatyw prosolidarnościowych i niesnasek dyplomatycznych było pod koniec 1985 r. o wiele więcej. W listopadzie w USA zaczęła działać międzynarodowa Fundacja Solidarność. Wśród członków Komitetu Doradczego Fundacji znaleźli się m.in. Jean Kirkpatrick, Alojzy Mazewski, Jerzy Giedroyc, przewodniczący konferencji biskupów katolickich James Malone oraz byli ambasadorzy USA w Polsce Walter J. Stoessel i Jacob D. Beam. W Komitecie Honorowym byli emigracyjni przedstawiciele „Solidarności”139. Z kolei na początku grudnia republikański senator z Minnesoty, David F. Durenberger, skierował do premiera Zbigniewa Messnera list, w którym nawoływał do zwolnienia Frasyniuka, Lisa i Michnika oraz wzywał do powołania kościelnej Fundacji Rolnej. Zdaniem MSZ, list powstał z inspiracji administracji amerykańskiej140. Równolegle Biały Dom wprowadził ograniczenia wobec placówek dyplomatycznych czterech „demoludów” (Bułgarii, CSRS, NRD i PRL) w zakresie poruszania się i praw konsularnych141. Niechętnie przyjęto też grudniową wizytę gen. Jaruzelskiego w Paryżu142. Przemawiając z okazji 37. rocznicy przyjęcia przez ONZ Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, Reagan wspomniał, że „Solidarność” „jest nadal wyjęta spod prawa”143.

Wyraźne solidarnościowe sympatie wykazywał nieformalny ambasador John R. Davis. Od początku swego urzędowania, zachowując stałe i poprawne kontakty z przedstawicielami władz partyjno-państwowych144, rozwijał nieformalne relacje z elitą opozycji solidarnościowej. Amerykański badacz Gregory F. Domber przekonuje, że Davis systematycznie spotykał się z działaczami „Solidarności” na organizowanych przez siebie kameralnych, nieoficjalnych przyjęciach. Goście byli częstowani strogonowem i lazanią oraz oglądali amerykańskie filmy. W ten sposób rodziły się osobiste znajomości i zależności. Dzięki temu Davis był też świetnie poinformowany o sytuacji w Polsce i mógł tę wiedzę przekazywać do Waszyngtonu. Zdaniem Dombera, „ambasador” stał się niemal powiernikiem i doradcą kierownictwa „Solidarności”, co chyba jest opinią nieco przesadzoną145. Sam Davis przyznaje: „niezwykłym talentom towarzyskim mojej żony Helen [należącej do komitetu prymasowskiego – P.P.] należy zawdzięczać, że w naszej rezydencji udało się stworzyć coś w rodzaju salonu dysydentów”, na co reżim miał przymykać oko. Przekonuje, że mniej więcej od 1986 r. ambasada stała się w pewnym stopniu pośrednikiem między „Solidarnością” a władzami146. W tej atmosferze niewiele zdawało się wskazywać na możliwości ocieplenia kontaktów międzypaństwowych. Na tym tle Waszyngton coraz bardziej oddalał się od swych europejskich sojuszników.

Londyn: niejednoznaczna elastyczność

Dwaj najbliżsi sojusznicy Stanów Zjednoczonych – Wielka Brytania i Japonia – nie zamierzali po zniesieniu stanu wojennego od razu rezygnować z raz obranej linii, choć ich dyplomacja nie pozostawała niezmienna, a oba państwa z czasem stały się bardziej skłonne niż Waszyngton zmiękczyć swą postawę wobec PRL. Jak wspomniano, decyzja z 22 lipca 1983 r. nie wpłynęła na wyraźne złagodzenie krytycznego stanowiska Wielkiej Brytanii wobec ekipy gen. Jaruzelskiego. W sierpniu grupa posłów Izby Gmin (głównie socjalistów) wystosowała apel domagający się uwolnienia jedenastu działaczy KOR i „Solidarności”147. Z kolei polski wywiad informował, że na jesieni 1983 r. minister spraw wewnętrznych Leon Brittan przeprowadził kampanię propagandową przeciwko państwom bloku wschodniego i ich przedstawicielstwom na Wyspach. Kampania miała być rezultatem wewnętrznej polityki brytyjskiej, głównie rosnącego sporu między rządem a związkami zawodowymi148. Tymczasem prasa brytyjska donosiła o nagonce reżimowych mediów na Lecha Wałęsę149.

Zdaniem polskiego wywiadu, opierającego się na opiniach Foreign Office, brytyjski minister spraw zagranicznych Geoffrey Howe (pełniący tę funkcję od lata 1983 r.) wykazywał elastyczniejszy stosunek do sprawy polskiej niż jego poprzednik Francis Pym. Howe był gotów rozważyć możliwość stopniowego odmrażania kontaktów polityczno-gospodarczych z Polską. Niemniej zdecydowane zwycięstwo Partii Konserwatywnej w wyborach w czerwcu 1983 r. skłoniło Margaret Thatcher do dalszego zwrotu w prawo brytyjskiej polityki, który implikował m.in. zacieśnienie sojuszu z USA150.

Wprawdzie rząd z zadowoleniem przyjął zniesienie stanu wojennego i dostrzegał poprawę sytuacji w Polsce, zwłaszcza amnestię, ale – jak wiemy – negatywnie ocenił zaostrzanie prawodawstwa i utrzymywanie ograniczeń151. Zgadzało się to z dyplomacją Białego Domu. Wbrew deklaracjom sprzed 22 lipca wytyczne brytyjskiej strategii politycznej względem Polski nie uległy zmianie – wciąż opierały się na bojkocie dyplomatycznym i polityce sankcji. Reżim gen. Jaruzelskiego wykonał pozorowany ruch, ale sytuacja na szachownicy pozostawała patowa. Chociaż Foreign Office zapewniało polską ambasadę, że powoli normalizacja będzie postępować, to konkretne działania przesuwano dopiero na 1984 r.152

Wielka Brytania, podobnie jak pozostałe państwa zachodnie, grała na zwłokę. Nie unikała także manifestowania sympatii prosolidarnościowych, np. w październiku 1983 r. z okazji przyznania Lechowi Wałęsie Nagrody Nobla, szeroko komentowanego przez media153. Ambasador John A.L. Morgan nie omieszkał jednak przy tym zauważyć, że o ile Nobel spowodował wzrost międzynarodowego prestiżu Wałęsy, o tyle na gruncie krajowym jego wpływy systematycznie malały, wraz ze spadkiem aktywności całej opozycji154.

Marek Garztecki przekonuje, że w miarę upływu czasu rosły wpływy i możliwości kierowanego przez niego Biura Informacyjnego „Solidarności” w Londynie: „każdy coroczny zjazd danej partii brytyjskiej jest obudowany tzw. fringe meetings: lobbystycznymi spotkaniami politycznymi, które nie były częścią oficjalnych obrad. Organizowano je głównie pod wieczór, po części oficjalnej. Wyglądało to najczęściej tak, że jeden ze znanych polityków danej partii wynajmował gdzieś salę i zapraszał dwóch, trzech guest speakers, którzy omawiali jakiś temat, np. Palestynę, Chile czy sprawy »Solidarności«. Jeszcze jesienią 1981 r. polonijny działacz Labour Party Wiktor Moszczyński próbował zorganizować taki fringe meeting dotyczący »Solidarności«, za bardzo to nie wyszło. Ja objeżdżałem każdy zjazd każdej partii i szukałem posłów czy radnych ważnych miast, którzy mogliby nam pomóc. Co ciekawe, w Labour Party sprzyjali nam głównie lewaccy trockiści, a u konserwatystów – najtwardsi antykomuniści. To było bardzo zabawne: ja sam jestem socjalistą, natomiast przyjaźniłem się przede wszystkim z prawicowymi jastrzębiami. W Anglii nie ma mowy, żeby coś się zmieniło w ciągu miesiąca czy dwóch. Więc nasza praca była mozolna. Co zaskakujące, im bardziej siadała opozycja w kraju, tym nasze fringe meetingi były większe, ważniejsi ludzie na nie przychodzili. Był to efekt powolnego wzrastania znaczenia naszych działań w ramach Biura »Solidarności« w Londynie. Na fringe meetingi jeździłem do 1987 r. na zasadzie, że trzeba do tego pieca dorzucać”155. Słowa te dobrze oddają wspomnianą tendencję, charakterystyczną głównie dla strategii Waszyngtonu, ale też Londynu: w miarę marginalizacji opozycji w Polsce narastały wysiłki w kierunku pokazania jej znaczenia dla Polaków.

Mimo wszystko ostatnie miesiące 1983 r. przyniosły pewne nieznaczne ożywienie w stosunkach brytyjsko-polskich, niezwiązanych bezpośrednio z polityką. W listopadzie Warszawę odwiedzili przedstawiciele brytyjskiej Wschodnioeuropejskiej Rady Handlowej, a niewiele później w Londynie odbyły się obrady Angielsko-Polskiej Kulturalnej Komisji Mieszanej (Anglo-Polish Mixed Cultural Commission)156. Pod koniec roku ambasador Morgan zwracał uwagę na wzrost wymiany handlowej między obydwoma krajami: Wielka Brytania stała się dla Polski drugim po RFN partnerem w Europie Zachodniej, PRL zaś dla Londynu – pierwszym po ZSRR w bloku wschodnim. Tendencja ta nie przekładała się na polityczne konkrety: jak podkreślał Morgan, jedyne międzypaństwowe spotkanie na wysokim szczeblu odbyło się w tym okresie podczas sesji końcowej konferencji KBWE w Madrycie we wrześniu 1983 r., gdzie Geoffrey Howe zamienił parę zdań ze Stefanem Olszowskim157. Trudno uznać to spotkanie za przełomowe.

Sytuacja niewiele zmieniła się w grudniu 1983 r., kiedy to na zaproszenie ambasady PRL do Londynu przybył z nieformalną wizytą wysoki urzędnik MSZ Eugeniusz Noworyta, wielokrotny ambasador (m.in. na Kubie, w Chile i Hiszpanii). Udało mu się przeprowadzić rozmowy z urzędnikami Foreign Office (m.in. dyrektorem Departamentu Wschodnioeuropejskiego Johnem Birchem), którzy tylko ogólnikowo deklarowali chęć normalizacji kontaktów z Polską – nie stały za tym żadne ustępstwa, nawet w drobnych sporach wizowych158. Sam fakt spotkania był jednak znaczący – co prawda nie odbyło się ono na wysokim szczeblu (Polaka gościli dyrektor departamentu i asystent podsekretarza stanu), nie łamiąc zasad bojkotu dyplomatycznego, ale mimo wszystko na najwyższym od wprowadzenia stanu wojennego. Warto zarazem zauważyć, że w tym samym miesiącu, na dzień przed uroczystością przyznania Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla, organizacja Polish Solidarity Campaign zorganizowała kolejną prosolidarnościową manifestację z udziałem brytyjskich polityków. Przygotowano ją również z okazji drugiej rocznicy wprowadzenia stanu wojennego w Polsce159.

Z tradycyjnego rocznego raportu ambasady brytyjskiej w Warszawie, sporządzonego 31 grudnia 1983 r. przez Johna A.L. Morgana, wynika, że – podobnie jak jego poprzednicy – nie prognozował on optymistycznie przyszłości Polski. Oprócz spadku znaczenia opozycji zauważał nieustający kryzys gospodarczy i olbrzymi problem zadłużenia, którego końca – mimo otwarcia żmudnych negocjacji z Klubem Paryskim w listopadzie i cząstkowych porozumień z bankami prywatnymi – nie było widać. Morgan zaznaczał, że głównym zadaniem gen. Jaruzelskiego w nadchodzącym roku powinno być nie tylko „utrzymanie wewnętrznego bezpieczeństwa”, ale także właśnie „przywrócenie zdrowej gospodarki”. „Któż jednak może przewidzieć z pewnością przyszłość Polski – na pewno nie generał Jaruzelski, ani tym bardziej ja”160 – konkludował pesymistycznie dyplomata.

Chociaż w pierwszych miesiącach 1984 r. na skutek nieznacznego ochłodzenia relacji z Waszyngtonem (spowodowanego inwazją na Grenadę) Wielka Brytania ożywiła nieco swą dyplomację względem bloku wschodniego, to jednak Polska pozostała na tej płaszczyźnie na uboczu. Margaret Thatcher planowała w najbliższym czasie wyjechać na Węgry i do Moskwy (w 1984 r. doszło do tej pierwszej podróży), ale ominąć Warszawę. Pewną rekompensatą za tę nieobecność były wysyłane przez Londyn od początku roku pozytywne sygnały dotyczące możliwości wizyty ministra stanu w FO, Malcolma Rifkinda161. Niemniej Zjednoczone Królestwo nadal uzależniało swój stosunek do PRL od stanowiska Waszyngtonu. Strona polska liczyła na przywrócenie kontaktów międzyparlamentarnych, ale na razie było na to za wcześnie162.

Kontakty na coraz wyższym szczeblu nawiązywał w tym czasie przedstawiciel emigracyjnej „Solidarności” Marek Garztecki, który niejednokrotnie rozmawiał z pracownikami Departamentu Wschodnioeuropejskiego Foreign Office163. Utrzymywał też nieformalne więzy towarzyskie w kręgach zbliżonych do urzędu premiera i FO. Niekiedy owocowały one niespodziewanymi wydarzeniami: „zaprzyjaźniłem się m.in. z Davidem O’Sullivanem, który teoretycznie był tylko zastępcą redaktora naczelnego »Timesa«, ale w rzeczywistości pisał przemówienia dla Margaret Thatcher. Pamiętam, że raz zaprosił mnie na Downing Street, padał ulewny deszcz. To mógł być rok 1984 lub 1985. Wchodzę, stoję mokry w takim przedsionku i czekam na Davida. Nagle wyszła pani Thatcher, która kogoś odprowadzała – taka bardzo niska pani. Popatrzyła na mnie i powiedziała: »O, pan taki zmarznięty, może napije się pan herbatki?«. Tak wyglądał mój osobisty kontakt z Margaret Thatcher!” – wspomina164.

O ile w relacjach francusko-polskich władze PRL chyba w większym stopniu tamowały ocieplenie, o tyle w przypadku Wielkiej Brytanii najprawdopodobniej było odwrotnie – to Londyn zachowywał większy sceptycyzm i ostrożność. Tendencja ta uwidoczniła się np. na spotkaniu ambasadora Stefana Staniszewskiego ze wspomnianym Malcolmem Rifkindem 20 marca, kiedy to polski dyplomata wystąpił z inicjatywą aktywizacji wzajemnych stosunków, m.in. poprzez podjęcie oficjalnych rozmów na szczeblu wiceministrów i kontaktów międzyparlamentarnych. Rifkind uniknął wiążących deklaracji165. I chociaż na początku kwietnia do Londynu przybył poseł Jan Szczepański (rozmawiał m.in. z urzędnikami FO166), nie był to ten szczebel relacji, o który zabiegali Polacy.

12 kwietnia 1984 r. z inicjatywy małżeństwa konserwatywnych posłów Ann i Nicholasa Wintertonów 34 posłów wszystkich partii reprezentowanych w parlamencie podpisało rezolucję wzywającą polski rząd do uwolnienia więźniów politycznych. Wpływ na tę decyzję miała głódówka prowadzona przez pięciu członków Solidarity with Solidarity przed Ambasadą PRL w Londynie. W samej rezolucji wspomniano o tej akcji167. Bardziej szczegółowy apel o uwolnienie polskich opozycjonistów (czterech doradców „Solidarności”, siedmiu liderów solidarnościowych i kilku innych działaczy) sformułowano pięć dni później. Nawoływano do „pełnej amnestii” dla wszystkich przetrzymywanych ze względów politycznych, których liczbę szacowano na około sześciuset168. Polskim władzom apele te musiały przypominać inicjatywy amerykańskie.

Patowa sytuacja trwała w następnych miesiącach. Okresowe spotkania ambasadora Staniszewskiego z przedstawicielami Foreign Office na szczeblu podsekretarzy stanu nie wnosiły nic nowego169, choć w maju w Polsce gościł na niezobowiązujących „konsultacjach” (ponownie tylko na szczeblu podsekretarzy stanu) John Birch, dyrektor Departamentu Wschodnioeuropejskiego FO170. Jednocześnie Partia Liberalna w ramach politycznej rywalizacji z konserwatystami wezwała rząd do zniesienia wszelkich sankcji wobec Polski (nawołując też do uwolnienia więźniów politycznych i odnowy związków zawodowych)171. Wydarzenia te nie wpłynęły jednak na zmianę strategii Thatcher. Większego znaczenia nie miały również czerwcowe wybory do rad narodowych, choć władze brytyjskie – zdaniem polskiego MSZ – w ślad za Amerykanami dostrzegały, że przyniosły one wzmocnienie obozu Jaruzelskiego i klęskę podziemia172. Opinię tę potwierdza raport brytyjskiego ambasadora Morgana, który wskazywał na porażkę apelu o bojkot wyborów. Zauważał też brak „koherentnej polityki” „Solidarności”, zdolnej prokurować jedynie „pomniejsze demonstracje”, a Lecha Wałęsę określił jako sprawiającego wrażenie „postaci z przeszłości”173. W tym pesymizmie wyraźnie wyprzedzał swojego amerykańskiego kolegę.

Londyn, tak jak pozostałe stolice zachodnie, z deklaratywnym zadowoleniem przyjął decyzję o amnestii z okazji święta 22 Lipca, ale uzależniał dalsze kroki od „rozwoju sytuacji w Polsce”174. Był to stały refren większości państw EWG i NATO, uzgadniających zresztą swe stanowisko, np. na spotkaniu ministrów spraw zagranicznych EWG w Brukseli w końcu lipca. Ambasador Morgan oceniał, że „ogólna amnestia” stanowiła przejaw pewności władz, ale też „trwającej niechętnej akceptacji reżimu” ze strony społeczeństwa. Decyzję gen. Jaruzelskiego uznał za „odważną” i „o szerokim zakresie”. Obliczał, że mogło na niej skorzystać nawet ponad 30 tys. więźniów, w tym 630 więźniów politycznych. Zauważał zarazem, że jeszcze około dwudziestu „politycznych” nie zostało objętych amnestią175.

Mimo wszystko Europa była zdecydowana na żywszą reakcję na bądź co bądź masową amnestię niż Waszyngton. Dotyczyło to także Wielkiej Brytanii. Co prawda, na forum NATO Brytyjczycy deklarowali ostrożność i konieczność zbadania skutków amnestii, ale przyznawali, że powinna ona spotkać się z przychylną odpowiedzią, oznaczającą wejście na drogę normalizacji stosunków z PRL. Miało to jednak na celu nie tyle legitymizację reżimu gen. Jaruzelskiego, ile przywrócenie wpływów Zachodu nad Wisłą. W razie pozytywnej oceny zwolnień więźniów przemyśliwano nad przyspieszeniem wizyty Malcolma Rifkinda, wsparciem Londynu dla polskich starań o członkostwo w MFW, zniesieniem politycznych barier dla negocjacji finansowych w sprawie nowych kredytów (miały one zyskać charakter wyłącznie ekonomiczny, choć pozostawały w zależności od rozmów na forum Klubu Paryskiego), a także wznowieniem najważniejszych brytyjskich imprez kulturalnych w Polsce176. Nie wszystkie postulaty zostały szybko wcielone w życie, niemniej świadczą one o brytyjskiej gotowości na ustępstwa – zwłaszcza w sferze finansowej. Były też śmielsze niż pomysły amerykańskie.

Konkretnym skutkiem nowego nastawienia, niewymienionym w powyższym dokumencie, stała się zgoda na spotkanie ministra spraw zagranicznych Stefana Olszowskiego z brytyjskim kolegą Geoffreyem Howe’em na forum ONZ177. Podobne nieformalne spotkanie planowali również Francuzi. Dyplomatyczna izolacja PRL zaczynała powoli kruszeć, choć inicjatywy tego typu blokowało twarde stanowisko USA. W październiku odbyło się pierwsze od 1981 r. spotkanie Anglo-Polish Joint Trade Commission (Brytyjsko-Polskiej Wspólnej Komisji Handlowej), a nieco wcześniej Warszawę odwiedził lord Edward Shackleton, przewodniczący Wschodnioeuropejskiej Rady Handlowej. Tak jak w 1983 r., wymiana towarów między PRL a Wielką Brytanią rosła178.

Od lipca coraz śmielej zaczęto planować wizytę w Polsce ministra stanu w Foreign Office, Malcolma Rifkinda; miała się odbyć jeszcze w 1984 r.179 Plany te skonkretyzowały się w połowie września, kiedy doszło do kolejnej rozmowy ambasadora Staniszewskiego z Rifkindem. Obaj podkreślili chęć rozwoju stosunków obustronnych, a Brytyjczyk wyraźnie zadeklarował wolę przyjazdu do Polski. Dodał, że w 1985 r. do Warszawy powinni przybywać kolejni brytyjscy ministrowie. Staniszewski, komentując tę postawę, stwierdził: „rząd Thatcher chce odegrać aktywniejszą rolę w stosunkach z nami”180. Jednocześnie pojawiły się sygnały o możliwości wizyty ministra spraw zagranicznych Howe’a w 1985 r.181 Próby wyjścia z dyplomatycznego marazmu nabierały tempa.

Śmierć księdza Popiełuszki nie wywołała zdecydowanych reakcji władz brytyjskich. Niemniej organizacja Solidarity with Solidarity zorganizowała przed polską ambasadą demonstrację, w której uczestniczyła grupa parlamentarzystów. Część polityków złożyła oświadczenia dla prasy182. Co więcej, czterech konserwatywnych posłów Izby Gmin wystąpiło z żądaniem przeprowadzenia debaty na temat zabójstwa księdza Jerzego. W swym wniosku nie potępili co prawda polskiego reżimu, ale wyrazili poparcie dla „Solidarności” i polskich katolików183. Ambasador Morgan podkreślał, że tragiczna śmierć kapłana, stanowiąca „bezprecedensowy akt w Polsce”, wywołała szok nie tylko w społeczeństwie, ale także w kręgach władzy. O tym, że dyplomata nie za bardzo się orientował, jaka jest atmosfera polityczna w PRL, świadczy fakt, iż – przynajmniej z początku – pozytywnie podszedł do rozpoczętego w grudniu procesu zabójców księdza Popiełuszki, oceniając postępowanie rządu jako „zręczne”184. Zauważył jednak również wzrost aktywności „Solidarności” i mobilizacji społecznej po tym morderstwie, wyrażającej się chociażby w powstawaniu efemerycznych grup monitorujących przestrzeganie praw człowieka185.

W kontekście śmierci księdza Jerzego pod znakiem zapytania stanęła wizyta Rifkinda, której termin ustalono na początek listopada186. Ostatecznie Rifkind wraz z żoną, mającą polskie korzenie, udał się do Polski zgodnie z planem i przebywał nad Wisłą między 3 a 7 listopada187. Decyzja ta nie przyszła jednak łatwo. Przed przyjazdem polityk zaprosił na rozmowę kierownika londyńskiego Biura Informacyjnego „Solidarności” Marka Garzteckiego, aby poznać jego zdanie na ten temat. Jak wspomina Garztecki, „Malcolm Rifkind przed przyjazdem do Polski spotkał się ze mną. Sporządziłem dla niego dokładny briefing. To był pierwszy przypadek, by tak wysoki urzędnik z własnej inicjatywy spotkał się z przedstawicielem »Solidarności«. Potem powiedziano mi, że Foreign Office zdecydowanie zalecało mu niespotykanie się ze mną przed wyjazdem. Jednak Rifkind zaprosił mnie i spytał, jaki gest powinien wykonać, żeby zamanifestować swe poparcie dla »Solidarności«”188. Paradoksalnie więc normalizacja relacji międzyrządowych implikowała – mimo sprzeciwów zachowawczego skrzydła w Foreign Office – zwiększenie rangi kontaktów z emigracyjnymi strukturami solidarnościowymi.

Wizyta Rifkinda odbiła się dość szerokim echem w prasie brytyjskiej. Pojawiły się głosy krytyki w związku z niedawnym zabójstwem księdza Popiełuszki. Chcąc zatrzeć złe wrażenie i posiłkując się briefingiem Garzteckiego, Rifkind złożył kwiaty na grobie zamordowanego kapłana, a także spotkał się z działaczami „Solidarności” – mimo gwałtownych protestów zaskoczonych władz, które w negocjacjach programu wizyty zlekceważyły możliwość demonstracyjnych kroków dyplomaty. Oburzony gen. Jaruzelski anulował spotkanie z brytyjskim sekretarzem stanu, Jerzy Urban stwierdził zaś, że Rifkind zachowywał się, jakby „odwiedzał byłą kolonię brytyjską”. Słowa te cytowały wszystkie dzienniki brytyjskie. W rozmowach z przedstawicielami średniego szczebla rządowego (m.in. dwoma wicepremierami) i Kościołem brytyjski polityk nawoływał do dialogu ze społeczeństwem, wychodzenia naprzeciw jego aspiracjom i realizacji wartości wyznawanych przez księdza Popiełuszkę189.

W sumie misja miała niejednoznaczny charakter: chociaż decyzja o planowym odbyciu podróży – na dodatek w sytuacji, gdy ogół państw zachodnich trzymał się jeszcze zasady bojkotu dyplomatycznego polskiego reżimu – była kontrowersyjna, to zdecydowane gesty prosolidarnościowe i retoryka wypowiedzi rzeczywiście zatarły wymiar samego faktu wizyty, legitymizujący polski reżim. Brak kontaktów z najważniejszymi osobistościami nie oznaczał przy tym całkowitego złamania bojkotu. Co być może najważniejsze, Rifkind zapoczątkował tradycję składania kwiatów na grobie księdza Jerzego, która przetrwała do 1989 r. W komentarzach po podróży brytyjskiego polityka władze mówiły o „niebezpiecznym precedensie”190.

Obie strony nie były pewne, czy ta wizyta przyczyniła się do normalizacji kontaktów. Ambasador Morgan, zwolennik bardziej ugodowej polityki wobec polskich władz, sugerował, że obustronne stosunki zostały „pchnięte do przodu”, a przeprowadzone rozmowy były pożyteczne, ale zdawał sobie sprawę, że zachowanie dyplomaty stanowiło precedens dla przyszłych wizyt polityków zachodnich – co z kolei wywoływało troskę polskich władz191. Na forum europejskim Wielka Brytania podkreślała, że chociaż nadszedł czas prowadzenia „krytycznego dialogu” z Warszawą, to nie mógł on oznaczać poparcia dla reżimu gen. Jaruzelskiego oraz „zapomnienia o przeszłości”192. Z kolei ambasada polska w Londynie przypuszczała, że Brytyjczycy bardziej niż Amerykanie byli zainteresowani poprawą relacji ze Wschodem193. Wydaje się jednak, że raczej zachowano status quo – przy znacznym złagodzeniu bojkotu dyplomatycznego.

Jak zobaczymy, w tym samym czasie swoją wizytę w Polsce bezterminowo przełożył szef zachodnioniemieckiego MSZ Hans-Dietrich Genscher, m.in. z powodu niewyrażenia przez władze polskie zgody na złożenie kwiatów na grobie księdza Popiełuszki. Rifkind, reprezentujący nieco niższy szczebel dyplomatyczny, mógł sobie na to pozwolić. Brytyjczycy wykazali się większym zdecydowaniem, akcentując wbrew woli strony polskiej wątki solidarnościowe. Niemcy nie chcieli zaś wychodzić poza obustronne ustalenia, co w tym stadium kontaktów bilateralnych oznaczało fiasko wizyty.

Miesiąc po wizycie Rifkinda, na początku grudnia 1984 r., do Londynu przybył propagandowy dziennikarz i polityk Wiesław Górnicki. Przeprowadził wiele rozmów z brytyjskimi posłami, doradcami Thatcher i przedstawicielami MSZ na szczeblu dyrektorów. Spotkał się także z Rifkindem. Poza mglistymi planami kontaktów grup parlamentarnych podróż Górnickiego nie przyniosła konkretnych rezultatów, choć na pewno służyła dalszemu wzajemnemu przełamywaniu lodów194. Przyczyniło się do tego grudniowe zwolnienie z aresztu Bogdana Lisa i Piotra Mierzejewskiego, dobrze przyjęte przez brytyjską ambasadę. W opinii placówki na wolności znaleźli się już wszyscy „polityczni”, którzy byli obiektem zabiegów dyplomatycznych Zachodu195. Warto dodać, że w tym samym miesiącu z wizytą w Londynie przebywał Michaił Gorbaczow196.

Mimo pozytywnych sygnałów ambasador Morgan, podobnie jak w poprzednim roku, w swym corocznym raporcie przesyłanym na King Charles Street nie oceniał mijających dwunastu miesięcy zbyt korzystnie i nie snuł optymistycznych prognoz na przyszłość. Zwracał uwagę na chroniczne problemy gospodarcze, ale zauważał też, że w kończącym się roku władzom PRL udało się porozumieć z zachodnimi bankami komercyjnymi w sprawie odroczenia części długów. Za porażkę uznał jednak brak zgody co do powołania Fundacji Rolnej, mającej wspierać polskie rolnictwo indywidualne zachodnimi funduszami przesyłanymi przez Kościół. Dowodził, że władze bez większych problemów kontrolowały społeczeństwo i nie dopuszczały – z wyjątkiem masowych zgromadzeń po śmierci księdza Popiełuszki – do większych demonstracji197. Niemniej wydźwięk raportu był nieco inny niż w poprzednich latach. Morgan spodziewał się rozwoju stosunków brytyjsko-polskich w 1985 r., co więcej – prognozował poprawę relacji całego Zachodu (nawet USA) z PRL, głównie intensyfikację międzypaństwowych wizyt na wyższym szczeblu198. Jak się okazało, pomylił się tylko częściowo.

Jak w związku z tym ambasador postrzegał perspektywy brytyjskiej strategii względem PRL, Polaków i „Solidarności”? „Byłoby nierealistyczne oczekiwać, że Polska może zostać odsunięta od swych obowiązków w ramach Układu Warszawskiego albo skłoniona do zajęcia takiego stanowiska w sprawach międzynarodowych, które mogłoby osłabić pozycję Sowietów – zastrzegał Morgan. – Niemniej Polska pozostaje najbardziej liberalnym reżimem w Europie Wschodniej, a Polacy są najbardziej podatni na wpływy zachodnie. Powinniśmy zrobić wszystko, co w naszej mocy, by pogłębić ich skłonność do ulegania zachodniemu sposobowi myślenia. Możemy to osiągnąć poprzez wizyty, które – tak jak w przypadku pana Rifkinda – pozwalają starszym Polakom usłyszeć poglądy, jakich nie mogliby poznać w inny sposób […]. W sumie dysponujemy dobrą bazą, na której możemy w przyszłym roku rozszerzać nasze kontakty polityczne, gospodarcze i kulturalne. To szansa, której nie możemy przegapić. Tym bardziej że inne państwa Zachodu, np. USA, RFN i Francja, mają trudności z modyfikacją swej strategii, pozostawiając nam czołowe miejsce”199. Słowa te są świetnym przykładem na to, że polityka względem Polski stanowiła również instrument w walce o wpływy w ramach NATO i EWG. Zresztą w następnych miesiącach owa przewaga Wielkiej Brytanii, zdobyta dzięki wizycie Rifkinda, szybko stopniała na skutek podróży innych polityków.

* * *

Postawa polityczna względem „Solidarności” i PRL nieco inaczej rozwijała się w Kraju Kwitnącej Wiśni. Po zniesieniu stanu wojennego zainteresowanie Japonii sytuacją w Polsce ewoluowało – wedle opinii MSW – od kwestii politycznych ku pragmatycznym problemom gospodarczym200. W ślad za Amerykanami w coraz mniejszym stopniu wierzono w aktywną rolę opozycji solidarnościowej, zwłaszcza po wyborach do rad narodowych w czerwcu 1984 r.201 Mimo to nie zamierzano wychylać się zza amerykańskich pleców – problem polski nie był po prostu dla Japonii najważniejszy.

Po zniesieniu stanu wojennego ku pozycjom amerykańskim dryfowała w pewnej mierze dyplomacja kanadyjska, nadal jednak kierowana przez centroprawicę. Z jednej strony, jak wiemy, pod wpływem nacisków z różnych stron Ottawa zaostrzyła nieco swoje stanowisko, z drugiej zaś amerykańska polityka step by step była dla władz kanadyjskich łatwiejsza do strawienia. Mimo to po 22 lipca 1983 r. Kanada wciąż zajmowała ogólnie mniej stanowczą postawę niż jej południowy sąsiad. Była też chętniejsza do zniesienia ograniczeń finansowo-gospodarczych nałożonych na Polskę. Krytyczniej zaczęła jednak interpretować posunięcia władz polskich. Według przedstawicieli rządu kanadyjskiego (przynajmniej w relacji Departamentu I MSW), ekipa gen. Jaruzelskiego sama utrudniała normalizację stosunków z Zachodem, gdyż konieczne reformy ekonomiczno-społeczne wprowadzała połowicznie i nieefektywnie. Narzekano, że władza komunistyczna była zadowolona z siebie i swoich osiągnięć, co było złym sposobem myślenia, powodującym ogólny marazm i nieskuteczność anemicznych działań202.

Takie słowa nie mogły paść na spotkaniu wicepremiera Allana J. MacEachena z ministrem spraw zagranicznych Stefanem Olszowskim, do którego doszło pod koniec sierpnia 1983 r. podczas obrad Zgromadzenia Ogólnego ONZ (co nie łamało litery bojkotu dyplomatycznego). Wprawdzie rozmowa nie przyniosła konkretnych rozwiązań, a kanadyjski polityk podkreślał wyczekujące stanowisko swego rządu, to jednak sam fakt zgody na to spotkanie (zabrakło jej rok wcześniej) był znaczący. Nie bez wartości, choć mgliste, były też zapewnienia MacEachena o pragnieniu normalizacji stosunków z PRL. Dla ekipy Jaruzelskiego najważniejsza mogła być opinia Kanadyjczyka o potrzebie powrotu do negocjacji w sprawie rozłożenia polskich długów (ku czemu skłaniał się Klub Paryski) i – w dalszej perspektywie – rozmów kredytowych203.

Choć kanadyjskie władze zgodziły się zwiększyć poziom ruchu lotniczego z Polską w 1984 r. i wycofały się z tzw. embarga wizowego204, to nadal nie zamierzały wychylać się z szeregu członków NATO. O woli kontynuowania przez rząd w Ottawie współpracy z polskimi władzami świadczyły w pewnej mierze polsko-kanadyjskie konsultacje polityczne, planowane od początku roku, a przeprowadzone na szczeblu wiceministra (Józefa Wiejacza) i dyrektora generalnego w MSZ (Petera Hanckocka) w dniach 25–26 czerwca 1984 r. w Warszawie, wbrew bojkotowi dyplomatycznemu205. Niewiele wcześniej Trudeau ustąpił z funkcji premiera, a Kanada szykowała się do wyborów. Konsultacje, do których obie strony przywiązywały dużą wagę206, nie przyniosły przełomu. Ich wymiernych skutkiem było właściwie tylko zniesienie ostatnich ograniczeń w zakresie wymiany akademickiej207.

Negocjacje pokazały przy okazji, że External nie widział bliskiej perspektywy zasadniczej poprawy stosunków politycznych z Polską. Argumentowano, że kroki czynione w tym kierunku byłyby wyłamaniem się z obozu NATO-wskiego. Nie zgodzono się poza tym na udzielenie Polsce kredytów na zakup zboża, co tłumaczono trudnościami finansowymi208. Mimo to parę miesięcy później, w czerwcu 1985 r., Kanada wysłała swego przedstawiciela na obchody pięćdziesiątej rocznicy podpisania konwencji handlowej między Warszawą a Ottawą. Był nim jednak zaledwie asystent zastępcy sekretarza stanu (Daniel Molgat)209.

Wcześniejsze zwycięstwo konserwatystów z Brianem Mulroneyem na czele w wyborach parlamentarnych we wrześniu 1984 r. przyczyniło się do dalszego usztywnienia stanowiska Ottawy wobec PRL i zbliżenia do linii amerykańskiej210. Pamiętajmy jednak, że ta ostatnia stopniowo łagodniała. Przejawem nowej strategii kanadyjskiej było umożliwienie reprezentacji emigracyjnej „Solidarności” udziału w pomadryckiej konferencji eksperckiej na temat praw człowieka, która odbyła się wiosną 1985 r. w Ottawie. Delegacja (pod przewodnictwem Jerzego Milewskiego) spotkała się m.in. z Mulroneyem211.

W ogólnych zarysach Kanada realizowała, po okresie niefortunnych wystąpień premiera Trudeau, podstawową linię NATO, wyznaczaną w dużej mierze przez USA. Oznaczało to zarazem pozytywne reagowanie na przejawy liberalizacji w PRL: po ogłoszeniu w lipcu 1984 r. amnestii Kanada ostatecznie zniosła wszelkie ograniczenia nałożone na kanadyjsko-polski ruch lotniczy212. Jak słusznie zauważano w późniejszym raporcie, chociaż w Ottawie zmieniła się ekipa rządowa, już w 1984 r. powrócono na drogę normalizacji stosunków z Polską: zrezygnowano z restrykcji i inicjowano konsultacje polityczno-gospodarcze213. Mimo to – co ciekawe – aż do 1987 r. nad Wisłę nie przybył żaden z najważniejszych polityków kanadyjskich214.

Paryż: dialog głuchych

W okresie 1983–1985 ogólne wytyczne polityki Republiki Francuskiej względem Polski i „Solidarności” zyskały więcej przejrzystości i konsekwencji, ale nadal łączyły ostrożną dyplomację i chęć przełamania bojkotu dyplomatycznego z ostrzejszymi „chwytami retorycznymi” i nieoficjalnymi gestami prosolidarnościowymi, niechętnie przyjmowanymi przez wciąż pewną siebie ekipę gen. Jaruzelskiego. Dlatego też klimat obustronnych relacji był gorszy, niżby to wynikało ze stanu stosunków dyplomatycznych i porozumień formalnoprawnych. Nie bez wpływu na tę sytuację pozostawały jednoznacznie prosolidarnościowe społeczeństwo francuskie i media. Jednocześnie, jak przekonywał jeden z ambasadorów PRL w Paryżu Janusz Stefanowicz, w latach osiemdziesiątych władze francuskie coraz mniej interesowały się Europą Wschodnią, skupiając się na relacjach z USA, RFN i integrującą się Europą. Nawet w obrębie państw socjalistycznych większe zainteresowanie geopolityczne niż PRL miały wzbudzać – rzecz jasna oprócz ZSRR – NRD, Węgry i Rumunia215. Tendencje te uwidaczniały się na niektórych poziomach francusko-polskiej wymiany naukowej216.

Zniesienie stanu wojennego nie wywołało wielkiego wrażenia na Quai d’Orsay, choć decyzję tę (jak również związane z nią krytyczne oświadczenia TKK i Lecha Wałęsy) wnikliwie analizowano217. Rzecznik francuskiego MSZ wyraził jedynie zadowolenie resortu, krytykując zarazem zaostrzenie polskiego prawa karnego i wprowadzenie pojęcia „stanu wyjątkowego”, a także nawołując do „uwzględnienia wszystkich aspiracji ludności”218. Nie tak negatywnie wypowiedział się dla stacji RTL Claude Cheysson219. W rozmowie z ambasadorem Eugeniuszem Kułagą sekretarz stanu w MAE Francis Gutmann stwierdził z kolei, że zniesienie stanu wojennego nie stworzyło „pełnych przesłanek dla realizacji dialogu władz ze społeczeństwem [czytaj: z „Solidarnością” – przyp. P.P.]”. Docenił jednak „niektóre kroki” podejmowane przez Polskę220.

Ogólnie oceniano, że ogłoszenie końca stanu wojennego miało charakter bardziej symboliczny niż praktyczny, a przeprowadzona amnestia była jedynie częściowa i warunkowa. Podkreślano, że nie nastąpił powrót do sytuacji prawnej i swobód sprzed 1981 r., a nawet z końca lat siedemdziesiątych. Władze musiały wprawdzie uznać siłę polskiego Kościoła i rolnictwa indywidualnego, ale nie zamierzały iść na dalsze kompromisy ze społeczeństwem. Na razie mogły sobie na to pozwolić, mimo złej sytuacji gospodarczej oraz krytyki ze strony podziemnej „Solidarności” i Episkopatu Polski221. Zdaniem komentującego te opinie Eugeniusza Kułagi, Francja przyjęła pozycję „niezbyt życzliwej obserwacji i wyczekiwania”222. Taką postawę na pewno wybrała francuska prasa223.

Określenie Eugeniusza Kułagi można też zastosować do ocen formułowanych z okazji zniesienia stanu wojennego przez ambasadora Jeana-Bernarda Raimonda. Francuz nie miał wątpliwości, że decyzja ta była wynikiem normalizacyjnych sukcesów gen. Jaruzelskiego, któremu udało się ograniczyć do minimum oddziaływanie opozycji. Podkreślał, że przyjęte rozwiązania prawne i sądowe (które dokładnie analizował), przeciwdziałające koncesjom z lat 1980–1981, skutecznie minimalizowały konsekwencje zniesienia i nie ograniczały znacząco prerogatyw władzy. Wydarzenie nie miało zatem istotnego znaczenia. W ślad za ocenami MAE stwierdzał, że choć sytuacja Polaków będzie nieco lepsza niż po 13 grudnia 1981 r., to nie ma mowy o powrocie do rzeczywistości z okresu legalnych działań NSZZ, ale raczej o nawiązaniu do sytuacji sprzed sierpnia 1980 r. Była jednak zasadnicza różnica: doświadczenia z okresu „Solidarności”, które naznaczyły społeczeństwo i mogły zaprocentować w przyszłości. Władze, po części rozumiejąc to zagrożenie, nie godziły się na jakikolwiek kompromis z podziemną opozycją. Ambasador dramatycznie oceniał, że po zniesieniu stanu wojennego PRL „pogrąża się w nocy marksizmu-leninizmu”, mającego jednak swą polską specyfikę i paradoksy. Uważał, że sytuacja ekonomiczna i społeczna pozostawała trudna, ale nie zagrażała władzom224. W kolejnych dniach z zadowoleniem przyjmował realizację amnestii, ale wskazywał na dalsze przetrzymywanie przywódców KOR, działaczy KPN czy Edmunda Bałuki oraz stałą obecność generałów na najwyższych stanowiskach państwowych225. „Polska pozostaje smutnym przykładem niereformowalności […] systemu komunistycznego” – pesymistycznie podsumowywał jeden z szyfrogramów ambasador226.

Niedługo po zniesieniu stanu wojennego Francja jakoby odmówiła statkowi „Dar Młodzieży” zawinięcia do portu w Hawrze (prawdopodobnie była to samodzielna decyzja kapitana statku), co „Trybuna Ludu” skwitowała jednoznacznie: „hańba, panowie Francuzi!”227. „Rzeczpospolita” z kolei całościowo skrytykowała działalność ekipy François Mitterranda, określając m.in. politykę zagraniczną Republiki jako „antyradziecką”228. Radca do spraw politycznych ambasady polskiej w Paryżu Krzysztof Szumski protestował też przeciw szkodliwej działalności francuskich mediów (rozgłośnia Europe 1 emitowała 29 sierpnia reportaż o sytuacji w Polsce, który miał w złym świetle pokazywać gen. Jaruzelskiego, a dziesięć dni wcześniej stacja telewizyjna Antenne 2 nadała telefoniczny wywiad z Lechem Wałęsą, pokazując jego portret na tle mapy Polski z 1937 r.)229. W tym samym czasie na Quai d’Orsay poparto inicjatywę przyznania Lechowi Wałęsie tytułu doktora honoris causa uniwersytetu Paris VIII230.

W sumie więc pierwsze miesiące po zniesieniu stanu wojennego nie poprawiły w znaczącym stopniu ogólnych stosunków francusko-polskich. Na poziomie retoryki były niemal równie złe jak relacje między PRL a USA. Republika co jakiś czas komentowała najważniejsze wydarzenia nad Wisłą, które jednak nie budziły takiego zainteresowania społecznego jak kiedyś. Pałac Elizejski krytykował np. represje po obchodach trzeciej rocznicy porozumień sierpniowych231 (szeroko komentowanych przez prasę232), choć ambasada polska w Paryżu podkreślała, że krytyka ta była ostrożniejsza niż dawniej, a prosolidarnościowe manifestacje w Paryżu, Lille i Lyonie, zorganizowane z tej okazji, zgromadziły o wiele mniej osób niż w latach poprzednich233. Na początku września francuska stacja telewizyjna TF1 zdecydowała się zamknąć swoje warszawskie biuro234. Sprawy polskie i „Solidarność” schodziły na dalszy plan.

Eugeniusz Kułaga obserwował, że we francuskich kręgach politycznych nadal z sympatią patrzono na polską opozycję, ale uważano, że Polska po 1981 r. dużo straciła na znaczeniu. Zdaniem Kułagi, władze zarazem przemyśliwały nad ograniczonym ożywieniem kontaktów z Polską, np. planowały spotkania ministrów spraw zagranicznych na forum ONZ235. Trudno ocenić wiarygodność tych spostrzeżeń, ale wydają się one prawdopodobne. Ostrożniej należy podchodzić do poglądu polskich dyplomatów, że rządzący socjaliści byli pełni żalu za „utraconą nadzieją” odrodzenia „Solidarności” i z tego powodu nieżyczliwie patrzyli na PRL236. Nie zauważono tu głównej przyczyny złego stanu obustronnych relacji: braku demokratyzacji w rządzonej przez generałów Polsce i dyplomatycznego bojkotu przyjętego (mniej lub bardziej chętnie) przez państwa NATO. To tworzyło „mur niechęci”, na który narzekał Kułaga237.

Na ten mur ambasador natknął się podczas rozmów z przedstawicielami MAE 29 września 1983 r. Kułaga zapewniał, że po 22 lipca PRL była już bliska realizacji trzech głównych żądań Zachodu (zniesienia stanu wojennego, uwolnienia „politycznych” oraz dialogu z „Solidarnością” i Kościołem). Francuzi nie zgadzali się z tą oceną. Używając dyplomatycznej retoryki, przekonywali: „Francja w żadnym wypadku nie stosuje ostracyzmu wobec Polski. Pragniemy ożywienia naszych relacji. Nie możemy jednak nie brać pod uwagę aspiracji społeczeństwa polskiego i skutków, jakie we francuskiej opinii publicznej wywołały posunięcia zmierzające do ukrócenia tych aspiracji”238. Innymi słowy, nie zgadzano się na zmianę dotychczasowej strategii.

Podobnie jak w stosunkach z Brytyjczykami, na poziomie kontaktów gospodarczych (niższego szczebla) mimo wszystko postępowała pewna normalizacja: uregulowano sporo drobnych punktów spornych (np. skonkretyzowano udział Francji w rozbudowie kombinatu chemicznego w Policach, negocjowany od wielu miesięcy), Francja ponownie zagościła też na Targach Poznańskich. Francuzi energicznie zabiegali o udział w imprezie, gdyż mieli się obawiać przejmowania rynku polskiego przez Niemców239. Pewne ożywienie uwidaczniało się w polityce Klubu Paryskiego, choć nie było zgody na nowe kredyty240. Poprawa następowała również na poziomie wymiany naukowej241.

W tyle wciąż pozostawały kwestie polityczne, m.in. z powodu prosolidarnościowych gestów polityków francuskich. W październiku 1983 r. w ramach przygotowań do Kongresu PS socjaliści wysłali zaproszenia dla delegacji z państw socjalistycznych. Polskę pominięto, prawdopodobnie wysłano za to zaproszenie do Wałęsy, na które ten nie odważył się odpowiedzieć. Przygotowano także rezolucję solidaryzującą się z Kartą 77 i „Solidarnością”242. Konsulat PRL w Lille skarżył się w tym czasie na obraźliwe graffiti malowane na jego murach, ulotki sugerujące wstrzymywanie przez polskich dyplomatów pomocy humanitarnej dla Polski, a także na czarną propagandę działalności placówki w mediach243. Strona polska sygnalizowała jednak chęć rozwiązania sprawy Edmunda Bałuki, sugerując możliwość jego wyjazdu do Francji244.

Zdaniem Eugeniusza Kułagi, który ironicznie oceniał dyplomatów francuskich, sprawa polska stanowiła dowód „niezłomności Francji co do zasad – »samostanowienie i prawa człowieka«”. Zarazem miano coraz bardziej pesymistycznie widzieć możliwość odrodzenia „Solidarności”. Nie przeszkadzało to stosować propagandy245, akcentującej znaczenie związku. Jak wiemy, była to strategia prowadzona przez większość państw Zachodu. Za element takiej propagandy Kułaga uznał wywiad Bronisława Geremka dla katolickiego pisma „La Croix”. Geremek nie unikał wypowiedzi na temat bieżących wydarzeń w Polsce: procesów politycznych, amnestii, sytuacji gospodarczej, roli Wałęsy, Bujaka itp.246 O nadal przetrzymywanych więźniach politycznych nie zapominał w swych analizach także Wydział Europy Wschodniej MAE. Na początku października 1983 r. informował o sformułowaniu aktu oskarżenia wobec więzionych liderów KOR i nieobjęciu amnestią siedmiu czołowych działaczy „Solidarności”. Warszawska ambasada Republiki szacowała liczbę „politycznych” na 250–300, choć dane oficjalne były niższe. Zaniepokojenie ich losem wyrażali urzędnicy MAE w czasie spotkania z Kułagą 29 września247.

Mimo tych kroków polski ambasador w swych analizach z końca 1983 r. przekonywał, że wyczuwa wśród swych rozmówców chęć wykonania „zakrętu w dialogu politycznym”248. Przynajmniej w tej ocenie się nie pomylił: koniec roku rzeczywiście przyniósł pewne zmiany. 16 listopada Francja zgodziła się podjąć zerwane po 13 grudnia 1981 r. rozmowy w sprawie rozłożenia spłaty polskiego długu249. Niewiele później (1 grudnia) po pozytywnej decyzji kierownictwa PS parlamentarna grupa francusko-polska zgłosiła na forum Zgromadzenia Narodowego propozycję zaproszenia do Francji delegacji sejmowej z Polski. Termin wizyty planowano na wiosnę 1984 r.250 Jednocześnie telewizja Antenne 2 zaproponowała gen. Jaruzelskiemu wywiad251. Tendencje ociepleniowe wstrzymała uroczystość wręczenia Nagrody Nobla, żywo komentowana nad Sekwaną, stanowiąca – zdaniem MSZ – kolejny pretekst do „antypolskiej kampanii propagandowej”. Miała ona polegać m.in. na wyolbrzymianiu znaczenia opozycji solidarnościowej252. W prasie pojawiły się stwierdzenia, że Wałęsa był „ambasadorem Polski realnej”, choć z zaskoczeniem odbierano umiarkowane wypowiedzi przywódcy związkowego253. Jednocześnie kolejna rocznica stanu wojennego nie wywołała tak wielkiej mobilizacji społecznej jak kiedyś254.

Mimo umiarkowanego optymizmu Kułagi i wymienionych faktycznych przewartościowań, analitycy na Quai d’Orsay z niezmiennym pesymizmem opisywali w grudniu 1983 r. bieżącą sytuację w Polsce i nie potrafili wysnuć wniosków na przyszłość. Wprawdzie przyznawali, że gen. Jaruzelskiemu udało się utrzymać pełną kontrolę nad państwem (nie pisali jednak wyraźnie o porażce „Solidarności”), ale zauważali głęboki kryzys gospodarki. Podobnie jak Amerykanie, wyrażali przekonanie, że prawdziwa reforma ekonomiczna nie uda się bez poparcia społecznego, które było możliwe do osiągnięcia tylko dzięki liberalizacji i demokratyzacji. A na to władze nie chciały się zgodzić. Błędne koło się zamykało255.

Co więcej, w systemie „normalizacji”, zorganizowanym przez ekipę Jaruzelskiego, dostrzegano anomalie, mogące go rozsadzić od wewnątrz: działanie podziemnej opozycji; trwałość otwartej i publicznej kontestacji systemu (widocznej w rocznicowych manifestacjach czy w czasie pielgrzymki papieża); aktywność „rzeczników prasowych” społeczeństwa: Lecha Wałęsy i Jana Pawła II; a także margines niezależności pod skrzydłami Kościoła. Poza tym przez ogół społeczeństwa władze w dużej mierze były ignorowane. Taka sytuacja znacznie różniła polską „normalizację” od „normalizacji” na Węgrzech po 1956 r. i w Czechosłowacji po 1968 r. – również w wymiarze ekonomicznym: w tamtych krajach społeczeństwo częściowo uspokojono podniesieniem stopy życiowej, w Polsce narastający kryzys tylko pogłębiał przepaść między zwykłymi ludźmi a władzą. Zdaniem Francuzów, polityka władz polskich rzeczywiście więc wprowadziła konsensus społeczny – ale paradoksalnie skierowany przeciw rządowi i partii. Dlatego ani „kij”, ani „marchewka” nie mogły zapewnić gen. Jaruzelskiemu poparcia społecznego. Po tym wnikliwym opisie rzeczywistości zabrakło jednak wyraźnej konkluzji. Analitycy zalecali jedynie czujną uwagę w śledzeniu rozwoju wydarzeń: ze względu na wyjątkowość sytuacji w PRL, ale także dlatego, że mogła ona stanowić zwiastun ewolucji całego bloku wschodniego256. Jak się okazało, przypuszczenia te nie odbiegły daleko od prawdy – zapewne z racji ich dużej ogólności.

W innym raporcie eksperci MAE wskazywali na wzrost napięcia w końcu 1983 r., wywołany splotem kilku niezależnych od siebie czynników: aresztowań po manifestacji w Katowicach 4 grudnia (zatrzymano m.in. Annę Walentynowicz i Kazimierza Świtonia), zbliżającej się uroczystości wręczenia Wałęsie Nagrody Nobla, drugiej rocznicy wprowadzenia stanu wojennego, kolejnej rocznicy Grudnia ’70 oraz zapowiadanej na styczeń 1984 r. podwyżki cen. Francuzom nie podobało się też przyjęcie 5 grudnia przez Sejm pakietu praw o stanie wyjątkowym. Zwracano uwagę na wystąpienie Czesława Kiszczaka, który tego samego dnia w sejmowym przemówieniu mówił o 217 więźniach politycznych (do tej pory oficjalnie przyznawano się tylko do 77). Francuskie MSZ zauważało poza tym zwiększoną kontrolę obejmującą Polaków odwiedzających konsulat Republiki w Krakowie, a także propagandowe ataki na Francję, formułowane nie tylko w polskiej prasie, ale i przez najważniejszych polityków257.

Opisane powyżej czynniki nie wpływały korzystnie na relacje francusko-polskie. Niemniej po noblowskim zawirowaniu i stosunkowo spokojnym przebiegu rocznic tendencje normalizacyjne w samym końcu roku odżyły. 21 grudnia przedstawiciele wszystkich francuskich partii zgodzili się na wspomniany pomysł socjalistów, aby zaprosić polską delegację sejmową258. Coraz śmielej przemyśliwano też nad złagodzeniem dyplomatycznego bojkotu – być może mając na uwadze marginalizację środowisk opozycyjnych w Polsce, a także umiarkowanie Wałęsy, który wprost mówił o potrzebie „porzucenia ulic” i nieco wcześniej po raz pierwszy wyraźnie opowiedział się za zniesieniem sankcji amerykańskich259. Nieoficjalnie dostrzegano porażkę manifestacji zorganizowanej 16 grudnia 1983 r., stwierdzono, że od tej pory TKK systematycznie traciła autorytet, a Wałęsa – choć szanowany i popularny – był coraz częściej odbierany jako „symbol historyczny”260. Było to zbieżne z komentarzami Jamesa A.L. Morgana. Ponadto Francuzi widzieli, że inne państwa, zwłaszcza RFN i Wielka Brytania, modyfikują swoją politykę względem PRL – nie chcieli więc pozostawać w tyle. Nadszedł czas na stopniowe przywracanie stosunków do poziomu, które Francja miała z innymi krajami Wschodu – zalecało MAE, zaznaczając zarazem, że na razie nie było możliwe nadanie tym relacjom statusu uprzywilejowanego, znanego z lat siedemdziesiątych261.

Dążenia te przełożyły się na kolejne konkretne posunięcia w początkach 1984 r. Pod koniec grudnia chęć przyjazdu do Polski wyraził (nieoficjalnie) Michel Poniatowski262. 4 stycznia 1984 r. minister Claude Cheysson zaprosił ambasadora Kułagę na rozmowę, w której zadeklarował chęć zacieśnienia kontaktów z PRL (choć – zgodnie z wytycznymi – nie większego niż w wypadku innych „demoludów”) oraz wznowienia kontaktów na szczeblu delegacji parlamentarnych i urzędników MSZ263 – co rzeczywiście szybko nastąpiło. Dwa tygodnie później Cheysson na krótko spotkał się w Sztokholmie ze Stefanem Olszowskim podczas międzynarodowej konferencji rozbrojeniowej. Zapewnił polskiego rozmówcę, że „nie ma powodu, dla którego Francja nie miałaby z Polską takich samych kontaktów jak z innymi krajami Układu Warzawskiego”264. Zamierzano, podobnie jak w RFN, łagodniej interpretować zasadę bojkotu dyplomatycznego i zawęzić go tylko do wizyt najważniejszych polityków – z wyjątkiem areny międzynarodowej (ONZ), gdzie nie widziano już właściwie żadnych ograniczeń. Tendencji tej nie wstrzymała sprawa III sekretarza ambasady polskiej w Paryżu, podejrzewanego o działalność szpiegowską i zatrzymanego na krótko na początku roku265, a także równoczesna krytyka negatywnych wypowiedzi gen. Jaruzelskiego pod adresem Francji, manifestowana na sesji Zgromadzenia Narodowego 16 stycznia 1984 r.266

Pierwsza od momentu wprowadzenia stanu wojennego wizyta (na dość wysokim szczeblu) francuskiego polityka w Polsce nastąpiła 9 lutego 1984 r., kiedy to do Warszawy przybył Pierre Joxe, przewodniczący klubu PS w parlamencie i przyszły szef MSW. W ten sposób spełniały się życzenia Cheyssona. Wizyta nie łamała jednak litery bojkotu dyplomatycznego: podobnie jak w przypadku mniej znaczących polityków włoskich i zachodnioniemieckich, którzy przyjeżdżając do Polski, nie reprezentowali oficjalnie swych krajów, wizyta Joxe’a miała również status prywatny. Mimo to został on przyjęty przez sekretarza KC Józefa Czyrka i ministra spraw zagranicznych Stefana Olszowskiego267. W tym samym dniu zmarł Jurij Andropow, więc misja francuskiego polityka siłą rzeczy zeszła na drugi plan. Warto podkreślić, że dzięki pośrednictwu ambasadora Jeana-Bernarda Raimonda Joxe nieoficjalnie spotkał się w budynku ambasady także z przedstawicielami „Solidarności”: Tadeuszem Mazowieckim, Bronisławem Geremkiem i Krzysztofem Śliwińskim, choć sam, jako reprezentant lewego skrzydła PS, nie do końca przychylnie postrzegał „klerykalnych” związkowców268.

Na szczeblu międzypaństwowym wizyta nie doprowadziła do żadnego przełomu, a Francja dla polskiej propagandy stale miała stanowić „cel oczerniania”269. Zgodnie z grudniowym postulatem parlamentu na przełomie marca i kwietnia 1984 r. we Francji gościła w ramach rewizyty polska delegacja sejmowa. Jej pobyt również nie miał charakteru oficjalnego, ale wraz z misją Joxe’a można ją uznać za ponowne pełne nawiązanie relacji międzyparlamentarnych między obu krajami270. Miało to na pewno niebagatelne znaczenie. Delegaci kierowani przez propagandowego dziennikarza Ryszarda Wojnę i Adama Łopatkę (szefa Urzędu do spraw Wyznań) spotkali się przede wszystkim z przedstawicielami FPK, ale także PS (m.in. Joxe’em), zostali też przyjęci w parlamencie i Senacie271. Następnie pojechali na północ, do Lille i Escaudain, gdzie mieszkało wielu polskich emigrantów272. Francuska prasa, komentując wizytę, wskazywała na to, że Francja dążyła do wydobycia PRL z izolacji, ale nie zamierzała rezygnować z gestów sympatii wobec „Solidarności”273.

Z powodu wzrostu liczby więźniów politycznych obserwowanego w pierwszych miesiącach 1984 r. i niezmiennej polityki gen. Jaruzelskiego o prawdziwej poprawie stosunków nie mogło być mowy. W Warszawie krytycznie odebrano słowa François Mitterranda, który w liście (z końca kwietnia) do André Bergerona wyraził swoje poruszenie losem „politycznych”274. Polski MSZ protestował również przeciw dalszemu utrzymywaniu tzw. pomnika „Solidarności” – uformowanego z kwiatów krzyża umieszczonego przez sympatyków „Solidarności” na esplanadzie Inwalidów, w pobliżu budynków ambasady polskiej. Jacques Andréani, dyrektor Departamentu Spraw Politycznych MAE, nie uznał tego protestu i przekonywał, że nie był on antypolską manifestacją (jak chciała strona polska), wręcz przeciwnie – dowodził „uczucia przyjaźni i poparcia dla narodu polskiego”275. W tym samym czasie PRL nie przyznała wizy II sekretarzowi ambasady Republiki w Warszawie, a Francuzi skarżyli się na „policyjne prowokacje” wobec personelu swej warszawskiej placówki276.

Cieniem na odradzających się relacjach położyła się wiosną 1984 r. seria aresztowań obywateli francuskich: dziennikarz Michel Castex został przetrzymany przez noc na Okęciu, a 22 marca aresztowano w Szczecinie kierowcę ciężarówki z darami Jacques’a Challota (28-letniego działacza CFDT) pod zarzutem – prawdziwym – przemytu sprzętu drukarskiego i bibuły. Prawdopodobnie w Szczecinie został także zatrzymany Jacques Roux, oskarżony o „przekazywanie instrukcji” podziemnym strukturom „Solidarności”. We Francji utworzono komitet obrony aresztowanych. Ociepleniu nie służyło późniejsze poparcie Quai d’Orsay dla niezależnych manifestacji pierwszo- i trzeciomajowych – wzbudziło ono irytację rzecznika rządu Jerzego Urbana277. Prasa francuska zwracała uwagę na represje wobec manifestantów, a w MAE pojawiła się opinia, że demonstracje dowodziły „błędu tych, którzy wskazywali na poczucie rezygnacji narodu polskiego278. Nieco wcześniej, w końcu kwietnia, podczas debaty w parlamencie na temat polityki zagranicznej Claude Cheysson wymienił Polskę i Afganistan, a także „układ sił militarnych w Europie” jako główne przeszkody w poprawie relacji Francji z ZSRR279. Do ocieplenia było jeszcze daleko, niemniej – jak wiemy – przekonanie o aktywnej postawie Polaków formułowano raczej pod kątem opinii publicznej i PRL; wewnętrzne komentarze Paryża miały charakter bardziej pesymistyczny.

Krytyczne oceny sytuacji w Polsce dobrze pokazuje majowa notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE, przygotowana na potrzeby obrad Rady Północnoatlantyckiej. Stwierdzono w niej, że Jaruzelski cały czas prowadził politykę „w logice przewrotu z grudnia 1981 r.”, korzystając ze spadku zainteresowania zachodniej opinii publicznej sprawami polskimi. Podkreślano regularny wzrost liczby więźniów politycznych od początku 1984 r. (obliczano, że w styczniu było ich 215, a w maju już 575). Jednocześnie jednak zwracano uwagę na brak społecznej akceptacji dla reżimu, czego dowodziły manifestacje na początku maja, a także nieustanny kryzys gospodarczy280. Podobne tezy pojawiły się 30 maja na spotkaniu w MAE poświęconym sprawom polskim, w obecności przybyłego z Warszawy ambasadora Raimonda. Stwierdzono, że „Solidarność” pozostawała podzielona i osłabiona, mobilizacja społeczna znacznie spadła, a reżim „odmawiał jakiegokolwiek prawdziwego dialogu ze społeczeństwem”. Co więcej, uważano, że taka sytuacja może potrwać długo. Wpływało to na stosunek Paryża do Warszawy, choć uznano, że Cheysson mógłby spotkać się we wrześniu w Nowym Jorku ze swym polskim odpowiednikiem281. Nie planowano zatem żadnych przełomowych kroków.

Tymczasem Challot i Roux nadal przebywali w więzieniu, mimo że z reguły w takich przypadkach aresztowanych po prostu deportowano. W ich obronie interweniowały takie osobistości, jak były arcybiskup Paryża kardynał François Marty, który akurat gościł w Polsce. Swoje poparcie deklarowali m.in. Gérard Depardieu, Michel Foucault, Costa Gavras, Bernard Kouchner, Yves Montand czy Simone Signoret282. Roux został wkrótce wydalony, ale Challota skazano w czerwcu na dwa lata więzienia, chociaż spodziewano się wyroku w zawieszeniu umożliwiającego mu wyjazd z kraju. Oficjalna reakcja strony francuskiej była ograniczona, ale prasa i CFDT zintensyfikowały prowadzoną już kampanię na rzecz uwolnienia Challota283. Błyskawicznie powstały nowe komitety wsparcia dla skazanego Francuza284. Największe dzienniki, m.in. „Libération” i „Le Monde”, regularnie pisały o sprawie285.

Francuscy parlamentarzyści co jakiś czas przypominali sobie ponadto o problemie więźniów politycznych w PRL. Kwestię tę poruszał m.in. André Meric, przewodniczący grupy parlamentarnej socjalistów. Claude Cheysson, odpowiadając na forum Zgromadzenia Narodowego politykowi, stwierdził, że Francja zawsze opowiadała się „bez niejasności” za uwolnieniem przetrzymywanych, których los był „przeszkodą w odnowieniu normalnych relacji między Francją a Polską”286. Gdy zestawimy tę wypowiedź ze słowami ministra sformułowanymi w Sztokholmie w styczniu, zauważymy, że retoryka była zróżnicowana – w zależności od rozmówcy. Zgodnie ze stwierdzonym już schematem na potrzeby wewnętrzne pozwalano sobie na ostrzejsze uwagi niż w bezpośrednich kontaktach z przedstawicielami PRL.

Nie najlepszej atmosfery relacji nie poprawił Jerzy Urban, który w czerwcu udał się w prywatną podróż do Paryża. Obcesowe zachowanie polityka, który cynicznie mówił o „wielkich przekształceniach demokratycznych” i przekonywał, że stosunki z Francją są dla Polski drugorzędne, nie mogło się podobać. Niemniej w wyniku tej wizyty zgodzono się na deportację Challota, do której doszło na początku lipca, po wpłaceniu dużej kary pieniężnej287.

W czerwcu 1984 r. François Mitterrand przybył z oficjalną wizytą do Moskwy. Sprawa polska była poruszana na drugim planie, w kontekście kwestii praw człowieka i negatywnego wpływu polskiej sytuacji na stosunki Wschód–Zachód. Pobyt w ZSRR nie przyniósł żadnych konkretnych ustaleń288. W tym samym czasie w Polsce odbyły się wybory do rad narodowych. Nieudany bojkot zarządzony przez opozycję, podobnie jak w USA i Wielkiej Brytanii, wpłynął – przynajmniej według MSW – na postrzeganie sprawy polskiej przez francuskie koła polityczne. Zdano sobie sprawę, że opozycja nie ma już takiego znaczenia jak kiedyś. Charakterystyczne, że bieżąca sytuacja w Polsce nie wzbudzała większego zainteresowania: we Francji najważniejszym tematem, oprócz moskiewskiej wizyty Mitterranda, były wybory europejskie289.

Rozprawa byłych przywódców KOR: Jacka Kuronia, Adama Michnika, Zbigniewa Romaszewskiego i Henryka Wujca, rozpoczęta 13 lipca 1984 r. wzbudziła większe protesty ze strony francuskiej opinii publicznej niż w kręgach władzy. Te ostatnie ograniczyły się tylko do protestów utrzymanych w dyplomatycznej nowomowie oraz nieoficjalnej życzliwości dla środowisk szykanowanych w Polsce. Nie przypadkiem właśnie wtedy doradca Mitterranda, Hubert Vedrine, przyjął w Pałacu Elizejskim delegację komitetu obrony polskich więźniów politycznych, a doradca szefa MAE gościł przedstawicieli Komitetu Koordynacyjnego „Solidarności” z Sewerynem Blumsztajnem na czele290. Przekaz był czytelny, choć jego autorami byli drugorzędni gracze na politycznej scenie Paryża. Poza tym komunikat w sprawie procesu na adres ambasady polskiej wysłała z inicjatywy Lionela Jospina Partia Socjalistyczna291. Umiarkowane reakcje wynikały też stąd, że po pierwszym dniu procesu sąd odroczył rozprawę, a po amnestii ogłoszonej 21 lipca już do niej nie wrócił.

Kiedy 18 lipca 1984 r. komuniści zerwali koalicję z socjalistami, a nowym premierem na miejsce Pierre’a Mauroy został Laurent Fabius, PS mogła swobodniej wypowiadać się na tematy drażniące FPK – w tym „Solidarności”292. Amnestia z 21 lipca, choć częściowa (wraz z odroczeniem ad calendas graecas procesu działaczy KOR), wpłynęła jednak na zmianę tonu doniesień prasowych, w których chwalono masowe zwolnienia więźniów politycznych, ale też wysuwano zastrzeżenia (przetrzymywanie Bogdana Lisa, brak uznania władz dla pluralizmu itp.)293. Tymczasem Fabius w swym exposé wygłoszonym 25 lipca ani słowem nie wspomniał o Polsce294.

Dlaczego? Francuskie władze – tak jak rządy innych krajów Zachodu – początkowo wstrzymywały się z oficjalną reakcją i czekały na rozwój wydarzeń. Przyczyniały się do tego niejednoznaczne oceny formułowane przez ekspertów MAE. 24 lipca w raporcie Wydziału Europy Wschodniej z jednej strony zauważano, że amnestia była „aktem łaski idącym w kierunku pojednania narodowego” i umożliwiającym modyfikację zachodniej polityki przyjętej po 13 grudnia 1981 r., lecz z drugiej strony podkreślano, że nie objęła ona wszystkich uwięzionych i dowodziła zwycięstwa strategii wykluczającej powrót do sytuacji sprzed stanu wojennego. Co więcej, uznano, że amnestia wynikała z rozsądnego, ale twardego stanowiska Zachodu – jej kontynuacja była zatem pożądana295.

Nie może więc dziwić, że polska ambasada przypuszczała, iż amnestia nie spowoduje przełomu w stosunkach obustronnych296, choć ton strony francuskiej, zdaniem placówki, się zmienił297. Mimo to w drugiej połowie roku dało się zaobserwować pewne przesilenie również we wzajemnych stosunkach politycznych. Wynikało ono z coraz liczniejszych analiz MAE, według których Francja pozostawała w tyle za innymi państwami zachodnimi. Eksperci na Quai d’Orsay radzili zatem „ostrożne podjęcie kontaktów” na szczeblu dyrektorów departamentów298. Ambasador Raimond już w maju 1984 r. zachęcał do stopniowego intensyfikowania kontaktów międzyrządowych, którym miały jednak towarzyszyć dyskretne rozmowy z przedstawicielami opozycji299. Na razie nic z tych planów nie wynikało.

Tymczasem pod koniec sierpnia ambasador Kułaga zakończył swą misję w Paryżu300. Zastąpił go Janusz Stefanowicz, zasłużony przy pacyfikacji Paxu po 13 grudnia, ale jednocześnie bezpartyjny i deklarujący dużą sympatię dla byłego prezydenta Giscarda d’Estaing301. Oficjalnie złożył on listy uwierzytelniające 7 grudnia 1984 r.302

Tak jak w przypadku procesów KOR, stosunkowo niewiele oficjalnych protestów spowodowało zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki303. Co prawda Claude Cheysson, nadal kierujący resortem spraw zagranicznych, 28 października wyraził oburzenie i określił ten czyn jako „coś straszliwego”, a także przypomniał „kategoryczne potępienie” zamachu stanu z 13 grudnia, dodał jednak: „dramat ten nie powinien wpłynąć na nasze stosunki z rządem w Warszawie, który, co trzeba przyznać, postępuje jak należy: aresztował głównych sprawców zbrodni”. Podkreślił, że polsko-francuskie stosunki handlowe i kulturalne są normalne304. Po raz kolejny wypowiedź tego ministra nie zabrzmiała fortunnie.

Ostrzej zareagowała opozycja: senator Paul Malassagne w imieniu gaullistowskiej RPR zainicjował w Senacie minutę ciszy ku czci księdza Popiełuszki. Również nacjonalistyczny Front Narodowy Jeana-Marie Le Pena manifestował swoją sympatię, czym wyświadczył polskiej opozycji raczej niedźwiedzią przysługę. O poparciu Le Pena informował Warszawę ambasador Stefanowicz – zapewne do dalszego wykorzystania propagandowego305.

Koncyliacyjne słowa swego przełożonego powtórzył 11 grudnia w rozmowie z Januszem Stefanowiczem dyrektor Departamentu Europejskiego MAE, który zapewniał, że Republika pragnie powrócić do szczególnych kontaktów między oboma krajami. Chociaż stwierdził, że w Paryżu na razie nie myślano o wizytach w Polsce na najwyższym szczeblu, to zgodnie z sugestiami analityków wspomniał, że w bliskiej przyszłości byłaby możliwość zaproszenia polskiego wiceministra spraw zagranicznych do Francji na rozmowy na szczeblu dyrektorów departamentów306.

Mimo wszystko sprawa zabójstwa kapelana „Solidarności” przyczyniła się – w ocenach francuskich ekspertów – do usztywnienia stanowiska Paryża: 7 listopada, kilka dni po pogrzebie księdza, Cheysson na forum Zgromadzenia Narodowego stwierdził (nie do końca zgodnie z prawdą), że Francja nie planowała podniesienia kontaktów z władzami polskimi na wyższy szczebel ze względu na ograniczenia wolności obywatelskich w Polsce, brak możliwości organizacji niezależnych związków wojskowych i zakaz działania „Solidarności”307. Trzeba też pamiętać, że w wewnętrznych opracowaniach MAE zabójstwu księdza Jerzego poświęcono o wiele więcej miejsca niż w wystąpieniach publicznych – np. Toussaint Marcaggi, zastępujący ambasadora Republiki w Warszawie, przesłał do paryskiej centrali szczegółowy zapis chronologiczny uprowadzenia, morderstwa i jego skutków308. Wydział Europy Wschodniej sceptycznie podchodził zarazem do pojawiających się na Zachodzie plotek, że zabójstwo kapelana było spiskiem „twardogłowych” i miało osłabić pozycję gen. Jaruzelskiego. Pesymistycznie (ale czy słusznie?) stwierdzano, że tak naprawdę wzmocniło ono generała i zepchnęło Kościół do defensywy, a także ukazało słabość i podziały wewnątrz opozycji309. Ponadto usztywniło w pewnej mierze retorykę Warszawy: gen. Jaruzelski w grudniu ostrzegał przed możliwością ograniczenia francuskojęzycznego szkolnictwa w Polsce i bezzasadnie krytykował francuskie media, które przypisywały mu winę za śmierć księdza Jerzego310.

Francuzi – chociaż zdawali sobie sprawę z nie najlepszej kondycji stosunków bilateralnych – musieli jednak w tym czasie zareagować na zmieniającą się nieco koniunkturę międzynarodową. Jesienią zza Atlantyku zaczęły dochodzić sygnały świadczące o złagodzeniu represji wobec Polski. Między 22 a 24 października 1984 r. w Polsce gościł Andreas Papandreu, który zwieńczył tym samym swe wielomiesięczne zabiegi o przyjazd nad Wisłę i rozbił jedność NATO w sprawie bojkotu dyplomatycznego311. Grecki premier z polecenia władz PRL otrzymał m.in. doktorat honoris causa UJ, mimo oburzenia dużej części kadry naukowej i niechęci rektora312. Papandreu wraz z gen. Jaruzelskim wezwał do wstrzymania wyścigu zbrojeń313. Podróż spotkała się z krytyką na Zachodzie, gdzie dostrzegano wykorzystanie jej do celów propagandowych314. Krytyka spadła na Papandreu również ze strony greckiej opozycji, przede wszystkim centroprawicowej partii Nea Dimokratia (23 października lider tego ugrupowania Konstantinos Mitsotakis przesłał nawet Wałęsie list, w którym wyrażał swą sympatię dla „Solidarności”)315. Warto dodać, że pomimo niesprzyjającego klimatu politycznego od 1985 r. w Atenach działało Biuro Informacyjne NSZZ „Solidarność” (początkowo pod nazwą Tymczasowy Komitet Uchodźców Polskich). Było ono powiązane z brukselską centralą i utrzymywało kontakty z niektórymi parlamentarzystami opozycji. Szczególną aktywność biuro wykazało w listopadzie 1987 r., kiedy w Grecji zjawił się Wojciech Jaruzelski. Prosolidarnościowi działacze m.in. rozlepiali plakaty z napisem „Jaruzelski go home to Moscow” i z podobiznami Lecha Wałęsy, a także zorganizowali demonstrację w centrum Aten316.

Wyjątkowość polityki greckiej nie zmienia faktu, że mimo wszystko polityka bojkotu – nieprzynosząca już wymiernych rezultatów – stopniowo się kruszyła. Paryż wnikliwie obserwował misję Malcolma Rifkinda w Polsce (doszło do niej dwa tygodnie po wizycie Papandreu)317. W reakcji na te wydarzenia w połowie listopada na spotkaniu Kohl–Mitterrand wyrażono potrzebę szybkiej normalizacji kontaktów z PRL. Mitterrand był bardziej sceptyczny i ostrożniejszy niż Kohl, ale nie sprzeciwił się pomysłowi podróży szefa niemieckiego MSZ Hansa-Dietricha Genschera do Polski318. Francja natrafiała jednak na trudności w procesie przełamywania lodów: planowana na jesień wizyta w Paryżu polskiego wiceministra spraw zagranicznych, o której wspomniano w sierpniu, została przez stronę polską odwołana. To gen. Jaruzelski, wciąż pewny siebie, nie dążył jeszcze do złagodzenia kursu wobec Francji319. Polska ambasada sugerowała, że również Francuzi w znacznym stopniu zmienią swoją politykę dopiero po wyborach w 1986 r.320 – co w dużej mierze okazało się prawdą. W przeciwieństwie do Brytyjczyków, Włochów i Niemców, normalizacyjne zakusy Paryża nie przekuwały się w konkretne decyzje. Nie planowano żadnej ważnej wizyty w Polsce.

W sumie więc początek roku 1985 nie zapowiadał poprawy wciąż patowej sytuacji, mimo sygnałów ocieplenia. Nie doprowadziła do niej zmiana na stanowisku ministra spraw zagranicznych, którym został w grudniu Roland Dumas. Francja pozostawała w tyle za RFN i większością innych państw zachodnich. Wydział Europy Wschodniej MAE podkreślał, że od 13 grudnia 1981 r. w zawieszeniu trwały relacje nie tylko na szczeblu ministerialnym, ale nawet wysokich urzędników resortowych, choć współpraca kulturalna układała się stosunkowo dobrze (mimo gróźb ze strony polskiej), a w 1984 r. ożywiły się kontakty parlamentarne oraz w mniejszym stopniu ekonomiczne321. Świadectwem ciągłego impasu w relacjach był raport szykującego się do odejścia z polskiej placówki ambasadora Raimonda ze spotkania z członkiem Biura Politycznego KC PZPR Józefem Czyrkiem 9 stycznia. Czyrek krytykował Paryż za rolę, którą miał odegrać w kształtowaniu polityki MOP wobec Polski. Twierdził, że Francja należała do krajów najmocniej hamujących ocieplenie relacji Zachodu z Polską. Powtarzał nawet plotkę, że to Francuzi wpłynęli na przełożenie podróży Hansa-Dietricha Genschera do Warszawy, co nie było prawdą. Raimond wyraził zaskoczenie, że ktoś mógł uwierzyć tym pogłoskom. W ripoście zauważał, że mimo gestów wykonanych przez Paryż jeszcze w 1984 r. (np. propozycji konsultacji politycznych na szczeblu wiceministra) strona polska nie zmieniała swej sztywnej postawy. Na końcu swego szyfrogramu francuski dyplomata przyznawał się – chyba szczerze – do pewnej bezradności w kontaktach z nieprzyjaźnie nastawionymi władzami polskimi: „żal z powodu naszej polityki względem MOP – którą Polacy mogą rzeczywiście znać – a także naszej polityki w EWG i NATO – której nie mogą poznać – stanowi bez wątpienia podstawę antyfrancuskiego podejścia, które często trudno wytłumaczyć”322.

W tym samym czasie Wydział Naukowo-Techniczny polskiej ambasady pisał o chłodnym stanowisku Quai d’Orsay, przekładającym się np. na kontakty kulturalno-naukowe między Polską a Francją. Sugerowano, że „władze francuskie stosują się do wspólnych decyzji ministrów S[tanów] Z[jednoczonych], NATO i EWG w sprawie ograniczenia współpracy naukowo-technicznej”323. Jest faktem, że – tak jak w całym okresie 1981–1989 – francuskie placówki naukowe, najprawdopodobniej inspirowane przez MAE, regularnie zapraszały polskich opozycjonistów na wykłady do Francji324.

Francuzi niezbyt konsekwentnie próbowali przy tym pozbyć się nadanej im etykiety wykonawcy amerykańskiej strategii względem PRL. 15 stycznia 1985 r. Roland Dumas poprosił na rozmowę ambasadora Janusza Stefanowicza. Poinformował, że Francja zamierza realizować „ograniczone otwarcie” wobec Polski, które ma się przejawiać wznowieniem działalności gospodarczej Komisji Mieszanej, konsultacjami politycznymi na szczeblu wiceministrów i dyrektorów departamentów MAE, a także wizytą w Polsce dyrektora generalnego do spraw nauki, techniki i kultury. Polityk dodał zarazem, że relacje z Polską Francja traktuje odrębnie i nie uzależnia ich od poprawy stosunków z innymi krajami socjalistycznymi325, co wpisywało się w amerykańską logikę „dyferencjacji”. Szyfrogram francuskiego MSZ dotyczący tego spotkania potwierdza rzetelność opisu Stefanowicza326. Pewne kroki zostały więc poczynione, ale wszystko zależało od wykonania tych planów. A z tym, jak się okazało, były problemy.

Tego samego dnia wieczorem Zbigniew Karcz, dyrektor w Ministerstwie Finansów, parafował porozumienie z Klubem Paryskim w sprawie rozłożenia spłaty części długów. Klub nie przyjął jednak polskich żądań postulujących ułatwienia kredytowe. Takie stanowisko polscy wierzyciele prezentowali w zasadzie aż do 1989 r.327

Na przeszkodzie normalizacji kontaktów raz po raz stawały kwestie ideologiczne oraz – jak zwykle – stosunek do „Solidarności”. Ambasada Republiki w Warszawie regularnie i szczegółowo informowała o liczbie więźniów politycznych328. Wciąż powracała sprawa Edmunda Bałuki, którego żona usiłowała dostać polską wizę329. O specyfice francuskiej postawy politycznej wobec opozycji w kontekście relacji z PRL świadczy notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE, sporządzona 24 stycznia 1984 r. w reakcji na pogłoski o możliwym rozpoczęciu procesu siedmiu liderów „Solidarności” i czterech członków byłego KSS „KOR”. W tekście zastanawiano się, jak należało zareagować na te informacje, a także nad formą możliwej interwencji, zarówno przed procesem (domaganie się zwolnienia uwięzionych), jak i po zapadnięciu wyroku (żądanie ułaskawienia). Brano też pod uwagę wystąpienie z protestem na forum EWG (co wobec trudności ze sformułowaniem zgodnego stanowiska przez Wspólnotę mogłoby być trudne) lub indywidualnie (co groziło skoncentrowaniem ataków strony polskiej wyłącznie na Francji). Eksperci wydziału rozważali również wszystkie za i przeciw ewentualnych posunięć. Plusem wystąpienia przed rozpoczęciem procesu było wywarcie presji na PRL, zniechęcenie jej do zaostrzania represji i zyskanie poklasku opinii publicznej. Wśród kontrargumentów wyliczano nieskuteczność takiej presji, ryzyko opierania się tylko na pogłoskach o procesie, niechęć ze strony EWG i RFN oraz prośby Kościoła i niektórych członków opozycji (Bronisława Geremka) – negocjujących z władzami – by na razie wstrzymać się z reakcjami. Wariant zakładający sformułowanie oświadczenia w momencie otwarcia procesu usuwał większość wymienionych powyżej przeszkód, ale nadal mógł prowadzić do oskarżeń o ingerencję w polskie prawodawstwo i spowodować, że Francja ponownie wyszłaby przed szereg EWG. Wreszcie argumentem za wariantem trzecim – interwencji po ogłoszeniu procesu – było spełnienie życzenia Episkopatu Polski i możliwość powołania się na polskie prawo amnestyjne. Pytano jednak retorycznie: „jaka byłaby przydatność takiego wystąpienia”, gdyby reakcja była spóźniona? Zauważano także możliwość negatywnej reakcji opinii publicznej na tak późne działanie330.

Przyszłość pokazała, że żaden z tych wariantów – m.in. z racji opóźniania, a potem niecodziennego przebiegu procesu – nie został zrealizowany. Dokument świetnie jednak ukazuje, jak bardzo delikatnym zadaniem było poruszanie sprawy „Solidarności” w stosunkach międzynarodowych. Państwa zachodnie brały tu pod uwagę zarówno wytyczne własnej polityki, jak i nastroje opinii publicznej; relacje z PRL i walkę o wpływy w ramach struktur ponadnarodowych. Zdawano sobie sprawę, że to zawsze naprzemienne stosowanie „kija i marchewki” wobec polskich władz jako metoda wspierania polskiej opozycji stwarzało wiele kłopotów i rozterek trudnych do rozstrzygnięcia.

Oprócz problemów ideologicznych na początku 1985 r. nie zabrakło jednostkowych dyplomatycznych niesnasek na płaszczyźnie międzypaństwowej. W styczniu wydalono z Paryża Stanisława Jańczaka, attaché wojskowego ambasady PRL, oskarżonego o szpiegostwo. Jańczak usiłował zbierać informacje o paryskim Komitecie Koordynacyjnym „Solidarności”. Został zatrzymany 7 stycznia przez funkcjonariuszy francuskiego kontrwywiadu w chwili, gdy na jednej z paryskich ulic polski emigrant wręczał mu poufne dokumenty331. W lutym na spotkaniu polsko-francuskiej Komisji Stypendialnej wyraźnie zmniejszono limity międzyuniwersyteckiej wymiany osobowej332. Również w lutym polskie władze odmówiły zezwolenia na powrót do kraju Sewerynowi Blumsztajnowi, aktywiście KOR i „Solidarności”, organizatorowi Komitetu Koordynacyjnego „Solidarności” w Paryżu. Blumsztajn kupił bilet, wsiadł do samolotu i 4 lutego wylądował na Okęciu. Miał ważny paszport i nie wystąpił we Francji o azyl – nie było więc formalnych przeszkód dla tej podróży. Mimo to nie pozwolono mu opuścić lotniska, unieważniono paszport i kazano zawrócić333. 6 lutego rzecznik prasowy szefa MAE określił to postępowanie jako sprzeczne z Deklaracją Praw Człowieka i w ramach rewanżu sygnalizował chęć zaproszenia do Francji Lecha Wałęsy. Doradcy prezydenta sugerowali zaś Polakom, że afery tego typu skutecznie utrudniają proces normalizacji334.

Według polskiego MSZ, prasa francuska miała w tym samym czasie eksponować ponowne zaostrzenie konfliktu między państwem a Kościołem (werdykt sądu w Toruniu w sprawie zabójców księdza Popiełuszki, wystąpienia ministra Adama Łopatki) i opozycją (przetrzymywanie Andrzeja Gwiazdy, Adama Michnika, Bogdana Lisa i Władysława Frasyniuka), a także wezwanie Wałęsy do strajku w odpowiedzi na podwyżki cen335. Na falę aresztowań opozycjonistów w połowie lutego zwracała uwagę również francuska ambasada336. Zarazem strona polska oburzała się na praktyki ambasadora Raimonda, który nielicznym przyjeżdżającym prywatnie z Francji politykom organizował w ambasadzie francuskiej spotkania z przedstawicielami „Solidarności”. W styczniu takie rozmowy załatwił Jacques’owi Kościuszce-Morizetowi, zagranicznemu sekretarzowi gaullistowskiej partii RPR337. W początkach 1985 r. w MAE rzeczywiście dostrzegano zaostrzenie represji wobec „Solidarności” – ale przecież były ku temu realne podstawy. Analitycy francuscy nie potrafili przekonująco wyjaśnić przyczyn tej tendencji: wskazywali na zaostrzenie represji jako przeciwwagę dla wyroków w procesie toruńskim oraz test na reakcje społeczeństwa i Zachodu338. Rzadkim przejawem korzystnych – chociaż symbolicznych – zmian w stosunkach obustronnych była pierwsza od czterech lat wizyta dyrektora Departamentu Europejskiego MAE (ówcześnie był nim François Plaisant) w budynku Ambasady PRL w Paryżu, do której doszło 18 lutego z okazji koncertu chopinowskiego339.

W marcu 1985 r. w Krakowie dotkliwie pobito obywatela francuskiego Fréderica Castainga, którego wcześniej przetrzymywano w komisariacie MO pod zarzutem przemycania „materiałów antysocjalistycznych”. Oficjalna reakcja rządu francuskiego była umiarkowana, co nie spodobało się prasie – mimo że MAE wystosowało protesty zarówno do ambasady polskiej w Paryżu, jak i do MSZ340. W tym samym czasie nastąpiła zmiana na stanowisku ambasadora Republiki w Warszawie: w kwietniu (formalnie w maju) Raimonda, który awansował na szefa placówki moskiewskiej, zastąpił Jean-François Noiville, a przez pewien czas stanowisko ambasadora było nieobsadzone341. Jednocześnie premier Laurent Fabius oficjalnie zaprosił Lecha Wałęsę na seminarium poświęcone prawom człowieka, które miało się odbyć 31 maja w Paryżu. Ostatecznie przywódca „Solidarności” nie pojechał. Polskie władze potraktowały zaproszenie jako prowokację342.

Miesiąc po pobiciu Castainga rozpoczął się proces Frasyniuka, Lisa i Michnika. Nie wywołał on znaczących oficjalnych reakcji władz francuskich. Mimo to ambasador Stefanowicz notował: „każde zatrzymanie czy przesłuchanie działacza »Solidarności« odbija się tu szerokim echem i jest często przedmiotem kierowanych do mnie protestów”343. Tak stało się również po zwolnieniu Bronisława Geremka z pracy w Instytucie Historycznym UW. W czerwcu 1985 r. z inicjatywy Jacques’a Le Goffa w ambasadzie polskiej w Paryżu złożono petycję przeciw tej decyzji i „wielokrotnemu podawaniu w wątpliwość jego reputacji naukowej”344. Miesiąc wcześniej Lionel Jospin spotkał się z Jerzym Milewskim. W wyniku rozmowy Jospin obiecał działać na rzecz podjęcia sprawy polskiej na najbliższym posiedzeniu Międzynarodówki Socjalistycznej345.

Jak widać, niesnasek – często na tle stosunku do „Solidarności” – nie brakowało. Wydaje się jednak, że wiosną 1985 r. Paryż, nadal wyrażając sympatię dla opozycji, coraz chętniej dążył do normalizacji stosunków z gen. Jaruzelskim, nawet kosztem gestów prosolidarnościowych czy raczej równolegle z nimi. Wynikało to w dużej mierze z omawianego efektu „lawiny dyplomatycznej”: Paryż, który zdawał sobie sprawę z przełamania bojkotu dyplomatycznego przez część swych NATO-wskich sojuszników (Wielką Brytanię, Włochy, Grecję, RFN i Belgię), po prostu nie chciał pozostać w tyle. W kolejnych miesiącach zaczął doganiać Bonn w inicjatywach normalizacyjnych.

Watykan: przeszkody nie do przejścia

Po zniesieniu stanu wojennego jednym z głównych rzeczników ocieplenia kontaktów Zachodu z Polską stał się Watykan. Pociągnął on za sobą dyplomację włoską, dla której sprawa Polski i „Solidarności” nie była aż tak ważna. Stolica Apostolska po papieskiej pielgrzymce zbliżyła się w pewien sposób (w swym „laickim” wymiarze) do pozycji zachodnioniemieckich i zwiększyła dyplomatyczne zabiegi o wycofanie sankcji ekonomicznych jako drogi do poprawy sytuacji materialnej Polaków i dalszej stabilizacji wewnętrznej346. Po zniesieniu stanu wojennego zadeklarowała swoje zadowolenie i walkę o łagodzenie kursu Zachodu względem PRL. Nie skrytykowała zaostrzenia prawa tuż po 22 lipca347. Specyfika sytuacji papieża Polaka w pełni uwidoczniła się podczas sierpniowej pielgrzymki Jana Pawła II do Francji. Rzymska ambasada prosiła papieża, by namawiał Mitterranda do ocieplenia kontaktów z PRL. Rzeczywiście, Ojciec Święty w rozmowie z francuskim prezydentem skrytykował politykę sankcji z pozycji humanitarnych, ale równocześnie podczas homilii w Lourdes wskazał na prześladowania religijne, czyniąc aluzję do sytuacji w Europie Środkowo-Wschodniej348.

W związku z tym trzeba pamiętać, że ugodowości politycznej papieża jako głowy państwa towarzyszył „opozycyjny” autorytet Ojca Świętego jako głowy Kościoła. Dostrzegały to polskie władze: od sierpnia 1983 r. obustronne relacje, zacieśnione w okresie pielgrzymki, ochłodziły się349, choć Watykan raz po raz wysyłał sygnały „podwyższenia rangi” polsko-watykańskich stosunków dyplomatycznych350. Sygnałom tym towarzyszyły jednak wyraźne, ale symboliczne gesty świadczące o przywiązaniu Jana Pawła II do ideałów „Solidarności”. Chociaż taka dwutorowość cechowała właściwie wszystkie państwa zachodnie (w mniejszym lub większym stopniu), to ze względu na wyjątkową pozycję papieża Polaka nabierała ona szczególnego wymiaru. Na przykład 2 sierpnia, przemawiając do polskich pielgrzymów w Castel Gandolfo, Jan Paweł II stwierdził, że Sierpień ’80 zdefiniował drogę „społecznej i moralnej odnowy narodu polskiego” i powinien być stałym punktem odniesienia351. Z kolei z okazji trzeciej rocznicy porozumień sierpniowych podczas tradycyjnej audiencji generalnej zwrócił się do rodaków zgromadzonych na placu św. Piotra słowami: „módlmy się razem […], by te porozumienia były realizowane w ramach prawdziwego dialogu między władzami a społeczeństwem”352. W październiku, gratulując Wałęsie otrzymania Pokojowej Nagrody Nobla, uznał ją za docenienie wysiłków lidera „Solidarności” w próbach „rozwiązywania trudnych problemów świata pracy” „pokojowymi środkami szczerego dialogu i wzajemnej współpracy”353.

Strona polska, mimo tego ochłodzenia i gestów, potrafiła dostrzec pozytywy watykańskiej polityki. Jak przekonywał wywiad, w Stolicy Apostolskiej z ugodowego punktu widzenia krytycznie patrzono na dyplomację amerykańską, podtrzymującą twardą linię antypeerelowską. Nawet apel Lecha Wałęsy i odczytanie w jego imieniu na uroczystości wręczenia Nagrody Nobla w Oslo prośby o zniesienie amerykańskich sankcji Watykan interpretował – według ocen MSW – jako operację amerykańską, mającą służyć „ratowaniu twarzy” przez Reagana. Za „gruboskórne” uznano spotkanie Wałęsy z amerykańskim chargé d’affaires na obiedzie u księdza Henryka Jankowskiego w Gdańsku354. Trudno rzecz jasna w pełni ufać informacjom MSW, dotyczącym chociażby zainteresowania papieża wzmocnieniem pozycji gen. Jaruzelskiego jako strony negocjacji między państwem a Kościołem355. Stolica Apostolska doskonale zdawała sobie przecież sprawę, że wiele elementów systemu represyjnego wciąż funkcjonowało356. Bardziej realistycznie, choć zarazem pesymistycznie dla „Solidarności”, brzmiały doniesienia, że ewentualne protesty społeczne w związku z trzecią rocznicą porozumień sierpniowych nie mogły, zdaniem Watykanu, wpłynąć na zmianę kursu polskich władz357.

W śmiałych spekulacjach wywiadowi nie ustępowało MSZ. Jesienią 1983 r. Ambasada PRL w Rzymie zaobserwowała antypapieską kampanię mediów zachodnich („Expresso”, „Panorama”, „Le Monde” i in.), które podkreślały aferę Banco Ambrosiano, finansującego podobno „Solidarność”, a także m.in. sugerowały, że papież dbał o interesy Polski, a nie Watykanu. Według ambasady, była to skoordynowana akcja NATO, kierowana przez Stany Zjednoczone, które nie mogły zaakceptować ugodowej polityki Ojca Świętego. W pewnej mierze przeczyło to interpretacjom wywiadu. Celem Waszyngtonu miało być skłócenie Stolicy Apostolskiej z krajami bloku wschodniego. Taki konflikt zmusiłby papieża do jednoznacznego opowiedzenia się po stronie Zachodu i byłby na rękę polskiej opozycji, dążącej do konfrontacji358. Z racji ograniczeń źródłowych trudno wyłowić z tych ryzykownych teorii jakąś cząstkę prawdy.

W 1984 r. Watykan kontynuował politykę „zmiękczania” Zachodu, nie tyle jednak po to, aby przeciwdziałać izolacji władz PRL, ile w celu zniesienia sankcji, rzeczywiście uznawanych za szkodliwe. W orędziu noworocznym papież nawoływał do dialogu i porozumienia mocarstw w sprawach polskich oraz przywrócenia współpracy gospodarczej. Ambasada polska w Rzymie zastanawiała się nawet, czy nie wykorzystać stanowiska Stolicy Apostolskiej w rozmowach z innymi państwami359. W połowie stycznia w Watykanie po raz kolejny gościł prymas Józef Glemp, który deklarował zadowolenie z postępu „normalizacji” w PRL, przejawiającej się chociażby spotkaniem prymasa z gen. Jaruzelskim360. Do Warszawy natomiast dwa tygodnie później pojechał Luigi Poggi361. Głównym tematem rozmów watykańskiego dyplomaty, przeprowadzonych m.in. z ministrem spraw zagranicznych Stefanem Olszowskim i szefem Urzędu do spraw Wyznań Adamem Łopatką, była sprawa stosunków dyplomatycznych między obydwoma państwami. Jak jednak oceniali komentatorzy, mimo że obie strony deklarowały wolę zacieśnienia relacji, do porozumienia było jeszcze daleko362.

Koncyliacyjne zabiegi Watykanu spotykały się przy tym z ideologiczną niechęcią reżimu komunistycznego. W marcu obustronne stosunki popsuła sprawa krzyży, które polskie władze chciały usunąć z miejsc publicznych. Papież skrytykował tę inicjatywę, m.in. 21 marca w wypowiedziach dla radia watykańskiego363. Mimo to w maju, przyjmując wraz z kardynałem Casarolim na audiencji Henryka Jabłońskiego (zastosowano oprawę protokolarną dla oficjalnych wizyt głów państw), publicznie przekazał „wyrazy uszanowania” dla gen. Jaruzelskiego i po raz kolejny negatywnie ocenił politykę sankcji. Jabłoński przybył do Rzymu z okazji uroczystości czterdziestej rocznicy bitwy pod Monte Cassino364. Nadal nierozstrzygnięta pozostawała kwestia nawiązania pełnych obustronnych stosunków dyplomatycznych, choć – według wywiadu – na podstawie uzgodnień z Jabłońskim Watykan rozważał wysłanie kardynała Poggiego w charakterze p.o. nuncjusza do Warszawy365. Poggi rzeczywiście wyruszył w końcu maja z dłuższą podróżą po Polsce, ale nie przyniosła ona rozstrzygnięć w tej sprawie366.

W pierwszej połowie roku Watykan wspierał Episkopat Polski w zabiegach o uwolnienie jedenastu działaczy KOR i „Solidarności”. Zdaniem wywiadu, uzyskano nawet kompromis: za cenę obietnicy nieangażowania się w działalność polityczną (i w domyśle – emigrację) czterech uwięzionych KOR-owców mogło zostać uwolnionych. Pod wpływem twardego stanowiska Adama Michnika uwięzieni nie zgodzili się jednak na taki układ367.

Koncyliacyjna polityka Stolicy Apostolskiej była zarazem ukierunkowana na państwa zachodnie. 2 maja na spotkaniu z Reaganem w Fairbanks Jan Paweł II w dokumencie pro memoria wezwał Stany Zjednoczone, by elastyczniej podchodziły do wniosków o azyl polityczny, i po raz kolejny określił sankcje gospodarcze jako szkodliwe368. Niemniej po wyborach do rad narodowych 17 czerwca 1984 r. i w Watykanie pojawiło się przekonanie, podzielane (przynajmniej w opinii MSW) przez większość państw zachodnich, że „Solidarność” nie miała już większego wpływu na społeczeństwo369.

Amnestia z 21 lipca 1984 r. była pretekstem do kolejnego apelu papieża pod adresem Waszyngtonu o zniesienie sankcji ekonomicznych370. Nacisk w tej sprawie na Biały Dom próbował wywierać arcybiskup Pio Laghi, delegat apostolski w USA, np. podczas rozmowy z Reaganem na prywatnym ranczu prezydenta 1 sierpnia 1984 r.371 Nieoficjalnie jednak Ojciec Święty miał uważać, że amnestia nie stanie się manifestacją siły reżimu, lecz wpłynie na aktywizację podziemnej „Solidarności”, wzmocnionej napływem zwolnionych więźniów. W przekonaniu tym miała go umocnić rozmowa prymasa Glempa z Lechem Wałęsą, podczas której hierarcha nieskutecznie namawiał rozmówcę do zawieszenia przez opozycję aktywności antyrządowej372. Meldunki MSW nie dodają jednak, że dla papieża taki scenariusz nie musiał być oceniany negatywnie. Już 25 lipca w reakcji na amnestię Jan Paweł II stwierdził, że powinna się ona stać elementem „odnowy społecznej”, opartej na zasadach przyjętych w porozumieniach sierpniowych373. Nie przypadkiem też w tym czasie w swych przemówieniach w trakcie pielgrzymek zagranicznych, zwłaszcza na spotkaniach z Polonią, często nawiązywał do „Solidarności”. Na przykład podczas wizyty w Toronto we wrześniu 1984 r. przekonywał: „słowo »solidarność« symbolizuje hierarchię wartości opartą na godności człowieka. Ludzka godność, prawa człowieka stanowią podstawowe kryterium rozwoju każdego społeczeństwa i każdej narodowej wspólnoty”374.

W listopadzie 1984 r. nowym ambasadorem w Rzymie został Józef Wiejacz375. Najpierw zajął się on sprawami włoskimi (przygotowaniem wizyty Giulia Andreottiego w Polsce), mniej interesując się Watykanem. Wyjątkiem była, rzecz jasna, sprawa księdza Popiełuszki, szczególnie bolesna dla Stolicy Apostolskiej. Od momentu zaginięcia kapłana radio watykańskie wyrażało swoją głęboką troskę o jego los376. Mimo to papież zajął usztywnione, ale jednak wyważone stanowisko. W Watykanie – zdaniem polskiej ambasady – przeważały opinie, że zabójstwo księdza Jerzego było prowokacją „betonu”377. Papież jakoby uważał, że zbytnie rozdmuchanie dramatu Popiełuszki mogłoby zaszkodzić polskiemu Kościołowi378. Nastroje tonował ponadto przybyły do Rzymu w listopadzie kardynał Glemp. W rozmowach w polskiej ambasadzie miał on wyrażać wiarę, że władze zamierzają uczciwie zbadać przyczyny zbrodni, a także ponoć krytykował opozycję, pragnącą skłócić państwo z Kościołem379.

Na pewno nie można do końca ufać tym uspokajającym analizom polskiego wywiadu. Nie zauważał on symbolicznego znaczenia wstrząsu, którym było męczeństwo księdza Jerzego. Trzeba jednak przyznać, że i niektórzy komentatorzy zachodni – np. brytyjski ambasador w Warszawie John A.L. Morgan – byli zdania, iż śmierć kapłana nie wstrząsnęła stosunkami państwo–Kościół, a Episkopat Polski wciąż „odgrywał kluczową rolę w utrzymywaniu społecznego spokoju”380.

O mimo wszystko błędnej ocenie sytuacji świadczy fakt, że okres po zabójstwie księdza Popiełuszki wyraźnie pogorszył relacje Stolicy Apostolskiej z Warszawą. Było to pośrednim rezultatem zaostrzenia kursu reżimu gen. Jaruzelskiego względem polskiego Kościoła. Jak mówił wpływowy dyplomata, kardynał Achille Silvestrini, „ostatnie wydarzenia w Polsce wniosły sporo goryczy do życia Kościoła”381. W wigilijnym orędziu do zgromadzonych na placu św. Piotra Polaków papież mówił o wadze męczeńskiej śmierci kapłana „Solidarności” „dla tych, którzy żyją dla narodu i Kościoła, dla świata pracy i świata kultury, dla młodzieży i tych, którzy sprawują władzę”. Podkreślił też, że w Polsce jest narzucana ideologia ateistyczna382.

Wzajemne stosunki skutecznie mroził proces zabójców księdza Popiełuszki, który toczył się w Toruniu od 27 grudnia 1984 r. Na rozprawie cynicznie wysuwano zarzuty pod adresem Stolicy Apostolskiej. Proces, teoretycznie mający doprowadzić do skazania winnych, stał się areną antykościelnej propagandy. Dostrzegano to w Stolicy Apostolskiej, gdzie działania polskich władz wywołały oburzenie383. Sekretarz stanu kardynał Agostino Casaroli, odpowiadający za politykę zagraniczną, rozważał nawet wykorzystanie watykańskiej dyplomacji do ingerencji w proces w formie wystąpienia na forum ONZ przeciwko łamaniu swobody religijnej w krajach Europy Wschodniej i kilku innych państwach. Byłby to niespotykany przejaw ingerencji w wewnętrzne sprawy PRL – krok dość radykalny w sferze stosunków międzynarodowych. Papież jednak nie skłonił się ku temu rozwiązaniu384.

Mimo to na początku 1985 r., kiedy echa śmierci księdza Jerzego jeszcze nie przeminęły, strona polska w rozmowach z Watykanem potwierdzała fakt pogorszenia relacji i obarczała Kościół winą za ten stan rzeczy, np. oskarżała papieża o prowokacje w związku z licznymi przypadkami wywieszania krzyży w Polsce385. MSW dopowiadało, zresztą zgodnie z prawdą, że papież wciąż „podtrzymywał ideę »Solidarności«” (głównie poruszając wątki polskie na audiencjach generalnych) i czynił „gesty polityczne wobec działaczy podziemia”386. Przy takim postawieniu sprawy nie było wiele miejsca na dyskusję. Można stwierdzić, że w zasadzie dopiero trzecia pielgrzymka Jana Pawła II – w 1987 r. – zmieniła oziębłość w obustronnych relacjach.

Rzym: koniec bojkotu

We Włoszech w 1984 r. coraz odważniej przemyśliwano nad odejściem od polityki bojkotu dyplomatycznego387. Jak sugerowaliśmy, Włosi systematycznie oddalali się od linii amerykańskiej i zbliżali do założeń dyplomacji watykańskiej. Istotny wpływ na tę ewolucję miał fakt, że w wyborach w czerwcu 1983 r. dotkliwą porażkę ponieśli chadecy, a zyskali socjaliści i skrajna prawica388. Misję tworzenia rządu otrzymał socjalista Bettino Craxi, niechętny wobec USA389, choć ostrzej potępiający swego czasu wprowadzenie stanu wojennego niż jego koledzy z Niemiec, o Grecji nie wspominając390.

Niepokój na krajowej scenie politycznej sprawiał zarazem, że prosolidarnościowe bądź ugodowe deklaracje polityków bardziej niż gdzie indziej stanowiły instrument lokalnej walki o wpływy i władzę. Chwiejny rząd Craxiego całkowicie zaprzestał oficjalnego komentowania decyzji gen. Jaruzelskiego z 22 lipca, obierając tym samym skrajną postawę wyczekującą. Musiał się też liczyć z opinią nastawionych prosolidarnościowo włoskich związków zawodowych391, nie mówiąc o sojuszniku amerykańskim. Wyrazem tych uwarunkowań był list premiera Craxiego (skierowany 1 października 1983 r. na ręce ambasadora Emila Wojtaszka), w którym wyrażał on zaniepokojenie represjami wobec dysydentów (głównie Adama Michnika, którego w 1977 r. Craxi zaprosił do Włoch). List jeszcze przed dostarczeniem został udostępniony mediom392.

Niemniej to Włochy najszybciej spośród najważniejszych państw Zachodu zeszły z drogi izolacji dyplomatycznej Polski. W końcu stycznia wznowiono kontakty międzyparlamentarne: do Polski przyjechała grupa socjalistycznych senatorów z wiceprzewodniczącym Senatu Libero Della Briottą na czele. Odbyła ona wiele rozmów w Sejmie i KC PZPR, ale kontaktowała się też z opozycjonistami393. Jeden z członków delegacji po powrocie stwierdził na forum Senatu, że Zachód powinien zerwać z bojkotowaniem władz polskich394. W drugą stronę w połowie lutego udał się Józef Wiejacz (pełniący jeszcze funkcję wiceministra spraw zagranicznych) w celu podpisania międzyrządowej umowy kulturalnej i naukowej395. Pod koniec marca w Warszawie gościła natomiast delegacja Włoskiej Partii Komunistycznej396. W tym samym czasie partia socjalistyczna na swój kongres w Weronie zaprosiła zarówno przedstawicieli PZPR, jak i emigracyjnych struktur „Solidarności”397. Z kolei między 10 a 12 maja 1984 r. Warszawę odwiedził wiceminister spraw zagranicznych Bruno Corti, który rozmawiał z polskimi urzędnikami na podobnych stanowiskach przede wszystkim na tematy gospodarcze398. Ambasada polska w Rzymie podkreślała jednak wysoką rangę gościa i proponowała wykorzystać jego obecność do przygotowania wizyty Andreottiego399. W ten sposób w pełni odnowiono relacje na tym szczeblu. Stosunki międzyrządowe weszły na drogę normalizacji.

W dniach 17–20 maja 1984 r. wizytę we Włoszech i Watykanie złożył przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński. Formalnie stał on na czele delegacji ZBoWiD biorącej udział w uroczystościach rocznicowych bitwy pod Monte Cassino – pobyt nie miał więc teoretycznie charakteru politycznego i oficjalnego, o co zabiegała głównie strona włoska, niechcąca całkowicie łamać zasad bojkotu. Mimo to – według przesadnych ocen MSW – wizyta była przejawem dążeń Stolicy Apostolskiej i równolegle władz włoskich (a ściślej: środowisk chadeckich) do wyjścia z impasu w stosunkach Wschód–Zachód. Ostrożnie należy podchodzić do opinii, że misja miała „istotne obiektywne znaczenie propagandowe jako świadectwo powolnego, lecz stałego przewartościowywania stosunku krajów Europy Zachodniej do spraw polskich”400.

Nie jest też pewne, czy rzeczywiście podróż Jabłońskiego oznaczała „istotny krok na drodze do normalizacji stosunków Polska–Watykan”401. Pozostaje faktem, że stanowiła ważne ogniwo w łańcuchu wielu wizyt drugorzędnych polskich polityków w Rzymie w tym roku i była przejawem normalizacji bilateralnych stosunków politycznych. Jabłoński spotkał się z szefem MSZ Giuliem Andreottim, prezydentem Alessandrem Pertinim i Janem Pawłem II. Papież natomiast przyjął wcześniej na audiencji delegację emigracyjnej „Solidarności”. Jednym z niewielu skutków wizyty było wyrażenie przez Andreottiego chęci przyjazdu do Polski jeszcze w tym roku, a także skrytykowanie amerykańskiej polityki sankcji402. Włoska dyplomacja coraz bardziej przypominała watykańską.

W czerwcu 1984 r. z pewnym zaskoczeniem odebrano we Włoszech przebieg wyborów do rad narodowych. Socjaliści mówili wprost o klęsce polskiej opozycji i sukcesie rządu403. Większość włoskich polityków – według MSW – oceniła również amnestię z 21 lipca 1984 r. jako sukces ekipy gen. Jaruzelskiego. Poprzez to posunięcie polskich władz Stany Zjednoczone miały stracić argument za utrzymaniem sankcji404.

Dostępne materiały włoskie przynajmniej częściowo potwierdzają te opinie. W stałym przedstawicielstwie Republiki przy NATO, podobnie jak w innych państwach, oceniano, że choć amnestia stanowiła „pierwszy ważny krok we właściwym kierunku”, to jej realizacja musiała zostać „ostrożnie oceniona”, decyzja władz nie rozwiązywała zaś „podstawowych problemów polskiego społeczeństwa”. Podkreślano jednak, że sytuację w Polsce należało interpretować „z realizmem”. Argumentowano, że wprowadzenie „prawdziwego pluralizmu” jeszcze długo nie będzie możliwe, dlatego mimo wszystko Zachód powinien znaleźć formułę „pozytywnej i konkretnej” reakcji na amnestię. Brak tej odpowiedzi byłby „bezproduktywny”. Uwidoczniła się tutaj pośrednia krytyka postawy Waszyngtonu. Co proponowali Włosi? „Stopniowe znoszenie pozostałych przeszkód na drodze do pełnego przywrócenia politycznych kontaktów”, wznowienie negocjacji na forum Klubu Paryskiego oraz rozważenie przyznania Polsce nowych kredytów405. Rzym szedł więc dalej i szybciej niż pozostałe najważniejsze państwa Zachodu. O ile jednak wkrótce rzeczywiście zrezygnowano z bojkotu dyplomatycznego, o tyle załatwienie pozostałych spraw napotkało większe przeszkody.

Mimo to Andreotti w tym samym czasie podkreślał, że szykany wobec KOR utrudniały proces normalizacji stosunków406. Pewne wstrzymanie zapędów normalizacyjnych zostało wywołane przez zabójstwo księdza Popiełuszki – włoscy politycy sugerowali, że dowodziło ono płytkości normalizacji w Polsce, choć nikt (nawet papież) nie ważył się otwarcie krytykować władz PRL. Z niesmakiem odbierano za to ostre uwagi Jerzego Urbana pod adresem premiera Craxiego407.

W końcu października 1984 r. w Rzymie gościł wicepremier Roman Malinowski – ponownie formalnie nie jako urzędnik państwowy, lecz jako przewodniczący delegacji ZSL, zaproszonej przez włoską Konfederację Rolników408. Podobnie jak Jabłoński, Malinowski spotkał się z Andreottim, Pertinim i papieżem409, ale jego wizyta nie miała tak dużej wagi. W tym samym miesiącu Wieczne Miasto odwiedził wiceminister handlu zagranicznego Antoni Karaś, który dyskutował nad kwestią zacieśnienia współpracy gospodarczej. Wiele nie osiągnięto, zgodzono się tylko na podpisanie w bliżej niesprecyzowanym czasie nowej pięcioletniej umowy gospodarczej410. I tak negocjacje z Włochami były konkretniejsze niż z innymi państwami zachodnimi.

Mimo sprawy księdza Popiełuszki, incydentów z Jerzym Urbanem oraz nagłego odwołania wizyty Genschera trwały przygotowania do podróży Andreottiego. Pod koniec listopada minister pomyślnie przeszedł próbę wotum zaufania na forum parlamentu411 i mógł się już skupić na wyjeździe. W rozmowach prowadzonych w trakcie negocjowania programu pobytu planowano także wymianę wizyt delegacji parlamentarnych oraz ewentualną podróż premiera Craxiego do Warszawy w następnym roku412. Andreotti coraz wyraźniej opowiadał się za zniesieniem sankcji wobec PRL413.

Ostatecznie szef włoskiego MSZ przebywał w Polsce między 20 a 23 grudnia 1984 r.414 Była to pierwsza wizyta ministra spraw zagranicznych dużego państwa NATO po 13 grudnia 1981 r.415 Stanowiła przejaw aktywnej polityki wschodniej, prowadzonej w tym roku przez Włochy: kilka miesięcy wcześniej Andreotti odwiedził ZSRR, a premier Craxi – Węgry i NRD416. Znaczenie podróży istotnie przerosło rangę wizyty Malcolma Rifkinda i wyraźnie kontrastowało z fiaskiem przyjazdu Hansa-Dietricha Genschera. Minister spotkał się z wierchuszką aparatu państwowo-partyjnego PRL, w tym z gen. Jaruzelskim. Podpisał pięcioletnią umowę gospodarczą i protokół o współpracy na rynkach trzecich (umowy te były parafowane już w 1980 r., ale do tej pory czekały na podpisanie). Ustalił też otwarcie instytutów kultury we Włoszech i w Polsce. Osiągnięcia te były ważne, choć w czasie wizyty nie zapadły najważniejsze dla polskich gospodarzy rozstrzygnięcia w kwestiach kredytowych417. Wprawdzie Andreotti ostentacyjnie kontaktował się z opozycją (m.in. na spotkaniu w ambasadzie włoskiej), rozmawiał z prymasem Glempem i odwiedził grób księdza Popiełuszki – naśladując postępowanie Rifkinda418 – to jednak pojawiły się głosy, że wizyta stanowiła sukces Jaruzelskiego, który mógł pozorować liberalizację reżimu – chociaż w tym czasie np. skazano Andrzeja Gwiazdę419. Tymczasem w prasie włoskiej i w niektórych komentarzach ekspertów politycznych podróż Andreottiego interpretowano jako sukces Rzymu, który w kontaktach z Polską wyprzedził Bonn420.

Jedno jest pewne – stosunki PRL z Włochami unormowały się w znacznie większym stopniu niż z jakimkolwiek innym państwem zachodnim, z wyjątkiem Grecji. Na forum europejskim (w styczniu 1985 r. objęły prezydencję w EWG) Włochy bardziej niż większość innych krajów przekonywały o potrzebie skończenia z izolacją Polski. Już w drodze powrotnej, udzielając na pokładzie samolotu wywiadu włoskiej stacji telewizyjnej RAI, Andreotti stwierdził, że należy zerwać z bojkotem PRL i przyspieszyć proces normalizacji421. Nie było to jednak takie proste.

O ciągłym niezrozumieniu polskiej rzeczywistości przez włoskich polityków świadczy fakt, że jako przejawy liberalizacji sytuacji wewnętrznej nad Wisłą wymieniano na równi amnestię z lipca 1984 r. i toruński proces morderców księdza Popiełuszki422. To nastawienie nie oznaczało, że całkowicie zaprzestano wyrażać sympatię dla „Solidarności” – np. rzymskie Biuro Informacyjne „Solidarności” było wspierane zarówno przez polityków chadeckich, jak i socjalistycznych, co krytykowało polskie MSZ423. Niemniej po powrocie z Polski szef włoskiego MSZ przyznawał, że – jego zdaniem – działacze „Solidarności” nie potrafili stworzyć konkretnej strategii działania424. Nastawienie to nieco przesadnie opisywał polski wywiad, według którego Andreotti przekonał się, że opozycja jako „licząca się siła społeczna prawie nie istnieje”425. Na pewno nie uważały tak włoskie związki zawodowe, próbujące zacieśniać kontakty z niezależnymi organizacjami w Polsce, np. w lutym struktury CISL z Florencji podpisały bliźniaczą umowę z małopolską „Solidarnością”426, a w marcu 1985 r. połączone centrale CGIL, CISL i UIL z Lombardii wraz z Regionalną Komisją Wykonawczą „Solidarności” Dolnego Śląska wydały wspólny dokument, potwierdzający prawo pracowników do swobodnego zrzeszania się427.

Bonn: nieskuteczna koncyliacja

Na drodze do normalizacji znalazła się również Republika Federalna Niemiec. Droga ta była jednak dłuższa i bardziej wyboista. Co ciekawe, Bonn stosowało bardziej ugodową retorykę względem PRL niż Włochy, ale nie przekładało się to na tak daleko idące przełamywanie bojkotu dyplomatycznego – głównie z powodu twardego stanowiska strony polskiej. Jak sugerowaliśmy, zachodnioniemiecka polityka względem Polski nadal zawierała wiele elementów dotychczasowej strategii działania, której nie zmieniła nawet przegrana Helmuta Schmidta we wrześniu 1982 r. i wybór Helmuta Kohla na kanclerza. Zdaniem analityków „Solidarności”, bońska Ostpolitik niezmiennie zakładała, że powrót do atmosfery odprężenia i normalizacja relacji z PRL będą służyć zbliżeniu z NRD, co pozostawało absolutnym priorytetem428. Z perspektywy czasu można ocenić, że jako szef państwa Kohl ogólnie osłabił swą wcześniejszą krytykę pod adresem PRL. Starał się też jak najwężej interpretować ideę bojkotu dyplomatycznego, skupiając się „na literze”, a nie na jej „duchu” – np. w lipcu 1983 r. w Polsce (a także w CSRS i NRD) gościł wpływowy polityk CSU Franz Josef Strauss – ten sam, który przez okres szesnastu miesięcy jawnego funkcjonowania „Solidarności” bezskutecznie próbował wyjechać nad Wisłę. Podróż miała charakter prywatny, ale jej polityczny wymiar był wyraźnie widoczny. Strauss rozmawiał m.in. z szefem MSZ Stefanem Olszowskim429. Na temat wizyty wypowiadali się Brandt, Kohl i Genscher, o polskiej placówce w Kolonii nie wspominając430.

Departament I MSW przekonywał, że niemiecki MSZ pozytywnie ocenił zniesienie stanu wojennego w Polsce. Chwalono przyjęte ustawy sejmowe, amnestię dla internowanych i sygnały chęci poprawy stosunków z Zachodem. Stwierdzono, że jako odpowiedź Zachód powinien wznowić rozmowy na forum Klubu Paryskiego. We wstępnej ocenie sytuacji w Polsce, przygotowanej przez MSZ dla zachodnioniemieckiego kierownictwa politycznego, pisano również o tym, że taktyka EWG i NATO zmierza do stopniowego odchodzenia od sankcji ekonomicznych431. W Bonn trwało więc „rozmiękczanie” linii amerykańskiej. Pozostaje faktem, że po zniesieniu stanu wojennego państwa Dziesiątki wyraziły gotowość do wznowienia rozmów finansowych432. Jak wiemy, ku takiemu rozwiązaniu skłaniały się nawet Stany Zjednoczone. Polityka i finanse nie zawsze szły tymi samymi torami, choć były ściśle od siebie uzależnione.

Niemieckie władze nie były zainteresowane okazywaniem wyraźnej sympatii dla „Solidarności” i zdecydowaną krytyką reżimu gen. Jaruzelskiego tak jak Francja, a przede wszystkim USA. W smutnej rzeczywistości „normalizacji” widziały mniejsze niebezpieczeństwo dla swej strategii „komunistycznego appeasementu” niż w kontestatorskim ruchu polskiej opozycji. Zbliżenie ze Wschodem i niedopuszczanie do nowych konfliktów zimnowojennych wciąż musiało się odbywać kosztem „Solidarności”433. Ponadto, zdaniem polskiej placówki w Kolonii, ze względu na stłumienie masowych działań opozycji niemieccy politycy zaczęli uważać Kościół za głównego pozarządowego partnera rozmów434. Rzeczywiście, tematyka „Solidarności” zniknęła z listy głównych kwestii stosunków obustronnych, ustępując miejsca problemom rozbrojeniowym (eurorakiety) i tradycyjnym kwestiom rewizji granic, ziomkostw i mniejszości niemieckiej w Polsce. Nie oznaczało to, że władze zachodnioniemieckie w ogóle nie próbowały nieoficjalnie pomagać polskiej opozycji. Jak zaznacza Dieter Bingen, kanclerz Kohl starał się nawiązywać do spraw polskich w kontekście praw człowieka, choć musiał się też liczyć z narodową częścią swojego elektoratu – głównym przedmiotem jej zainteresowania pozostawała sprawa granic435.

Od połowy 1983 r. niektórzy niemieccy politycy (np. Strauss) zaangażowali się w negocjacje między polskimi władzami a niemieckim Kościołem katolickim w sprawie pomocy dla polskich rolników w ramach ogólnego projektu Fundacji Rolnej. Rozmowy toczyły się przede wszystkim między episkopatami obu krajów, które rozpracowywał polski wywiad436. Jak zauważała ambasada polska w Kolonii, coraz aktywniejszą rolę w tych rozmowach odgrywało niemieckie MSZ z Genscherem na czele. Niechętnie na to zaangażowanie patrzyły USA, a także… Episkopat RFN, który nie chciał tracić głównej pozycji w negocjacjach ze stroną polską. Pod koniec października 1983 r. odbyła się dwudniowa konferencja w sprawie planów pomocy; w spotkaniu wzięli udział przedstawiciele obu episkopatów (ze strony polskiej ksiądz Orszulik) i władz niemieckich437. Choć, jak wiemy, nie udało się utworzyć Fundacji Rolnej, to częściowe porozumienie zostało zawarte, a koszt pomocy sięgnął miliarda marek438.

Mimo tendencji ugodowych w oficjalnych reakcjach na zniesienie stanu wojennego RFN, podobnie jak inne państwa, przyjęła postawę wyczekiwania na rozwój sytuacji. Doceniano zniesienie stanu wojennego i amnestię – Hans-Dietrich Genscher wyraził zadowolenie z tej decyzji, ale stwierdził, że należało teraz czekać na jej skutki. Dodał, że Zachód powinien zachęcać PRL do dalszej liberalizacji, np. za pomocą inicjatyw podejmowanych przez episkopaty439. Podobnie reagowali inni politycy koalicji; socjaliści wyrażali się za to bardziej entuzjastycznie440. Jednak szybko zaczęto krytykować uchwalone kilka dni później, 28 lipca, restrykcyjne ustawy o cenzurze i prawie karnym441. Alois Mertes, sekretarz stanu w MSZ, uznał je za „fałszywy krok w złym kierunku”442.

Charakterystyczne, że przypadająca miesiąc później trzecia rocznica porozumień gdańskich nie została oficjalnie skomentowana przez rząd443. Kilka dni po niej wybuchł dyplomatyczny skandal (nie stał się jednak medialną sensacją): na początku września o azyl polityczny wystąpił Waldemar Rzedkowski, I sekretarz ambasady polskiej w Kolonii444. W tym czasie planowano wizytę w RFN delegacji Klubu Poselskiego PZPR z Kazimierzem Barcikowskim na czele, której termin ustalono na październik – formalnie na zaproszenie SPD i w ramach kontaktów międzypartyjnych445, by nie łamać zasad bojkotu dyplomatycznego. Organizacja podróży była też przejawem autonomicznej polityki wschodniej socjalistów, zakładających zacieśnianie współpracy nie ze środowiskami opozycyjnymi, ale z PZPR.

Barcikowski przebywał w Niemczech w dniach 24–26 października 1983 r.446 Odwiedził m.in. Kolonię, Bonn i Frankfurt. Odbył konsultacje partyjne z czołowymi politykami SPD (Willym Brandtem, Hansem-Jochenem Voglem, Helmutem Schmidtem) oraz liczne rozmowy z przedstawicielami koalicji, w tym z Genscherem447. Kohl nie zdecydował się spotkać z Barcikowskim, ale wizyta i tak znacznie wykroczyła poza ramy konsultacji SPD–PZPR. Polskie MSZ określiło misję Barcikowskiego jako sukces448. Po wizycie RFN rzeczywiście wyraźniej dawała do zrozumienia, że chętnie widziałaby poprawę stosunków z Polską449. Mówił o tym np. Kohl podczas spotkania z kierownictwem CDU w połowie grudnia 1983 r., podkreślając, że warunkiem intensyfikacji dialogu jest podejmowanie przez Warszawę kroków „we właściwym kierunku”. Liczył też na powodzenie projektu Fundacji Rolnej450.

W tym kontekście od jesieni 1983 r. przygotowywano wizytę w Polsce wpływowego polityka CDU, Bernharda Vogla (nie mylić z Hansem-Jochenem). Strona niemiecka nie ukrywała, że była to podróż inspirowana przez Kohla i kierownictwo CDU, choć oficjalnie Vogel miał rozmawiać tylko na tematy gospodarcze i naukowe451. Polityk przebywał w Polsce między 2 a 9 listopada; kontaktował się m.in. z wpływowymi członkami partii i rządu (Zbigniew Madej, Kazimierz Barcikowski, ministrowie Stefan Olszowski, Tadeusz Nestorowicz, Benon Miśkiewicz) i Episkopatu Polski (kardynał Franciszek Macharski), deklarując wolę polepszenia relacji obustronnych452. Inicjatywy te nie podobały się sojusznikom Bonn, głównie Waszyngtonowi453.

W 1984 r. przewidywano wizyty kolejnych polityków, np. w lutym miał przybyć Franz Pfeffer, dyrektor polityczny zachodnioniemieckiego MSZ454, oraz Hans-Jürgen Wischnewski, członek kierownictwa SPD455. Zakładano, że ten szczebel kontaktów nie łamał bojkotu dyplomatycznego456. Pfeffer ostatecznie w tym czasie nie przyjechał457, ale za to w kwietniu gościł w Polsce Wolfgang Mischnick, przewodniczący frakcji parlamentarnej FDP, korzystając z zaproszenia SD458. Zgodnie z planem między 31 stycznia a 4 lutego w Polsce bawiła na zaproszenie PZPR delegacja SPD kierowana przez Hansa-Jürgena Wischnewskiego (z Walterem Polkehnem i Eugenem Selbmannem). Niemiecki polityk pozytywnie oceniał działalność PRON, krytykował politykę sankcji i liczył na nowy impuls w relacjach z Polską459. Dlatego też misję Wischnewskiego uznano za sukces władz polskich. Po powrocie na konferencji prasowej wezwał on rząd do normalizacji stosunków z PRL460. Wypowiedzi te krytykowała podziemna „Solidarność”461.

Niemal w tym samym czasie w RFN gościł były kierownik Urzędu do spraw Wyznań Kazimierz Kąkol, który rozmawiał m.in. na temat funduszu rolnego462. Z kolei między 7 a 9 maja na zaproszenie PZPR w Warszawie przebywał wiceprzewodniczący frakcji SPD Horst Ehmke wraz z Helmuthem Beckerem i Eugenem Selbmannem i kontaktował się z polskimi władzami463. Poprzez te częste kontakty opozycyjna SPD próbowała prowadzić swoją tradycyjną odprężeniową Ostpolitik. Co charakterystyczne, w tym samym okresie kierownictwo socjalistów nie podejmowało oficjalnie lokalnych inicjatyw członków partii, którzy protestowali przeciw przetrzymywaniu w aresztach działaczy KOR i podkreślali, że więźniowie uciekają się do strajków głodowych464. „Solidarność” musiała ustępować priorytetom partyjnym.

Droga do normalizacji była jednak daleka, o czym świadczy np. spotkanie komitetu koordynacyjnego organizacji Forum PRL-RFN w Bonn pod koniec lutego 1984 r. W rozmowach uczestniczyli politycy CDU, SPD, FDP, przedstawiciele związków zawodowych i resortu gospodarki, a ze strony polskiej – reprezentanci resortów gospodarczych, MSZ i drugorzędni politycy (m.in. Ryszard Wojna, Piotr Stefański). Strona polska przyjęła postawę atakującą: podkreślała „tendencje rewizjonistyczne” wśród Niemców i wskazywała na pogorszenie stosunków Wschód–Zachód w wyniku projektu eurorakiet465. Co ciekawe, nie padły oskarżenia o wspieranie polskiej opozycji. Ważniejsze były zaszłości historyczne i kontekst międzynarodowy.

W rozmowach z polską ambasadą współpracownicy Kohla zapewniali, że kanclerzowi zależało na poprawie relacji z PRL. Na przykład podczas wizyty w USA w marcu Kohl miał namawiać Reagana do większej elastyczności466. Za tymi zapewnieniami nie szły jednak – wobec niezmiennego kursu NATO – konkretne rozwiązania, a obustronne stosunki psuła zwłaszcza kwestia granic. Spore ożywienie wniosła rozmowa Hansa-Dietricha Genschera z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim 19 kwietnia 1984 r., podczas której szef bońskiego MSZ zadeklarował chęć przyjazdu do Polski w drugiej połowie roku. Pragnieniem tym podzielił się następnie z prasą467. Wizyta taka oznaczałaby jawne złamanie bojkotu dyplomatycznego. Co ciekawe, strona polska wstrzemięźliwie zareagowała na tę inicjatywę – nie proponowała konkretnego terminu przyjazdu i odrzucała kolejne pomysły niemieckie, formułowane od maja468. PRL zachowywała sztywne stanowisko, wyrażając tym samym sprzeciw wobec „tendencji rewizjonistycznych”, a także wobec „afery” lidera DGB Erwina Kristoffersena, który podczas planowanej wizyty w Polsce zamierzał kontaktować się z podziemną „Solidarnością”469. Również rządząca chadecja nie decydowała się na odważniejsze kroki: Volker Rühe, wpływowy polityk CDU, w czasie swej wizyty w Polsce w końcu maja dość niejasno przekonywał, że nie ma mowy o jednostronnych lub siłowych zmianach granicy polsko-niemieckiej470.

W przypadku polityki RFN względem PRL i opozycji pewną rolę (przecenianą przez polskie źródła) odegrały wielokrotnie wspomniane polskie wybory do rad narodowych, przeprowadzone w czerwcu 1984 r., które mimo wezwań opozycji do bojkotu odbyły się w miarę normalnie. Z tej okazji aktywność zintensyfikowała ambasada polska w Kolonii, publikując okolicznościowe komunikaty prasowe471. Porażka „Solidarności” miała – zdaniem Departamentu I MSW – znacząco wpłynąć nie tylko na polityków, ale nawet na zachodnioniemieckie społeczeństwo. Jakoby coraz powszechniej szerzyła się opinia o beznadziejnej sytuacji podziemia solidarnościowego (zwłaszcza że w czerwcu aresztowano Bogdana Lisa) oraz o rosnącej stabilizacji i poparciu dla gen. Jaruzelskiego. Rzekomo uważano ponadto, że w wyniku wyborów osłabiła się pozycja Kościoła472. Biorąc pod uwagę fakt, iż jednym z adresatów meldunku był gen. Jaruzelski, nie można w pełni ufać ocenom zawartym w notatce, szczególnie że wywiad sam sobie przeczył, informując w innym miejscu, iż przebieg wyborów nie zaskoczył niemieckich dyplomatów, którzy „od dawna widzieli […] upadek autorytetu i znaczenia” „Solidarności”473. Powtarzalność komentarzy tego typu w opiniach wielu państw zachodnich czyni je jednak wiarygodniejszymi.

Zgodnie z ocenami MSW i MSZ w sprawach polskich Niemcy rzeczywiście coraz bardziej skupiali się na rozmowach z Kościołem. W 1984 r. Bonn silnie naciskało (zarówno PRL, jak i kraje EWG) na wprowadzenie w życie znanego nam, sięgającego jeszcze roku 1983 projektu Fundacji Rolnej. W budżecie na 1985 r. rząd RFN przeznaczył na ten cel 5 mln marek474. W połowie roku, jeszcze przed amnestią (i mimo nierozpoczętego procesu przywódców KOR oraz braku dialogu ze społeczeństwem), niektóre zachodnioniemieckie kręgi polityczne były gotowe na ograniczoną intensyfikację stosunków z Polską: zarówno politycznych (plany przyjazdu szefa MSZ Hansa-Dietricha Genschera), jak i gospodarczych (chęć podjęcia na forum międzynarodowym rozmów na temat rozłożenia polskich długów)475.

7 czerwca, tuż przed wyborami, wątki polskie pojawiły się podczas obrad Bundestagu. W czasie dyskusji o stosunkach niemiecko-polskich (głównie kwestii granic i mniejszości niemieckiej), w której wypowiedziało się trzynastu parlamentarzystów z czterech partii, Hans-Dietrich Genscher potwierdził swój zamiar przyjazdu do Warszawy. Ponadto ogólnikowo zapewniał, że podstawą rozwoju stosunków z PRL jest układ z 1970 r., a RFN nie zamierza podważać jego ustaleń476. Była to reakcja na głos posła CDU Herberta Czai, który przekonywał podczas debaty, że sprawa granic powinna pozostać otwarta. Nie pierwsza taka wypowiedź Czai wywołała ostrą krytykę ze strony polskiej477. Kilka dni później do Poznania i Warszawy udała się dziesięcioosobowa grupa polityków SPD z posłem Rudim Schmittem na czele, aby kontynuować politykę zbliżenia z PZPR478.

W lipcu 1984 r. doszło do dwóch wydarzeń ważnych z punktu widzenia historii „Solidarności”: rozpoczęcia procesu KOR-owców i ogłoszenia amnestii dla więźniów politycznych. Władze zachodnioniemieckie skupiły się na tym drugim temacie, próbując wykorzystać amnestię jako pretekst do kontynuacji swej polityki. W pierwszej reakcji wyraziły swoje zadowolenie i określiły amnestię – tak jak inne państwa Zachodu – dyplomatycznym hasłem-wytrychem jako „krok w dobrym kierunku”. Ubolewano jednak zarazem z powodu ataków polskich władz na RFN: krytyki ostatnich wypowiedzi Herberta Czai i Volkera Rühego (Jaruzelski mówił wręcz o „pangermańskim ekspansjonizmie”)479. Zarzut „pangermanizmu” zdominował retorykę polskiej dyplomacji względem RFN w 1984 r., mimo że Kohl i Genscher nieutannie zapewniali o respektowaniu przez Niemcy układów zawartych z Polską480. Pozostawało faktem, że niektórzy politycy (Herbert Czaja, Alois Mertes, Volker Rühe, Friedrich Zimmermann) nie tylko podczas wspomnianej debaty parlamentarnej nieraz formułowali zawoalowane sugestie, a chadecy kokietowali skrajnie prawicowe środowiska481.

Strategia PRL wobec Bonn nie była jednak przejrzysta, a uprzedzenia ideologiczne mieszały się z wymogami Realpolitik. Oprócz ataków niemieccy politycy dostrzegali też wypowiedź ambasadora Tadeusza Olechowskiego, który przy okazji amnestii wyrażał chęć poprawy relacji polsko-niemieckich482. W dalszych reakcjach na amnestię niemiecki rząd dawał do zrozumienia, że polskie posunięcia powinny skłonić Zachód do „częściowego odejścia od sankcji”, ale z zastrzeżeniem ponownego ich nałożenia w razie powrotu opozycjonistów do więzień. Skłaniał się także do udzielenia zgody na wstąpienie Polski do MFW, czemu wciąż niechętne były USA. W zamian ostrożnie zalecał stronie polskiej powrót do porozumień sierpniowych, a w sprawach szczegółowych nalegał na uwolnienie wciąż przetrzymywanego (do grudnia) Bogdana Lisa. Władze RFN były zarazem świadome, że ewentualny akt łaski rządu polskiego nie przyczyni się do poprawy polityczno-gospodarczego położenia Polski483. Dlatego też amnestia nie zmieniła sytuacji: niezobowiązującym gestom sympatii władz niemieckich dla władz PRL towarzyszyło sztywne stanowisko strony polskiej. Doszło nawet, jak sugerowała polska ambasada, do pogorszenia stosunków w wyniku ogólnego wzrostu napięcia między Wschodem a Zachodem z powodu eurorakiet, a także zniesienia przez RFN zakazu produkcji oraz posiadania bombowców strategicznych i rakiet dalekiego zasięgu484.

Prawdopodobnie pod koniec lipca 1984 r. w Polsce przebywał polityk SPD Stephan Thomas. Rozmawiał m.in. z Mieczysławem Rakowskim, który zachwalał decyzję władz o amnestii, ale także z Bronisławem Geremkiem, który dopytywał się, jaka jest polityka SPD wobec „Solidarności”. Thomas wymijająco nazwał tę taktykę „obiektywną, realistyczną i pozytywną”, szesnastomiesięczny karnawał „Solidarności” określił jednak jako „tragiczną eskalację”, podkreślając, że jego partia nie zamierza mieszać się w wewnętrzne sprawy polskie. Była to bardzo zachowawcza postawa, choć niemiecki polityk zapewniał też, że wierzy w „utrzymanie historycznej roli” „Solidarności”485.

Mimo to ugodowa dyplomacja niemiecka zaczęła przynosić pożądane skutki – z punktu widzenia Bonn i Warszawy, ale niekoniecznie opozycji. PRL wreszcie zdecydowała się, chociaż ostro krytykowano działania RFN na arenie międzynarodowej (w ślad za Moskwą), wyrazić zgodę na wizytę Genschera, proponując w sierpniu pierwszy, mało jeszcze konkretny termin – koniec 1984 r.486 W kolejnych miesiącach sprawa jego przyjazdu zdominowała (oprócz kwestii gospodarczych) tematykę stosunków polsko-zachodnioniemieckich. Należy wyraźnie podkreślić, że wątki solidarnościowe nie odgrywały w tych przygotowaniach najważniejszej roli. Liczyły się głównie kwestie niemieckiego rewizjonizmu: obie strony miały nadzieję, że wizyta może przynieść odprężenie na tej płaszczyźnie487. Termin tej potencjalnie przełomowej podróży był przesuwany, nie ustawały przepychanki co do jej programu, akredytacji dla dziennikarzy itp. Nadal bardziej sceptyczne stanowisko przyjmowała strona polska. Władze PRL domagały się, by wraz z wizytą Niemcy zdecydowały się na konkretne kroki polityczne. W przeciwnym wypadku – grożono – podróż Genschera zakończy się porażką. Do takich kroków zaliczono przede wszystkim „powrót, również w praktyce, do litery i ducha układu z 1970 roku”, pełną normalizację gospodarczo-finansową oraz ustępstwa Bonn w sprawie mniejszości niemieckiej488. Wymagania strony polskiej były wysokie, ale przygotowania do wizyty trwały.

Miękka polityka niemiecka względem PRL uwidoczniła się przy okazji czwartej rocznicy porozumień sierpniowych. RFN nie zmierzała, w ocenach polskiej ambasady, do konfrontacji ideologicznej i ograniczała zasięg medialnej propagandy prosolidarnościowej. Według polskiej placówki, media niemieckie (w domyśle: również władze) nastawiły się raczej na nawoływanie do demokratyzacji panującego systemu niż na dążenie do powrotu „Solidarności”, mimo jednoczesnego podkreślania istnienia opozycji i niewprowadzenia przez gen. Jaruzelskiego niezbędnych reform demokratycznych (pluralizm związkowy, swobody obywatelskie itp.). Co ciekawe, zabrakło jakichkolwiek oficjalnych deklaracji politycznych z okazji rocznicy Sierpnia489. Pragnienie normalizacji stosunków z PRL było silniejsze niż sympatie solidarnościowe. Być może w takiej strategii, której ukoronowaniem miała być wizyta Genschera, ekipa Kohla widziała sposób na ocieplenie swego wizerunku w obozie wschodnim, zepsutego kwestią eurorakiet i zbrojeń. Musiało się to w pewnym stopniu odbywać kosztem polskiej opozycji. Zjawisko to uwidoczniło się po śmierci księdza Popiełuszki, kiedy to w Bonn nie zdecydowano się na oficjalny komentarz, choć prasa szeroko tę sprawę opisywała490.

Między 7 a 10 listopada 1984 r. w Polsce gościła kolejna grupa działaczy SPD z Hansem-Jochenem Voglem, przewodniczącym frakcji parlamentarnej socjalistów, na czele491. Spotkała się z władzami partyjno-państwowymi, w tym z gen. Jaruzelskim. W przemówieniu wygłoszonym w Sejmie Vogel podkreślał wagę normalizacji wzajemnych stosunków, ale w ostatniej chwili wycofał się z inicjatywy powołania grupy roboczej SPD–PZPR. Przekonywał za to, że linia polityczna ekipy rządzącej w PRL „nie ma rozsądnej alternatywy”. Opowiadał się też za większym dynamizmem stosunków bilateralnych. Wprawdzie spotkał się z przedstawicielami Kościoła, ale nie z opozycją – co wyraźnie dostrzeżono. Znamienne, że polityk nie odwiedził grobu księdza Popiełuszki, lecz ograniczył się do złożenia kondolencji w Episkopacie Polski i rodzinie. Wywołało to protesty ze strony polityków rządzącej chadecji: m.in. Volker Rühe z CDU podkreślał, że Malcolm Rifkind nie miał oporów przed odwiedzeniem grobu zamordowanego kapłana492. Po powrocie Vogel sugerował jednak, że sprawa księdza Jerzego ożywiła środowisko byłej „Solidarności”493. Wydaje się, że wizyta ta stanowiła przedbiegi do intensywnie przygotowywanej, ale wciąż odkładanej podróży Genschera – polska ambasada spodziewała się, że minister będzie się zachowywał podobnie jak Vogel, a więc uniknie rozmów z przedstawicielami „Solidarności”494.

Tymczasem Genscher – pod naciskiem opinii publicznej i części polityków495 – nie zamierzał iść na aż takie ustępstwa. Ponadto parlamentarzyści z CDU/CSU domagali się, by w rozmowach z Polakami polityk poruszył sprawę praw dla mniejszości niemieckiej496. Chcąc nie chcąc, znalazł się w bardzo trudnej sytuacji. Dlatego też w listopadzie kwestia jego wizyty utknęła w martwym punkcie. Ostatecznie niemiecki polityk bezterminowo przełożył swą podróż, motywując to posunięcie sztywnym stanowiskiem strony polskiej (prezentowanym w wypowiedziach Jerzego Urbana), niepozwalającym Genscherowi na kontakty inne niż z przedstawicielami władz, na oddanie hołdu poległym żołnierzom niemieckim w formie złożenia wieńca na grobie nieznanego żołnierza niemieckiego na Cmentarzu Północnym i odwiedziny jednego z cmentarzy niemieckich, ani na wizytę w kościele św. Stanisława Kostki i odwiedzenie grobu księdza Popiełuszki. Przeszkodą było też nieprzyznanie wizy dziennikarzowi „Die Welt”, Carlowi Gustavowi Ströhmowi497, oraz storpedowanie zgłoszonego przez ambasadę niemiecką w Warszawie pomysłu zaproszenia przedstawicieli „Solidarności” – Lecha Wałęsy, Bronisława Geremka i Janusza Onyszkiewicza – na przyjęcie z okazji wizyty498.

Ważną, być może decydującą, przyczyną usztywnienia stanowiska polskiego było nieodcięcie się przez Kohla i Genschera od wspomnianych wypowiedzi rewizjonistycznych, a szczególnie słów sekretarza stanu w MSZ Aloisa Mertesa z grudnia 1983 r. (częściowo wyrwanych z kontekstu), który w reakcji na interpelację posła Carla Ottona Lenza stwierdził, że w Polsce mieszka ponadmilionowa niemiecka diaspora, która potrzebuje ochrony499. Ostro skrytykował tę wypowiedź Jerzy Urban, a sprawa „listu Mertesa” ciągnęła się miesiącami500. Z kolei 10 listopada Kohl i Strauss wzięli udział w kongresie ziomkostw w Bonn501. Takie posunięcia krytykowała opozycyjna SPD502. Swoją rolę odegrał też Malcolm Rifkind, który – jak wiemy – na początku listopada przyjechał do Polski i mimo oburzenia polskich władz kontaktował się z opozycją. Obawiano się, że Genscher powtórzy ten manewr, a władze nie chciały drugi raz popełnić tego samego błędu, którym było początkowo pobłażliwe podejście do pomysłów Brytyjczyka503.

Fiasko wizyty odbiło się echem w całej Europie – był to niemiecki falstart w wyścigu o normalizację kontaktów z PRL, choć Genscher zapewniał, że jego podróż wciąż była „konieczna i ważna”, i po raz kolejny podkreślał, że RFN nie podważała granicy polsko-niemieckiej504. Również Kohl przekonywał, że wizyta nadal jest możliwa505. Także dla Polski niepowodzenie misji Genschera było wyraźną porażką506. W stosunkach niemiecko-polskich dyplomatyczny pat trwał, a rzeczywiście liczne obustronne wizyty na średnim i niskim szczeblu nie mogły go przełamać. Przesunięcie misji Genschera miało szczególne podłoże: w tym przypadku sprawa „Solidarności” nie była jego najważniejszą przyczyną, choć na pewno nie pozostawała bez wpływu.

Niepowodzenie misji Genschera wpłynęło też na odwołanie planowanego na grudzień Forum Polsko-Niemieckiego w Essen, które miało ożywić współpracę gospodarczą507. Jednakże już w końcu 1984 r. na nowo podjęto negocjacje i wstępnie wyznaczono kolejny termin wizyty na luty 1985 r. Obie strony były gotowe na pewne ustępstwa. Jeszcze w ostatnich dniach listopada Jerzy Urban, komentując postępy śledztwa w sprawie zabójstwa księdza Popiełuszki, stwierdził przy okazji, że nigdy otwarcie nie wypowiedział się przeciwko złożeniu przez Genschera wieńca na grobie kapłana. Na razie nie rozwiązano jednak kwestii spornych508.

Kilka dni później (11 grudnia 1984 r.) Hans-Dietrich Genscher rozmawiał z Kazimierzem Barcikowskim, który ponownie przybył z wizytą do Niemiec pod pretekstem konsultacji związkowych. Genscher wskazywał na trudności z wizami dla dziennikarzy i ustaleniem programu pobytu. Przekonywał, że nie zdecydowałby się na żaden krok bez porozumienia z gen. Jaruzelskim. Barcikowski z kolei – nie do końca zgodnie z prawdą – zauważał, że to powszechna w Niemczech krytyka zachowawczej wizyty Vogla przyczyniła się do odwołania przyjazdu. Mimo to Genscher zadeklarował wolę jak najszybszego odbycia podróży. Podkreślał, że „nadszedł czas na lepszą współpracę”509 – Bonn bało się pozostać w tyle w polityce normalizacji stosunków z Polską. Polski rozmówca był bardziej wstrzemięźliwy, ale stanowisko PRL określił jako „otwarte”510. Z Barcikowskim rozmawiał również jeden z liderów SPD Hans-Jochen Vogel. W relacji dla dziennikarzy Vogel stwierdził, że w polityce władz polskich chęć ocieplenia stosunków z RFN zwycięży nad zdenerwowaniem wynikającym z rewizjonistycznych ciągot niektórych polityków niemieckich. Radził też Genscherowi, by w negocjowaniu formy wizyty poszedł na dalsze ustępstwa511. Nic konkretnego zatem nie osiągnięto.

Dlatego też początek 1985 r. nie zapowiadał wyraźnego postępu w stosunkach niemiecko-polskich. Zachodni komentatorzy dostrzegali, że za impas odpowiadała w większym stopniu strona polska, a niemiecka Ostpolitk napotykała w PRL szczególne trudności, większe niż w w przypadku innych krajów bloku wschodniego512. Mimo tych uwarunkowań w kolejnych tygodniach sytuacja rozwijała się dynamicznie. W styczniu 1985 r. w RFN gościł szef Urzędu do spraw Wyznań Adam Łopatka, który korzystał z zaproszenia niemieckiego Kościoła ewangelickiego. Spotkał się także z władzami kilku landów, ale nie przewidziano dla niego rozmów z przedstawicielami aparatu centralnego (z wyjątkiem Friedricha Vogla z kancelarii Kohla, zapewniającego – jak zwykle – o woli rozwoju stosunków)513. Równocześnie strona polska przekonywała, że oczekuje przybycia Genschera w najbliższym czasie514. Bonn rewanżowało się przyjaznymi deklaracjami, np. odcinało się od haseł rewizjonistycznych – ogłosił to w wywiadzie dla prasy pod koniec stycznia rzecznik rządu. 23 stycznia Kohl napisał nawet list do chadeckiego posła Herberta Hupki popierającego „wypędzonych”, przypominając o ważności układu z 1970 r.515

Bardzo ważny aspekt psychologiczny miała debata parlamentarna (tzw. godzina aktualna) poświęcona Polsce i sprawie granicy wschodniej Niemiec; zorganizowano ją w początkach lutego z inicjatywy SPD. Liderzy chadecji postanowili odciąć się od rewizjonistycznych wypowiedzi przedstawicieli prawego skrzydła partii i mocno podkreślić wolę respektowania układu z 1970 r. Podczas debaty kanclerz wygłosił przemówienie, w którym po raz kolejny uznał nienaruszalność granic za niezbędny warunek pokoju. Przed kanclerzem wystąpił wiceprzewodniczący parlamentarnej frakcji CDU/CSU Volker Rühe – i to jego wypowiedź stała się głośniejsza, z uwagi na interpretację układu z 1970 r. jako gwaranta nienaruszalności granic bez zgody Polski. Zauważano, że dotychczas polityk ten był raczej bliższy chadeckim „jastrzębiom”. Przemówienie, które przeszło do historii stosunków polsko-niemieckich, kończyło symboliczną woltę polityki chadeków: od kontestacji po pełne poparcie dla porozumień Gomułki i Brandta516. Być może miało decydujący wpływ na załatwienie przyjazdu Genschera.

Również w lutym w zastępstwie wspomnianej sesji Forum RFN-PRL odbyło się w Warszawie spotkanie „miniforum” polsko-niemieckiego517. Uczestniczyli w nim politycy chadeccy i związkowcy z DGB. W ramach forum m.in. Volker Rühe spotkał się z ministrem Stefanem Olszowskim, a DGB nawiązało nieoficjalne kontakty z OPZZ518. W tym samym czasie w Warszawie gościła delegacja koncernu Kruppa z bankierem Bertholdem Beitzem na czele (spotkał się m.in. z Jaruzelskim i Olszowskim)519. Jak widać, ponownie nawiązywano nić porozumienia międzypaństwowego, choć strona polska – według prasy niemieckiej – wciąż prowadziła „kampanię antyrewanżystowską”520. Mimo że w lutym nie ustalono terminu wizyty Genschera, w tej nowej atmosferze stawała się ona coraz realniejsza. 27 lutego w kolejnym przemówieniu w Bundestagu kanclerz odwoływał się do swej wypowiedzi z początku miesiąca i podkreślił respektowanie przez RFN swych granic wschodnich521. Podróż poprzedziło pierwsze spotkanie grupy roboczej PZPR i SPD (z Horstem Ehmke i Józefem Czyrkiem na czele), które odbyło się w Warszawie w dniach 4–6 marca 1985 r.522 Zaznaczmy, że w tych kontaktach „Solidarność” nie była traktowana jako czynnik najważniejszy.

* * *

Podobnie jak w poprzednim okresie, wyraźnie przychylne stanowisko wobec PRL zajmowała Grecja, która po zniesieniu stanu wojennego z jeszcze większym natężeniem realizowała swoją politykę „NATO-sceptyczną” i propeerelowską. Po 22 lipca 1983 r. premier Andreas Papandreu zaczął poważnie rozważać wizytę w Polsce. Po długich negocjacjach jej termin wyznaczono na jesień 1984 r. I rzeczywiście, jak zaznaczyliśmy, doszło do wizyty. Po raz pierwszy członek NATO (choć drugorzędny) tak wyraźnie łamał bojkot dyplomatyczny. Nic więc dziwnego, że podróż wzbudziła krytykę ze strony kierownictwa sojuszu. Uważano, że pobyt w Polsce przyczynił się do dalszej emancypacji Grecji spod wpływów NATO i powiększył wyłom we wspólnej polityce względem państw wschodnich. Emancypacja ta służyła budowaniu przez Papandreu silniejszej pozycji Grecji, głównie w kontekście konfliktu z Turcją. Podróż wywołała dość paradoksalne konsekwencje: w RFN rozważano wycofanie się Hansa-Dietricha Genschera z planowanego wyjazdu do Polski, jako że pobyt ministra – wobec wizyty premiera innego państwa – straciłby swoją rangę523. Jak wiemy, termin przesunięto raczej z innych przyczyn.

Związki zawodowe i organizacje międzynarodowe

Po zakończeniu stanu wojennego dalsze polityczne poparcie dla dążeń „Solidarności” podkreślały najróżniejsze krajowe związki zawodowe z całego świata: brytyjski TUC, norweska i duńska LO, holenderska FNV (Federatie Nederlandse Vakbeweging, Federacja Holenderskich Związków Zawodowych), japońska Domei, cztery największe francuskie związki zawodowe (bez CGT), które utworzyły wspólny front solidarnościowy; amerykańska AFL-CIO i UAW (United Auto Workers, Zjednoczony Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Motoryzacyjnego), australijska ACTU (Australian Council of Trade Unions, Australijska Rada Związków Zawodowych), belgijska CSC (Conféderation des Syndicats Chrétiens), włoskie UIL i CGIL (komunistyczny!), a nawet SEK z Cypru (Synomospondia Ergaton Kyprou, Cypryjska Konfederacja Pracy), FFW z Filipin (Federation of Free Workers, Federacja Wolnych Pracowników), CTM z Meksyku (Confederación de Trabajadores de México, Konfederacja Pracowników Meksykańskich), CMTU z Malty (Confederation of Malta Trade Union, Konfederacja Związków Zawodowych Malty) oraz chilijski komitet związku zawodowego na wygnaniu w Rzymie524.

Poparcie to, podobnie jak wcześniej, wyrażało się najczęściej na poziomie deklaracji, ale także wsparcia materialnego – związki zawodowe finansowały np. działające w danym kraju oddziały Biura Koordynacyjnego „Solidarności”. Ponadto umożliwiały opozycjonistom kontakty na forach międzynarodowych. Na przykład podczas obrad Komisji do spraw Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (Commission on Security and Cooperation in Europe, CSCE) w Ottawie w maju 1985 r., na które „Solidarność” nie miała zaproszenia, kanadyjski związek zawodowy zorganizował przyjęcie z udziałem polskich działaczy. Zachodnie centrale próbowały zarazem bezpośrednio kontaktować się ze strukturami w Polsce, np. w połowie lat osiemdziesiątych paryska CFDT zawarła porozumienie o współpracy z mazowiecką „Solidarnością”, a syndykat Force Ouvrière – z gdańską. Związkowcy starali się też jeździć do Polski525.

Szerzej o tej działalności pisze Marcin Frybes526, nie jest też ona przedmiotem tej książki. Dodajmy tylko, że solidarnościowe zaangażowanie trzeba umieścić w odpowiednim kontekście i zróżnicować je w aspekcie politycznym. Jak sugeruje Idesbald Goddeeris, większość europejskich związków zawodowych nie wykazała tak szczególnej aktywności prosolidarnościowej jak niektóre organizacje amerykańskie, francuskie, belgijskie i włoskie. W pozostałych krajach polityczne reakcje związkowe przypominały raczej powściągliwe stanowisko centrali niemieckich527. Dlatego też, jak podkreśla Goddeeris, zbyt jednolity obraz pomocy związków zawodowych dla „Solidarności”, istniejący w świadomości wielu badaczy i świadków epoki, powinien zostać zniuansowany i pogłębiony. Postawa danego związku zależała od jego kręgosłupa ideologicznego (zasadniczo związki chrześcijańskie i konserwatywne szybciej zajmowały stanowisko prosolidarnościowe, choć znaczącym wyjątkiem była socjalistyczna CFDT i komunistyczny CGIL), tradycji kontaktów z Polską, pozycji w hierarchii związków danego kraju, relacji z władzami, liczby polskich emigrantów-członków związku itp. Pomoc i polityczne wsparcie dla „Solidarności” mogły wypływać ze światopoglądu, pragmatyzmu czy strategii. Czasem dochodziło nawet do sytuacji, kiedy dana centrala oficjalnie deklarowała sympatię dla „Solidarności”, a w kuluarach lobbowała przeciwko niej. Częściej bywało odwrotnie. Co istotne, podział ideologiczny nie zawsze musiał być decydujący: lewicowa CFDT poparła „Solidarność”, a równie lewicowa norweska LO – już nie. Różnice te uwidaczniały się nawet w obozie komunistycznym: francuska CGT przyjęła postawę przyjazną Jaruzelskiemu, a włoski CGIL – nie528.

Dodatkowym ważnym dla nas czynnikiem w tej dziedzinie były relacje poszczególnych związków z rządami na tle stosunku do „Solidarności”. Centrala AFL-CIO w swej życzliwości szła w parze z władzami, podobnie jak DGB w swej powściągliwości. Inaczej było z CFDT, która bardziej niż rząd popierała polski związek, a także z brytyjskim TUC o silnych tendencjach antythatcherowskich529. Ponadto w niektórych krajach prosolidarnościowe inicjatywy zbliżały do siebie rywalizujące centrale, np. we Francji czy Japonii530. Skomplikowana gra między związkiem danego kraju, działającymi w nim frakcjami walczącymi o wpływy, rządem danego państwa, polską „Solidarnością” i reżimem gen. Jaruzelskiego tworzyła wszystkie możliwe kombinacje i zależności i w każdym przypadku przebiegała nieco inaczej. Zdaniem Idesbalda Goddeerisa, jedno jest pewne: nad altruistycznymi motywami poparcia dla „Solidarności” dominowały czynniki wewnętrzne, egoistyczne531.

Po zniesieniu stanu wojennego postawy prosolidarnościowej nie zmieniły również największe niekomunistyczne federacje ponadkrajowe i ogólnoświatowe, których działalność blisko wiązała się z polityką międzynarodową. W grudniu 1984 r. na sesji ICFTU dyskutowano o polskim kryzysie. Przyjęto rezolucję, że tylko „Solidarność”, a nie np. OPZZ, stanowiła organ reprezentujący polskich robotników. Regularnie udzielano też finansowej pomocy rodzinom więźniów politycznych, a także z przeznaczeniem na projekty edukacyjne, utrzymywanie Biura Koordynacyjnego w Brukseli itp. Wsparcie to było jednak zdecydowanie mniejsze niż sumy oferowane przez AFL-CIO: w 1985 r. obiecano 57 tys. dolarów, z USA napłynęło zaś co najmniej około 200 tys.532 Na płaszczyźnie pomocy dla „Solidarności” trwała współpraca WCL, ICFTU i ETUC. W sierpniu 1985 r. w siedzibie brukselskiego Biura Koordynacyjnego zorganizowały one wspólną konferencję prasową z okazji piątej rocznicy powstania NSZZ. Zadeklarowano „niesłabnące poparcie” dla polskich robotników533.

Punktem szczytowym współpracy stało się przyjęcie „Solidarności” do WCL i ICFTU 18 listopada 1986 r. Po raz drugi w historii (po baskijskim związku zawodowym na wygnaniu) nastąpił akces jednego związku do obu federacji równocześnie. Według ich wspólnego oświadczenia, ta wyjątkowa decyzja była wyrazem „specjalnego poparcia i uznania dla pokojowej walki polskich robotników o demokrację i swobody związkowe w Polsce”534. Działo się to w czasie, kiedy większość państw zachodnich przemyśliwała nad pełną normalizacją relacji z PRL. Pamiętajmy, że NSZZ „Solidarność” w prawodawstwie PRL był uznawany za nielegalny – podobnie zresztą jak jego baskijski poprzednik. Dzięki tej decyzji brukselskie Biuro Koordynacyjne zdelegalizowanej organizacji uzyskało międzynarodowy status prawny535.

Dlaczego tę decyzję podjęto tak późno? Badacze problemu zwracają uwagę na rywalizację między WCL i ICFTU. Ta pierwsza centrala była bliższa światopoglądowo „Solidarności”, ale druga dawała więcej pieniędzy – polscy działacze balansowali więc między obydwiema, nie wchodząc osobno do żadnej, aż do momentu kompromisowego rozwiązania z listopada 1986 r. Długo trwało też przekonywanie mniej życzliwych krajowych członków jednej lub drugiej federacji (zwłaszcza niemieckiego DGB) do zaakceptowania takiej decyzji. Również nie wszyscy działacze „Solidarności” (np. Bronisław Geremek) i hierarchowie kościelni byli w pełni przekonani do tego posunięcia (obawiali się reakcji władz) i krytykowali niektóre ideologiczne poglądy federacji. Decydująca okazała się zapewne liberalizacja reżimu gen. Jaruzelskiego: w lipcu i wrześniu 1986 r. zwolniono więźniów politycznych i równolegle powstała Tymczasowa Rada „Solidarności”. W posunięciach tych dostrzeżono perspektywy odważniejszych działań. Zarazem kompromis polegający na jednoczesnej afiliacji do obu związków pozwolił zmniejszyć obawy sceptyków536. Nie zmienia to faktu, że decyzja federacji wywołała oburzenie strony polskiej.

Równie, a może jeszcze bardziej napięte stosunki zapanowały na linii władze PRL–MOP. 16 stycznia 1984 r. (według innych źródeł na początku września 1983 r.) w Genewie rozpoczęła działalność specjalna komisja MOP (powołana jeszcze w maju 1983 r.), stawiająca sobie za cel zbadanie kwestii respektowania wolności związkowych w PRL. Jak wspomniano, wniosek o powołanie komisji złożyli Marc Blondel z francuskiej FO i Liv Buck z norweskiej LO537. Inicjatywa stanowiła przejaw „akcji propagandowej” (według terminologii MSW), rozpoczętej jesienią 1983 r. Celem akcji, inspirowanej przez francuskich i amerykańskich przedstawicieli w MOP, było „zwrócenie uwagi światowej opinii publicznej na dyskryminowanie ruchu związkowego w Polsce i innych krajach socjalistycznych”. Jednym z punktów kampanii było wykorzystywanie relacji działaczy „Solidarności” (przebywających na emigracji) jako świadków łamania praw człowieka, a także demonstracyjne zaproszenie Lecha Wałęsy do Genewy na wiosnę 1984 r.538

Komisja – przy wyraźnym poparciu amerykańskiego rządu539 – rozpoczęła formalne śledztwo przeciw polskim władzom, które zostały oskarżone o naruszenie Konwencji nr 87 o wolności ruchu związkowego, a także Konwencji nr 98 o uprawnieniach pracowników do zrzeszania się. Na czele komisji stanął Grek, Nicolas Valticos. Dotychczas podobne śledztwa przeprowadzano jedynie wobec Boliwii, Argentyny i Urugwaju. Właśnie w charakterze świadka w tym procesie do Genewy zaproszono Lecha Wałęsę i innych krajowych działaczy „Solidarności”. Rzecz jasna nie dostali oni paszportów. Działalność komisji Valticosa nie zakończyła się tak skromnym wynikiem jak podobna działalność Hugona Gobbiego z ONZ, o której już pisaliśmy. Pewną rolę mógł tu odegrać lobbing ze strony „Solidarności”, np. w maju 1984 r. Lech Wałęsa wysłał do MOP list otwarty, w którym przekonywał: „Polska potrzebuje niezależnych związków zawodowych”540. Po ponadpięciomiesięcznym dochodzeniu 25 czerwca 1984 r. podczas 70. sesji konferencji ogólnej MOP komisja śledcza ogłosiła, że PRL pogwałciła obie konwencje541. Zadowolenie z takiego sformułowania wyraziły podziemne struktury „Solidarności”542, a także sprzyjające jej międzynarodowe centrale związkowe543.

Jak sygnalizowaliśmy, 17 listopada Polska, na znak protestu przeciw zaakceptowaniu przez Radę Administracyjną MOP raportu tejże komisji, wycofała się z organizacji, mimo że przyjęcie dokumentu było jedynie krokiem proceduralnym, otwierającym dyskusję na forum MOP544. Przystąpienie „Solidarności” rok później do Międzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych i Światowej Konfederacji Pracy można zatem uznać za swego rodzaju kontrakcję na tę decyzję władz polskich.

Do tak dramatycznych wydarzeń nie doszło w tym czasie w relacjach między PRL a NATO. Jak wiemy, dyplomacja paktu stanowiła w istocie wypadkową politycznych strategii państw członkowskich. Zatem również w tej strukturze dyplomatyczny marazm okresu 1983–1985 znalazł swoje odbicie. Przykładem tej postawy były obrady sojuszu w Brukseli w połowie grudnia 1983 r., na których wprawdzie poruszono wątek polski (drugoplanowo), ale w zasadzie powtórzono tezy sformułowane po 13 grudnia: uzależnienie kroków normalizacyjnych od konkretnych posunięć władz polskich zmierzających w kierunku demokratyzacji545. Nie oznaczało to jednak wyraźnej akceptacji dla amerykańskiej strategii step by step ani też braku różnic w stanowiskach poszczególnych członków – np. Wielka Brytania i RFN podzielały opinię, że gen. Jaruzelski mógł wykazywać pewien opór wobec Moskwy, i zachęcały do bardziej otwartej postawy względem PRL, argumentując, że obecna sytuacja może tylko skłonić generała do bliższych związków z Moskwą. Ze stanowiskiem tym nie zgadzała się m.in. Francja (uważano, że polskie władze i tak blisko współpracują z ZSRR), o USA nie wspominając. Jak widać, w miarę upływu czasu Londyn coraz bardziej oddalał się – oczywiście na tyle, na ile pozwalały jego interesy w ramach NATO – od strategii Waszyngtonu546.

Analizy sytuacji w Polsce pojawiały się regularnie na cyklicznych spotkaniach grupy ekspertów NATO do spraw ZSRR i Europy Wschodniej. Prowadzone tam dyskusje były odbiciem indywidualnych ocen formułowanych przez dane państwo paktu. Na przykład podczas obrad w dniach 27–30 marca 1984 r. wskazywano na konsolidację władzy gen. Jaruzelskiego, wzrost liczby więźniów politycznych, zaostrzenie prawa (w grudniu 1983 r.), a także spadek mobilizacyjnych zdolności opozycji, mimo że społeczeństwo ogólnie pozostawało wrogie wobec władz547. Pesymistyczny obraz był odzwierciedleniem wewnętrznych analiz opracowywanych przez ekspertów poszczególnych sojuszników.

Jeden z takich raportów został sporządzony 10 maja 1984 r. przez Komitet Polityczny NATO (we współpracy z Komitetem Ekonomicznym), na polecenie członków Rady Północnoatlantyckiej, którzy na spotkaniu jeszcze 30 listopada 1983 r. domagali się opracowania całościowej analizy sytuacji w PRL i możliwego rozwoju wydarzeń. Mimo niedawnego zniesienia stanu wojennego w dokumencie dominowało słowo „kryzys” – tkwiła w nim zarówno partia (opanowana przez kręgi wojskowe), jak i społeczeństwo wraz z opozycją, a największym problemem pozostawała zapaść gospodarcza. Choć duch „Solidarności” był wciąż obecny, od momentu delegalizacji NSZZ dało się zaobserwować „stopniowy regres wpływów i działań” tego środowiska. Wałęsa, zwłaszcza po otrzymaniu Nagrody Nobla, nadal był „znaczącym symbolem dla wielu ludzi”, jednakże stawał się coraz bardziej osamotniony na płaszczyźnie politycznej. Również podziemna TKK nie była w stanie sformułować „jasnego programu działań w przewidywalnej przyszłości”. Co więcej, „natężenie otwartych protestów i publicznych demonstracji w ostatnim roku spadło”. Społeczeństwo, borykające się z trudnościami materialnymi, nie miało siły na protesty, pogrążając się w „znużeniu, apatii i posępnej rezygnacji wobec Jaruzelskiego i jego reżimu”. Władze natomiast w ogóle nie zamierzały negocjować z opozycją, zwłaszcza że ekipa rządzących generałów, osiągnąwszy pełną kontrolę nad sytuacją w kraju i realizując tym samym życzenia Moskwy, czuła się pewnie548. Dobrze widać, że te tezy oddawały opinie formułowane przez ekspertów państw członkowskich paktu.

Według raportu, przyszłość Polski nie rysowała się zatem w różowych barwach. Choć nie spodziewano się osłabienia pozycji gen. Jaruzelskiego, rozumiano, że zależała ona od umiejętności utrzymywania spokoju publicznego oraz od wyników gospodarczych. Z tym pierwszym nie było wielu problemów: analitycy NATO nie przewidywali w najbliższym czasie większej konfrontacji, prognozując, że podziemna „Solidarność” nie będzie w stanie zorganizować masowych protestów. Byli również przekonani, że władze – ze względu na słabość opozycji – nie zdecydują się na ustępstwa wobec środowisk niezależnych. W tym kontekście przyszłość izolowanego Wałęsy „pozostawała niepewna”. Bierny opór ogółu społeczeństwa sprawiał zarazem, że rząd miał trudności z wprowadzaniem jakichkolwiek reform i nie potrafił skłonić swych obywateli do współpracy. Mimo wszystko dostrzegano możliwość kontynuacji dialogu władz z Kościołem, pewnego wzrostu gospodarczego, a także trwania nastrojów antyreżimowych i ograniczonej działalności opozycyjnej. Przyznawano, że w porównaniu z innym „bratnimi krajami” PRL i tak pozostawała najbardziej liberalna. Uznano ponadto za prawdopodobne, że władze będą dążyć do poprawy relacji z Zachodem, pragnąc legitymizacji i zachodnich kredytów. To zaś powinno implikować gesty liberalizacyjne. Nie zaryzykowano jednak określenia, kiedy ta ewolucja miałaby nastąpić549.

Tezy raportu stały się 23 maja 1984 r. tematem obrad Rady Północnoatlantyckiej. Przedstawiciel Wielkiej Brytanii podkreślał potrzebę bliskich konsultacji państw członkowskich w sprawach polskich. Zauważał, że dwa z trzech postulatów sformułowanych 11 stycznia 1982 r. zostały już spełnione. Należało zatem zastanowić się, jak wspólnie podejść do trzeciego, najmniej realistycznego żądania: dialogu ze społeczeństwem i opozycją. Podkreślał, że PRL rzeczywiście pozostawała stosunkowo liberalna, i ogólnikowo namawiał do „stopniowej ekspansji kontaktów z Polską”. Podobnie wypowiadał się przedstawiciel Danii. Jego niemiecki kolega zgadzał się z analitykami, że sytuacja w Polsce była stabilna, a władze skutecznie kontrolowały społeczeństwo. Bardziej sceptycznie niż autorzy raportu podchodził za to do możliwości przyszłego wzrostu gospodarczego w Polsce i opowiadał się za postępem w kwestii rozłożenia polskich długów. Tak jak Brytyjczyk popierał rozwój stosunków z reżimem (informował o planach podróży Genschera), ale za cenę bliżej nieokreślonych posunięć liberalizacyjnych – co niewiele znaczyło. Bardziej stanowcze stanowisko zajął reprezentant Holandii, który wskazał na twardy kurs polskich władz wobec opozycji (czego przejawem była fala aresztowań z początku maja) i mniej chętnie patrzył na możliwości negocjacji zadłużeniowych. Odpowiadając mu, przewodniczący Komitetu Ekonomicznego podkreślał, że nastawienie Klubu Paryskiego było stosunkowo elastyczne, a państwa wierzyciele uzgodniły, by nie tworzyć iunctim między rozmowami o rozłożeniu długów a polskimi staraniami o członkostwo w MFW. Również przedstawiciel USA zwracał uwagę na wzrost liczby więźniów politycznych i podkreślał potrzebę jednomyślności w działaniach sojuszu. Jego norweski kolega dopowiadał, że intensyfikowanie kontaktów z PRL mogło sfrustrować opozycję i podkopać jej działania – musiało więc przebiegać stopniowo. Reprezentant Belgii uznał zaś opinie brytyjskie za zbyt optymistyczne i stwierdził, że nie jest pewien, czy dwa pierwsze żądania NATO rzeczywiście zostały spełnione. Zgadzał się za to z potrzebą rewizji stanowiska sojuszu. Na koniec rozmówcy uzgodnili, że raport będzie przekazany na potrzeby zbliżającego się spotkania rady na szczeblu ministerialnym550.

Podobnie jak wcześniej, w formie oficjalnej państwa paktu wspólnie reagowały tylko na najważniejsze bieżące wydarzenia w Polsce, choć deklaracje tego typu wciąż stanowiły jedynie echa postaw poszczególnych krajów. Do takich wydarzeń zaliczał się chociażby proces działaczy KOR, rozpoczęty 13 lipca 1984 r. Został on dość jednoznacznie skrytykowany przez członków NATO i zahamował tendencje normalizacyjne. Fakt ten odpowiednio zinterpretował wywiad PRL, który w meldunku jeszcze z 13 lipca donosił o „kolejnej kampanii antypolskiej”. Jej elementem miały być polityczne posunięcia rządów zachodnich, np. spotkanie Seweryna Blumsztajna, szefa Komitetu Paryskiego, z doradcami szefa MAE Claude’a Cheyssona i doradcami włoskiego premiera Benedetta (Bettina) Craxiego. Nawet zdaniem MSW nie były to, trzeba przyznać, działania spektakularne551. Jak wiadomo, władze polskie starały się zatuszować kwestię procesu poprzez ogłoszenie 21 lipca 1984 r. amnestii dla licznej grupy więźniów politycznych. W opiniach NATO dotyczących tego posunięcia dominowały oceny pozytywne i jednocześnie mniej uzewnętrzniane przekonanie, że stanowiło ono przejaw wzmocnienia pozycji gen. Jaruzelskiego552.

Amnestia nie przyczyniła się do znaczącej zmiany strategii sojuszu wobec Polski. Świadczy o tym posiedzenie Rady Północnoatlantyckiej, które odbyło się pod koniec lipca 1984 r. Co prawda ponownie zgodzono się, że amnestia w Polsce była zjawiskiem pożądanym i wpłynęła na stabilizację kraju (mimo możliwości aktywizacji opozycji), nie zamierzano jednak – wbrew wcześniejszym przypuszczeniom wywiadu – odchodzić od izolacji gospodarczej PRL, lecz – na wzór poszczególnych państw członkowskich – zająć stanowisko wyczekujące i obserwować dalszy rozwój wydarzeń. Przyjęto, że dopiero pozytywne oceny następnych posunięć władz polskich mogły się stać podstawą do stopniowego uchylania sankcji553. Jak widać, także w stosunkach PRL–NATO trwał pat dyplomatyczny. Ciekawie na akt amnestii polskich więźniów politycznych zareagowała Hiszpania, przyjęta do NATO w maju 1982 r. Hiszpańskie MSW miało zamiar przeanalizować ustawę o amnestii pod kątem możliwości zastosowania podobnego narzędzia w celu rozwiązania problemu baskijskiego554.

W kolejnych tygodniach sojusz utwierdził się w przekonaniu, że uwolnienie działaczy opozycji nie spowodowało odzyskania przez nią szerokich wpływów społecznych. Według prognoz rozwoju sytuacji w PRL, którymi dysponowały placówki konsularno-dyplomatyczne państw NATO w Polsce, a do których dotarł wywiad PRL, społeczeństwo przyjęło pozycję wyczekującą – nie angażując się powszechnie ani w inicjatywy opozycyjne, ani rządowe (PRON, legalne związki zawodowe). W pakcie miano uważać, że jedynie Kościół pozostał niezależną instytucją o charakterze masowym, mogącą prowadzić dialog z władzą. Jednocześnie przekonywano, że rządowe próby wyjścia z kryzysu ekonomiczno-finansowego (nowa umowa gospodarcza z ZSRR) nie były w stanie zatrzymać tendencji negatywnych, zwłaszcza na skutek twardego stanowiska USA, de facto blokującego wstąpienie Polski do MFW i Banku Światowego555. Można dopowiedzieć, że stanowisko władz PRL było w tym czasie równie sztywne.

Polski wywiad nie zwrócił uwagi na to, że formułowanie na forum sojuszu wspólnego stanowiska wobec amnestii sprawiało państwom członkowskim wiele trudności i było tak samo uciążliwe jak reagowanie na wydarzenia w Polsce w latach poprzednich. Na początku września 1984 r. Fredo Dannenbring, asystent sekretarza generalnego NATO, informował, że choć sojusznicy wyrażali „ostrożnie pozytywną” ocenę decyzji gen. Jaruzelskiego, to nie podzielili się bardziej szczegółowymi opiniami ani nie wydali oficjalnych oświadczeń dotyczących konkretnych posunięć (z wyjątkiem USA – w sprawie akcesu Polski do MFW – i Kanady – w sprawie zniesienia pewnych ograniczeń dla rejsów LOT). Nie zgadzano się na odejście od izolacji dyplomatycznej PRL: przeciw były USA i Kanada, a za – Włochy, RFN, Wielka Brytania i Holandia. Różnice zdań występowały również w kwestii renegocjacji polskiego zadłużenia – Wielka Brytania i Włochy były gotowe znieść polityczne ograniczenia w tym zakresie. Co znamienne, niewymienione państwa członkowskie nie wypowiedziały się w sprawach polskich. W związku z tym Dannenbring obawiał się wystąpienia tendencji do niekontrolowanego i nieuzgodnionego odchodzenia od linii wyznaczonej deklaracją z 11 stycznia 1982 r. – co przecież i tak już nastąpiło. Zwracał też uwagę na niepowodzenie planów Holandii, by sojusz jasno i wspólnie zareagował na amnestię. Niezbyt optymistycznie patrzył więc w przyszłość556. Jego obawy okazały się słuszne, a poszczególne państwa powoli na własną rękę szukały dróg normalizacji stosunków z PRL.

Normalizacji tej nie powstrzymało zabójstwo księdza Popiełuszki, choć Dannenbring dwa miesiące po swym raporcie o amnestii prognozował, że tak właśnie mogło się stać. Polityk rozumiał przy tym duże znaczenie śmierci księdza Jerzego: z jednej strony masowy udział Polaków w uroczystościach pogrzebowych ukazywał przywiązanie społeczeństwa do ideałów „Solidarności”, z drugiej zaś reperkusje tych wydarzeń dla ekipy rządzącej mogły okazać się „potencjalnie niebezpieczne”. Proponował zatem, by Rada Północnoatlantycka przedyskutowała sprawy polskie przed grudniowym spotkaniem na szczeblu ministerialnym557. Wątki te rzeczywiście stały się przedmiotem obrad rady 30 listopada. Uważano, że zabójstwo mogło być następstwem walk frakcyjnych w PZPR, i zgadzano się, że było wymierzone w gen. Jaruzelskiego. Dlatego generał, chcąc wzmocnić swą pozycję (też w odbiorze Moskwy), zaostrzył dyskurs polityczny, czego przejawem było przełożenie wizyty Hansa-Dietricha Genschera i szorstkie wypowiedzi pod adresem Malcolma Rifkinda. Zauważano poza tym ochłodzenie stosunków między Kościołem a państwem, mimo moderujących apeli Episkopatu Polski. Nie wykluczano osłabienia pozycji kardynała Glempa i radykalizacji księży. Zgadzano się z opiniami Dannenbringa o ożywieniu ducha „Solidarności”, ale podkreślano, że niejednorodna opozycja nie potrafi wypracować wspólnej strategii postępowania, co stanowi jej największą słabość558.

W ramach EWG polityka Stanów Zjednoczonych nie mogła odgrywać tak silnej roli jak wewnątrz NATO, dlatego też państwa Dziesiątki pozwalały sobie na poruszanie tematów kontrowersyjnych. Na przykład podczas obrad dyrektorów politycznych MSZ państw członkowskich 5 września 1983 r., oceniających sytuację w Polsce po zniesieniu stanu wojennego, część państw – z RFN i Grecją na czele – postulowała odblokowanie kontaktów politycznych, przynajmniej na niskim szczeblu. Inne, zwłaszcza Francja, sprzeciwiały się rezygnacji z bojkotu. W sumie postanowiono kontynuować wspólną linię oczekiwania i nie rezygnować z bardzo ogólnego, ale jednolitego frontu, opartego na nawoływaniu do przestrzegania aktu helsińskiego559.

Niemniej w kolejnym miesiącach dało się zauważyć pewne złagodzenie komentarzy dotyczących PRL. Wspólnota wnikliwie analizowała skutki papieskiej pielgrzymki z czerwca 1983 r., a także zwracała uwagę na apele Wałęsy o zniesienie sankcji. Zdawano sobie sprawę, że mimo rozbicia „Solidarności” Polska doby „normalizacji” wcale nie była najbardziej restrykcyjnym państwem bloku wschodniego. W tym kontekście jesienią 1983 r. ogólnie zgodzono się co do wznowienia rozmów w ramach Klubu Paryskiego, kontynuowania pomocy humanitarnej (szczególnie niemieckiej pomocy dla polskich rolników) i zaaprobowania przez EWG przystąpienia PRL do MFW560. Wspomniana przez MSW niemiecka i grecka polityka „rozmiękczania” EWG była, jak widać, realizowana. W takim „miękkim” stylu utrzymano kilka miesięcy później komentarze po ogłoszeniu przez Sejm PRL masowej amnestii: 23 lipca 1984 r. ministrowie spraw zagranicznych Dziesiątki wyrazili „nadzieję, że zapowiedzianej amnestii będą towarzyszyć nowe środki ułatwiające pojednanie narodowe”561. Niewiele to znaczyło.

W październiku 1984 r. Andreas Papandreu wystąpił na forum europejskim z inicjatywą, by podczas zbliżającego się grudniowego szczytu Wspólnoty ogłosić zniesienie wszelkich ograniczeń handlowo-finansowych wobec Polski. Pomysłu tego nie poparły jednak pozostałe państwa, które argumentowały, że prócz zablokowania dostępu do kredytów z gwarancjami rządowymi żadne sankcje w ramach EWG nie były przecież stosowane562. Posiedzenie grupy roboczej do spraw Europy Wschodniej EWG 10–11 stycznia 1985 r. dowodziło jednak wspomnianego niezrozumienia charakteru procesu toruńskiego. Reprezentanci Włoch, Wielkiej Brytanii i Niemiec mówili, pozytywnie zaskoczeni, o nagłośnieniu rozprawy w mediach. Trafniej ocenił proces delegat francuski, który sugerował, że mógł on być elementem gry politycznej gen. Jaruzelskiego. Mniej celnie określił jednak, że zabójstwo księdza Jerzego pokazywało większą słabość Kościoła, niż powszechnie uważano563.

Nie wolno jednak malować zbyt jednobarwnego obrazu ugodowej polityki Wspólnoty – nawet w zamiarach złagodzenia kursu wobec PRL nie wychodziła ona przecież poza ramy przyjęte przez NATO. Zdawano sobie sprawę z braku dialogu między władzą a społeczeństwem. Dobrze rozumiano zasady szantażu finansowego i widziano w nim instrument służący wywieraniu wpływu na ekipę gen. Jaruzelskiego564. Stałą obserwację wydarzeń w Polsce prowadziła grupa robocza do spraw Europy Wschodniej. Na przykład na spotkaniu w Atenach 1 grudnia 1983 r. analizowano przebieg XIV Plenum KC PZPR. Zwracano uwagę na stosunkowo niewielką liczebność oficjalnych związków zawodowych promowanych przez władze, ale zarazem nie spodziewano się protestów ze strony „Solidarności”. Przedstawiciele francuscy w grupie podkreślali niepokojące fragmenty projektów prawa o stanie wyjątkowym, proponując skrytykowanie tych ustaleń. Interesowano się też losami jedenastu działaczy KOR i „Solidarności”, nieobjętych częściową amnestią ustaloną na 31 grudnia. Duńczycy informowali, że według posiadanych przez nich danych, jedenastka miała zostać zwolniona przy okazji najbliższego święta narodowego (co było bliskie prawdy)565.

Ponad rok później na obradach grupy roboczej zgodnie stwierdzono, że po zabójstwie księdza Popiełuszki reżim PRL zaostrzył się i że władze przewlekały negocjacje z Kościołem w sprawie Fundacji Rolnej – było jednak faktem, że sama EWG ociągała się z ustaleniem finansowania tej inicjatywy (sceptyczne stanowisko zajęła zwłaszcza Wielka Brytania)566. Pamiętajmy przy tym, że grupa nie miała realnej władzy, a jej dyskusje nie musiały się przekładać na konkretne posunięcia polityczne.

Na odważniejsze inicjatywy prosolidarnościowe mógł sobie pozwolić Parlament Europejski. Podobnie jak wcześniej, wynikało to jedynie z tego, że ciało to nie odgrywało ważnej roli politycznej. Niemniej wymiar symboliczny i propagandowy jego wystąpień był zauważalny. Po zniesieniu stanu wojennego eurodeputowani sporadycznie organizowali akcje prosolidarnościowe. Na przykład 12 grudnia 1984 r. w siedzibie parlamentu w Strasburgu z inicjatywy włoskich chadeków przygotowano konferencję naukową pt. „Kwestia polska – zaangażowanie Europy”. Otwarcia miał dokonać przewodniczący parlamentu Pierre Pflimlin. Wśród gości znaleźli się Leszek Kołakowski i Bohdan Cywiński. Celem konferencji było, według Departamentu I MSW, zwiększenie zainteresowania zachodniej opinii publicznej sytuacją w Polsce, krytyka wojskowego reżimu gen. Jaruzelskiego oraz wykazanie naruszania praw człowieka. Idea konferencji zyskała poparcie całej frakcji chadeckiej parlamentu oraz francuskich socjalistów567. W czasie tzw. procesu gdańskiego europarlamentarzyści wystąpili do władz polskich z prośbą o uwolnienie sądzonych568.

Nie wszystkie jednak działania parlamentu służyły sprawie Polaków – chociaż w grudniu 1983 r. przyjął on rezolucję popierającą ideę pomocy dla polskiego rolnictwa indywidualnego, to jednak rok później z inicjatywy socjalistów odrzucono wniosek o przyznanie polskim rolnikom 12 mln marek. Socjaliści argumentowali, że w obliczu bezrobocia w Europie nie ma powodu wspierania polskiego Kościoła569. Jak widać, czynniki ideologiczne skutecznie mogły blokować propolskie (z perspektywy społecznej) przedsięwzięcia.

Inaczej należy ocenić działalność największych organizacji, takich jak ONZ czy UNESCO, których członkowie pochodzili z obu stron żelaznej kurtyny. Państwa bloku wschodniego starały się wewnątrz tych struktur narzucić strategię szybkiego ocieplenia stosunków z Polską, torpedując zarazem wszelkie inicjatywy prosolidarnościowe. Na 22. sesji Konferencji Generalnej UNESCO w końcu listopada 1983 r. PRL została wybrana na wiceprzewodniczącego obrad. Obniżono także o połowę jej składkę członkowską570.

20 lutego 1984 r. do Polski przybył (w ramach tournée po krajach bloku wschodniego) sekretarz generalny ONZ Javier Pérez de Cuéllar. Spotkał się m.in. z gen. Jaruzelskim oraz przedstawicielami MSZ. Podczas rozmów starał się zaprezentować własne pomysły poprawy stosunków Wschód–Zachód. Liczył się z protestami państw zachodnich, dlatego postanowił poruszyć kwestię wciąż więzionej Alicji Wesołowskiej. Potępił łamanie praw człowieka i wolności związkowych, ale nie wymieniał explicite Polski. Jednocześnie był gotów na ustępstwa w sprawie przygotowywanego kolejnego raportu (po niefortunnym epizodzie Hugona Gobbiego) dla Komisji Praw Człowieka, tym razem krytycznego wobec Polski571. Raport ten przedstawiono 6 marca. Okazał się mimo wszystko zdecydowanie ugodowy: podkreślano, że zniesienie stanu wojennego wraz z amnestią stworzyło klimat korzystny dla porozumienia narodowego. Zwracano też uwagę na znaczny spadek liczby więźniów politycznych572. Takie lawirowanie nie przynosiło wymiernych wyników, a polityczny impas wewnątrz organizacji był zjawiskiem starszym i trwalszym niż problematyka relacji z PRL.

5 lipca 1984 r. z wizytą do Polski przybył inny ważny przedstawiciel światowej instytucji – dyrektor generalny UNESCO do spraw oświaty, nauki i kultury Amadou-Mahtar M’Bow573. Zdaniem Departamentu I MSW, M’Bow był pozytywnie nastawiony do władz polskich: nie podpisał chociażby depeszy gratulacyjnej do Lecha Wałęsy z okazji przyznania mu Nagrody Nobla. Interesowało go zarazem uwolnienie polskich więźniów politycznych, o czym miał rozmawiać z Janem Pawłem II wiosną 1984 r. Jak cynicznie zauważał polski wywiad, „jako Afrykańczyk, Amadou-Mahtar M’Bow jest bardzo czuły na »honory« i zaszczyty”574. Konkretnych rezultatów wizyty nie było.

Polityka skandynawska i Pokojowa Nagroda Nobla dla Wałęsy

Prawdopodobnie najważniejszym i najbardziej spektakularnym wydarzeniem okresu dyplomatycznego marazmu lat 1983–1985 było przyznanie Lechowi Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla. W obliczu impasu politycznego i pewnego rodzaju „politycznego opuszczenia” polskiej opozycji decyzja ta była znaczącym, prestiżowym gestem propagandowym.

Przypomnijmy, że sprawa nagrody dla Wałęsy pojawiła się już w 1982 r. Wtedy polskie władze robiły wszystko, by nie dopuścić do takiego wyboru. Jak się przypuszcza, na skutek działań SB udało się wprowadzić na tyle duże zamieszanie, by kapituła nie zdecydowała się na wyróżnienie szefa „Solidarności”. Operacją dyskredytowania Wałęsy za pomocą sfabrykowanych materiałów mieli kierować najwyżsi przedstawiciele MSW z gen. Władysławem Ciastoniem na czele, a z pomocą m.in. Eligiusza Naszkowskiego575. Te zabiegi, a także odpowiedni lobbing sprawiły, że premier Kåre Willoch skłonił się ku niepopieraniu kandydatury Wałęsy i odłożeniu jej o rok. Takie nastawienie wywołało ostrą reakcję USA. W październiku 1982 r. Willoch odbył trudną rozmowę z amerykańskim ambasadorem. Ten drugi, zdaniem polskiego MSZ, „kategorycznie wykluczył możliwość przyznania nagrody innemu kandydatowi niż” Wałęsa. Przeważyło jednak stanowisko Norwega. Stało się tak pewnie dlatego, że to specjalny zespół rządowy, złożony z premiera i kilku ministrów, miał istotny wpływ na decyzje Komitetu Noblowskiego576.

Rok później podobnych przeszkód już nie było. 5 października 1983 r. o godz. 10.00 norweskie radio poinformowało o decyzji komitetu. Wkrótce ambasada polska w Oslo przesłała claris z tekstem oświadczenia do Warszawy, do najważniejszych osób we władzach PRL577. Norweska kapituła tym posunięciem jasno i wyraźnie pokazała, po czyjej stronie stała w sporze władz polskich z opozycją. Rozumiał to również sam Wałęsa, przekonując w pierwszych swoich reakcjach, że była to nagroda dla całej „Solidarności”578. Dlaczego Norwegia zdecydowała się zmienić swą politykę na odważniejszą? Istotną przyczyną była fala krytyki, która spłynęła na premiera Willocha po niefortunnym sprzeciwie wobec wyboru Wałęsy w 1982 r. Ponadto zmieniła się sytuacja w Polsce: po zniesieniu stanu wojennego można się było spodziewać, że wyróżnienie „Solidarności” nie spotka się z tak dużą falą represji, jak to mogło się zdarzyć wcześniej. Co więcej, wydaje się, że – być może paradoksalnie – mniej więcej od 1983 r. Norwegia i cała Skandynawia zaostrzyły politykę względem PRL i wyraźniej deklarowały sympatię dla „Solidarności”.

Jak widzieliśmy, już w 1982 r. kraj fiordów obrał linię bardziej zbliżoną do amerykańskiej niż niemieckiej. Po zniesieniu stanu wojennego rząd norweski kontynuował, a nawet zaostrzył krytykę reżimu gen. Jaruzelskiego, choć na skutek sporów w norweskim MSZ brakowało w tej polityce konsekwencji579. W grudniu 1983 r. w raporcie Ambasady PRL w Oslo podkreślano: „brak jest realnych przesłanek dla prognozowania zmiany w dotychczasowym kursie izolacji politycznej Polski realizowanym przez rząd w Norwegii”. Różnicą były próby kontaktów na dość wysokim szczeblu, w większości nieudane. Jednym z najgłośniejszych wydarzeń tego typu było odwołanie w maju 1985 r. szczegółowo zaplanowanej wizyty wiceministra Torbjørna Frøysnesa w proteście przeciw niewydaniu wiz dwójce dziennikarzy pisma „Verdens Gang”. Wizyta w planach polskich gospodarzy miała naruszyć solidarną dotychczas blokadę oficjalnych kontaktów Norwegii z PRL580. Blokada ta nie była całkowicie szczelna: wbrew polityce sankcji 6 grudnia 1984 r. podpisano polsko-norweską umowę o eksporcie niektórych wyrobów włókienniczych z Polski do Norwegii. Mimo to wyraźne ocieplenie klimatu stosunków z Polską nastąpiło dopiero w kwietniu 1988 r., kiedy to do PRL przybył norweski minister spraw zagranicznych Thorvald Stoltenberg581.

Tymczasem polscy dyplomaci próbowali nawiązać kontakty z poszczególnymi partiami norweskimi. Z konserwatystami i Partią Centrum nie mieli większych szans, więc skupili się na socjalistach. I rzeczywiście ci ostatni próbowali zdystansować się od prawicowego rządu i unikali publicznego krytykowania polskiego reżimu. Część polityków socjaldemokracji skłaniała się ku złamaniu bojkotu dyplomatycznego PRL. Już w sierpniu 1982 r. kilku polityków Norweskiej Partii Pracy i centrali LO przebywało nieoficjalnie przez dwa dni w Warszawie. Wprowadzenie stanu wojennego oceniali pozytywnie, potępiając sankcje i określając gen. Jaruzelskiego jako patriotę. Jednak nie udało się nawiązać relacji na gruncie oficjalnym. Przeważało mimo wszystko życzliwe nastawienie do postulatów „Solidarności”. Nawet Norweska Partia Komunistyczna była podzielona, jeśli chodzi o stosunek do polskiej opozycji582.

Parlamentarzyści norwescy, podobnie jak w okresie stanu wojennego, kilkakrotnie formułowali wspólne oświadczenia prosolidarnościowe. Na przykład w 1985 r. przedstawiciele wszystkich partii Stortingu wystosowali apel o uwolnienie Bogdana Lisa, Władysława Frasyniuka i Adama Michnika. Kilka miesięcy później, po wyborach, nowi norwescy posłowie zwrócili się z apelem o uwolnienie więźniów politycznych583. Nadal manifestowano sympatię dla polskiej opozycji.

Wyraźne zaostrzenie kursu politycznego było zauważalne w innych skandynawskich państwach. Od 1983 r. stosunki między PRL a Finlandią zaczęły się pogarszać. Finowie interpretowali jako lekceważenie ich kraju przeciągający się wakat na stanowisku polskiego ambasadora w Helsinkach. Być może to ochłodzenie wynikało, przynajmniej częściowo, z uwarunkowań geopolitycznych – coraz wyraźniejszych prób ograniczenia „finlandyzacji” kraju podejmowanych przez władze fińskie584. Krytycznie na posunięcia ekipy gen. Jaruzelskiego patrzono w Szwecji, mimo złagodzenia jej kursu po wygranej socjalistów w wyborach na jesieni 1982 r. Negatywnie komentowano proces działaczy KOR. Największe szwedzkie dzienniki („Svenska Dagbladet”, „Expressen”, „Dagens Nyheter”) poświęciły tej sprawie obszerne artykuły. Informacje o procesie pojawiły się też w radiu i telewizji. Służba Bezpieczeństwa uznała to rzecz jasna za kampanię antypolską. Innymi przejawami tej kampanii miały być akcja propagandowa w mediach (czyli informacje o procesie i KOR) oraz protesty środowisk polonijnych585.

W tym klimacie politycznym Komitetowi Noblowskiemu było łatwiej podjąć decyzję. Zwróćmy ponadto uwagę na szeroko zakrojoną kampanię mediów zachodnich na rzecz Wałęsy i skuteczny lobbing różnych wpływowych środowisk, prowadzony przez cały rok 1983. Za kandydaturą Wałęsy opowiadało się wiele osobistości świata polityki, nauki i kultury, np. Aleksander Sołżenicyn, Willy Brandt (ten sam, który wcześniej życzliwie patrzył na stan wojenny, a w 1985 r., podczas wizyty w Polsce, nie odwiedził grobu księdza Popiełuszki), pisarz Heinrich Böll, ponad trzystu niemieckich profesorów, kanadyjski i niemiecki Pen Club, liczni eurodeputowani itp.586 Willoch nie mógł sobie po raz drugi pozwolić na rozczarowanie opinii publicznej.

Dlatego, kiedy 5 paździenika 1983 r. Komitet Noblowski podjął długo wyczekiwaną decyzję, świat zachodni przyjął to z zadowoleniem. Wyraziły je np. władze francuskie, choć zaledwie kilka dni wcześniej ambasada polska w Paryżu z satysfakcją przekonywała, że rządzący socjaliści coraz bardziej uznawali „kartę Wałęsy” za zgraną i z niepokojem obserwowali spadek popularności „Solidarności”587. Premier Pierre Mauroy, oceniając działalność przywódcy „Solidarności”, stwierdził w parlamencie: „walka przeciwko samowoli jest godna i szlachetna”588. W innej wersji słowa te zanotowała polska ambasada: Mauroy miał mówić o „godnej i wzniosłej walce Wałęsy przeciwko bezprawiu”589. Takie deklaracje do niczego nie zobowiązywały, ale pozwalały ożywić sprawę „Solidarności”. Jednocześnie niezbyt podobały się one komunistom francuskim, a jeszcze mniej – polskim: wicepremier Mieczysław Rakowski oświadczył, że polityka francuska „służalczo idzie w ślady amerykańskiej”590.

Tak naprawdę strona polska obawiała się wzrostu znaczenia Wałęsy i „Solidarności”, rzeczywiście dotychczas systematycznie spadającego591. Niepokój był słuszny – Francję ogarnęła „wałęsomania”. Przejawiała się ona niekiedy w zadziwiających formach: np. w listopadzie dziennik „Libération” w artykule opisującym postać nowego prezentera TF1 (polskiego pochodzenia) Jeana Offredo stwierdził, że prezenter mówi „językiem Lecha Wałęsy”592. Parę dni później popularny „Paris Match” sugerował, że „tajne służby polskie sfabrykowały sobowtóra Wałęsy, którego zamierzają użyć w celu zdyskredytowania przywódcy »Solidarności«”593. Tak dużo o liderze opozycji nie mówiono od dawna.

Głosy uznania dla decyzji komitetu płynęły także z innych stron. Bardzo wyraziste słowa wygłosił premier Portugalii Mario Soares: „jest to hołd dla człowieka, który stał się w oczach świata symbolem obrony praw pracowniczych w walce z totalitaryzmem i przemocą”. Ronald Reagan dodawał: „żywię głęboką nadzieję, że rząd polski skorzysta z okazji, aby zrezygnować z polityki konfrontacji i przyjąć politykę pojednania z całym narodem polskim”594. Nobel był świetną okazją, by stosunkowo bezpiecznie zademonstrować solidarnościowe sympatie i wywierać naciski na władze polskie. Dodajmy, że w Portugalii funkcjonowała parlamentarna Komisja na rzecz Uwolnienia Wałęsy, Kuronia, Bałuki i Wszystkich Polskich Więźniów Politycznych, utrzymująca kontakty z brukselskim Biurem Koordynacyjnym „Solidarności” i reagująca na wydarzenia w Polsce (np. zamordowanie księdza Popiełuszki)595. Działało też m.in. pismo „Polónia Solidariedade”, wspierające sprawę polskiej opozycji596.

Sprawa Lecha Wałęsy stała się również przedmiotem analiz specjalistów NATO. Amerykańska misja przy sojuszu przygotowała z tej okazji specjalny raport, w którym zauważano, że nagroda dla lidera „Solidarności” pokrzyżowała kampanię dyskredytującą szefa związku, prowadzoną przez polskie władze. Spodziewano się poza tym, że nagroda wzmocni morale podziemnej „Solidarności” i utrudni traktowanie Wałęsy przez rząd jak zwykłego obywatela597. W krótkiej perspektywie prognozy te okazały się nieco zbyt optymistyczne.

Kwestia Nagrody Nobla dla Wałęsy nie wzbudziła w październiku 1983 r. – przynajmniej wedle opinii polskiej ambasady w Rzymie – tak dużego entuzjazmu Watykanu. Zdawano sobie sprawę, że był to akt polityczny. Prymas Józef Glemp, przebywający właśnie we Włoszech, miał nawet w prywatnej rozmowie z przedstawicielami ambasady powiedzieć, że „kiedy człowiek, który doprowadził kraj na skraj wojny domowej, otrzymuje nagrodę pokojową, to wszelkie komentarze są zbędne”. Rzeczywiście prymas odmawiał oficjalnych wypowiedzi598. Jednocześnie jednak ściśle współpracował przecież z Watykanem chociażby w prowadzeniu Prymasowskiej Rady Społecznej599, wyraźnie pokazując swe zaangażowanie w pomoc dla polskiej opozycji. Krytyka nie oznaczała obojętności: w depeszy do gdańskiego biskupa Lecha Kaczmarka prymas wraz z duchownymi przebywającymi na synodzie w Watykanie przekazał życzenia dla lidera „Solidarności”600.

Jak wiadomo, Lech Wałęsa nie otrzymał zgody na wyjazd do Oslo. Zamiast niego 9 grudnia 1983 r. do stolicy Norwegii udali się jego żona Danuta i syn Jarosław601. Lider „Solidarności” musiał słuchać ich wystąpienia w radiu602. Wizyta ta odbiła się głośnym echem nie tylko w Norwegii, ale także w innych krajach: na uroczystość wręczenia nagrody akredytowano 250 dziennikarzy – podobno najwięcej w dotychczasowej historii imprezy. Sprawa polska, po wyraźnym spadku zainteresowania w poprzednich kilkunastu miesiącach, znowu znalazła się na pierwszych stronach gazet603. Rząd norweski postanowił tym razem wykorzystać przyznanie nagrody Wałęsie do wzmocnienia swojej pozycji politycznej. Willoch starał się teraz uchodzić za orędownika „Solidarności”, co ze złością podkreślało polskie MSZ, zarzucając politykowi ślepe realizowanie propagandy NATO-wskiej604. Komuniści nie chcieli zauważyć, że Wałęsa w licznych wywiadach prosił o pomoc finansową dla Polski i zniesienie sankcji605 – co było po myśli władz PRL, które robiły wszystko, by o uroczystości wręczenia nagrody było jak najciszej606. Poniosły na tej płaszczyźnie wyraźną porażkę. 11 października 1983 r. rząd polski przesłał na adres ambasady norweskiej w Warszawie notę protestacyjną w związku z decyzją Komitetu Noblowskiego607. Nikt się szczególnie tym protestem nie przejął.

1 A. Paczkowski, Dyplomacja polska czasów kryzysu…, s. 849.

2 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka informacyjna MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Pierre’a Joxe’a, 1 II 1986 r., b.p.

3 AIPN, 1585/3889, Załącznik do informacji dziennej, 13 IX 1983 r., k. 99–100.

4 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Pismo Jeana-Claude’a Malleta, stałego przedstawiciela Francji w Radzie NATO, do Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie planu posiedzeń polskiego Sejmu, 6 VII 1983 r., b.p. Amerykanie sugerowali nawet, że Jaruzelski rozważał wprowadzenie stanowiska prezydenta PRL, za pomocą którego miał skonsolidować swą władzę (zob. ibidem, Informacja amerykańskiej delegacji na obrady Rady Północnoatlantyckiej, 1 VII 1983 r., b.p.). Generał próbował urzeczywistnić tę koncepcję sześć lat później, podczas negocjacji okrągłego stołu (zob. A. Dudek, Reglamentowana rewolucja…, s. 258–261).

5 H. Trimborn, Solidarity Spurns End of Martial Law, „International Herald Tribune”, 4 VIII 1983.

6 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 268.

7 Poland Silent on Talks to Reschedule Its Debt, „International Herald Tribune”, 1 VIII 1983.

8 G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 293.

9 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o aktualnym stanowisku Klubu Paryskiego w sprawie Polski, 27 IX 1983 r., k. 113–114.

10 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o stanowisku administracji USA w sprawie przyjęcia Polski do MFW, 5 X 1983 r., k. 123–124.

11 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z redaktorami gazet i rozgłośni radiowych skierowanych do mniejszości narodowych, 18 X 1983 r., b.p.

12 Ibidem, Oświadczenie zastępcy sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie amerykańskich sankcji wobec PRL, 2 XI 1983 r., b.p.

13 Zob. Obłudna gra, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 68, s. 3.

14 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 268.

15 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie sankcji gospodarczych wobec Polski, 7 XII 1983 r., b.p.; zob. też CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wzrostu napięcia w Polsce, 8 XII 1983 r., b.p.; B. Conrad, Kohl will Verhältnis zu Warschau verbessern, „Die Welt”, 17 XII 1983.

16 Zob. Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozkaz wykonawczy nr 12 453 w sprawie raportów o pożyczkach i kredytach związanych z Polską, 23 XII 1983 r., b.p.

17 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o stanowisku administracji USA w sprawie przyjęcia Polski do MFW, 5 X 1983 r., k. 123–124.

18 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o amerykańskich ocenach ostatnich wydarzeń w Polsce, [wrzesień 1983 r.], k. 101–102.

19 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana z okazji trzeciej rocznicy „Solidarności”, 31 VIII 1983 r., b.p.; Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1983…, s. 1422.

20 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Uwagi Ronalda Reagana podczas spotkania z pracodawcami w Departamencie Pracy, 5 X 1983 r., b.p.; Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1983…, s. 1423.

21 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 5075 w sprawie ustanowienia Helsińskiego Dnia Praw Człowieka, 25 VII 1983 r., b.p.

22 Ibidem, Uwagi Ronalda Reagana na bankiecie z okazji Dnia Pułaskiego, 25 IX 1983 r., b.p.

23 Ibidem, Uwagi Ronalda Reagana podczas podpisywania proklamacji Dnia Karty Praw oraz Dnia i Tygodnia Praw Człowieka, 9 XII 1983 r., b.p.

24 B. Woodward, Veil…, s. 375; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 140.

25 AKKG, NED, 355.000, 1986–1987 [sic!], Akt utworzenia Narodowego Funduszu na rzecz Demokracji (National Endowment for Democracy Act), 22 XI 1983 r., b.p.

26 Fundacja na Rzecz Ingerencji, „Trybuna Ludu”, 17 III 1986.

27 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 330–331; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 309; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 181. O związkach NED z CIA zob. B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 140, 181–182; B. Woodward, Veil…, s. 375. Jak podkreślał przewodniczący funduszu Carl Gershman, NED przeważnie otwarcie i skutecznie prowadził działania, które do tej pory potajemnie starała się wykonywać CIA – z różnym wynikiem (D.K. Shipler, Missionaries for Democracy: U.S. Aid for Global Pluralism, „The New York Times”, 1 VI 1986; więcej informacji na temat struktury NED można znaleźć w biuletynie „International Labour Reports” 1989, nr 33 – dostępnym w: AKKG, NED, 355.000, 1988–1989, b.p.).

28 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 182.

29 Zob. np. AKKG, IV.USA/12, Pismo Jerzego Milewskiego do Carla Gershmana, 20 IX 1984 r., b.p.; AKKG, NED, 350.000, 1986–1987, Pismo Jerzego Milewskiego do Carla Gershmana, 29 III 1987 r., b.p.

30 AKKG, II.USA.1./6, Pismo Orrina G. Hatcha do Jerzego Milewskiego, 20 I 1986 r., b.p.; ibidem, Pismo Jerzego Milewskiego do Stephena J. Solarza, 28 IX 1986 r., b.p.

31 W liście Milewskiego do Bogdana Lisa, przechwyconym w trakcie przeszukiwania mieszkania tego ostatniego w czerwcu 1986 r., szef brukselskiego Biura Koordynacyjnego pisał: „to bardzo ważne, bo pieniądze są (z projektu National Endowment for Democracy, o którym Ci już pisałem), lecz żeby je dostać, trzeba uzyskać u nich odpowiednio wysoką wiarygodność, że w kraju potraficie tę forsę efektywnie zagospodarować” (AIPN, 01820/49, t. 2, Notatka inspektora Biura Śledczego MSW ppor. Tomasza Chilińskiego na temat działalności NED, [czerwiec] 1984 r., k. 57–58.

32 G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 295–296, 299.

33 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 181.

34 AIPN, 0449/8, t. 7, Ocena stanu i długofalowych perspektyw rozwoju stosunków dwustronnych PRL–USA, 16 XI 1987 r., k. 39.

35 AIPN, 0449/6, t. 10, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zachodnich ocen sytuacji w polskich środowiskach opozycyjnych, 8 I 1985 r., k. 443–444.

36 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 446.

37 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 12.

38 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o ankietowaniu działaczy „Solidarności” we Francji, 10 IX 1983 r., k. 23–25.

39 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Raport amerykańskiej misji przy NATO o sytuacji politycznej w Polsce, 12 X 1983 r., b.p.

40 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o sprawie Jamesa Harpera, 18 V 1984 r., k. 51.

41 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o prowokacyjnych zamierzeniach wobec Konsulatu Generalnego PRL w Chicago, [czerwiec 1984 r.], k. 86.

42 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 12.

43 AIPN, 01521/2169, Waldemar Ostrowski, Funkcje misji dyplomatycznej na przykładzie ambasady USA w Warszawie, Warszawa 1989 r., b.p. (s. 63–68).

44 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

45 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/153, Szyfrogram nr 859/I z Waszyngtonu, 16 I 1984 r., k. 40/1–40/2; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 260.

46 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 268.

47 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Assessment Reports, AS(83)044, Raport Centrum Sytuacyjnego NATO o wpływie zachodnich restrykcji na sytuację finansową Polski, 5 X 1983 r., b.p.

48 Ibidem, United States, US-20-01-1984, Raport stałego przedstawicielstwa USA przy NATO o zniesieniu części sankcji nałożonych na Polskę, 20 I 1984 r., b.p.

49 AIPN, 0449/53, t. 11, Meldunek Departamentu I MSW [?] o spotkaniu Ronalda Reagana z Janem Pawłem II, 7 VII 1984 r., k. 42–43.

50 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami regionalnymi, 9 VII 1984 r., b.p.

51 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/153, Szyfrogram nr 1150/I z Waszyngtonu, 21 I 1984 r., k. 50/1–50/2.

52 Ibidem, Szyfrogram nr 2334/I z Waszyngtonu, 14 II 1984 r., k. 106.

53 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie uczestnictwa USA w 40. Sesji Komisji Praw Człowieka ONZ, 2 II 1984 r., b.p.

54 Negocjacje Episkopatu Polski z władzami, wielokrotnie zawieszane, trwały od 1982 r. Po wizycie papieża wydawało się, że sprawa fundacji posunie się do przodu, ale władze wciąż przeciągały rozmowy, a w zasadzie wstrzymały je w 1984 r., kiedy doszło do zaostrzenia relacji z Kościołem. Kwestia kościelnego funduszu rolnego sięgała najwyższych szczebli dyplomacji: temat funduszu podjął Helmut Kohl w czasie wizyty w USA w marcu 1984 r. (zob. AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o Fundacji Rolnej, styczeń 1986 r., k. 435–436; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/153, Szyfrogram nr 3522/I z Waszyngtonu, 5 III 1984 r., k. 171). Przedstawiciele obu rządów odbywali okresowe konsultacje w związku z projektem (zob. np. AIPN, 0449/37, t. 15, Szyfrogram nr 668 z Waszyngtonu, 30 I 1984 r., k. 53). W pomoc dla rolnictwa chciała zaangażować się Fundacja Rockefellera, ale jej aktywność – zdaniem polskich władz – była tłumiona przez amerykańską administrację (zob. AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/623, Notatka stałego przedstawicielstwa PRL przy ONZ w Nowym Jorku na temat Fundacji Rockefellera oraz możliwości jej pomocy rolnej dla Polski w aktualnej sytuacji, 16 XI 1983 r., b.p. (skan); zob też np. AIPN, 0449/37, t. 15, Meldunek Departamentu I o Fundacji Rockefellera i Funduszu Braci Rockefellerów w Polsce, kwiecień 1984 r., k. 61). Próby wznowienia negocjacji z polskim rządem, podejmowane od 1985 r., nie doprowadziły do przełomu, mimo decyzji Parlamentu Europejskiego o przyznaniu fundacji 2 mln ECU (AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o Fundacji Rolnej, styczeń 1986 r., k. 435–436). Wobec tego impasu i sztywnego stanowiska gen. Jaruzelskiego, chcącego utrzymać pełną kontrolę nad fundacją, 3 IX 1986 r. prymas Glemp ogłosił wycofanie się episkopatu z rozmów (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/153, Szyfrogram nr 2667/I z Waszyngtonu, 19 II 1984 r., k. 119/1–119/2; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.; Dlaczego nie będzie Fundacji?, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 190, s. 1, 4; zob. też Adresat głuchy i niemy, ibidem, 1983, nr 43, s. 3; więcej na ten temat zob. S. Siwek, Fundacja rolnicza. Jak władze PRL zablokowały wsparcie przez Kościół polskich rolników? Fakty, dokumenty – negocjacje w latach 1981–1987, Warszawa 2001).

55 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/152, Claris nr 326 z Waszyngtonu, 7 V 1984 r., k. 2 (błędna paginacja).

56 Ibidem, w. 22/153, Szyfrogram nr 1517/I z Waszyngtonu, 28 I 1984 r., k. 74/1–74/2. Izba Reprezentantów przyjęła uchwałę w tej sprawie 6 III 1984 r. (ibidem, Szyfrogram nr 3674/I z Waszyngtonu, 7 III 1984 r., k. 175).

57 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie przekazania funduszy na rzecz szpitala dziecięcego w Krakowie, 17 IV 1984 r., b.p.

58 J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 187.

59 AIPN, 1585/3892, Meldunek Departamentu I MSW o zaleceniu Białego Domu w sprawach polskich, 20 VI 1984 r., k. 3–4; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/153, Szyfrogram nr 4636/I z Waszyngtonu, 20 III 1984 r., k. 211.

60 AIPN, 0449/6, t. 10, Szyfrogram nr 4553 z Nowego Jorku, 13 VII 1984 r., k. 138.

61 USA a Polska: trzeźwy punkt widzenia, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 95, s. 3.

62 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/152, Szyfrogram nr 2705/II z Waszyngtonu, 17 V 1984 r., k. 38.

63 AIPN, 0449/6, t. 10, Szyfrogram nr 4014 z Waszyngtonu, 19 VI 1984 r., k. 110–111.

64 Ibidem, Szyfrogram nr 4022 z Belgradu, 19 VI 1984 r., k. 112–113.

65 Ibidem, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat reakcji na wyniki wyborów do rad narodowych, 21 VI 1984 r., k. 122; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o niektórych zachodnich ocenach rezultatów wyborów w Polsce, 23 VI 1984 r., k. 130–132.

66 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o niektórych zachodnich ocenach rezultatów wyborów w Polsce, [czerwiec 1984 r.], k. 88–90.

67 AIPN, 1585/3892, Meldunek Departamentu I MSW o zaleceniu Białego Domu w sprawach polskich, 20 VI 1984 r., k. 3–4.

68 AIPN, 1585/3894, Meldunek o reakcji Zachodu i emigracji politycznej na amnestię w Polsce, 27 VII 1984 r., k. 33–34; AIPN, 0449/6, t. 10, Szyfrogram nr 5302 z Genewy, 16 VIII 1984 r., k. 148–149.

69 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/152, Szyfrogram nr 498/III z Waszyngtonu, 10 VII 1984 r., k. 119 (błędna paginacja).

70 Ibidem, Szyfrogram nr 1254/III z Waszyngtonu, 24 V 1984 r., k. 139.

71 Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1984, Washington 1987, s. 1079–1080.

72 AIPN, 0449/6, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o opinii Ambasady USA w Warszawie na temat sytuacji w Polsce, 14 VIII 1984 r., k. 147.

73 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie zastępcy sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie amerykańskich sankcji wobec Polski, 3 VIII 1984 r., b.p.

74 Ibidem, Konferencja prasowa Ronalda Reagana, 24 VII 1984 r., b.p.

75 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 260.

76 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United States, USNATO-POL-NS-84-134, Notatka stałego przedstawicielstwa USA przy NATO na temat oświadczenia prezydenta Reagana w reakcji na amnestię w Polsce, 2 VIII 1984 r., b.p.; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie zastępcy sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie amerykańskich sankcji wobec Polski, 3 VIII 1984 r., b.p.

77 Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989…, s. 188.

78 AIPN, 1585/3895, Meldunek Departamentu I MSW o wypowiedzi Jana Nowaka-Jeziorańskiego na temat polityki USA wobec Polski, 27 IX 1985 r., k. 3–4.

79 E. Klausa, Polen: Mit Gewalt aus dem Gefängnis!, „Die Zeit”, 27 VII 1984.

80 „Solidarność” pragnęła, by fundusz wywierał naciski na PRL w sprawie pluralizmu związkowego i reform gospodarczych (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/152, Szyfrogram nr 1702/III z Waszyngtonu, 2 VIII 1984 r., k. 155; ibidem, Szyfrogram nr 1803/III z Waszyngtonu, 5 VIII 1984 r., k. 163 – błędna paginacja; Czego domagamy się od MFW?, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 114, s. 3).

81 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacje nr 5228 i 5229, 17 VIII 1984 r., b.p.

82 Ibidem, Wystąpienie Ronalda Reagana na uroczystym lunchu z okazji 40. rocznicy powstania warszawskiego, 17 VIII 1984 r., b.p.

83 K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja…, s. 259.

84 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskich reakcji na deklaracje Ronalda Reagana, 23 VIII 1984 r., b.p.

85 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie Ronalda Reagana na polonijnym festiwalu w Doleystown, 9 IX 1984 r., b.p.

86 Ibidem.

87 NAKG, FO 973/389, Polska: chronologia wydarzeń, maj–październik 1984 r., listopad 1984 r., b.p.

88 AdsD, Eugen Selbmann Archiv, 187 A, Komunikat serwisu prasowego Ambasady PRL w Kolonii w sprawie artykułu w „Trybunie Ludu”, [wrzesień] 1984 r., b.p.; „Trybuna Ludu”, 20 IX 1984.

89 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 183–185.

90 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o wizycie w Polsce senatora Christophera Dodda, 5 VIII 1984 r., k. 30.

91 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o stosunkach USA–Polska, 14 V 1984 r., k. 47–48.

92 Zob. AIPN, 0449/6, t. 10, Szyfrogram nr 5302 z Genewy, 16 VIII 1984 r., k. 148–149.

93 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/152, Szyfrogram nr 1758/III z Waszyngtonu, 3 VIII 1984 r., k. 158.

94 Ibidem, Szyfrogram nr 1092/IV z Waszyngtonu, 19 X 1984 r., k. 54 (błędna paginacja).

95 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/151, Szyfrogram nr 1594/IV z Waszyngtonu, 26 X 1984 r., k. 76.

96 Zob. „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 103, s. 1.

97 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/151, Szyfrogram nr 1925/IV z Waszyngtonu, 2 XI 1984 r., k. 87.

98 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w związku ze śmiercią ks. Jerzego Popiełuszki, 31 X 1984 r., b.p.

99 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 13. Chodziło zapewne o konkretne kroki w ramach tej strategii.

100 United States Policy Toward Poland. A Conference Report…, s. 22.

101 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 30, Szyfrogram nr 2628/I z Waszyngtonu, 13 II 1985 r., k. 103 (błędna paginacja).

102 Ibidem, w. 22/151, Szyfrogram nr 4339/IV z Waszyngtonu, 11 XII 1984 r., k. 181 (błędna paginacja).

103 Ibidem, Szyfrogram nr 4205/IV z Waszyngtonu, 9 XII 1984 r., k. 173.

104 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/151, Szyfrogram nr 4474/IV z Waszyngtonu, 13 XII 1984 r., k. 191; NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

105 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 13.

106 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 30, Szyfrogram nr 1957/I z Waszyngtonu, 2 II 1985 r., k. 81 (błędna paginacja).

107 Ibidem, w. 31, Szyfrogram nr 1984/III z Waszyngtonu, 1 VIII 1985 r., k. 421.

108 Ibidem, w. 30, Szyfrogram nr 5324/I z Waszyngtonu, 27 III 1985 r., k. 190.

109 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Wywiad Bernarda Weinrauba i Geralda Boyda („The New York Times”) z Ronaldem Reaganem, 11 II 1985 r., b.p.

110 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 30, Szyfrogram nr 1957/I z Waszyngtonu, 2 II 1985 r., k. 81 (błędna paginacja); A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 174.

111 Por. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

112 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 167–168.

113 Ibidem, s. 175.

114 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie ekspulsji amerykańskiego attaché wojskowego, 26 II 1985 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie relacji amerykańsko-polskich, 27 II 1985 r., b.p.; ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 30, Szyfrogram nr 3396/I z Waszyngtonu, 26 II 1985 r., k. 120.

115 AIPN, 0449/10, t. 6, Informacja Departamentu I MSW dotycząca antypolskiej działalności I sekretarza Ambasady USA w Sztokholmie, 23 IV 1987 r., k. 49; AIPN, 0731/7, Wykaz dyplomatów i pracowników placówek dyplomatycznych oraz konsularnych państw kapitalistycznych, wydalonych z Polski w latach 1945–1985, sporządzony przez Departament II MSW, 8 V 1985 r., k. 96–102; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 95.

116 AIPN, 0731/11, Notatka Departamentu II MSW na temat wydalonych z Polski dyplomatów i turystów amerykańskich, 14 IX 1985 r., k. 44–45.

117 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 1946/II z Waszyngtonu, 3 V 1985 r., k. 257 (błędna paginacja).

118 AIPN, 0731/9, Notatka Departamentu II MSW na temat odlotu wydalonych dyplomatów amerykańskich, 11 V 1985 r., k. 3–4.

119 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 30, Szyfrogram nr 1003/I z Waszyngtonu, 18 I 1985 r., k. 49.

120 AIPN, 0449/10, t. 6, Informacja Departamentu I MSW dotycząca antypolskiej działalności I sekretarza Ambasady USA w Sztokholmie, 23 IV 1987 r., k. 49.

121 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskiej reakcji na oświadczenie Departamentu Europejskiego MAE, 6 VI 1986 r., b.p.

122 14 VI 1985 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku skazał Władysława Frasyniuka na 3,5 roku więzienia, Bogdana Lisa na 2,5 roku oraz Adama Michnika na 3 lata za przynależność do „nielegalnej organizacji” (Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej), a także za zorganizowanie piętnastominutowego strajku 28 II 1985 r. Po apelacji Sąd Najwyższy zmniejszył wyroki Lisowi i Michnikowi do 6 miesięcy. Wszyscy trzej zostali zwolnieni na mocy amnestii we wrześniu 1986 r.

123 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 5158/II z Waszyngtonu, 20 VI 1985 r., k. 341; AKKG, IV.USA, List otwarty 33 senatorów do gen. Wojciecha Jaruzelskiego w sprawie przygotowań do procesu Władysława Frasyniuka, Bogdana Lisa i Adama Michnika, 22 V 1985 r., b.p.; ibidem, Pismo Johna Chafee do Ewy Ślusarek, 4 VI 1985 r., b.p.

124 AKKG, IV.USA, Pismo Fernanda J.St. Germaina do Ewy Ślusarek z Komitetu Poparcia „Solidarności”, 7 VI 1985 r., b.p.

125 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 4997/II z Waszyngtonu, 18 VI 1985 r., k. 333 (błędna paginacja).

126 Ibidem, Szyfrogram nr 4996/II z Waszyngtonu, 18 VI 1985 r., k. 334.

127 Ibidem, Szyfrogram nr 5157/II z Waszyngtonu, 21 VI 1985 r., k. 342 (błędna paginacja).

128 Mniej zdecydowane stanowisko zajmowały w tym czasie np. Wielka Brytania i Włochy (AIPN, 0731/9, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący amerykańskiego stanowiska w sprawie nowych kredytów dla Polski, 15 VI 1985 r., k. 76; ibidem, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący polityki kredytowej państw zachodnich wobec Polski, 21 VI 1985 r., k. 96).

129 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 1355/III z Waszyngtonu, 23 VII 1985 r., k. 405.

130 AIPN, 1585/1654, Informacja PAP o liście Ronalda Reagana do rodziny Frasyniuków, 24 VII 1986 r., k. 1 (odpis depeszy z dalekopisu).

131 AIPN, 0731/11, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący wizyty Jamesa Thydena w Polsce, 2 IX 1985 r., k. 24.

132 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana z okazji piątej rocznicy „Solidarności”, 31 VIII 1985 r., b.p.; Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1985, Washington 1988, s. 1033.

133 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 3709/III z Waszyngtonu, 3 IX 1985 r., k. 494.

134 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 270.

135 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Spotkanie Ronalda Reagana z Jerzym Milewskim, 21 X 1985 r., b.p.; Rozmowa prezydenta Reagana z przedstawicielem „S”, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 143/144, s. 1; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 348; zob. też stenogramy audycji BBC, Głosu Ameryki i RWE z 21–22 X 1985 r., podczas których nadano wywiad z Jerzym Milewskim na temat jego spotkania z Reaganem, w: AIPN, 01820/49, t. 11, k. 73–77.

136 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 1238/IV z Waszyngtonu, 21 X 1985 r., k. 578.

137 AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, List otwarty Kornela Morawieckiego do Ronalda Reagana, 10 XI 1985 r., b.p.

138 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 270.

139 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 3048/IV z Waszyngtonu, 19 XI 1985 r., k. 650.

140 Ibidem, Szyfrogram nr 3909/IV z Waszyngtonu, 2 XII 1985 r., k. 680.

141 Ibidem, Szyfrogram nr 4619/IV z Waszyngtonu, 13 XII 1985 r., k. 702 (błędna paginacja).

142 Ibidem, Szyfrogram nr 4209/IV z Waszyngtonu, 6 XII 1985 r., k. 690.

143 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 271.

144 Zob. np. telefoniczna rozmowa ambasadora z Czesławem Kiszczakiem w: NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 11 VIII 1989 r., b.p. Część depesz amerykańskich placówek z Moskwy i Warszawy z 1989 r. została odtajniona i udostępniona w wersji elektronicznej na stronie www.gwu.edu/~nsarchiv. Te odtajnione depesze zostały zawarte w wyborze źródeł Ku zwycięstwu „Solidarności”… (dokumenty nr 36, 50, 51, 57, 58, 71, 72, 75, 76, 79). Przedrukowała je także „Gazeta Świąteczna” w pięciu kolejnych numerach z czerwca 2001 r.

145 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

146 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 9, 12; por. H.C. Davis, Amerykanka w Warszawie, Kraków 2001.

147 AAN, KC PZPR, Wydział Zagraniczny, LXXVI/615, Pismo Departamentu IV MSZ do Wydziału Zagranicznego KC PZPR, 30 VIII 1983 r., b.p. (skan).

148 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o planowanych działaniach brytyjskich służb specjalnych przeciwko przedstawicielstwom krajów socjalistycznych, 19 VIII 1983 r., k. 71–72.

149 R. Boyes, TV Shows Walesa As Obsessed By Money, „The Times”, 28 XI 1983.

150 AIPN, 1585/3885, Meldunek Departamentu I MSW o kierunkach brytyjskiej polityki zagranicznej, 10 IX 1983 r., k. 40–41.

151 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/88, Szyfrogram nr 1195/III z Londynu, 26 VII 1983 r., k. 10.

152 Ibidem, Szyfrogram nr 1249/III z Londynu, 27 VII 1983 r., k. 12.

153 Ibidem, Szyfrogram nr 418/IV z Londynu, 7 X 1983 r., k. 104.

154 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

155 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

156 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

157 Ibidem.

158 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 10/88, Szyfrogram nr 3885/IV z Londynu, 9 XII 1983 r., k. 196; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

159 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.2, 149, Pismo Wiktora Moszczyńskiego, organizatora manifestacji 11 grudnia 1983 r., do Willy’ego Brandta, 23 XI 1983 r., k. 85.

160 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1983 r., 31 XII 1983 r., b.p.

161 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE na temat relacji Zachodu z Polską, 13 IX 1984 r., b.p.

162 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/85, Szyfrogram nr 1785/I z Londynu, 2 II 1984 r., k. 29 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 2384/I z Londynu, 13 II 1984 r., k. 32.

163 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

164 Ibidem.

165 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/85, Szyfrogram nr 4700/I z Londynu, 20 III 1984 r., k. 86.

166 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wizytach zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróżach polityków polskich od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.

167 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/210.1, Notices of Questions and Motions: Political Prisoners in Poland, 12 IV 1984 r., b.p.

168 Ibidem, AO IV/207.13, Notices of Questions and Motions: Political Detainees in Poland, 17 IV 1984 r., b.p.

169 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/85, Szyfrogram nr 2758/II z Londynu, 18 V 1984 r., k. 161.

170 Ibidem, Szyfrogram nr 2804/II z Londynu, 18 V 1984 r., k. 163; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wizytach zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróżach polityków polskich od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

171 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/85, Szyfrogram nr 3926/II z Londynu, 6 VI 1984 r., k. 186.

172 Ibidem, Szyfrogram nr 4762/II z Londynu, 20 VI 1984 r., k. 217.

173 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

174 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/85, Szyfrogram nr 1284/III z Londynu, 25 VII 1984 r., k. 265 (błędna paginacja).

175 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

176 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), United Kingdom, UK-16-08-1984, Notatka stałego przedstawicielstwa Wielkiej Brytanii przy NATO na temat możliwych działań po ogłoszeniu amnestii w Polsce, 16 VIII 1984 r., b.p.; ibidem, International Staff, DPA(84)227, Raport asystenta sekretarza generalnego NATO ds. politycznych Freda Dannenbringa o reakcji sojuszników na amnestię w Polsce, 5 IX 1984 r., b.p.

177 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/85, Szyfrogram nr 1544/III z Londynu, 30 VII 1984 r., k. 274 (błędna paginacja); FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 184–185.

178 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

179 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 3130/III z Londynu, 31 VIII 1984 r., k. 3.

180 Ibidem, Szyfrogram nr 3829/III z Londynu, 13 IX 1984 r., k. 26 (błędna paginacja).

181 Ibidem, Szyfrogram nr 3919/III z Londynu, 15 IX 1984 r., k. 27.

182 Zob. „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 103, s. 1.

183 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 1444/IV z Londynu, 24 X 1984 r., k. 84 (błędna paginacja).

184 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p. Trzeba przyznać, że wkrótce Morgan zmienił ocenę i z perspektywy czasu stwierdził, iż proces „zdegenerował się w rażący atak na Kościół” (FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.).

185 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

186 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 1753/IV z Londynu, 30 X 1984 r., k. 96.

187 NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

188 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

189 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 2326/IV z Londynu, 8 XI 1984 r., k. 107 (błędna paginacja); FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

190 Z przecieków, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 108, s. 2.

191 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

192 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Rzymie w dniach 10–11 stycznia 1985 r., 17 I 1985 r., b.p.

193 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 2743/IV z Londynu, 15 XI 1984 r., k. 116.

194 Ibidem, Szyfrogram nr 3365/IV z Londynu, 26 XI 1984 r., k. 134; ibidem, Szyfrogram nr 4908/IV z Londynu, 21 XII 1984 r., k. 173 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 3869/IV z Londynu, 3 XII 1984 r., k. 148; ibidem, Szyfrogram nr 3981/IV z Londynu, 5 XII 1984 r., k. 151 (błędna paginacja).

195 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

196 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 4908/IV z Londynu, 21 XII 1984 r., k. 173 (błędna paginacja).

197 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

198 Ibidem.

199 Ibidem.

200 AIPN, 1585/3893, Załącznik do informacji dziennej Departamentu I MSW dotyczący opinii japońskich dyplomatów i ekspertów gospodarczych na temat perspektyw stosunków handlowych z Polską, 24 VI 1984 r., k. 87.

201 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o niektórych zachodnich ocenach rezultatów wyborów w Polsce, [czerwiec 1984 r.], k. 88–90.

202 AIPN, 1585/3889, Meldunek o stanowisku administracji USA w sprawie przyjęcia Polski do MFW, 5 X 1983 r., k. 123–124.

203 LAC, RG 25 vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 15, Wywiad wicepremiera Allana J. MacEachena dla agencji prasowej Canadian Press, 29 IX 1983 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału ZSRR i Europy Wschodniej Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych dla wicepremiera na temat spotkania ze Stefanem Olszowskim, 20 IX 1983 r., b.p. Obaj politycy wkrótce spotkali się ponownie, przy okazji sesji KBWE w Sztokholmie w styczniu 1984 r. (ibidem, vol. 18, Chronologia relacji kanadyjsko-polskich. Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych, lipiec 1986 r., b.p.).

204 Ibidem, vol. 16, Notatka dyrektora Wydziału ZSRR i Europy Wschodniej Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych na temat stosunków kanadyjsko-polskich, 1 III 1984 r., b.p.; ibidem, vol. 18, Chronologia relacji kanadyjsko- -polskich. Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych, lipiec 1986 r., b.p. Władze polskie nadal nie chciały uznać statusu niektórych dyplomatów kanadyjskich pracujących w warszawskiej ambasadzie.

205 Ibidem; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81. Według jednego ze źródeł kanadyjskich, ze strony polskiej konsultacje prowadził Stanisław Pawliszewski, dyrektor Departamentu Amerykańskiego MSZ (LAC, RG 25 vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 16, Raport Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych na temat kanadyjsko-polskich konsultacji politycznych, 10 VII 1984 r., b.p.).

206 Zob. np. LAC, RG 25 vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 16, Notatka Ambasady Kanady w Warszawie na temat kanadyjsko-polskich konsultacji politycznych, 11 VI 1984 r., b.p.

207 Ibidem, Notatka Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych [?] na temat zniesienia kanadyjskich restrykcji dla polskiego lotnictwa, 27 VII 1984 r., b.p.

208 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o kanadyjsko-polskich konsultacjach politycznych, 19 VI 1984 r., k. 104.

209 LAC, RG 25 vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 18, Relacje kanadyjsko-polskie. Raport Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych, luty 1986 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81.

210 Zob. AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o stanowisku rządu Kanady wobec stosunków z Polską, styczeń 1986 r., k. 432–433.

211 AIPN, 01820/49, t. 5, Stenogram z audycji RWE pt. „Wywiad z Jerzym Milewskim na temat konferencji w Ottawie”, 14 V 1985 r., k. 100–101.

212 LAC, RG 25 vol. 10840, 20-1-2 Poland, vol. 16, Notatka Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych [?] na temat zniesienia kanadyjskich restrykcji wobec polskiego lotnictwa, 27 VII 1984 r., b.p.; ibidem, vol. 18, Chronologia relacji kanadyjsko-polskich. Raport sporządzony w Sekretariacie Stanu do Spraw Zagranicznych, lipiec 1986 r., b.p.

213 Ibidem, Relacje kanadyjsko-polskie. Raport Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych, luty 1986 r., b.p.

214 Por. ibidem, Relacje kanadyjsko-polskie. Raport Sekretariatu Stanu do Spraw Zagranicznych, wrzesień 1986 r., b.p.

215 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja. Zapiski ambasadora w Paryżu 1984–1989, Toruń 1997, s. 15.

216 Zob. P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi…, s. 138–148.

217 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat posunięć władz polskich z okazji święta narodowego, 8 VIII 1983 r., b.p.; Pologne: Solidarité appelle à manifester le 21 août, „Le Figaro”, 4 VIII 1983; Walesa: continuons à lutter, ibidem, 23 VII 1983.

218 K. Gebert, Magia słów…, s. 43–44.

219 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 1070/III z Paryża, 23 VII 1983 r., k. 275.

220 Ibidem, Szyfrogram nr 1147/III z Paryża, 25 VII 1983 r., k. 278.

221 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat posunięć władz polskich z okazji święta narodowego, 8 VIII 1983 r., b.p.

222 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 1147/III z Paryża, 25 VII 1983 r., k. 278.

223 Zob. np. B. Margueritte, Pologne: un camouflet pour le pouvoir, „Le Figaro”, 19 VII 1983; Pologne: le pouvoir peaufine ses lois sur la censure, „Libération”, 28 VII 1983; V. Soulé, Pologne: 186 amnistiés libérés, ibidem, 27 VII 1983; Les prisons s’entrouvrent, le code penal s’alourdit, „Le Matin”, 29 VII 1983; Pologne: Jaruzelski n’a convaincu personne, ibidem, 23 VII 1983; Pologne: premières libérations, ibidem, 24–25 VII 1983.

224 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 316, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zniesienia stanu wojennego (cz. 1–3), 19 VII 1983 r., b.p.

225 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zwolnienia Bronisława Geremka z więzienia, 29 VII 1983 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zwolnienia Janusza Onyszkiewicza z więzienia, 28 VII 1983 r., b.p.

226 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 29 VII 1983 r., b.p.

227 K. Gebert, Magia słów…, s. 43–44, zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/114, Szyfrogram nr 1374/III z Paryża, 29 VII 1983 r., k. 289.

228 B. Margueritte, Varsovie étrille Mitterrand, „Le Figaro”, 1 VIII 1983.

229 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów Krzysztofa Szumskiego w MAE, 31 VII 1983 r., b.p. Według katalogów IPN, Szumski w latach 1972–1990 był etatowym pracownikiem Departamentu I (wywiadu) MSW i oficerem rezydentury wywiadowczej w ambasadzie polskiej w Paryżu, zob. AIPN, 003175/752 (22146/V).

230 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych na temat doktoratu honoris causa dla Lecha Wałęsy, 3 VIII 1983 r., b.p.; ibidem, Pismo ministra edukacji narodowej do ministra spraw zagranicznych w sprawie przyznania Lechowi Wałęsie doktoratu honoris causa, 12 VII 1983 r., b.p.

231 K. Gebert, Magia słów…, s. 44.

232 Zob. np. Pologne: Solidarité appelle à manifester le 21 août, „Le Figaro”, 4 VIII 1983.

233 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 3106/III z Paryża, 1 IX 1983 r., k. 65 (błędna paginacja).

234 Ibidem, Szyfrogram nr 3583/III z Paryża, 13 IX 1983 r., k. 75.

235 Ibidem, Szyfrogram nr 4048/III z Paryża, 20 IX 1983 r., k. 96 (błędna paginacja).

236 Ibidem, Szyfrogram nr 4206/III z Paryża, 22 IX 1983 r., k. 101.

237 Ibidem, Szyfrogram nr 4296/III z Paryża, 24 IX 1983 r., k. 103 (błędna paginacja).

238 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania z Eugeniuszem Kułagą, 29 IX 1983 r., b.p.

239 K. Gebert, Magia słów…, s. 44.

240 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 1848/IV z Paryża, 3 XI 1983 r., k. 185 (błędna paginacja).

241 Zob. P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi…, s. 139–148, 189–206.

242 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 782/IV z Paryża, 14 X 1983 r., k. 141; ibidem, Szyfrogram nr 745/IV z Paryża, 14 X 1983 r., k. 140; ibidem, Szyfrogram nr 1138/IV z Paryża, 21 X 1983 r., k. 151. Ostatecznie na kongresie, który odbył się w pierwszym tygodniu listopada, sprawa „Solidarności” była tylko wzmiankowana i – w ocenie MSZ – nie odbiła się szerokim echem. Jednym z gości kongresu miał być związany z „Solidarnością” Aleksander Smolar (ibidem, Szyfrogram nr 2044/IV z Paryża, 7 XI 1983 r., k. 190 – błędna paginacja).

243 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat incydentu z konsulem generalnym PRL w Lille, 4 XI 1983 r., b.p. Informacje medialne nie były bezpodstawne: 24 października polski konsul generalny został przyłapany przez ochronę hipermarketu Auchan na kradzieży towaru.

244 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 1137/IV z Paryża, 21 X 1983 r., k. 150.

245 Ibidem, Szyfrogram nr 2366/IV z Paryża, 11 XI 1983 r., k. 207 (błędna paginacja).

246 Ibidem, Szyfrogram nr 2528/IV z Paryża, 16 XI 1983 r., k. 215.

247 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat więźniów politycznych w Polsce, 6 X 1983 r., b.p.

248 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 2366/IV z Paryża, 11 XI 1983 r., k. 207 (błędna paginacja).

249 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka informacyjna MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Pierre’a Joxe’a, 1 II 1986 r., b.p.

250 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 3441/IV z Paryża, 1 XII 1983 r., k. 263.

251 Ibidem, Szyfrogram nr 3314/IV z Paryża, 30 XI 1983 r., k. 259.

252 Ibidem, Szyfrogram nr 3665/IV z Paryża, 6 XII 1983 r., k. 271.

253 Ibidem, Szyfrogram nr 3975/IV z Paryża, 12 XII 1983 r., k. 280.

254 Ibidem, Szyfrogram nr 4124/IV z Paryża, 15 XII 1983 r., k. 284.

255 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Trzy lata po Gdańsku, czyli normalizacja w Polsce”, sierpień 1983 r., b.p.

256 Ibidem.

257 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wzrostu napięcia w Polsce, 8 XII 1983 r., b.p.; ibidem, 356, Notatka informacyjna MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Pierre’a Joxe’a, 1 II 1986 r., b.p.

258 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 4440/IV z Paryża, 21 XII 1983 r., k. 304.

259 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wzrostu napięcia w Polsce, 8 XII 1983 r., b.p.

260 Ibidem, 310, Notatka informacyjna MSW [sic!] na temat sytuacji w podziemnej „Solidarności”, 12 IV 1984 r., b.p.

261 Ibidem, 356, Notatka informacyjna MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Pierre’a Joxe’a, 1 II 1986 r., b.p.

262 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 4799/IV z Paryża, 29 XII 1983 r., k. 315.

263 Ibidem, w. 16/115, Szyfrogram nr 192/I z Paryża, 4 I 1984 r., k. 10–10/3; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka informacyjna MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Pierre’a Joxe’a, 1 II 1986 r., b.p.

264 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.; ibidem, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim (cz. 4), 25 VII 1985 r., b.p.

265 Ibidem, Notatka ambasady francuskiej w Warszawie na temat zatrzymania Stanisława Jańczaka, 9 I 1984 r., b.p.

266 Ibidem, 310, Stenogram debaty parlamentarnej Zgromadzenia Narodowego, 16 I 1984 r., b.p.

267 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.; ibidem, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim (cz. 4), 25 VII 1985 r., b.p.; ibidem, 356, Wizyta Pierre’a Joxe’a w Polsce (dossier), [luty] 1984 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 46–47.

268 K. Gebert, Magia słów…, s. 46–47.

269 Zob. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

270 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim (cz. 4), 25 VII 1985 r., b.p.; ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.; ibidem, 349, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stanu stosunków francusko-polskich, 17 V 1985 r., b.p.; ibidem, 356, Notatka informacyjna MAE na temat stosunków francusko-polskich w przededniu wizyty Pierre’a Joxe’a, 1 II 1986 r., b.p.; ibidem, 368, Pismo Claude’a Germona, przewodniczącego grupy przyjaźni francusko-polskiej, do Adama Łopatki, 23 I 1984 r., b.p. Według Konstantego Geberta, wizyta ta odbyła się na początku kwietnia (K. Gebert, Magia słów…, s. 47).

271 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/115, Szyfrogram nr 112/II z Paryża, 3 IV 1984 r., k. 177/1–177/2; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.

272 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/115, Szyfrogram nr 279/II z Paryża, 5 IV 1984 r., k. 180.

273 Ibidem, Szyfrogram nr 338/II z Paryża, 6 IV 1984 r., k. 181.

274 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka dyrektora Departamentu Spraw Politycznych MAE na temat „pomnika” „Solidarności”, 3 V 1984 r., b.p. Warto jednak zauważyć, że Mitterrand długo zwlekał z odpisaniem André Bergeronowi, który swój list wysłał 8 marca (zob. ibidem, Projekt listu François Mitterranda do André Bergerona w sprawie polskich więźniów politycznych, 29 III 1984 r., b.p.).

275 Ibidem, Notatka dyrektora Departamentu Spraw Politycznych MAE na temat „pomnika” „Solidarności”, 3 V 1984 r., b.p.

276 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.

277 K. Gebert, Magia słów…, s. 48.

278 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/115, Szyfrogram nr 1872/II z Paryża, 4 V 1984 r., k. 242; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.

279 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/115, Szyfrogram nr 1542/II z Paryża, 28 IV 1984 r., k. 226.

280 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na sesję Rady Północnoatlantyckiej na temat sytuacji w Polsce, 25 V 1984 r., b.p.

281 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania w MAE dotyczącego Polski, 30 V 1984 r., b.p.

282 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/204.11, Un Français toujours en prison en Pologne! – apel, [kwiecień 1984 r.], b.p.

283 Ibidem, Manifestation pour la libération de Jacky Challot en prison en Pologne – ulotka CFDT, FO i CFTC, [czerwiec 1984 r.], b.p.

284 Zob. np. ibidem, La liberté pour Jacky Challot – ulotka Collectif pour la libéralisation de Jacky Challot, b.d., b.p.; ibidem, Agit’prop’au stand Pologne de la Foire de Paris – ulotka Comité local pour la libération de Jacky Challot i CFDT, [maj 1984 r.], b.p.

285 Zob. np. Jacques Challot: „je suis prêt à recommencer”, „Libération”, 5 VII 1984; Un Français détenu en Pologne depuis le 22 mars, ibidem, 19 IV 1984; Un Français est incarcéré pour avoir tenté d’introduire des publication „hostiles”, „Le Monde”, 20 IV 1984.

286 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Pismo Claude’a Cheyssona do André Merica, 26 V 1984 r., b.p.

287 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/204.11, Jacques Challot a été libéré – artykuł z „Le Monde”, [lipiec 1984 r.], b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 49–50.

288 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach rezultatów wizyty François Mitterranda w ZSRR, 30 VI 1984 r., k. 79–81.

289 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o wstępnych francuskich reakcjach na wyniki wyborów do rad narodowych w Polsce, 19 VI 1984 r., k. 96–97.

290 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat komitetu przeciw procesowi warszawskiemu, 13 IX 1984 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 51–52.

291 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/114, Szyfrogram nr 791/III z Paryża, 16 VII 1984 r., k. 140.

292 K. Gebert, Magia słów…, s. 51–52.

293 Zob. np. Amnistie en Pologne: un beau geste sans lendemain, „Le Matin”, 23 VII 1984; Pologne: l’amnistie était presque parfaite, „Libération”, 23 VII 1984.

294 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/114, Szyfrogram nr 1350/III z Paryża, 26 VII 1984 r., k. 163.

295 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Notatka Wydziału Europy Wschodniej na temat prawa o amnestii z 21 lipca 1984 r., 24 VII 1984 r., b.p.

296 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/114, Szyfrogram nr 1530/III z Paryża, 30 VII 1984 r., k. 175.

297 Ibidem, Szyfrogram nr 1770/III z Paryża, 3 VIII 1984 r., k. 182/1–182/2.

298 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE na temat relacji Zachodu z Polską, 13 IX 1984 r., b.p.

299 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p. Jak zobaczymy, podobną taktykę w kolejnych miesiącach przyjmowało coraz więcej państw zachodnich. Strategie te różniły się między sobą szybkością rozwijania kontaktów (przodowały Włochy, Wielka Brytania, Grecja, a w tyle pozostawały RFN, USA czy… Francja), oznaczających w istocie odejście od bojkotu dyplomatycznego; a także stopniem owej „dyskrecji” (najbardziej ostentacyjni okazali się Brytyjczycy).

300 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/114, Szyfrogram nr 2540/III z Paryża, 20 VIII 1984 r., k. 208.

301 K. Gebert, Magia słów…, s. 51.

302 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Polski z Francją i państwami zachodnimi, 9 I 1986 r., b.p.

303 Zob. P. Michel, G. Mink, Mort d’un prêtre. L’affaire Popieluszko. Analyse d’une logique normalisatrice, Paris 1995.

304 K. Gebert, Magia słów…, s. 50–52; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/113, Szyfrogram nr 1691/IV z Paryża, 29 X 1984 r., k. 89/3–89/2. W szyfrogramie słowa Cheyssona zanotowano inaczej (powołano się na „Libération”): Cheysson „nie jest pewien, czy śmierć kapelana rozwiązanego związku zawodowego »Solidarność« wpłynie na to, co można uczynić wobec Polski”. Miał też powiedzieć: „nasze stosunki z rządem polskim pozostają z konieczności chłodne. Jest jednak niezbędne, abyśmy znaleźli sposoby odbudowania kontaktów z polską rzeczywistością, jak tego oczekuje »Solidarność« i Episkopat Polski”.

305 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/113, Szyfrogram nr 2224/IV z Paryża, 6 XI 1984 r., k. 109.

306 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 11 XII 1984 r., b.p.; ibidem, Sprawozdanie ze spotkania dyrektora Departamentu Europejskiego z ambasadorem PRL w Paryżu, 11 XII 1984 r., b.p.

307 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

308 Ibidem, 310, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zabójstwa ks. Jerzego Popiełuszki, 4 III 1985 r., b.p.

309 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 12 XII 1984 r., b.p.

310 Ibidem; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Pismo ambasady brytyjskiej do ambasady francuskiej w sprawie śmierci ks. Jerzego Popiełuszki, 27 XII 1984 r., b.p.

311 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

312 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, A IV/35.1, Informacja członka Rady Wydziału Prawa o przyznaniu premierowi Grecji doktoratu honoris causa, [1983 r.], b.p.

313 NAKG, FO 973/389, Polska: chronologia wydarzeń, maj–październik 1984 r., listopad 1984 r.

314 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

315 AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, Grecja – all, Pismo Jerzego Milewskiego do Konstantinosa Mitsotakisa, przewodniczącego Nea Dimokratia, 12 II 1985 r., b.p.

316 Ibidem, Sprawozdanie z działalności Biura Informacyjnego NSZZ „Solidarność” w Grecji za 1987 rok, 10 II 1988 r., b.p.

317 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wizytach zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróżach polskich polityków od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.

318 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/113, Szyfrogram nr 2757/IV z Paryża, 15 XI 1984 r., k. 126/2–126/1.

319 K. Gebert, Magia słów…, s. 53–54.

320 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 16/113, Szyfrogram nr 4151/IV z Paryża, 7 XII 1984 r., k. 172/2–172/1.

321 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Polski z Francją i państwami zachodnimi, 9 I 1986 r., b.p.

322 Ibidem, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania ambasadora Jeana-Bernarda Raimonda z Józefem Czyrkiem, 9 I 1985 r., b.p.

323 ASN PAN, Współpraca naukowa. Umowy, porozumienia, Współpraca naukowa polsko-francuska 1984–1986, Sprawozdanie z pracy Wydziału Naukowo-Technicznego Ambasady PRL w Paryżu, 5 XI 1984 r., b.p.

324 Zob. np. CAC, 1993 0501, art. 2, Pismo G. Pope’a do Yves’a Hersanta, 14 II 1984 r., b.p.; ibidem, art. 6, Certyfikat administracyjny dla Tadeusza Konwickiego, 2 VIII 1988 r., b.p.

325 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 24.

326 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram MAE na temat spotkania ambasadora Janusza Stefanowicza z ministrem Rolandem Dumasem, 16 I 1985 r., b.p.

327 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 24.

328 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie więźniów politycznych w Polsce, 23 I 1984 r., b.p.

329 Ibidem, Pismo adwokata Yves’a Dechezellesa do Claude’a Cheyssona w sprawie wizy dla Françoise Bałuki, 4 I 1984 r., b.p.

330 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat ewentualnego procesu przywódców „Solidarności” i KOR, 24 I 1984 r., b.p.

331 AIPN, 01820/49, t. 5, Stenogram z audycji BBC [?] pt. „Sprawa pracownika Ambasady PRL w Paryżu”, 24 I 1985 r., k. 3–4.

332 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 2951/I z Paryża, 18 II 1985 r., k. 106.

333 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka MAE na temat sytuacji w Polsce, 8 II 1985 r., b.p.; ibidem, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie próby powrotu do Polski Seweryna Blumsztajna, 12 II 1985 r., b.p.; ibidem, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wydalenia Seweryna Blumsztajna, 6 II 1985 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 54–57. Polskie służby przygotowywały różne warianty postępowania wobec Blumsztajna – więcej na ten temat zob. Solidarność, Zachód i Węże…, s. 171–173.

334 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 679/II z Paryża, 12 IV 1985 r., k. 203; ibidem, Szyfrogram nr 2225/II z Paryża, 7 V 1985 r., k. 254; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka MAE na temat sytuacji w Polsce, 8 II 1985 r., b.p.

335 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 1930/I z Paryża, 2 II 1985 r., k. 81.

336 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie aresztowań opozycjonistów, 16 II 1985 r., b.p.

337 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 23.

338 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wzrostu represji wobec „Solidarności” w Polsce, 18 II 1985 r., b.p.

339 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 29.

340 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka MAE na temat polityki zagranicznej Francji w aspekcie stosunków z Europą Wschodnią, 2 IV 1985 r., b.p.

341 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 151–152.

342 K. Gebert, Magia słów…, s. 54–57; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 32.

343 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 35.

344 CAC, 2000 0071, art. 13, Pismo Jacques’a Le Goffa, 10 VI 1985 r., b.p.

345 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Pismo Lionela Jospina, przewodniczącego Partii Socjalistycznej, do Willy’ego Brandta, 7 V 1985 r., k. 90.

346 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o watykańskich ocenach sytuacji w Polsce, 18 VIII 1983 r., k. 28–29.

347 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/129, Szyfrogram nr 1235/III z Rzymu, 27 VII 1983 r., k. 35.

348 Ibidem, Szyfrogram nr 2508/III z Rzymu, 22 VIII 1983 r., k. 59.

349 Rzymska ambasada zaczęła przekonywać, że papież zaostrzył swoje stanowisko, jakoby niezadowolony ze zbyt słabych skutków podróży do Polski (ibidem, Szyfrogram nr 3525/III z Rzymu, 12 IX 1983 r., k. 72).

350 Ibidem, Szyfrogram nr 2981/IV z Rzymu, 24 XI 1983 r., k. 168.

351 NAKG, FO 973/351, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–grudzień 1983 r., styczeń 1984 r., b.p.

352 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie do MAE dotyczący trzeciej rocznicy porozumień gdańskich, 1 IX 1983 r., b.p.

353 NAKG, FO 973/351, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–grudzień 1983 r., styczeń 1984 r., b.p.

354 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o opiniach wyrażanych w Watykanie na temat polityki USA wobec Polski, 8 II 1984 r., k. 30–31.

355 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o włoskich i watykańskich ocenach wizyty Henryka Jabłońskiego, [maj] 1984 r., k. 57.

356 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o watykańskich ocenach decyzji władz PRL na temat zniesienia stanu wojennego, 10 VIII 1983 r., k. 66–67.

357 AIPN, 0449/53, t. 6, Szyfrogram nr 6332 z Rzymu, 16 VIII 1983 r., k. 16–17.

358 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/129, Szyfrogram nr 4323/III z Rzymu, 26 IX 1983 r., k. 88.

359 Ibidem, w. 19/129, Szyfrogram nr 77/I z Rzymu, 3 I 1984 r., k. 3.

360 Ibidem, Szyfrogram nr 834/I z Rzymu, 16 I 1984 r., k. 23.

361 Ibidem, Szyfrogram nr 1920/I z Rzymu, 6 II 1984 r., k. 48.

362 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat polityki zagranicznej Polski, 20 II 1984 r., b.p.

363 AIPN, 0449/53, t. 11, Meldunek Departamentu I MSW [?] o wypowiedziach papieża w sprawach polskich, 29 III 1984 r., k. 60; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 19/129, Szyfrogram nr 4880/I z Rzymu, 23 III 1984 r., k. 106; NAKG, FO 973/364, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–kwiecień 1984 r., maj 1984 r., b.p.

364 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 19/129, Szyfrogram nr 2837/II z Rzymu, 19 V 1984 r., k. 191 (błędna paginacja).

365 AIPN, 0449/53, t. 11, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW, 14 VI 1984 r., k. 26; NAKG, FO 973/389, Polska: chronologia wydarzeń, maj–październik 1984 r., listopad 1984 r., b.p.

366 AIPN, 0449/53, t. 11, Meldunek Departamentu I MSW [?] o podróży Luigiego Poggiego do Polski, 28 [?] V 1984 r., k. 31.

367 Ibidem, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW na temat polityki Watykanu wobec Polski, 16 VI 1984 r., k. 24–25.

368 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, w. 22/152, Szyfrogram nr 2838/II z Waszyngtonu, 19 V 1984 r., k. 45. Ambasada PRL nie ufała do końca tym informacjom i zastrzegała, że wymagają one weryfikacji.

369 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o niektórych zachodnich ocenach rezultatów wyborów w Polsce, 23 VI 1984 r., k. 88–90; zob. ten sam dokument w: ibidem, 0449/6, t. 10, k. 130–132.

370 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach amnestii ogłoszonej w Polsce, 1 VIII 1984 r., k. 47–48; AIPN, 0449/53, t. 11, Szyfrogram nr 5347 z Rzymu, 11 VIII 1984 r., k. 11–12.

371 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Nieoficjalna rozmowa Ronalda Reagana z dziennikarzami z okazji spotkania prezydenta z abp. Pio Laghim, 1 VIII 1984 r., b.p.

372 AIPN, 0449/6, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o kościelnych ocenach sytuacji w kraju po ogłoszeniu amnestii, 22 VIII 1984 r., k. 152.

373 NAKG, FO 973/389, Polska: chronologia wydarzeń, maj–październik 1984 r., listopad 1984 r.

374 AKKG, Church in Poland – Pope John Paul II, 271.000–272.000, Wizyta Jana Pawła II w Kanadzie, [wrzesień 1984 r.], b.p.

375 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 2253/IV z Rzymu, 7 XI 1984 r., k. 89.

376 NAKG, FO 973/389, Polska: chronologia wydarzeń, maj–październik 1984 r., listopad 1984 r.

377 AIPN, 0449/53, t. 11, Szyfrogram nr 7374 z Rzymu, 14 XI 1984 r., k. 3–4; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 2399/IV z Rzymu, 9 XI 1984 r., k. 98.

378 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 2741/IV z Rzymu, 15 XI 1984 r., k. 114.

379 Ibidem, Szyfrogram nr 3542/IV z Rzymu, 28 XI 1984 r., k. 151.

380 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

381 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 2744/I z Rzymu, 15 II 1985 r., k. 80.

382 NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

383 AIPN, 0449/53, t. 12, Szyfrogram nr 428, 21 I 1985 r., k. 99.

384 Ibidem, Notatka informacyjna Departamentu II MSW na temat stosunków Episkopat Polski – rząd na tle procesu w Toruniu, 30 [?] I 1985 r., k. 95–96.

385 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 493/I z Rzymu, 10 I 1985 r., k. 5.

386 AIPN, 0449/53, t. 12, Notatka informacyjna Departamentu I MSW [?] na temat stosunków polsko-watykańskich i naszych działań w tym zakresie, 14 VII 1985 r., k. 30–32. Co ciekawe, sugerowano zarazem, że mimo solidarnościowych sympatii papież nie liczył na odrodzenie się związku.

387 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 158–159.

388 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/129, Szyfrogram nr 4949/III z Rzymu, 28 VI 1983 r., k. 6.

389 Ibidem, Szyfrogram nr 1111/III z Rzymu, 25 VII 1983 r., k. 33.

390 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 100A, Notatka Hansa-Eberharda Dingelsa, sekretarza Międzynarodówki Socjalistycznej, na temat włoskich reakcji na wydarzenia w Polsce, 22 XII 1981 r., k. 66; zob. też A. Dalma, Von Kniefall zu Kniefall, „Die Welt”, 22 XII 1981; H.J. Fischer, „Von uns nicht mehr verlangen als von Brandt”. Italien Linke reagiert auf Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 22 XII 1981.

391 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/129, Szyfrogram nr 1364/III z Rzymu, 28 VII 1983 r., k. 38\1–38\2.

392 Ibidem, Szyfrogram nr 46/IV z Rzymu, 1 X 1983 r., k. 101.

393 Ibidem, w. 19/129, Szyfrogram nr 420/I z Rzymu, 9 I 1984 r., k. 14; ibidem, Szyfrogram nr 1669/I z Rzymu, 1 II 1984 r., k. 43 (błędna paginacja); CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wizytach zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróżach polskich polityków od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.

394 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 159.

395 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wizytach zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróżach polskich polityków od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.

396 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 19/129, Szyfrogram nr 5238/I z Rzymu, 29 III 1984 r., k. 114.

397 Ibidem, Szyfrogram nr 77/I z Rzymu, 3 I 1984 r., k. 3.

398 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o wizytach zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróżach polskich polityków od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p. Według Grażyny Bernatowicz, Corti gościł w Polsce w czerwcu podczas Targów Poznańskich (G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 159).

399 Ibidem, Szyfrogram nr 3202/II z Rzymu, 25 V 1984 r., k. 196.

400 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 19/129, Szyfrogram nr 2154/II z Rzymu, 9 V 1984 r., k. 170; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 160.

401 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o włoskich i watykańskich ocenach wizyty Henryka Jabłońskiego, [maj] 1984 r., k. 57.

402 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 19/129, Szyfrogram nr 2769/II z Rzymu, 18 V 1984 r., k. 186 (błędna paginacja).

403 AIPN, 1585/3893, Meldunek Departamentu I MSW o niektórych zachodnich ocenach rezultatów wyborów w Polsce, [czerwiec 1984 r.], k. 88–90.

404 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach amnestii ogłoszonej w Polsce, 1 VIII 1984 r., k. 47–48.

405 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Italy, 5206, Notatka stałego przedstawicielstwa Włoch przy NATO na temat włoskich ocen amnestii w Polsce, 31 VII 1984 r., b.p.

406 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 19/129, Szyfrogram nr 692/III z Rzymu, 13 VII 1984 r., k. 275.

407 Ibidem, w. 18/128, Szyfrogram nr 2389/IV z Rzymu, 9 XI 1984 r., k. 95.

408 Ibidem, Szyfrogram nr 3988/III z Rzymu, 17 IX 1984 r., k. 3.

409 Ibidem, Szyfrogram nr 1328/IV z Rzymu, 23 X 1984 r., k. 69; ibidem, Szyfrogram nr 1484/IV z Rzymu, 25 X 1984 r., k. 72.

410 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 159.

411 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 3319/IV z Rzymu, 24 XI 1984 r., k. 145.

412 Ibidem, Szyfrogram nr 4552/IV z Rzymu, 14 XII 1984 r., k. 193.

413 Ibidem, Szyfrogram nr 4586/IV z Rzymu, 14 XII 1984 r., k. 199.

414 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 507; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 190.

415 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

416 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 161–162.

417 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 4619/IV z Rzymu, 16 XII 1984 r., k. 202; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 161–165; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 190.

418 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.

419 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Polski z Francją i państwami zachodnimi, 9 I 1986 r., b.p.; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 348.

420 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 5005/IV z Rzymu, 24 XII 1984 r., k. 216; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat relacji Polski z Francją i państwami zachodnimi, 9 I 1986 r., b.p.

421 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 161–165.

422 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Rzymie w dniach 10–11 stycznia 1985 r., 17 I 1985 r., b.p.

423 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 18/128, Szyfrogram nr 5154/IV z Rzymu, 28 XII 1984 r., k. 220.

424 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Rzymie w dniach 10–11 stycznia 1985 r., 17 I 1985 r., b.p.

425 AIPN, 0449/53, t. 12, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat oceny wizyty Giulia Andreottiego w Polsce przez watykański Sekretariat Stanu, 31 I 1985 r., k. 90–92.

426 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Pismo Jeana-Pierre’a Angremy, konsula generalnego Francji we Florencji, do Jacques’a Andréaniego, ambasadora Francji we Włoszech, 26 II 1985 r., b.p.

427 AKKG, Biuro Informacyjne „Solidarności” w Brukseli, Włochy – umowy, III, IV, Wspólny dokument CGIL-CISL-UIL Lombardii i Regionalnej Komisji Wykonawczej „Solidarności” Dolnego Śląska, 18 III 1985 r., b.p.

428 Kwestia niemiecka, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 96, s. 4.

429 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 1043/III z Kolonii, 23 VII 1983 r., k. 2; NAKG, FO 973/351, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–grudzień 1983 r., styczeń 1984 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627; Kwestia niemiecka, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 96, s. 4.

430 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 1266/III z Kolonii, 27 VII 1983 r., k. 7.

431 AIPN, 1585/3889, Meldunek o pierwszych reakcjach RFN na zniesienie stanu wojennego w Polsce, [lipiec 1983 r.], k. 31–32.

432 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 2175/III z Kolonii, 15 VIII 1983 r., k. 41.

433 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 338.

434 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 1153/IV z Kolonii, 21 X 1983 r., k 167 (błędna paginacja).

435 D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 27–28.

436 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW dotycząca programu transferu zachodnich środków kredytowych na rozwój polskiego rolnictwa indywidualnego, 17 XII 1982 r., k. 128–134.

437 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 2861/IV z Kolonii, 22 XI 1983 r., k. 224 (błędna paginacja).

438 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 1465/III z Kolonii, 30 VII 1983 r., k. 14 (błędna paginacja); CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat Fundacji Rolnej, 8 II 1985 r., b.p.

439 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Genscher: Zachód musi dodawać Polakom odwagi, 22 VII 1983 r., b.p.

440 Bonner Politiker wollen Taten sehen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 23 VII 1983.

441 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 2175/III z Kolonii, 15 VIII 1983 r., k. 41.

442 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Mertes: Fałszywy krok w złym kierunku, 29 VII 1983 r., b.p.

443 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 3178/III z Kolonii, 3 IX 1983 r., k. 79 (błędna paginacja).

444 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Polski dyplomata wystąpił o azyl w RFN, 11 IX 1983 r., b.p.

445 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 3382/III z Kolonii, 7 IX 1983 r., k. 82 (błędna paginacja).

446 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627; E. Mörbitz, Warschau will Dialog mit Bonn beleben, „Frankfurter Rundschau”, 28 X 1983.

447 Barcikowski bei Genscher, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 25 X 1983.

448 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 1444/IV z Kolonii, 27 X 1983 r., k. 176.

449 Ibidem, Szyfrogram nr 1589/IV z Kolonii, 29 X 1983 r., k. 178 (błędna paginacja).

450 B. Conrad, Kohl will Verhältnis zu Warschau verbessern, „Die Welt”, 17 XII 1983.

451 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 1129/IV z Kolonii, 21 X 1983 r., k. 163 (błędna paginacja).

452 Ibidem, Szyfrogram nr 1449/IV z Kolonii, 27 X 1983 r., k 177 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 2310/IV z Kolonii, 1 XI 1983 r., k 205 (błędna paginacja); Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 627.

453 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 4127/IV z Kolonii, 15 XII 1983 r., k. 274 (błędna paginacja).

454 Ibidem, Szyfrogram nr 4222/IV z Kolonii, 16 XII 1983 r., k. 275 (błędna paginacja).

455 Ibidem, Szyfrogram nr 4541/IV z Kolonii, 23 XII 1983 r., k. 295; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628.

456 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/75, Szyfrogram nr 2208/I z Kolonii, 10 II 1984 r., k. 69.

457 Ibidem, Szyfrogram nr 4260/I z Kolonii, 15 III 1984 r., k. 147 (błędna paginacja). Pfeffer gościł w Polsce kilka miesięcy później, na początku października, i negocjował ze stroną polską sprawę wizyty Genschera (B. Conrad, Genschers Besuch ist für Polens Aussenpolitik wichtig, „Die Welt”, 10 X 1984).

458 Polityk spotkał się też z Jaruzelskim (Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628; Mischnick in Warschau, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 17 IV 1984).

459 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 89, Program pobytu w Polsce delegacji SPD, [styczeń] 1984 r., b.p.; ibidem, Kancelaria Sejmu PRL, Wizyta przedstawicieli SPD w Sejmie, 3 II 1984 r., b.p.; ibidem, Komunikat serwisu prasowego SPD dotyczący wizyty delegacji SPD w Polsce, 10 II 1984 r., b.p.

460 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 4521/IV z Kolonii, 22 XII 1983 r., k. 293; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628.

461 List otwarty RKW „S” Mazowsze do Willy Brandta, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 148, s. 2.

462 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/75, Szyfrogram nr 3414/I z Kolonii, 4 II 1984 r., k. 117 (błędna paginacja).

463 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 171 A, Sprawozdanie z pobytu Horsta Ehmke, Helmutha Beckera i Eugena Selbmanna w Polsce, [maj] 1984 r., b.p.; ibidem, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Raport Horsta Ehmke z pobytu w Polsce, [maj] 1984 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/75, Szyfrogram nr 2572/II z Kolonii, 16 V 1984 r., k. 274.

464 Zob. np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Verbindungen mit regionalen Parteiorganisationen, A 11.6, 47, Pismo Carli Boulboullé, działaczki SPD z Düsseldorfu, do Willy’ego Brandta, przewodniczącego SPD, 25 II 1985 r., k. 163–164. W liście tym autorka powoływała się na apel Adama Michnika, zachęcający Willy’ego Brandta, Güntera Grassa i Heinricha Bölla do odwiedzenia Polski. W odpowiedzi na pismo Boulboullé kierownik sekretariatu Brandta stwierdził, że przewodniczący był na urlopie i nie mógł zapoznać się z listem, a o sformułowaniu przez Michnika apelu wiedział tylko z prasy (ibidem, Pismo Karla-Heinza Klära, kierownika sekretariatu Willy’ego Brandta, do Carli Boulboullé, 6 III 1984 r., k. 168).

465 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/75, Szyfrogram nr 3205/I z Kolonii, 29 II 1984 r., k. 112 (błędna paginacja). Kilka miesięcy później, w czerwcu, Polska samowolnie odwołała przygotowywane obrady Forum w Krakowie (ibidem, w. 10/74, Szyfrogram nr 4532/II z Kolonii, 17 VI 1984 r., k. 55 – błędna paginacja; por. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.).

466 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/75, Szyfrogram nr 4402/I z Kolonii, 16 III 1984 r., k. 149.

467 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/75, Szyfrogram nr 1107/II z Kolonii, 19 IV 1984 r., k. 229 (błędna paginacja); Genscher erwägt Reise nach Polen, „Die Welt”, 27 IV 1984.

468 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Bruno Heck: dojrzał czas na wizytę Genschera w Polsce, 4 V 1984 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/74, Szyfrogram nr 3278/II z Kolonii, 26 V 1984 r., k. 5; ibidem, Szyfrogram nr 226/III z Kolonii, 5 VII 1984 r., k. 93.

469 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/74, Szyfrogram nr 37/III z Kolonii, 2 VII 1984 r., k. 83.

470 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Rühe podkreśla w Warszawie otwarty stosunek do kwestii niemieckiej, 29 V 1984 r., b.p.

471 Zob. np. AdsD, Eugen Selbmann Archiv, 187 A, Komunikat serwisu prasowego Ambasady PRL w Kolonii w sprawie wyborów do rad narodowych, [czerwiec] 1984 r., b.p.

472 AIPN, 1585/3892, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnioniemieckiej ocenie sytuacji w Polsce, 20 VI 1984 r., k. 1–2.

473 AIPN, 0449/6, t. 10, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat reakcji na wyniki wyborów do rad narodowych, 21 VI 1984 r., k. 122.

474 AIPN, 0449/37, t. 15, Szyfrogram nr 459 z Kolonii, 23 I 1985 r., k. 110; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-23-5-1984, Notatka szefa stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO do sekretarza generalnego NATO na temat sytuacji w Polsce i wytycznych polityki niemieckiej, 23 [sic!] V 1984 r., b.p.

475 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), Germany, GE-23-5-1984, Notatka szefa stałego przedstawicielstwa RFN przy NATO do sekretarza generalnego NATO na temat sytuacji w Polsce i wytycznych polityki niemieckiej, 23 [sic!] V 1984 r., b.p.

476 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 151, Stenograficzne streszczenie 74. posiedzenia Bundestagu X kadencji, 7 VI 1984 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Plan 74. posiedzenia Bundestagu X kadencji, 7 VII 1984 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628.

477 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Genscher: nie zasiewajmy nieufności; Czaja: kwestia granic musi pozostać otwarta, 7 VII 1984 r., b.p.

478 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Raport Rudiego Schmitta z pobytu w Polsce, 25 VI 1984 r., b.p.

479 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 187, Olszowski domaga się jednoznacznego oświadczenia CDU w sprawie układu niemiecko-polskiego z 1970 r., [lipiec] 1984 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Bonn życzliwie ocenia amnestię w Polsce, ale ataki trwają, 23 VII 1984 r., b.p.

480 Zob. np. AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 187, Warszawa uważnie śledzi niemieckie oświadczenia, 17 X 1984 r., b.p.

481 Zob. np. ibidem, Oświadczenie polskiego rzecznika rządu Jerzego Urbana w sprawie przemówienia kanclerza Helmuta Kohla w Brunszwiku oraz stosunków niemiecko-polskich, 7 IX 1984 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 221–222.

482 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 187, Tadeusz Olechowski o stosunkach niemiecko-polskich, 23 VII 1984 r., b.p.

483 AIPN, 1585/3894, Załącznik do informacji dziennej dotyczący zachodnich ocen amnestii w Polsce, 28 VII 1984 r., k. 37–38.

484 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/74, Szyfrogram nr 1477/III z Kolonii, 28 VII 1984 r., k. 142 (błędna paginacja).

485 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.2, 162, Podróż do Polski Stephana Thomasa, [wrzesień?] 1984, k. 24–35. Ze źródła nie wynika jednoznacznie, by ta osoba przebywała w Polsce.

486 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/74, Szyfrogram nr 2046/III z Kolonii, 10 VIII 1984 r., k. 168 (błędna paginacja).

487 Genscher sucht vor einem Besuch in Polen Entlastung in der Revisionismus-Debatte, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 10 VIII 1984.

488 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/74, Szyfrogram nr 2832/III z Kolonii, 25 VIII 1984 r., k. 206 (błędna paginacja).

489 Ibidem, Szyfrogram nr 3262/III z Kolonii, 4 IX 1984 r., k. 222 (błędna paginacja).

490 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 1724/IV z Kolonii, 30 X 1984 r., k. 109.

491 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 151, Sprawozdanie Hansa-Jochena Vogla do Polski, 14 XI 1984 r., b.p.; ibidem, Komunikat serwisu prasowego SPD dotyczący podróży Hansa-Jochena Vogla do Polski, 6 VI 1984 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628.

492 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 151, Vogel za zdynamizowaniem stosunków z Polską, 16 XI 1984 r., b.p.; ibidem, Komunikat serwisu prasowego frakcji parlamentarnej CDU/CSU na temat wizyty Hansa-Jochena Vogla w Polsce, 7 XI 1984 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Vogel kontynuuje rozmowy w Polsce – bez spotkań z opozycją, 9 XI 1984 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 2709/IV z Kolonii, 14 XI 1984 r., k. 146; NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

493 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 829/IV z Kolonii, 12 X 1984 r., k. 80 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 2625/IV z Kolonii, 13 XI 1984 r., k. 139 (błędna paginacja).

494 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 2530/IV z Kolonii, 12 XI 1984 r., k. 131 (błędna paginacja).

495 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Genscher pragnie wejść na drogę normalizacji stosunków z polskim sąsiadem, 19 XI 1984 r., b.p.

496 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Genscher powinien w Warszawie poruszyć kwestię praw człowieka, 17 XI 1984 r., b.p.; G. Facius, Bonner Mahnung an Jaruzelski, „Die Welt”, 1 XII 1984.

497 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Komunikat prasowy Ambasady RFN w Warszawie w sprawie oświadczenia rzecznika MSZ PRL, 21 XI 1984 r., b.p.; ibidem, Chłodne komentarze polskiej prasy, 21 XI 1984 r., b.p.; ibidem, Warszawa nadal zainteresowana poprawą relacji z Bonn, 21 XI 1984 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 3493/IV z Kolonii, 28 XI 1984 r., k. 182 (błędna paginacja); FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1984 r., 31 XII 1984 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 222; H.D. Genscher, Erinnerungen…, s. 272.

498 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 223; M.F. Rakowski, Jak to się stało…, s. 62.

499 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 219; A. Hajnicz, Polen in seinem geopolitischen Dreieck…, s. 35; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 59, 92 (przypis 293). Kwestia mniejszości niemieckiej była w polityce polskiej traktowana jako tabu (zob. B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 72). Opozycja była bardziej skłonna poruszać to zagadnienie (zob. M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 78).

500 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Polska protestuje wobec bońskiego oświadczenia, 4 I 1984 r., b.p.

501 G. Facius, Bonner Mahnung an Jaruzelski, „Die Welt”, 1 XII 1984.

502 Zob. np. AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Pismo Horsta Ehmke do Helmuta Kohla, 29 XI 1984 r. b.p.

503 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Genscher przybywa do Polski w trudnym momencie, 20 XI 1984 r., b.p.

504 Ibidem, Genscher: wizyta w Polsce jest potrzebna i ważna, 27 XI 1984 r., b.p.

505 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Kohl: wizyta jest możliwa tylko w atmosferze wzajemnego zaufania, 21 XI 1984 r., b.p.

506 Ibidem, Odmowa Genschera jest nowym ciosem dla rządu Jaruzelskiego, 21 XI 1984 r., b.p.

507 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 151, Lista niemieckich i polskich uczestników Forum Niemiecko-Polskiego, 30 X 1984 r., b.p.

508 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Postępowanie wyjaśniające w sprawie morderstwa ks. Popiełuszki niebawem zostanie zakończone, 27 XI 1984 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 4019/IV z Kolonii, 6 XII 1984 r., k. 209 (błędna paginacja).

509 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Genscher o Polsce: nadszedł czas na zacieśnienie współpracy, 6 XII 1984 r., b.p.

510 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 4335/IV z Kolonii, 11 XII 1984 r., k. 220 (błędna paginacja).

511 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Vogel: polskie pragnienie pojednania przeważa nad irytacją, 11 XII 1984 r., b.p.

512 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków RFN z Polską, 23 XII 1985 r., b.p.

513 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Bonn pragnie pojednania z Polską na wzór pojednania z Francją, 18 I 1985 r., b.p.; ibidem, Kontynuacja niemiecko-polskiego dialogu w sprawie pojednania i normalizacji, 18 I 1985 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego dotyczący spotkania Friedricha Vogla z Adamem Łopatką, 18 I 1985 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 416/I z Kolonii, 10 I 1985 r., k. 9.

514 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Warszawa oczekuje na wizytę ministra spraw zagranicznych Genschera, 25 I 1985 r., b.p.; Genscher-Besuch in Polen weiter im Gespräch, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 26 I 1985.

515 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1983–1985, Kohl: idziemy dalej drogą porozumienia z Polską – Czaja zarzuca stronie polskiej fałszowanie historii, 30 I 1985 r., b.p. W tym czasie Hupka forsował pomysł, by na motto kolejnego zjazdu ziomkostw wybrać słowa: „40 lat wypędzenia – Śląsk pozostaje nasz”. Pod presją polityczną zmienił to hasło na: „40 lat wypędzenia – Śląsk pozostaje naszą przyszłością w Europie wolnych Narodów”. Motto to również było krytykowane przez stronę polską (D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 223; B. Conrad, Für Genschers Polen-Reise noch kein Termin in Sicht, „Die Welt”, 19 II 1985).

516 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 375–376; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 225; M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 80–81.

517 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 10/73, Szyfrogram nr 4436/IV z Kolonii, 13 XII 1984 r., k. 225 (błędna paginacja).

518 Ibidem, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 2466/I z Kolonii, 11 II 1985 r., k. 81 (błędna paginacja). Jednakże DGB uzależniało pełną normalizację relacji z OPZZ, przynajmniej od 1987 r., od ponownej legalizacji „Solidarności”. Powiązanie to można traktować jako chwyt retoryczny (zob. ibidem, 37/p/III, Szyfrogram nr 2558/IV z Kolonii, 12 XI 1987 r., k. 698).

519 Ibidem, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 2529/I z Kolonii, 12 II 1985 r., k. 90.

520 B. Conrad, Für Genschers Polen-Reise noch kein Termin in Sicht, „Die Welt”, 19 II 1985.

521 M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 83.

522 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Protokół pierwszego posiedzenia grupy roboczej frakcji parlamentarnej SPD i Klubu Poselskiego PZPR, 14 III 1985 r. b.p.; ibidem, Notatka Bernharda Zeptera ze spotkania grupy roboczej frakcji parlamentarnej SPD i Klubu Poselskiego PZPR, 7 III 1985 r. b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1978–1985, Ehmke o podróży do Warszawy, 7 III 1985 r., b.p.

523 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o wizycie premiera Republiki Grecji Andreasa Papandreu w Polsce, 20 X 1984 r., k. 92.

524 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 327–328.

525 Ibidem.

526 M. Frybes, Społeczne reakcje Zachodu na fenomen „Solidarności” i rola emigracyjnych struktur związku 1980–1981 [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989…, t. 2: Ruch społeczny, s. 505–574; zob. też Solidarność, Zachód i Węże…, s. 464 i n.

527 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 339–340.

528 Zob. ibidem, s. 327–328, 339–340; I. Goddeeris, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 305–306, 328–329.

529 I. Goddeeris, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 305–306, 328–329.

530 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 11.

531 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 327–328, 339–340; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 305–306, 328–329.

532 Idem, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 343.

533 Ibidem, s. 345; zob. też M. Frybes, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 316–319.

534 „Solidarność” w międzynarodowych organizacjach związkowych, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 189, s. 1.

535 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 345–346.

536 Ibidem; zob też M. Frybes, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 320.

537 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Pismo Marca Blondela do Andrzeja Trautmana, 21 XII 1983 r., b.p.; AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Sprawozdanie komisji MOP dla zbadania skargi w przedmiocie przestrzegania przez PRL konwencji związkowych (tłumaczenie polskie), t. 1, wrzesień 1984 r., b.p.; J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 314.

538 AIPN, 1585/3889, Meldunek Departamentu I MSW o przygotowaniach MOP do antypolskiej kampanii propagandowej, 19 IX 1983 r., k. 105–106; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Pismo Marca Blondela do Jerzego Milewskiego, 21 XII 1983 r., b.p.; AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Sprawozdanie komisji MOP dla zbadania skargi w przedmiocie przestrzegania przez PRL konwencji związkowych (tłumaczenie polskie), t. 1, wrzesień 1984 r., b.p.

539 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Pismo Komisji ds. Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Kongresu USA do Jerzego Milewskiego, 12 XII 1983 r., b.p.; ibidem, Pismo do Nicolasa Valticosa, 15 XI 1983 r., b.p.

540 AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, List otwarty Lecha Wałęsy do delegatów na 70. sesję Konferencji Ogólnej Międzynarodowej Organizacji Pracy, 23 V 1984 r., b.p.; zob. też CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 315, Pismo Claude’a Cheyssona do André Bergerona, 23 VII 1982 r., b.p.

541 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Pismo do Nicolasa Valticosa, przewodniczącego, 15 XI 1983 r., b.p.; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 87; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 347/348. Obszerna dokumentacja dotycząca raportu MOP (w tym tekst raportu) znajduje się w: AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100.

542 AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Sprawozdanie komisji MOP dla zbadania skargi w przedmiocie przestrzegania przez PRL konwencji związkowych (tłumaczenie polskie), t. 2, wrzesień 1984 r., b.p.; Z. Bujak, Oświadczenie w związku z wystąpieniem Polski z Międzynarodowej Organizacji Pracy, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 108, s. 1.

543 AKKG, Report of the Commission of Inquiry, 443.100, Oświadczenie ICFTU w sprawie raportu MOP o sytuacji związków zawodowych w Polsce, 26 VI 1984 r., b.p.

544 NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 92; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 347/348; zob. też MOP a sprawa polska, „Tygodnik Mazowsze” 1976, nr 175, s. 3.

545 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 3993/IV z Kolonii, 13 XII 1983 r., k. 268 (błędna paginacja).

546 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce przygotowana na sesję Rady Północnoatlantyckiej, 25 V 1984 r., b.p.

547 Ibidem, Francuskie stanowisko na obrady grupy ekspertów ds. ZSRR i Europy Wschodniej NATO w dniach 27–30 III 1984 r., [marzec 1984 r.], b.p.

548 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1094), The Council, C-M(84)35, Raport Komitetu Politycznego i Komitetu Ekonomicznego NATO o aktualnej sytuacji w Polsce i możliwym rozwoju wydarzeń, 10 V 1984 r., b.p.

549 Ibidem.

550 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1094), The Council, C-R(84)32, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 23 maja 1984 r., 28 VI 1984 r., b.p.

551 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o działaniach podejmowanych na Zachodzie w związku z procesem KOR, 13 VII 1984 r., k. 68–69.

552 Ibidem, Załącznik do informacji dziennej dotyczący zachodnich ocen amnestii w Polsce, 28 VII 1984 r., k. 37–38.

553 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach amnestii ogłoszonej w Polsce, 1 VIII 1984 r., k. 47–49.

554 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o opiniach hiszpańskiego MSW na temat amnestii, 25 VII 1984 r., k. 15.

555 Ibidem, Załącznik do informacji dziennej dotyczący niektórych aspektów sytuacji wewnętrznej PRL w ocenach dyplomatów państw NATO, 18 X 1984 r., k. 96–97.

556 NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), International Staff, DPA(84)227, Raport asystenta sekretarza generalnego NATO ds. politycznych Freda Dannenbringa o reakcji sojuszników na amnestię w Polsce, 5 IX 1984 r., b.p.

557 Ibidem, DPA(84)322, Raport asystenta sekretarza generalnego NATO ds. politycznych Freda Dannenbringa o zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, 6 XI 1984 r., b.p.

558 Ibidem, PO/84/118, Notatka Petera Carringtona, sekretarza generalnego NATO, na temat poglądów państw członkowskich na sytuację w Polsce, sporządzona na spotkanie Rady Północnoatlantyckiej 30 listopada 1984 r., 29 XI 1984 r., b.p.; zob. też ibidem, PO/84/122, Notatka Petera Carringtona, sekretarza generalnego NATO, na temat sytuacji w Polsce, 7 XII 1984 r., b.p.; NATO Archives, Documents Related to Events in Poland (1980–1984), The Council, C-R(84)59, Streszczenie stenogramu z posiedzenia Rady Północnoatlantyckiej 30 listopada 1984 r., 30 I 1985 r., b.p.

559 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 3482/III z Kolonii, 9 IX 1983 r., k. 88; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram MAE [?] na temat ewolucji sytuacji w Polsce od lata 1980 r., 12 III 1984 r., b.p.

560 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, w. 8/73, Szyfrogram nr 3842/III z Kolonii, 16 IX 1983 r., k 96; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram MAE [?] na temat ewolucji sytuacji w Polsce od lata 1980 r., 12 III 1984 r., b.p.

561 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Pismo Claude’a Cheyssona do André Bergerona w sprawie amnestii w Polsce, 12 [?] IX 1984 r., b.p.; ibidem, 321, Notatka Wydziału Europy Wschodniej na temat prawa o amnestii z 21 lipca 1984 r., 24 VII 1984 r., b.p.

562 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, w. 12/86, Szyfrogram nr 1737/IV z Londynu, 29 X 1984 r., k. 90 (błędna paginacja).

563 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Rzymie w dniach 10–11 stycznia 1985 r., 17 I 1985 r., b.p.

564 Ibidem, Szyfrogram MAE [?] na temat ewolucji sytuacji w Polsce od lata 1980 r., 12 III 1984 r., b.p.

565 Ibidem, 309, Sprawozdanie z posiedzenia grupy roboczej ds. Europy Wschodniej w Atenach 1 grudnia 1983 r., 5 XII 1983 r., b.p.

566 Ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Rzymie w dniach 25–26 marca 1985 r., 9 IV 1985 r., b.p.

567 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o antypolskiej inicjatywie Parlamentu Europejskiego, 12 XII 1984 r., k. 114–115.

568 Proces w Gdańsku, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 134, s. 1.

569 AIPN, 0449/37, t. 15, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW na temat postawy Parlamentu Europejskiego wobec spraw polskich, 20 XII 1984 r., k. 122–123.

570 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 3321/IV z Paryża, 29 XI 1983 r., k. 257.

571 AIPN, 1585/3893, Załącznik do informacji dziennej dotyczący wizyty sekretarza generalnego ONZ w Polsce, 19 II 1984 r., k. 23–25; NAKG, FO 973/364, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–kwiecień 1984 r., maj 1984 r., b.p.

572 NAKG, FO 973/364, Polska: chronologia wydarzeń, styczeń–kwiecień 1984 r., maj 1984 r., b.p.

573 NAKG, FO 973/389, Polska: chronologia wydarzeń, maj–październik 1984 r., listopad 1984 r.

574 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o wizycie dyrektora generalnego UNESCO w Polsce, 5 VII 1984 r., k. 72–73.

575 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 144–146.

576 Ibidem, s. 293–294.

577 Ibidem, s. 130.

578 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 85.

579 H.K. Svenbalrud, Sankcje czy współpraca? Pytania o Polskę w norweskiej polityce zagranicznej od Solidarności do upadku komunizmu [w:] Polska emigracja polityczna stanu wojennego 1981 do Norwegii, red. M. Jurgo-Puszcz, Milanówek 2011, s. 87–88.

580 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 68, 152.

581 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 337, 340.

582 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 68–71, 75.

583 Ibidem, s. 72.

584 AIPN, 1585/3889, Załącznik do informacji dziennej dotyczący postawy Finlandii w sprawach polskich, 1 IX 1983 r., k. 88.

585 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o antypolskiej kampanii w Szwecji, 17 VII 1984 r., k. 66–67.

586 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 347.

587 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 64/IV z Paryża, 30 IX 1983 r., k. 114 (błędna paginacja).

588 K. Gebert, Magia słów…, s. 44.

589 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 287/IV z Paryża, 6 X 1983 r., k. 118.

590 K. Gebert, Magia słów…, s. 44.

591 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, w. 14/115, Szyfrogram nr 287/IV z Paryża, 6 X 1983 r., k. 118.

592 Ibidem, Szyfrogram nr 1767/IV z Paryża, 2 XI 1983 r., k. 181.

593 Ibidem, Szyfrogram nr 2181/IV z Paryża, 10 XI 1983 r., k. 198.

594 Nobel dla Polski. Głosy opinii światowej, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 64, s. 1.

595 AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, Pismo Edmunda Pedro [?] do Jerzego Milewskiego, 20 XII 1984 r., b.p.

596 Zob. np. okładkę numeru 8 z września 1986 r. w: AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, b.p.

597 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Raport amerykańskiej misji przy NATO o sytuacji politycznej w Polsce, 12 X 1983 r., b.p.

598 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, w. 16/129, Szyfrogram nr 288/IV z Rzymu, 6 X 1983 r., k. 107.

599 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 2212/IV z Rzymu, 10 XI 1983 r., k. 148.

600 Nobel dla Polski. Głosy opinii światowej, „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 64, s. 1.

601 NAKG, FO 973/351, Polska: chronologia wydarzeń, lipiec–grudzień 1983 r., styczeń 1984 r., b.p.; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 39; J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 133–134.

602 B. Graham, Walesa, in Gdansk, Anxiously Follows Nobel Peace Prize Ceremony on Radio, „International Herald Tribune”, 12 XII 1983.

603 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 133–134.

604 Ibidem, s. 144.

605 Walesa and the Sanctions, „International Herald Tribune”, 14 XII 1983.

606 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 148.

607 Ibidem, s. 314.

TRUDNA DROGA DO NORMALIZACJI (1985–1986). KONCEPCJE OCIEPLENIA STOSUNKÓW

Patowa sytuacja z pierwszych lat po zniesieniu stanu wojennego, wyznaczana z jednej strony przez coraz bardziej kruchy dyplomatyczny bojkot Zachodu i amerykańską politykę sankcji, a z drugiej przez wciąż pewnie czującą się ekipę gen. Jaruzelskiego, musiała się kiedyś skończyć. Impas nie mógł przecież trwać wiecznie. Dalszy spadek znaczenia sprawy „Solidarności” w opinii publicznej Zachodu ułatwiał przy tym podejmowanie niepopularnych decyzji. Niemniej, jak słusznie podkreśla Andrzej Paczkowski, to wciąż nie zabiegi polskiej dyplomacji, ale „działania władz wobec zdelegalizowanego związku Lecha Wałęsy” stanowiły „istotę sprawy” w kształtowaniu relacji PRL z Zachodem1.

Wyraźne sygnały przesilenia politycznego w niektórych państwach europejskich dały się zaobserwować od połowy dekady. Pisaliśmy już o wycofywaniu się na przełomie 1984 i 1985 r. Grecji, Austrii, Włoch i RFN ze wspólnego frontu, zakładającego izolację polityczną i gospodarczą Polski. Nawet w Waszyngtonie zaczęto sobie zdawać sprawę, że dotychczasowa twarda strategia, przynosząca wymierne rezultaty w okresie stanu wojennego, z biegiem czasu stawała się coraz mniej skuteczna. Doszło w tym zakresie do wspomnianej „dyplomatycznej lawiny”: drobne odstępstwa od zasady bojkotu, poczynione przez mniej ważne państwa, zachęcały bardziej znaczących graczy do rewizji ich polityki. Jednym z głównych celów każdego z tych krajów było z jednej strony nie dać się wyprzedzić innym i pozostać w tyle, ale z drugiej – nie wychylić się zbytnio przed szereg. Chodziło więc o „lawinę kontrolowaną”. Relacje z PRL, podobnie jak z „Solidarnością”, były jedną ze stawek w wyścigu o wpływy w Europie Wschodniej. Dlatego posunięcie jednego państwa pociągało za sobą podobne kroki innych.

Nie bez znaczenia było przyjęcie przez Wojciecha Jaruzelskiego w listopadzie 1985 r. stanowiska przewodniczącego Rady Państwa, które w interpretacji protokołu dyplomatycznego państw zachodnich było mniej więcej odpowiednikiem urzędu prezydenta i otwierało szerokie możliwości reprezentacyjne. Od tej pory zapraszanie generała stało się łatwiejsze. Jednocześnie postępująca zapaść gospodarcza PRL, z którą polskie władze – mimo chęci i nieśmiałych prób – nie potrafiły sobie poradzić, zmuszała stronę polską do stopniowego zmiękczania stanowiska. Jak słusznie zauważa Paweł Kowal, „u podstaw myślenia ekipy Jaruzelskiego w dziedzinie poprawy stosunków z państwami zachodnimi leżały kwestie ekonomiczne”2.

Kryzys prowadził ponadto do częściowej utraty pewności siebie, mimo sukcesów w polityce „normalizacji”, zmierzającej do dalszego osłabiania i docelowego zlikwidowania opozycji. Sukcesy w tej dziedzinie – w połowie dekady opozycyjna aktywność społeczeństwa najbardziej zmalała – były niwelowane przez porażki gospodarcze. Państwa zachodnie coraz lepiej zdawały sobie sprawę z załamania, które groziło Polsce. W związku z tym obawiano się, aby nie przesadzić ze strategią szantażu finansowego – dlatego po amnestii z 1984 r. wzrosły szanse na porozumienie w sprawie spłat zadłużenia wobec podmiotów państwowych (jak wiemy, porozumienia z bankami zawierano już wcześniej). Rezultatem tej ewolucji było rozpoczęcie konkretnych negocjacji między PRL a Klubem Paryskim3.

Proces łagodzenia stanowiska PRL wobec Zachodu był trudny i nie przebiegał szybko. W pierwszych miesiącach 1985 r. dyplomaci zachodni nadal zauważali sztywność polskiego stanowiska: władze polskie wahały się, czy ważniejszym celem jest przełamywanie bojkotu dyplomatycznego, czy niedopuszczenie do nobilitowania opozycji przez przybywających polityków zachodnich. Po fali przyjazdów z przełomu 1984 i 1985 r. w połowie 1985 r. ich częstotliwość się zmniejszyła, a ekipa gen. Jaruzelskiego spowolniła kroki liberalizacyjne. Impas trwał także w relacjach z USA i Francją. Ponadto w tym czasie w ostatniej chwili odwołano wizyty w Polsce ministrów spraw zagranicznych Belgii, Irlandii i Hiszpanii. Co znamienne, fiasko przewidzianej na lipiec 1985 r. misji szefa MSZ tego ostatniego kraju, socjalisty Fernando Morán Lópeza, wynikało z niezgody Madrytu na zbyt restrykcyjny program pobytu, nieprzewidujący kontaktów z opozycją4. Mimo wszystko obie strony – z oporami i nie zawsze konsekwentnie (zwłaszcza po stronie polskiej) – decydowały się na wyjście z okopów5. Ówczesne polityczne nastroje oddaje narada członków rządu australijskiego z 4 marca 1985 r., podczas której zdecydowano „stopniowo i bez rozgłosu dążyć do zniesienia barier w rozwoju relacji z Polską”, m.in. poprzez „ostrożnie dobrane” wizyty międzypaństwowe oraz poparcie dla Fundacji Rolnej i starań PRL o akces do MFW6.

Zaległości były duże. Na przełomie 1984 i 1985 r. poziom kontaktów międzyrządowych na linii NATO–PRL ustępował wymianie między Zachodem a większością innych państw bloku wschodniego. W okresie między październikiem 1984 r. a lutym 1985 r. większą aktywność wykazywały właściwie wszystkie kraje „demokracji ludowej” z wyjątkiem Bułgarii (przodowały ZSRR, NRD i Rumunia). Z kolei z grona państw zachodnich najintensywniejszą politykę wschodnią uprawiały Wielka Brytania, Francja i RFN, a dopiero potem USA i pozostałe, mniejsze państwa. Na początku 1984 r. podstawowych zasad bojkotu dyplomatycznego w relacjach z Polską nie złamały jeszcze m.in. Dania, Francja, Hiszpania, Holandia, Kanada, Norwegia, Turcja, USA, a jedynie w odniesieniu do Belgii, Włoch i Grecji można było mówić o wizytach na bardzo wysokim szczeblu7.

Trzeba pamiętać, że stałą cechą zachodniej dyplomacji pozostawała jej „paralelność” czy „dwutorowość”. Retoryka wypowiedzi polityków zmieniała się w zależności od adresata: w bezpośrednich rozmowach z polskimi władzami łagodniała, by zaostrzyć się w kontaktach z przedstawicielami „Solidarności”, na krajowej scenie politycznej czy też na forum publicznym, dla zaspokajania prosolidarnościowych nastrojów opinii publicznej. Prawdziwa strategia kryła się gdzieś pod tymi różnymi maskami. Należy też pamiętać, że sama rezygnacja z bojkotu dyplomatycznego – bo na tym przede wszystkim polegało owo wyjście z okopów – nie oznaczała automatycznie poprawy klimatu politycznego. Nadal stałym źródłem konfliktów była chociażby kwestia łamania praw człowieka, na którą np. zwrócono uwagę w démarche EWG z sierpnia 1986 r.8 Wiele problemów nie zostało rozwiązanych aż do 1989 r. – jeśli nie dłużej.

Jednocześnie tematyka polska nie wzbudzała już tylu emocji co w latach 1980–1982 – nie tylko społecznych, ale i politycznych. Tendencję tę dobrze ukazuje analiza protokołów obrad niemieckiego Bundestagu: między 1983 a 1988 r. wątek stosunków niemiecko-polskich (głównie w aspekcie granicy, wypędzonych) jako oddzielny punkt obrad pojawił się tylko dwa razy: 7 czerwca 1984 r. i 6 lutego 1985 r. (z inicjatywy SPD)9.

Mimo wszystkich tych zastrzeżeń pozostaje faktem, że – jak zauważa Jarosław Szarek – „w połowie lat osiemdziesiątych część zachodnich rządów była już gotowa uwierzyć w propagandowe zapewnienia o »normalizacji« w Polsce i przerwać międzynarodową izolację PRL”10. Pod koniec 1984 r. mniej ważne państwa Zachodu udowodniły tę gotowość czynami. Jak już po części wiadomo, generała odwiedził wtedy szef austriackiego MSZ Leopold Gratz (październik 1984 r.11), grecki premier Andreas Papandreu (listopad 1984 r.), włoski minister Giulio Andreotti (grudzień 1984 r.), a także szef fińskiego MSZ Paavo Väyrynen – nie wspominając o niższym szczeblu, zwłaszcza podróży Malcolma Rifkinda12. W podobnym kierunku zmierzała Hiszpania, która podpisała 13 grudnia (to znamienna data) 1984 r. mało konkretną umowę o współpracy gospodarczej i przemysłowej z PRL (weszła w życie 27 maja 1985 r.)13; a także Szwajcaria, która wysłała delegację swojego MSZ na konsultacje polityczne do Warszawy w kwietniu 1985 r.14 Wolę podjęcia kontaktów na wysokim szczeblu zadeklarowała w tym samym czasie również Szwecja, aby nie pozostać w tyle za innymi państwami15. W czerwcu 1985 r. Polskę odwiedził szef japońskiego MSZ Abe Shintaro16.

Takie nasilenie wizyt na wysokim szczeblu (choć obejmujące w większości państwa drugorzędne) wzbudzało zaniepokojenie podziemnych struktur „Solidarności”17. Nieco później również działacze związani z ROPCiO wystosowali emocjonalny apel do „parlamentów państw demokratycznych”, w którym nawoływali do ostrzejszej postawy względem bloku wschodniego, obalenia systemu jałtańskiego i niepozostawiania Polaków na łasce ZSRR18.

Mimo wymienianych przeszkód i ograniczeń w Polsce dostrzegano realne przesilenie, zarówno w obozie rządowym, jak i opozycyjnym. Póki jednak nie włączyły się w nie najważniejsze państwa zachodnie, miało ono charakter jedynie cząstkowy. Dopiero w 1985 r. można usytuować wydarzenia, które świadczyły o prawdziwych przewartościowaniach i odejściu od bojkotu dyplomatycznego. Dlatego postaramy się przeanalizować to wielowymiarowe i skomplikowane zjawisko przede wszystkim w aspekcie ewolucji dyplomacji państw „wielkiej czwórki”: USA, RFN, Francji i Wielkiej Brytanii, a także Włoch i Watykanu.

Rozpoczęty proces ocieplania relacji Zachodu z PRL trwał długo i napotykał liczne przeszkody – zarówno z jednej, jak i z drugiej strony. Głównym powodem sporów pozostawała, mimo nikłej działalności, „Solidarność” – podstawowy powód zachodnich nacisków na polski reżim. Dla Zachodu pełna normalizacja relacji była niemożliwa bez uwzględnienia opozycji. Punkt wspólny łączący taktykę większości państw zachodnich od połowy lat osiemdziesiątych stanowiła stopniowa liberalizacja dotychczasowego bojkotu dyplomatycznego, a zarazem mnożenie gestów sympatii dla opozycji. Typowy dla tej epoki był harmonogram coraz częstszych wizyt coraz ważniejszych zagranicznych dyplomatów, którzy oprócz rozmów z oficjelami, służących ocieplaniu kontaktów, spotykali się jednocześnie z Lechem Wałęsą lub/i innymi działaczami podziemnej „Solidarności”, a także odwiedzali grób księdza Jerzego Popiełuszki19. Taka organizacja wizyt wiązała się po części z faktem, że 29 września 1986 r. Wałęsa powołał jawnie działającą strukturę – Tymczasową Radę „Solidarności” (która po ponad roku została zastąpiona Krajową Komisją Wykonawczą). Zmiana stosunku Zachodu do reżimu polskiego oznaczała też bardziej otwarte relacje z opozycją.

Rzym: lider ograniczonej normalizacji

Jak widzieliśmy, w 1984 r. Republika Włoska zaczęła przodować w strategii odchodzenia od dyplomatycznego bojkotu PRL, czego najwyraźniejszym przejawem była wizyta Giulia Andreottiego. Rok 1985 wzniósł stosunki włosko-polskie – przynajmniej w sferze relacji międzyrządowych – na jeszcze wyższy poziom. Specyfikę polityki Rzymu, odmienną od większości najważniejszych państw EWG i NATO, w nieco przejaskrawionym świetle oddaje wystąpienie włoskiego członka grupy roboczej do spraw Europy Wschodniej EWG, który podczas obrad grupy w listopadzie 1985 r. w Luksemburgu stwierdził, że należało wyjść z pozycji przyjętych po 13 grudnia 1981 r., a po amnestii z 1984 r. powrócić do normalnych relacji z Polską. Nie można było „pozostawać więźniem” aktów represji występujących w Polsce (np. zabójstwa księdza Popiełuszki). Radził przy tym, by zostawić odwiedzanie grobu księdza Jerzego czy spotykanie się z przedstawicielami opozycji w gestii ambasad, a nie polityków odwiedzających Polskę20. Tak daleko w wypowiedziach nie posuwało się żadne państwo europejskie (poza Grecją).

Na pewno Rzymowi było w tym czasie znacznie bliżej do Bonn niż do Waszyngtonu. W kolejnych miesiącach po swojej wizycie Giulio Andreotti miał lobbować (według ocen ambasady polskiej w Rzymie) na rzecz zmiany kursu NATO i EWG wobec Polski21. Jego rola była tym większa, że w pierwszych sześciu miesiącach 1985 r. Włochy objęły prezydencję w EWG22. W kontaktach z Watykanem miał deklarować chęć zerwania z ogólnym izolowaniem PRL oraz podkreślać, że środowiska „Solidarności” były słabe, pozbawione wpływów i „wizji politycznej”23. Rzeczywistość wyglądała nieco inaczej – pogorszenie relacji PRL–Watykan po zabójstwie księdza Popiełuszki wpłynęło w pewien sposób również na przejściowe ochłodzenie kontaktów między Warszawą a Rzymem. Jak się wydaje, nowy ambasador, Józef Wiejacz, był bliski grupie „twardogłowych” i nie zabiegał o względy Włochów. Politycy włoscy, obserwując wzrost ataków władz PRL na Kościół, również nieco usztywnili stanowisko. Ówczesny przewodniczący Senatu Francesco Cossiga w lutym 1985 r. wykręcił się od przyjęcia od Sejmu PRL zaproszenia do odwiedzenia Polski24.

Jednocześnie 6 lutego premier Bettino Craxi spotkał się z działaczami emigracyjnej „Solidarności”, Jerzym Milewskim i Andrzejem Chodakowskim, którzy uczestniczyli wcześniej w konferencji prasowej zorganizowanej w siedzibie Włoskiej Partii Socjalistycznej z udziałem przedstawicieli włoskich związków zawodowych. Goście rozmawiali również z Giuliem Andreottim25. Podczas tej konferencji Milewski prezentował działalność Regionu Mazowsze i apelował, by dyplomaci zachodni planujący odwiedzić Polskę brali przykład z Andreottiego, który w trakcie pobytu w Warszawie kontaktował się ze środowiskami niezależnymi. Ponadto obecni rozmówcy wyrazili protest przeciw niewpuszczeniu Seweryna Blumsztajna do kraju26. W ramach przeciwwagi dzień później Craxi przyjął ambasadora Wiejacza i zapewnił go o chęci normalizacji stosunków z Polską. Oto przykład „dyplomacji paralelnej”. Zdawał sobie z niej sprawę sam Wiejacz, który pisał o grze, jaką Rzym prowadził ze stroną polską27.

W dalszych miesiącach tematem numer 1 we Włoszech stały się kolejne wybory terenowe (maj) i prezydenckie (czerwiec). Być może pod wpływem kampanii Cossiga zgodził się wreszcie przyjąć zaproszenie od marszałka Sejmu i udać się latem do Warszawy28, ale objęcie przez niego 3 lipca urzędu prezydenta Republiki opóźniło wyjazd29. W marcu SD zaprosiło Włoską Partię Republikańską na swój kongres30, włosko-polska grupa parlamentarna zaproponowała zaś polskiej odpowiedniczce wizytę w Rzymie, planowaną na jesień31. W kwietniu zaczął się konkretyzować pomysł przyjazdu premiera Craxiego do Polski, sygnalizowany jeszcze podczas wizyty Andreottiego32, a także projekt rewizyty szefa MSZ Stefana Olszowskiego w Rzymie, forsowany głównie przez stronę polską33. Polskim władzom udało się zarazem nie dopuścić do wizyty Danuty Wałęsy we Włoszech i udaremnić jej spotkanie z odchodzącym prezydentem Allessandrem Pertinim34.

Rozwiązanie kwestii podróży Craxiego pojawiło się niespodziewanie. W połowie maja 1985 r. strona włoska nagle zaproponowała, by włoski premier w drodze do Moskwy zatrzymał się pod koniec miesiąca na chwilę (dwie godziny) w Warszawie35. Jak zobaczymy, był to niemal taki sam scenariusz jak w przypadku wizyty Genschera w Polsce czy Jaruzelskiego we Francji. Tak się jednak złożyło, że właśnie w tym samym czasie miał się rozpocząć proces Lisa, Michnika i Frasyniuka, o czym Craxi jeszcze nie wiedział. Ta zbieżność stawiała wizytę pod znakiem zapytania36. Doradca dyplomatyczny premiera Antonio Badini sugerował, by polskie władze uczyniły gest i np. zwolniły Michnika37. Mimo rozpoczęcia procesu Craxi przybył 28 maja do Warszawy i odbył mało konkretną rozmowę z gen. Jaruzelskim38. Po Andreasie Papandreu był drugim zachodnim premierem, który odwiedził PRL po 13 grudnia 1981 r.39 Sama wizyta przebiegła bez rozgłosu, rozmowy toczyły się w wąskim gronie, a Craxi szybko wrócił do samolotu i udał się do Moskwy40. Podczas krótkiego pobytu obiecywał co prawda zacieśnienie współpracy gospodarczej, ale zwrócił się także z apelem o uwolnienie więźniów politycznych41. Mimo to włoskie związki zawodowe krytykowały decyzję premiera42. Dopiero 17 czerwca Palazzo Chigi (urząd premiera) wydał dość mętne oświadczenie, krytykujące wyroki w tzw. procesie gdańskim43.

Jest niezwykle charakterystyczne, że pierwsze od stłumienia „Solidarności” kontakty PRL z Zachodem personalnie na najwyższym szczeblu organizowano naprędce i niespodziewanie. Kontakty te miały charakter „tranzytowy” i odbywały się przy okazji innych podróży. „Normalizacja” była wstydliwym procesem, biorąc pod uwagę prosolidarnościowe nastroje społeczeństw zachodnich. Niemniej zachodziła – co zauważali dyplomaci państw NATO, którzy uznali podróż Craxiego za ostateczne złamanie bojkotu dyplomatycznego na poziomie premierów państw44.

Co ciekawe, decyzja o wyjeździe do Warszawy zbiegła się z obradami w Rzymie grupy roboczej do spraw Europy Wschodniej EWG. Zgodzono się na nich m.in., że w Polsce doszło do zaostrzenia sytuacji wewnętrznej. W dyskusji zwracano też uwagę, że strona polska mnożyła trudności zachodnim dyplomatom pragnącym spotkać się z przedstawicielami opozycji podczas wizyt w Polsce. Kwestię tę podnosił zwłaszcza reprezentant Irlandii – szef resortu spraw zagranicznych tego państwa wybierał się w lipcu do Warszawy. Delegacje Holandii i Wielkiej Brytanii opowiedziały się za współpracą ambasadorów Dziesiątki w Polsce w rozwiązywaniu tych problemów. Zdawano sobie sprawę, że winę za to usztywnienie ponosił niesforny Malcolm Rifkind45. Krytyka ta nie wpłynęła jednak na decyzję Craxiego – co pokazywało ograniczone wpływy Wspólnoty na (niektóre) decyzje polityczne państw członkowskich.

W dniach 20–22 maja 1985 r. – tuż przed rozpoczęciem procesu gdańskiego i „tranzytem” Craxiego – w Rzymie i Tivoli bawił Stefan Olszowski w ramach rewanżu za podróż Giulia Andreottiego46. Kontekst represji wobec opozycji polskiej powodował pewną niezręczność sytuacji. Jednak temat ten nie stał się najważniejszy w rozmowach Olszowskiego z Andreottim, Cossigą czy Pertinim. Mimo to sama wizyta wisiała na włosku, jako że premier Craxi z dezaprobatą przyjął wyrok w tzw. procesie gdańskim i zdecydował się nie spotykać z polskim politykiem47. Przeważył głos Andreottiego. Pobyt ministra krytykowała też prasa48.

Być może w celu stłumienia krytyki po odwiedzinach Warszawy kilka tygodni później Craxi na kongresie CISL znowu spotkał się (przelotnie) z Jerzym Milewskim, który – według doniesień polskiej ambasady – podziękował premierowi za pomoc Włoch dla „Solidarności” i prosił o dalsze wsparcie49. Trzeba pamiętać, że w tym czasie przyspieszał proces nawiązywania relacji bliźniaczych między regionalnymi strukturami „Solidarności” a ich odpowiednikami włoskimi z central CISL, UIL i CGIL. W czerwcu 1986 r. włoski Komitet Solidarności z „Solidarnością” informował o czterech umowach tego typu i kilku kolejnych projektach50.

Od lata 1985 r. w kontaktach polskiej ambasady z rzymskim MSZ pojawił się pomysł wizyty Wojciecha Jaruzelskiego w Rzymie jako „postoju technicznego” w drodze do Afryki, dokąd generał zamierzał polecieć pod koniec roku. Temat ten poruszył ambasador Wiejacz w rozmowie z doradcą premiera Badinim 9 września. Badini stwierdził, że pomysł mu się podoba, obiecał przemyśleć propozycję oraz skonsultować się ze Stolicą Apostolską. Obaj rozmówcy przyrzekli „absolutną dyskrecję” w załatwianiu tej sprawy51. A zatem pierwotnie pierwszym krajem, który miał gościć Jaruzelskiego, była nie Francja, lecz Włochy. Ostatecznie do wizyty nie doszło, m.in. na skutek kolejnych wstrząsów na włoskiej scenie politycznej. Tymczasem jednak gen. Jaruzelski spotkał się 28 września z Andreottim na sesji ONZ w Nowym Jorku52.

W tym czasie planowano też obustronne konsultacje na szczeblu podsekretarzy stanu w Rzymie, do których miało dojść na przełomie 1985 i 1986 r.53 Przebieg wyborów do Sejmu PRL w październiku nie zaskoczył włoskich polityków. Dostrzegano stosunkowo niską frekwencję wyborczą (na tle innych „demoludów”), ale też brak spektakularnych akcji opozycji. Fakty te przekonywały włoskich socjalistów – przynajmniej w opinii wywiadu – że i władza, i opozycja nie miały przeważającego wpływu na społeczeństwo tkwiące w marazmie54.

Wypowiedzi Włochów na forum europejskim nie przeczyły tym ocenom. Wybory oznaczały, ich zdaniem, uwieńczenie polityki „normalizacji”, a wyższy na wsi niż w miastach procent głosujących prowadził do paradoksalnej sytuacji, w której sprywatyzowany sektor wiejski stawał się „obiektywnym sprzymierzeńcem reżimu”. Włosi dostrzegali zarazem zaostrzenie relacji między państwem a Kościołem. Nominacja gen. Jaruzelskiego na przewodniczącego Rady Państwa miała zaś świadczyć o umocnieniu jego pozycji55. Szerokim echem we Włoszech odbiła się niewiele poźniejsza wizyta generała w Paryżu. O podróży obszernie pisała włoska prasa, która zauważała radykalną zmianę postawy Francji w stosunkach z PRL. Tuż przed przyjazdem Jaruzelskiego Craxi spotkał się w Luksemburgu z Mitterrandem. Włoski polityk przypominał o włoskich rozwiązaniach na drodze do normalizacji stosunków z Polską, ale podkreślał też przypadki łamania praw człowieka56.

Problem Michnika, Frasyniuka i Lisa, uwidoczniony zwłaszcza w czasie wizyty ministra Olszowskiego, odgrywał dużą rolę także w następnym, 1986 r. W styczniu Bettino Craxi nieoficjalnie sugerował, że postęp w sprawie procesu tej trójki przyczyniłby się do rozwoju obustronnych relacji. Premierowi szczególnie zależało na Michniku – już od czasu swojego „postoju” w Warszawie oczekiwał na gest władz polskich względem opozycjonisty, którego znał od 1977 r.57 Zdaniem polskiego wywiadu, dla Craxiego sprawa Michnika miała charakter prestiżowy58. Jednocześnie 19 stycznia centrale związkowe CGIL i CISL zażądały uwolnienia wszystkich więźniów politycznych59. Sam Craxi ciągle kokietował emigracyjne struktury „Solidarności”: na przełomie lutego i marca na XI Kongresie CGIL zjawiła się pięcioosobowa delegacja Biura Koordynacyjnego z Jerzym Milewskim na czele, który planował nieoficjalne spotkanie z włoskim premierem60. Formą nacisku było również opublikowanie 9 stycznia 1986 r. przez dziennik „Reporter” (według SB z inspiracji włoskich socjalistów) wkładki poświęconej Michnikowi61.

Po grudniowej wizycie gen. Jaruzelskiego w Paryżu w kolejnych tygodniach powróciła sprawa podróży generała do Rzymu. 30 stycznia 1986 r. Józef Wiejacz rozmawiał na ten temat z Giuliem Andreottim. Gospodarz Palazzo della Farnesina stwierdził, że w tej sprawie „nie widzi przeszkód”, i obiecał dać wkrótce konkretną odpowiedź62. Sprawa się jednak przeciągała, a rząd Craxiego znów przeżywał trudne chwile. Sygnałem dalszego ocieplenia relacji była zgoda Włoch na „sponsorowanie” członkostwa Polski w MFW63. Na początku roku gen. Jaruzelski udzielił wywiadu telewizji RAI, oglądanej przez miliony Włochów64. Klimat polityczny wyraźnie się poprawiał, choć strona włoska zwracała uwagę na negatywną rolę zapowiadanego procesu rewizyjnego Michnika i afery związanej z próbą werbunku przez SB jednej z pracownic włoskiej ambasady65. Za tym ociepleniem nie stały też znaczące, realne posunięcia.

W 1986 r. zamierzano intensyfikować polsko-włoskie kontakty rządowe, głównie o charakterze ekonomicznym. Przewidywano, że do Rzymu przybędzie wicepremier Zbigniew Szałajda, a do Warszawy udadzą się włoscy ministrowie handlu oraz rolnictwa. Miało też dojść do planowanych już od dłuższego czasu konsultacji na szczeblu wiceministrów spraw zagranicznych i spotkań międzyparlamentarnych oraz polsko-włoskiego forum gospodarczego66. Szałajda przebywał w Rzymie i Florencji od 8 do 12 kwietnia, rozmawiał m.in. z Andreottim. Jego wizyta dotyczyła kwestii finansowych i nie przyniosła żadnego przełomu. Dwa tygodnie później Szałajda z podobną misją – i analogicznymi skutkami – wyruszył do Austrii67. Takich polsko-włoskich kontaktów na niższym szczeblu było więcej68. Nie wszystkie punkty planu udało się jednak zrealizować. Nie przewidziano np. budżetu na pobyt włoskich parlamentarzystów w tym roku69. W maju doszło za to do wizyty delegacji SD na zaproszenie Włoskiej Partii Republikańskiej, kierowanej przez Giovanniego Spadoliniego70, a w lipcu w Rzymie bawił w ramach konferencji pokojowej ówczesny marszałek Sejmu Roman Malinowski, który kontaktował się m.in. z Andreottim i kardynałem Achille Silvestrinim71. Pod koniec roku w Polsce gościli m.in. przewodnicząca Izby Deputowanych Nilde Iotti72 i były prezydent Alessandro Pertini z okazji przyznania mu doktoratu honoris causa UW73.

Tematem numer 1 w 1986 r. były jednak coraz konkretniejsze sekretne negocjacje w sprawie wizyty Wojciecha Jaruzelskiego. Józef Wiejacz na początku marca donosił, że sprawa jest na dobrej drodze, a Włosi dążą do uzgodnienia jej z USA i zastanawiają się nad terminem74. Kilka dni później w rozmowie z Wiejaczem doradca Craxiego, Antonio Badini, stwierdził, że gdyby polskie władze uwolniły Michnika, Lisa i Frasyniuka (lub przynajmniej dwóch z nich), wizyta mogłaby dojść do skutku już w maju75. Włosi próbowali grać kartą „Solidarności” w dyplomacji międzypaństwowej. Tymczasem plany wizyty przedostały się do prasy i wzbudziły liczne spekulacje76. Może dlatego rzecznik rządu Jerzy Urban, komentując kwietniową podróż Szałajdy, nieraz zaprzeczał, że trwają przygotowania do podróży generała77.

Sprawa była delikatna – m.in. z powodu polskiej opozycji. W tym samym czasie Włosi nieco ustąpili, nie czyniąc ze zwolnienia trójki działaczy „Solidarności” warunku sine qua non, ale w kwietniu zdecydowano się przełożyć podróż na jesień, zapewne na skutek braku ustępstw ze strony władz PRL78. W kolejnych tygodniach Włosi namawiali do uczynienia gestu amnestyjnego z okazji 22 Lipca, mogącego stanowić dobre podłoże do wizyty generała79. Tymczasem w początkach czerwca aresztowano manifestantów z Ruchu „Wolność i Pokój” oraz zatrzymano Zbigniewa Bujaka – czego jednak władze w Rzymie oficjalnie nie skomentowały, w przeciwieństwie do mediów i związków zawodowych: centrala UIL domagała się nawet od rządu, by nie przyjmował żadnych polskich dyplomatów, dopóki w więzieniach tkwią polscy związkowcy80. Oficjalnych protestów nie wywołało też aresztowanie Anny Walentynowicz, które oburzyło związek zawodowy CISL81. Palazzo Chigi musiał się jednak liczyć z naciskiem związkowców w negocjacjach w sprawie przylotu generała.

Pod koniec czerwca do Rzymu udał się wiceminister Tadeusz Olechowski (były ambasador w RFN), który, oprócz kontaktów z Watykanem, rozmawiał również na temat wizyty Jaruzelskiego z Giuliem Andreottim. Co ważne, obie strony zgodziły się, by przewodniczący Rady Państwa przybył do Rzymu z całkowicie oficjalną wizytą państwową. Oznaczało to wyraźny postęp w stosunku do projektów z poprzedniego roku, a także w odniesieniu do formy pobytu generała w Paryżu. Andreotti zaakceptował zaproponowany październikowy termin podróży, choć nie omieszkał wspomnieć, że premier Craxi wciąż czeka na gest wobec opozycji ze strony władz PRL, a wielu polityków z niepokojem obserwuje uniemożliwianie Bronisławowi Geremkowi i Lechowi Wałęsie wyjazdów do Włoch82. Sprawa była o tyle ważna, że zaproszenie dla lidera „Solidarności” do udziału w uroczystości gromadzącej laureatów Pokojowej Nagrody Nobla przesłali razem mer Rzymu i szef włoskiego MSZ83. Wałęsa 20 czerwca złożył wniosek o paszport, żeby móc pojechać na Półwysep Apeniński w lipcu, ale Jerzy Urban podczas swej konferencji prasowej pokrętnie przekonywał, że przywódca „Solidarności” prawdopodobnie będzie wezwany jako świadek w „aferze Bujaka”, więc na razie nie może opuścić kraju; poza tym zbyt późno złożył wniosek84.

Wydaje się, że pewne zamrożenie międzyrządowych negocjacji, widoczne od lata, było w dużej mierze warunkowane właśnie niewypuszczeniem Geremka na konferencję miediewistyczną i Wałęsy na sympozjum pokojowe w Rzymie. Dodajmy, że Geremek nie mógł wyjechać również do Paryża85. Ustalona oficjalna ranga wizyty generała wymagała też dłuższych i delikatniejszych rozmów niż w przypadku misji „tranzytowych”. Strona polska przypuszczała, że na tej płaszczyźnie naciski na Włochów zaczęli wywierać Amerykanie86. Gdy dodamy do tego kolejne polityczne perturbacje rządu Craxiego, a także obserwowane przez włoskich dyplomatów zaostrzenie ideologicznego kursu reżimu polskiego na X Zjeździe PZPR87 oraz problemy z bliską Andreottiemu Fundacją Rolną88 – lepiej zrozumiemy opóźnienie negocjacji. W tej sytuacji nie pomogła amnestia uchwalona 17 lipca przez Sejm PRL ani stopniowe zwalnianie niektórych przetrzymywanych opozycjonistów, z zadowoleniem przyjęte przez włoskie MSZ89. Niemniej 10 września rzecznik prasowy Jerzy Urban informował, że trwały już konkretne negocjacje w sprawie daty90.

Do przełamania impasu doszło w połowie września, po niespodziewanym wypuszczeniu przez gen. Kiszczaka wszystkich uwięzionych „politycznych”. Stanowiło ono dobre uzasadnienie, głównie przed włoską opinią publiczną, zaproszenia Wojciecha Jaruzelskiego91. Dla międzynarodowych obserwatorów było jasne, że decyzja z 11 września odblokowała sprawę wizyty92. Tuż po ogłoszeniu amnestii premier Craxi natychmiast poprosił ambasadora Wiejacza o rozmowę i wyraził swoje uznanie dla decyzji polskich władz, powtórzone w oficjalnym komunikacie Biura Prezydium Rady Ministrów93. Zadeklarował też chęć jak najszybszego spotkania z gen. Jaruzelskim, najlepiej jeszcze w październiku94. Tak się jednak nie stało, w czym Józef Wiejacz widział wpływ Amerykanów i przepychanki w koalicyjnym rządzie Craxiego. Pod koniec września Włosi zaczęli mówić o listopadzie lub grudniu95. Wynikało to także po prostu z dużych trudności w wybraniu terminu, który wszystkich by zadowalał (w tym papieża), jak również z tego, że Włosi chcieli się przekonać o trwałości amnestii96. Nie musiało tu zatem być żadnej „teorii spiskowej”. Ostatecznie 27 listopada Ambasada PRL w Rzymie otrzymała oficjalne zaproszenie dla generała do złożenia wizyty państwowej we Włoszech w dniach 12–14 stycznia 1987 r.97

Paryż: gra na dwóch instrumentach

Najbardziej znaczące zmiany zaszły w latach 1985–1986 nad Sekwaną, mimo że na początku nic na to nie wskazywało. Jak wspominaliśmy, w pierwszych miesiącach 1985 r., kiedy to Hans-Dietrich Genscher przybył do Warszawy, stosunki polsko-francuskie trwały w impasie, a obie strony toczyły – głównie w sferze retoryki – ideologiczną wojnę podjazdową. Analizy MAE często surowiej oceniały sytuację w Polsce niż eksperci innych najważniejszych państw europejskich98. Jednak od połowy roku pojawiły się oznaki zmiany sytuacji. Uwidoczniła się wtedy tendencja, która jeszcze pod koniec tego roku znacznie prześcignęła starania zachodnioniemieckie – mimo że Paryż zdawał sobie sprawę z pewnego zaostrzenia polskiego reżimu w początkach 1985 r. (o czym świadczyły m.in. nowe aresztowania i kurs antykościelny), które tłumaczył rozczarowaniem władz mizernymi efektami amnestii z lipca 1984 r.99

Republika w swym nastawieniu do krajów Europy Wschodniej w gruncie rzeczy naśladowała (unikając przyznawania się do tego) wytyczne amerykańskiej strategii dyferencjacji – traktowania każdego kraju bloku wschodniego z osobna, biorąc pod uwagę oryginalność każdego z nich i tradycję stosunków z Francją100. Dlatego też proodprężeniowe zmiany na Kremlu, związane z dojściem do władzy Michaiła Gorbaczowa, nie przekładały się automatycznie na poziom współpracy z PRL.

Jednocześnie jednak sympatia dla „Solidarności” musiała stopniowo ustępować pragnieniu przywrócenia współpracy z PRL. To właśnie w prosolidarnościowych nastrojach Francuzów widziano na Quai d’Orsay podstawową przeszkodę w łagodzeniu polityki wobec gen. Jaruzelskiego101. Paryżowi przyszło pogodzić sprzeczne w tej sytuacji tendencje „dyplomatycznej lawiny” i nacisków opinii publicznej, jeśli chciał wypełnić treścią swą gotowość do „stopniowego przywracania kontaktów politycznych” formułowaną od początku 1985 r.102 Jak pamiętamy, już w styczniu udało się po długich negocjacjach podpisać ograniczone porozumienie z Klubem Paryskim, a minister Roland Dumas mówił o „ograniczonym otwarciu”. Nie oznaczało ono końca „wojny podjazdowej” i gestów prosolidarnościowych. Ambasada francuska w Warszawie systematycznie śledziła działania „Solidarności”, m.in. odnotowywała np. oświadczenia TKK103.

Sprawa opozycji miała bezpośrednie przełożenie na współpracę międzypaństwową. Na początku marca w cieniu „afery Blumsztajna” odbyła się konferencja naukowa z okazji czterdziestolecia stosunków polsko-francuskich, z udziału w imprezie zrezygnował jednak (z powodu Blumsztajna) były przewodniczący Zgromadzenia Narodowego Jacques Chaban-Delmas104. W kwietniu 1985 r. MAE wciąż podkreślało, tak jak na początku roku, zaostrzenie represji wobec opozycji105. Na forum europejskim stwierdzało wręcz, że ostatnie miesiące udowodniły słuszność ostrożnego podejścia do amnestii z lipca 1984 r. jako fałszywego sygnału liberalizacyjnego, wysłanego przez „opresywny reżim, wrogi jakiemukolwiek pluralizmowi”106.

W tej atmosferze na przełomie kwietnia i maja doszło do spotkania lidera PS Lionela Jospina z Jerzym Milewskim, Krzysztofem Pomianem i Piotrem Chruszczyńskim. Było to pierwsze spotkanie emigracyjnych działaczy „Solidarności” z socjalistycznym politykiem tak wysokiego szczebla. Polscy rozmówcy przekonywali o sile podziemnej „Solidarności”, z wielką przesadą mówiąc o „milionie czynnych członków”107. Niewiele później podczas rozmowy z nowym ambasadorem Januszem Stefanowiczem dyrektor Departamentu Europejskiego MAE wyraził zaskoczenie zwolnieniem z pracy Bronisława Geremka i zapytał, czy było ono karą za kontakty historyka z zachodnimi politykami, którzy przybyli do Polski. W odpowiedzi Stefanowicz „zadowolił się wymijającym uśmiechem”. Na to Francuz odrzekł, że takie postępowanie utrudni realizację kolejnych wizyt (których natężenie rzeczywiście spadło)108. Oto przykłady „dialogu głuchych” i wpływu problematyki opozycji na stosunki międzyrządowe.

Nie może w tym kontekście dziwić, że szykujący się do objęcia placówki w Warszawie Jean-François Noiville nie miał łatwego zadania. 30 kwietnia na Quai d’Orsay zorganizowano spotkanie, które miało przygotować nowego szefa warszawskiej placówki do tej trudnej misji. Podczas dyskusji po raz kolejny przyznano, że stosunki z Polską nie były dobre, a Francja straciła dystans do najważniejszych partnerów europejskich. Celem Noiville’a miało być działanie w kierunku odwrócenia tej tendencji, a jednocześnie podejmowanie prób zacieśniania relacji z Kościołem, uznawanym za bardzo wpływowy, i promowanie idei Fundacji Rolnej oraz niezapominanie o poszerzaniu francuskich wpływów kulturalnych109. Przypominało to wytyczne polityki bońskiej.

Start nie był łatwy. Sam Noiville zauważał, że od kilku lat Francja wraz ze Stanami Zjednoczonymi stanowiła główny cel propagandowych ataków strony polskiej, głównie Jerzego Urbana czy Ryszarda Wojny – nawet w sytuacji, gdy od listopada 1984 r. w ogóle nie zajmowała oficjalnego, rządowego stanowiska w sprawach polskich110. Z kolei 13 maja Wydział Europy Wschodniej MAE w raporcie przed planowanymi bilateralnymi konsultacjami politycznymi stwierdził: „stosunki francusko-polskie nie są w tej chwili dobre”, a Francja „znalazła się nieco izolowana w porównaniu z tymi naszymi partnerami europejskimi, którzy mają mniej skrupułów lub więcej żywotnych interesów” – jak RFN. Liczono na to, że zbliżające się konsultacje będą stanowić pierwszy etap poprawy tego położenia, charakteryzującego się „quasi-nieobecnością kontaktów politycznych”. Wydział konkludował, przypadkiem uzupełniając wypowiedź Noiville’a: „jesteśmy wraz ze Stanami Zjednoczonymi jedynymi, którzy zajmują tak powściągliwe stanowisko wobec Polski gen. Jaruzelskiego”111.

W dniach 21–23 maja 1985 r. z wizytą do Paryża, przekładaną od kilku miesięcy, przybył wreszcie wiceminister spraw zagranicznych Ernest Kucza. Jego przyjazd był związany z wyczekiwanymi międzypaństwowymi konsultacjami dotyczącymi stosunków dwustronnych, a także tematów ogólnych: światowego bezpieczeństwa, kwestii zbrojeń czy KBWE. Były to pierwsze konsultacje tego typu od czterech lat. Od początku roku do przyjęcia Kuczy zachęcał odchodzący ambasador Raimond112. Polski gość nie został jednak przyjęty przez szefa MSZ Rolanda Dumasa, który w tym czasie przebywał w Czechosłowacji. Zabrakło także wymiernych rezultatów misji polskiego dyplomaty, w tym ustaleń dotyczących spotkań międzyparlamentarnych, gospodarczych czy technicznych. Ambasador Stefanowicz podkreślał, że Francuzi nie traktowali PRL jako uprzywilejowanej w gronie innych krajów Europy Wschodniej113. Nie zabrakło też niesnasek na tle „Solidarności”, charakterystycznych dla dotychczasowej atmosfery spotkań: aluzji Kuczy do ingerencji Francji w wewnętrzne sprawy PRL i odpowiedzi Francuzów o konieczności przestrzegania praw człowieka. Jeśli chodzi o konkretne ustalenia, zgodzono się co do spotkania ministrów spraw zagranicznych w Nowym Jorku z okazji sesji ONZ, co i tak było już wcześniejszą tradycją. Długie rozmowy na tematy międzynarodowe nie służyły za to niczemu więcej jak wymianie poglądów114. Niemniej Wydział Europy Wschodniej MAE jeszcze przed rozpoczęciem obrad podkreślał, że już sam fakt ich organizacji był istotny115.

Dlatego też majowe konsultacje można ogólnie uznać za niewielki, ale jednak postęp w obustronnych kontaktach. Stefanowicz trafnie podsumowywał: „wychodzimy z temperatur ujemnych, jesteśmy w pobliżu zera”116. Francja regularnie zapewniała o swej woli poprawy kontaktów, choć nie zamierzała wychodzić za daleko – używała stałego argumentu nacisków prosolidarnościowej opinii publicznej117. Mimo spadku zainteresowania w społeczeństwie losami polskiej opozycji argument ten był prawdziwy. W tych dyplomatycznych zasłonach dymnych trudno jednak odkryć prawdziwe intencje administracji Mitterranda. W analizach przygotowywanych przez Wydział Europy Wschodniej MAE stale informowano o represjach wobec opozycji. Stwierdzano m.in., że klimat obustronnych relacji popsuła rosnąca liczba więźniów politycznych118. Z kolei w końcu maja donoszono m.in. o tzw. procesie gdańskim, represjonowaniu księży broniących obecności krzyży w szkolnych salach, sankcjach wobec uczonych wspierających Bronisława Geremka czy też protestach przeciwko nowej ustawie o szkolnictwie wyższym119 – raporty te mogły usztywniać stanowisko Paryża.

Tymczasem ekipa gen. Jaruzelskiego wciąż nie była skłonna do inicjatyw ociepleniowych. Z tego względu we francuskim MAE nie spodziewano się szybkiej poprawy stosunków, mimo że sami Francuzi rozważali w większym stopniu delikatną i punktową niż publiczną krytykę nieprzestrzegania praw człowieka w Polsce oraz możliwe kompromisy w kontaktach z opozycją podczas ewentualnych podróży polityków francuskich120. I rzeczywiście: przewidywaną na czerwiec wizytę francuskich parlamentarzystów postanowiono na wniosek ambasadora Stefanowicza odroczyć, by uniknąć spotkań francuskich gości z opozycją121. W zamian gen. Jaruzelski udzielił wywiadu dla organu FPK „L’Humanité”: był to pierwszy wywiad generała dla prasy zachodniej (choć komunistycznej). Poruszono w nim m.in. temat antypolskiej kampanii we Francji122. Niejako w ramach rewanżu kilka tygodni później „Libération” opublikowała artykuł Adama Michnika, bardzo krytycznie oceniający przebieg tzw. procesu gdańskiego. Michnik pisał o bandytyzmie politycznym, hitlerowskich metodach jurysdykcji i porównywał Urbana do Goebbelsa123. „Dialog głuchych” przeistaczał się niekiedy w kłótnię.

Nieśmiałe pojednawcze gesty Republiki wciąż zatem natykały się na ideologiczny mur strony polskiej. W czerwcu Ambasada PRL w Paryżu podkreślała związki kierownictwa PS (głównie Lionela Jospina) z emigracyjnym Komitetem „Solidarności”. Placówka nie miała wątpliwości, że „nieprzychylne nam koła w PS wykorzystują Komitet instrumentalnie do antykomunistycznej i antypolskiej propagandy”, a „stanowisko władz francuskich w sprawach polskich wynika z generalnych przesłanek politycznych i ideologicznych”124. Tymczasem to strona polska odmówiła Lechowi Wałęsie zgody na wyjazd do Paryża z okazji sesji praw człowieka, o czym lider „Solidarności” w osobistym liście z 30 maja informował premiera Laurenta Fabiusa125. Nacisk francuskiej opinii publicznej wpływał z kolei na retorykę francuskich polityków, znacznie ostrzejszą niż w RFN czy we Włoszech. 17 czerwca, podczas obrad Zgromadzenia Narodowego, Dumas, protestując przeciw wyrokom w tzw. procesie gdańskim, porównał PRL do Afganistanu126. Oficjalne oświadczenie ministra, złożone dwa dni wcześniej, było jednak bardziej stonowane: wyrażano jedynie ubolewanie z powodu wyroków, które przeczą idei dialogu ze społeczeństwem127. Także w wewnętrznych analizach MAE krytycznie oceniano proces „jako niepokojący etap w dążeniu do zaostrzania kursu władz, obserwowanego od kilku miesięcy w Polsce”128.

Wydaje się, że ta sprawa była jedną z najważniejszych przyczyn osłabienia tempa normalizacji stosunków państw zachodnich z Polską, widocznego w połowie 1985 r. Oto świetny przykład wpływu „Solidarności” na zachodnioeuropejską Ostpolitik.

Jak widać, niewiele jeszcze wskazywało na znaczne przesilenie, które już wkrótce miało nastąpić – mimo nieustannie powtarzanych ustnych deklaracji obu stron o woli poprawy stosunków. Do przełomu nie doszło także w lipcu w czasie obrad polsko-francuskiej Komisji Mieszanej na szczeblu wiceprzewodniczących. Ambasador Stefanowicz zauważał brak konkretów w dyskusjach oraz wzajemne pretensje, głównie o rozliczenia za budowę kombinatu w Policach. Rokowania ocenił jako „blade”129. Sam Stefanowicz był jednym z wyrazicieli owych pretensji: 17 czerwca 1985 r. na swoje żądanie spotkał się z dyrektorem Departamentu Europejskiego MAE François Plaisantem, by zademonstrować zdziwienie postawą Francji, która komentując kwestię polskich więźniów politycznych, miała „traktować Polskę nie jako jedno z państw socjalistycznych”, wręcz porównywać ją z Afganistanem (było to nawiązanie do słów Dumasa). Według ambasadora, to Paryż i Waszyngton najsilniej ingerowały w działalność polskiego rządu, co stało w sprzeczności z „duchem ostatnich francusko-polskich konsultacji politycznych”. Francuski szyfrogram z tego spotkania informuje, że Stefanowicz nazwał Lisa, Michnika i Frasyniuka „zawodowymi męczennikami”, działającymi w nielegalnej organizacji, którą porównał do… terrorystycznej, skrajnie lewicowego ugrupowania francuskiego Action Directe. Wzbudziło to zdumienie Plaisanta. Stefanowicz groził, że postawa Paryża podaje w wątpliwość możliwości rozwoju bezpośrednich kontaktów międzypaństwowych. To wtedy ogłosił odroczenie wizyty francuskich parlamentarzystów. Jak widać, to raczej strona polska wciąż była mniej skłonna do ustępstw. Dyrektor Departamentu Europejskiego z kolei przekonywał, że Francja nie zrezygnuje z akcentowania swego „szacunku dla praw człowieka”, a także podkreślił emocje, które nad Sekwaną wzbudził los Lisa, Michnika i Frasyniuka, dodając: „w Polsce dochodzi do wydarzeń, których nie można przemilczać”130.

W lipcu Jean-François Noiville w swym szyfrogramie dla centrali przekonywał, że celem polityki „normalizacji” prowadzonej przez polskie władze było w istocie ostateczne zdławienie opozycji. Pewne zmniejszenie natężenia wizyt zachodnich polityków po przełomowym okresie końca 1984 i początku 1985 r. tłumaczył (nieco przesadnie) tym, że reżim, nauczony zachowaniem Rifkinda czy Howe’a, wolał anulować wizyty, niż dopuszczać do nieoficjalnych spotkań z opozycją. Dyplomata sugerował też, że społeczeństwo dosyć źle odbierało pierwsze wizyty zachodnich polityków. Przyznawał zarazem, powołując się na stałego interlokutora francuskiej ambasady Bronisława Geremka, że „Solidarność”, choć pasywnie popierana przez Polaków, straciła możliwość większej mobilizacji131.

Ambasada krytykowała też przyjęte przez Sejm w lipcu zmiany w prawodawstwie, wzmacniające pozycję oficjalnych związków zawodowych i ograniczające autonomię szkół wyższych. Oznaczały one wzrost opresyjności systemu w ramach realizowania programu „normalizacji”132. Podobnie oceniał te zmiany szef MAE Roland Dumas w piśmie do amerykańskiego sekretarza stanu George’a Shultza z końca lipca. „Rząd francuski nie przepuszcza żadnej okazji, by przypomnieć polskim władzom swoje zatroskanie łamaniem postanowień helsińskiego Aktu końcowego” – zapewniał133. Czy nie uwidaczniała się w tych słowach dyplomatyczna gra z amerykańskim sojusznikiem? Dostępne źródła nie dają odpowiedzi na to pytanie. Takie przypominanie jednak rzeczywiście miało miejsce.

Mimo tych problemów i przeszkód już wkrótce sytuacja, dotychczas napięta, zaczęła się coraz wyraźniej zmieniać. Jeszcze w trakcie przygotowań do majowych konsultacji politycznych z delegacją Ernesta Kuczy w MAE przygotowano plan „stopniowego przywracania kontaktów” z Polską. Zakładał on doprowadzenie w pozostałych miesiącach 1985 r. do wizyt szefów resortów technicznych i urzędników szczebla dyrektorów departamentów, spotkania ekonomicznej Komisji Mieszanej, kontaktów międzyparlamentarnych, kolejnej rozmowy ministrów spraw zagranicznych w Nowym Jorku, a w końcu roku – spotkania na szczeblu sekretarzy stanu134. Rzeczywistość znacznie wyprzedziła te plany.

Bardzo szybka ewolucja polityki francuskiej w drugiej połowie roku została zapoczątkowana wyborem Michaiła Gorbaczowa na sekretarza generalnego KC KPZR w marcu 1985 r., a uwieńczyła ją wizyta gen. Jaruzelskiego w Paryżu w grudniu tego roku. Była to pierwsza zagraniczna podróż generała na Zachód. Stanowiła ona niemal modelowy przykład nieco schizofrenicznej polityki Francji: z jednej strony Republika stała się pierwszym krajem zachodnim, który radykalnie zerwał z polityką dyplomatycznej izolacji, a z drugiej – okazała się bardzo niegościnna, nie szczędząc generałowi szykan, a nawet upokorzeń. Warto przyjrzeć się bliżej okolicznościom tego ciekawego wydarzenia.

Tak naprawdę nie wiemy, gdzie dokładnie zadecydowano o nagłej zmianie podejścia do spraw polskich. Proces decyzyjny musiał zachodzić między gabinetami prezydenta, premiera i kierownictwa MSZ. Z kolei od strony polskiej przewartościowania sformułowano z pewnością w najbliższym otoczeniu gen. Jaruzelskiego. W każdym razie pomysł zorganizowania wizyty pojawił się późno. Wcześniej w materiałach ambasady polskiej we Francji pojawiały się informacje o przygotowaniach do wizyty Gorbaczowa w Paryżu, rozważanej na poważnie od czasu konferencji KBWE w Helsinkach na przełomie lipca i sierpnia 1985 r.135 Od tego momentu stosunki między Francją a ZSRR nieco się ociepliły136, co mogło mieć pewne przełożenie na relacje z PRL (mimo strategii dyferencjacji), zwłaszcza po długiej rozmowie szefa Quai d’Orsay Dumasa z polskim kolegą Stefanem Olszowskim odbytej 25 lipca w Helsinkach, określonej przez tego pierwszego jako „prawdziwe otwarcie”137.

Ocena ta była nieco przesadna: podczas rozmowy Dumas podkreślał, że komunistyczna propaganda nie ustaje w atakach na wewnętrzną i zewnętrzną politykę Republiki, a dla Warszawy „poprawa relacji z Francją nie skutkuje żadnymi koncesjami”. Wyrażał zaniepokojenie rosnącą liczbą więźniów politycznych i powtarzał tezę o potrzebie autentycznego dialogu ze wszystkimi warstwami społecznymi – zgodnie z przestrzeganymi przez Francuzów normami retorycznymi nie padło słowo „solidarność”138. Z kolei w notatce przygotowanej na spotkanie, sporządzonej przez Wydział Europy Wschodniej MAE, zwracano uwagę na trwające od 13 grudnia 1981 r. zawieszenie wizyt bilateralnych na szczeblu ministerialnym oraz francuską krytykę wewnętrznej polityki polskiej, nieuznającej „aspiracji narodu polskiego”. Spodziewano się, że Olszowski z „pewną dozą agresywności” podejmie ten wątek. Dostrzegano zarazem rozwój w 1985 r. kontaktów na średnim szczeblu, zwłaszcza konsultacji politycznych139.

Spotkanie w Helsinkach miało mimo wszystko duże znaczenie. Analizując poziom stosunków francusko-polskich, eksperci MAE pytali w notatce: czy można pójść dalej? Odpowiedź nie była jednoznaczna. „Byłoby na pewno korzystne stopniowe zacieśnianie relacji z Polską” – przyznawano. Nie było ono jednak w pełni możliwe w sytuacji, gdy „polskie władze, wbrew naszym oczekiwaniom, od czterech lat odmawiają jakiegokolwiek dialogu z autentycznymi przedstawicielami polskiego społeczeństwa”. Podkreślano kładące się cieniem na reputacji władz aresztowania, wyroki (m.in. w sprawie Lisa, Michnika i Frasyniuka), szykany (np. zwolnienie z pracy Bronisława Geremka), przejawy brutalności (np. zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki) itp., tworzące „fosę, oddzielającą władze od społeczeństwa”. I chociaż rozumiano, że polski reżim nie był wcale gorszy niż te w innych krajach bloku wschodniego, to większe niż gdzie indziej demokratyczne aspiracje społeczne (potęgowane przez dziedzictwo „Solidarności” czy Kościół) powodowały, że owa fosa była szczególnie głęboka140.

Jak więc należało postępować? Eksperci MAE ponownie sugerowali, że mimo wszystko trzeba zmodyfikować stanowisko Republiki względem PRL, po pierwsze dlatego, że czyniły tak inne państwa, a po drugie – niezmiennie sztywna postawa może uderzyć w wymianę kulturalną, stanowiącą „balon z tlenem” dla polskich elit niezależnych. Wydaje się, że ten pierwszy argument odgrywał ważniejszą rolę. Eksperci dawali do zrozumienia, że politycy zachodni będą kontynuować normalizację stosunków z Polską, nawet w wypadku zaostrzenia reżimu i negatywnych ocen społecznych (zarówno w krajach macierzystych, jak i w Polsce) – ale zarazem nie zrezygnują ze spotkań z opozycją. Byłaby to forma kompromisu między Zachodem a PRL: państwa zachodnie kontynuowałyby zacieśnianie relacji, władze polskie zaś zaakceptowałyby jakąś formę kontaktów przyjeżdżających polityków ze środowiskami niezależnymi. Taki kompromis mógłby uniemożliwić postrzeganie normalizacji stosunków z polskim reżimem jako procesu odbywającego się kosztem wspierania „aspiracji narodu polskiego”. Czas pokazał, że te prognozy ekspertów francuskich, wcale nie takie pewne w 1985 r., okazały się słuszne. Francuzi chcieli wpisać się w tę tendencję: w notatce MAE stwierdzono, że „bardzo stopniowa” ewolucja bilateralnych relacji była potrzebna, mimo nieustępliwej na razie postawy władz polskich141.

Od tej pory rzeczywiście coś zaczęło się zmieniać. W lipcu drgnęły negocjacje finansowe: do Paryża przybyli wiceminister handlu zagranicznego Antoni Karaś i szef resortu finansów Stanisław Nieckarz, nie uzyskali jednak od Francuzów konkretnych obietnic pomocy142. Pamiętajmy, że Francja mogła też czuć na plecach oddech Włoch, gdzie już pod koniec lipca po raz pierwszy w rozmowach włoskiego MSZ z rzymską ambasadą PRL, a także w prasie i na konferencjach prasowych Jerzego Urbana pojawił się wątek ewentualnej wizyty gen. Jaruzelskiego w Rzymie143. Jak się okazało, ostatecznie Rzym przegrał z Paryżem.

O tym, że droga do normalizacji była wyboista i że karta solidarnościowa odgrywała główną rolę w skomplikowanej grze między Zachodem a PRL, świadczą przygotowania do wizyty delegacji parlamentarnej grupy przyjaźni francusko-polskiej z Claude’em Germonem na czele, która miała przyjechać do Polski w lipcu 1985 r. Sprawa ta dobrze oddaje klimat roku 1985, naznaczonego z jednej strony wcześniejszą amnestią, a z drugiej zaostrzeniem ideologicznego dyskursu reżimu. Wizycie delegacji poświęcono notatkę Wydziału Europy Wschodniej MAE, sporządzoną na początku czerwca. Jakkolwiek kurtuazyjnie pozostawiono ostateczne decyzje Germonowi, to jednak zwracano uwagę na „najwrażliwsze” i „bardzo delikatne” kwestie spotkań z opozycją. Resort podkreślał, że marszałek Sejmu Stanisław Gucwa wprost stwierdził, iż lepiej byłoby odwołać wizytę, niż dopuścić do spotkań z opozycją144. Takie wypowiedzi były typowym elementem presji, wywieranej przez stronę polską przy podobnych okazjach, w tym czasie szczególnie silnej (i implikującej wspomniane ograniczenie wizyt zachodnich polityków w Polsce).

Wydział Europy Wschodniej przyznawał, że pominięcie prywatnej części wizyty nie wchodziło w rachubę. Zalecał więc kilka rozwiązań: dyskretne spotkanie w rezydencji ambasadora (ku temu wariantowi skłaniało się MAE) albo koktajl zorganizowany przez warszawską ambasadę, na który zaproszono by przedstawicieli umiarkowanej opozycji (ten wariant promował ambasador Noiville). Były dwa sposoby przygotowania tych punktów wizyty: droga oficjalna (poinformowanie strony polskiej o tych zamiarach, co jednak groziło formalną odmową lub zbytnimi wymaganiami, powodującymi konieczność odwołania wizyty z obawy przed kompromitacją) i droga nieoficjalna (nieinformowanie strony polskiej i zrzucenie organizacji spotkań na barki ambasady, co jednak mogło spowodować dyskretne przeciwdziałanie polskich władz, np. uniemożliwienie zaproszonym opozycjonistom przybycia do ambasady).

MAE skłaniało się ku drugiemu scenariuszowi, niezmuszającemu Francuzów do trudnych negocjacji z gospodarzami (na skutek których jesienią 1984 r. odwołano misję Genschera). Ta droga pozwalała też na podkreślanie zainteresowania delegacji sprawami praw człowieka: nawet w przypadku uniemożliwienia opozycjonistom przybycia do ambasady Francuzi mogli manifestacyjnie skrócić swój pobyt w Polsce, co stanowiłoby wystarczającą demonstrację sympatii dla opozycji. Wreszcie wydział brał pod uwagę jeszcze jeden scenariusz – „przełożenie” (czyli właściwie odwołanie) podróży. Mimo że resort uważał to rozwiązanie za niedobre (nie przynosiło nic pozytywnego zarówno na gruncie normalizacji, jak i wspierania opozycji), to ono ostatecznie zwyciężyło145. Był to jeden z ostatnich, choć bardzo wyraźnych, przejawów „dialogu głuchych”.

Na początku sierpnia Roland Dumas przesłał ambasadorowi Stefanowiczowi życzenia z okazji święta 22 Lipca. Był to pierwszy gest tego typu od stanu wojennego. Co ciekawe, życzenia nadano dopiero po zakończeniu konferencji helsińskiej, co podkreśla jej duże znaczenie dla przewartościowania polityki francuskiej146. W połowie sierpnia Polsce udało się wreszcie dojść do konkretnego porozumienia z Klubem Paryskim: w ogólnej formie ustalono odroczenie spłaty polskiego zadłużenia wobec podmiotów państwowych, sięgającego 12 mld dolarów, na sześć lat oraz rozłożenie jej na jedenaście lat. Nawiązano tym samym ponownie stosunki z Klubem Paryskim, zerwane w 1982 r. Polska musiała wznowić obsługę długu, z czym miała duże trudności147. Na podstawie porozumienia 30 września 1985 r. Francja zawarła z PRL umowę o restrukturyzacji polskiego zadłużenia, niezbyt zresztą korzystną dla strony polskiej148. Kilka dni wcześniej ambasador Jean-François Noiville po spotkaniu z Ernestem Kuczą donosił, że strona polska zmieniła ton149.

Na początku października 1985 r. do Paryża przybył Michaił Gorbaczow. Przygotowanie tej misji było dla François Mitterranda próbą zademonstrowania, że jest (nie do końca) niezależny od polityki amerykańskiej150. Jak oceniała polska ambasada, wizyta nie przyniosła co prawda wielu konkretnych rezultatów, ale oznaczała powrót do poziomu francusko-radzieckich relacji sprzed 1981 r.151 Brak wyraźnej krytyki ze strony państw NATO mógł „rozzuchwalić” Mitterranda w przypominającej de Gaulle’a polityce francuskiej niezależności i skłonić go do odważnego kroku wobec PRL.

To „rozzuchwalenie” zaczęło przynosić wymierne rezultaty. 17 października, cztery dni po wyborach do polskiego Sejmu, dyrektor Departamentu Europejskiego MAE François Plaisant w rozmowie z ambasadorem Januszem Stefanowiczem wprost zaproponował ożywienie kontaktów między Francją a PRL. Ocenił wybory jako dowód na „konsolidację władzy i społeczeństwa”. Wyraził pragnienie, by w 1986 r. doszło do spotkania ekspertów KBWE w Warszawie, politycznych konsultacji resortów spraw zagranicznych oraz kolejnego zebrania na wysokim szczeblu ministerialnym (jeszcze w grudniu 1985 r.) polsko-francuskiej Komisji Mieszanej, zajmującej się m.in. polskim zadłużeniem i kredytami. Obiecywał uruchomienie kredytów. Były to istotne gesty, choć jeszcze ani słowem nie wspomniano o zaproszeniu gen. Jaruzelskiego152. Zdaniem Stefanowicza, propozycje były „może nie oszałamiające, ale znaczące politycznie”153.

Decyzja o podróży przewodniczącego Rady Państwa zapadła niespodziewanie, niemal w ostatniej chwili – tak jak w przypadku „postoju” Genschera. Decydująca inicjatywa wyszła od strony polskiej bezpośrednio po zmianach we władzach PRL, które nastąpiły na początku listopada, wnikliwie analizowanych przez MAE154. Nowym premierem został cywil – Zbigniew Messner, a gen. Jaruzelski oficjalnie ograniczył sprawowane przez siebie funkcje państwowe do reprezentacyjnych – jego wizyta mogła być zatem łatwiejsza do zaakceptowania dla Zachodu. Zmiany w rządzie interpretowano w Paryżu pozytywnie: jako kolejny etap – po zawieszeniu i zniesieniu stanu wojennego – „demilitaryzacji” polskich władz oraz „symboliczną decyzję ukazującą powrót cywilów do władzy”. Niemniej dostrzegano niewiele późniejsze masowe zwolnienia kierowniczych kadr wyższych uczelni oraz to, że Jaruzelski de facto pozostał „w centrum władzy”. Stanowiło to dowód, że rządowe przetasowania nie oznaczały liberalizacji reżimu, a wręcz przeciwnie – lista więźniów politycznych rosła (np. wymieniono brata Zbigniewa Bujaka, Bogdana, skazanego na półtora roku więzienia), a Frasyniuk, Lis i Michnik wciąż byli przetrzymywani. Dlatego też, jak zauważało MAE, mimo powierzchownych i symbolicznych gestów „»normalizacji« proklamowanej przez władze nie towarzyszy jakikolwiek dialog z autentycznymi siłami społecznymi”155.

Wybory i zmianę statusu Jaruzelskiego oceniano zatem wieloznacznie. Pisano o „mieszance kadaryzmu i piłsudczyzmu”, która miała być celem przetasowań w kierownictwie partyjno-państwowym. Wysoka frekwencja wyborcza była zarazem nad Sekwaną uznawana za „niepodważalny sukces” władz i porażkę opozycji, mimo że liczono się z możliwością fałszerstw wyborczych156. Tendencje do pozytywnej oceny przemian znacznie wzrosły w końcu listopada, kiedy to polskie władze zwolniły 130 więźniów politycznych. Przeczyło to wcześniejszym tezom MAE o ich wzrastającej liczbie. Decyzja ta na pewno ułatwiła generałowi przyjazd do Paryża.

Motywy zaproszenia Jaruzelskiego wyjaśnia Janusz Stefanowicz. Jego zdaniem, w tym czasie doszło do pomyślnego dla PRL sprzężenia czynników koniunkturalnych z długofalowymi: kalkulacji wyborczej Mitterranda, kryzysu stosunków między Francją a RFN oraz ofensywy polityki odprężenia, kojarzonej z Gorbaczowem157. Bardziej przyziemne wytłumaczenie oferował Wydział Europy Wschodniej MAE – polski reżim, który chciał otrzymać zachodnią pomoc finansową, musiał od czasu do czasu wykonać gest dobrej woli, choć de facto nie zamierzał jeszcze zmieniać swej strategii wobec opozycji158. Ekonomiczny szantaż przynosił rezultaty.

Zgoda na przyjazd gen. Jaruzelskiego mogła być ponadto echem pesymistycznych ocen aktywności polskiej opozycji i jej przyszłości, coraz częściej formułowanych przez analityków MAE. W jednej z nich, sporządzonej przez Ośrodek Analiz i Prognoz, stwierdzono dobitnie: „przed zbliżającą się czwartą rocznicą 13 grudnia społeczeństwo polskie zdaje sobie sprawę z własnej porażki” – jednocześnie jednak „Polska Jaruzelskiego pozostaje wyjątkowo oddalona od modelu radzieckiego”. Cytowano przy tym wypowiedź Jacka Kuronia dla „Libération” z sierpnia 1985 r., według którego jedna czwarta Polaków popierała reżim, jedna czwarta go potępiała, a reszta pozostawała niezdecydowana. Ośrodek komentował, że oznaczało to „imponujący regres” w porównaniu z czasem legalnej „Solidarności”. Zdaniem Francuzów, taki stan rzeczy był spowodowany stałym pogarszaniem się warunków życia przy jednoczesnych skutecznych działaniach pacyfikacyjnych władz i korzystnym dla nich wychodzeniu PRL z izolacji dyplomatycznej. Wojciech Jaruzelski, czując się pewniej, mógł ostrzej działać przeciw opozycji, zwiększając liczbę więźniów politycznych i zaostrzając prawo (np. ustawę o szkolnictwie wyższym). „Policyjny klimat” panujący w Polsce sprzyjał „demoralizacji opinii publicznej”159. Czy zatem zgoda na pobyt Jaruzelskiego miała służyć łagodzeniu tego klimatu?

Kryzys dotykał także zorganizowaną opozycję: środowisko podziemnej „Solidarności”, utożsamianej z TKK, liczyło – według ekspertów MAE – nie więcej niż osiemdziesiąt osób, a ukrywający się Zbigniew Bujak odgrywał „rolę Robin Hooda”. Grupę aktywistów opozycyjnych szacowano na kilka tysięcy. W raporcie zwracano jednak uwagę i na pozytywy – zwłaszcza niezwykle silną kulturę i prasę niezależną, kontrelity intelektualne oraz ideologiczne oddalenie Polaków od komunizmu, a nawet podtrzymywanie „pewnej gry politycznej”, nieznanej innym państwom bloku. Eksperci MAE uważali, że polscy liderzy – łącznie z Jaruzelskim – właściwie wyzbyli się całkowicie ideologii i zadowalali się pragmatycznym i „perfekcyjnie cynicznym” utrzymaniem władzy, oczywiście w pełni godząc się z radziecką kontrolą. Dostrzegano też jasne strony działania kadrowej opozycji: zaznaczano, że nigdy nie posunęła się ona do działań terrorystycznych i hołdowała zasadzie niestosowania przemocy. Władzom nie udało się wyraźnie osłabić autorytetu Lecha Wałęsy160. Francuzi cały czas pamiętali także o kryzysie gospodarczym – co więcej, prognozowali, że będzie się on pogłębiał161.

Jak w tym wielowątkowym kontekście powinna wyglądać polityka francuska wobec spraw polskich? Ośrodek Analiz i Prognoz MAE podkreślał jej ograniczone możliwości: „niestety możemy tylko, w najlepszym razie, wraz z innymi krajami wspierać tę równowagę – jakkolwiek chwiejna by ona była – między władzą a społeczeństwem”. Celem tej strategii miało być utrzymywanie Polski możliwie najdalej od modelu radzieckiego. Co z punktu widzenia podróży Jaruzelskiego najciekawsze, nie oznaczało to jednak ograniczania relacji z władzami; wręcz przeciwnie – nie chodziło o „sankcjonowanie czy nie reżimu”, lecz o utrzymywanie z nim kontaktów w ten sposób, by nie osłabić kontrelit. Można to było osiągnąć przez kontakty nobilitujące opozycję (takie rozwiązanie przyjęli Andreotti, Rifkind czy Howe w czasie wizyt w Polsce). Akcentowano, że Francja powinna pod tym względem co najmniej doścignąć inne państwa zachodnie. Ośrodek pragnął, by francuscy politycy jeszcze rozwinęli te praktyki162. Jak się okazało, postulatów tych nie zrealizowano.

Depesze placówki PRL w Paryżu sugerują, że w pierwszym tygodniu listopada ambasador Stefanowicz dostał polecenie wybadania możliwości zaproszenia Jaruzelskiego. Sam wspomina, że o pomyśle dowiedział się po raz pierwszy podczas krótkiego pobytu w Warszawie, który rozpoczął się 28 października163. W czasie kolejnej rozmowy z Plaisantem 6 listopada Stefanowicz poprosił o jak najszybsze spotkanie z gospodarzem Quai d’Orsay, Dumasem, w bardzo ważnej sprawie – „z posłaniem od tow. Olszowskiego”164. Interesująco spotkanie to opisuje Wydział Europy Wschodniej MAE w notatce dla Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych. Stefanowicz miał nalegać na możliwie szybki termin rozmowy z Dumasem w sprawie osobistej wiadomości od Olszowskiego. Jak widać, polskie i francuskie źródła zgadzają się tu niemal całkowicie. Co ciekawe, w notatce wydziału ktoś ręcznie zakreślił nazwisko Olszowskiego, a przy całym fragmencie dotyczącym przekazania osobistej wiadomości postawił trzy wykrzykniki. Francuzi naprawdę nie wiedzieli, o co chodzi, ale spodziewali się czegoś ważnego. Przypuszczali, że być może chodzi o dymisję Olszowskiego, o której krążyły pogłoski165. Tymczasem czekała ich o wiele większa niespodzianka.

Dumas, choć zazwyczaj nie przyjmował ambasadorów w takim trybie, za namową swych zaintrygowanych ekspertów szybko się zgodził na tajemnicze spotkanie i wyznaczył jego termin na 20 listopada166. Jeszcze dzień wcześniej w MAE nie wiedziano, co przedstawi polski ambasador167. Niemniej minister zareagował pozytywnie, starannie ukrywając zaskoczenie, na propozycję Stefanowicza, przedstawioną w rozmowie w cztery oczy168. Propozycja polegała na tym, by gen. Jaruzelski, przy okazji tournée po krajach Maghrebu, złożył roboczą wizytę w Paryżu169. Dumas obiecał, że uzyska odpowiedź od Mitterranda w ciągu kilku dni. Obawiał się przy tym, czy misja generała nie będzie za wczesna170. Jednakże prezydent, zachęcany przez gospodarza Quai d’Orsay, bardzo szybko (28 listopada) przystał na polską ofertę i nadał wizycie (według Stefanowicza) wyższą rangę, niż zakładała strona polska171.

Konstanty Gebert przypuszcza, że Mitterrand już dawno zdał sobie sprawę z niepowodzenia polityki bojkotu i postanowił z nią zerwać. Mógł też być osobiście zaciekawiony osobą Jaruzelskiego. Być może władze francuskie liczyły na to, że uda się zmiękczyć generała172. Czy jednak bez liberalizacyjnych gestów (listopadowe zwolnienie więźniów) i przeświadczenia o słabości opozycji ta podróż byłaby możliwa? Wydaje się, że tym razem „Solidarność” nie była najważniejszą kartą przetargową.

Dzień przed przyjazdem generała ambasador Noiville przesłał do centrali obszerny, pięcioczęściowy szyfrogram, w którym przedstawił stan stosunków francusko-polskich, a także portret Jaruzelskiego, zwracając szczególną uwagę na jego szlacheckie pochodzenie i wojenne deportowanie do ZSRR. Określił go jako osobę nieśmiałą, pozbawioną prawdziwej charyzmy, ale przekonaną o swej przywódczej misji. Noiville zauważał, że w ostatnim czasie atmosfera wzajemnych relacji poprawiła się, a propaganda PRL nie atakowała już tak często Francji. Dostrzegał jednak ciągłe przykrości wyrządzane pracownikom warszawskiej ambasady, problemy z akredytacją dziennikarzy, a także fakt natury ogólniejszej, stwierdzony w analizowanych już dokumentach: dla gen. Jaruzelskiego polepszenie relacji z Francją nie wiązało się z jakimikolwiek ustępstwami wobec opozycji173.

Samolot z gen. Jaruzelskim na pokładzie wylądował na lotnisku Orly 3 grudnia 1985 r. Zgodnie z założeniami wizyta miała być jedynie postojem technicznym między Algierem a Tunisem. Postój nie miał charakteru oficjalnego i takiej rangi jak pobyt Gorbaczowa. Na lotnisku generała powitał urzędnik najniższego dopuszczalnego szczebla – szef protokołu dyplomatycznego. Następnie przyjął go jedynie minister Dumas. Jednakże nazajutrz przy polskim gościu pojawiła się kompania honorowa. Doszło do rozmowy z Mitterrandem, który unikał kłopotliwych zdjęć z generałem174. Polskiego gościa do Pałacu Elizejskiego podobno wpuszczono tylnym wejściem dla służby, choć jakoby szofer, źle poinformowany, próbował wjechać przez główną bramę175. „Bardzo pożyteczne i szczere” (zdaniem Jaruzelskiego) rozmowy trwały 80 minut. Jest faktem, że przekroczono przewidziany czas spotkania. Obaj politycy ogólnikowo zgodzili się co do potrzeby zacieśnienia kontaktów176.

4 grudnia na konferencji prasowej i na forum Zgromadzenia Narodowego Dumas zapewniał, że Francja przywiązywała dużą wagę do kwestii przestrzegania wolności związkowych i religijnych w PRL, a także wyrażała swe niezadowolenie z polityki władz polskich. Niemniej zwracał zarazem uwagę na konieczność utrzymywania i rozwijania stosunków międzypaństwowych. „Państwo polskie istnieje – trzeba sobie z tego zdawać sprawę” – mówił do krytyków. Ponadto wyraźnie stwierdzał, że na przyjazd Wojciecha Jaruzelskiego zgodzono się ze względu na chęć zwiększenia obecności Republiki na arenie międzynarodowej. Podkreślał, że wielu zachodnich przywódców – z Janem Pawłem II na czele – odwiedziło już Polskę. Niezbyt przekonująco deklarował, że prezydent zgodził się na spotkanie, by osobiście przekazać gen. Jaruzelskiemu, co „Francuzi myślą o sytuacji w Polsce”177.

Dumas w żadnym ze swych wystąpień tego dnia ani razu nie użył słowa „solidarność”178. Tylko w szyfrogramie z 5 grudnia przeznaczonym dla placówek Republiki usytuowanych w najważniejszych krajach Wschodu i Zachodu uznał za stosowne przypomnieć, że mimo przyjęcia Jaruzelskiego Francja wciąż uważała za aktualny tradycyjny katalog żądań: uwolnienie więźniów politycznych, odejście od represyjnych praktyk, powrót do dialogu ze społeczeństwem oraz przestrzeganie swobód i pluralizmu związkowego179. Już dzień wcześniej, 4 grudnia, generał odleciał do Afryki. Nad Sekwaną spędził zaledwie półtorej doby.

Jak było łatwo przewidzieć, wizyta wywołała oburzenie prawicowej opozycji, szczególnie wyraźne z uwagi na zbliżające się wybory parlamentarne. Pojawiło się nawet stwierdzenie, że „naród polski odbierze tę wizytę jako policzek, a francuski – jako hańbę”. Senat na znak protestu przerwał na dziesięć minut obrady180. Głosy sprzeciwu pojawiły się nawet w obozie prezydenckim; taki charakter mają szczególnie niektóre wypowiedzi premiera Fabiusa. Mówił on o swoim zmieszaniu wizytą i podkreślał, że w żadnym wypadku nie oznaczała ona akceptacji Francji dla polityki godzącej w prawa człowieka181. Niezbyt dowierzano Mitterrandowi, który na kanwie wizyty zapewniał: „wszystkie sprawy narodu polskiego są nam drogie”182. W „Le Monde” pojawiła się karykatura, przedstawiająca Chomeiniego i Pinocheta, którzy widząc Mitterranda ściskającego rękę Jaruzelskiemu, pytają: „A my?”183. 54 proc. Francuzów – a więc nie przytłaczająca większość – negatywnie oceniło decyzję prezydenta o przyjęciu polskiego gościa184.

Z okazji przyjazdu generała w Paryżu zorganizowano kilkutysięczną „niezwykle wrogą” – jak to określił Piotr Chruszczyński – manifestację, w której uczestniczył m.in. Yves Montand185. Prezydent bronił się przed atakami w wystąpieniu 9 grudnia, przekonując, że nie można zrywać mostów z państwami wschodnimi, lecz należy dążyć do dialogu i pojednania. Kończył: „przyjąłem gen. Jaruzelskiego, wyraziwszy zgodę na jego prośbę. Jestem całkowicie odpowiedzialny za tę zgodę, uważam ją za pożyteczną […]. Wcale się nie wstydzę”. W zamian ogólnikowo zapewniał, że Lech Wałęsa byłby bardzo mile widziany, gdyby mógł przybyć do Francji186.

Stało się to dopiero w 1988 r., choć 8 grudnia wieczorem na antenie stacji TF1 podano niepotwierdzoną informację o zaproszeniu Wałęsy przez Mitterranda, co postawiło stronę polską w niezręcznej sytuacji. Jaruzelski był skłonny zgodzić się na wyłącznie prywatną podróż przywódcy „Solidarności”, ale na pewno nie tak szybko, tylko w bliżej nieokreślonym czasie187. Jest prawdą, że na Quai d’Orsay już w styczniu 1986 r. intensywnie myślano nad zaproszeniem Wałęsy i szukano najdogodniejszej formy przyjęcia: zastanawiano się nad pośrednictwem magistratu dużego miasta, np. Lille, lub też związków zawodowych, albo Rady Społeczno-Gospodarczej (społecznej instytucji o charakterze doradczym)188. Janusz Stefanowicz, świadomy tych zabiegów, pisał: „wzmaga się nacisk na przyjazd Wałęsy”. O możliwości podróży często pytał Plaisant. 5 stycznia Dumas zaproponował kolejną formę zaproszenia: jego nadawcą miał być mer Marsylii Gaston Deferre. Polski ambasador, tłumacząc się brakiem decyzji z góry, grał na zwłokę i nie udzielał definitywnej odpowiedzi, wytykał Francuzom zbytnie nagłaśnianie sprawy i nadawanie negocjowanej podróży charakteru zbyt oficjalnego. W swych wspomnieniach Stefanowicz przypuszcza, że o niewydaniu zgody na wyjazd lidera „Solidarności” zdecydował ostatecznie Kiszczak, który miał powiedzieć: „jeśli raz wypuścimy Wałęsę, będzie krążył po całym świecie jak teatr objazdowy”189.

Co ciekawe, sam Lech Wałęsa dość życzliwie skomentował grudniową wizytę generała, mówiąc o potrzebie skuteczności w polityce190. Rzecz jasna sukces wizyty obwieszczała polska prasa191. Zdecydowanie bardziej powściągliwy w ocenach był Bronisław Geremek192. Zwracając uwagę na misję Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, a Willy’ego Brandta w Warszawie, doradca „Solidarności” w wywiadzie dla AFP stwierdził, że nowa polityka europejska, coraz wyraźniej dystansująca się od stanowiska USA, była budowana kosztem interesów i aspiracji społeczeństwa polskiego, a przez to cechowała ją krótkowzroczność. Obawiał się, że obie wizyty mogły sugerować, iż „problem polski już nie istnieje, a w Warszawie panuje porządek”193.

Argumentację tę podziela Konstanty Gebert. Analizując skutki przełomowej podróży Jaruzelskiego, badacz ten stwierdził, że oznaczała ona dla Francji wyrzeczenie się postulatów sformułowanych – niezbyt konsekwentnie – jeszcze w 1981 r. Pomimo że w Polsce nadal byli więźniowie polityczni, a dialog ze społeczeństwem nie został zapoczątkowany, Mitterrand postanowił przyjąć generała i przez to w jakiś sposób go nobilitował. W sumie „w grudniu 1981 r. Jaruzelski w oczach władz francuskich symbolizował brutalny zamach, wymierzony w polskie aspiracje. Cztery lata później symbolizował już Polskę”194.

Tezy Geberta należy uznać za przesadne, choć w pewnej mierze oddają one kierunek ewolucji podejścia władz Francji do polskiego reżimu i „Solidarności”. Zauważmy, że wśród zachodnich dyplomatów oceniających tę wizytę pojawiały się głosy, że przyczyniła się ona do umocnienia pozycji Jaruzelskiego i mogła poprawić relacje francusko-polskie195. Jak jednak czas pokazał, nie spowodowała ona w tych stosunkach przełomu, a Francji nadal trudniej było osiągnąć porozumienie z PRL niż Włochom lub Wielkiej Brytanii. Wysoki koszt wizerunkowy, którym było przyjęcie nielubianego generała, nie zwrócił się w formie zacieśnienia bilateralnych kontaktów. Co więcej, pobyt polskiego przywódcy paradoksalnie wywoływał wzrost gestów solidarnościowych i wzmocnienie retoryki Paryża, pragnącego zminimalizować negatywny odbiór wizyty przez opinię publiczną. Ta niekonsekwencja – przełomowe przyjęcie Jaruzelskiego i późniejsze zaostrzenie dyskursu – pokazująca brak zdecydowania w postawie wobec Polski (charakterystyczny przecież dla linii francuskiej po 13 grudnia 1981 r.), była dostrzegana przez francuskich sojuszników w kolejnych miesiącach196.

Sam Stefanowicz tuż po odjeździe polskiego gościa przyznawał: „kiełkowanie ponownej normalizacji w stosunkach między Paryżem a Warszawą napotyka poważne utrudnienia”. Zauważał, że w zastoju pozostawały stosunki handlowe (PRL wciąż umieszczano w grupie „podwyższonego ryzyka”), nie znikły poza tym elementy krytyki z powodu przetrzymywania więźniów politycznych oraz braku swobód obywatelskich i związkowych197. Oceny Stefanowicza potwierdza list Jaruzelskiego, który ambasador wręczył 14 stycznia Rolandowi Dumasowi. W piśmie generał zwracał uwagę na nikły postęp w obustronnych stosunkach: brak konkretnych ustaleń w sprawie kontaktów międzypaństwowych i fiasko rozmów Komisji Mieszanej. Zarzucał Francji prowadzenie kampanii prasowej przeciw PRL i realizowanie polityki USA198.

Z perspektywy czasu strona polska musiała przyznać, że pobyt Jaruzelskiego nad Sekwaną nie okazał się „oczekiwanym przełomem”199. Do poprawy atmosfery było jeszcze daleko, choć kilka miesięcy później Dumas, już były szef MAE, w rozmowie z polskim ambasadorem miał stwierdzić, że wizyta Jaruzelskiego „to nie był fajerwerk, ale uznanie, legitymizacja”200. Na pewno nie oznaczała ona końca diplomatie paralèlle.

Zgodnie z ogólnikowymi ustaleniami Dumasa i Jaruzelskiego w dniach 9–10 stycznia 1986 r. w Polsce z oficjalną wizytą bawił minister stanu na Quai d’Orsay Jean-Michel Baylet201. Był to pierwszy przyjazd członka francuskiego rządu po 13 grudnia 1981 r.202 Rozmawiano głównie o gospodarce – przy okazji wizyty zorganizowano sesję międzyrządowej komisji ekonomicznej (działającej od 1972 r.), która ostatni raz zebrała się we wrześniu 1981 r.203 Zdaniem polskiego wywiadu, Baylet miał przygotować grunt pod wizytę ministra Rolanda Dumasa, którą jednak uzależniono od reakcji strony polskiej na zaproszenie Lecha Wałęsy204. W oficjalnej rozmowie francuskiego polityka z Marianem Orzechowskim (nowym szefem MSZ) o tej zależności nie wspomniano, stwierdzono tylko, że data przyjazdu ministra nie może być jeszcze określona205. Kontrwywiad z kolei zgodnie z prawdą oceniał, że misja Bayleta stanowiła pierwszy konkretny skutek spotkania Jaruzelskiego i Mitterranda w Paryżu206.

Co znamienne, wbrew przytaczanym postulatom Ośrodka Analiz i Prognoz MAE, Baylet nie wykonał w zasadzie żadnego gestu wobec „Solidarności”: nie spotkał się z opozycjonistami ani nie odwiedził grobu księdza Popiełuszki – co było zachowaniem wyjątkowym, niewpisującym się w schemat zapoczątkowany przez Malcolma Rifkinda207. Według ambasady polskiej w Paryżu, postępowanie Bayleta wynikało z sugestii Mitterranda, który pozwolił mu jedynie na kontakt z kardynałem Józefem Glempem208. Dobre układy z reżimem stały się ważniejsze, choć Baylet zabiegał (niefortunnie zresztą) o zwolnienie części więźniów politycznych209. Przypominał także o wytycznych Francji w kwestii przestrzegania praw człowieka w Polsce – nawoływaniu do zwolnienia więźniów politycznych, odejściu od stosowania represji, a także powrocie do przestrzegania swobód, pluralizmu związkowego i skutecznego dialogu między władzą a społeczeństwem210. Zabrakło wyraźnych gestów wobec opozycji, dlatego słowa te nie wypełniły się treścią.

W tym samym czasie merostwo Marsylii postanowiło wystąpić z planowanym zaproszeniem dla Wałęsy. Inicjatywa spaliła jednak na panewce, m.in. z powodu postawy polskich władz, które sugerowały, że Wałęsa może nie dostać zgody na powrót po ewentualnym opuszczeniu Polski211. Inaczej sprawę oceniał kontrwywiad: ustępstwa Bayleta miały być ceną za zgodę strony polskiej na wyjazd Wałęsy do Paryża (na tej płaszczyźnie polityk poniósł fiasko), a Mitterrand chciał się spotkać z liderem „Solidarności”, by zyskać tym samym na popularności w przededniu wyborów parlamentarnych212. Jedno pozostaje pewne: kartą „Solidarności” grano w celu realizacji własnych interesów.

W ramach przeciwwagi dla wizyty Bayleta pod koniec stycznia francuskie MSZ (strona polska sugerowała, że bez wiedzy Mitterranda) w pełni poparło demarché złożone przez ambasadora Holandii w imieniu EWG; wyrażono w nim zaniepokojenie eskalacją napięcia w Polsce i łamaniem praw człowieka213. Na Quai d’Orsay podkreślano, że po wizycie Jaruzelskiego władze polskie nie poczyniły kroków liberalizacyjnych, a wręcz przeciwnie – co zresztą było źródłem ataków opozycji na Mitterranda i Dumasa. Démarche było pierwszym dokumentem tego typu od 1982 r. Strona polska oczywiście od razu uznała je za mieszanie się w jej sprawy wewnętrzne214.

Kilka tygodni później, 22 lutego 1986 r., grupa siedemnastu polityków opozycji i obozu rządowego (m.in. szef PS Jospin, byli premierzy Pierre Mauroy i Raymond Barre, przyszli premierzy Michel Rocard i Jacques Chirac, Bernard Kouchner, Simone Veil) za pośrednictwem polityka centrystycznej partii UDF Jeana-François Deniau skierowała do gen. Jaruzelskiego pismo, w którym wyrażała zaniepokojenie rozwojem sytuacji w Polsce: nasileniem represji (sprawa postawienia Wałęsy w stan oskarżenia pod koniec stycznia) i nieprzestrzeganiem praw człowieka215. Ambasador Stefanowicz podkreślał wyjątkową rangę sygnatariuszy216. Być może ze względu na tę rangę Jaruzelski postanowił za pośrednictwem Stefanowicza odpowiedzieć na pismo: 14 stycznia ambasador w ustnej formie przekazał słowa generała, który w łagodnym tonie wskazywał na tendencje liberalizacyjne w PRL i – co znamienne – już wtedy zapowiadał przeprowadzenie latem (przy okazji zjazdu partii lub święta 22 Lipca) szerokiej, nieformalnej amnestii. Całej sprawie nie nadano dużego rozgłosu, m.in. dzięki dyskrecji samych sygnatariuszy, za którą zresztą Jaruzelski dziękował217.

W związku z tą schizofreniczną polityką francuską, będącą po części wynikiem różnych strategii wyborczych, polski ambasador pisał, że dyplomacja paryska stosowała taktykę „gry na dwóch instrumentach (państwo-społeczeństwo)”. Ironicznie dodawał, że w kontaktach z PRL Francuzi stosowali „gorący i zimny prysznic na przemian”218. Strategię tę, nazywaną także polityką „dwóch Polsk”, prowadziła z różnym natężeniem zdecydowana większość państw zachodnich.

Grudniowa wizyta Jaruzelskiego oraz początek nowego roku sprzyjały sporządzaniu przez Francuzów analiz i prognoz dotyczących stanu i przyszłości stosunków francusko-polskich. Podobnie jak w poprzednich latach, wymieniano w nich np. kolejne przykłady szykan wobec środowisk niezależnych (czystki na uczelniach, pobicia księży, przesłuchania) oraz wskazywano na trwałość kryzysu gospodarczego219. W wieloczęściowym szyfrogramie z 2 stycznia 1986 r. ambasador Jean-François Noiville opisywał z kolei m.in. postępujące przełamywanie przez PRL izolacji dyplomatycznej. Przypuszczał, że dążenia władz do zintensyfikowania kontaktów z Zachodem (z wyjątkiem USA) miały na celu jeśli nie legitymizację społeczną, to przynajmniej zniechęcenie i zmarginalizowanie „Solidarności”. Podkreślał jednak, że prywatne spotkania zachodnich polityków z członkami opozycji podczas wizyt w Polsce skutecznie temu przeciwdziałały. Ponadto – zdaniem Noiville’a – Wojciech Jaruzelski doskonale wiedział, gdzie trzeba było szukać kredytów i pomocy materialnej. Chyba też błędnie zakładał, że generał mógł w pewnym otwarciu na Zachód widzieć możliwość zwiększenia pola manewru w stosunkach z ZSRR220.

Jak w takim razie powinna wyglądać francuska polityka wobec PRL i „Solidarności”? Noiville zwracał uwagę na stopniowe wychodzenie z załamania stosunków bilateralnych, które nastąpiło po 13 grudnia 1981 r. Wychodzenie to realizowało się pod pewnymi względami nieco później niż w odniesieniu do Włoch, Wielkiej Brytanii czy RFN, ale postępowało. Przejawem ewolucji były spotkania szefów MSZ obu państw w Nowym Jorku (we wrześniu 1983 i 1984 r.), Sztokholmie (w styczniu 1984 r.) i Helsinkach (w lipcu 1985 r.). Rozwijały się też kontakty ministerialne i parlamentarne, konsultacje polityczne (w maju 1985 r. w Paryżu na szczeblu wiceministrów spraw zagranicznych), kulturalne, naukowe, a także negocjacje finansowe (np. podpisanie 30 września 1985 r. umowy o rozłożeniu zadłużenia) – uwieńczone wizytą Jaruzelskiego w Paryżu i Bayleta w Warszawie.

Jak zaznaczał ambasador, dalsze ocieplanie klimatu politycznego ułatwiłoby „utrzymanie pewnej specyfiki Polski” (silnej pozycji Kościoła, stosunkowo szerokich swobód obywatelskich) oraz rozwój współpracy ekonomicznej, naukowej i kulturalnej. Były to miękkie warunki, choć Noiville dostrzegał też, że częstsze kontakty z przedstawicielami polskich władz winny służyć wywieraniu presji „w kierunku większego przestrzegania praw człowieka”. Zauważmy, że zabrakło w tym miejscu odwołań do „Solidarności”. Noiville kończył swą analizę w mniej optymistycznym tonie: przyznawał, że pole manewru, którym dysponowała Francja, nie było duże – w zamierzeniach gen. Jaruzelskiego poprawa relacji z Zachodem nie wiązała się z jakimikolwiek ustępstwami ani nie osłabiała wciąż priorytetowej polityki marginalizowania opozycji221.

Niezależnie od propozycji Noiville’a w początkach roku we francuskiej polityce nie było gestów prosolidarnościowych. Zwracano uwagę na aresztowanie ukrywającego się Bogdana Borusewicza222. Żywo interesowano się losem Frasyniuka, Lisa i Michnika – zwłaszcza kiedy 21 lutego, rok po uwięzieniu, sąd apelacyjny tylko nieznacznie obniżył wyroki dwóm ostatnim. Wydział Europy Wschodniej MAE proponował rzecznikowi Departamentu Europejskiego resortu sformułowanie oświadczenia krytykującego te decyzje w myśl oświadczenia Rolanda Dumasa z 15 czerwca 1985 r. Nie była to więc odpowiedź na wysokim szczeblu, choć zastanawiano się też nad poruszeniem tej sprawy na forum EWG223. Ponadto Quai d’Orsay prosiło warszawską ambasadę o informacje dotyczące więzionego i głodującego Czesława Bieleckiego. Noiville zachęcał centralę do zareagowania (np. nieformalnej sugestii prezydenta, skierowanej do gen. Jaruzelskiego) w tej wyjątkowej, jak oceniał, kwestii224. Życzenie to nie zostało spełnione, ale o sprawie pisała prasa225.

Szerokim echem odbił się nad Sekwaną planowany proces Lecha Wałęsy, o którym obszernie donosiły miedia226, a także warszawska ambasada Republiki227. Na początku lutego gaullistowski senator Roger Husson złożył w MAE pisemny apel o interwencję rządu przeciw szykanom wobec działaczy „Solidarności”, w tym sądzonego Wałęsy. W projekcie odpowiedzi z 20 lutego informowano, że proces odwołano (co podkreślała prasa228) i zgodnie z tradycyjną przy zapytaniach tego typu formułką zapewniano: „rząd francuski z uwagą śledzi rozwój wewnętrznej sytuacji w Polsce i wykorzystuje każdą okazję do przypomnienia rządowi polskiemu o swoim przywiązaniu do kwestii przestrzegania praw człowieka i wolności”229.

Tym razem jednak formułkę tę poparły czyny – w ślad za Amerykanami w przeddzień procesu MAE zaleciło polskiej ambasadzie zorientowanie się w możliwościach uczestniczenia w nim francuskiego obserwatora230. Niedługo po rezygnacji z procesu, w marcu 1986 r., minister Dumas przekazał ambasadorowi Stefanowiczowi protest przeciwko usunięciu ze stanowisk grupy rektorów polskich uczelni wyższych. I choć w tym czasie gen. Jaruzelski udzielił kolejnego wywiadu w prasie francuskiej („Le Monde”), nie komentując tak jak kiedyś zaczepek francuskich231, to atmosfera obustronnych relacji pozostawała napięta: Dumas, pragnący odwiedzić Polskę jeszcze w lutym, odmówił przyjazdu z powodu braku zgody strony polskiej na spotkanie z Wałęsą i niewydania Bronisławowi Geremkowi paszportu232. Oburzenie polskiej ambasady wywołało też przyznanie Sewerynowi Blumsztajnowi Nagrody Praw Człowieka, którą wręczył premier Fabius w obecności żony prezydenta233. Stefanowicz wyjaśniał te gesty chęcią zdobycia uznania podczas kampanii wyborczej w nastawionym prosolidarnościowo społeczeństwie. Nie miał wątpliwości co do cynizmu polityków: „na dyplomację nakłada się taką maskę, jaka jest potrzebna w danej sytuacji, i czyni się to bez żadnych skrupułów”234. Można złośliwie zapytać: i kto to mówi?

Ostatecznie w marcowych wyborach parlamentarnych zwyciężyła prawica, co doprowadziło do niespotykanej w historii V Republiki kohabitacji gaullistowskiej większości z socjalistycznym prezydentem. Premierem został Jacques Chirac (1986–1988), który powołał na szefa MSZ znanego nam Jeana-Bernarda Raimonda, realistycznie (pesymistycznie?) oceniającego możliwości korzystnych zmian w Polsce. Nowa konstelacja polityczna nie powstrzymała prosolidarnościowych gestów polityków francuskich, nadal próbujących zatrzeć złe wrażenie po przyjęciu gen. Jaruzelskiego i dystansujących się od obozu prezydenckiego. Na początku kwietnia dwunastu polityków różnych ugrupowań sformułowało démarche, w którym wezwano do „poprawy losu więźniów politycznych”. Co ciekawe, inicjatywa ta została dość łagodnie skomentowana przez Jerzego Urbana, używającego zwykle ostrego języka235.

W tym samym miesiącu w Paryżu gościł prymas Józef Glemp, który został przyjęty i przez Chiraca, i przez Raimonda, i przez Mitterranda. W rozmowach zgodnie deklarowano chęć utrzymania i rozwijania więzi między obydwoma państwami236. Fakt przyjęcia prymasa Glempa przez wszystkich najważniejszych polityków francuskich ambasada PRL interpretowała jako wolę osłabienia skutków wizyty gen. Jaruzelskiego237. Wskazywała jednak na kontrowersyjne wypowiedzi prymasa (np. na temat błędu upolitycznienia „Solidarności”), które nie spodobały się emigracyjnym strukturom związku we Francji i środowisku „Kultury”238.

Trudny czas francuskiej kohabitacji nie pozwalał rywalizującym ze sobą Pałacowi Elizejskiemu i Matignon na zajęcie jednego, spójnego stanowiska wobec spraw polskich, które zresztą po wizycie przewodniczącego Rady Państwa systematycznie spadały coraz niżej w hierarchii ważności wytycznych polityki zagranicznej. Strona francuska z jednej strony deklarowała chęć normalizacji i starała się nie drażnić polskich władz, a z drugiej wyrażała poprzez MAE ubolewanie w związku z takimi sprawami jak kolejna odmowa wydania paszportu Bronisławowi Geremkowi (w czerwcu 1986 r.239) lub trwający impas w negocjacjach związanych z Fundacją Rolną. Wyrazom niezadowolenia towarzyszyła ucieczka przed formułowaniem zbyt ostrych ocen i chęć rozwijania kontaktów międzyrządowych. Stawiano normalizację stosunków na pierwszym miejscu, wciąż jednak czyniono nieoficjalne gesty względem polskiej opozycji240. Uważnie też – za pośrednictwem ambasady w Warszawie – śledzono każdy poważniejszy przypadek szykan wobec działaczy opozycji241. Było to realizacją dość niejasnej linii nowego premiera Chiraca, który w swym exposé podkreślił chęć utrzymywania równoległych kontaktów zarówno z władzami, jak i społeczeństwami krajów socjalistycznych242. W tej perspektywie można analizować dostrzegane przez Stefanowicza iunctim między sprawą Geremka a planowaną na jesień 1986 r. podróżą nowego ministra spraw zagranicznych Raimonda243. Wyraźnie widać, że Francja, mimo tendencji normalizacyjnych, nie przestawała grać kartą „Solidarności” w kreowaniu swej dyplomacji względem PRL.

Po wizycie Glempa tematem numer 1 w kwestiach polskich (i szerzej: wschodnich) stała się katastrofa nuklearna w Czarnobylu244. 9 maja rząd zakazał importu żywności z Europy Wschodniej245. Katastrofa usunęła w cień relacje z demonstracji pierwszo- i trzeciomajowych, choć prasa wspomniała o głodówce pięciu opozycjonistów, podjętej z powodu represji w kościele w Głogowie246. Wydział Europy Wschodniej MAE, trafnie przypominając, że coroczne manifestacje majowe były miernikiem zdolności mobilizacyjnych opozycji, zwracał uwagę, że w tym roku nie przybrały one znaczących rozmiarów. Tłumaczono to skuteczną prewencją ze strony władz, ale też rosnącą apatią społeczną, wynikającą z braku wiary w możliwość rychłego sukcesu opozycji247. Trochę bardziej optymistycznie brzmiały szyfrogramy ambasady Republiki w Warszawie; wprawdzie też zdawano sobie sprawę z osłabienia opozycji i jej wpływu na społeczeństwo oraz podziałów wewnętrznych, podkreślano jednak istnienie bardzo prężnego drugiego obiegu i przywiązanie (coraz bardziej teoretyczne) ogółu Polaków do idei wolnościowych248.

Podobnie jak w innych państwach zachodnich, we Francji z dużym zainteresowaniem przyjęto schwytanie i aresztowanie Zbigniewa Bujaka 31 maja 1986 r.249 2 czerwca rzecznik Departamentu Europejskiego MAE stwierdził: „po aresztowaniu Zbigniewa Bujaka, Konrada Bielińskiego i Ewy Kulik władze francuskie mogą tylko przypomnieć swoje przywiązanie do przestrzegania wszystkich praw człowieka: z żalem przyjmują każde wydarzenie, które utrudnia realizację koniecznego dialogu między różnymi grupami polskiego społeczeństwa”250. Były to łagodne i mało konkretne słowa, charakterystyczne dla ówczesnej retoryki Francji i państw EWG. Mimo to oświadczenie skrytykowało polskie MSZ. Broniąc się przed zarzutami, ambasada Republiki użyła stałej formułki o tym, że Francja stale pragnie przypominać o przestrzeganiu praw człowieka, do czego PRL zobowiązała się jako sygnatariusz aktu helsińskiego. Powtarzano też zapewnienie o woli kontynuowania dialogu politycznego z Polską, podkreślano jednak, że nie oznaczała ona mniejszej czujności w kwestii praw człowieka. Obie sprawy były ściśle powiązane251. MAE w wewnętrznym opracowaniu dopowiadało, że aresztowania miały znaczący wymiar symboliczny i psychologiczny, osłabiały bowiem morale (choć niekoniecznie organizację) „Solidarności”. Oceniano przy tym, że gen. Jaruzelski wciąż nie dopuszczał żadnej formy opozycji w kraju252. W takiej atmosferze wciąż trudno było wyjść poza „dialog głuchych”.

W tej sytuacji przeprowadzone 10–11 czerwca 1986 r. w Warszawie bilateralne konsultacje polityczne – tuż po podobnych rozmowach polsko-belgijskich – nie przyniosły żadnych rezultatów253. W notatce ambasady francuskiej przyznawano, że od czasu konsultacji z maja 1985 r. zanotowano tylko niewielki progres w relacjach mimo wizyty Jaruzelskiego w Paryżu. Liczono jednak, że być może generał, chcąc zbudować przeciwwagę dla wszechobecnej polityki RFN, wyciągnie rękę w kierunku Francji. Przejawem tej tendencji miało być poruszenie licznych wątków francuskich na ostatnich obradach sejmowych, a także promowanie przez Ryszarda Wojnę, szefa sejmowej grupy przyjaźni polsko-francuskiej, pomysłu utworzenia forum polsko-francuskiego na wzór podobnego ciała polsko-niemieckiego254. Nie zostanie on jednak w tej formie zrealizowany. Cytowana notatka wyraźnie pokazuje, jak duże przełożenie na postawę polityczną wobec PRL miała walka o wpływy w ramach EWG i NATO. Dokument, w którym analitycy MAE próbują w zachowaniach polskich polityków odgadnąć możliwość ocieplenia stosunków bilateralnych, świadczy też o pewnej bezsilności władz francuskich, wahających się między wolą doścignięcia reszty państw Zachodu a koniecznością wspierania „Solidarności”, na co naciskała opinia publiczna. Znalezienie sposobu na pogodzenie tych sprzeczności było niezbędne, aby zachować dyplomatyczną wiarygodność.

Niezbyt wielkim echem – zarówno w prasie, jak i w dyplomacji – odbił się X Zjazd PZPR, zwołany na przełomie czerwca i lipca 1986 r. Paryż wskazywał na nasilenie kampanii czarnej propagandy wobec środowisk solidarnościowych, mającej oczyścić przedpole przed zjazdem. Nie wywoływało to jednak oficjalnych reakcji255. Co znamienne, podczas zjazdu, w części obrad poświęconej polityce zagranicznej PRL, zwrócono uwagę na brak postępów w relacjach z Francją256. Według Janusza Stefanowicza, francuskie media miały w komentarzach wskazywać na umocnienie się gen. Jaruzelskiego oraz fakt, że opozycja została „praktycznie zneutralizowana”257. Trudno w pełni wierzyć tym doniesieniom, choć skonfrontowanie tych opinii ze źródłami francuskimi pozwala stwierdzić ich częściową przynajmniej zasadność. W Wydziale Europy Wschodniej MAE przyznawano, że zjazd stanowił „konsekrację normalizacji”, „osobisty triumf gen. Jaruzelskiego” i przyczynił się do wzrostu pewności siebie kierownictwa PZPR. Podkreślano zarazem, że nie rozwiązał on żadnego ważnego problemu politycznego, społecznego ani ekonomicznego. Zgodnie z ocenami Stefanowicza, na Quai d’Orsay zdawano też sobie sprawę z trudnej sytuacji opozycji, rozbijanej represjami – jako przykłady wymieniano aresztowanie Zbigniewa Bujaka, nękanie Bronisława Geremka, Jacka Kuronia, Tadeusza Mazowieckiego, Janusza Onyszkiewicza, Lecha Wałęsy, księdza Henryka Jankowskiego)258. W podobnym tonie były utrzymane szyfrogramy francuskiej ambasady259.

Duże znaczenie dla skomplikowanych relacji między Republiką Francuską, PRL i „Solidarnością” miała ustawa o ułaskawieniu więźniów politycznych przyjęta przez Sejm PRL w lipcu 1986 r. oraz niespodziewane przyspieszenie jej realizacji we wrześniu. Początkowo pomysł amnestii – przedstawiony jeszcze podczas X Zjazdu – odbierano nad Sekwaną sceptycznie: wymóg deklarowania przez zwalnianych rezygnacji z wszelkiej pozakonstytucyjnej działalności politycznej i społecznej miał z góry skazywać ten projekt na porażkę i spowodować, że najważniejsi działacze nie opuściliby więzień260. Dlatego Paryż, podobnie jak pozostałe państwa zachodnie, zachował względem lipcowych ustaleń ostrożność i czekał na rozwój wydarzeń. Nie zamierzano w pełni wierzyć dobrej woli gen. Jaruzelskiego. Wiceprzewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych Zgromadzenia Narodowego Jean-François Deniau podczas lipcowej wizyty w Warszawie w rozmowie z Józefem Czyrkiem wskazał na niejasności świeżo przyjętej ustawy o ułaskawieniu. Bez ukrywania (i większej krytyki ze strony władz) skontaktował się też z Bronisławem Geremkiem oraz matkami wciąż uwięzionych Władysława Frasyniuka i Zbigniewa Bujaka. Pamiętajmy, że był on jednym z sygnatariuszy pisma francuskich polityków do gen. Jaruzelskiego z lutego 1986 r. W rozmowach z Deniau opozycjoniści (w ocenach Francuzów) zwracali uwagę na potrzebę dalszej presji Zachodu na polskie władze, aby przestrzegały praw człowieka, i dziękowali Francji za zaangażowanie w tej sprawie, skłaniające reżim do ustępstw261.

Niemal w tym samym czasie, między 10 a 15 lipca, do Polski przybyła delegacja senackiej grupy przyjaźni francusko-polskiej. Delegacja, którą kierował zasłużony polityk i pisarz Maurice Schumann, przeprowadziła niezbyt serdeczne rozmowy z przedstawicielami władz (w tym z gen. Jaruzelskim), spotkała się także z „umiarkowaną opozycją”, m.in. Bronisławem Geremkiem i Tadeuszem Mazowieckim. Podobnie jak Deniau, Schumann podkreślał konieczność przestrzegania praw człowieka262.

Niewiele później MAE deklarowało wprawdzie „pozytywne zainteresowanie” dla ustawy amnestyjnej, ale wyrażało zatroskanie losem (wymienionych z nazwiska) Czesława Bieleckiego, Ryszarda Terleckiego, Władysława Frasyniuka, Zbigniewa Bujaka, Konrada Bielińskiego, Ewy Kulik oraz restrykcjami wobec Bronisława Geremka263. Również EWG 30 lipca w kolejnym démarche, wystosowanym tym razem przez ambasadora brytyjskiego, pisała o zaniepokojeniu kwestią respektowania praw człowieka w PRL. Wywołało to, rzecz jasna, kolejne protesty Warszawy264. Quai d’Orsay w kontaktach z ambasadą polską w Paryżu deklarowało solidarność z démarche. W związku z tym ambasador Stefanowicz jeszcze dobitniej niż do tej pory przekonywał, że chociaż po wizycie Jaruzelskiego Francja zmniejszyła naciski na „sprawy wewnętrzne” PRL i dążyła do normalizacji, była to jednak normalizacja ograniczona i wciąż uzależniana przez Francuzów od oceny sytuacji wewnętrznej Polski (czytaj: stosunku do opozycji). Stefanowicz uważał, że Paryż nie zamierzał rezygnować ze stosowania iunctim między liberalizacją w Polsce a charakterem stosunków obustronnych. Uznał to za główną przeszkodę kontaktów265. Jego opinie wydają się trafne. Takie iunctim było jedną z podstaw zachodniej dyplomacji względem PRL.

Wydział Europy Wschodniej MAE z uwagą analizował kolejne etapy „pełzającej amnestii” z okresu między lipcem a wrześniem 1986 r. W połowie sierpnia skalę zwolnień oceniano już jako dużą. Podkreślano zwolnienie Lisa i Michnika, uznawane przede wszystkim za gest w stronę państw zachodnich. Wskazywano jednak na przetrzymywanie Frasyniuka („postać bardziej popularną niż Michnik”) czy Bujaka, a także przejawy twardego stanowiska władz (nękanie Wałęsy, Geremka), mającego niezmiennie na celu „wykorzenienie »Solidarności«” przy jednoczesnych próbach pozyskania części intelektualistów. Osłabiona opozycja nie potrafiła wypracować spójnego stanowiska wobec tej strategii. Panował więc impas, ale obie strony sondowały możliwość dialogu. Wydział radził w związku z tym podtrzymywać naciski na polskie władze i podnosić sprawę przestrzegania praw człowieka, co mogłoby ułatwić ekipie gen. Jaruzelskiego decyzję o nawiązaniu dialogu z umiarkowanymi opozycjonistami. Zalecał też – w obawie, że „Solidarność” może zapłacić zbyt dużą cenę za podjęcie rozmów – wywieranie pewnej presji na opozycję: dawanie jej przedstawicielom do zrozumienia, że Francja niepokoi się możliwością zupełnego zniknięcia „Solidarności”266. Jak widać, plany były ambitne – na Quai d’Orsay chciano wpływać na kontakty między polską opozycją i władzami. Podkreślane iunctim między wewnętrzną sytuacją w PRL a stosunkami międzypaństwowymi (ściśle związane z szantażem finansowym) mogło tu rzeczywiście odgrywać niebagatelną rolę.

W innym raporcie MAE zauważano pewien wzrost mobilizacji opozycji przed kolejną rocznicą porozumień sierpniowych i typową strategię prewencyjnych aresztowań ze strony władz, choć zwracano również uwagę na stosunkowo spokojny przebieg rocznicowych manifestacji. Nie potrafiono przejrzeć rzeczywistych zamiarów reżimu, stojących za „pełzającą amnestią”. Ostrożnie stwierdzano, że „okres wzajemnej obserwacji między władzą a opozycją trwa”. Zaznaczano, że większą niż dotąd aktywność wykazywał Kościół, który 2 września ogłosił ostateczny koniec projektu Fundacji Rolnej, winą za to obarczając stronę rządową267. W celu lepszego rozeznania się w sytuacji ambasada jak zwykle kontaktowała się z Bronisławem Geremkiem, jednak tym razem z wyraźną powściągliwością podchodzono do jego postulatów: przyznania przez EWG ograniczonych kredytów Polsce na bazie przeprowadzanej amnestii, a w razie pogłębiania procesu demokratyzacji – rozważenia europejskiego „planu Marshalla” dla Polski. Choć w szyfrogramie ambasady Republiki w Warszawie uznano te wypowiedzi za pożyteczne, postulaty nie zostały nawet częściowo spełnione – również w kolejnych miesiącach268.

Nagłe ogłoszenie pełnego zwolnienia więźniów politycznych 11 września wpłynęło na ewolucję wyczekującego stanowiska Paryża. Była to jednak zmiana powolna. Jeszcze 11 września, na kilka godzin przed ogłoszeniem decyzji Kiszczaka, ambasador Stefanowicz został poproszony na Quai d’Orsay na rozmowę, podczas której Francuzi skrytykowali część założeń ustawy amnestyjnej, zwłaszcza wymóg deklarowania przez zwalnianych nienaruszania porządku prawnego. Wyliczali osoby, które nie chciały się poddać tej procedurze. Zwracali uwagę na kłopoty z Fundacją Rolną i niewypuszczanie Geremka z Polski. Według Stefanowicza, rozmowa służyła wywarciu presji przed planowanym spotkaniem Orzechowskiego i Raimonda w Nowym Jorku269.

Dzień później zaskoczone skalą amnestii MAE wydało specjalne oświadczenie, wyrażające zadowolenie ze zwolnienia ponad dwustu więźniów politycznych. Jednakże w obliczu fali ataków terrorystycznych w Paryżu270 decyzja władz PRL szybko przestała się znajdować w centrum uwagi. Amnestia nie spowodowała natychmiastowych przewartościowań we francuskiej polityce, podobnie jak w strategii zdecydowanej większości państw NATO i EWG. Nie bez znaczenia pozostawała powściągliwa postawa USA. Zachód po raz kolejny postanowił czekać na rozwój sytuacji – Paryż również. Jak podsumowywał ambasador Stefanowicz, „w sumie przyjęcie »amnestii« pozytywne, ale ostrożne. Wyczekiwanie na skrystalizowanie się nowych tendencji w Polsce – inicjatywa władz, postawa opozycji”271. Z kolei raport ambasady francuskiej w Warszawie w życzliwym tonie zwracał uwagę na próby wyzwolenia się gen. Jaruzelskiego z wizerunku „człowieka 13 grudnia” i szukania sposobów zdobycia choćby minimalnego poparcia społecznego, podkreślał niepewność co do przyszłych posunięć władz polskich i możliwości udanego eksperymentu, którym była Rada Konsultacyjna272. Nie spodziewano się wiele po tej ostatniej – według nowego ambasadora Claude’a Harela, pełniącego swą funkcję oficjalnie od końca września 1986 r., rada stanowiła przejaw „strategii ograniczonego otwarcia wykluczającego »Solidarność«” i dlatego nie mogła wiele zmienić. Dyplomata dostrzegał mimo to niewielki, ale pozytywny wymiar jej powstania jako wąskiego kanału dialogu z władzą273.

Na powstrzymywanie się ze zbyt pochopnymi ocenami – i decyzjami – wpływały negatywne oceny ataków na opozycję, regularnie przeprowadzanych przez Jerzego Urbana w czasie konferencji prasowych rządu, podczas których m.in. oskarżano Wałęsę o wypełnianie poleceń Waszyngtonu274. Strona francuska spodziewała się, że przełom w obustronnych stosunkach może nastąpić wraz z wizytą Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, którą planowano już od kilku miesięcy, najpierw na październik, a następnie na początek 1987 r.275

Tymczasem na Quai d’Orsay początkowo pozytywnie, ale z obawami przyjęto fakt powołania jawnej Tymczasowej Rady „Solidarności”. Dla francuskich analityków był to przejaw ofensywy opozycji, do tej pory pasywnej wobec aktywnych posunięć władz (amnestia, pomysł Rady Konsultacyjnej). Obawiano się, że powstanie rady, oznaczające faktyczną reaktywację związku i rzucenie wyzwania władzom, może stanowić przyczynę nowych konfliktów. W MAE wciąż uważano, że polskie władze w dłuższej perspektywie nie będą tolerować niezależnych działań związkowych; zwłaszcza gdy aktywność opozycji szybko by wzrastała. Nie liczono zarazem na powtórzenie scenariusza z sierpnia 1980 r. Czas łaski dla opozycji, wymuszony planowaną podróżą Jaruzelskiego do Rzymu i spodziewanym zniesieniem sankcji amerykańskich, mógł się szybko skończyć. Sytuacja w Polsce była zatem „wyjątkowo delikatna”276.

Chcąc się lepiej rozeznać w tej rzeczywistości, jeszcze 19 września Claude Harel spotkał się z częstym rozmówcą francuskiej ambasady – Bronisławem Geremkiem. Dyplomata w raporcie ze spotkania podkreślał, że mimo amnestii jego gość był wciąż kontrolowany i nękany277. Takie traktowanie części opozycyjnych liderów na pewno wpływało na francuskie oceny amnestii, a poprzez to – na politykę Paryża wobec Polski. Jak zobaczymy, sformułowane na spotkaniu tezy Geremka (m.in. o poamnestyjnym klinczu między władzami a opozycją) znajdowały wyraz w późniejszych analizach MAE – co dowodzi przywiązywania na Quai d’Orsay wagi do jego słów.

Mimo wrześniowych zmian – amnestii i powołania nowego ambasadora – ton szyfrogramów francuskiej placówki w Warszawie nie stał się bardziej optymistyczny. Harel, najprawdopodobniej wciąż z inspiracji Geremka, ostrzegał, że ujawniające się struktury „Solidarności” mogą albo sprowokować ostrzejsze reakcje władz, albo też rozzuchwalić środowiska radykalnej opozycji278. Ponadto amnestia nie wyeliminowała incydentów w relacjach międzypaństwowych, wywoływanych najczęściej prosolidarnościowymi gestami strony francuskiej. Na początku listopada 1986 r. były socjalistyczny minister kultury Jack Lang podczas prywatnej wizyty w Polsce przekazał Lechowi Wałęsie zaproszenie do Francji, co zirytowało polskie władze279. Miesiąc później Claude Malhuret, sekretarz stanu do spraw praw człowieka przy MAE, otwierając wystawę polskich wydawnictw podziemnych w Muzeum Historii Współczesnej (Hôtel des Invalides), mówił o wydarzeniach w Radomiu w 1976 r., grudniu 1981 r. i śmierci księdza Popiełuszki w kontekście praw człowieka280. Wystawę zorganizowało Centrum Uniwersyteckie w Nanterre281.

Zauważmy jednak, że inicjatywy tego typu podejmowali przeważnie politycy drugiego garnituru, i to w nieoficjalnej formie282. Pomysł Langa miał zresztą zdenerwować Jacques’a Chiraca283. Z jednej strony Francuzi obawiali się zbytnio dowartościowywać legalizującą się opozycję, a z drugiej nie czynili wszystkiego, by przypodobać się polskim władzom. Równolegle trwał – mimo umowy – impas w zakresie obsługi polskiego długu i ustaleń w ramach Klubu Paryskiego oraz negocjacji gospodarczych, prowadzonych np. w Jabłonnie284 czy podczas misji handlowych we Francji285.

Obie strony zdawały się czekać na wyniki planowanej podróży Raimonda. Sam minister 1 grudnia w wystąpieniu w Senacie zadeklarował chęć podróży do Polski, czyniąc zarazem wyraźne iunctim między swą wizytą a zwolnieniem więźniów politycznych286. Przewidywano również wcześniejsze spotkanie polityka z Józefem Czyrkiem, który w styczniu 1987 r. wybierał się na prywatne konsultacje z kierownictwem FPK287. Początek 1987 r. miał zatem przynieść intensyfikację kontaktów na wysokim szczeblu. Sprzyjała jej coraz życzliwsza – w miarę upływu czasu – ocena wrześniowej amnestii. Przed wizytą Raimonda w Wydziale Europy Wschodniej MAE określano ją już jako „spektakularny gest dobrej woli”, „sygnał woli otwarcia” i „krok w stronę przestrzegania praw człowieka”, otwierający normalizację relacji z Zachodem, choć wciąż zauważano, że pozostały podstawowe problemy: brak dialogu ze społeczeństwem i zapaść gospodarcza288.

Strona francuska pilnie śledziła też ewolucję w działaniach opozycji. Gromadzeniu wiedzy na ten temat służyły coraz częstsze nieformalne spotkania przedstawicieli „Solidarności” z pracownikami ambasady Republiki. W czasie jednej z takich rozmów 12 grudnia 1986 r. Zbigniew Bujak i Janusz Onyszkiewicz przekonywali, że związek ujawnił się tylko częściowo, a wiele struktur pozostawało w konspiracji, przyznawali też że sytuacja nie pozwalała na „spektakularną mobilizację”, ale zapewniali, że eksperci związku „pracowali nad uaktualnieniem” programu NSZZ „Solidarność” z 1981 r. Pośrednio potwierdzało to opinie o braku sprecyzowanego planu działania opozycji. Obaj działacze sugerowali ponadto, że w razie dalszego obniżania się poziomu życia mogą pojawić się spontaniczne (a więc niekontrolowane przez „Solidarność”) napięcia społeczne. Podkreślali wreszcie wzrost tendencji represyjnych ze strony władz w miesiącach następujących po amnestii i uważali Radę Konsultacyjną za sztuczny twór, niecechujący się jakąkolwiek reprezentatywnością289.

Takie rozmowy Francuzi wykorzystywali do przygotowywania raportów w sprawie sytuacji w Polsce. Oceniając w analizach podsumowujących rok 1986 znaczenie wrześniowej amnestii, zarówno Wydział Europy Wschodniej MAE, jak i ambasada Republiki w Warszawie nie rysowały zbyt optymistycznej wizji sytuacji w PRL, mimo że ostatecznie dobrze oceniono skalę zwolnień. To nastawienie wpływało zapewne na wciąż wyczekujący charakter francuskiej polityki względem PRL. Eksperci MAE doceniali sukces polskich władz w sferze normalizacji kontaktów dyplomatycznych z Zachodem (w najbliższych miesiącach do Polski planowali przybyć szefowie MSZ Belgii, Danii, Hiszpanii, Holandii i RFN; Jaruzelski zaś udawał się do Włoch i Grecji), ale dostrzegali wciąż utrzymującą się blokadę dialogu na linii władze–opozycja–Kościół i nieustające problemy gospodarcze, mogące skutkować nowymi przejawami „niestabilności społecznej”. Najważniejsi aktorzy polskiej sceny politycznej nie potrafili wyzwolić się z impasu: z perspektywy kilku miesięcy wyraźniej dostrzegano, że rządowy pomysł Rady Konsultacyjnej nie odbił się szerokim echem, „Solidarność” nie była w stanie obrać „wiarygodnej linii działania” (choć jeszcze niedawno Francuzi chwalili powołanie Tymczasowej Rady NSZZ), a Kościół mniej chętnie wspierał nowe struktury solidarnościowe290.

„Pięć lat po wprowadzeniu stanu wojennego Polska sprawia wrażenie całkowicie pogrążonej w impasie” – dobitnie dopowiadał ambasador Claude Harel. Polskie władze skupiły się w zasadzie tylko na możliwie długim opóźnianiu „eksplozji społecznej, przez niektórych postrzeganej jako nieunikniona” – kończył złowróżbnie i, jak się okaże, trafnie291. W słowach tych dobrze widać wpływ argumentacji solidarnościowych rozmówców ambasadora – a przez to ich realną rolę w kształtowaniu francuskich poglądów na polską rzeczywistość.

Bonn: od przełomu do… marazmu

Warto zauważyć, że dyplomatyczna ofensywa Francji z lat 1985–1987, nadrabiająca zapóźnienia z okresu 1983–1984, sprawiła, iż Republika dogoniła i prześcignęła swego niemieckiego sąsiada w aktywnej polityce zbliżenia z nowymi władzami PRL. Także mniejszy sąsiad RFN – neutralna Austria – osiągał wymierne rezultaty w poprawie relacji z Polską: na początku marca 1985 r. na zaproszenie PISM w Warszawie gościł były szef austriackiego MSZ Erwin Lanc. Od 11 do 13 czerwca w Wiedniu przebywał szef MSZ Stefan Olszowski292. Z kolei w styczniu 1986 r. w Warszawie przebywał doradca prezydenta Kurt Skalnik293. W grudniu tego roku delegacja PRL i Austrii na obrady KBWE w Wiedniu przedstawiła projekt zorganizowania w Krakowie sympozjum poświęconego europejskiemu dziedzictwu kulturowemu – była to pierwsza inicjatywa zgłoszona wspólnie przez państwa z przeciwstawnych stron żelaznej kurtyny na forum KBWE294.

W relacjach z RFN postępy nie następowały tak szybko – był jednak wyjątek od tej tendencji. 6 marca 1985 r. okazał się w pewnej mierze przełomowym momentem w stosunkach polsko-niemieckich, choć nie tak doniosłym jak pobyt gen. Jaruzelskiego w Paryżu – ale o kilka miesięcy wcześniejszym. W tym dniu nad Wisłę przybył z wizytą – nie oficjalną, lecz roboczą – szef MSZ Hans-Dietrich Genscher, co świadczyło o przewartościowaniach w niemieckiej Ostpolitik, zakładających rezygnację z izolacji PRL oraz większy pragmatyzm w negocjacjach ze stroną polską295. Wizytę tę uważa się za symboliczny koniec bojkotu reżimu Jaruzelskiego przez najważniejsze państwa zachodnie.

Jak wiemy, Genscher, aby uzyskać zgodę strony polskiej na podróż, był gotowy do daleko idących ustępstw protokolarnych, choć Józef Czyrek przekonywał, że trudno było odciągnąć niemieckiego polityka od pomysłu złożenia kwiatów na grobie księdza Popiełuszki296. W ocenie polskiego kontrwywiadu, opierającego się na komentarzach zachodnich ambasad w Warszawie, determinacja niemieckiego polityka brała się m.in. z przyczyn personalnych (nieco wcześniej przestał być przewodniczącym FDP i walczył o swoją polityczną pozycję), jak też taktyki chadecji (próbującej znaleźć konstruktywną odpowiedź na bardzo ugodową postawę socjaldemokratów)297. Ustępstwa rosły w miarę upływu czasu. W rozmowie z ambasadorem Olechowskim pod koniec stycznia 1985 r. sygnalizował możliwość rezygnacji z kontaktów z opozycją i złożenia kwiatów na grobie księdza Popiełuszki, a także ustąpienia w sprawie wiz dla dziennikarzy. Chciał jednak w jakiejś formie uczcić pamięć poległych żołnierzy niemieckich i chociaż przejść koło grobu księdza Jerzego. Ponadto deklarował, że pragnie normalizacji stosunków z Polską i zakończenia rozbudzonej od kilku miesięcy dyskusji w sprawie granic298. Jak wiemy, w tym czasie chadecy rzeczywiście wykonali zwrot w podejściu do tej problematyki. Co więcej, według doniesień kontrwywiadu, bońskie władze faktycznie wahały się w sprawie księdza Popiełuszki, nie tylko w bezpośrednich kontaktach ze stroną polską299.

Ostatecznie przeważyła inna formuła, uzgodniona zaledwie kilka dni przed 6 marca: szef MSZ i wicekanclerz przybył do Warszawy jedynie na sześć godzin, w drodze z Helsinek do Sofii. Spotkał się z Wojciechem Jaruzelskim i Stefanem Olszowskim, a także Mieczysławem Rakowskim, szefem SD Edwardem Kowalczykiem i prymasem Józefem Glempem300. Stronie niemieckiej, zdecydowanej na znaczne ustępstwa, zależało na podkreśleniu roboczego, a nie oficjalnego charakteru spotkania, choć niezmiennie zapewniano, że podróż służy ociepleniu relacji z Polską301. Wizyta Genschera nie była jednak jedynie afirmacją władz PRL: mimo wszystko polityk znalazł czas, by chociaż spojrzeć na grób księdza Popiełuszki302. Tak oto – pośpiesznie, „roboczo” i „tranzytowo” – kończyła się era bojkotu dyplomatycznego. Czy jest przypadkiem, że w ten sam sposób wyglądała późniejsza wizyta Jaruzelskiego w Paryżu? Niewykluczone, że wykorzystano nabyte w marcu doświadczenia. Sam Jaruzelski skarżył się w rozmowie z Genscherem: „zostaliśmy potraktowani jak dama lekkich obyczajów, z którą chce się utrzymywać znajomość, ale nie chce się z tym afiszować”303.

Wychodzenie ze strategii bojkotu kuchennymi drzwiami było wypadkową tendencji normalizacyjnych i chęci popierania „Solidarności”. Tendencji, które w tym czasie były jeszcze w dużej mierze sprzeczne, a w przypadku niemieckim zyskiwały specyficzny wymiar: głównym tematem rozmów była kwestia ziomkostw i granic304.

Podróż Genschera można uznać za pewien sukces ugodowej strategii niemieckiej i porażkę twardego kursu amerykańskiego względem PRL. Polski kontrwywiad przesadzał jednak w ocenach, że dzięki niej Polska znalazła się w centrum dialogu Wschód–Zachód305. Misja Genschera wywołała ponadto raczej negatywne komentarze wielu zachodnich polityków. Nie rozwiązała przy tym żadnego z palących problemów między Bonn a Warszawą, zwłaszcza podnoszonego przez stronę polską rewizjonizmu – już trzy miesiące później Helmut Kohl ponownie wziął udział w zjeździe ziomkostw306. Niewiele dało także krótkie, nieoczekiwane spotkanie Jaruzelskiego i Kohla w Moskwie; doszło do niego zaledwie tydzień po wizycie Genschera przy okazji uroczystości pogrzebowych Konstantina Czernienki, w których obaj politycy wzięli udział307.

Co więcej, jeśli rozpatrzymy wizytę szefa niemieckiego MSZ w szerszym aspekcie i dłuższej perspektywie, zobaczymy, że dyplomacja Bonn – chcąc nie chcąc – pozostawała w połowie lat osiemdziesiątych bardziej pasywna i konserwatywna niż francuska. Właściwie już od 1981 r. RFN prowadziła niewiele zmieniającą się politykę „podwójnej strategii”, czyli kontynuowała próby odprężenia z reżimem Jaruzelskiego, a jednocześnie nieoficjalnie czyniła gesty prosolidarnościowe308. W porównaniu z francuską polityką „dwóch Polsk” kładła ona większy nacisk na porozumienie ze stroną rządową, a mniej angażowała się (przynajmniej na poziomie retoryki) w popieranie polskiej opozycji. W dużej mierze polityka ta stanowiła kontynuację linii niemieckiej z okresu stanu wojennego, która wtedy wzbudzała spore kontrowersje z powodu swej skłonności do ugody, a teraz – mimo nieco innego klimatu politycznego i złamania bojkotu dyplomatycznego – nie wpływała na wyraźną poprawę relacji międzypaństwowych. Specyfika geopolityczna i historyczna relacji polsko-niemieckich prowadziła do paradoksalnej sytuacji, w której bardziej widoczna niż w większości krajów NATO ugodowość RFN względem PRL nie przynosiła tak obfitych owoców (z wyjątkiem misji Genschera) jak gdzie indziej.

Ugodowość ta miała jednak swoje granice: w przeciwieństwie do socjalistycznej opozycji, dla której bezpieczeństwo międzynarodowe było ważniejsze niż demokratyzacja w bloku wschodnim, dla chadeckiej większości postęp w stosunkach między obiema stronami żelaznej kurtyny był uzależniony (jednak nie tak silnie jak w dyplomacji amerykańskiej czy nawet francuskiej) od postępu reform w „demoludach”309. Mimo to, choć chadecy potrafili bardziej stanowczo niż SPD oceniać sytuację w Polsce, nie zmienili zasadniczo podstawowych założeń Ostpolitik; co więcej: w jej realizacji niekiedy korzystali z pomocy socjalistycznych polityków, mających lepsze kontakty w Polsce.

Wyrazem tej niejednoznacznej postawy, jak również coraz mniej realnej strategii wschodniej SPD, była kontrowersyjna i silnie nagłośniona podróż byłego kanclerza Willy’ego Brandta do Polski w dniach 6–9 grudnia 1985 r. w związku z piętnastą rocznicą układu PRL–RFN z 1970 r.310 Lech Wałęsa, korzystając z tej okazji, zaprosił Brandta do wspólnego złożenia kwiatów na Westerplatte. W liście wysłanym 1 września 1985 r. napisał: „zaproszenie moje jest zaproszeniem osoby prywatnej i mogę Panu zaofiarować tylko gościnę u siebie. Byłaby to gościna przyjazna i szczera. Mielibyśmy okazję pomówić o tym, co nas łączy lub dzieli”311. Reakcja adresata była zaskakująca: w liście przekazanym Wałęsie dopiero po kilku tygodniach (w połowie listopada) za pośrednictwem niemieckiej ambasady Brandt po prostu odmówił312. Dziękując za zaproszenie, stwierdził: „nie jestem pewien, czy podczas mego krótkiego pobytu znajdę czas, żeby odwiedzić Gdańsk”313. Łagodnie mówiąc, nie była to odpowiedź uprzejma.

Nie może zatem dziwić, że wizyta niemieckiego polityka stała się wodą na młyn peerelowskiej propagandy, choć Brandt szybko próbował się tłumaczyć ze swej reakcji, sugerując, iż mógłby się zobaczyć z Wałęsą w Warszawie, jeśli ten ostatni by tego chciał314. W rzeczywistości jednak ugiął się wobec sprzeciwu polskich gospodarzy, grożących utrudnianiem przeprowadzenia wizyty w razie planów spotkania z liderem „Solidarności”. Naciski te formułował, przedstawiając program pobytu, ambasador Orzechowski. 28 października dyplomata spotkał się z doradcą Brandta do spraw zagranicznych Klausem Lindenbergiem oraz Hansem Koschnickiem i Eugenem Selbmannem z SPD315, z kolei 11 listopada rozmawiał z samym Brandtem316. Podobną rozmowę z Lindenbergiem odbył tydzień później pracownik ambasady polskiej w Kolonii Ryszard Król317. Pod wpływem tych rozmów delegacja kierowana przez Brandta nie zamierzała spotykać się z nikim z opozycji, a co najwyżej z przedstawicielami KIK i Episkopatu Polski318 – strona polska była gotowa to zaakceptować319. Jak zaznacza Dieter Bingen, „niemieccy socjaldemokraci zostali wykorzystani i oszukani przez polskich komunistów i nawet tego nie zauważyli”320.

O ile więc uległość Niemców zadowoliła polskie władze, o tyle wzbudzała zarazem rozgoryczenie opozycji – zachowanie Brandta skrytykowali m.in. Bronisław Geremek i Zbigniew Bujak, który pod koniec listopada wysłał do byłego kanclerza list otwarty. Pisał w nim, że „obecna polityka SPD budzi w Polsce podejrzliwość”. Niezadowolenie wyrażał też Jan Józef Lipski, mówiąc, że Brandt nie tylko nie mógł, ale i nie chciał przyjąć zaproszenia Wałęsy321. Niezręczne kroki lidera socjalistów wywoływały ponadto ataki rządzącej chadecji, która również skupiała się na fakcie odmowy przyjęcia zaproszenia od lidera „Solidarności” i namawiała polityka do zmiany zdania322.

Strona polska przywiązywała do tej podróży bardzo dużą wagę. Już 8 grudnia 1984 r. oficjalne zaproszenie dla Brandta wysłał gen. Jaruzelski323. Tydzień później były kanclerz przesłał pozytywną odpowiedź, dziękując za zaproszenie i licząc na zacieśnienie obustronnych stosunków324. Konkretne przygotowania trwały co najmniej od marca 1985 r. 18 kwietnia podczas rozmowy Helmutha Beckera i Eugena Selbmanna w polskiej ambasadzie wyznaczono termin podróży325. Pod koniec lata negocjacje nabrały wyraźnego przyspieszenia326. We wrześniu rzecznik rządu Jerzy Urban oficjalnie potwierdził przyjazd byłego kanclerza327. Przez wiele miesięcy 1985 r. wahano się, czy pozwolić Brandtowi na wizytę w Sejmie i zastanawiano się, jak zorganizować wizytę w Auschwitz328. Ta pierwsza nie doszła do skutku329. Również strona niemiecka chciała wykorzystać pobyt Brandta – wychodzący poza wąskie ramy partyjne – do zamanifestowania przy okazji rocznicy układu, że chce ocieplenia obustronnych relacji. W przygotowania wizyty bardzo aktywnie włączyła się Ambasada RFN w Warszawie330. Co ciekawe, misja zyskała poparcie koalicyjnej FDP331. Swoją partyjną grę prowadziła też SPD, zainteresowana zacieśnianiem współpracy z PZPR332, co musiało się odbyć kosztem „Solidarności” i ochładzało stosunki między socjaldemokratami a polską opozycją.

Zgodnie z planami niemiecki polityk spotkał się m.in. z gen. Jaruzelskim, prymasem Glempem i przedstawicielami KIK (m.in. Tadeuszem Mazowieckim, Andrzejem Wielowieyskim, Andrzejem Stelmachowskim, Stanisławem Stommą)333. Co charakterystyczne, występowali oni właśnie jako członkowie jawnego KIK, a nie reprezentanci opozycji334. Tak jak przewidywano, wraz z Brandtem przyjechała grupa polityków niemieckich z burmistrzem Bremy Hansem Koschnickiem (odbył rozmowy z Józefem Czyrkiem) i wiceprzewodniczącym frakcji SPD Horstem Ehmke na czele335. W delegacji znaleźli się również Egon Bahr, Rudolf Scharping, Wolfgang Clement, Klaus Lindenberg i Eugen Selbmann336. Towarzyszyło im ponad dwudziestu dziennikarzy337. 8 grudnia delegacja odwiedziła Auschwitz, gdzie Koschnick wygłosił okolicznościowe przemówienie338. Dzień wcześniej doszło do planowanych międzypartyjnych rozmów między przedstawicielami SPD a PZPR339. Zarazem Brandt wygłosił specjalne przemówienie na Zamku Królewskim na okoliczność piętnastolecia polsko-niemieckiego układu w sprawie granic340. Tego samego dnia odbyło się pierwsze z dwóch najważniejszych spotkań wizyty: Brandta z Jaruzelskim, który właśnie powrócił z Paryża i Maghrebu. Choć rozmowa trwała prawie dwie godziny, nie wyszła poza poziom ogólników341. Podobny charakter miała druga rozmowa tych polityków, przeprowadzona 9 grudnia. Tym razem trwała czterdzieści pięć minut342. Obaj politycy dyplomatycznie wyrażali zadowolenie ze spotkań, deklarując na wspólnej konferencji prasowej wolę współpracy polsko-niemieckiej w kontekście odprężenia w Europie343.

Misja Brandta odbiła się szerokim echem w mediach międzynarodowych – głównie ze względu na zachowanie byłego kanclerza wobec Wałęsy344. Nie przyniosła ona jednak wielu wymiernych rezultatów – poza symboliczną legitymizacją polskiego reżimu, realizującą się kosztem „Solidarności”. Konkretnym wynikiem podróży była deklaracja Jaruzelskiego, że pragnie zaprosić do Polski prezydenta Richarda von Weizsäckera, a w dalszej perspektywie – Helmuta Kohla345. Brandt ostrożnie, ale zgodnie z prawdą odpowiadał jednak, że inicjatywy tego typu nie leżały w zakresie jego kompetencji346. Na drugim planie posunięto nieco do przodu kwestię projektów partnerstwa między polskimi a niemieckimi miastami347. 13 grudnia były kanclerz wysłał generałowi list z podziękowaniami i słowami wdzięczności za gościnę w Polsce348. Jaruzelski zrewanżował się 7 stycznia 1986 r. pismem, w którym stwierdził: „podobnie jak Pan, Panie Przewodniczący, wierzę, iż Pańska wizyta i nasze rozmowy służyć będą dalszym postępom procesu normalizacji i budowy wzajemnego zaufania”349.

Nie tylko przygotowania do podróży, ale i sam jej przebieg spowodowały zdecydowaną krytykę ze strony podziemnej „Solidarności”, która oskarżała Brandta i całą SPD o zbyt bliską współpracę z polskimi władzami kosztem opozycji oraz o „niemiecki nacjonalizm”350. Na łamach „KOS” i „Tygodnika Mazowsze” Region Mazowsze opublikował nawet list otwarty do Brandta, negatywnie oceniając jego wizytę. I tutaj dano wyraz szczególnemu oburzeniu z powodu odmowy spotkania z Wałęsą351. Zachodnia prasa dopowiadała, wskazując na protesty działaczy „Solidarności”, że – zdaniem polskiej opozycji – podróż Brandta stanowiła wsparcie dla reżimu Jaruzelskiego352. Ostra krytyka napływała ze strony AFL-CIO353, nie mówiąc o chadeckich posłach Bundestagu354. Chcąc zatrzeć to niekorzystne wrażenie, 13 grudnia Brandt wysłał do lidera „Solidarności” list (w tym samym dniu, jak wiemy, skierował też pismo do Jaruzelskiego), w którym znowu tłumaczył, iż nie miał czasu na spotkanie, ale w rozmowach z członkami KIK przekazał Wałęsie pozdrowienia. Wyrażał też przekonanie, że ten ostatni zrozumie jego decyzję. Zapewniał zarazem, że wizyta w Polsce służyła pojednaniu narodów i polityce odprężenia. Brandt miał przy tym pragnąć kontaktów nie tylko z władzami, ale także z innymi środowiskami. Nie wymienił nazwy „Solidarność”. Na koniec niemiecki polityk życzył adresatowi wszystkiego najlepszego w nowym roku355.

Niepozbawiony hipokryzji list Brandta wywołał bardzo ciekawą wymianę korespondencji między Wałęsą a niemieckim politykiem. 17 stycznia 1986 r. lider „Solidarności” przesłał Brandtowi odpowiedź. Stwierdził w niej, że takie odprężenie, o którym pisał były kanclerz, musi objąć nie tylko poziom rządów, ale i społeczeństw. Dodawał: „pragnę podkreślić zainteresowanie dialogiem między naszymi narodami i tworzeniem warunków służących odprężeniu i pokojowi w Europie. Wychodzę przy tym z podstawowych założeń »Solidarności« jako ruchu ludzi pracy, wyrażającego nasze głębokie współczesne aspiracje do życia w pokoju, sprawiedliwości i godności […]. Sądzę, że w rozwoju stosunków między naszymi narodami wiele mogą zrobić same nasze społeczeństwa, jeśli po obu stronach będą miały możliwość uczestniczenia w dialogu i wzajemnym kontakcie”. Wymienił też, zgodnie z polską racją stanu, nienaruszalność granicy zachodniej PRL jako niezbędny i podstawowy warunek porozumienia. Na koniec nie zabrakło pewnej złośliwości: „chodzi o to, by uwzględniać również istnienie sił i dążeń społecznych, które wyrażają ludzkie nadzieje i aspiracje, jakim odprężenie powinno sprzyjać i służyć. Co do Polski – to zignorowanie tych szerokich społecznie aspiracji i dążeń jest nie do pomyślenia”356. Mazowiecki, który przyniósł list do ambasady niemieckiej, zapewniał, że Wałęsa „osobiście z wielką uwagą” redagował ten tekst357.

Dopiero 3 marca 1986 r. Brandt postanowił zareagować na słowa przywódcy „Solidarności”, choć w archiwaliach Fundacji im. Friedricha Eberta zachowało się kilka brudnopisów tekstu, datowanych na koniec lutego, oraz wymiana uwag między Brandtem a jego doradcą Lindenbergiem oraz Horstem Ehmke na temat sformułowania odpowiedzi358. Lindenberg krytykował np. jedną z wersji listu, przygotowaną przez Ehmkego, przekonywał o „polskiej wrażliwości” i zwracał uwagę na zbyt zimny wydźwięk tekstu359. Jak widać, nie było to dla byłego kanclerza i jego otoczenia łatwe zadanie. Ostatecznie Brandt przyjął postawę defensywną, przyznając Wałęsie rację, że należy brać pod uwagę dążenia społeczne, a nie tylko wytyczne rządowe w próbach rozwijania relacji polsko-niemieckich. Zapewniał, że zdecydowana większość Niemców popiera dobrosąsiedzkie stosunki z Polską. Przekonywał także, że jego polityce odprężeniowej towarzyszy wola bronienia praw obywatelskich – było to pewne ustępstwo na rzecz „Solidarności”. Na koniec były kanclerz wyraził nadzieję, że Horst Ehmke, członek kierownictwa SPD, który w maju 1986 r. wybierał się do Polski, będzie mógł porozmawiać z Wałęsą. I w tym liście nie padło jednak słowo „solidarność”360.

Po latach Brandt próbował we wspomnieniach usprawiedliwiać swe kontrowersyjne decyzje, wskazując na problemy pojednawczej Ostpolitik realizowanej przez SDP: „niemieckiemu socjaldemokracie, nie tylko w przypadku Polski, często bardzo trudno było we właściwy sposób obchodzić się z rządzącymi, unikając jednocześnie nieporozumienia, że uważa się walkę demokratycznej opozycji za polityczny folklor […]. W 1985 r. nie mogłem pogodzić »oficjalnej« wizyty w Warszawie z podróżą do Gdańska, dokąd zaprosił mnie Lech Wałęsa, ale przeprowadziłem szczegółowe rozmowy z wieloma jego współpracownikami. Długo rozmawiałem z Jaruzelskim o możliwościach wyjazdu profesora Bronisława Geremka, który później w 1989 został przewodniczącym frakcji »Solidarności« w Sejmie”361. Nie brzmiało to zbyt przekonująco.

Kończąc wątek znamiennej misji Brandta w Polsce, warto wrócić do nieomówionych jeszcze wydarzeń z 1985 r. Po marcowej wizycie Genschera Helmut Kohl, chcąc zatrzeć krytykę swej polityki wschodniej, formułowaną przez część opinii publicznej i niektórych sojuszników, przez cały 1985 r. podkreślał ogromną pomoc humanitarną, którą niemieccy obywatele rzeczywiście przesłali do Polski362. Był to mocny, bo wiarygodny argument. Jak wiemy, kilka dni po powrocie Genschera kanclerz na krótko spotkał się z gen. Jaruzelskim przy okazji pobytu w Moskwie. Rozmowa nie wniosła nic nowego do obustronnych relacji, ale fakt osobistego kontaktu był ważny363.

W dniach 20–22 marca w Polsce przebywał z ważną wizytą Martin Bangemann, lider partii liberalnej. Jego przyjazd łączył się z posiedzeniem niemiecko-polskiej Komisji Mieszanej do spraw współpracy gospodarczej (powołanej do życia w 1974 r.), odbytym po sześciu latach przerwy364. Do wznowienia bilateralnych kontaktów gospodarczych przyczyniła się także niemal równoległa wizyta w Bonn wicepremiera Zbigniewa Szałajdy, byłego ministra hutnictwa, który rozmawiał m.in. z Kohlem365. Negocjacje intensyfikowały się, ale w sferze politycznej nie osiągano takich postępów. Odejście od bojkotu nie oznaczało automatycznie poprawy stosunków. Świadczyły o tym trudności w doprowadzeniu do konsultacji politycznych na szczeblu wiceministrów spraw zagranicznych, występujące w kolejnych miesiącach366.

Zadzierzgnięte w marcu nici porozumienia owocowały za to wyjątkowym na tle innych państw wzrostem liczby obustronnych wizyt politycznych na niższym szczeblu. Strona niemiecka zapraszała nie tylko przedstawicieli władz, ale czasami i środowisk niezależnych (jeśli nie opozycyjnych). Dwa tygodnie po wizycie Genschera na zaproszenie Fundacji im. Friedricha Eberta w Bonn przebywał Andrzej Micewski, wpółpracownik prymasa Glempa. Spotkał się z dziennikarzami, doradcami Kohla (m.in. Aloisem Mertesem, Alfredem Dreggerem), a także rozmawiał z Willym Brandtem, Hansem-Jochenem Voglem, Eugenem Selbmannem i Herbertem Wehnerem367. O ograniczonych kontaktach polskiej opozycji z niemieckimi kręgami rządowymi świadczy jednak inicjatywa emigracyjnego Komitetu Obrony „Solidarności”, którym kierował Edward Klimczak. W maju Klimczak zwrócił się do kanclerza z prośbą o wysłanie obserwatora na przygotowywany proces Frasyniuka, Lisa i Michnika. Prośba pozostała bez odpowiedzi368.

Lepiej rozwijała się współpraca oficjalna. W kwietniu 1985 r. do Warszawy przybyła delegacja FDP (na zaproszenie SD)369, w maju przyjechała duża grupa regionalnych posłów CDU z Dolnej Saksonii370, a w czerwcu 1985 r. do RFN na zaproszenie komunistów udała się oficjalna delegacja PZPR z Józefem Czyrkiem na czele371. Nieco wcześniej nad Wisłę skierował się polityk CDU Lothar Späth, który zrezygnował z rozmów z opozycją i złożenia kwiatów na grobie księdza Popiełuszki, ograniczając się do przejścia obok grobu. Spotkał się za to z gen. Jaruzelskim372. W sierpniu do Warszawy przyjechał Hans Koschnick, który prowadził rozmowy m.in. z Czyrkiem i wiceministrem spraw zagranicznych Ernestem Kuczą373. Przypadająca w tym czasie piąta rocznica porozumień sierpniowych przeszła w Bonn bez większego echa, wywołała tylko nieliczne reakcje drugorzędnych polityków, np. Hansa Grafa Huyna z CSU, który określił wprowadzenie stanu wojennego jako „kontrrewolucyjny pucz”, a także przypomniał zabójstwo księdza Popiełuszki oraz represje wobec Lisa, Michnika i Frasyniuka374.

We wrześniu 1985 r. do Bonn na czele delegacji PZPR przybył Kazimierz Barcikowski, który niezobowiązująco rozmawiał z Genscherem, szefem frakcji parlamentarnej CDU/CSU – Alfredem Dreggerem, ministrem w kancelarii Kohla – Wolfgangiem Schäublem – oraz Willym Brandtem375. Najważniejsze były spotkania z liderami SPD. Co znamienne, przedstawiciele obu partii (PZPR i SPD) sformułowali bardzo ogólnikowe, ale jednak wspólne oświadczenie w sprawie bezpieczeństwa i wspólnej pracy na rzecz pokoju w Europie376. Była to kulminacja socjaldemokratycznej Ostpolitik. O tym, jak duże budziła ona kontrowersje, świadczy fakt, że dokument został ujawniony dopiero 25 listopada377. W czasie pobytu Barcikowskiego rozmawiano również na temat wizyty Willy’ego Brandta378. Pod koniec października, naśladując sąsiednią Austrię, RFN zgodziła się przesunąć polskie zobowiązania dłużnicze i złagodzić restrykcje kredytowe379. Stało się to już po wyborach do Sejmu, uznanych przez Bonn za umiarkowany sukces władz, wieńczący „wewnętrzną pacyfikację” kraju380. Z kolei na początku listopada protesty w niemieckim środowisku naukowym i dziennikarskim wywołała odmowa wydania paszportu Bronisławowi Geremkowi, który otrzymał zaproszenie na odczyt naukowy do Berlina Zachodniego. Politycy jednak milczeli381.

Pod koniec listopada 1985 r., niedługo przed przyjazdem Brandta, w Krakowie obradowało IV Forum Polsko-Niemieckie poświęcone m.in. problematyce łączenia rodzin, ale też podkreślające wagę piętnastej rocznicy układu z 1970 r.382 Trzecie spotkanie tego typu odbyło się ponad pięć lat wcześniej, w maju 1980 r. (pierwsze miało miejsce w 1977 r.)383. Na początku grudnia w Bonn bawiła polska delegacja (kierowana przez ministra Stanisława Ziębę), która negocjowała umowę rolną384. Zauważmy, że większość tych kontaktów utrzymywano na takim szczeblu, jaki Zachód w zasadzie praktykował sporadycznie jeszcze przed 1985 r., choć nie na taką skalę. W miesiącach następujących po roboczej podróży Genschera rozważano również możliwość już w pełni oficjalnej wizyty ministra, planowanej w tej formie, jak wiemy, jeszcze w 1984 r.385

Temu rozwojowi relacji – dostrzeganemu przez niemieckich sojuszników386 – towarzyszyły jednak stałe problemy. Mimo deklaracji chadeków złożonej w lutym 1985 r. strona polska nadal krytykowała aktywność niemieckich ziomkostw i oskarżała chadecję o sprzyjanie „tendencjom rewizjonistycznym”, wskazując chociażby na sygnalizowany udział Kohla w imprezach ziomkowskich (np. w Hanowerze w czerwcu 1985 r., kiedy to poseł CDU Herbert Hupka mówił o Śląsku jako części Niemiec), negatywnie oceniany nawet w Niemczech387. Źródłem konfliktów była też niezgoda Warszawy na kontakty reprezentanta prawego skrzydła chadecji Alfreda Dreggera z przedstawicielami władz podczas jego prywatnej podróży do Polski w czasie wakacji388. Tymczasem niemiecki MSZ krzywo patrzył na rozwijanie kontaktów między PZPR i opozycyjną SPD i krytykował PRL za politykę zawierania politycznych porozumień z zachodnioniemiecką opozycją przy jednoczesnym dążeniu do porozumień gospodarczych z koalicją389.

Ze względu na te problemy obie strony nie potrafiły wejść na wyższy poziom relacji. Sporne kwestie starano się jednak rozwiązywać w rozmowach prowadzonych na najróżniejszych forach, np. we wrześniu Mieczysław Rakowski spotkał się z Hansem-Dietrichem Genscherem na konferencji w Akademii Ewangelickiej w Loccum. Obaj w dyplomatycznej nowomowie wyrazili zadowolenie z „intensyfikacji dialogu politycznego”. Niemiecki polityk zapewniał, że RFN nie ma żadnych roszczeń wobec Polski390. Spotkanie było częścią uroczystej trzydniowej konferencji z okazji dwudziestolecia memoriału Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego w sprawie normalizacji stosunków polsko-niemieckich (będącego reakcją na list polskich biskupów). Wzięło w niej udział ponad 120 polityków, przedsiębiorców, przedstawicieli Kościołów, uczonych i dziennikarzy391. Podczas obrad Rakowski wskazywał m.in. na żywotność „niemieckiego rewizjonizmu”, ale też omawiał sprawę międzypaństwowej wymiany młodzieżowej392. Kilka dni później, 26 września, gen. Jaruzelski na sesji ONZ w Nowym Jorku rozmawiał ogólnikowo m.in. z Genscherem393.

Ociepleniu stosunków sprzyjała również zbliżająca się piętnasta rocznica podpisania układu PRL–RFN. Obie strony przy tej okazji zapewniały się wzajemnie o woli kontynuowania i rozwijania kontaktów na najwyższym szczeblu394. Nie obyło się jednak bez zgrzytów, np. strona niemiecka krytykowała PRL za eksponowanie w wypowiedziach okolicznościowych spraw z przeszłości (Jałta, granice)395. Częściowemu przełamywaniu lodów (nieuniknionym kosztem polskiej opozycji) służyła również analizowana wizyta Brandta, choć znowu należy wskazać na przeciwną tendencję: władze niemieckie zauważały polską taktykę faworyzowania opozycyjnej SPD, bardziej zresztą skorej do uznania polskiej granicy396. Podróż Brandta była zatem większym sukcesem PRL niż RFN. W cieniu tych spraw pozostało oświadczenie Helmuta Kohla z okazji piętnastej rocznicy porozumienia; kanclerz dość niejasno określił w nim układ jako „znaczącą podstawę” wzajemnych stosunków397. W sumie do pełnej obustronnej normalizacji było jeszcze daleko.

Początek 1986 r. minął pod znakiem przygotowań do wizyty nowego ministra spraw zagranicznych Mariana Orzechowskiego w Bonn. Planowano ją na kwiecień398. W tym kontekście 29 stycznia w wystąpieniu w Sejmie minister przekonywał, że PRL pragnie „nowego etapu” w stosunkach z Niemcami. Co charakterystyczne, za warunek przejścia do tego etapu nie uznał zmiany stosunku RFN do polskiej opozycji, lecz przestrzeganie układu z 1970 r.399 Niemieccy decydenci próbowali w tym czasie rozeznać się w nowej konstelacji politycznej w PRL. Na forum oficjalnym nie omieszkali rzecz jasna jeszcze w listopadzie poprzedniego roku złożyć życzeń pomyślności nowej ekipie400. Teraz niemieckie MSZ sugerowało, by PRL przed wizytą Orzechowskiego uczyniła gest, którym byłoby sfinalizowanie kwestii Fundacji Rolnej401. Takim gestem, choć raczej pustym, stał się marcowy list premiera Zbigniewa Messnera do Kohla, wyrażający wolę ocieplenia relacji402.

Na początku marca doszło także w Bonn do spotkania Zbigniewa Szałajdy z Hansem-Dietrichem Genscherem oraz Helmutem Kohlem. Oprócz prowadzenia szczegółowych negocjacji handlowych polski polityk nie uzyskał podczas rozmów konkretnych wyników politycznych403. Realnym osiągnięciem wizyty było przyznanie gwarancji kredytowych na niewielką sumę 100 mln marek w ramach polsko-niemieckiej gospodarczej Komisji Mieszanej404. Nieco wcześniej do Polski przyjechali deputowani SPD Anke Fuchs i Helmuth Becker, którzy kontaktowali się m.in. z liderem koncesjonowanego OPZZ Alfredem Miodowiczem, co krytycznie ocenił przewodniczący DGB Ernst Breit405. W kolejnych tygodniach w Warszawie miał gościć m.in. minister komunikacji Werner Dollinger406, a także Johannes Rau407. Nie jest pewne, czy podróże te doszły do skutku. Ciekawym pomysłem, wysuniętym w styczniu przez żonę Willy’ego Brandta, było zaproszenie „tow. [Barbary] Jaruzelskiej” do Niemiec408. Wizyta odbyła się w czerwcu409.

Biorąc pod uwagę wyraźny rozwój relacji PRL z Francją, Włochami, a nawet Wielką Brytanią, kontakty te – choć liczne – wyglądały stosunkowo blado. Posunięciem dobrze przyjętym przez RFN, choć niepoczynionym w trakcie przygotowań do podróży Orzechowskiego, było wycofanie aktu oskarżenia wobec Lecha Wałęsy410. Zarazem w pierwszej połowie roku temat „Solidarności” nieczęsto podejmowano. Wśród listy gestów, które strona niemiecka chętnie by widziała, brakło wzmianki o polskiej opozycji411. Niemniej socjaldemokrata Horst Ehmke, który chciał udać się do Polski, pragnął – w przeciwieństwie do Brandta – zobaczyć się w Gdańsku z Wałęsą, co wywoływało sprzeciw polskiej ambasady, grożącej niewydaniem zgody na wyjazd412. Protesty tej ostatniej wzbudziła także podjęta na kongresie DGB w maju rezolucja nr 74, w której znalazły się odniesienia do „Solidarności”413. Wewnątrz SPD związanej z tą centralą pojawiały się też głosy o łamaniu praw człowieka w Polsce414. Stanowiły one zapewne element walki politycznej z rządzącą chadecją. Być może podobnie należy ocenić prosolidarnościowe inicjatywy parlamentarzystów z partii Zielonych, np. wygłoszony w marcu 1986 r. w Bundestagu apel o uwolnienie więźniów politycznych (zwłaszcza Jacka Czaputowicza i Piotra Niemczyka)415.

Politycy SPD nie przychylili się jednak do apelu Kornela Morawieckiego i Andrzeja Wirgi z „Solidarności Walczącej”, którzy w piśmie z 28 kwietnia 1986 r. do lidera socjalistów Willy’ego Brandta prosili o wzięcie w obronę więzionego Władysława Frasyniuka416. Sekretariat przewodniczącego (Brandt nie odpisał osobiście) dyplomatycznie uciął sprawę, pisząc blisko miesiąc później: „zorientujemy się, czy możemy pomóc”417. Niemieccy politycy jedynie z rzadka i w ograniczonej formie pozwalali sobie na wyrazy sympatii dla polskich środowisk opozycyjnych. Można za to dostrzec takie gesty pod adresem establishmentu, czego najlepszym przykładem było zaproszenie Barbary Jaruzelskiej.

Do długo planowanej wizyty ministra Mariana Orzechowskiego doszło w dniach 6–9 kwietnia 1986 r.418 Wraz z podróżami ministra do Japonii i Australii w tym samym roku stanowiła ona najwyraźniejszy przejaw zerwania izolacji dyplomatycznej przez PRL w tym czasie419. Jerzy Urban określił tę misję jako dowód na reaktywację dialogu politycznego między RFN a Polską420. Obie strony przywiązywały do niej dużą wagę, gospodarze zadbali o wysoką oprawę protokolarną. Orzechowski spotkał się z najważniejszymi politykami RFN, w tym Helmutem Kohlem i Hansem-Dietrichem Genscherem, a także Brandtem, Richardem von Weizsäckerem, Franzem Josefem Straussem i Martinem Bangemannem421. Ten pierwszy deklarował swój optymizm w ocenie rozwoju stosunków między Wschodem a Zachodem oraz współpracy między RFN a PRL, którą chciał budować na wzór węgierski422.

Niejako wbrew życzeniom Kohla i swym wcześniejszym wypowiedziom Orzechowski w rozmowie z Genscherem, oprócz wymienienia tradycyjnych problemów w stosunkach obustronnych (granice, trudności w dziedzinie nazewnictwa i obywatelstwa), wskazał na agresję propagandową mediów, zwłaszcza Deutschland Funk i Radia Wolna Europa, oraz na szkodliwość „antypolskich grup postsolidarnościowych”, działających w RFN. Wyraził też zaniepokojenie niemieckim udziałem w „militaryzacji kosmosu”. Liczył jednak na poprawienie relacji i wymianę wizyt na najwyższym szczeblu. Genscher, nie podejmując kwestii polskiej opozycji, nalegał na ułatwienia wyjazdowe dla niemieckiej mniejszości w Polsce. Dodał ponadto, że chociaż wizyty na najwyższym szczeblu nie były jeszcze w 1986 r. brane pod uwagę, to za realną uznał własną podróż do Polski po niemieckich wyborach i ukonstytuowaniu się nowego gabinetu, czyli po lutym 1987 r. Była to długa perspektywa. Orzechowski obiecał postęp w sprawie ułatwień wyjazdowych, jednoznacznie stwierdził jednak, że w Polsce nie ma mniejszości niemieckiej. Zarazem nie zgodził się na pomysł utworzenia na zasadzie wzajemności instytutów kulturalnych w obu krajach423.

Jak widać, obie strony pozostawały nieufne, mimo że zależało im na wyjściu z impasu. Według polskiego MSZ, zgodnie z tym pragnieniem Genscher „przy każdej rozmowie” sugerował nawet Amerykanom znormalizowanie stosunków z Polską424. Strona niemiecka rzeczywiście zauważała ociepleniowe sygnały wysyłane przez Orzechowskiego, choć podkreślała zarazem poczucie rozczarowania polskich władz po niekonkretnych rozmowach z Kohlem425. Polski wywiad podsumowywał, że misja Orzechowskiego doprowadziła do „oczyszczenia politycznego przedpola do dalszego dialogu PRL–RFN”426. Po kilku miesiącach dodawano jednak, że nie wpłynęła ona „w oczekiwanym stopniu na zmianę podejścia rządu i MSZ RFN do dialogu z Polską”427. Można dodać, że i na odwrót.

Okres po wizycie upłynął pod znakiem odwołania do kraju ambasadora Tadeusza Olechowskiego (zastąpił go Tadeusz Nestorowicz) i katastrofy w Czarnobylu. Ciosem dla PRL była decyzja EWG o wstrzymaniu importu towarów żywnościowych z krajów Europy Wschodniej428. Ambasada próbowała też w tym czasie storpedować plan podróży jednego z liderów związku zawodowego DGB Erwina Kristoffersena do Polski w celu spotkania się z Lechem Wałęsą i Bronisławem Geremkiem oraz krytykowała czerwcową rezolucję DGB, w której wyrażano poparcie dla byłej „Solidarności” i potępiano PRL za delegalizację związku429. Problem „Solidarności” powrócił w lipcu wraz z X Zjazdem PZPR i ogłoszeniem masowej amnestii. W czasie tego pierwszego RFN miała „eksponować rolę opozycji” poprzez nagłaśnianie „incydentów” i komunikatu Episkopatu Polski w sprawie więźniów politycznych430. Jednocześnie jednak doszło do kolejnego spotkania grupy roboczej SPD-PZPR, a także wizyty przewodniczącego Komisji Spraw Zagranicznych Bundestagu Hansa Sterckena w Warszawie431. Wydaje się, że „Solidarność” wciąż odgrywała nieco mniejszą rolę w dyplomacji bońskiej niż w przypadku innych najważniejszych państw zachodnich.

Jak wiemy, do ogłoszonej amnestii Zachód z początku podszedł ostrożnie, a 30 lipca EWG ogłosiła démarche, w którym, powołując się na helsiński Akt końcowy, wskazywała na problem więźniów politycznych w PRL432. Kwestii amnestii nie poruszył Genscher podczas pierwszej rozmowy z nowym ambasadorem Nestorowiczem, odbytej 26 sierpnia 1986 r.433 Kilka dni później do Polski przyjechała grupa posłów chadeckich. Oprócz rozmów, m.in. z Czyrkiem i Orzechowskim, pięcioosobowa delegacja odwiedziła grób księdza Popiełuszki434.

Oficjalne przeprowadzenie amnestii we wrześniu wymusiło wreszcie formalną reakcję Bonn. 12 września rząd RFN wydał specjalne oświadczenie, w którym chwalił decyzję gen. Czesława Kiszczaka. Trzy dni później podobne oświadczenie ogłosiła EWG. Amnestia była – w relacji polskiej placówki w Kolonii – zaskoczeniem i przeszła najśmielsze oczekiwania435. Owo zaskoczenie nie wywołało jednak szybkich reakcji: sugerowaliśmy już, że w krajach Wspólnoty kolejne miesiące upłynęły na obserwowaniu realizacji amnestii, przemyśliwaniu ewentualnej zmiany strategii wobec PRL i sondowaniu możliwych posunięć436. W tym czasie w Bonn negatywnie przyjęto impas w sprawie Fundacji Rolnej (wycofanie się Episkopatu Polski), strona polska zwracała zaś uwagę na kolejne przykłady rewizjonistycznych gestów polityków niemieckich oraz praktykę przyznawania obywatelom polskim prawa do azylu ze względu na prześladowania437. Obie strony nie potrafiły się również porozumieć w sprawie użyczenia gruntów pod budowę nowych budynków ambasad438.

Amnestia nie usunęła, jak widać, występujących problemów. Elementem wzajemnego oswajania było kolejne spotkanie ministra Orzechowskiego z Genscherem, tym razem na forum ONZ w Nowym Jorku w końcu września439. Polski MSZ uznał rozmowę za rozczarowującą. Miesiąc później obaj politycy spotkali się w ramach sesji KBWE w Wiedniu. Rozmawiano m.in. o wizycie Genschera w Polsce440. Drugorzędnym czynnikiem ocieplającym stosunki było otwarcie na początku grudnia w obecności delegacji SPD (z Voglem na czele) Ośrodka Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu441. Nieco większe znaczenie miała wizyta byłego kanclerza Helmuta Schmidta w Polsce na zaproszenie PISM w dniach 28–31 września 1986 r. Co znamienne, Schmidtowi szczególnie zależało na spotkaniu z Edwardem Gierkiem, żyjącym w odosobnieniu442.

Ogólnie jednak stosunki obustronne, mimo licznych bezpośrednich kontaktów na niskim szczeblu, pozostawały w nie najlepszej kondycji. Specyfikę niemiecką stanowił wielokrotnie podkreślany fakt, że owa kondycja w mniejszym niż w innych państwach stopniu zależała od stosunku Bonn do „Solidarności”. Uwarunkowania te uwidoczniły się chociażby w przemówieniu Jaruzelskiego podczas międzynarodowej konferencji dziennikarzy w Jabłonnie na początku grudnia 1986 r.; generał wprawdzie wyraził pragnienie poprawy relacji międzypaństwowych, ale skrytykował politykę Bonn za ciągoty rewizjonistyczne i brak decyzji w sprawach kredytowych i zadłużeniowych443. Dyplomacja polska zintensyfikowała w tym czasie także naciski na władze bońskie w sprawie odszkodowań dla polskich ofiar III Rzeszy444.

Redefinicja zachodnioniemieckiej polityki względem PRL – w nowej sytuacji pierwszych legalnych struktur solidarnościowych i amnestii – nabrała przyspieszenia dopiero po wyborach parlamentarnych z początku 1987 r. i ponownym zwycięstwie ekipy Helmuta Kohla.

Londyn: ostrożny pragmatyzm

Co ciekawe, w przełamywaniu polityki bojkotu RFN była doganiana przez proatlantycką Wielką Brytanię. Pamiętamy, że pod koniec 1984 r. w Polsce gościł brytyjski wiceminister spraw zagranicznych Malcolm Rifkind. Nie była to więc wizyta najwyższego szczebla – ale znacząca; zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę antykomunistyczne poglądy Margaret Thatcher, w mniejszym stopniu podzielane w Foreign Office. W jej wyniku ustalono przyjazd jeszcze ważniejszej osobistości: najistotniejszym wydarzeniem 1985 r. w stosunkach obustronnych była misja szefa brytyjskiego MSZ Geoffreya Howe’a, który przybył do Warszawy w kwietniu 1985 r.445 – już miesiąc po analogicznej wizycie Genschera. Na nieco innym planie priorytetowym tematem depesz polskiej placówki w Londynie stała się na wiele miesięcy sprawa wydania przez ekscentrycznego milionera Roberta Maxwella zbioru przemówień gen. Jaruzelskiego. Publikacja ukazała się nakładem Pergamon Press 22 lipca. Polskie władze usilnie starały się wykorzystać propagandowo kaprys brytyjskiego milionera446.

W styczniu 1985 r. pojawiły się też plany podróży do Warszawy w drugiej połowie roku irlandzkiego szefa MSZ Petera Barry’ego (ostatecznie do niej nie doszło)447. Z kolei od 21 lutego do 4 marca w Wielkiej Brytanii gościli prymas Józef Glemp i biskup Bronisław Dąbrowski448. Duchowni kontaktowali się głównie z Polonią, instytucjami charytatywnymi (w sprawie Fundacji Rolnej) oraz brytyjskimi parafiami anglikańskimi i katolickimi, choć prymas odbył również prywatną rozmowę z emigracyjnym prezydentem Edwardem Raczyńskim, Geoffreyem Howe’em, a na jednej z konferencji prasowych skrytykował politykę sankcji449. Na początku marca do Londynu przybył kierownik Urzędu Gospodarki Morskiej Jerzy Korzonek, który prowadził rozmowy o tematyce gospodarczej (głównie w zakresie rybołówstwa), m.in. z ministrem rolnictwa Johnem MacGregorem450. Świadectwem ocieplenia wzajemnych relacji było przyznanie dwóm dawnym ambasadorom brytyjskim w Warszawie – sir Ericowi Berthoudowi i Normanowi Reddawayowi – Krzyży Zasługi za wkład, który wnieśli w stosunki polsko-brytyjskie. Wręczenie odznaczeń odbyło się 22 marca w siedzibie ambasady polskiej w Londynie451.

Równolegle politycy brytyjscy, tak jak ich koledzy z innych krajów, co jakiś czas manifestowali swoją sympatię dla „Solidarności”. Na początku lutego 206 parlamentarzystów podpisało propozycję uchwały z okazji czterdziestolecia porozumienia w Jałcie, deklarującej prawo narodów wschodnioeuropejskich do samostanowienia. Uchwała nie weszła jednak pod obrady Izby Gmin452. Stało się regułą, że niewielka (kilkuosobowa) grupka posłów, popierających organizację „Solidarity with Solidarity” aktywną w promowaniu polskiej opozycji, regularnie proponowała rezolucje w sprawie sytuacji w PRL. Były to jednak tzw. early day motions, które nie podlegały ani debacie, ani głosowaniu, ani do niczego nie zobowiązywały453.

Howe przybył do Warszawy 11 kwietnia, odleciał zaś dwa dni później – gościł zatem w Polsce o wiele dłużej niż Genscher, a jego pobyt miał charakter mniej roboczy i „tranzytowy”, choć minister wkrótce udał się do Czechosłowacji, NRD i RFN. Polityk odbył wiele niezobowiązujących rozmów z partyjno-państwową wierchuszką PRL, m.in. z szefem MSZ Stefanem Olszowskim i samym Wojciechem Jaruzelskim. Zapis rozmowy Howe’a z generałem został przekazany Margaret Thatcher, a o jej przebiegu mieli być poinformowani przywódcy NATO454. W odróżnieniu od podróży niemieckiego polityka, legitymizujący reżim Jaruzelskiego efekt wizyty Howe’a został w większym stopniu stonowany przez spotkania z działaczami „Solidarności”. Z okazji przyjęcia wydanego w warszawskiej ambasadzie szef FO skontaktował się m.in. z Bronisławem Geremkiem, Tadeuszem Mazowieckim, Januszem Onyszkiewiczem i Stefanem Bratkowskim, z którymi rozmawiał pół godziny na osobności. Mimo protestów strony polskiej gość złożył ponadto kwiaty i zapalił świece na grobie księdza Popiełuszki455. Podczas konferencji prasowej 13 kwietnia Howe wzywał rząd polski do zwolnienia więźniów politycznych, przestrzegania praw człowieka i aktów helsińskich, nie obiecując jednak pomocy finansowej. Jej przyznanie uzależniał od respektowania przez PRL konwencji helsińskiej. Postulował konieczność reform politycznych i gospodarczych. Stwierdził wyraźnie, że poprawa obustronnych stosunków była warunkowana postępem w dialogu władz polskich z opozycją456. Było to rzucenie karty solidarnościowej na stół, dostrzegane zresztą przez obserwatorów międzynarodowych457.

Gesty Howe’a wobec opozycji oburzały władze PRL, ale Jaruzelski zdecydował się na dwugodzinną rozmowę z brytyjskim gościem458, czego nie zrobił podczas wcześniejszej o kilka miesięcy wizyty Rifkinda. Złe doświadczenia z zachowaniem obu brytyjskich dyplomatów sprawiły, że w następnych miesiącach Warszawa usztywniła swe stanowisko w negocjacjach dotyczących wizyt kolejnych polityków. Misję Howe’a trudno zatem uznać za przejaw wyraźnego ocieplenia stosunków bilateralnych, mimo iż strony deklarowały chęć normalizacji. Ambasor Morgan ostrożnie oceniał, że misja jego zwierzchnika nie zaszkodziła relacjom, choć przyznawał, że polskie władze „demonstrowały irytację” z powodu spotkań z opozycją459.

Na pewno podróż pokazała, że ekipa Margaret Thatcher postanowiła mimo wszystko pójść dalej w relacjach z Polską (przynajmniej na poziomie kontaktów międzyrządowych) niż jej amerykański sojusznik. Wynikało to zapewne z faktu, że Howe był zwolennikiem łagodniejszego kursu wobec PRL niż Thatcher. Negatywnie – ale raczej zbyt przesadnie – ocenia jego poglądy Marek Garztecki: „Geoffrey Howe był architektem appeasementu w stosunku do komuny. Facet nie chciał się z nami spotykać i w dodatku doradzał premier rozmowy z komunistami. Należy wyraźnie rozróżnić wypowiedzi poszczególnych polityków od ogólnej postawy Foreign Office, która znajdowała się na granicy nieprzyjaźni w stosunku do »Solidarności«. I to tu w dużej mierze kształtowała się polityka zagraniczna Wielkiej Brytanii”460.

Z tezami tymi nie zgadza się sir Rodric Braithwaite, który relatywizuje konflikt między sąsiednimi King Charles Street i Downing Street, inaczej oceniając nastawienie FO: „w kształtowaniu polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii parlament odgrywał drugorzędną rolę: liczył się przede wszystkim urząd premiera oraz Foreign Office. Za rządów Thatcher urząd premiera nie był tak silny jak później, za Tony’ego Blaira. Thatcher nieraz wyrażała swój negatywny stosunek do Foreign Office, ale w codziennej praktyce blisko z nim współpracowała i respektowała poglądy części jego pracowników. Thatcher wykazywała osobiste zainteresowanie Polską: ogólnie była ciekawą świata intelektualistką, lubiła słuchać ludzi. Moim zdaniem, przekonanie Thatcher o rychłym upadku ZSRR, jej poglądy na Europę Wschodnią i niezgoda na podział jałtański bardzo wpływały na jej politykę. Oczywiście, musiała się liczyć z realiami – dlatego współpracowała z ostrożniejszym Foreign Office. Polityk zawsze jest zmuszony balansować między różnymi tendencjami i kierunkami działań. Moim zdaniem, Foreign Office przeceniało siłę obozu wschodniego, skuteczność KGB, możliwości reżimu itp. Nie doceniało za to problemów ekonomicznych bloku komunistycznego. To przeszacowanie wpływało na jego strategię działania i ostrożność. W sumie FO było nastawione zdecydowanie przeciw komunizmowi, ale trwało w przekonaniu o sile ZSRR. Nastawienie to wynikało zresztą z raportów dostarczanych przez służby. Ogólnie zachodnie służby specjalne były zainteresowane przecenianiem roli zagrożenia ze strony Moskwy, co po prostu było im na rękę”461.

Ten ciekawy dwugłos pozwala na lepsze zrozumienie procesu decyzyjnego w brytyjskiej (i zachodniej?) Ostpolitik. Inna relacja, złożona w ramach projektu Churchill Archives Centre przez Johna Bircha, ówczesnego szefa Wydziału Wschodnioeuropejskiego FO, przedstawia z jeszcze innej perspektywy podróż Howe’a. Warto zacytować ją w całości, jako że świetnie, choć subiektywnie, oddaje podkreślany już niejednoznaczny charakter ówczesnych wizyt zachodnich polityków w PRL; normalizacyjny wymiar tych podróży był tłumiony prosolidarnościowymi gestami. Birch wspomina: „Geoffrey Howe pojechał do Polski w 1985 r. i spotkał się z Jaruzelskim. W tym samym czasie zdecydowaliśmy, że należy zademonstrować nasze poparcie dla »Solidarności« i Kościoła katolickiego. W trakcie negocjacji programu pobytu rząd polski bardzo niechętnie podchodził do spotkania z kardynałem Glempem, ale Howe naciskał. Ostatecznie strona polska zgodziła się na to, lecz nie dopuściła do udziału w spotkaniu żadnych przedstawicieli »Solidarności« czy dysydentów. Dlatego zaaranżowaliśmy nieformalną okazję, umożliwiającą dysydentom udział w tych rozmowach. Zarazem zaplanowaliśmy, bez informowania polskich władz, że Geoffrey Howe odwiedzi grób księdza Popiełuszki […].

Oczywiście były tam kamery telewizyjne i wszyscy mogli zobaczyć, jak Howe udaje się na grób księdza Popiełuszki przed rozpoczęciem oficjalnego programu wizyty. Następnie grupa dysydentów – przywódcy, którzy później współtworzyli polskie rządy – przybyła do rezydencji ambasadora i rozmawiała z Howe’em […]. Po kilku minutach o spotkaniu informowała już BBC World Service […]. Polskie władze znalazły się w bardzo niezręcznej sytuacji. Komuniści byli strasznie wściekli i stwierdzili, że z powodu tego nieprzyjaznego zachowania żaden Polak nie zostanie wpuszczony na wieczorne oficjalne przyjęcie, wydane przez Howe’a. Oczywiście nie byli w stanie odwołać w ostatniej chwili zaproszeń, które zostały rozesłane za pośrednictwem Protokołu Dyplomatycznego. Dlatego też wieczorem mężczyźni w skórzanych płaszczach, stojący przed rezydencją ambasadora, zawracali ludzi, przybywających pod drzwi budynku. Niektórzy bardzo odważni Polacy mówili: »Kim jesteście? Mam zaproszenie, więc wchodzę!«. I niektórzy weszli. Mieliśmy potem poważne spięcia. Ogólnie jednak, moim zdaniem, udało nam się pokazać, że otwierając dialog z polskimi władzami, w pełni rozumieliśmy i docenialiśmy wszystkie ofiary, które musieli ponosić Polacy”462.

Misja Howe’a przyniosła wymierne rezultaty: tuż po powrocie dyplomaty w Londynie doszło do spotkania polsko-brytyjskiego gospodarczego okrągłego stołu – pierwszego od wprowadzenia stanu wojennego. Uczestniczyli w nim głównie parlamentarzyści i uczeni. Delegacje obu państw debatowały przede wszystkim na tematy handlowo-finansowe, a Brytyjczycy niezobowiązująco zadeklarowali poparcie dla polskich starań o przyjęcie do MFW463. 7 maja na przyjęciu w ambasadzie PRL z okazji czterdziestej rocznicy „zwycięstwa nad faszyzmem” zagościła brytyjska śmietanka polityczna: parlamentarzyści, wysocy funkcjonariusze MSZ, Geoffrey Howe, Lord Tajnej Pieczęci John Biffen, minister stanu w Foreign Office Timothy Renton, sekretarz generalny Labour Party Jim Mortimer, wicemarszałek lotnictwa John S. Allison, ambasadorowie (m.in. krajów socjalistycznych, Grecji, Norwegii, ale nie USA czy Francji) i wielu innych. Polska placówka wracała do łask. Tymczasem przed gmachem organizacja „Solidarity with Solidarity” przy współpracy brukselskiego Biura Koordynacyjnego NSZZ „Solidarność” urządziła głodówkę, protestując przeciw aresztowaniom politycznym464.

Dalsze przejawy represyjności reżimu Jaruzelskiego, obserwowane w 1985 r., zatrzymywały normalizacyjne gesty w pół drogi. W maju w rozmowie z ambasadorem Stefanem Staniszewskim Malcom Rifkind krytykował represje wobec Geremka i Bratkowskiego, z którymi rozmawiał w Warszawie Howe465. Brytyjski MSZ, w ślad za wypowiedziami swego szefa z Warszawy, wciąż wskazywał na problem polskich więźniów politycznych oraz restrykcyjne prawo. Strona polska uznawała to rzecz jasna za ingerowanie w wewnętrzne sprawy PRL466. Według takiego scenariusza 19 czerwca 1985 r. potoczyła się rozmowa Staniszewskiego z Howe’em, w której brytyjski polityk skrytykował gdański proces Lisa, Michnika i Frasyniuka. Howe zwrócił się także do ambasadora w Warszawie, by ten wyraził swoje niezadowolenie z wyroków467. Negatywnie oceniano ponadto przyjęcie nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym. Tekst nowelizacji określono jako „depresyjny”468. Zatem mimo posunięć odprężeniowych do prawdziwej normalizacji kontaktów było jeszcze daleko, choć rozmówcy podtrzymali deklarowaną przez organizacje międzyrządowe wolę konsultacji na szczeblu wiceministrów w listopadzie469.

W kolejnych miesiącach doszło do kilku wizyt międzypaństwowych, mających charakter raczej gospodarczy niż polityczny. Wpisywało się to w pragmatyczną linię Londynu, który chętniej niż USA i Francja skłaniał się ku negocjacjom ekonomicznym. W lipcu na Wyspach gościł minister rolnictwa Stanisław Zięba z zamiarem zacieśnienia współpracy w agrobiznesie470; z kolei w listopadzie odbyła się kolejna sesja handlowej Komisji Mieszanej, nie doprowadziła jednak do odblokowania kredytów471. W tym samym miesiącu Irlandię i Wielką Brytanię odwiedziła w ramach wspomnianych konsultacji polska delegacja, którą kierował wiceminister Ernest Kucza. Delegacja przeprowadziła wiele rozmów z politykami obu państw, m.in. z Rifkindem, ministrem handlu Paulem Channonem i szefem irlandzkiego MSZ Peterem Barrym472. Pokłosiem tych rozmów było zawarcie w końcu roku porozumienia w sprawie rozłożenia spłat części polskiego zadłużenia, na podstawie umowy zawartej jeszcze 2 lipca 1981 r.473

Władze brytyjskie dość chłodno oceniały przebieg październikowych wyborów w Polsce. Choć dostrzegano niepowodzenie apeli o bojkot, to jednak w kontaktach z ambasadą polską sugerowano, że powszechna amnestia polityczna lepiej przysłużyłaby się sprawie polskiej474. W nieprzeznaczonej na użytek zewnętrzny korespondencji między brytyjską ambasadą w Warszawie a londyńską centralą nie kryto jednak, że wybory stanowiły w sumie sukces władz475. Zarazem dostrzegano niezwykłą mobilizację społeczną z okazji pierwszej rocznicy śmierci księdza Popiełuszki476. Jako ważne potraktowano przetasowania w kierownictwie władz PRL z listopada 1985 r., niemniej nie spodziewano się zmian polskiej polityki, ale podkreślano niezmiennie silną pozycję Jaruzelskiego477. W grudniu w rozmowie ze Staniszewskim Rifkind skrytykował zdymisjonowanie kilkudziesięciu polskich uczonych w ramach nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym, na co polski rozmówca zareagował nerwowo, wskazując na bezrobotnych nauczycieli brytyjskich478. Na początku stycznia 1986 r. ambasada PRL protestowała przeciwko ewentualnemu spotkaniu Margaret Thatcher z szefem Biura Koordynacyjnego „Solidarności” Jerzym Milewskim479. Wcześniej (w październiku) polskie władze negatywnie oceniły spotkania ambasadora Morgana z Lechem Wałęsą480. Z kolei brytyjska placówka w Warszawie zwracała uwagę, że w końcu 1985 r. „kilku liderów »Solidarności« ponownie znalazło się w więzieniu”481.

Jak widać, powodów do sporów nie brakowało. O tym, że Brytyjczycy mimo wszystko ostrzej niż choćby Francuzi kreślili granice kontaktów międzypaństwowych, świadczy fakt, iż grudniową wizytę gen. Jaruzelskiego w Paryżu przyjęto wyraźnie krytycznie, dostrzegając w niej głównie element legitymizacji polskiego reżimu482. Mimo to w końcu roku ambasada w rozmowach z Foreign Office rozpoczęła planowanie pobytu delegacji Sejmu PRL w Wielkiej Brytanii, przewidywanego na luty 1986 r.483 Na forum europejskim Brytyjczycy namawiali natomiast do przyjazdów do Warszawy, argumentując, że w PRL jest więcej demokracji niż w Czechosłowacji, z którą utrzymywano przecież normalne kontakty. Dodawano jednak, że obowiązkowym punktem tych pobytów powinny być spotkania z opozycją484. W tych namowach znacznie różnili się od Amerykanów, a ekipa Thatcher potrafiła umiejętnie łączyć antykomunistyczną postawę z pragmatyczną dyplomacją.

John A.L. Morgan, podsumowując na początku stycznia 1986 r. wydarzenia z ostatnich dwunastu miesięcy, kreślił nieco bardziej optymistyczny obraz niż jego poprzednicy w latach wcześniejszych. Mimo to ogólny wydźwięk raportu nadal był dość ponury. „Rok 1985 był czasem stosunkowo spokojnym politycznie” – przekonywał ambasador. „Pozycja generała Jaruzelskiego jest pewniejsza niż kiedykolwiek, a niechętna akceptacja jego osoby wzrosła, chociaż ogólnie reżim jest nielubiany”. Jak zwykle polityk zwracał uwagę na nieustający kryzys gospodarczy i bezsilność polskich władz na tej płaszczyźnie, mimo dalszego wzrostu polsko-brytyjskiej wymiany handlowej i osiągnięcia przez PRL pewnego sukcesu, którym było podpisanie 15 lipca porozumienia z Klubem Paryskim w sprawie rozłożenia rat długów z lat 1982–1984. Zdaniem ambasadora, zarazem „to nie był dobry rok dla opozycji, której przywództwo pozostaje w stanie zamętu”. W ślad za swoim poprzednikiem powtórzył on, że „Wałęsa coraz bardziej sprawia wrażenie osoby z przeszłości, choć nadal wolnej i zdolnej do formułowania regularnych oświadczeń”. Mimo to „wezwania do strajków w związku z podwyżkami cen żywności, bojkotu wyborów i rozmaitych demonstracji wywołały znikome skutki”. Dlatego brytyjski dyplomata nie spodziewał się, że władze podejmą próby nawiązania dialogu ze społeczeństwem, ale że popularność reżimu wzrośnie485. Sytuacja była patowa.

Korzystną tendencję, na którą wskazywał Morgan, stanowił wzrost kontaktów z Zachodem (wymieniał przyjazdy premierów Włoch, RFN, Japonii i Egiptu), oznaczający w praktyce odejście od podstawowych zasad bojkotu dyplomatycznego. Ambasador z urzędowym optymizmem liczył także na rozwój stosunków brytyjsko-polskich. Jego prognozy na przyszłość nie były jednak sprecyzowane; dyplomata właściwie tylko powtórzył to, co napisał rok temu: „Polska pozostaje najbardziej liberalnym krajem w Europie Wschodniej. Musimy kontynuować wykorzystywanie do maksimum podatności Polaków na wpływy zachodnie, choć nie powinniśmy mieć żadnych iluzji co do uwolnienia ich z więzów radzieckich. Brytyjskie wizyty na wysokim szczeblu, nastawione na twarde rozmowy, pozostają najlepszą metodą wyjaśniania kierownictwu państwowemu naszych postaw”486.

Ostatnie zdanie dowodziło różnic między podejściem amerykańskim a brytyjskim: o ile Amerykanie trzymali się jeszcze bojkotu, o tyle Brytyjczycy starali się wykorzystywać misje dyplomatyczne. Cel obu postaw był ten sam: „zmiękczanie” PRL. Tym samym strategia brytyjska różniła się od niemieckiej, która przez kontakty z władzami polskimi chciała przede wszystkim poprawić stosunki bilateralne. Trzeba też podkreślić, że tezy Morgana nie były równoznaczne z brytyjską polityką względem Polski – w końcu Margaret Thatcher przybyła nad Wisłę dopiero w listopadzie 1988 r.

Postawa polityczna Londynu stała się w 1986 r. o tyle ważna, że od czerwca Wielka Brytania objęła przewodnictwo w EWG. To w tym roku Dwunastka sformułowała wspomniane dwa démarche w sprawie przestrzegania praw człowieka w Polsce (drugie już za kadencji brytyjskiej)487. Mimo optymizmu Morgana rok ten nie przyniósł wyraźnego przełomu i w sumie okazał się mniej znaczący niż poprzedni – nie wzniósł obustronnych stosunków na wyższy poziom, a wręcz stanowił pewien krok w tył. Na początku roku dyrektor Departamentu Wschodnioeuropejskiego Foreign Office John Birch bardziej pesymistycznie – w opinii ambasadora Staniszewskiego – niż Morgan oceniał perspektywy obustronnych kontaktów. Jako przyczynę tego stanu brytyjski urzędnik miał podawać niedawne zaostrzenie kursu wobec opozycji488. Warto zauważyć, że opinia ta doskonale wpisywała się w przyjętą przez Zachód (z „lokalnymi” wariacjami) strategię uzależniania relacji z PRL od stosunku polskiego reżimu do byłej „Solidarności”. Dlatego też późniejsze wydarzenia z 1986 r., włącznie z amnestią, przyczyniły się do zmiany stanowiska Bircha.

Pierwsze miesiące roku nie zapowiadały jednak liberalizacji reżimu PRL i potwierdzały ogólny pesymizm brytyjskiego MSZ – mniejszy niż wcześniej, ale wciąż dominujący. W styczniu na wokandę wpłynęła kwestia oskarżenia i procesu Wałęsy, przewijająca się w kontaktach obustronnych przez wiele tygodni489. Pod koniec miesiąca protesty ambasady PRL wywołało omawiane démarche państw EWG, wyrażające zaniepokojenie represjami wobec opozycji i przetrzymywaniem w więzieniach „znanych osobistości”. Zdaniem Staniszewskiego, démarche służyło także wywarciu nacisków na rząd polski w sprawie ewentualnego procesu Wałęsy490. Kwestia ta utrudniała też rozmowy na temat planów podróży ministra Orzechowskiego do Londynu491.

Na przełomie 1985 i 1986 r. doszło ponadto do niezwykle ciekawego wydarzenia, które mogło się stać znaczącym punktem postawy Londynu wobec „Solidarności”. Jak przekonuje Marek Garztecki, z winy tej ostatniej szansa została jednak zmarnowana: „kluczowym dla mnie momentem, który uświadomił mi, jak mocne mam wpływy, a zarazem stanowił klęskę i ich definitywny koniec, była wizyta Jaruzelskiego w Paryżu w grudniu 1985 r. Wiedziałem, że wywarła ona bardzo przygnębiające wrażenie w podziemiu. W tym czasie struktura emigracyjnych organizacji solidarnościowych była już bardzo scentralizowana, Jerzy Milewski bardzo chciał wszystkim rządzić. Popełniłem pewien błąd: w pośpiechu postanowiłem zrobić coś, co zatarłoby fatalne wrażenie wizyty generała. Zadzwoniłem na »number ten«, czyli na Downing Street, do szefa gabinetu Thatcher, Gusa O’Donnela, z pytaniem, czy pani premier byłaby skłonna spotkać się z przedstawicielem »Solidarności« w celu wyrażenia swego poparcia dla polskiej opozycji. Pilne spotkanie z politykiem angielskim, który ma ułożony kalendarz spotkań na najbliższe dwa miesiące do przodu, jest praktycznie niemożliwe. Spotkanie się z premierem jest praktycznie niewykonalne na dwa lata do przodu. Mimo wszystko spróbowałem. Następnie zadzwoniłem do Milewskiego: »słuchaj, jesteś szefem struktur solidarnościowych na Zachodzie, proszę, przygotuj się na spotkanie z Thatcher«. Milewski się rozdarł: »czyś ty zwariował, mam się spotkać z tą faszystką?! Co ty sobie myślisz, stracimy poparcie związków zawodowych!«. Ja na to: »nie mogę odwołać spotkania z premierem kraju!«. Rzucił słuchawkę. Pomyślałem: może jeszcze to przemyśli, uspokoi się. Przeliczyłem się. Dwa dni później mam telefon z Downing Street: pani premier zaprasza przedstawiciela »Solidarności« pojutrze, na godzinę 13.00. Coś niezwykłego. Zdałem sobie sprawę, jak mocną pozycję wyrobiłem sobie w Anglii. Dzwonię znowu do Jurka: »słuchaj, mamy zaproszenie«. On na to: »absolutnie nie pojadę, odwołaj spotkanie«. Wiedział, że oznacza to mój koniec w Londynie i kompromitację dla Biura. Złożyłem dymisję. Zadzwoniłem na Downing Street, powiedziałem, że nastąpiła pomyłka, przeprosiłem i poinformowałem, że nie jestem już przedstawicielem »Solidarności« w Wielkiej Brytanii. Potem działałem w Polish Solidarity Campaign”492.

Tymczasem na początku lutego, zgodnie z planem, nad Tamizę przybyła delagacja Sejmu PRL z Mieczysławem Rakowskim na czele. Wizyta ogrzała nieco atmosferę obustronnych kontaktów493. Londyńska ambasada PRL przesadnie pisała o „bardzo przyjaznym i gościnnym” przyjęciu delegacji przez brytyjskich parlamentarzystów (dwunastu przedstawicieli wszystkich partii) w Izbie Gmin, choć w kuluarach pytali oni o los Wałęsy i podnosili – „w sposób niekonfrontacyjny” – problem przestrzegania praw człowieka, zwłaszcza w kontekście przetrzymywania w więzieniach działaczy „Solidarności”. Poza parlamentarzystami delegacja przeprowadziła rozmowy z pracownikami Foreign Office na średnim szczeblu dyrektorów politycznych oraz z reprezentantami biznesu, nauki i kultury. Zabrakło spotkań z najważniejszymi politykami brytyjskimi. Mimo to, według ambasady, podróż stanowiła „ważny krok w procesie normalizacji stosunków polsko-brytyjskich”494, co w sumie niewiele mówiło. Brytyjczycy równie mało precyzyjnie i deklaratywnie mówili o sukcesie wizyty495. Zapewniali o chęci rozwijania stosunków metodą „krok po kroku” (na wzór USA), bez spektakularnych posunięć. Sugerowali, że ocieplenie kontaktów z Waszyngtonem wpłynęłoby także na relacje z Londynem496. Thatcher, mimo wyraźnych różnic, nie zamierzała zbytnio odchodzić od strategii Reagana w sprawach polskich.

Lutowe odstąpienie od procesu Wałęsy brytyjskie MSZ przyjęło pozytywnie. Nadal wypytywano jednak o los pozostałych więźniów, zwłaszcza Lisa, Michnika i Moczulskiego. Ambasador Staniszewski przewidywał, że po wygaśnięciu „sprawy Wałęsy” to właśnie problem innych więźniów będzie wpływał na możliwości rozwoju relacji między Wielką Brytanią i Zachodem a Polską497. W tej perspektywie można interpretować odmowę wysłania swoich przedstawicieli na X Zjazd PZPR przez Partię Pracy, która ze względu na łatwo zauważalne zwalczanie „Solidarności” przez PZPR nie chciała z tą ostatnią nawiązać normalnych stosunków498.

Przejawem przestoju w kontaktach obustronnych, mimo wizyty delegacji sejmowej, stała się sprawa wizyty ministra Orzechowskiego w Londynie. Z zaproszeniem dla szefa MSZ wystąpił pod koniec lutego sir Geoffrey Howe, proponując termin 28–29 kwietnia 1986 r. Wielka Brytania pokazywała w ten sposób, że problem „Solidarności” nie powstrzyma rozwoju kontaktów interpersonalnych. Minister natychmiast się zgodził499. Jednak diabeł tkwił w szczegółach: w kolejnych tygodniach, przy ustalaniu programu wizyty, okazało się, że Orzechowski nie mógł liczyć na spotkanie z Margaret Thatcher, co znacznie obniżało rangę wizyty500. Chociaż stało się w tym czasie praktyką, że brytyjska premier rzadko i wyjątkowo spotykała się z zagranicznymi szefami MSZ – nie tylko z krajów socjalistycznych – strona polska zareagowała nerwowo i gwałtownie domagała się przy każdej okazji zmiany programu wizyty, sugerując przy tym polityczne podłoże odmowy spotkania i naciski ze strony USA. Brytyjczycy pozostawali niewzruszeni501. Szef placówki Królestwa w Warszawie z perspektywy kilku miesięcy dość cynicznie oceniał, że uporczywość Polaków była o tyle niewskazana, że przecież występowali „w roli petentów [podkreślenie w dokumencie – przyp. P.P.]”502.

Wreszcie 1 kwietnia Stefan Staniszewski poinformował Foreign Office o przełożeniu wizyty do momentu, „gdy warunki i klimat dojrzeją ku temu”. Jako uzasadnienie podał prawdziwy fakt, że ranga wizyty Orzechowskiego nie odpowiadałaby randze wcześniejszej wizyty Howe’a w Warszawie. Uznał to za „dyskryminacyjne traktowanie”. Brytyjczycy wyrazili rozczarowanie tą decyzją503. Z kolei rzecznik rządu Jerzy Urban tłumaczył, że strona polska nie mogła zaakceptować strategii negocjatorów brytyjskich, dążących – jego zdaniem – do obniżenia rangi podróży i uzależnienia jej programu od wewnętrznej sytuacji w Polsce, co miało stanowić naruszenie zasad nieingerencji504. Normalizacja napotkała dużą przeszkodę, a obie strony przez następne miesiące trawiły skutki tej porażki i nie wychodziły z przyjętych pozycji505.

W czerwcu 1986 r. nowym ambasadorem Wielkiej Brytanii został Brian Leon Barder. Dyplomata ten wspomina, że w momencie jego przyjazdu do Warszawy „Solidarność” „ponownie zaczynała stanowić całkiem spore zagrożenie” dla reżimu. Tą oceną różnił się wyraźnie od swoich poprzedników Morgana i Jamesa. Niemniej Barder przyznaje, że nikt – łącznie z opozycją – nie spodziewał się wtedy szybkiego upadku systemu. Kiedy przed swoim wyjazdem do Nigerii we wrześniu 1988 r. dyplomata pojechał do Gdańska, aby złożyć pożegnalną wizytę Wałęsie, ten ostatni miał powiedzieć, że nie spodziewa się już odegrać większej roli politycznej niż w 1980 r., a ewentualny triumf „Solidarności” nie nastąpi za jego życia506.

Barder przypomina sobie również pierwsze dni pracy w Polsce. Bardzo szybko został poproszony do MSZ, gdzie powiedziano mu, że jeśli na tradycyjne przyjęcie z okazji urodzin królowej zaprosi przedstawicieli „Solidarności”, zostanie ono zbojkotowane przez polskich dyplomatów. Barder odparł, że zaproszenia zostały już wysłane, i stwierdził: „nie zamierzam wysłuchiwać, kogo mogę, a kogo nie mogę zaprosić na moje przyjęcie”. „Uważam ludzi »Solidarności« za ważny element polskiego życia publicznego, a kontakty dyplomatyczne z nimi za niezbędne dla kogoś, kto pragnie z życzliwością śledzić to, co dzieje się w Polsce” – zaznaczył brytyjski dyplomata i dodał: „będzie nam was brakować, ale to będzie z pewnością duży błąd z waszej strony”. Ostatecznie przyszli i przedstawiciele „Solidarności”, i przedstawiciele władzy. Znamienne, że – zdaniem Bardera – zawsze dochodziło do podobnego rozwiązania przy takich okazjach507.

Czy można zatem nazwać salony zachodnich ambasad miejscem oswajania się władzy i opozycji? Zapewne nie do końca – komunistyczny reżim nie ustawał przecież w krytykowaniu solidarnościowych gestów ambasadora. Barder wspomina: „za każdym razem, kiedy odwiedzałem Lecha Wałęsę w Gdańsku, byłem tydzień później wzywany do MSZ i pouczany, jak bardzo szkodliwe było moje postępowanie i jak błędne sugestie formułował ten »ktoś«, nieodgrywający żadnej roli w polskim życiu publicznym”. Dyplomata zauważa przy tym, że nie wszyscy zachodni ambasadorzy mieli podobny stosunek do opozycji. Niektórzy uważali, że zbyt bliskie związki z nią mogą być szkodliwe – „Solidarność” już się skończyła, należało więc skupić się na urabianiu partii i rządu, a nie na popieraniu marginesowego środowiska, które to poparcie tylko osłabiało wpływy zagranicznych placówek. Barder, jak przekonuje, sprzeciwiał się tym głosom, sugerując, że odstąpienie od wspierania „Solidarności” oznaczałoby „zdradę wszystkich wartości, na których opierał się Zachód”508. Wydaje się, że ambasador z perspektywy czasu przecenił nieco te związki z opozycją: miały one przecież charakter nieformalny i nie niosły ze sobą większych skutków, a poza tym często były sprzeczne z oficjalnymi posunięciami dyplomacji. Być może ważniejsza w tej relacji jest zauważona mimochodem stosunkowo miękka postawa polskich władz, które protestowały, ale ulegały częściej niż jeszcze w 1985 r.

Warto zwrócić uwagę, że w czerwcu 1986 r. obustronne stosunki zostały choć częściowo wyrwane z letargu, który przedłużyła katastrofa w Czarnobylu i protesty Ambasady PRL w Londynie przeciw wprowadzonemu przez EWG zakazowi importu żywności z Europy Wschodniej, uznanemu za „dyskryminacyjną politykę o podłożu politycznym”509. Na początku miesiąca Londyn zaproponował PRL przyznanie pierwszego od czterech lat krótkoterminowego kredytu gwarantowanego na kwotę 20 mln funtów, co w opinii polskiego MSZ było „ważnym wydarzeniem nie tylko ekonomicznym”510. Propozycja – choć bardzo skromna – oznaczała w praktyce wycofanie brytyjskich sankcji ekonomicznych względem Polski, łącznie z blokadą kredytową. Wiązało się to z decyzją MFW o przyjęciu Polski, co nastąpiło 12 czerwca 1986 r.511 Samo przystąpienie nie rozwiązywało jeszcze problemów – zaczęły się trudne, kilkuletnie negocjacje między funduszem a polskimi władzami, trwające do końca istnienia PRL. Jak może ze zbytnim uproszczeniem przyznawał po latach John R. Davis, „kontrolowaliśmy sytuację poprzez nieudzielanie Polsce jakichkolwiek nowych kredytów ze strony MFW”512. Niemniej Waszyngton, od którego oddalał się nawet Londyn, pozostawał coraz bardziej osamotniony w swej twardej polityce. Ponadto w tym czasie zakończono rozmowy w sprawie zadłużenia Banku Handlowego w Warszawie wobec Wielkiej Brytanii. Umowę oficjalnie zawarto 7 sierpnia w formie wymiany listów513.

Aresztowanie 31 maja 1986 r. Zbigniewa Bujaka, Ewy Kulik i Konrada Bielińskiego, interpretowane nad Tamizą jako demonstracja siły przed X Zjazdem PZPR, nie zapowiadało szybkiego przełożenia decyzji gospodarczych na polityczne. Wywołało ono m.in. krytyczną rezolucję Komitetu Zagranicznego Labour Party, wskazującą na łamanie praw człowieka w Polsce514. Protestowała też centrala związkowa TUC515. Londyn ocenił X Zjazd jako przejaw konsolidacji pozycji Jaruzelskiego, dodatkowo wzmocnionego demonstracyjnym poparciem ze strony Michaiła Gorbaczowa. Ambasador Barder sugerował nawet, że popularność generała, choć wciąż niska, w 1986 r. nieco wzrosła516.

W naturalny sposób wyjście z impasu ułatwiły wydarzenia, do których doszło między lipcem a wrześniem: przymiarki do amnestii, ustawa sejmowa, stopniowe zwolnienia i ostateczne wypuszczenie niemal wszystkich więźniów politycznych. Już przy okazji zjazdu strona polska zauważyła „inne rozłożenie akcentów” w retoryce brytyjskiej: Londyn deklarował wolę polepszenia stosunków, a jednocześnie kontynuowanie strategii grania kartą polskiej opozycji, którą miano uważać za osłabioną. Polskie MSZ spodziewało się złagodzenia stanowiska Wielkiej Brytanii517. W tym samym czasie co obrady zjazdu na zaproszenie PISM gościł w Polsce lewicowy działacz Partii Pracy Tony Benn518. Pod koniec miesiąca do Polski został odwołany Stefan Staniszewski. Zastąpił go tymczasowo w charakterze chargé d’affaires Kazimierz Duchowski519.

Przypuszczenia MSZ okazały się, przynajmniej początkowo, zdecydowanie mylne. Jak wiemy, 30 lipca brytyjski ambasador w Warszawie złożył w imieniu krajów EWG poufne démarche w sprawie przestrzegania praw człowieka w Polsce. Przyznawał, że być może zbyt entuzjastycznie manifestował swą chęć odegrania tej roli520. Londyńska ambasada PRL sądziła, że to Londyn, przewodzący Wspólnocie, był pomysłodawcą akcji. W opinii strony polskiej cel dyplomacji Thatcher stanowiło równoległe rozwijanie stosunków z rządem i z opozycją, czemu towarzyszyły naciski na polskie władze w sprawie realizacji helsińskiego Aktu końcowego. Naciski te miały stworzyć „Solidarności” przestrzeń do funkcjonowania i odrodzenia się521. Oceny londyńskiej ambasady wydają się w tym wypadku trafne, choć na takim poziomie ogólności można by je zastosować do większości państw zachodnich. Brytyjska strategia coraz bardziej przypominała raczej francuską taktykę „dwóch Polsk” niż amerykańską step by step. Co ciekawe, ambasador Barder sugerował, że mimo wszystko pod koniec roku PRL była bardziej skłonna poprawiać swe relacje z EWG niż na początku522.

Wrześniowe ogłoszenie i przeprowadzenie amnestii więźniów politycznych przyjęto w Londynie, jak wszędzie, bardzo pozytywnie, ale też z lekkim zaskoczeniem i niedowierzaniem: nie spodziewano się uwolnienia przywódców „Solidarności”. Ambasador Barder nazwał to posunięcie „nieoczekiwanym”523. 12 września Howe wydał z tej okazji specjalne oświadczenie, trzy dni później, jak wiemy, uczyniła to także EWG. Londyńska ambasada PRL oceniała, że Brytyjczycy zajmą takie samo stanowisko jak Amerykanie (i reszta Zachodu) – a więc wyczekujące. I rzeczywiście Foreign Office informowało polską placówkę, że będzie uważnie obserwować rozwój sytuacji524. Ostrożność wynikała m.in. z faktu przetrzymywania Frasyniuka i Michnika525. Ciekawy aspekt amnestii poruszył ambasador Barder. Jego zdaniem, decyzja władz paradoksalnie podcięła skrzydła podziemnym grupom opozycyjnym: spełnienie ich podstawowego żądania – uwolnienie „politycznych” – postawiło pod znakiem zapytania rację ich działań, a ponadto wywołało spory, jaką linię postępowania należy obrać526.

W październiku 1986 r. na życzenie Foreign Office ambasada brytyjska w Warszawie przygotowała obszerny, ponaddwudziestostronicowy raport zatytułowany „Polska: analiza osiągnięć i porażek związanych z okresem »Solidarności«”. W skrótowym, ale syntetycznym i problemowym ujęciu przedstawiono w nim ewolucję polskiej rzeczywistości polityczno-społeczno-gospodarczej w czterech odcinkach czasowych: przed sierpniem 1980 r., w czasie okresu legalnego funkcjonowania „Solidarności”, w stanie wojennym i latach późniejszych. Raport bardzo ułatwiał brytyjskim decydentom rozeznanie się w polskiej rzeczywistości. Istotne były wnioski, płynące z analizy: jak przekonywała ambasada, Polskę sprzed „Solidarności” i Polskę A.D. 1986 różniło wiele – co więcej, na ogół były to zmiany na lepsze, przede wszystkim dzięki żądaniom i wpływom związku. Nawet po 1981 r. władze nie miały możliwości powrotu do stanu posiadania z lat wcześniejszych. PRL mimo wszystko pozostawała bardziej liberalna i zapewniała więcej praw socjalnych i demokratycznych niż za czasów Gierka, choć – rzecz jasna – bardzo wiele brakowało jej do minimalnych standardów zachodnioeuropejskich. Wyraźnie stwierdzano, że „stan wojenny nie okrył kurtyną wszystkich aspektów okresu solidarnościowego”. Niemniej „niektóre zdobycze »Solidarności« stopniowo erodowały”, np. prawo o szkolnictwie wyższym – początkowo liberalne, a z czasem zaostrzone527.

Dobra znajomość sytuacji w Polsce i przekonanie o ogólnej ewolucji ustroju nie skutkowały jednak jeszcze konkretnymi posunięciami. Wydaje się, że Brytyjczycy byli skłonni pogłębiać i coraz bardziej normalizować relacje z PRL, ale wciąż przeważała tendencja do oczekiwania na rozwój wydarzeń.

Amnestia na pewno bardzo przyspieszyła i rozbudowała projekty kontaktów międzypaństwowych – chociaż już nie ich realizację. Jeszcze na wrzesień 1986 r. planowano m.in. robocze konsultacje reprezentantów MSZ obu krajów w kwestii KBWE – w perspektywie jej listopadowej sesji w Wiedniu528 – oraz wizytę w Polsce ministra stanu w resorcie handlu i przemysłu Petera Morrisona. W kolejnych tygodniach przewidywano spotkanie w Nowym Jorku na sesji ONZ ministrów Howe’a i Orzechowskiego, w październiku konsultacje polityczne na szczeblu wiceministrów (z udziałem sekretarza stanu Timothy’ego Rentona) oraz rewizytę brytyjskiej reprezentacji parlamentarnej w Polsce, zapowiadaną na grudzień529. Kwestią sporną pozostawały kontakty z opozycją podczas tych podróży – strona polska starała się torpedować podwójną grę brytyjskich dyplomatów530. Chyba najważniejsze z tej listy było spotkanie Orzechowskiego i Howe’a, do którego doszło w końcu września, choć prawdopodobnie spodziewano się po nim więcej531. Mimo to ambasador Barder oceniał je pozytywnie. Należy jednak podchodzić do tego sceptycznie: w końcu pisał o swoim przełożonym. Istotne znaczenie – choć nie w konkretnym wymiarze – miała podróż w grudniu do Polski delegacji brytyjskich parlamentarzystów pod przewodnictwem sir Bernarda Braine’a, stanowiąca odpowiedź na lutową wizytę przedstawicieli Sejmu. Według ambasady brytyjskiej w Warszawie, parlamentarzyści zostali przyjęci „szczególnie ciepło”532.

Ambasador Barder podkreślał jednak, że nie udało się zrealizować wszystkich podróży. Nie doszło do wizyty Morrisona i – przede wszystkim – październikowej misji Rentona533. Odpowiedzialność za to niepowodzenie ponosiła strona polska, która ostro krytykowała plany spotkań polityka z przedstawicielami „Solidarności” w trudnym dla władz okresie po amnestii534. Nie podobało się to brytyjskiemu MSZ, które przywiązywało do tej podróży dużą wagę. Jej fiasko, wraz z niedoszłą wizytą Orzechowskiego i przedłużającym się wakatem na stanowisku ambasadora PRL w Londynie, Foreign Office oceniało jako przejaw braku zaangażowania strony polskiej w proces normalizacji. Zarzuty te wywołały gwałtowną replikę chargé d’affaires Duchowskiego, oskarżającego Londyn o obniżanie rangi wizyt oraz o brak dobrej woli i „szlachetnych intencji”535. Sama amnestia nie rozwiązała zatem – podobnie jak w przypadku innych państw – problemów ani nie zlikwidowała animozji. Co więcej, fiasko części ważnych misji brytyjskich polityków uniemożliwiało realizację wytycznych brytyjskiej dyplomacji względem PRL: łagodzenia reżimu poprzez wizyty na wysokim szczeblu. Dobrze rozumiał to ambasador Barder, który misje dyplomatyczne postrzegał podobnie jak jego poprzednik Morgan536.

Do stonowania nastrojów w końcu roku przyczyniła się wspomniana podróż brytyjskich parlamentarzystów do Polski w dniach 1–5 grudnia 1986 r.537 Sześcioosobową delegację tworzyło po trzech przedstawicieli Partii Konserwatywnej i Partii Pracy. I chociaż polscy gospodarze niezbyt chętnie patrzyli na kontrowersyjnego przewodniczącego grupy, konserwatystę Bernarda Braine’a, gorącego zwolennika „Solidarności”538, to jednak wizyta potwierdziła nową jakość w stosunkach międzyparlamentarnych, zainicjowaną podróżą polskich posłów do Wielkiej Brytanii w lutym. Politycy rozmawiali m.in. z Czyrkiem i Rakowskim. Nawet Braine miał określić te rozmowy jako „ciekawe”. Konkretnym wynikiem spotkań był powrót do pomysłu zaproszenia ministra Timothy’ego Rentona w ramach międzyresortowych konsultacji politycznych w pierwszych miesiącach 1987 r. Foreign Office przyjęło tę decyzję jako „wyjście ze ślepego zaułka, w jakim znalazły się kontakty rządowe”539. Również utworzenie w tym samym czasie Rady Konsultacyjnej przyjęto w Londynie pozytywnie, licząc na rozszerzenie przestrzeni dialogu władzy ze społeczeństwem, co z kolei mogło wpłynąć na ocieplenie relacji z Zachodem540. Ambasador Barder zauważał jednak, w ślad za swymi kolegami z innych krajów zachodnich, że do nowo powołanej rady władzom nie udało się przyciągnąć dużej liczby znaczących postaci541.

Pierwszy po objęciu placówki roczny raport Bardera nie różnił się istotnie od sprawozdań jego poprzedników. Oceniając mijające dwanaście miesięcy, dyplomata – jak cały w zasadzie Zachód – zajmował postawę wyczekiwania na skutki wrześniowej amnestii. Nazywał ją ostrożnie „pewnym postępem w kierunku pojednania narodowego i międzynarodowego poważania”. Zaznaczał jednak, że komunistyczne „przywództwo pozostawało słabe w obliczu powszechnego braku społecznego zaufania i apatii”. Podobnie jak to czyniono w poprzednich latach, zwracał uwagę na słabość „Solidarności”, która nie potrafiła mobilizować tłumów, choć podkreślał, że jej wartości były powszechnie popierane, a podstawowa struktura organizacyjna w przedsiębiorstwach – zachowana. W ocenie stanu stosunków brytyjsko-polskich Barder pozostawał powściągliwy. Przyznawał dyplomatycznie, że „z trudem postępowały naprzód”. Trudności wynikały głównie ze wspomnianego regresu obustronnych kontaktów politycznych. Jak zaznaczał dyplomata, z powodu odwołania części ważnych wizyt „nasza polityka krytycznego dialogu i rozwoju politycznych kontaktów wraz z postępem wewnętrznej sytuacji w Polsce została utrudniona”. Ambasador pośrednio sugerował, że pozycję Brytyjczyków komplikowało przewodnictwo w EWG. Uznawał, że w stosunkach z Polską Londyn czynił dwa kroki naprzód i jeden do tyłu. Rozumiał, że kłopoty we współpracy bilateralnej zostały wywołane przede wszystkim nieudanymi misjami Orzechowskiego i Rentona, a także brytyjską rolą w démarche Dwunastki z 30 lipca. Mimo wszystko zauważał: „możemy na wiele sposobów skorzystać z faktu, że nie jesteśmy Rosjanami, Niemcami czy Amerykanami”. Nie podał jednak, jakie to miałyby być sposoby, zwracając tylko uwagę na zwiększające się wpływy brytyjskiej kultury i języka w Polsce542.

Raport ambasadora świetnie pokazuje wielkie znaczenie zagadnień gospodarczych w definiowaniu polityki zachodniej wobec PRL (i PRL wobec Zachodu). Barder oceniał, że polska ekonomia nie dość, że nie wychodziła z kryzysu, to jeszcze się w nim zagłębiała. Snując plany na przyszłość, przekonywał: „prawie wszystko zależy od sukcesu lub porażki wejścia na drogę gospodarczego uzdrowienia. Zachodnie rządy […] nie będą chciały radykalnie zrewidować swej polityki kredytowej i zadłużeniowej, zanim zostanie wprowadzony plan restrukturyzacyjny zalecany przez MFW – a jeżeli w ogóle dojdzie on do skutku, to nie przed 1988 r.” Zarazem „władze będą usilnie próbowały unikać aresztowań i represji, które mogłyby pogrzebać ich szanse na […] kredyty i rozłożenie długów”. Żeby zaś zachować spokój społeczny, będą bały się wprowadzać niezbędne reformy, odraczając je z roku na rok543. Oto świetny opis fatalnego dla władz komunistycznych splotu problemów ekonomicznych, roli opozycji i politycznych postaw Zachodu – splotu, który doprowadził do upadku PRL.

Co więcej, Barder nie wykluczał czarnego scenariusza: braku reform i całkowitej zapaści gospodarczej. Sugerował, że Zachód powinien uczynić wszystko, by nie doprowadzić do takiej zapaści, ponieważ mogłaby ona przynieść bardzo poważne konsekwencje dla całokształtu stosunków między Wschodem a Zachodem. W ten sposób mgliście przewidział wydarzenia okrągłego stołu. Równie trafne było jego kolejne spostrzeżenie: „to [stan gospodarki – przyp. P.P.] czyni z lat 1988–1989 decydujący moment, determinujący drogę, którą pójdzie Polska do końca wieku”544. Nie pomylił się ani o rok.

Waszyngton: step by step, czyli… dreptanie w miejscu

Jak sygnalizowaliśmy, Stany Zjednoczone – nieformalny przywódca świata zachodniego – pozostawały w latach 1985–1987 daleko w tyle za swymi sojusznikami, jeśli chodzi o poprawę stosunków z PRL, co zresztą zauważali europejscy partnerzy, zwracając uwagę na tak zasadnicze problemy, jak ciągnąca się latami epopeja wzajemnego uznania ambasadorów545. USA odgrywały rolę „głównego hamulcowego” w sferze unormowania relacji Zachodu z reżimem gen. Jaruzelskiego. Można zaryzykować stwierdzenie, że w obustronnych stosunkach nadal dominowały dyplomatyczny pat i wzajemne złośliwości, o czym już pisaliśmy.

Waszyngton nie ustawał zarazem w pośrednim dostarczaniu znaczących kwot pieniężnych dla polskiej opozycji. Wobec kryzysu aktywności struktur solidarnościowych stwierdzono, że czynnik materialny mógł stymulować ich działalność. Według przytaczanych już danych polskiego wywiadu, analizujących działalność NED, w 1983 r. poprzez brukselskie Biuro Koordynacyjne „Solidarności” przekazano działaczom opozycji 200 tys. dolarów, tyle samo rok później, a w latach 1985–1986 – po 300 tys. Dochodziły do tego jeszcze liczne stypendia, honoraria, nagrody, dotacje fundacji itp. Prywatna pomoc dla konkretnych osób miała być skrzętnie kamuflowana „w obawie przed posądzeniem [„Solidarności”] ze strony władz PRL o pozostawanie na »żołdzie Zachodu«”546. Wsparcie to znacznie zwiększyło się od 1987 r., o czym będzie mowa w dalszej części rozdziału.

Ponadto pod koniec 1985 r. w USA rozpoczęła działalność Fundacja „Solidarności”, której kapitał SB oceniała na 20 mln dolarów. Celem fundacji było wsparcie materialne dla opozycji krajowej i emigracyjnych struktur „Solidarności”547. W skład Komitetu Doradczego Fundacji, na której czele stanął były ambasador USA w Polsce Richard T. Davies, weszli m.in. senator Bill Bradley i kongresman Jack Kemp, utrzymujący regularne kontakty z brukselskim Biurem Informacyjnym „Solidarności”548. Na spotkanie inaugurujące działalność fundacji, zorganizowane 19 listopada, przybyło siedemnastu członków Kongresu. Krajową opozycję reprezentował przebywający w USA Andrzej Czuma549. Inicjatywy tego typu, w których dość dobrze orientowała się SB, wpływały na usztywnienie polskiego stanowiska i wstrzymywanie tendencji normalizacyjnych.

Dobre, choć nieobiektywne streszczenie strategii amerykańskiej w okresie 1985–1987 względem PRL i opozycji daje ekspertyza przygotowana najprawdopodobniej przez Departament I MSW w maju 1986 r., poświęcona polityce zagranicznej USA. W części dotyczącej Polski stwierdzono, że linię administracji Reagana determinowały stosunki z ZSRR (zwalczanie wpływów Moskwy i w dalszej perspektywie rozbicie bloku wschodniego) oraz z całym regionem Europy Środkowo-Wschodniej (wspieranie tendencji liberalizacyjnych i odśrodkowych). Waszyngton zdawał sobie sprawę z kryzysu i wykorzystywał ten fakt w „wojnie gospodarczej” z państwami bloku wschodniego, w której różnicował postawę wobec poszczególnych krajów – z niektórymi zacieśniał, a z innymi osłabiał kontakty gospodarcze i finansowe. Jak wiemy, PRL znajdowała się na czele tej drugiej grupy. Wywiad przekonywał, że „kraje socjalistyczne są dla USA partnerem ekonomicznym tylko w takim zakresie, w jakim są one skłonne przyjmować warunki amerykańskie. Wykorzystywanie instrumentów nacisku ekonomicznego na kraje socjalistyczne jest trwałym elementem amerykańskiej polityki zagranicznej”550. Można dopowiedzieć, że również najskuteczniejszym.

Według wywiadu, pewne rozbieżności wśród amerykańskich dyplomatów powodował charakter tych warunków amerykańskich. W przypadku Polski łagodniejsze stanowisko (inspirowane przez europejskich sojuszników, głównie RFN) miał zajmować Departament Stanu, który zadowoliłoby uwolnienie większości więźniów politycznych, uruchomienie Fundacji Rolnej i zgoda na oficjalną wymianę ambasadorów. Biały Dom miał uważać te postulaty za niewystarczające i oznaczające całkowite porzucenie polskiej opozycji. Dążył do podtrzymywania nurtów opozycyjnych, przede wszystkim – jak chciał wywiad – ze względów instrumentalnych: osłabienie PRL miało służyć naruszeniu całego bloku i pośrednio ZSRR. Otoczenie prezydenta widziało w polskim kryzysie szansę na wymuszanie na władzach ustępstw politycznych i uzależniało od nich normalizację stosunków. Rozumiano, że bez pomocy Zachodu PRL nie poradzi sobie z trudnościami gospodarczymi, nie zamierzano więc rezygnować z bojkotu dyplomatycznego, presji ekonomicznej i wspierania środowisk opozycyjnych (materialnie i ideologicznie, np. za pośrednictwem RWE czy Głosu Ameryki), czekano po prostu na ustępstwa ekipy Jaruzelskiego551. Czas pokazał, że prognoza wywiadu okazała się w zasadzie trafna.

Jak widzieliśmy, rok 1985 był w stosunkach polsko-amerykańskich nawet pod pewnymi względami gorszy niż poprzedni. W 1984 r. pojawiła się tendencja do „małej normalizacji”: Waszyngton poczynił pewne ustępstwa w kwestii rybołówstwa, lotnictwa i wymiany naukowej oraz zrezygnował z blokowania polskiego uczestnictwa w MFW552. W zamian czekał na agreement dla Jacka Scanlana (w marcu Amerykanie sformułowali nawet w tej sprawie ultimatum, które zostało kategorycznie i publicznie odrzucone przez ministra Olszowskiego553), co jednak przez cały 1985 r. nie następowało. Taka postawa usztywniła stanowisko amerykańskie. Teraz dyplomaci administracji Reagana (wzmocnionego ponownym wyborem) mówili o cofnięciu się w stosunku do okresu po amnestii 21 lipca 1984 r.554 Nie tylko oni zauważali pewne zaostrzenie retoryki ekipy gen. Jaruzelskiego, widoczne chociażby w mnożeniu wobec niektórych działaczy „Solidarności” oskarżeń o współpracę z CIA – dostrzegali to również m.in. analitycy francuscy555. Na pewno przesadne były komentarze Departamentu II MSW, że iluzoryczną politykę wschodnią Waszyngtonu, zbytnio skupiającą się na opozycji, a nieuwzględniającą reformistycznych ruchów w partii, krytykowała nawet część amerykańskich dyplomatów556.

Takie głosy mogły się pojawiać, ale nie należy przeceniać ich znaczenia. Warto zaznaczyć, że podczas lizbońskiego szczytu ministrów spraw zagranicznych krajów NATO 7 czerwca 1985 r. zgodzono się, że „autentyczny dialog z różnymi częściami społeczeństwa oraz pojednanie narodowe pozostaje koniecznością” dla Polski557. Jest faktem, że w porównaniu z oświadczeniami z poprzednich lat słowa te były nieco łagodniejsze. Niewiele później jednak wyraźnie skrytykowano zmiany w polskim prawodawstwie, ograniczające autonomię uczelni wyższych i wzmacniające pozycję OPZZ. Na te posunięcia zareagowano z zaniepokojeniem, oceniano je jako dalsze ograniczanie swobód obywatelskich i działanie przeciw idei pojednania narodowego558.

Przeszkody polityczne i ideologiczne, o których była mowa wcześniej, nie zastopowały do końca ostrożnych prób ocieplania stosunków między obydwoma krajami, możliwych dzięki nieco łagodniejszemu kursowi Białego Domu, wymuszanemu przez jego NATO-wskich sojuszników. Jak wiemy, w 1985 r. tych prób było jeszcze niewiele – Waszyngton, obserwując silną pozycję reżimu w Polsce, sceptycznie podchodził do możliwości poprawy wzajemnych relacji559. W kwietniu udało się parafować międzyrządową umowę w sprawie eksportu polskich wyrobów stalowych na lata 1985–1989. Poziom eksportu znacznie jednak obniżono, a finalizacja parafowanego dokumentu trwała jeszcze trzy miesiące (do 11 lipca)560. 16 kwietnia zgodzono się na przywrócenie połączeń lotniczych: kilka tygodni później loty do Warszawy wznowiła linia Pan Am, wkrótce przywrócono też regularne połączenia LOT561. W maju osiągnięto wreszcie porozumienie w sprawie wydalenia Mariana Zacharskiego w ramach wymiany szpiegów562.

W czerwcu chargé d’affaires Zdzisław Ludwiczak spotkał się w Białym Domu z wiceprezydentem George’em Bushem. Obaj znali się z wcześniejszej działalności na forum ONZ. Bush stwierdził, że Waszyngton nie chce utrzymywać nieprzyjaznych stosunków z PRL, ale sugerował, że to strona polska powinna wykonać pierwszy ruch563. Tymczasem to USA wykazały się większą inicjatywą, gdyż zgodziły się 1 sierpnia na podpisanie z PRL nowej umowy w sprawie rybołówstwa. Jej przyjęcie kończyło prowizoryczną praktykę corocznego przedłużania starego porozumienia z 1976 r.564

Kilka dni później do Polski przybyła kilkuosobowa grupa kongresmanów z Nealem Smithem na czele. Celem wizyty były konsultacje w amerykańskiej ambasadzie w sprawie budżetu placówki565, nie miała więc ona większego znaczenia w wymiarze politycznym. Warto mimo wszystko zauważyć, że w 1985 r. do Polski przybyło w sumie ośmiu przedstawicieli Kongresu, pięciu pracowników Departamentu Obrony, trzy osoby z Departamentu Rolnictwa, dziewięciu reprezentantów innych agencji rządowych i aż 46 urzędników Departamentu Stanu566. Liczby te robią wrażenie – pamiętajmy jednak, że zdecydowana większość tych podróży miała wewnętrzny charakter amerykański i wiązała się z pracą placówek dyplomatycznych USA w Polsce, także w kontekście czysto technicznym. Szerszym echem odbijały się formułowane co jakiś czas – rzadziej niż w latach poprzednich – prosolidarnościowe wypowiedzi najważniejszych polityków, np. przemówienie Reagana z okazji rocznicy porozumień sierpniowych wywołało krytykę ze strony rzecznika rządu Jerzego Urbana567.

Najważniejszym wydarzeniem dyplomatycznym roku 1985 była wizyta gen. Jaruzelskiego w Nowym Jorku w ramach 40. sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w dniach 25–28 września. Wprawdzie nie mieściła się ona w sferze stosunków polsko-amerykańskich, a obie strony wyraźnie stwierdzały, że nie ma szans na spotkanie generała z prezydentem Reaganem568, to jednak sam fakt, że spotkanie miało miejsce na terytorium USA, nadawał wizycie wymiar amerykański. Ambasada waszyngtońska kilka miesięcy przed terminem wizyty rozpoczęła gorączkowe przygotowania. Wraz z Departamentem Stanu ustalano kwestie bezpieczeństwa. Szczegółowo planowano program pobytu: oprócz zwiedzania Nowego Jorku Jaruzelski odwiedził Filadelfię, gdzie podziwiał pomniki Kościuszki i Kopernika. Udzielił także wielu wywiadów dla amerykańskiej prasy – w rozmowie z dziennikarzami „The Washington Post” mgliście obiecywał amnestię dla więźniów politycznych pod warunkiem „zadowalającego” przebiegu wyborów do Sejmu569. Co jednak znamienne, zarówno Polacy, jak i Amerykanie nie zabiegali o organizację spotkań generała z urzędnikami Białego Domu na wysokim szczeblu570.

Najważniejszym punktem wizyty było przemówienie Jaruzelskiego na forum Zgromadzenia Ogólnego. Według brytyjskiego ambasadora w Warszawie Johna A.L. Morgana miało ono przede wszystkim wymiar patriotyczny, cechowało się wyważoną retoryką i zostało przychylnie ocenione571. Przychylność ta brała się głównie z ogólnikowych postulatów generała w kwestiach rozbrojeniowych i ekologicznych572. I choć było to pierwsze międzynarodowe wystąpienie Jaruzelskiego na tak ważnym forum, wizyta nie miała wyraźnego przełożenia na ewolucję kontaktów obustronnych. Tuż przed generałem w USA gościł prymas Józef Glemp, który zajął bardzo ostrożne stanowisko. Kontaktował się głównie z duchowieństwem i Polonią oraz przedstawicielami Departamentu Stanu na szczeblu zastępców sekretarza stanu. Odmówił wywiadu dla RWE i skrytykował politykę sankcji573. Zdaniem wywiadu, niemal równoległe daty wizyt obu gości miały usprawiedliwić zignorowanie przez najważniejszych polityków misji generała574.

Październikowe wybory do Sejmu PRL i listopadowe zmiany w kierownictwie partyjno-państwowym PRL nie wywołały oficjalnych reakcji amerykańskiego rządu, poza okolicznościowymi telegramami575. Polski wywiad niemal rytualnie dostrzegał za to aktywizację „ośrodków dywersyjnych”, takich jak emigracyjne organizacje solidarnościowe i RWE576. Eksperci zachodni trafnie przewidzieli frekwencję wyborczą, oceniając, że świadomy bojkot polityczny nie przekroczy kilkunastu procent głosów577. Mimo to rzecznik rządu Jerzy Urban mówił o bardzo nieprzyjaznych i obraźliwych komentarzach Waszyngtonu na temat tych wyborów578. Biały Dom nie zapominał przy tym o kokietowaniu polskiej opozycji: w październiku 1985 r. Rozanne Ridgway z Departamentu Stanu powtórzyła stałą argumentację strategii step by step, że brak postępów w stosunkach bilateralnych wynikał z charakteru sytuacji wewnętrznej w Polsce (zmiany w prawie karnym, nowa ustawa o szkolnictwie wyższym, spory z Kościołem). W tym samym miesiącu Reagan spotkał się z Jerzym Milewskim579, z kolei w grudniu Mark Palmer, zastępca asystenta w Sekretariacie Stanu, udzielił wywiadu dla Głosu Ameryki580.

Realne sygnały poprawy pojawiły się dopiero w 1986 r., i to nie od razu. Być może zwiększenie w tym czasie pomocy materialnej dla polskiego podziemia miało stanowić swego rodzaju zadośćuczynienie za ustępstwa polityczne, które zamierzano poczynić w pewnej mierze kosztem „Solidarności”. Ogólnie można stwierdzić, że w 1986 r. strona amerykańska stopniowo skłaniała się ku rezygnacji ze strategii całkowitego bojkotu dyplomatycznego. Bojkotu, którego broniła w zasadzie już jako jedyne państwo zachodnie.

Na początku roku polski wywiad nie spodziewał się jeszcze wyraźnych przewartościowań. Pesymistycznie zakładał, że rewizja amerykańskiej polityki względem Polski była mało prawdopodobna przed końcem drugiej kadencji Reagana. Podkreślał „nieprzychylną Polsce atmosferę” panującą w kręgach rządu i Kongresu. Tworzyć ją miała grupa kongresmanów i senatorów najaktywniej wspierających polską opozycję: Bill Bradley, Jack Kemp (członkowie komitetu założycielskiego Fundacji „Solidarności”), Edward Kennedy, Al D’Amato i Malcolm Wallop581. Mimo rosnącej presji na administrację prezydenta, by złagodziła politykę względem PRL, przede wszystkim na skutek ewolucji strategii Europy Zachodniej, grupa ta w opinii wywiadu zyskiwała na znaczeniu582. Według polskich służb, Waszyngton oceniał, że sytuacja w Polsce umożliwia wymuszenie na ekipie gen. Jaruzelskiego ustępstw politycznych (liberalizacji i pluralizmu związkowego), głównie z racji kryzysu gospodarczego, który miał się utrzymać – jak słusznie przewidywano – co najmniej do końca lat osiemdziesiątych. Polski wywiad przekonywał, że w związku z tymi uwarunkowaniami administracja Reagana powstrzyma się w najbliższej przyszłości przed inicjatywami poprawy stosunków z Warszawą i wciąż będzie krytykowała polski reżim za łamanie praw człowieka (głównie w kontekście przetrzymywania w więzieniach działaczy „Solidarności”)583.

Sprawy polskie wywoływały zresztą minimalne zainteresowanie USA. Stosunki gospodarcze z Polską odgrywały w amerykańskiej gospodarce marginalną rolę, dlatego Waszyngton mógł sobie pozwolić na polityczne rozgrywanie relacji ekonomicznych z PRL – niezwykle ważnych z punktu widzenia Polski, a nieistotnych ekonomicznie dla Amerykanów584. Czy analizy tego typu (na pewno realistyczne) miały wpływ na postanowienia polskich decydentów, coraz lepiej uświadamiających sobie bliskie bankructwo PRL? Warto dodać, że również w źródłach zachodnich pojawiało się przekonanie o znacznie gorszym stanie relacji PRL z USA niż z innymi krajami zachodnimi – zwracano np. uwagę, że w czasie rozmowy z Brandtem w grudniu 1985 r. Jaruzelski mówił o swym rozgoryczeniu brakiem postępów w kontaktach między Warszawą a Waszyngtonem585. I chociaż grudniowa wizyta Jaruzelskiego w Paryżu odbiła się w USA szerokim echem, to nie mogła ona zmienić nastawienia Amerykanów – zwłaszcza że zauważano falę krytyki wywołaną tą podróżą, a także fakt, iż Francja nie uzgadniała z sojusznikami decyzji o przyjęciu generała586.

Posunięcia niektórych polityków amerykańskich potwierdzały podejrzenia o istnienie polskiego lobby. Niektórzy kongresmani i senatorzy (Claudine Schneider, Claiborne Pell, John Chafee, Fernand J.St. Germain) korespondowali na przykład z Ewą Ślusarek, reprezentującą Komitet Poparcia „Solidarności”, w sprawie Bogdana Borusewicza aresztowanego w styczniu 1986 r.587 Część z nich decydowała się na coś więcej niż tylko wyrażanie swej solidarności z aresztowanym: Fernand J.St. Germain w sprawie Borusewicza interweniował w Departamencie Stanu588, a Claiborne Pell napisał nawet osobisty list do gen. Jaruzelskiego589.

W styczniu 1986 r., analizując tradycyjny półroczny raport Reagana dla Kongresu w sprawie realizacji na świecie helsińskiego Aktu końcowego, polska ambasada jak zwykle dostrzegała „ostrą krytykę ZSRR, pozostałych k[rajów] s[ocjalistycznych]”, ale odnotowywała też łagodniejszy niż poprzednio ton oskarżeń. Prezydent w kontekście łamania praw człowieka zwracał uwagę na zatrzymanych z przyczyn politycznych (ich liczbę określono na 360). Wskazywał na proces Michnika, Lisa i Frasyniuka oraz wzrost działań przeciw opozycji, krytykując stosowanie przyspieszonego trybu orzekania w sądach, np. w procesie działacza „Solidarności” Henryka Grządzielskiego, a także podkreślając przypadki pobić księży. Ponadto mówił o łamaniu prawa do wolnego zrzeszania się590. Podobne zarzuty pojawiały się od lat. Warto zaznaczyć, że tym razem dużą pomocą w sporządzeniu tekstu mógł się stać raport Jerzego Milewskiego, Krzysztofa Pomiana i Jana Zielonki pt. „Poland: Four Years After”, dotyczący przestrzegania praw człowieka w Polsce, opublikowany na przełomie 1985 i 1986 r. w piśmie „Foreign Affairs”, bliskim kręgom rządowym591. Być może dlatego prezydencki dokument odznaczał się dużym poziomem szczegółowości.

Ewolucji postawy nie przysłużyło się zamieszanie związane z zapowiadanym procesem Wałęsy – Ambasada USA w Warszawie jako pierwsza zwróciła się w protokolarnej nocie o dopuszczenie na salę rozpraw amerykańskiego obserwatora592.

Mimo wszystko nieco łagodniejszy ton w relacjach z władzami – jak również ogólnie mniejsze zainteresowanie sprawami polskimi (Reagan nie wypowiadał się już regularnie na ten temat593) był rekompensowany wzrastającą pomocą finansową dla polskiej opozycji. Bardzo trudno ocenić jej rozmiary: różne dokumenty podają różne kwoty, nie zawsze precyzując źródła informacji. W przesłaniu do Kongresu z 19 lutego 1986 r. prezydent chwalił osiągnięcia NED, wzywając kongresmanów i senatorów do starań o wzrost i ekspansję tej formy finansowania. Jasno stwierdzał: „National Endowment for Democracy stanowi kluczowy instrument naszego wsparcia tego, w co wierzymy, na całym świecie. Fundusz pozwala nam wspierać demokrację przez wzmacnianie tych kluczowych środowisk społecznych, które stanowią podstawę dla wolnego społeczeństwa”594.

Polityczny cel NED był oczywisty. Skoro sankcje nie osłabiły polskiego reżimu, to pieniądze mogły wzmocnić opozycję. Dlatego też „Solidarności”, według jednego ze źródeł, w latach 1985–1988 przyznano najwięcej pieniędzy ze wszystkich związków zawodowych dotowanych przez NED: w sumie ponad 3,6 mln dolarów, czyli prawie 15 proc. wszystkich funduszy skierowanych na ten cel (druga, filipińska centrala związkowa otrzymała około 2,7 mln, a trzecia – portugalska UGT – już tylko 1,6 mln)595. Pieniądze szły głównie na wspieranie niezależnego ruchu związkowego, na cele charytatywne i dobroczynne (np. fundusz medyczny), ale także polityczno-kulturalne: m.in. pomoc dla OKN-a (Oświata-Kultura-Nauka, porozumienia struktur kultury niezależnej), Funduszu na rzecz Polskiej Demokracji (organizowanego przez KPA, pierwotnie przeznaczonego dla więźniów politycznych), polskiego Komitetu Helsińskiego, Fundacji Polcul, a także prasy drugoobiegowej, Niezależnej Agencji Polskiej w Lund, paryskich „Zeszytów Literackich” czy londyńskiego Aneksu596. Według bardziej szczegółowych sprawozdań NED, między październikiem 1985 a październikiem 1986 r. na rzecz Polski przekazano w sumie około 935 tys. dolarów, w kolejnych dwunastu miesiącach (bez dotacji Kongresu, o której jeszcze będzie mowa) – ok. 920 tys.597 Nic dziwnego więc, że działalność funduszu krytykowała polska prasa reżimowa598.

Pojedynczym sygnałem powolnej ewolucji polityki amerykańskiej była inicjatywa kongresmana Lee Hamiltona, przewodniczącego Podkomisji do spraw Europy i Bliskiego Wschodu Komisji Spraw Zagranicznych Izby Reprezentantów, dzięki któremu w styczniu 1986 r. do Białego Domu został przekazany raport w sprawie stosunków USA z państwami bloku wschodniego, powstały w wyniku analiz prowadzonych przez podkomisję od jesieni 1985 r. W raporcie stwierdzono (w relacji polskiego wywiadu), że amerykańska strategia względem krajów „demokracji ludowej” była niejasna, mało stabilna i zbyt uzależniona od stosunków USA z ZSRR i Europą Zachodnią. Podkreślano, że działania destabilizujące i polityka sankcji odnoszą skutek odwrotny do zamierzonych, zwiększając tylko zależność tych państw od Moskwy. Sugerowano, by działania Waszyngtonu względem regionu nie stanowiły „otwartego wyzwania wobec ZSRR”. Proponowano wreszcie uruchomić kredyty, warunkując je nie tyle przemianami politycznymi, ile reformami gospodarczymi599. Inicjatywa została odrzucona600.

Mimo to „ambasador” Ludwiczak kilka tygodni później pisał do centrali, że – jego zdaniem – administracja amerykańska przemyśliwała nad ruszeniem do przodu kontaktów z PRL601. Według dyplomaty, dalsza normalizacja była uzależniona m.in. od postępów w kwestii kościelnej Fundacji Rolnej. Czynnikiem hamującym było zaś złe traktowanie dawnych aktywistów „Solidarności”, a zwłaszcza decyzja Sądu Najwyższego z lutego w sprawie Michnika, Frasyniuka i Lisa, nieznacznie tylko obniżająca wyroki602. Po raz kolejny widać, jak bardzo położenie polskiej opozycji decydowało o kształcie stosunków międzypaństwowych. Ludwiczak narzekał przy tym na ograniczanie przez Amerykanów swobody poruszania się dyplomatów z krajów socjalistycznych603. Tezy polskiego dyplomaty okazały się zbyt optymistyczne. W memorandum Komisji Spraw Zagranicznych Senatu na temat stosunków z państwami bloku wschodniego, przekazanym przez jej przewodniczącego Richarda Lugara do Białego Domu 31 stycznia 1986 r., znalazła się sugestia, by nie dążyć do poprawy relacji – to polski rząd, z racji kryzysu gospodarczego i potrzeby przystąpienia do MFW, musiał przecież pierwszy wyciągnąć rękę. Namawiano również do zwiększenia pomocy finansowej dla opozycji604. Sprzeczne propozycje Lugara i Hamiltona doskonale oddają ścieranie się różnych wizji budowania relacji z Polską w amerykańskich kręgach decyzyjnych. Reagan chętniej słuchał zwolenników twardszego stanowiska.

Jeszcze mniejsze możliwości poprawy relacji dostrzegał polski wywiad. Wprawdzie wymieniał on pewne nieoficjalne sygnały ocieplenia, płynące ze strony drugorzędnych polityków, ale nie spodziewał się po nich wiele. Zauważał za to, że miesiąc po memorandum Lugara podobną w tonie rekomendację dla Białego Domu przygotowała Rada Bezpieczeństwa Narodowego. Raport wywiadu pokazuje, że to stanowisko polskie stawało się bardziej miękkie. Charakterystyczne było podsumowanie raportu: „mimo uzasadnionych wątpliwości co do szczerości niektórych sygnałów, wydaje się wskazane powstrzymanie od działań zaostrzających nasze stosunki z USA, aby nie dawać argumentów przeciwnikom normalizacji stosunków z Polską […]. Wznowienie nawet ograniczonej współpracy gospodarczej, naukowej czy kulturalnej z USA (bez warunków politycznych) leży w interesie Polski. Niezaostrzanie stosunków z USA w obecnym okresie jest również wskazane z uwagi na finalizowanie sprawy przyjęcia Polski do MFW”605. Szantaż finansowy zaczynał przynosić rezultaty.

Zaniechanie procesu Wałęsy 11 lutego nie wywołało wielkiego rezonansu za oceanem. Zdaniem MSZ, był on mniejszy niż w Europie. Rzecznik Departamentu Stanu miał się wypowiedzieć, że cała sprawa była błędem peerelowskich władz, ale z pozytywnym finałem606. Rzekomo szerszym echem (to interpretacja polskiej ambasady) odbił się marcowy wywiad Wojciecha Jaruzelskiego dla ABC News. Zwracano uwagę, że generał wyraził wolę normalizacji stosunków z USA, choć zauważano też jego krytycyzm wobec Reagana607. Jednocześnie senacka Komisja Spraw Zagranicznych wzywała do zwiększenia pomocy finansowej dla polskiej opozycji608.

W okresie coraz większej krytyki linii amerykańskiej i kruszenia się strategii bojkotu dyplomatycznego, 17 marca 1986 r. na Uniwersytecie Maryland odbyła się konferencja poświęcona amerykańskim sankcjom względem Polski. Obecni na obradach pracownicy Departamentu Stanu deklarowali chęć złagodzenia polityki amerykańskiej. Podkreślali, że Waszyngton bierze pod uwagę naciski płynące z Europy oraz prośby papieża i Wałęsy o zniesienie restrykcji. Nie obiecywali zarazem zmiany strategii, dopóki strona polska nie uczyni jakiegoś znaczącego gestu. Wskazywali na impas stosunków, utrzymujący się od 1985 r.609 Polityka małych kroków miała trwać, choć – według polskiej ambasady – w otoczeniu Reagana coraz bardziej dominowała świadomość nieskuteczności sankcji610.

Próbą przełamania tego impasu była nieoficjalna „misja specjalna” w Polsce byłego ambasadora oraz emerytowanego podsekretarza stanu Waltera J. Stoessela, do której doszło równolegle z konferencją, w dniach 17–20 marca 1986 r.611 Zachodni dyplomaci komentujący tę wizytę uważali, że Stoessel był nieformalnym wysłannikiem Reagana. Od dawna polityk tak wysokiego (choć obiektywnie przecież niskiego) szczebla nie gościł w Polsce – Amerykanie, w przeciwieństwie do sojuszników europejskich, nadal konsekwentnie stosowali blokadę dyplomatyczną od szczebla dyrektora departamentu w górę612. Stoessel spotkał się m.in. z gen. Jaruzelskim (pierwotnie nie było w planie takiego punktu), ale nie unikał rozmów z przedstawicielami opozycji i Kościoła: m.in. z prymasem Glempem613. Ci ostatni namawiali zresztą Stoessela, by rozważył zniesienie sankcji, ale zarazem nalegali na działania na rzecz uwolnienia więźniów politycznych614. Na forum półoficjalnym rozmawiano głównie na tematy gospodarcze, w tym o wejściu Polski do MFW. Amerykanie obiecywali w kolejnych tygodniach zliberalizować swe stanowisko w tej sprawie615. Słowa rzeczywiście dotrzymali: podczas głosowania nad przyjęciem Polski do funduszu delegat amerykański wstrzymał się od głosu616.

Wizyta Stoessela nie przyniosła wielu konkretnych ustaleń (jej znaczenie minimalizował zresztą Jerzy Urban617), ale można ją uznać za próbę przestawienia obustronnych relacji na inne tory. Próbę nieśmiałą i kontrowersyjną – część kongresmanów działających w Komitecie Doradczym Fundacji „Solidarności” zażądała wykluczenia Stoessela z komitetu jako kary za tę podróż618. Na kanwie wizyty pojawił się też (na wzór podobnych rozwiązań proponowanych przez kraje europejskie) ogólnikowy pomysł wizyt delegacji Sejmu PRL w USA i delegacji Kongresu w Polsce, a także plany okresowych konsultacji na szczeblu wyższych urzędników MSZ619. Ponadto 17 czerwca parafowano umowę między PRL a USA, dotyczącą odroczenia spłaty polskich długów za okres 1982–1984620. Według SB, posunięcia te były inspirowane przez pragmatyczne skrzydło administracji Reagana (reprezentowane przez urzędników średniego szczebla Departamentu Stanu i niektórych kongresmanów), które uznawało kontynuację polityki sankcji za błąd. Środowisko to możemy określić symbolicznym mianem „obozu Hamiltona”. Skłaniał się on ku odstąpieniu od bojkotu dyplomatycznego – dialog z polskimi władzami miał pomóc przetrwać opozycji i wzmocnić liberalne siły w partii. Co ciekawe, za odmrożeniem kontaktów miała optować CIA – wzrost współpracy z Polską ułatwiłby jej pracę wywiadowczą621.

Chociaż środowiska te w miarę upływu czasu odgrywały coraz większą rolę, decydujący głos w polityce amerykańskiej miały jednak otoczenie prezydenta Reagana i Pentagon, uznające dotychczasową linię za słuszną. Grupę tę można nazwać „obozem Lugara”. Zdaniem jego zwolenników, łagodzenie kursu względem PRL mogło nie pomóc, lecz zaszkodzić opozycji, wzmacniając władze. Oba nurty w zasadzie zgadzały się jednak, że „Solidarność” nie odgrywała już w Polsce znaczącej roli. W analizie przygotowanej przez Służbę (Biuro) Badań Kongresu (Congressional Research Service, CRS) padło stwierdzenie, że wobec zobojętnienia społeczeństwa opozycja stawała się coraz słabsza. Jeśli wierzyć doniesieniom polskiego wywiadu, raport ten miał wręcz sugerować, by amerykańska dyplomacja wypracowała alternatywę dla „Solidarności”, wykorzystując rozwijający się ruch pacyfistyczny i zacieśniając kontakty z Kościołem622.

Atmosfera relacji zmieniała się zatem bardzo powoli, choć wywiad w 1986 r. raz po raz informował o ścieraniu się w Waszyngtonie tendencji pragmatycznych i konserwatywnych w podejściu do Polski623. Przejawem tych pierwszych była wypowiedź Robbiego Palmera, wysokiego urzędnika Departamentu Stanu, na spotkaniu z Polonią w kwietniu. Mówił on, że Stany Zjednoczone z satysfakcją powitają każdy konkretny sygnał poprawy stosunków bilateralnych, kierowany przez stronę polską624. Z kolei na początku maja w tygodniowym biuletynie Departamentu Stanu, rozsyłanym amerykańskim placówkom dyplomatycznym, miało się znaleźć stwierdzenie o możliwości „powolnego powrotu do normalizacji”625. O trudnościach tego procesu świadczy fakt, że 1 maja 1986 r. Polska ograniczyła podróże amerykańskich dyplomatów pracujących w PRL w ramach retorsji za podobne posunięcia Amerykanów626, a zarazem oskarżyła II sekretarza ambasady USA Stephena Mulla o działalność wywiadowczą (i rozbudowane kontakty z opozycją)627. Za to dwa dni później wiceprezydent Bush wziął udział w polonijnych obchodach trzeciomajowych w Chicago628.

W kolejnych miesiącach dominującym tematem – tak jak wszędzie – stała się katastrofa w Czarnobylu, która nie posłużyła wzajemnym kontaktom: strona polska oskarżała Amerykanów o dezinformację629. Niejednoznacznie interpretowała też amerykańską pomoc humanitarną, np. senacką inicjatywę wysłania do Polski mleka w proszku, kierowaną do narodu630. Z powodu katastrofy (przynajmniej oficjalnie) swą podróż odwołała delegacja Kongresu631. Normalizacji nie ułatwiały też zaczepne wypowiedzi Jerzego Urbana, regularnie oskarżającego opozycję o kontakty z wywiadem amerykańskim632. Z kolei podczas konferencji 14 maja rzecznik zaproponował dostawę koców dla amerykańskich bezdomnych633. W tym czasie Urban rozdmuchał też sprawę płk. Ryszarda Kuklińskiego, co miało spowodować zakłopotanie strony amerykańskiej634. Rzecznik nieustannie i cynicznie przekonywał o wrogim charakterze strategii amerykańskiej, zestawianej z wysiłkami Warszawy na rzecz poprawy relacji międzypaństwowych635. Tymczasem Waszyngton zauważał eskalację oskarżeń wobec USA, wynikającą z rozczarowania polskich władz wciąż twardym stanowiskiem Reagana, a także z wewnętrznej gry w wierchuszce peerelowskiej636.

Głośnym echem odbiło się w Waszyngtonie aresztowanie 31 maja ukrywającego się dotąd Zbigniewa Bujaka. Rzecznik Departamentu Stanu stwierdził, że sprawa Bujaka przeczyła porozumieniu narodowemu w Polsce. Określił zatrzymanego jako „symbol głęboko zakorzenionego pragnienia narodu polskiego, by mieć wpływ na losy kraju”637. Tak jak w Londynie przeczuwano, że aresztowanie było demonstracją siły partii przed zbliżającym się X Zjazdem i wyborami do Sejmu638. Podobnie oceniano wciąż ponawiane oskarżenia pod adresem opozycyjnych liderów o kontakty z amerykańskim wywiadem639. Grupa kongresmanów wystąpiła zarazem z pytaniem o przestrzeganie praw człowieka w Polsce, skupiając się na losie członków KOR, Adama Michnika, Władysława Frasyniuka i Czesława Bieleckiego640. Żona prezydenta Reagana miała w tym czasie wysłać pismo do żony i matki Frasyniuka, w odpowiedzi na ich wcześniejszy list641. Niewiele później prestiżowa organizacja John Roger Foundation przyznała Lechowi Wałęsie swoją nagrodę (poprzednio otrzymał ją biskup Desmond Tutu z RPA). W związku z tym 85 członków Kongresu i Senatu podpisało list do władz polskich z apelem o wypuszczenie Wałęsy z kraju, a później zezwolenie mu powrotu. Apel nie został wysłuchany642. Podobne inicjatywy mnożyły się, na co wpływała również rywalizacja związana ze zbliżającą się walką o nominacje prezydenckie643.

Ekipa Jaruzelskiego wyciągała do USA rękę po pieniądze, ale jednocześnie je obrażała i nie zamierzała wyjść naprzeciw oczekiwaniom Reagana odnośnie do opozycji. W relacjach polsko-amerykańskich najjaskrawiej uwidacznia się ścisła zależność między polityką PRL względem opozycji a dyplomacją Zachodu wobec Polski. Dyplomację amerykańską względem PRL określano mianem strategii linkage: wiązania stanu dwustronnych stosunków z ewolucją sytuacji wewnętrznej w Polsce644.

Represje wobec opozycji, a także dalsze problemy z Fundacją Rolną (MSZ oskarżało fundację o motywy polityczne w bezpośredniej korespondencji z Wałęsą645) sprawiły, że strona amerykańska nie zgodziła się na wizytę Józefa Czyrka w USA646. Na kontakty o takiej randze było jeszcze za wcześnie. Amerykanie chcieli zmiany, ale władze PRL nie uczyniły nic, by ją umożliwić. Nie były skłonne ulec presji Waszyngtonu, który za warunek poprawy relacji uważał niezmiennie powodzenie inicjatywy Fundacji Rolnej, uwolnienie „politycznych”, przyspieszenie reform gospodarczych i rozwiązanie problemu uznania ambasadorów647. Nieco lepiej wyglądały sprawy finansowe, choć tylko te drugorzędne – w końcu czerwca 1986 r. Ludwiczak w obecności prawników Departamentu Stanu podpisał umowę o przystąpieniu PRL do Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju648.

Administracja Reagana niezbyt dobrze oceniła obrady X Zjazdu PZPR. Podkreślano demonstracje w Poznaniu i pewien regres w autentyczności zjazdu w porównaniu z poprzednim, choć liczono też na ogłoszenie amnestii dla więźniów politycznych, których liczbę wciąż szacowano na 300–350649. W bezpośrednich kontaktach z polskimi urzędnikami wyrażano się przychylniej650. Czekano na ów znaczący gest polskich władz. I rzeczywiście, amnestia nadeszła – ogłoszono ją na kilka dni przed świętem 22 Lipca, ale zarazem przyjęto w Sejmie ustawę „o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw”. Dlatego Waszyngton nie zdecydował się na szybkie kroki i – podobnie jak europejscy sojusznicy – przyjął pozycję wyczekującą651. Nieformalnie uzależniał możliwe działania od skali amnestii: radca Ambasady USA w Warszawie David Schwartz miał nawet bardzo jasno określić, że zwolnienie Zbigniewa Bujaka doprowadziłoby do zniesienia amerykańskiego embarga na kredyty dla Polski652. Był to jednak głos odosobniony. Nowy dyrektor Biura Europy Wschodniej Departamentu Stanu Martin A. Wenick wprawdzie dawał do zrozumienia, że realizacja amnestii „mogłaby przyczynić się do jakiejś bardziej pozytywnej oceny w zakresie ruszenia naprzód w stosunkach polsko-amerykańskich”, ale były to bardzo mgliste prognozy, nastawione na śledzenie rozwoju sytuacji653.

Mimo to następujące kolejno zwolnienia Lisa, Michnika i innych stały się dla amerykańskiej administracji ważnym sygnałem, choć „ambasador” Ludwiczak wciąż pisał o unikach Reagana i uciekaniu przed zajęciem nowego, jasnego stanowiska654. Waszyngton, z uwagi na coraz większą niechęć sojuszników z NATO oraz gesty wreszcie poczynione przez stronę polską, zastanawiał się, jak zareagować, a zarazem obserwował, czy wkrótce nie dojdzie do nowych aresztowań. Zarówno realizacja amnestii, jak i stosunek władz PRL do Fundacji Rolnej były dla Zachodu głównymi wyznacznikami rzeczywistej postawy ekipy Jaruzelskiego. Przejaw stanu wyczekiwania stanowiła sierpniowa wizyta w Polsce Martina A. Wenicka, który przeprowadził konsultacje w amerykańskiej ambasadzie w Warszawie i konsulacie w Poznaniu, rozmawiał również z wiceministrem spraw zagranicznych Tadeuszem Olechowskim. Ponadto w Krakowie spotkał się z przedstawicielami „Tygodnika Powszechnego”. Wizyta nie zaowocowała wymiernymi posunięciami655. W tym czasie pojawiły się jednak konkretne plany pobytu polskich posłów w USA656. Reagan, wciąż czekając, był już gotów stopniowo odchodzić od bojkotu dyplomatycznego.

10 września, zaledwie kilkanaście godzin przed ogłoszeniem przez gen. Kiszczaka amnestii dla „politycznych”, do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych wpłynął meldunek Departamentu I MSW, dotyczący opracowania przez Radę Bezpieczeństwa Narodowego USA wstępnych założeń raportu w sprawie sytuacji w Polsce. Założenia te okazały się w pewnej mierze prorocze. Specjaliści NSC zwracali uwagę z jednej strony na pogarszającą się sytuację gospodarczą (przy jednoczesnym umocnieniu osobistej pozycji gen. Jaruzelskiego), a z drugiej – na kryzys „Solidarności”. Te dwie tendencje miały paradoksalnie stymulować wolę kompromisu z obu stron i przybliżać możliwość nawiązania jakiejś formy współpracy. Przesłanki tego zjawiska stanowiło zwolnienie Michnika i Lisa oraz projekt Rady Konsultacyjnej. Fakty te świadczyły zarazem o „całkowitym załamaniu się polityki gospodarczej rządu”. Rada spodziewała się zatem utworzenia w następnym roku „instytucjonalnych, legalnych ram dla myśli opozycyjnej”657.

Zaskakujące – mimo wszystko – uwolnienie 11 września większości więźniów politycznych w pierwszych reakcjach komentowano jako przejaw dążenia gen. Jaruzelskiego do poprawy relacji z Zachodem – głównie z powodów gospodarczo-finansowych658. Oficjalnie decyzję ogłoszoną przez gen. Kiszczaka uznano za „krok we właściwym kierunku”, nie sprecyzowano jednak, jak ów krok wpłynie na ewolucję polityki amerykańskiej659. Bezpośrednio po ogłoszeniu amnestii ambasady większości państw NATO zostały poproszone przez swe centrale o sporządzenie analizy obecnej sytuacji660. Strona polska słusznie obawiała się, że Stany Zjednoczone będą dyktować Polsce nowe, coraz dalej idące warunki normalizacji stosunków, dostrzegając słabość polskiego reżimu661. Wywiad realistycznie nie spodziewał się w najbliższym czasie znaczącego przełomu662, choć pod wpływem amnestii i nacisków ze strony KPA jesienią powstała grupa robocza, kierowana przez wiceprezydenta Busha, stawiająca sobie za cel dokonanie „wszechstronnej analizy sytuacji w Polsce”663. Oznaczało to kontynuowanie strategii wyczekiwania.

W kolejnych miesiącach przebieg amnestii był pozytywnie oceniany przez prezydencką administrację, co zwiększało wpływy „obozu Hamiltona”664. W końcu września Departament Stanu, który przeprowadził wewnętrzne konsultacje w sprawach polskich, obiecywał zmianę polityki amerykańskiej, pod warunkiem że nastąpią kolejne zwolnienia i nie dojdzie do następnej fali aresztowań. Wyraził przy tym niepokój spowodowany masowymi przesłuchaniami działaczy opozycji665. Punkt widzenia władz komunistycznych w tych kwestiach przedstawił minister spraw zagranicznych Marian Orzechowski w trakcie pobytu w siedzibie ONZ na początku października666. Nieoficjalnie w Waszyngtonie zwracano uwagę na restrykcyjne prawo (przyjęte jeszcze 18 grudnia 1982 r.), które w dalszym ciągu pozwalało na areszty polityczne667. Dlatego też pierwsza amerykańska odpowiedź na amnestię była ostrożna, choć niebagatelna: w październiku w nieoficjalnych rozmowach jako punkt wyjścia do normalizacji widziano wizyty delegacji parlamentarnych obu krajów, roboczą podróż przedstawicieli Departamentu Stanu do Warszawy oraz powrót do koncepcji wizyty Czyrka w USA. Miało do nich dojść w pierwszym kwartale 1987 r.668 Tak długa perspektywa czasowa wynikała z tego, że – pomijając sytuację w Polsce – w Waszyngtonie czekano na rezultaty uzupełniających wyborów do Kongresu oraz wyniki zbliżającego się szczytu rozbrojeniowego w Rejkiawiku. Dlatego przed końcem roku nie przewidywano znaczących zmian strategii względem Polski669. Za przykładem amerykańskim poszły pozostałe kraje zachodnie.

Proponowane w październiku kroki nie były zbyt śmiałe. W Białym Domu wciąż panowała nieufność. Prezydent od czasu do czasu wspominał o „Solidarności”, ale – co warto odnotować – po 22 lipca 1986 r. wyraźnie złagodził retorykę. 13 października z okazji obchodzonego właśnie Miesiąca Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia (Polish American Heritage Month) Reagan ogłosił proklamację nr 5548, w której nadmieniał o Lechu Wałęsie i dodawał: „w ostatnich latach popieraliśmy dążenia Polaków do zwiększania udziału społeczeństwa w determinowaniu losu narodowego. Uznajemy ostatnio przeprowadzoną amnestię dla więźniów politycznych za pozytywny krok. Potwierdzamy naszą solidarność z tymi dzielnymi Polakami, którzy – ponosząc osobiste ryzyko – próbowali rozszerzać wolność i promować sprawiedliwość w swej ojczyźnie”670. W całym tekście ani razu nie użyto słowa „solidarność” jako nazwy związku zawodowego. Zabrakło też zwyczajowych wątków o opresyjności reżimu polskiego. Amnestia powoli przynosiła rezultaty.

Mimo to wypowiedzi Reagana irytowały stronę polską, niedostrzegającą (lub niechcącą dostrzegać) niuansów retoryki dyplomatycznej. Departament I MSW w tym czasie zżymał się, że „aktualną sytuację w stosunkach USA–Polska charakteryzuje brak jakichkolwiek działań administracji na rzecz poprawy stosunków przy równoczesnym deklarowaniu pragnienia takiej poprawy, o ile władze PRL spełnią znane i podtrzymywane od dłuższego czasu warunki”. Biały Dom miał być zadowolony ze skutków swej wymagającej postawy względem PRL, obliczonej „na podtrzymanie izolacji Polski”, a także stosowanej „jako środek wymuszenia demokratyzacji systemu i ochrony opozycji”671. Oceny te nie oddawały całej prawdy, gdyż nie brano pod uwagę rzeczywistych tendencji do rewizji stosunków z PRL. Można też dodać, że Waszyngton nie wykazywał zbytniej determinacji w dążeniu do poprawy relacji z Polską również z bardziej prozaicznych względów: po prostu nie były one traktowane priorytetowo.

Ewolucja podejścia do spraw polskich lepiej uwidaczniała się w Kongresie; na jego forum niektórzy kongresmani z „obozu Hamiltona” (sam Hamilton, a także m.in. Bill Bradley, David Durenberger, Tom Lantos) krytykowali politykę sankcji. Środowiska te zarzucały Reaganowi niespójność i brak koncepcji strategii względem Polski672. Już 14 września w reakcji na amnestię 33 kongresmanów z Williamem Lipinskim na czele podpisało pismo do prezydenta Reagana, wzywające do intensyfikacji pozytywnego dialogu z PRL jako nagrody za wypuszczenie więźniów politycznych673. Z kolei Stephen J. Solarz w artykule dla „The Washington Post” jednoznacznie wezwał administrację do zniesienia sankcji ekonomicznych674. Wezwanie Solarza było zapewne związane z jego niedawną prywatną podróżą do Polski, podczas której nie udało mu się zresztą skontaktować z najważniejszymi przedstawicielami władz na skutek kontaktów z opozycją675. Co ciekawe, w przypadku wizyt oficjalnych, mogących owocować konkretnymi ustaleniami międzypaństwowymi, komunistyczni politycy okazywali się bardziej ulegli.

Kręgi pragmatyków, wzmocnione wrześniową amnestią, musiały realnie wpływać na politykę amerykańską, jako że w końcu 1986 r. ewolucja relacji obustronnych wyraźnie przyspieszyła – co zmusza do uznania doniesień wywiadu za zbyt pesymistyczne. Pierwszym przejawem tych przewartościowań były analizowane już propozycje z października. Chociaż jest prawdą, że niektóre kręgi polityczne Białego Domu obawiały się ponownego aresztowania zwolnionych więźniów676, to jeszcze w tym samym miesiącu „ambasador” Davis otrzymał instrukcje w sprawie spotkania przedstawicieli PRL (Jan Kinast) i USA (zastępczyni Wenicka, Rozanne L. Ridgway) w Wiedniu przy okazji sesji KBWE. Do tego ważnego spotkania doszło 6 listopada. Celem Amerykanów było – w interpretacji Ludwiczaka – nawiązanie dialogu politycznego z Polską677. Ridgway, pozytywnie oceniając wrześniową amnestię, zastrzegła, że USA muszą się przekonać, czy postulowane zmiany (reforma gospodarcza, utworzenie Rady Konsultacyjnej) będą realne i trwałe. Potwierdzając październikowe propozycje, zasygnalizowała Kinastowi możliwość wizyty w Polsce ważnego polityka amerykańskiego w pierwszej połowie 1987 r. oraz przyjęcia Józefa Czyrka w Waszyngtonie678. Inicjatywy te strona polska określiła jako „scenariusz kroków normalizacyjnych”. Wraz z niewiele późniejszymi postulatami Johna Whiteheada (o których będzie jeszcze mowa) nazwano je nieformalnie „dekalogiem uzgodnień”679.

Spotkanie Kinast–Ridgway zapoczątkowało serię polsko-amerykańskich kontaktów dyplomatycznych na coraz wyższym szczeblu w ramach zmodyfikowanej strategii step by step, którą od początku 1987 r. zaczęto oficjalnie określać mianem reengagement (wznowienie, ożywienie)680. Jak słusznie zauważali obserwatorzy europejscy, w końcu roku w stosunkach polsko-amerykańskich nastąpiła wyraźna poprawa681.

Czy wpływ na te decyzje miało spotkanie Reagana z Gorbaczowem w Rejkiawiku? Źródła nic na ten temat nie mówią, choć – jak wiemy – powiązanie polityki amerykańskiej względem ZSRR ze strategią wobec państw satelickich było zjawiskiem realnym. Andrzej Paczkowski zwraca uwagę na wcześniejsze spotkanie obu przywódców na szczycie w Genewie (w listopadzie 1985 r.), po którym Gorbaczow pośrednio zachęcał polskich towarzyszy do złagodzenia kursu wobec USA682. Wydaje się pewne, że ocieplanie klimatu stosunków między supermocarstwami miało wpływ na cały blok wschodni. Inicjatywy amerykańskie wobec Polski wynikały ponadto z tego, że na przełomie 1986 i 1987 r. Waszyngton po prostu zakończył „proces trawienia” polskiej amnestii, stwierdził jej trwałość i postanowił działać. Nie bez znaczenia pozostawało być może wskazywane przez SB osłabienie pod koniec roku Rady Bezpieczeństwa Narodowego (w wyniku zmian kadrowych po wybuchu afery „Irangate”), zwolenniczki twardego kursu wobec Polski. Prymat w kształtowaniu polityki zagranicznej USA miał odzyskać bardziej umiarkowany Departament Stanu683. Te uwarunkowania współgrały ze sobą.

Nowe wytyczne polityki Waszyngtonu wobec Polski znalazły odzwierciedlenie w oświadczeniu wydanym przez Reagana 12 grudnia 1986 r. z okazji piątej rocznicy wprowadzenia stanu wojennego. Wprawdzie nie zabrakło w nim tym razem „Solidarności” ani uznania wydarzeń z 13 grudnia za „okrutne powstrzymanie” wolnościowych dążeń Polaków (co i tak było określeniem dość łagodnym), niemniej prezydent ponownie pochwalił amnestię i stwierdził: „ten znaczący gest nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów, z którymi mierzy się Polska. Mogą być one przezwyciężone tylko z udziałem i poparciem Polaków. Mamy nadzieję, że amnestia będzie zatem stanowić pierwszy, ważny krok w kierunku poważnego dialogu między Polakami a ich rządem. Aby poprzeć ten proces, postanowiliśmy nawiązać dialog z polskimi władzami. Mamy prawdziwą nadzieję, że przyszłe ustalenia pozwolą na poprawę relacji między naszymi państwami”684. Co znamienne, ów dialog z władzami mieli prowadzić bliżej nieokreśleni Polacy, a nie „Solidarność” lub opozycja, jak to formułowano wcześniej.

Zgodnie z wielokrotnie zauważoną już regułą, także w USA sygnały ociepleniowe starano się rekompensować równoległymi gestami wobec „Solidarności”. Na przykład w listopadzie 1986 r. nagrodę im. Roberta Kennedy’ego otrzymali Zbigniew Bujak i Adam Michnik. Na imprezie zorganizowanej 20 listopada z tej okazji na Uniwersytecie Georgetown przemówienia wygłosili m.in. senator Edward Kennedy i Czesław Miłosz. Wypowiedzi nagrodzonych odtworzono z taśmy wideo. Podczas uroczystości otwarto wystawę poświęconą stanowi wojennemu w Polsce oraz księdzu Jerzemu Popiełuszce, któremu pośmiertnie przyznano nagrodę specjalną685.

Mimo takich posunięć polskie MSZ z perspektywy czasu właśnie w listopadzie 1986 r. umieściło koniec głębokiego kryzysu w obustronnych stosunkach (lata 1982–1986 nazwano okresem „największego w historii” załamania relacji) i początek „stopniowego procesu poprawy”686. Wywiad, zgadzając się na tę cezurę, formułował jednak bardziej pesymistyczne oceny. USA miały modyfikować środki, ale wciąż dążyć do tych samych celów: narzucenia własnego modelu normalizacji stosunków, wzmocnienia proamerykańskich i osłabienia proradzieckich nastrojów w polskim społeczeństwie, wsparcia opozycji, Kościoła i prywatnego sektora w gospodarce, a także wykorzystywania możliwości nacisku na władze dzięki narzędziom ekonomicznym (kredyty, zadłużenie), politycznym (RWE, Głos Ameryki) i kulturowym (popularność kultury USA)687. Obie analizy nie wykluczały się i były trafne.

Pomysł wizyty ważnego amerykańskiego polityka, zainicjowany w październiku i formalnie przedstawiony na spotkaniu 6 listopada 1986 r., szybko się konkretyzował. Pod koniec listopada Departament Stanu zaproponował roboczą wizytę zastępcy sekretarza stanu Johna Whiteheada już w styczniu 1987 r.688 Projekt ten został doprecyzowany na początku grudnia, podczas wizyty w Polsce zastępcy asystenta sekretarza stanu do spraw Europy Wschodniej Thomasa W. Simonsa Jr. Przyszły ambasador USA w Polsce spotkał się z przedstawicielami władz, rozmawiał również z reprezentantami Kościoła (m.in. prymasem Glempem) i niezależnej inteligencji (m.in. Bronisławem Geremkiem, Aleksandrem Gieysztorem, Andrzejem Stelmachowskim i Ernestem Bryllem). Polski kontrwywiad oceniał, że z jednej strony Amerykanie chcą prowadzić zmodyfikowaną strategię step by step (wypracowania odpowiedzi na liberalizację systemu), a z drugiej w dalszym ciągu wspierają opozycję, aby destabilizować zwartość bloku wschodniego689.

W tym samym czasie odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa z udziałem kilku działaczy „Solidarności”. Choć zamiar przyciągnięcia opozycji do tego ciała zakończył się raczej fiaskiem (Wałęsa powołał przecież alternatywną Tymczasową Radę „Solidarności”, a gen. Jaruzelski nie chciał z nią negocjować), to Waszyngton pozytywnie, ale z mieszanymi uczuciami przyjął ten eksperyment. Tak jak europejscy sojusznicy, nie interpretował go jako przełomu w procesie liberalizacji690.

Wizytę Simonsa można uznać za realizację jednego z amerykańskich kroków ustalonych w październiku. Przyspieszyła ona załatwianie podróży Whiteheada do Polski i Czyrka do USA. Amerykański dyplomata miał się przekonać, że Polsce rzeczywiście zależy na dialogu691. Negocjacjom w sprawie misji Whiteheada nie przeszkodził kolejny półroczny raport w sprawie realizacji helsińskiego Aktu końcowego, w którym odnotowano amnestię i stosunkowo dużą swobodę wypowiedzi, ale wciąż podkreślano, że nie można prowadzić niezależnej aktywności politycznej ani związkowej, oraz wskazywano na problemy z Fundacją Rolną692. Przeszkodą nie do pokonania nie okazała się też kwestia afiliowania „Solidarności” przy Światowej Konfederacji Pracy i Międzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych ani odmówienie Wałęsie zgody na podróż do USA. Jak donosiła francuska prasa, lider opozycji mógłby się w Ameryce spotkać z papieżem, co zaszkodziłoby planowanym kontaktom władz PRL z Watykanem693.

W przeciwieństwie do wielu wcześniejszych inicjatyw i nieustających niesnasek – np. w grudniu 1986 r. strona polska storpedowała plany przyjazdu Lane’a Kirklanda i Edwarda Kennedy’ego694 – misja Whiteheada została planowo zrealizowana w dniach 28–31 stycznia 1987 r.695 Wizyta sekretarza stanu następowała w momencie, gdy polityka sankcji zbliżała się ku końcowi: Waszyngton stosował jeszcze tylko dwie, nie najważniejsze restrykcje: pozbawienie Polski klauzuli najwyższego uprzywilejowania (czyli obniżenia barier celnych w handlu z USA) oraz bardziej dotkliwy zakaz udzielania gwarancji rządowych bankom planującym przyznać Polsce pożyczki. Ani polski handel ze Stanami nie był pokaźny, ani prywatni inwestorzy nie garnęli się do wchodzenia na polski rynek, niemniej sam fakt zniesienia tych ograniczeń mógłby ruszyć amerykańską politykę do przodu696. W ten sposób strategia step by step zostałaby wyparta przez reengagement.

Po wrześniowej amnestii restrykcje budziły coraz większą krytykę – nie tylko zachodnich sojuszników i amerykańskiej prasy697, ale także środowisk solidarnościowych. Tuż po zwolenieniu przez władze PRL 225 więźniów politycznych Lech Wałęsa wraz z ośmioma intelektualistami po raz kolejny wezwał Reagana do zniesienia sankcji698. Irena Lasota z Nowojorskiego Komitetu Poparcia „Solidarności” uznała ten apel za jedno z najważniejszych oświadczeń politycznych roku 1986699. W Waszyngtonie zdecydowano się wreszcie podjąć ten trudny temat. Od pewnego czasu rozumiano, że polityka sankcji nie była efektywna. Już w 1985 r. w Institute for International Economics opracowano raport, w którym analizowano skuteczność polityki sankcji praktykowanej przez różne kraje NATO. W skali od 1 do 16 (1 – całkowita nieskuteczność, 16 – całkowita skuteczność) w przypadku Polski przyznano 6 punktów (uznawano, że o sukcesie można mówić od 9 punktów). Obliczono też roczny koszt restrykcji na 246 mln dolarów, co nie było wielką sumą. Polska wypadła i tak lepiej niż ogół krajów socjalistycznych (4 punkty) czy ZSRR (1 punkt). Najwyżej oceniono restrykcje USA wobec Dominikany w latach 1960–1962 oraz USA i Kanady wobec Korei Południowej w okresie 1975–1976700. Jakkolwiek trudno ocenić celność analizy (ocena ZSRR budzi wątpliwości), to dowodziła ona ewolucji myślenia w tej sprawie. To właśnie kwestie sankcji zdominowały rozmowy prowadzone przez Whiteheada.

Styczniowa wizyta amerykańskiego dyplomaty była też pierwszym naprawdę ważnym i prestiżowym przejawem odejścia od bojkotu dyplomatycznego przez USA – choć wcale nie na najwyższym szczeblu i z dużym opóźnieniem w stosunku do Europy. Odbywała się przy tym w szerszym kontekście: stanowiła tylko jeden z elementów zintensyfikowanej od połowy lat osiemdziesiątych strategii dyferencjacji: prób konstruowania niezależnego od ZSRR dialogu z krajami „demokracji ludowej”. Była zarazem ogniwem długiego łańcucha podróży Whiteheada do Europy Wschodniej: między jesienią 1986 r. a wiosną 1987 r. zastępca sekretarza stanu oprócz PRL odwiedził Rumunię, Jugosławię, Węgry, Czechosłowację i Bułgarię701.

Według strony polskiej, misja dyplomaty świadczyła o korzystnej ewolucji stosunku Waszyngtonu do PRL, choć nieustannie zaznaczano, że „zasadnicze cele strategiczne” Białego Domu się nie zmieniły702. Amerykański polityk zupełnie otwarcie spotkał się w rezydencji „ambasadora” Johna R. Davisa – co było czymś bezprecedensowym od 13 grudnia 1981 r. – z Lechem Wałęsą. Gest ten miał równoważyć złamanie przez Waszyngton bojkotu dyplomatycznego703. Whitehead był bardzo zdeterminowany w swej woli zobaczenia przywódcy „Solidarności”: gdy strona polska utrudniała Wałęsie przyjazd do Warszawy, Amerykanin zadeklarował, że odwoła rozmowę z gen. Jaruzelskim i osobiście uda się do Gdańska. Polskie władze spasowały i zajęły bardziej miękkie stanowisko niż w negocjacjach dotyczących pobytu Genschera czy Brandta704. W rozmowie z przewodniczącym Rady Państwa Whitehead ogólnikowo scharakteryzował strategię step by step705.

Spotkanie z liderem opozycji trwało w sumie (wraz z kolacją) cztery godziny. Wałęsie towarzyszyli Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Tadeusz Mazowiecki, Adam Michnik, Janusz Onyszkiewicz, Klemens Szaniawski, Witold Trzeciakowski i Andrzej Wielowieyski. Spotkanie złośliwie opisał w dziennikach Mieczysław Rakowski706. Przedstawiciele opozycji dziękowali Ameryce za zaangażowanie w sprawy Polaków i jednocześnie prosili o zniesienie sankcji, które – ich zdaniem – zatraciły już skuteczność. Podkreślali przy tym wyraźnie, że nadal oczekują od Waszyngtonu nacisków na polskie władze w sprawie demokratyzacji, zwracając uwagę gościa na utrzymujące się represje i przetrzymywanie więźniów politycznych. W odpowiedzi Whitehead wyraził poparcie dla wolnościowych dążeń społeczeństwa polskiego707.

Dodajmy, że kilka dni wcześniej w Warszawie przebywał burmistrz Nowego Jorku Ed Koch. Kiedy stanął on przed alternatywą, czy spotkać się z Wałęsą, czy z Jaruzelskim, wybrał Wałęsę. Takie postępowanie polityków amerykańskich – podobnie jak Rifkinda czy Howe’a (a przeciwnie niż Brandta czy Bayleta) – legitymizowało zatem raczej podnoszącą głowę opozycję niż gen. Jaruzelskiego708. Co ciekawe, polskie władze krytykowały działaczy „Solidarności” za formułowanie apeli o zniesienie sankcji. Choć same chciały tego samego, działania niezależnych aktywistów uważały za wypełnianie poleceń Waszyngtonu, który zdając sobie sprawę z fiaska tej polityki, szukał pretekstu do rezygnacji z jej prowadzenia709. Mogły się poza tym obawiać utraty monopolu na prowadzenie dyplomacji.

Najważniejszym rezultatem misji Whiteheada stało się jednak zniesienie symbolicznych, ale w swej symbolice niezwykle istotnych sankcji gospodarczych nałożonych na PRL. Przyszedł czas na obranie trudnej i wyboistej drogi reengagement.

Watykan: bariery ideologiczne

W okresie 1985–1987 swą specyficzną pozycję zachował Watykan i papież – głowa państwa i Kościoła, łączący wyraźną ugodowość w stricte politycznej dyplomacji z opozycyjną siłą autorytetu religijnego. Jak pamiętamy, zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki pogorszyło stosunki Stolicy Apostolskiej z Warszawą. W 1984 r. w liście do arcybiskupa Luigiego Poggiego z okazji świąt Bożego Narodzenia biskup Ignacy Tokarczuk oceniał stosunki między państwem a Kościołem bardzo negatywnie, pesymistycznie patrząc w przyszłość710. Równie sceptycznie możliwości porozumienia postrzegała SB. Polski wywiad posunął się aż do stwierdzenia, że za pontyfikatu Jana Pawła II nie jest prawdopodobne nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Oczywiście winą za ten stan rzeczy obarczano papieża: miał on być „opanowany wizją wypierania, a nawet likwidacji komunizmu” i wyrażać przekonanie, że „Kościół katolicki i jego baza moralno-ideologiczna stanowi siłę zdolną przeciwstawić się komunizmowi”. Ulegał przy tym jakoby fascynacji „siłą i polityką USA”. Tę opinię miał podzielać kardynał Joseph Ratzinger. W sumie „stosunek K[arola] Wojtyły do Polski, według pracowników wat[ykańskiego] Sekretariatu Stanu, jest mieszaniną poglądów ideologiczno-politycznych, uczuć i emocji […]. W konsekwencji takiego stanowiska Polska stała się dla K[arola] Wojtyły czymś w rodzaju »poletka doświadczalnego« w jego »wielkiej konfrontacji« z komunizmem”711.

W ocenach tych na pewno realne były uprzedzenia strony polskiej do Watykanu, które skutecznie tamowały możliwości porozumienia. Dlatego gdy kraje Zachodu od 1985 r. decydowały się kończyć z polityką bojkotu dyplomatycznego, watykańska dyplomacja znalazła się w impasie. Główną przyczyną tego stanu rzeczy było zaostrzenie kursu antykościelnego przez reżim gen. Jaruzelskiego, uwidaczniające się zwłaszcza w procesie toruńskim. W pierwszych miesiącach 1985 r. nie milkła watykańska krytyka rozprawy i jej oprawy medialnej. Dostrzegano w niej prowokację wobec Kościoła, ale także ujawnioną mimochodem kompromitację MSW712. Szczególnie negatywnie oceniano zapowiadane przez ministra Adama Łopatkę aresztowania niektórych księży za łamanie prawa713.

Przejawem napiętych relacji był np. fakt, że w marcu 1985 r. władze Polski wstrzymały polską edycję jednego z numerów „L’Osservatore Romano” z powodu zamieszczenia w nim dwóch „antypaństwowych” tekstów714. Naciskały też na Watykan, by zdymisjonował redaktora tygodnika księdza Adama Bonieckiego715. W tym czasie papież uznał, zdaniem polskiego wywiadu, za „osobistą zniewagę” dalsze represje wobec więźniów politycznych (wyroki w Gdańsku i Jędrzejowie), mimo jego prób mediacyjnych716. Być może z tego względu w trakcie wizyty w Brukseli w maju na spotkaniu z Polonią wyraźnie i bezpośrednio nawiązywał do „Solidarności” oraz podkreślał „serdeczną więź z synami i córkami tego samego Narodu”717. 12 czerwca na audiencji generalnej wezwał do modlitwy za sądzonych Frasyniuka, Lisa i Michnika718.

Niesnaski nie przerwały jednak obustronnych kontaktów na wysokim szczeblu. W czerwcu przez prawie trzy tygodnie w Polsce przebywał kardynał Poggi, który rozmawiał m.in. ze Stefanem Olszowskim i Adamem Łopatką719. Celem misji kardynała było, według polskiego wywiadu, „pogłębienie rozpoznania przyczyn” oziębienia stosunków obustronnych po śmierci księdza Popiełuszki i procesie toruńskim oraz na skutek impasu w rozmowach na temat Fundacji Rolnej720. Podróż nie przyniosła większych rezultatów, a przeprowadzone rozmowy okazały się rozczarowujące, zwłaszcza w sferze normalizacji stosunków międzypaństwowych i postępów w kwestii Fundacji Rolnej – w ocenie wywiadu nie oczekiwał ich zresztą nawet Poggi721.

W tym samym miesiącu z papieżem i wysokimi dostojnikami watykańskimi (m.in. Casarolim, Silvestrinim) spotkał się podczas pobytu we Włoszech Stefan Olszowski722. Obie strony przywiązywały do wizyty dużą wagę. Do spotkania miał dążyć zwłaszcza papież, licząc na złagodzenie napiętej atmosfery723. Ta informacja polskiego wywiadu nie była trafna, a przebieg misji Olszowskiego tylko potwierdził zły klimat relacji. Ojciec Święty chłodno przyjął ministra i zwracał uwagę na problem więźniów politycznych. Podkreślał, że PRL nie może liczyć na zniesienie sankcji, jeśli nie uczyni kroków ku liberalizacji i pluralizmowi724. Dopytywał się o perspektywy podjęcia dialogu ze społeczeństwem, a także krytykował postępowanie władz w kwestii Fundacji Rolnej i szkolnictwa kościelnego725. Zdaniem MSW, papież po raz pierwszy tak dobitnie stwierdził, że jego priorytetem są stosunki z narodem, a nie z rządem726. Trudno zweryfikować tę opinię; zwłaszcza że Jan Paweł II tak się nie wyraził.

Dodajmy, że Olszowski po raz kolejny spotkał się z kardynałem Silvestrinim na przełomie lipca i sierpnia 1985 r. w ramach konferencji KBWE w Helsinkach727. Wprowadzona w tym czasie reforma prawa karnego i ustawa o szkolnictwie wyższym wywołała negatywne reakcje Stolicy Apostolskiej, pesymistycznie oceniającej możliwość pojednania narodowego w Polsce728.

Mimo tych wszystkich trudności Watykan w ciągu całego 1985 r. stał na stanowisku, że pogorszenie stosunków z PRL jest przejściowe. Nie zamierzał zajmować konfrontacyjnej postawy; wręcz przeciwnie – wciąż lobbował w krajach NATO za złagodzeniem kursu gospodarczego względem reżimu gen. Jaruzelskiego729. Nie oznaczało to jednak rezygnacji z krytyki wzrastającej represyjności ze strony władz i argumentowania, że porozumienie społeczne w Polsce jest możliwe wyłącznie pod warunkiem przestrzegania praw obywatelskich i uznania pluralizmu związkowego730. Dyplomacja watykańska stawiała przed sobą ambitne i trudne cele, niekiedy wręcz sprzeczne.

Pod koniec roku przedmiotem animozji stała się niska frekwencja wśród księży w październikowych wyborach do Sejmu. Polski MSZ oskarżał Stolicę Apostolską o zachęcanie do bojkotu głosowania; dyplomaci watykańscy przekonywali, że nie chodziło o bojkot, lecz o konsekwentną linię prymasa, pragnącego – w przeciwieństwie do kardynała Wyszyńskiego – całkowicie odciąć Kościół od polityki731. Pod tym drętwym językiem dyplomacji kryły się zapewne silne emocje w walce o rząd dusz. O niekonsekwencji zarzutów strony polskiej świadczy fakt, że w materiałach Departamentu I MSW zostały sformułowane tezy, iż dla Watykanu przebieg wyborów stanowił przejaw „stabilizacji sytuacji w kraju”732. Jednocześnie wywiad wykonywał krecią robotę, strasząc centralę m.in. spotkaniem papieża z przedstawicielami międzynarodowej centrali związkowej ICFTU w grudniu 1985 r. Ojciec Święty miał wówczas dziękować tej centrali za pomoc udzielaną „Solidarności”733. W związku z tym nie może dziwić fiasko planów spotkania gen. Jaruzelskiego z Janem Pawłem II pod pretekstem zatrzymania się w Rzymie po drodze do Nowego Jorku, dokąd generał jechał na 40. sesję Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Decydujące znaczenie miało negatywne stanowisko premiera Craxiego. Nie zgodził się on przyjąć generała, rozczarowany wynikami swej wizyty w Polsce, która nie przyniosła przełomu w procesach Michnika i innych. Spotkanie odradzało także papieżowi środowisko paryskiej „Kultury”734.

Na tle wyborów i oceny działalności księdza Popiełuszki pojawiły się także rysy w relacjach prymas–papież. Konsternację w Watykanie wzbudziły wypowiedzi kardynała Glempa z końca listopada 1985 r.: w wywiadzie dla „Famiglia Cristiana” prymas, prawdopodobnie główny animator pomysłu spotkania Jaruzelskiego z papieżem, pośrednio krytykował księdza Jerzego za nieposłuszeństwo i oskarżał opozycję o „manipulowanie Popiełuszką”. Opinie te, mające poprawić międzypaństwowe stosunki Watykanu z PRL, wstrzymały, jak przypuszczano, wszczęcie procesu kanonizacyjnego kapelana „Solidarności”. Polska ambasada zwracała uwagę na pominięcie przez media watykańskie i włoskie słów prymasa735.

W 1986 r. – z uwagi na względne osłabienie antykościelnych działań władz – Stolica Apostolska coraz śmielej dopominała się o nawiązanie pełnych stosunków dyplomatycznych z PRL736. Aby pokazać swoją dobrą wolę, papież wystosował specjalny apel o pokój na propeerelowski Kongres Intelektualistów, organizowany w styczniu737. Watykan – przynajmniej w deklaracjach dla polskiej ambasady – zaangażował się też w kolejny pomysł zaproszenia gen. Jaruzelskiego, lobbując na rzecz wizyty wśród włoskich polityków738. Ojciec Święty wysyłał poza tym sygnały, że chce ponownie odwiedzić Polskę739. 30 marca 1986 r. po błogosławieństwie Urbi et Orbi osobiście przywitał się z kierownikiem Zespołu do spraw Stałych Kontaktów Roboczych Jerzym Kuberskim, w obecności amerykańskiego sekretarza stanu George’a Shultza, Giulia Andreottiego i w świetle kamer740 – był to gest znaczący, choć symboliczny.

Polskie władze niezbyt ufnie podchodziły do inicjatyw watykańskich i niekiedy przyjmowały agresywną postawę – np. w kwietniu ambasada PRL ostro krytykowała działalność papieskich instytucji obsługujących polskie pielgrzymki (Dom Jana Pawła II i Ośrodek Duszpasterski dla Pielgrzymów Polskich „Corda Cordi”) za eksponowanie sprawy „Solidarności”, księdza Popiełuszki i za powiązania z „»Solidarnością« na obczyźnie”741. Wymijająco reagowano także w sprawie nowej pielgrzymki papieża i oskarżano polski Kościół o zbytnie zaangażowanie polityczne742. W świetle tych posunięć nie do końca trafna wydaje się konstatacja Pawła Kowala i Agostina Casarolego, że to władzom polskim bardziej zależało na nawiązaniu normalnych stosunków dyplomatycznych między PRL a Stolicą Apostolską743.

Nastroje próbował łagodzić w czasie swej majowej podróży po Polsce kardynał Poggi (świeżo mianowany nuncjuszem przy rządzie włoskim) w rozmowach z Jaruzelskim, Messnerem, Orzechowskim i Łopatką744. Mimo to, jak podkreśla Paweł Kowal, „ekipa generała przegapiła dobrą pogodę na poprawę kontaktów z Kościołem”. Sam Jaruzelski nie umiał po latach odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak się stało745.

Postawa polskich władz wobec Stolicy Apostolskiej przypominała w tym czasie ich stosunek do ugodowych sygnałów wysyłanych przez Bonn. Główną przeszkodą w naprawie relacji z RFN był balast historii, jeśli zaś chodzi o Watykan, w Warszawie doskonale zdawano sobie sprawę z „władzy symbolicznej”, którą dzierżył papież. Zabiegi Watykanu zaczęły jednak przynosić konkretne skutki. Od wiosny 1986 r., zwłaszcza po rozmowach prymasa Glempa z gen. Jaruzelskim, coraz wyraźniej rysowała się perspektywa podwyższenia rangi obustronnych relacji poprzez utworzenie nuncjatury apostolskiej w Warszawie. Dotychczas szef włoskiej części Zespołu do spraw Stałych Kontaktów między PRL a Watykanem, mający tytuł nuncjusza apostolskiego do specjalnych poruczeń, nie rezydował w Polsce, podczas gdy jego polski odpowiednik miał swą komórkę w rzymskiej ambasadzie PRL. Droga do porozumienia była jednak daleka: kardynał Casaroli nie liczył na to, że sprawę uda się załatwić jeszcze w tym roku746.

Przesłanką tego stwierdzenia było przesunięcie z wiosny na jesień wizyty w Polsce nowego kierownika Zespołu Stolicy Apostolskiej do spraw Kontaktów Roboczych z Rządem PRL, arcybiskupa Francesca Colasuonno (który zastąpił Luigiego Poggiego)747. Ambasada polska w Rzymie oceniała, że decyzję w sprawie nuncjatury papież mógł podjąć po spotkaniu z gen. Jaruzelskim. Do tego czasu miał niezmiennie stawiać kwestię poprawy „dialogu władzy ze społeczeństwem” jako warunek osiągnięcia porozumienia748. Nie omieszkał też co jakiś czas przypominać o swej sympatii dla wolnościowych dążeń Polaków – np. 18 czerwca 1986 r., dostrzegając wzrost represji wobec działaczy opozycji przed X Zjazdem PZPR, podczas audiencji generalnej wyraził zatroskanie losem Polaków przetrzymywanych w więzieniach za swoje przekonania i wezwał wiernych do wsparcia więźniów myślą i modlitwą749. Ambasada francuska w Rzymie uważała, że słowa te kontrastowały z postawą prymasa Glempa, postrzeganą jako zbyt koncyliacyjna750. Jak widać, w pokerze dyplomatycznym karta opozycji nadal była mocna. Tematykę tę podejmowano m.in. podczas rozmów wiceministra spraw zagranicznych Tadeusza Olechowskiego z kardynałem Silvestrinim w czerwcu oraz konsultacji kardynała Glempa z papieżem w lipcu751.

W tym momencie negocjacje związane z wizytą Jaruzelskiego znalazły się w impasie. Polska ambasada twierdziła, że Stolica Apostolska nie chciała już, tak jak wcześniej, wyraźnie poprzeć wizyty, a w rozmowach z rządem włoskim skarżyła się na problemy w stosunkach polskiego Kościoła z władzami752. Być może Watykan inaczej rozmawiał z Włochami, a inaczej z Polakami. Jest również możliwe, że rzymska placówka PRL po prostu źle oceniała cele papieskiej dyplomacji. Na pewno wyraźniej opowiedziano się za przyjazdem generała po ogłoszeniu we wrześniu powszechnej amnestii. W oświadczeniu rzecznika prasowego Watykanu z połowy miesiąca znalazła się informacja, że papież oczekiwał na wizytę gen. Jaruzelskiego i chwalił decyzję o amnestii753. Co ciekawe, Jan Paweł II nie zareagował osobiście. Wyrazy uznania dla decyzji generała przekazał również następca Poggiego, arcybiskup Colasuonno, w czasie swej podróży po Polsce (między 17 listopada a 2 grudnia 1986 r.), podczas której spotkał się m.in. z kardynałem Glempem i premierem Messnerem754. W tym czasie Ojciec Święty, zapewne w reakcji na zrealizowaną amnestię, zaczął bardzo zabiegać o trzecią pielgrzymkę do Polski. Podczas spotkania z prymasem Glempem, który w listopadzie po raz kolejny przybył do Rzymu, prosił o zwiększenie wysiłków Episkopatu Polski w tej sprawie755. I rzeczywiście: Józef Glemp podejmował kwestię pielgrzymki podczas swoich dwóch rozmów z gen. Jaruzelskim w 1986 r.756

Warto zaznaczyć, że te zabiegi w pewien sposób zmniejszały możliwości nacisku Kościoła na polskie władze, ponieważ to one decydowały o przyjęciu lub odrzuceniu propozycji wizyty757. Aktywna dyplomacja Watykanu spychała jednak ekipę gen. Jaruzelskiego do defensywy i stawiała w dość niezręcznej sytuacji. Dyplomatyczny pojedynek trwał.

1 A. Paczkowski, Dyplomacja polska czasów kryzysu…, s. 858.

2 P. Kowal, Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989, Warszawa 2012, s. 296.

3 NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

4 AIPN, 0731/9, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący odwołanej wizyty w Polsce hiszpańskiego ministra spraw zagranicznych, 11 VII 1985 r., k. 36.

5 Por. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim (cz. 4), 25 VII 1985 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim w Helsinkach, 25 VII 1985 r., b.p.

6 NAA, A14039/2077, Decyzja nr 4813 Gabinetu Ministrów w sprawie stosunków australijsko-polskich, 4 III 1985 r., b.p.

7 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Zestawienie zrealizowanych i planowanych kontaktów międzyrządowych między państwami NATO a krajami Układu Warszawskiego, 21 II 1985 r., b.p.

8 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 2417/III z Rzymu, 20 VIII 1986 r., k. 528.

9 W 1989 r. takich obrad było już dwa razy więcej (18 kwietnia, 1 września, 8 i 16 listopada). W 1990 r. sprawy polskie poruszano aż dziewięć razy (zob. D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 21–22).

10 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 347.

11 Wcześniej, w czerwcu 1984 r., w Austrii gościł marszałek Sejmu Stanisław Gucwa, odnawiając tym samym stosunki międzyparlamentarne. Jeszcze wcześniej, w styczniu, Wiedeń odwiedził członek BP Kazimierz Barcikowski, a także Roman Malinowski, prezes ZSL. Z kolei w marcu w tym samym kierunku udał się minister zdrowia Tadeusz Szelachowski, w lipcu – minister rolnictwa Stanisław Zięba, a we wrześniu wicepremier Janusz Obodowski. Do Warszawy przyjechał zaś m.in. wicekanclerz i minister handlu zagranicznego Norbert Steger (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie wizyt zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróży polskich polityków od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.). To większe niż w przypadku innych krajów natężenie wizyt bilateralnych wynikało po części z faktu, że Austria oficjalnie pozostawała krajem neutralnym.

12 AdsD, Eugen Selbmann Archiv, 187 A, Austriacki minister spraw zagranicznych rozpoczyna w Warszawie serię wizyt zagranicznych, 15 X 1984 r., b.p.; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie wizyt zagranicznych składanych w Polsce i zagranicznych podróży polskich polityków od 1 stycznia 1984 r., 24 X 1984 r., b.p.

13 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 192.

14 Ibidem, s. 416. Warto jednak dodać, że w tym samym miesiącu stosunki szwajcarsko-polskie ochłodziły się w wyniku zatrzymania szwajcarskiego nauczyciela Clive’a Loertschera, który przebywał w Polsce na wakacjach i interesował się polską opozycją. Loertscher był przetrzymywany przez kilka miesięcy (Un enseignant vaudois arrêté en Pologne, „Journal de Genève”, 22 IV 1985).

15 AIPN, 0731/7, Informacja dyrektora Departamentu II MSW Janusza Seredy na temat planów zaktywizowania szwedzko-polskich kontaktów oficjalnych, 11 IV 1985 r., k. 52–54.

16 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi (cz, 2), 5 VII 1988 r., b.p.

17 Polites, Porządek panuje w Warszawie, czyli o polityce zagranicznej Związku, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 109, s. 4.

18 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, A IV/7.8, Apel ROPCiO do parlamentów państw demokratycznych Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, 15 VIII 1986 r., b.p. Apel miał być rozpowszechniany przez RWE, Głos Ameryki i Sekcję Polską BBC.

19 Zob. J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 348.

20 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej MAE z posiedzenia grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Luksemburgu w dniach 21–22 listopada 1985 r., 26 XI 1985 r., b.p.

21 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 591/I z Rzymu, 11 I 1985 r., k. 9.

22 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE ze spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej w Rzymie w dniach 14–15 maja 1985 r., 20 V 1985 r., b.p.

23 AIPN, 0449/53, t. 12, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW na temat oceny wizyty Giulia Andreottiego w Polsce przez watykański Sekretariat Stanu, 31 I 1985 r., k. 90–92.

24 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 2182/I z Rzymu, 6 II 1985 r., k. 61.

25 AIPN, 01820/49, t. 4, Informacja polityczna nr 3/85 Zarządu Polityczno-Wychowawczego MSW, dotycząca działalności Jerzego Milewskiego, kwiecień 1985 r., k. 194–199; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 2234/I z Rzymu, 6 II 1985 r., k. 63 (błędna paginacja).

26 AIPN, 01820/49, t. 4, Stenogram z audycji BBC z 6 lutego 1985 r., 7 [?] II 1985 r., k. 112–113; NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

27 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 2265/I z Rzymu, 7 II 1985 r., k. 65 (błędna paginacja).

28 Ibidem, Szyfrogram nr 218/III z Rzymu, 3 VII 1985 r., k. 414.

29 Ibidem, Szyfrogram nr 3198/II z Rzymu, 22 V 1985 r., k. 258.

30 Ibidem, Szyfrogram nr 4481/I z Rzymu, 15 III 1985 r., k. 135.

31 Ibidem, Szyfrogram nr 4478/I z Rzymu, 14 III 1985 r., k. 136.

32 Ibidem, Szyfrogram nr 4785/I z Rzymu, 20 III 1985 r., k. 148.

33 AIPN, 0731/9, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący planów polskich wizyt we Włoszech i Stolicy Apostolskiej, 25 V 1985 r., k. 29; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 655/II z Rzymu, 12 IV 1985 r., k. 186.

34 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 2136/II z Rzymu, 6 V 1985 r., k. 246.

35 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 30 V 1985 r., b.p.; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 165.

36 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 3263/II z Rzymu, 22 V 1985 r., k. 289 (błędna paginacja).

37 Ibidem, Szyfrogram nr 3198/II z Rzymu, 22 V 1985 r., k. 258.

38 Zob. Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 507.

39 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 165.

40 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 3423/II z Rzymu, 24 V 1985 r., k. 301 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 3686/II z Rzymu, 29 V 1985 r., k. 310 (błędna paginacja).

41 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE, dotycząca sytuacji w Polsce, 30 V 1985 r., b.p.

42 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 4940/II z Rzymu, 18 VI 1985 r., k. 364.

43 Ibidem, Szyfrogram nr 4915/II z Rzymu, 17 VI 1985 r., k. 362.

44 Tak przynajmniej komentarze te opisywał polski kontrwywiad (zob. AIPN, 0731/9, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący stosunków polsko-włoskich w ocenach zachodnich dyplomatów, 30 V 1985 r., k. 47).

45 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE ze spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej w Rzymie w dniach 14–15 maja 1985 r., 20 V 1985 r., b.p.

46 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 4938/II z Rzymu, 17 VI 1985 r., k. 363; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 166–167.

47 Proces w Gdańsku, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 134, s. 1.

48 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 5633/II z Rzymu, 28 VI 1985 r., k. 393; ibidem, Szyfrogram nr 5659/II z Rzymu, 28 V 1985 r., k. 394.

49 Ibidem, Szyfrogram nr 690/III z Rzymu, 11 VII 1985 r., k. 439.

50 AKKG, Biuro Informacyjne „Solidarności” w Brukseli, Włochy – umowy, III, IV, Sprawozdanie Joanny Burakowskiej z pracy Komitetu Solidarności z „Solidarnością” na terenie Włoch w okresie od stycznia 1982 [?] do czerwca 1986 r., [lipiec] 1986 r., b.p.

51 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 4111/III z Rzymu, 10 IX 1985 r., k. 512 (błędna paginacja).

52 Ibidem, Szyfrogram nr 4661/III z Rzymu, 18 IX 1985 r., k. 524.

53 Ibidem, Szyfrogram nr 4663/III z Rzymu, 18 IX 1985 r., k. 533.

54 AIPN, 0449/6, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach sytuacji w Polsce po wyborach do Sejmu PRL, październik 1985 r., k. 342–344.

55 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej MAE z posiedzenia grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Luksemburgu w dniach 21–22 listopada 1985 r., 26 XI 1985 r., b.p.

56 Ibidem, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie włoskich komentarzy dotyczących wizyty gen. Jaruzelskiego w Paryżu, 6 XII 1985 r., b.p.

57 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 500/I z Rzymu, 11 I 1986 r., k. 16.

58 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o zaangażowaniu włoskiej partii socjalistycznej na rzecz uwolnienia Adama Michnika, [styczeń?] 1986 r., k. 486.

59 Ibidem, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247.

60 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o udziale delegacji NSZZ „Solidarność” w kongresie CGIL, 20 II 1986 r., k. 354.

61 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący zaangażowania włoskich socjalistów na rzecz uwolnienia Adama Michnika, [styczeń?] 1986 r., k. 486.

62 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 1720/I z Rzymu, 30 I 1986 r., k. 76.

63 Ibidem.

64 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 2048/I z Rzymu, 6 II 1986 r., k. 87; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 240.

65 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 2297/I z Rzymu, 10 II 1986 r., k. 100; ibidem, Szyfrogram nr 2326/I z Rzymu, 11 II 1986 r., k. 101.

66 Ibidem, Szyfrogram nr 2799/I z Rzymu, 19 II 1986 r., k. 125.

67 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 3756/I z Rzymu, 13 III 1986 r., k. 168.

68 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 1383/II z Rzymu, 24 IV 1986 r., k. 275.

69 Ibidem, Szyfrogram nr 3367/I z Rzymu, 28 II 1986 r., k. 139.

70 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 359/II z Rzymu, 7 IV 1986 r., k. 227.

71 Ibidem, 60/p/II, Szyfrogram nr 199/III z Rzymu, 4 VII 1986 r., k. 462.

72 Ibidem, 60/p/III, Szyfrogram nr 1726/IV z Rzymu, 29 X 1986 r., k. 719.

73 Ibidem, Szyfrogram nr 2930/IV z Rzymu, 20 XI 1986 r., k. 771; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 507.

74 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 3625/I z Rzymu, 3 III 1986 r., k. 146.

75 Ibidem, Szyfrogram nr 3756/I z Rzymu, 10 III 1986 r., k. 151–150.

76 Ibidem, Szyfrogram nr 244/II z Rzymu, 4 IV 1986 r., k. 220.

77 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 17 IV 1986 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IV 1986 r., b.p.

78 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 474/II z Rzymu, 9 IV 1986 r., k. 231.

79 Ibidem, 60/p/II, Szyfrogram nr 3031/II z Rzymu, 21 V 1986 r., k. 353.

80 Ibidem, Szyfrogram nr 3703/II z Rzymu, 3 VI 1986 r., k. 380; Głosy z zagranicy, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 174, s. 1.

81 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 4535/II z Rzymu, 18 VI 1986 r., k. 424.

82 Ibidem, Szyfrogram nr 4772/II z Rzymu, 23 VI 1986 r., k. 435.

83 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zaproszenia Lecha Wałęsy do Rzymu, 17 VI 1986 r., b.p.

84 Ibidem, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 VI 1986 r., b.p.

85 F. Dosse, L’histoire en miettes. Des Annales à la „Nouvelle histoire”, Paris 1987, s. 55.

86 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 3334/III z Rzymu, 5 IX 1986 r., k. 544–543.

87 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 399/III z Rzymu, 9 VII 1986 r., k. 471.

88 Ibidem, Szyfrogram nr 3334/III z Rzymu, 5 IX 1986 r., k. 544–543.

89 Ibidem, Szyfrogram nr 1524/III z Rzymu, 1 VIII 1986 r., k. 511–509. Michnika zwolniono 11 sierpnia.

90 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 10 IX 1986 r., b.p.

91 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

92 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 20 IX 1986 r., b.p.; por. AIPN, 0731/18, Załącznik do informacji Departamentu II MSW, dotyczącej opinii zachodnich dyplomatów na temat wizyty gen. Jaruzelskiego we Włoszech, 22 IX 1986 r., k. 75.

93 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 3873/III z Rzymu, 15 IX 1986 r., k. 577.

94 Ibidem, Szyfrogram nr 3801/III z Rzymu, 13 IX 1986 r., k. 574–573.

95 Ibidem, Szyfrogram nr 4843/III z Rzymu, 30 IX 1986 r., k. 617.

96 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

97 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/III, Szyfrogram nr 1726/IV z Rzymu, 29 X 1986 r., k. 719; ibidem, Szyfrogram nr 3360/IV z Rzymu, 28 XI 1986 r., k. 790.

98 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat procesu w Gdańsku, 18 VI 1985 r., b.p.

99 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

100 Ibidem, 310, Notatka Departamentu Europejskiego MAE na temat polityki zagranicznej Francji w aspekcie stosunków z Europą Wschodnią, 2 IV 1985 r., b.p.

101 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

102 Ibidem, 310, Notatka Departamentu Europejskiego MAE na temat polityki zagranicznej Francji w aspekcie stosunków z Europą Wschodnią, 2 IV 1985 r., b.p.

103 Ibidem, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie oświadczeń TKK dla prasy zachodniej, 31 I 1985 r., b.p.

104 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 1219/I z Paryża, 22 I 1985 r., k. 51.

105 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Departamentu Europejskiego MAE w sprawie polityki zagranicznej Francji w aspekcie stosunków z Europą Wschodnią, 2 IV 1985 r., b.p.

106 Ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Rzymie w dniach 25–26 marca 1985 r., 9 IV 1985 r., b.p.

107 AIPN, 01820/49, t. 5, Stenogram z audycji RWE pt. „Rozmowa z Jerzym Milewskim na temat wizyty u Lionela Jospina”, 2 V 1985 r., k. 104–105.

108 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmowy dyrektora Departamentu Europejskiego MAE z ambasadorem PRL, 13 V 1985 r., b.p.

109 Ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania instruktażowego dla ambasadora Jeana-François Noiville’a z 30 kwietnia 1985 r., 13 V 1985 r., b.p.

110 Ibidem, 349, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stanu stosunków francusko-polskich, 17 V 1985 r., b.p.

111 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków polsko-francuskich w przededniu obustronnych konsultacji politycznych, 13 V 1985 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków polsko-francuskich, 15 V 1985 r., b.p.

112 Ibidem, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty wiceministra spraw zagranicznych Ernesta Kuczy w Paryżu, 8 I 1984 r., b.p.

113 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 679/II z Paryża, 12 IV 1985, k. 203; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie terminu wizyty Ernesta Kuczy w Paryżu, 3 IV 1985 r., b.p.; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 38–39; zob. J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 57–58.

114 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE na temat francusko-polskich konsultacji politycznych (cz. 1–2), 24 V 1985 r., b.p.; ibidem, 349, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków polsko-francuskich, 15 V 1985 r., b.p.

115 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków polsko-francuskich, 15 V 1985 r., b.p.

116 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 679/II z Paryża, 12 IV 1985 r., k. 203; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 38–39; zob. J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 57–58.

117 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 3233/II z Paryża, 22 V 1985, k. 295 (błędna paginacja).

118 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 349, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków polsko-francuskich, 15 V 1985 r., b.p.

119 Ibidem, 309, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 30 V 1985 r., b.p.

120 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

121 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 4275/II z Paryża, 6 VI 1985 r., k. 337; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 57–58.

122 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 57–58. Z kolei w lipcu w Polsce gościła delegacja FPK z Georges’em Marchais na czele; spotkała się m.in. z gen. Jaruzelskim (AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 1117/III z Paryża, 18 VII 1985 r., k. 437).

123 Ibidem, Szyfrogram nr 5280/II z Paryża, 21 VI 1985 r., k. 378.

124 Ibidem, Szyfrogram nr 5434/II z Paryża, 25 VI 1985 r., k. 383.

125 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, List Lecha Wałęsy do Laurenta Fabiusa z podziękowaniami za zaproszenie do Paryża, 30 V 1985 r., b.p. Wałęsa bał się, że nawet jeśli uzyska zgodę na wyjazd, może – tak jak Blumsztajn – zostać niewpuszczony z powrotem do Polski (ibidem, 349, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków polsko-francuskich, 15 V 1985 r., b.p.).

126 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 42.

127 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat procesu apelacyjnego Władysława Frasyniuka, Bogdana Lisa i Adama Michnika, 24 II 1986 r., b.p.

128 Ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat procesu w Gdańsku, 18 VI 1985 r., b.p.

129 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 45.

130 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE na temat rozmowy dyrektora Departamentu Europejskiego z ambasadorem Januszem Stefanowiczem, 18 VI 1985 r., b.p.

131 Ibidem, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 16 VII 1985 r., b.p.

132 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zwiększenia uprawnień oficjalnych związków zawodowych i kontroli nad szkołami wyższymi, 27 VII 1985 r., b.p.

133 Ibidem, Pismo Rolanda Dumasa do George’a Shultza w sprawie sytuacji w Polsce, 29 VII 1985 r., b.p.

134 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

135 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 22, Szyfrogram nr 1946/III z Paryża, 31 VII 1985 r., k. 451.

136 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 1961/III z Paryża, 1 VIII 1985 r., k. 453.

137 Ibidem, w. 23, Szyfrogram nr 2209/III z Paryża, 6 VIII 1985 r., k. 463.

138 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim (cz. 4), 25 VII 1985 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim w Helsinkach, 25 VII 1985 r., b.p.

139 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim w Helsinkach, 25 VII 1985 r., b.p.

140 Ibidem.

141 Ibidem.

142 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty Antoniego Karasia w Paryżu, 17 VII 1985 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów ze Stanisławem Nieckarzem, 17 VII 1985 r., b.p.

143 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 1910/III z Rzymu, 31 VII 1985 r., k. 486 (błędna paginacja); CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 24 VII 1985 r., b.p.

144 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 367, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty delegacji parlamentarnej grupy przyjaźni francusko-polskiej w Warszawie, 7 VI 1985 r., b.p.

145 Ibidem.

146 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 2317/III z Paryża, 8 VIII 1985 r., k. 467.

147 Zadłużenie Polski – perspektywy po rozmowach paryskich, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 138, s. 3.

148 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 51. Wstępną umowę zawarto już 15 lipca, kiedy do Paryża przyjechali Nieckarz i Karaś (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jeana-François Noiville’a ze Stefanem Olszowskim (cz. 4), 25 VII 1985 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim w Helsinkach, 25 VII 1985 r., b.p.).

149 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat spotkania Jeana-François Noiville’a z Ernestem Kuczą, 25 IX 1985 r., b.p.

150 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 207/IV z Paryża, 2 X 1985 r., k. 542.

151 Ibidem, Szyfrogram nr 324/IV z Paryża, 5 X 1985 r., k. 548 (błędna paginacja).

152 Ibidem, Szyfrogram nr 1064/IV z Paryża, 17 X 1985 r., k. 569 (błędna paginacja); zob. też AIPN, 0449/6, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach sytuacji w Polsce po wyborach do Sejmu PRL, październik 1985 r., k. 342–344.

153 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 54.

154 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Depesza Ambasady Francji w Warszawie, dotycząca życiorysów nowych członków Rady Ministrów i Rady Państwa, 25 XI 1985 r., b.p.

155 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat bieżącego rozwoju wydarzeń w Polsce, 19 XI 1985 r., b.p.; zob. też ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 28 II 1986 r., b.p. Co ciekawe, w tej drugiej notatce błędnie określono stan wojenny jako „stan wyjątkowy” (odręcznie poprawiono tę pomyłkę na marginesie), a jako datę zniesienia stanu wojennego podano „lipiec 1984” – ten ewidentny błąd nie został poprawiony.

156 Ibidem, Notatka Ośrodka Analiz i Prognoz MAE na temat sytuacji w Polsce w końcu 1985 r., 14 XI 1985 r., b.p.

157 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 60.

158 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 28 II 1986 r., b.p.

159 Ibidem, Notatka Ośrodka Analiz i Prognoz MAE na temat sytuacji w Polsce w końcu 1985 r., 14 XI 1985 r., b.p.

160 Ibidem.

161 Ibidem.

162 Ibidem.

163 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 55.

164 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 2401/IV z Paryża, 9 XI 1985 r., k. 602.

165 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych na temat rozmowy ambasadora PRL z François Plaisantem, 7 XI 1985 r., b.p. Pogłoski te okazały się zresztą słuszne: Olszowskiego zastąpił Marian Orzechowski.

166 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 2584/IV z Paryża, 13 XI 1985 r., k. 604.

167 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmowy Janusza Stefanowicza z Rolandem Dumasem, 19 XI 1985 r., b.p.

168 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 3109/IV z Paryża, 20 XI 1985 r., k. 623; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra Spraw Zagranicznych na temat rozmowy ambasadora PRL z François Plaisantem, 7 XI 1985 r., b.p.

169 K. Gebert, Magia słów…, s. 59.

170 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 3109/IV z Paryża, 20 XI 1985 r., k. 623.

171 Ibidem, Szyfrogram nr 3693/IV z Paryża, 28 XI 1985 r., k. 646; K. Gebert, Magia słów…, s. 59; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 55.

172 K. Gebert, Magia słów…, s. 60–61.

173 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków francusko-polskich w przededniu przyjazdu gen. Wojciecha Jaruzelskiego do Paryża (cz. 1–5), 2 XII 1985 r., b.p.

174 K. Gebert, Magia słów…, s. 62; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349.

175 G. Mérétik, Noc generała…, s. 255. W dokumentach nie udało się znaleźć potwierdzenia tej informacji.

176 K. Gebert, Magia słów…, s. 62; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349.

177 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Oświadczenie prasowe Rolanda Dumasa w sprawie wizyty Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, 3 XII 1985 r., b.p.; ibidem, Wystąpienie parlamentarne Rolanda Dumasa w sprawie wizyty gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, 4 XII 1985 r., b.p.; M. Fabius se déclaré „troublé” par la visite du chef de l’Etat polonais, „Le Monde”, 6 XII 1985.

178 K. Gebert, Magia słów…, s. 62; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349.

179 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Szyfrogram MAE w sprawie rozmowy François Mitterranda z Wojciechem Jaruzelskim, 5 XII 1985 r., b.p.

180 Ibidem, Wystąpienie parlamentarne Rolanda Dumasa na temat wizyty gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, 4 XII 1985 r., b.p.; Szok nad Sekwaną, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 149, s. 4.

181 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 94; K. Gebert, Magia słów…, s. 64–65; M. Fabius se déclaré „troublé” par la visite du chef de l’Etat polonais, „Le Monde”, 6 XII 1985.

182 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Fragment wywiadu François Mitterranda dla „Le Matin” z 4 grudnia 1985 r., 4 XII 1985 r., b.p.

183 Szok nad Sekwaną, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 149, s. 4.

184 K. Gebert, Magia słów…, s. 64; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349.

185 P. Chruszczyński, Polski Paryż 1981–1989, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 10, s. 40.

186 K. Gebert, Magia słów…, s. 64–66.

187 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 4267/IV z Paryża, 8 XII 1985 r., k. 671.

188 Ibidem, Szyfrogram nr 5089/IV z Paryża, 23 XII 1985 r., k. 705 (błędna paginacja).

189 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 60–61, 63–64; zob. też np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 4867/IV z Paryża, 19 XII 1985 r., k. 699 (błędna paginacja).

190 K. Gebert, Magia słów…, s. 64–66.

191 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie komentarzy polskich mediów, dotyczących wizyty gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, 5 XII 1985 r., b.p.

192 K. Gebert, Magia słów…, s. 64–66.

193 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 33/87, w. 23, Szyfrogram nr 4373/IV z Paryża, 9 XII 1985 r., k. 675 (błędna paginacja).

194 K. Gebert, Magia słów…, s. 68.

195 Zob. np. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

196 Zob. np. AIPN, 0731/19, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW w sprawie stosunków francusko-polskich w opinii zachodnich dyplomatów, 9 XII 1986 r., k. 86.

197 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 61–62.

198 Ibidem, s. 64–65.

199 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów przeprowadzonych przez Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 13 IV 1987 r., b.p.

200 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 84.

201 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 8 I 1986 r., b.p.; ibidem, 356, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jeana-Michela Bayleta z Marianem Orzechowskim, 10 I 1986 r., b.p.

202 Ibidem, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie relacji francusko-polskich, 2 I 1986 r., b.p.

203 Ibidem, 356, Protokół z IX sesji francusko-polskiej Międzyrządowej Komisji ds. Współpracy Gospodarczej, 9 I 1986 r., b.p.

204 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o ewentualnej wizycie Rolanda Dumasa w Polsce, styczeń 1986 r., k. 511–512. Sztywne stanowisko PRL wobec zaproszenia Wałęsy spowodowało zarzucenie planów wizyty.

205 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Jeana-Michela Bayleta z Marianem Orzechowskim, 10 I 1986 r., b.p.

206 AIPN, 0731/13, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący współpracy francusko-polskiej, 14 I 1986 r., k. 20.

207 K. Gebert, Magia słów…, s. 69–70.

208 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 208/I z Paryża, 6 I 1986 r., k. 12.

209 K. Gebert, Magia słów…, s. 71. Baylet zaproponował Markowi Edelmanowi, że przewiezie go do Paryża własnym samolotem, ale Edelman się nie zgodził, a propozycja wywołała duże zamieszanie: rzecznik prasowy Matignon ogłosił, że opozycjonista zamierzał wyemigrować. Edelman musiał dementować te informacje (zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 943/I z Paryża, 16 I 1986 r., k. 36).

210 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE [?] na temat wizyty Jeana-Michela Bayleta w Polsce, [styczeń] 1986 r., b.p.

211 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 208/I z Paryża, 6 I 1986 r., k. 12; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 22 I 1986 r., b.p.

212 AIPN, 0731/13, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący opinii zachodnich dziennikarzy i dyplomatów na temat ewentualnej wizyty Lecha Wałęsy we Francji, 31 I 1986 r., k. 56.

213 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247; AIPN, 0731/13, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący inicjatyw EWG na rzecz Polski, 5 II 1986 r., k. 78.

214 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 1640/I z Paryża, 29 I 1986 r., k. 59; ibidem, Szyfrogram nr 1846/I z Paryża, 31 I 1986 r., k. 75; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

215 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Pismo Jeana-François Deniau i Georges’a Minka do MAE [?] w sprawie rozmowy z ambasadorem PRL w Paryżu, 17 III 1986 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 71.

216 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 2909/I z Paryża, 21 II 1986, k. 117–115.

217 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Pismo Jeana-François Deniau i Georges’a Minka do MAE [?] w sprawie rozmowy z ambasadorem PRL w Paryżu, 17 III 1986 r., b.p.

218 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 67, 70.

219 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 22 II 1986 r., b.p.

220 Ibidem, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskiej polityki zagranicznej, 2 I 1986 r., b.p.

221 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie relacji francusko-polskich, 2 I 1986 r., b.p.

222 Ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie aresztowania Bogdana Borusewicza, 15 I 1986 r., b.p.

223 Ibidem, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat procesu apelacyjnego Władysława Frasyniuka, Bogdana Lisa i Adama Michnika, 24 II 1986 r., b.p.

224 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie Czesława Bieleckiego, 24 II 1986 r., b.p.

225 Zob. np. Grève de la faim dans les prisons polonaises, „Libération”, 18 IV 1986.

226 Zob. np. Gdansk: „Accusé Walesa, levez vous”, „Libération”, 11 II 1986.

227 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie planowanego procesu Lecha Wałęsy, 7 II 1986 r., b.p.

228 Zob. np. B. Margueritte, Pologne: le procès Walesa n’aura pas lieu, „Le Figaro”, 12 II 1986; K. Wolicki, Un procès pour rien, „Le Matin”, 12 II 1986.

229 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Projekt odpowiedzi na pismo senatora Rogera Hussona, sporządzony przez Wydział Europy Wschodniej MAE, 29 II 1985 r., b.p.

230 Ibidem, 333, Szyfrogram MAE dla ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie procesu Lecha Wałęsy, 10 II 1986 r., b.p.

231 K. Gebert, Magia słów…, s. 71.

232 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 352/I z Paryża, 8 I 1986 r., k. 20; ibidem, Szyfrogram nr 2992/I z Paryża, 21 II 1986 r., k. 125.

233 Ibidem, Szyfrogram nr 3509/I z Paryża, 4 III 1986 r., k. 149–148.

234 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 70.

235 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 9 IV 1986 r., b.p.

236 K. Gebert, Magia słów…, s. 71–72.

237 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 624/II z Paryża, 11 IV 1986 r., k. 223–222.

238 Ibidem, Szyfrogram nr 1218/II z Paryża, 21 IV 1986 r., k. 246–245; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 74.

239 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie zakazu wyjazdu z kraju dla Bronisława Geremka, 4 VI 1986 r., b.p. Ambasada francuska w Warszawie parę dni później donosiła, że Geremkowi uniemożliwiono również wyjazd do Ultrechtu na uroczystość przyznania mu doktoratu honoris causa miejscowej uczelni (ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zatrzymania Bronisława Geremka, 9 VI 1986 r., b.p.).

240 K. Gebert, Magia słów…, s. 72–73; zob też np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 1502/II z Paryża, 25 IV 1986 r., k. 256; ibidem, Szyfrogram nr 3142/II z Paryża, 22 V 1986 r., k. 295–294.

241 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie możliwości zwolnienia Janusza Onyszkiewicza z pracy na UW, 24 VI 1986 r., b.p.

242 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 624/II z Paryża, 11 IV 1986 r., k. 223–222.

243 Ibidem, Szyfrogram nr 773/III z Paryża, 17 VII 1986 r., k. 389.

244 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 1767/II z Paryża, 30 IV 1986 r., k. 260.

245 Ibidem, Szyfrogram nr 2354/II z Paryża, 10 V 1986 r., k. 276.

246 Ibidem, Szyfrogram nr 2589/II z Paryża, 14 V 1986 r., k. 279.

247 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat manifestacji 1 i 3 maja w Polsce, 6 V 1986 r., b.p.

248 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji wewnętrznej w Polsce, 11 IV 1986 r., b.p.

249 Głosy z zagranicy, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 174, s. 1.

250 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat aresztowania Zbigniewa Bujaka i sytuacji w Polsce, 10 VII 1986 r., b.p.

251 Ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskiej reakcji na oświadczenie Departamentu Europejskiego MAE, 6 VI 1986 r., b.p.

252 Ibidem, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat aresztowania Zbigniewa Bujaka i sytuacji w Polsce, 10 VII 1986 r., b.p.

253 Ibidem, 349, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie planowanych francusko-polskich konsultacji politycznych, 3 VI 1986 r., b.p.; ibidem, Notatka ambasady francuskiej w Warszawie na temat bieżącej sytuacji w Polsce, 3 VI 1986 r., b.p.

254 Ibidem, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie francusko-polskich stosunków politycznych, 3 VI 1986 r., b.p.

255 Ibidem, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie kampanii przeciw opozycji w Polsce, 27 VI 1986 r., b.p.

256 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie tematyki międzynarodowej poruszanej podczas X Zjazdu PZPR, 3 VII 1986 r., b.p.

257 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 22, Szyfrogram nr 5115/II z Paryża, 28 VI 1986 r., k. 368–367.

258 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat X Zjazdu PZPR, 8 VII 1986 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po X Zjeździe PZPR, 16 VII 1986 r., b.p.

259 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie X Zjazdu PZPR, 9 VII 1986 r., b.p.

260 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce po X Zjeździe PZPR, 16 VII 1986 r., b.p.

261 Ibidem; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postępów w realizacji prawa o amnestii w Polsce, 14 VIII 1986 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Jeana-François Deniau w Polsce, [lipiec 1986 r.], b.p.; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 94; K. Gebert, Magia słów…, s. 73–74.

262 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postępów w realizacji prawa o amnestii w Polsce, 14 VIII 1986 r., b.p.; ibidem, 356, Program pobytu w Polsce delegacji senackiej grupy przyjaźni francusko-polskiej, [lipiec 1986 r.], b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty w Polsce delegacji z Maurice’em Schumannem na czele, [lipiec 1986 r.], b.p.; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 82.

263 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 23, Szyfrogram nr 3631/III z Paryża, 11 IX 1986 r., k. 469.

264 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

265 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 23, Szyfrogram nr 2548/III z Paryża, 22 VIII 1986 r., k. 439.

266 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat postępów w realizacji prawa o amnestii w Polsce, 14 VIII 1986 r., b.p.

267 Ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 5 IX 1986 r., b.p.

268 Ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmowy z Bronisławem Geremkiem, 13 VIII 1986 r., b.p.

269 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 89.

270 Pomiędzy 14 a 17 IX 1986 r. w Paryżu doszło do trzech zamachów bombowych, w wyniku których 10 osób zostało zabitych, a około 100 rannych.

271 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 23, Szyfrogram nr 3959/III z Paryża, 5 IX 1986 r., k. 475.

272 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce, 20 IX 1986 r., b.p.

273 Ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konsultacji dotyczących Rady Konsultacyjnej, 19 XI 1986 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie powołania Rady Konsultacyjnej, 9 XII 1986 r., b.p.

274 Zob. np. ibidem, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 23 X 1986 r., b.p.; ibidem, Depesza Claude’a Harela do Jeana-Bernarda Raimonda w sprawie konferencji prasowej rządu PRL, 8 X 1986 r., b.p.

275 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 23, Szyfrogram nr 33/IV z Paryża, 1 X 1986 r., k. 501.

276 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 8 X 1986 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 17 X 1986 r., b.p.

277 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Polsce w sprawie spotkania Claude’a Harela z Bronisławem Geremkiem, 19 IX 1986 r., b.p.

278 Ibidem, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji wewnętrznej w Polsce, 4 X 1986 r., b.p.

279 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 94; K. Gebert, Magia słów…, s. 73–74.

280 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 23, Szyfrogram nr 4055/IV z Paryża, 11 XII 1986 r., k. 642.

281 Ibidem, Szyfrogram nr 4241/IV z Paryża, 12 XII 1986 r., k. 649.

282 Ibidem, Szyfrogram nr 1459/IV z Paryża, 24 X 1986 r., k. 542a–542.

283 Ibidem, Szyfrogram nr 2151/IV z Paryża, 6 XI 1986 r., k. 563.

284 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 2816/IV z Paryża, 19 XI 1986 r., k. 590.

285 Ibidem, Szyfrogram nr 3313/IV z Paryża, 26 XI 1986 r., k. 606–605.

286 Ibidem, Szyfrogram nr 3590/IV z Paryża, 2 XII 1986 r., k. 620.

287 Ibidem, Szyfrogram nr 4432/IV z Paryża, 18 XII 1986 r., k. 662.

288 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 357, Notatka Wydziału Europy Wschodniej na temat wizyty Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 31 III 1987 r., b.p.

289 Ibidem, 320, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów ze Zbigniewem Bujakiem i Januszem Onyszkiewiczem, 12 XII 1986 r., b.p.

290 Ibidem, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 1 XII 1986 r., b.p.

291 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji wewnętrznej Polski, 16 XII 1986 r., b.p.

292 Ibidem, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim w Helsinkach, 25 VII 1985 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 26.

293 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o przyjeździe do Polski Kurta Skalnika, styczeń 1986 r., k. 481.

294 J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 236.

295 B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 70; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628.

296 Z przecieków, „Tygodnik Mazowsze” 1984, nr 108, s. 2.

297 AIPN, 0731/7, Informacja dyrektora Departamentu II MSW Janusza Seredy na temat ocen i opinii dyplomatów NATO dotyczących wizyty Hansa-Dietricha Genschera w Polsce, 7 III 1985 r., k. 3–5.

298 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 1396/I z Kolonii, 25 I 1985 r., k. 43 (błędna paginacja).

299 AIPN, 0731/8, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący postaw dyplomatów zachodnioniemieckich wobec planowanej wizyty Hansa-Dietricha Genschera, 21 II 1985 r., k. 26.

300 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 3550/I z Kolonii, 28 II 1985 r., k. 125 (błędna paginacja); D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 226.

301 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Wizyta Genschera świadczy o pragnieniu odprężenia ze strony Bonn, 4 III 1985 r., b.p.

302 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 90.

303 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 184–185.

304 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Polska domaga się przestrzegania układu z 1970 r., 7 III 1985 r., b.p.; Versöhnliche Worte Jaruzelskis an Bonn, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 11 III 1985.

305 AIPN, 0731/7, Informacja dyrektora Departamentu II MSW Janusza Seredy na temat ocen i opinii dyplomatów NATO, dotyczących wizyty Hansa-Dietricha Genschera w Polsce, 7 III 1985 r., k. 3–5.

306 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Warszawa: Kohl uczynił krok do tyłu, 18 VI 1985 r., b.p.

307 Ibidem, Polska zadowolona z wypowiedzi Kohla podczas spotkania z Jaruzelskim, 14 III 1985 r., b.p.; M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 84; K. Malinowski, Polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski w latach 1982–1991…, s. 150.

308 N. Bégin, Kontakte zwischen Gewerkschaften in Ost und West: die Auswirkungen von Solidarnosc in Deutschland un Frankreich: ein Vergleich, „Archiv für Sozialgeschichte” 2005, t. 45, s. 323; A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 53.

309 Zob. H. Teltschick, Verständigung und Konflikte. Zum gegenwärtigen Stand der Beziehungen und den Bedingungen ihrer Entwicklung [w:] Die Förderung des Friedens in Europa – Perspektiven der Verständigung zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Volksrepublik Polen, „Loccumer Protokolle” 1985, t. 72, red. H. May, H. Westmüller, Rehburg–Loccum 1985; zob. też D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 21.

310 Obszerna, kilkutomowa dokumentacja tej podróży znajduje się w: AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, k. 1–125; ibidem, 264, k. 1–191; ibidem, 265, k. 1–145; ibidem, 266, k. 1–177 (błędna paginacja); ibidem, 267, k. 1–190 (błędna paginacja); zob. też Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629.

311 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.2, 174, List Lecha Wałęsy do Willy’ego Brandta, 1 IX 1985 r., k. 43.

312 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Willy Brandt odrzuca zaproszenie do Gdańska wystosowane przez Lecha Wałęsę, 18 XI 1985 r., b.p.; ibidem, SPD pielęgnuje kontakty ze wszystkimi środowiskami w Polsce, 18 XI 1985 r., b.p; Kein Treffen von Brandt mit Walesa, „Die Welt”, 21 XI 1985.

313 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.2, 174, List Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 22 X 1985 r., k. 43.

314 Ibidem, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Christel Folger, 29 XI 1985 r., k. 7; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349; zob. też B. Rother, Wizyta Willy Brandta w Warszawie w grudniu 1985 roku. Okoliczności i fakty, „Przegląd Zachodni” 2006, nr 2.

315 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Rozmowa Tadeusza Olechowskiego i Ryszarda Króla z Hansem Koschnickiem, Klausem Lindenbergiem i Eugenem Selbmannem, przeprowadzona 28 października 1985 r., 28 X 1985 r., k. 31–33. Według mniej wiarygodnego źródła, do spotkania miało dojść 14 października (ibidem, Program spotkania z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim 14 października 1985 r., 21 [?!] X 1985 r., k. 27–39).

316 Ibidem, Rozmowa Willy’ego Brandta z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim 11 listopada 1985 r., 18 XI 1985 r., k. 16–17.

317 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga na temat wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 19 XI 1985 r., k. 21–23; zob. ten sam dokument w: ibidem, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, k. 11–13.

318 Ibidem, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Heinza Schneppena z niemieckiego MSZ i do ambasady niemieckiej w Warszawie, 19 XI 1985 r., k. 25–27.

319 Tę zgodę wyraził ambasador Olechowski w rozmowie z Brandtem, przeprowadzonej 11 listopada 1985 r. (ibidem, Notatka Klausa Lindenberga na temat rozmowy Willy’ego Brandta z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim, 18 XI 1985 r., k. 30–31).

320 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 210; zob. też W. Piątkowski, Moja misja nad Renem, Kraków 1984; K. Reiff, Als deutscher Diplomat an der Weichsel…; Die Ost- und Deutschlandpolitik der SPD in der Opposition 1982–1989. Papiere eines Kongresses der Friedrich-Ebert-Stiftung am 14. und 15. September 1993 in Bonn, red. D. Dowe, Bonn 1993.

321 AIPN, 01820/49, t. 11, Stenogram z audycji RFI pt. „Wizyta W. Brandta w Polsce”, 11 XII 1985 r., k. 96; Aus der „Solidarität” Kritik an Brandt und seiner Partei, „Die Welt”, 29 XI 1985.

322 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Doris Pack: apel do laureata Pokojowej Nagrody Nobla, 29 XI 1985 r., b.p.

323 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Pismo Wojciecha Jaruzelskiego do Willy’ego Brandta, 8 XII 1984 r., k. 104.

324 Ibidem, Pismo Willy’ego Brandta do Wojciecha Jaruzelskiego, 15 XII 1985 r., k. 103.

325 AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 201, Pismo Eugena Selbmanna do Karla-Heinza Klära, szefa biura Willy’ego Brandta, 18 IV 1985 r., b.p.

326 Zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka Klausa Lindenberga [?] na temat wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 8 IX 1985 r., k. 70.

327 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IX 1985 r., b.p.

328 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga na spotkanie z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim, 11 XI 1985 r., k. 47–51.

329 Ibidem, Pismo Klausa Lindenberga do Heinza Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 28 XI 1985 r., k. 11–14 (z załącznikami).

330 AIPN, 0731/12, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący komentarzy w związku z przyjazdem Willy’ego Brandta do Warszawy, 4 XII 1985 r., k. 113.

331 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka parlamentarnej frakcji SPD na temat wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 3 X 1985 r., k. 66–67; zob. ten sam dokument w: ibidem, 265, k. 42–43.

332 Ibidem, 263, Notatka parlamentarnej frakcji SPD na temat wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 3 X 1985 r., k. 66–67; ibidem, 265, Pismo Hansa Koschnicka do Horsta Ehmke, 14 X 1985 r., k. 40.

333 Ibidem, 264, Rozmowa Willy’ego Brandta z prymasem Józefem Glempem 9 grudnia 1985 r., 20 XII 1985 r., k. 27–33; ibidem, 265, Program podróży Willy’ego Brandta do Polski, 5 XII 1985 r., k. 63–70; ibidem, Komunikat prasowy dotyczący wizyty Willy’ego Brandta i delegacji SPD w Polsce, 6 XII 1985 r., k. 90–92; ibidem, Komunikat prasowy dotyczący wizyty Willy’ego Brandta i delegacji SPD w Polsce, 27 XI [sic!] 1985 r., k. 102–104; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Spotkanie Genscher–Rakowski w Loccum, 12 IX 1985 r., b.p.

334 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 210; A. Hajnicz, Polen in seinem geopolitischen Dreieck…, s. 31.

335 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Heinza Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 28 XI 1985 r., k. 11–14 (z załącznikami); AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 2540/IV z Kolonii, 12 XI 1985 r., k. 703 (błędna paginacja).

336 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Ottona Stetzenbacha z Ministerstwa Obrony, 30 XI 1985 r., k. 10; ibidem, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Komunikat prasowy SPD, 6 XII 1985 r., k. 22.

337 Ibidem, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Heinza Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 28 XI 1985 r., k. 11–14 (z załącznikami).

338 Ibidem, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Wystąpienie Hansa Koschnicka w Auschwitz, 8 XII 1985 r., k. 1–7.

339 Ibidem, 264, Rozmowa delegacji SPD i PZPR 7 grudnia 1985 r., 20 XII 1985 r., k. 34–44.

340 Tekst przemówienia zob. ibidem, 265, Przemówienie Willy’ego Brandta na Zamku Królewskim w Warszawie, 7 XII 1985 r., k. 125–128.

341 Ibidem, 264, Rozmowa Willy’ego Brandta z Wojciechem Jaruzelskim 7 grudnia 1985 r., 17 XII 1985 r., k. 44–55.

342 Ibidem, Rozmowa Willy’ego Brandta z Wojciechem Jaruzelskim 9 grudnia 1985 r., 20 XII 1985 r., k. 70–72. Szczegółowy plan wizyty zob. ibidem, 265, Program podróży Willy’ego Brandta do Polski, 5 XII 1985 r., k. 63–70.

343 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Brandt i Jaruzelski wskazują na pozytywny bilans rozmów, 9 XII 1985 r., b.p.

344 Zob. wycinki prasowe poświęcone wizycie w: AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, k. 87–192; ibidem, 267, k. 7–190.

345 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 4402/IV z Kolonii, 10 XII 1985 r., k. 762.

346 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Brandt i Jaruzelski wskazują na pozytywny bilans wizyty, 9 XII 1985 r., b.p.

347 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Pismo Hansa-Eberharda Dingelsa do Hansa Koschnicka, 19 XII 1985 r., k. 34.

348 Ibidem, 264, Pismo Willy’ego Brandta do Wojciecha Jaruzelskiego, 13 XII 1985 r., k. 12–13. Podobny list Brandt wysłał tego samego dnia do Józefa Czyrka, a dwa dni wcześniej do Józefa Cyrankiewicza (zob. ibidem, Pismo Willy’ego Brandta do Józefa Czyrka, 13 XII 1985 r., k. 19; ibidem, Pismo Willy’ego Brandta do Józefa Cyrankiewicza, 11 XII 1985 r., k. 22).

349 Ibidem, Pismo Wojciecha Jaruzelskiego do Willy’ego Brandta, 7 I 1986 r., k. 10.

350 List otwarty RKW „S” Mazowsze do Willy Brandta, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 148, s. 2; „KOS” 1985, nr 85, s. 8–9. Tekst ten w wersji przetłumaczonej na niemiecki trafił na biurko lidera SPD (zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, List otwarty „Solidarności” Region Mazowsze do Willy’ego Brandta, [kwiecień?] 1986 r., k. 80–84).

351 J. Białołęcki, W przeddzień wizyty Brandta w Warszawie, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 149, s. 1. Janusz Białołęcki to pseudonim Janusza Onyszkiewicza (zob. Kto był kim w drugim obiegu?…, s. 38).

352 Zob. np. M.T. Kaufman, Solidarity Faults a Visit by Brandt, „The New York Times”, 10 XII 1985; SPD-Parteidelegation nach Warschau, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 7 XII 1985.

353 R. Evans, R. Novak, Cold Facts About Poland, „The Washington Post”, 23 XII 1985.

354 Zob. np. AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 267, Komunikat prasowy SPD w sprawie wystąpienia Willy’ego Brandta w Bundestagu w związku z jego wizytą w Polsce, 10 XII 1985 r., k. 3.

355 Ibidem, 264, Pismo Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 13 XII 1985 r., k. 24–26; zob. ten sam dokument w: ibidem, 266, k. 16–18; AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 192, Pismo Klausa Lindenberga do Guntera Pleugera z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 15 I 1986 r., k. 330.

356 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Pismo Lecha Wałęsy do Willy’ego Brandta, 17 I 1986 r., k. 10–11; zob. też AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Wymiana listów między Brandtem a Wałęsą, 5 II 1986 r., b.p.; Wymiana listów Brandt–Wałęsa, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 157, s. 1.

357 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Notatka Klausa Lindenberga na temat listu Lecha Wałęsy, 31 I 1986 r., k. 19.

358 Zob. np. ibidem, Projekt listu Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 26 II 1986 r., k. 33–36; ibidem, Pismo Horsta Ehmke do Klausa Lindenberga w sprawie listu Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 27 II 1986 r., k. 32.

359 Ibidem, Uwagi Klausa Lindenberga dotyczące projektu listu Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 20 II 1986 r., k. 40–41.

360 Ibidem, Pismo Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 3 III 1986 r., k. 23–25.

361 W. Brandt, Erinnerungen, Frankfurt am Main 1992 (wyd. 4), s. 473–474; por. D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 211.

362 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 470.

363 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 4543/I z Kolonii, 16 III 1985 r., k. 172.

364 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 226; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 79; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 189; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 2100/IV z Kolonii, 5 XI 1985 r., k. 685 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 2350/IV z Kolonii, 8 XI 1985 r., k. 693 (błędna paginacja); ibidem, w. 13, Szyfrogram nr 5092/I z Kolonii, 25 III 1985 r., k. 180; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p. W 1985 r. w ramach negocjacji finansowych polskie delegacje kilkakrotnie gościły w RFN.

365 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629.

366 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 1251/II z Kolonii, 20 IV 1985 r., k. 225 (błędna paginacja).

367 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Notatka na temat wizyty Andrzeja Micewskiego w Bonn w dniach 17–23 marca 1985 r., 14 III 1985 r., k. 52–53; AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 123, Plan pobytu Andrzeja Micewskiego w Bonn, 1 XII 1984 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 2658/II z Kolonii, 14 V 1985 r., k. 286; zob. też ślad po tych spotkaniach w: AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.2. Micewski już wcześniej kontaktował się z Brandtem: niemiecki polityk w 1976 r. udzielił polskiemu dziennikarzowi wywiadu dla „Tygodnika Powszechnego” (zob. ibidem, Publizistische Ausserungen 1933–1992, A 3, 649, Wywiad przewodniczącego SPD Willy’ego Brandta dla „Tygodnika Powszechnego”, 22 II 1976 r., b.p.).

368 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, „Solidarność”: Kanclerz powinien przysłać obserwatorów na proces gdański, 31 V 1985 r., b.p.

369 FDP-Delegation reist nach Polen, „Süddeutsche Zeitung”, 11 IV 1985.

370 50 CDU-Abgeordnete in Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 31 V 1985.

371 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 2784/II z Kolonii, 14 V 1985 r., k. 292.

372 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Späth: możliwe nowe środki budowania wzajemnego zaufania, 10 VI 1985 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 3234/II z Kolonii, 22 V 1985 r., k. 314; ibidem, Szyfrogram nr 3244/II z Kolonii, 22 V 1985 r., k. 310; ibidem, Szyfrogram nr 4153/II z Kolonii, 5 VI 1985 r., k. 349.

373 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Koschnick spotkał w Warszawie przedstawiciela kierownictwa partyjnego, 15 VIII 1985 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 5430/II z Kolonii, 25 VI 1985 r., k. 386.

374 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, CSU Presse-Mitteilungen, Informacje frakcji CSU w Bundestagu, 30 VIII 1985 r., b.p. Huyn poruszył też wątek „Solidarności” w październiku z okazji wyborów do Sejmu: wskazywał na apel opozycji o bojkot i mówił o terrorze „junty Jaruzelskiego” (ibidem, Informacje frakcji CSU w Bundestagu, 16 X 1985 r., b.p.).

375 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Genscher i Dregger rozmawiali z członkiem Biura Politycznego KC PZPR, 12 IX 1985 r., b.p.; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy Michaela Maiworma, rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU, dotyczący rozmowy Alfreda Dreggera z Kazimierzem Barcikowskim, 13 IX 1985 r., b.p. Barcikowski pierwotnie zamierzał przybyć wcześniej, w połowie roku (AdsD, Archiv Eugen Selbmann, 201, Notatka Eugena Selbmanna na temat wizyty Kazimierza Barcikowskiego w Polsce, 17 IV 1985 r., b.p.).

376 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Pismo Horsta Ehmke do Hansa-Jochena Vogla, 19 IX 1985 r., k. 51.

377 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, SPD i PZPR opowiadają się za współdziałaniem na rzecz bezpieczeństwa, 25 XI 1985 r., b.p.; Wspólne oświadczenie SPD i PZPR w sprawie bezpieczeństwa i współpracy w Europie, 25 XI 1985 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 406 i n.; zob. też AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Komunikat w sprawie wspólnego oświadczenia SPD i PZPR, 7 VII 1986 r. b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 210. Podobne oświadczenia socjaldemokraci podpisywali również z innymi partiami komunistycznymi z bloku wschodniego. Ostro politykę tę krytykował Heinrich August Winkler. Jego zdaniem, te „układy o bezpieczeństwie” świadczyły o „braku poczucia rzeczywistości i niedostatecznym uwrażliwieniu na wartości, za którymi SPD opowiadała się od czasów swojego powstania” (H.A. Winkler, Polskie wyzwolenie, niemieckie zjednoczenie…, s. 18–19).

378 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka Veroniki Isenberg z SPD na temat spotkania z delegacją kierowaną przez Kazimierza Barcikowskiego, 10 IX 1985 r., k. 88–89.

379 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 1542/IV z Kolonii, 25 X 1985 r., k. 657; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 356, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat ewolucji stosunków Polski z krajami zachodnimi, 26 XII 1985 r., b.p.

380 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej MAE z posiedzenia grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Luksemburgu w dniach 21–22 listopada 1985 r., 26 XI 1985 r., b.p.

381 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka Veroniki Isenberg z SPD na temat spotkania z delegacją kierowaną przez Kazimierza Barcikowskiego, 10 IX 1985 r., k. 88–89; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Polski historyk nie może się udać do Berlina, 4 XI 1985 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 4708/III z Kolonii, 19 IX 1985 r., k. 559; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629.

382 AdsD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Wypowiedź prasowa Volkera Rühe na temat polsko-niemieckiego forum w Krakowie, 25 XI 1985 r., k. 59–61; ibidem, 266, Tematyka IV Forum Polsko-Niemieckiego, [listopad?] 1985 r., k. 141–162; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Deutsch-polnisches Forum in Krakau, 21 XI 1985 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629; E. Cziomer, Die wirtschaftlichen Beziehungen zwischen der Volksrepublik Polen und der Bundesrepublik Deutschland in den achtziger Jahren [w:] Aussenpolitik und Interessenausgleich: die Bundesrepublik Deutschland und die Volksrepublik Polen in den Ost-West Beziehungen, red. H. Timmermann, Saarbrücken–Scheidt 1988, s. 115.

383 J. Holzer, Das Deutsch-Polnische Forum in Vergangenheit und Zukunft [w:] Feinde werden Freunde…, s. 218–219.

384 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 4222/IV z Kolonii, 6 XII 1985 r., k. 756 (błędna paginacja).

385 Zob. np. ibidem, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 3921/II z Kolonii, 31 V 1985 r., k. 338.

386 Np. brytyjski ambasador w Warszawie John A.L. Morgan pisał: „pomimo regularnych ataków na zachodnioniemiecki »rewanżyzm«, jednym z głównych osiągnięć polskiej dyplomacji w tym roku [1985 – przyp. P.P.] była ogólna poprawa stosunków z Bonn” (FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.).

387 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Dialog między Niemcami i Polakami pozostaje trudny, 6 X 1985 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 4868/II z Kolonii, 17 VI 1985 r., k. 371 (błędna paginacja); D. Bingen, Kontinuität und Wandel…, s. 53; idem, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 29; idem, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 227; J. Hackmann, Vergangenheitspolitik in der Bundesrepublik Deustschland…, s. 320–321.

388 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/82, w. 13, Szyfrogram nr 81/III z Kolonii, 2 VII 1985 r., k. 399 (błędna paginacja).

389 Ibidem, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 2100/IV z Kolonii, 5 XI 1985 r., k. 685 (błędna paginacja).

390 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Spotkanie Genscher–Rakowski w Loccum, 12 IX 1985 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 4858/III z Kolonii, 21 IX 1985 r., k. 569 (błędna paginacja); Przemówienie Hansa-Dietricha Genschera i Mieczysława F. Rakowskiego podczas obrad konferencji „Postulat pokoju w Europie. Perspektywy porozumienia między RFN a PRL”, Loccum, 20 IX 1985 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 387 i n.; Genscher: Keine Gebietsansprüche an Polen, „Süddeutsche Zeitung”, 21 IX 1985.

391 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628; E. Cziomer, Die wirtschaftlichen Beziehungen…, s. 115.

392 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Polski wicepremier ponownie mówi o „niemieckim rewizjonizmie”, 20 IX 1985 r., b.p.

393 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram nr 111/VI z Kolonii, 2 X 1985 r., k. 592; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 628.

394 Ibidem, Szyfrogram nr 4326/IV z Kolonii, 9 XII 1985 r., k. 759.

395 Ibidem, Szyfrogram nr 4488/IV z Kolonii, 11 XII 1985 r., k. 765.

396 Ibidem, Szyfrogram nr 4358/IV z Kolonii, 9 XII 1985 r., k. 760.

397 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Kohl: rośnie zrozumienie między Niemcami i Polakami, 6 XII 1985 r., b.p.

398 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 531/I z Kolonii, 11 I 1986 r., k. 20.

399 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Polska gotowa na „nowy etap” polsko-niemieckich stosunków, 29 I 1986 r., b.p.

400 Ibidem, Kohl i Weizsäcker składają życzenia nowemu polskiemu rządowi, 11 XI 1985 r., b.p.

401 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 1161/I z Kolonii, 21 I 1986 r., k. 43.

402 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 3560/I z Kolonii, 5 III 1986 r., k. 168.

403 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Bonn i Warszawa pragną postępu we wzajemnych stosunkach, 11 III 1986 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 531/I z Kolonii, 11 I 1986 r., k. 20; ibidem, Szyfrogram nr 3836/I z Kolonii, 11 III 1986 r., k. 182–180; ibidem, Szyfrogram nr 3879/I z Kolonii, 12 III 1986 r., k. 187–186.

404 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247.

405 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Anke Fuchs chwali nowe polskie związki zawodowe, 19 II 1986 r., b.p.; AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący oceny wizyty w Polsce deputowanych SPD przez przewodniczącego DGB Ernsta Breita, luty 1986 r., k. 329.

406 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 1621/I z Kolonii, 28 I 1986 r., k. 64–62.

407 Ibidem, Szyfrogram nr 3443/I z Kolonii, 3 III 1986 r., k. 161.

408 Ibidem, Szyfrogram nr 1339/I z Kolonii, 24 I 1986 r., k. 60–59.

409 Ibidem, 36/p/II, Szyfrogram nr 3995/II z Kolonii, 9 VI 1986 r., k. 371.

410 Ibidem, 36/p/I, Szyfrogram nr 2543/I z Kolonii, 13 II 1986 r., k. 114–113.

411 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 2031/I z Kolonii, 5 II 1986 r., k. 93–91. Niemców interesowało przede wszystkim wyciszenie antyniemieckiej propagandy i liberalizacja ruchu osobowego w ramach łączenia rodzin.

412 Ibidem, Szyfrogram nr 2978/I z Kolonii, 22 II 1986 r., k. 136–135.

413 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 192, Notatka Klausa Lindenberga z rozmowy z przedstawicielami Ambasady PRL w Kolonii, 23 V 1985 r., k. 204; zob. ten sam dokument w: ibidem, Persönliche Korrespondenz, A 11.2, 175, k. 98. Polscy dyplomaci przekonywali, że rezolucja szkodzi stosunkom między PZPR i SPD, oraz zwracali uwagę na istnienie nowych, legalnych związków zawodowych.

414 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 4494/I z Kolonii, 21 III 1986 r., k. 207.

415 Zieloni w obrone WiP, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 162, s. 1; zob. też E. Weber, Die Grünen und die polnische Opposition im Dialog [w:] Deutsche und Polen. 100 Schlüsselbegriffe, München–Zürich 1992, s. 374–380.

416 AdsD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korrespondenz, A 11.2, 182, List Kornela Morawieckiego do Willy’ego Brandta, 28 IV 1986 r., k. 73.

417 Ibidem, Pismo Karla-Heinza Klära z sekretariatu Willy’ego Brandta do Andrzeja Wirgi, 23 V 1986 r., k. 75.

418 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629.

419 Por. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 17 IV 1986 r., b.p.; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

420 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IV 1986 r., b.p.

421 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga na temat rozmów ministra spraw zagranicznych PRL Mariana Orzechowskiego z przedstawicielami władz RFN, 18 IV 1985 r., k. 217–222; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Kohl demonstruje gotowość do dialogu z Polską, 7 IV 1986 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/I, Szyfrogram nr 4490/I z Kolonii, 21 III 1986 r., k. 208.

422 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga na temat rozmów ministra spraw zagranicznych PRL Mariana Orzechowskiego z przedstawicielami władz RFN, 18 IV 1985 r., k. 217–222.

423 Ibidem; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Bonn i Warszawa pragną wszechstronnie rozbudowywać wzajemne relacje – Genscher przyjmuje zaproszenie do Polski, 8 IV 1986 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/II, Szyfrogram nr 310/II z Kolonii, 7 IV 1986 r., k. 250–249; ibidem, Szyfrogram nr 368/II z Kolonii, 8 IV 1986 r., k. 254–252; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 17 IV 1986 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 228; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629. Warto zwrócić uwagę na zgodność relacji obu stron, zawartych w polskich i niemieckich źródłach.

424 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/II, Szyfrogram nr 839/III z Kolonii, 18 VII 1986 r., k. 462.

425 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga na temat rozmów ministra spraw zagranicznych PRL Mariana Orzechowskiego z przedstawicielami władz RFN, 18 IV 1985 r., k. 217–222.

426 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84.

427 Ibidem, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

428 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/II, Szyfrogram nr 2773/II z Kolonii, 16 V 1986 r., k. 327.

429 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/II, Szyfrogram nr 2408/II z Kolonii, 12 V 1986 r., k. 316; ibidem, Szyfrogram nr 3141/II z Kolonii, 22 V 1986 r., k. 344–343.

430 Ibidem, Szyfrogram nr 195/III z Kolonii, 4 VII 1986 r., k. 437–436.

431 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/II, Szyfrogram nr 522/III z Kolonii, 11 VII 1986 r., k. 445; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 228.

432 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/III, Szyfrogram nr 2482/III z Kolonii, 21 VIII 1986 r., k. 515.

433 Ibidem, Szyfrogram nr 2781/III z Kolonii, 26 VIII 1986 r., k. 523–522.

434 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Duże zainteresowanie delegacją posłów CDU w Polsce, 4 IX 1986 r., b.p.

435 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/III, Szyfrogram nr 4212/III z Kolonii, 18 IX 1986 r., k. 579–578.

436 Por. AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

437 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/III, Szyfrogram nr 4518/III z Kolonii, 24 IX 1986 r., k. 594–593; ibidem, Szyfrogram nr 210/IV z Kolonii, 3 X 1986 r., k. 624–623.

438 Ibidem, Szyfrogram nr 2498/IV z Kolonii, 13 XI 1986 r., k. 709.

439 Ibidem, Szyfrogram nr 387/IV z Kolonii, 7 X 1986 r., k. 628; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629.

440 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 36/p/III, Szyfrogram nr 1793/IV z Kolonii, 30 X 1986 r., k. 688–687.

441 Ibidem, Szyfrogram nr 3701/IV z Kolonii, 3 XII 1986 r., k. 739–738.

442 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 196, 209; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629; K. Reiff, Als deutscher Diplomat an der Weichsel…, s. 187; H. Schmidt, Die Deutschen und ihre Nachbarn…, s. 503.

443 B. Conrad, Jaruzelski passt sich der abweisenden Haltung Moskaus gegenüber Bonn an, „Die Welt”, 3 XII 1986.

444 3 XII 1987 r. Bundestag przyjął ostateczne (jak uważała strona niemiecka) uregulowania dotyczące polskich roszczeń odszkodowawczych; przyznał na nie 300 mln marek. Odtąd wszelkie roszczenia państwa polskiego były odrzucane (D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 230).

445 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 348/349.

446 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/II, Szyfrogram nr 586/III z Londynu, 9 VII 1985 r., k. 372.

447 Ibidem, 40/p/I, Szyfrogram nr 1670/I z Londynu, 29 I 1985 r., k. 59.

448 NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

449 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/I, Szyfrogram nr 867/I z Londynu, 16 I 1985 r., k. 31; ibidem, Szyfrogram nr 3119/I z Londynu, 21 II 1985 r., k. 105; ibidem, Szyfrogram nr 3768/I z Londynu, 4 III 1985 r., k. 123 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 5203/I z Londynu, 26 III 1985 r., k. 175.

450 Ibidem, Szyfrogram nr 4018/I z Londynu, 8 III 1985 r., k. 132.

451 NAKG, FO 973/412, Polska: chronologia wydarzeń, listopad 1984 r. – marzec 1985 r., kwiecień 1985 r., b.p.

452 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/I, Szyfrogram nr 2155/I z Londynu, 5 II 1985 r., k. 69.

453 Ibidem, 40/p/II, Szyfrogram nr 4175/IV z Londynu, 6 XII 1985 r., k. 612. Np. na początku listopada dwaj członkowie Partii Liberalnej Alex Carlile i James [?] Wallace zaproponowali rezolucję nr 50, krytykującą aresztowania polityczne oraz wzywającą rząd do zaprzestania prześladowań opozycji (zwłaszcza Michnika i Moczulskiego), a także podkreślającą niedemokratyczny charakter wyborów do Sejmu PRL.

454 Ibidem, 40/p/I, Szyfrogram nr 982/II z Londynu, 17 IV 1985 r., k. 217 (błędna paginacja).

455 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.; Niech żyje Anglia!, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 125, s. 1.

456 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/210.1, Serwis informacyjny „Solidarity with Solidarity”, Hunger Strike, day 7, lipiec 1985 r., b.p.; ibidem, Serwis informacyjny „Solidarity with Solidarity”, Stosunki pomiędzy Polską a Wielką Brytanią. Debata w parlamencie, luty 1988 r., b.p.; Niech żyje Anglia!, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 125, s. 1; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 348–349.

457 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

458 Niech żyje Anglia!, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 125, s. 1.

459 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie na temat sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

460 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

461 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011 r.

462 Churchill Archives Centre, Relacja Johna Bircha, [2004 r.], k. 23–24.

463 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/I, Szyfrogram nr 1002/II z Londynu, 17 IV 1985 r., k. 218 (błędna paginacja).

464 Ibidem, Szyfrogram nr 2330/II z Londynu, 8 V 1985 r., k. 247 (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 2420/II z Londynu, 10 V 1985 r., k. 249.

465 Ibidem, 40/p/II, Szyfrogram nr 2888/II z Londynu, 17 V 1985 r., k. 261.

466 Ibidem, Szyfrogram nr 4258/II z Londynu, 6 VI 1985 r., k. 291 (błędna paginacja).

467 Proces w Gdańsku, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 134, s. 1.

468 NAKG, BW 51/29, Pismo ambasady brytyjskiej w Warszawie w sprawie treści nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym w Polsce, 6 IX 1985 r., b.p.

469 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/II, Szyfrogram nr 5108/II z Londynu, 20 VI 1985 r., k. 329 (błędna paginacja).

470 Ibidem, 40/p/II, Szyfrogram nr 298/III z Londynu, 4 VII 1985 r., k. 363; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

471 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/III, Szyfrogram nr 2313/IV z Londynu, 8 XI 1985 r., k. 554 (błędna paginacja); FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

472 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/III, Szyfrogram nr 2604/IV z Londynu, 13 XI 1985 r., k. 563 (błędna paginacja); FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie na temat sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

473 NAKG, FO 93/129/73, Pismo ambasady brytyjskiej w Warszawie do ministra finansów PRL w sprawie realizacji porozumienia z 2 lipca 1981 r., 15 X 1985 r., b.p.; ibidem, Pismo ministra finansów PRL do ambasadora Wielkiej Brytanii w Polsce w sprawie realizacji porozumienia z 2 lipca 1981 r., 5 XI 1985 r., b.p.; NAKG, FO 93/129/74, Brytyjsko-polskie porozumienie w sprawie rozłożenia spłat części komercyjnych długów PRL, 30 XI 1985 r., b.p.

474 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/III, Szyfrogram nr 1291/IV z Londynu, 22 X 1985 r., k. 523.

475 FCO, Roczny raport ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

476 Ibidem.

477 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/III, Szyfrogram nr 2291/IV z Londynu, 7 XI 1985 r., k. 552; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

478 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/III, Szyfrogram nr 4033/IV z Londynu, 4 XII 1985 r., k. 607 (błędna paginacja).

479 Ibidem, 42/p/I, Szyfrogram nr 70/I z Londynu, 2 I 1986 r., k. 2.

480 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

481 Chodziło zapewne o zatrzymanie 18 grudnia Jacka Szymanderskiego i rewizje dokonane u byłych internowanych, m.in. Henryka Wujca i Macieja Jankowskiego (ibidem).

482 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Londynie w sprawie brytyjskich komentarzy dotyczących wizyty gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, 9 XII 1985 r., b.p.

483 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/III, Szyfrogram nr 3729/IV z Londynu, 28 XI 1985 r., k. 596.

484 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej MAE z posiedzenia grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Luksemburgu w dniach 21–22 listopada 1985 r., 26 XI 1985 r., b.p.

485 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

486 Ibidem.

487 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

488 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/I, Szyfrogram nr 69/I z Londynu, 2 I 1986 r., k. 3.

489 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 723/I z Londynu, 14 I 1986 r., k. 19; por. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

490 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/I, Szyfrogram nr 1687/I z Londynu, 29 I 1986 r., k. 56.

491 Ibidem, Szyfrogram nr 2362/I z Londynu, 11 II 1986 r., k. 76.

492 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

493 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

494 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/I, Szyfrogram nr 2029/I z Londynu, 5 II 1986 r., k. 65–64; ibidem, Szyfrogram nr 2174/I z Londynu, 7 II 1986 r., k. 69–68.

495 Ibidem, Szyfrogram nr 2507/I z Londynu, 13 II 1986 r., k. 82.

496 Ibidem, Szyfrogram nr 2506/I z Londynu, 13 II 1986 r., k. 81–80.

497 Ibidem, Szyfrogram nr 2494/I z Londynu, 13 II 1986 r., k. 83.

498 Ibidem, Szyfrogram nr 2972/I z Londynu, 21 II 1986 r., k. 96.

499 Ibidem, Szyfrogram nr 3134/I z Londynu, 25 II 1986 r., k. 111; ibidem, Szyfrogram nr 3204/I z Londynu, 26 II 1986 r., k. 112.

500 Ibidem, Szyfrogram nr 3740/I z Londynu, 8 III 1986 r., k. 119–118; ibidem, Szyfrogram nr 3904/I z Londynu, 12 III 1986 r., k. 125–124.

501 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 3904/I z Londynu, 12 III 1986 r., k. 125–124; ibidem, Szyfrogram nr 4237/I z Londynu, 18 III 1986 r., k. 132–131.

502 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

503 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/I, Szyfrogram nr 61/II z Londynu, 1 IV 1986 r., k. 150–149.

504 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 9 IV 1986 r., b.p.

505 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/I, Szyfrogram nr 1097/II z Londynu, 18 IV 1986 r., k. 177–176.

506 Churchill Archives Centre, Relacja Briana Leona Bardera, 6 III 1997 r., k. 11–12.

507 Ibidem, k. 25.

508 Ibidem, k. 25–26.

509 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/I, Szyfrogram nr 2348/II z Londynu, 9 VI 1986 r., k. 225–224.

510 Ibidem, 42/p/II, Szyfrogram nr 4135/II z Londynu, 11 VI 1986 r., k. 284–283; zob. też AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84.

511 Część środowisk solidarnościowych przyjęła ten fakt z mieszanymi uczuciami. Przystąpienie do funduszu nie dość, że nie oznaczało przyznania nowych kredytów, ale wiązało się jeszcze z koniecznością wznowienia spłat polskiego zadłużenia, wstrzymanych po wprowadzeniu stanu wojennego (zob. Co Polska uzyska przez przyjęcie do MFW?, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 173, s. 3; J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options. A Policy Reconnaissance. Update, Washington 1987, s. i; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 260). Okazało się zresztą, że warunki przyznania brytyjskiego kredytu były bardzo restrykcyjne, i strona polska deklarowała, że nie może przyjąć oferty (zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 2856/III z Londynu, 27 VIII 1986 r., k. 394–393; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 193).

512 Polska 1986–1989: koniec systemu. Materiały międzynarodowej konferencji Miedzeszyn 21–23 października 1999, t. 2: Dyskusja, red. A. Paczkowski, Warszawa 2002, s. 45.

513 NAKG, FO 93/129/72, Pismo Ministerstwa Finansów PRL do ambasadora Wielkiej Brytanii w Warszawie w sprawie zadłużenia Banku Handlowego (z aneksem), 7 VIII 1986 r., b.p.

514 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 4180/II z Londynu, 11 VI 1986 r., k. 291; ibidem, Szyfrogram nr 4709/II z Londynu, 20 VI 1986 r., k. 303.

515 Głosy z zagranicy, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 174, s. 1.

516 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

517 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 66/III z Londynu, 1 VII 1986 r., k. 317–316.

518 Ibidem, Szyfrogram nr 349/III z Londynu, 8 VII 1986 r., k. 325–324.

519 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 1353/III z Londynu, 30 VII 1986 r., k. 362.

520 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

521 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 1624/III z Londynu, 4 VIII 1986 r., k. 373–372.

522 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

523 Ibidem.

524 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 4038/III z Londynu, 17 IX 1986 r., k. 435–434.

525 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 788/IV z Londynu, 14 X 1986 r., k. 463.

526 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

527 NAKG, FO 972/153, Raport ambasady brytyjskiej w Warszawie pt. „Polska: analiza osiągnięć i porażek związanych z okresem »Solidarności«”, październik 1986 r., b.p.

528 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 3051/III z Londynu, 1 IX 1986 r., k. 402.

529 Ibidem, Szyfrogram nr 3326/III z Londynu, 5 IX 1986 r., k. 420–419; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi (2), 5 VII 1988 r., b.p.

530 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 4038/III z Londynu, 17 IX 1986 r., k. 435–434.

531 Ibidem, Szyfrogram nr 53/IV z Londynu, 1 X 1986 r., k. 446.

532 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

533 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 1062/IV z Londynu, 17 X 1986 r., k. 472.

534 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

535 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 1950/IV z Londynu, 3 XI 1986 r., k. 503–502.

536 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

537 Ibidem.

538 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 42/p/II, Szyfrogram nr 2729/IV z Londynu, 17 XI 1986 r., k. 534.

539 Ibidem, Szyfrogram nr 4706/IV z Londynu, 24 XII 1986 r., k. 594.

540 Ibidem, Szyfrogram nr 4006/IV z Londynu, 9 XII 1986 r., k. 578.

541 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

542 Ibidem.

543 Ibidem.

544 Ibidem.

545 Zob. np. FCO, Roczny raport ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

546 AIPN, 1585/3901, Informacja Departamentu I MSW dotycząca pomocy finansowej dla opozycji w Polsce i jej zagranicznych agend, 12 VI 1989 r., k. 49–53.

547 AIPN, 0296/256, t. 7, Podstawowe kierunki działalności dywersyjnej Zachodu przeciwko PRL w 1986 r., [styczeń 1987 r.], k. 27–42.

548 Zob. np. AKKG, IV.USA/8, Pismo Jerzego Milewskiego do Jacka Kempa, 5 III 1985 r., b.p.; ibidem, pismo Jacka Kempa do Jerzego Milewskiego, 21 II 1985 r., b.p.

549 AIPN, 01419/378, t. 2, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca Fundacji „Solidarności”, 29 I 1986 r., k. 241–243.

550 AIPN, 0449/8, t. 18, Polityka zagraniczna Stanów Zjednoczonych. Opracowanie Departamentu I MSW, 20 V 1986 r., k. 130.

551 Ibidem, k. 131–133.

552 Jak sugerowano, strona polska przyjęła ten fakt z rezerwą i przez kilka kolejnych miesięcy nie zgłosiła chęci przystąpienia do organizacji, licząc się z koniecznością regularnych spłat zadłużenia (zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie ekspulsji amerykańskiego attaché wojskowego, 25 IX 1981 r., b.p.).

553 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 40/p/I, Szyfrogram nr 4787/I z Londynu, 20 III 1985 r., k. 159.

554 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 30, Szyfrogram nr 646/II z Waszyngtonu, 11 IV 1985 r., k. 218.

555 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 336, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie ekspulsji amerykańskiego attaché wojskowego, 25 IX 1981 r., b.p.

556 AIPN, 0731/12, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący perspektyw stosunków amerykańsko-polskich, 16 XI 1985 r., k. 43.

557 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na spotkanie Rolanda Dumasa ze Stefanem Olszowskim w Helsinkach, 25 VII 1985 r., b.p.

558 Zob. ibidem, 310, Pismo Rolanda Dumasa do George’a Shultza w sprawie sytuacji w Polsce, 29 VII 1985 r., b.p.

559 Ibidem, 336, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie ekspulsji amerykańskiego attaché wojskowego, 25 IX 1981 r., b.p.

560 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 848/II z Waszyngtonu, 15 IV 1985 r., k. 228; ibidem, Szyfrogram nr 776/III z Waszyngtonu, 12 VII 1985 r., k. 378.

561 Ibidem, Szyfrogram nr 1612/II z Waszyngtonu, 26 IV 1985 r., k. 247; ibidem, Szyfrogram nr 5529/II z Waszyngtonu, 26 VI 1985 r., k. 347; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Notatka Wydziału Europy Wschodniej [?] MAE dla dyrektora Departamentu Europejskiego MAE na temat relacji francusko-polskich, 29 IV [?] 1985 r., b.p.

562 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 2752/II z Waszyngtonu, 15 V 1985 r., k. 272.

563 Ibidem, Szyfrogram nr 4567/II z Waszyngtonu, 11 VI 1985 r., k. 325 (błędna paginacja); AIPN, 0449/8, t. 22, Załącznik nr 1 do informacji dziennej Departamentu I MSW dotyczący George’a Busha – 41. prezydenta USA, [listopad 1988 r.], k. 57–62. Według tego drugiego źródła, Bush rozmawiał ze Stanisławem Trepczyńskim.

564 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 1971/III z Waszyngtonu, 1 VIII 1985 r., k. 418; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przesłanie Ronalda Reagana do Kongresu w sprawie podpisania amerykańsko-polskiej umowy połowowej, 12 IX 1985 r., b.p.

565 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 2091/III z Waszyngtonu, 3 VIII 1985 r., k. 426.

566 AIPN, 0731/12, Informacja Departamentu II MSW dotycząca oficjalnych przyjazdów obywateli USA do Polski, 23 XII 1985 r., k. 150–153.

567 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IX 1985 r., b.p.

568 Ibidem.

569 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 2235/III z Waszyngtonu, 6 VIII 1985 r., k. 432; Odrzut z eksportu, „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 141, s. 4.

570 AIPN, 0731/11, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący zainteresowania zachodnich dyplomatów wizytą gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Nowym Jorku, 25 IX 1985 r., k. 60.

571 Ibidem, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący opinii zachodnich dyplomatów na temat wizyty gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Nowym Jorku, 14 X 1985 r., k. 84; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1985 r., 10 I 1986 r., b.p.

572 J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 247–248.

573 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 4983/III z Waszyngtonu, 23 IX 1985 r., k. 544 (błędna paginacja).

574 AIPN, 0449/6, t. 10, Szyfrogram nr 6407 z Brukseli [sic!], 12 IX 1985 r., k. 267–268.

575 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 33/87, w. 31, Szyfrogram nr 2965/IV z Waszyngtonu, 18 XI 1985 r., k. 648.

576 AIPN, 0449/6, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca postawy Zachodu wobec wyborów do Sejmu PRL, 10 X 1985 r., k. 295–297; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach sytuacji w Polsce po wyborach do Sejmu PRL, październik 1985 r., k. 342–344.

577 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska Zachodu wobec wyborów do Sejmu PRL, 20 IX 1985 r., k. 280–285.

578 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 X 1985 r., b.p.

579 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 11 X 1985 r., b.p.; M. Frybes, Społeczne reakcje Zachodu na fenomen „Solidarności”…, s. 569. W świetle cytowanej wypowiedzi Marka Garzteckiego postawa Milewskiego okazuje się niekonsekwentna: nie chciał się spotkać z Margaret Thatcher, a nie miał oporów przed rozmową z równie prawicowym i konserwatywnym Reaganem.

580 AIPN, 0449/8, t. 19, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska Kongresu USA w sprawach polskich, 30 I 1986 r., k. 164–166.

581 Ibidem; AIPN, 0449/8, t. 19, Szyfrogram nr 385, 15 I 1986 r., k. 177; ibidem, Szyfrogram nr 427, 17 I 1986 r., k. 174.

582 Ibidem, Szyfrogram nr 389, 15 I 1986 r., k. 175–176; ibidem, Szyfrogram nr 573, 22 I 1986 r., k. 169–170.

583 AIPN, 0449/8, t. 11, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stosunków USA z krajami socjalistycznymi, 7 I 1986 r., k. 153–159.

584 Ibidem, Szyfrogram nr 1075 z Waszyngtonu, 8 II 1986 r., k. 146–147; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o polityce gospodarczej USA wobec krajów socjalistycznych, 7 I 1986 r., k. 85–86. Podobne tezy o nikłym znaczeniu państw bloku wschodniego (poza ZSRR i NRD) dla dyplomacji amerykańskiej wywiad formułował aż do 1990 r. (zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 5473 z Budapesztu [sic!], 9 VI 1987 r., k. 120–121; ibidem, Szyfrogram nr 564 z Waszyngtonu, 22 I 1990 r., k. 41–44).

585 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskiej polityki zagranicznej, 2 I 1986 r., b.p.

586 Ibidem, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie amerykańskich komentarzy dotyczących wizyty gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Paryżu, 5 XII 1985 r., b.p.

587 AKKG, IV.USA, Pismo Fernanda J.St. Germaina do Ewy Ślusarek, 26 III 1986 r., b.p.; ibidem, Pismo Johna Chafee do Ewy Ślusarek, 29 IV 1986 r., b.p.; ibidem, Pismo Claudine Schneider do Ewy Ślusarek, 10 IV 1986 r., b.p.; ibidem, Pismo Claiborne’a Pella do Ewy Ślusarek, 25 IV 1986 r., b.p.

588 Ibidem, Pismo Jamesa W. Dyera z Departamentu Stanu do Fernanda J.St. Germaina, 5 III 1986 r., b.p.

589 Ibidem, Pismo Claiborne’a Pella do gen. Wojciecha Jaruzelskiego, 25 IV 1986 r., b.p.

590 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 30, Szyfrogram nr 494/I z Waszyngtonu, 10 I 1986 r., k. 26.

591 J. Milewski, K. Pomian, J. Zielonka, Poland: Four Years After, „Foreign Affairs” 1985/1986, nr 2, s. 337–359. W maju 1985 r. „Solidarność” wydała w podziemiu nową wersję raportu, przedrukowaną rok później przez londyńskie Wydawnictwo Aneks pod nazwą: Poland: Five Years After August 1980, Londyn 1986 r.; zob. też AKKG, History of Poland, 970.000, Raport pt. „Polska: pięć lat po sierpniu”, 1986 r., b.p.

592 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie planowanego procesu Lecha Wałęsy, 7 II 1986 r., b.p.

593 Por. L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 271.

594 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przesłanie Ronalda Reagana do Kongresu, towarzyszące rocznemu raportowi NED, 19 II 1986 r., b.p.

595 „International Labour Reports” 1989, nr 33 (dostępny w: AKKG, NED, 355.000, 1988–1989, b.p.). W pierwszej dziesiątce znalazły się jeszcze m.in. związki zawodowe z państw południowego Pacyfiku, Chile, Brazylii i Kraju Basków.

596 AKKG, NED, 355.000, 1986–1987, Notatka Carla Gershmana z wizyty w Londynie i Rzymie w dniach 11–15 września 1987 r., 21 IX 1987 r., b.p.; ibidem, Niektóre dotacje NED dla Polski w roku 1988, [1988 r.], b.p.; ibidem, Dotacje przyznane przez NED na rok kalendarzowy 1986 r., 27 I 1986 r., b.p.; ibidem, Lista zatwierdzonych programów NED w roku fiskalnym 1986, 12 IX 1986 r., b.p.; ibidem, Zestawienie dotacji NED dotyczących Polski w roku kalendarzowym 1985, [1985 r.], b.p.; ibidem, Granty przyznane przez NED w roku fiskalnym 1984, [1984 r.], b.p.

597 Ibidem, Raport NED za rok 1986, 1 października 1985 r. – 30 września 1986 r., [październik?] 1986 r., b.p.; ibidem, Raport NED za rok 1987, 1 października 1986 r. – 30 września 1987 r., [październik?] 1987 r., b.p.

598 Zob. np. Fundacja na Rzecz Ingerencji, „Trybuna Ludu”, 17 III 1986.

599 AIPN, 0449/8, t. 19, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska Komisji Spraw Zagranicznych Izby Reprezentantów w sprawie stosunków USA z krajami socjalistycznymi, 23 I 1986 r., k. 167–168; ibidem, Szyfrogram nr 430, 16 I 1986 r., k. 173; zob. ibidem, Szyfrogram nr 544, 21 I 1986 r., k. 171–172.

600 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska Kongresu USA w sprawach polskich, 30 I 1986 r., k. 164–166.

601 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 30, Szyfrogram nr 1873/I z Waszyngtonu, 1 II 1986 r., k. 59.

602 Ibidem, Szyfrogram nr 3520/I z Waszyngtonu, 4 III 1986 r., k. 122.

603 Ibidem, Szyfrogram nr 1861/I z Waszyngtonu, 1 II 1986 r., k. 57.

604 AIPN, 0449/8, t. 11, Szyfrogram nr 898 z Waszyngtonu, 1 II 1986 r., k. 151–152; ibidem, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska Komisji Spraw Zagranicznych Senatu USA w sprawie stosunków z krajami socjalistycznymi, 6 II 1986 r., k. 148–150.

605 Ibidem, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca sygnałów możliwości zmiany polityki USA wobec Polski, 7 IV 1986 r., k. 315–321.

606 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 30, Szyfrogram nr 2486/I z Waszyngtonu, 12 II 1986 r., k. 81.

607 Ibidem, Szyfrogram nr 3647/I z Waszyngtonu, 6 III 1986 r., k. 127.

608 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247.

609 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 30, Szyfrogram nr 4295/I z Waszyngtonu, 19 III 1986 r., k. 154–152.

610 Ibidem, Szyfrogram nr 4294/I z Waszyngtonu, 19 III 1986 r., k. 155.

611 Ibidem, Szyfrogram nr 3927/I z Waszyngtonu, 13 III 1986 r., k. 139.

612 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247.

613 AIPN, 0731/14, Informacja dyrektora Departamentu II MSW na temat wizyty w Polsce Waltera J. Stoessela, 30 III 1986 r., k. 150–151; ibidem, 0731/15, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW, dotyczący ocen wizyty Waltera J. Stoessela w Polsce, 5 IV 1986 r., k. 10; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 30, Szyfrogram nr 4873/I z Waszyngtonu, 29 III 1986 r., k. 174; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IV 1986 r., b.p.

614 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 2902 z Waszyngtonu, 15 IV 1986 r., k. 301.

615 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 1697/II z Waszyngtonu (odręczna notatka), 29 IV [?] 1986 r., k. 240.

616 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84. Amerykanie odeszli jednak od sztywnego wetowania polskich wniosków (zob. AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 5080, 26 VI 1986 r., k. 263–264).

617 Przekonywał m.in., że zbieżność terminu wizyty z obradami szefów MSZ państw Układu Warszawskiego jest przypadkowa (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IV 1986 r., b.p.).

618 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący działalności przeciwników poprawy stosunków USA–Polska, kwiecień 1986 r., k. 201.

619 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 30, Szyfrogram nr 477/II z Waszyngtonu, 9 IV 1986 r., k. 196–194.

620 AIPN, 0449/2, t. 25, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84.

621 AIPN, 0449/8, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca wzrostu zainteresowania administracji USA problematyką stosunków z Polską, 25 IV 1986 r., k. 290–293.

622 Ibidem.

623 Zob. np. AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 3604 z Waszyngtonu, 9 V 1986 r., k. 282; ibidem, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca polemiki wewnątrz administracji USA oraz w Kongresie na temat polityki wobec Polski, 24 V 1986 r., k. 277–279.

624 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 17 IV 1986 r., b.p.

625 AIPN, 0449/8, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca polemiki wewnątrz administracji USA oraz w Kongresie na temat polityki wobec Polski, 24 V 1986 r., k. 279.

626 Posunięcia Amerykanów wiązały się z dekonspiracją polskich szpiegów pracujących w placówkach dyplomatycznych PRL (zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 8 V 1986 r., b.p.).

627 AIPN, 0449/2, t. 25, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 8 V 1986 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 VI 1986 r., b.p.

628 AIPN, 0449/8, t. 22, Załącznik nr 1 do informacji dziennej Departamentu I MSW, dotyczący George’a Busha – 41. prezydenta USA, [listopad 1988 r.], k. 57–62.

629 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 2197/II z Waszyngtonu, 8 V 1986 r., k. 262.

630 Ibidem, Szyfrogram nr 2196/II z Waszyngtonu, 8 V 1986 r., k. 261.

631 Ibidem, Szyfrogram nr 2435/II z Waszyngtonu, 11 V 1986 r., k. 279–278.

632 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 VI 1986 r., b.p.

633 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 2625/II z Waszyngtonu, 14 V 1986 r., k. 283. Do tego wątku wracano jeszcze podczas późniejszych konferencji prasowych rzecznika rządu (zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 13 VIII 1986 r., b.p.).

634 AIPN, 0449/8, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący oceny przez administrację USA propagandowych posunięć władz PRL, 28 VI 1986 r., k. 258–259; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 VI 1986 r., b.p.

635 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 VI 1986 r., b.p.

636 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 5107 z Waszyngtonu, 27 VI 1986 r., k. 264–265; ibidem, Szyfrogram nr 5080, 26 VI 1986 r., k. 263–264; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący oceny przez administrację USA posunięć propagandowych władz PRL, 28 VI 1986 r., k. 258–259.

637 Głosy z zagranicy, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 174, s. 1.

638 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 3709/II z Waszyngtonu, 3 VI 1986 r., k. 333.

639 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie kampanii przeciw opozycji w Polsce, 27 VI 1986 r., b.p.

640 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 3787/II z Waszyngtonu, 4 VI 1986 r., k. 338.

641 Ibidem, Szyfrogram nr 1089/III z Waszyngtonu, 25 VII 1986 r., k. 437.

642 AIPN, 0731/18, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW w sprawie przyznania Lechowi Wałęsie nagrody John Roger Foundation, 10 IX 1986 r., k. 111.

643 Np. republikański kongresman Frank Wolf interweniował w sprawie Czesława Bieleckiego, demokrata Henry J. Nowak w sprawie Zbigniewa Lewickiego, a jego kolega Gus Yatron z Pensylwanii w sprawie Bieleckiego, Frasyniuka i Bujaka. Pisma z postulatami uwolnienia więźniów politycznych (z byłego KOR, „Solidarności”, KPN) wysyłali też senatorzy, m.in. Daniel P. Moynihan, David F. Durenberger, Al D’Amato (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 469/III z Waszyngtonu, 9 VII 1986 r., k. 416; ibidem, Szyfrogram nr 1361/III z Waszyngtonu, 30 VII 1986 r., k. 445).

644 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 1051/IV z Waszyngtonu, 17 X 1986 r., k. 618–617.

645 Ibidem, Szyfrogram nr 4941/II z Waszyngtonu, 25 VI 1986 r., k. 375.

646 Ibidem, Szyfrogram nr 4846/II z Waszyngtonu, 24 VI 1986 r., k. 370.

647 AIPN, 0449/8, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca intensyfikacji przez USA działań inspiracyjnych wobec Polski, 21 V 1986 r., k. 280–281.

648 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 5099/II z Waszyngtonu, 27 VI 1986 r., k. 382.

649 Ibidem, Szyfrogram nr 2/III z Waszyngtonu, 30 VI 1986 r., k. 292–291.

650 Zob. rozmowa Longina Pastusiaka, ówczesnego pracownika PISM, z radcą Ambasady USA w Warszawie Davidem Schwartzem w: A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 193–194.

651 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 852/III z Waszyngtonu, 18 VII 1986 r., k. 431.

652 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 194.

653 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 1609/III z Waszyngtonu, 4 VIII 1986 r., k. 456.

654 Ibidem, Szyfrogram nr 2112/III z Waszyngtonu, 14 VIII 1986 r., k. 478.

655 AIPN, 0731/17, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II na temat wizyty Martina A. Wenicka w Polsce, 18 VIII 1986 r., k. 115; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 2953/III z Waszyngtonu, 29 VIII 1986 r., k. 546. Wenick w rozmowie z Ludwiczakiem wyrażał oburzenie z powodu „demonstracyjnej obserwacji”, której podlegał.

656 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 2948/III z Waszyngtonu, 28 VIII 1986 r., k. 515.

657 AIPN, 0449/8, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący oceny sytuacji w Polsce opracowanej w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego USA, 10 IX 1986 r., k. 229–230.

658 Por. Z prasy zagranicznej, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 184, s. 2.

659 AIPN, 0449/2, t. 25, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

660 AIPN, 0731/18, Informacja dyrektora Departamentu II MSW, dotycząca opinii środowiska zachodnich dyplomatów na temat zwolnienia więźniów politycznych, 15 IX 1986 r., k. 25–28.

661 AIPN, 0449/2, t. 25, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

662 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w 1986 r. oraz przewidywanych tendencji i zagrożeń w tym zakresie w 1986 i 1987 r., wrzesień 1986 r., k. 35–41.

663 AIPN, 0449/8, t. 22, Załącznik nr 1 do informacji dziennej Departamentu I MSW, dotyczący George’a Busha – 41. prezydenta USA, [listopad 1988 r.], k. 57–62.

664 Aktywizację tę dostrzegało MSW (zob. ibidem, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca wpływu amnestii na aktywizację w USA zwolenników poprawy stosunków z Polską, 13 X 1986 r., k. 198–200).

665 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 8316 z Waszyngtonu, 24 X 1986 r., k. 194–195; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 4086/III z Waszyngtonu, 17 IX 1986 r., k. 568.

666 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 400/IV z Waszyngtonu, 7 X 1986 r., k. 593.

667 J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 25.

668 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 1051/IV z Waszyngtonu, 17 X 1986 r., k. 618–617.

669 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 8228 z Waszyngtonu, 21 X 1986 r., k. 196.

670 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 5548 w sprawie Miesiąca Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia, 13 X 1986 r., b.p.

671 AIPN, 0449/8, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanu i perspektyw stosunków USA–Polska, 11 X 1986 r., k. 205.

672 Ibidem, k. 205–210.

673 AIPN, 0449/7, t. 8, Pismo 33 kongresmanów do Ronalda Reagana w sprawie stosunków z Polską, 14 IX 1986 r., k. 274–277.

674 S.J. Solarz, It’s Time To Lift Sanctions On Poland, „The Washington Post”, 28 IX 1986; zob. też D.B. Ottaway, U.S. Weights Lifting Sanctions Against Poland, ibidem, 27 IX 1986.

675 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 10 IX 1986 r., b.p.

676 D.B. Ottaway, U.S. Weights Lifting Sanctions Against Poland, „The Washington Post”, 27 IX 1986.

677 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 1774/IV z Waszyngtonu, 30 X 1986 r., k. 631.

678 AIPN, 0449/8, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca założeń strony amerykańskiej na rozmowy Rozanne Ridgway z Janem Kinastem w Wiedniu 6 listopada 1986 r., 7 XI 1986 r., k. 190–191; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 3089/IV z Waszyngtonu, 23 XI 1986 r., k. 689; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu na temat stosunków amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; zob. też J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 189.

679 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 40, 50.

680 J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. viii, 1, 4.

681 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 1 XII 1986 r., b.p.

682 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 192–193.

683 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 9979 z Waszyngtonu, 14 XII 1986 r., k. 182; ibidem, t. 4, Aktualne i długofalowe perspektywy rozwoju stosunków dwustronnych PRL–USA, 19 II 1988 r., k. 218–225.

684 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie w sprawie sytuacji politycznej w Polsce, 12 XII 1986 r., b.p.

685 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 3026/IV z Waszyngtonu, 21 XI 1986 r., k. 684; Wręczenie nagród im. R. Kennedy’ego, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 189, s. 1.

686 Pilna notatka ministra spraw zagranicznych, dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 19 V 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 130–136.

687 AIPN, 0449/8, t. 4, Aktualne i długofalowe perspektywy rozwoju stosunków dwustronnych PRL–USA, 19 II 1988 r., k. 218–225.

688 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 3089/IV z Waszyngtonu, 23 XI 1986 r., k. 689.

689 AIPN, 0731/19, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW w sprawie wizyty w Polsce Thomasa Simonsa, 8 XII 1986 r., k. 85; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 3990/IV z Waszyngtonu, 9 XII 1986 r., k. 732.

690 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 9891 z Waszyngtonu, 11 XII 1986 r., k. 183–184; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 260.

691 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 10 201 z Waszyngtonu, 19 XII 1986 r., k. 180–181.

692 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 4215/IV z Waszyngtonu, 12 XII 1986 r., k. 737.

693 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 19/88, w. 23, Szyfrogram nr 1459/IV z Paryża, 25 XI 1986 r., k. 601.

694 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 19/88, w. 31, Szyfrogram nr 4057/IV z Waszyngtonu, 10 XII 1986 r., k. 735; ibidem, Szyfrogram nr 4663/IV z Waszyngtonu, 23 XII 1986 r., k. 754. Odmowa względem zasłużonego dla Polski senatora wywołała protesty podziemia solidarnościowego, których przejawem był artykuł Zbigniewa Bujaka i Adama Michnika Do senatora Edwarda Kennedy’ego („Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 192, s. 1). Kennedy ostatecznie przybył do Warszawy w maju 1987 r.

695 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

696 J. Białołęcki, Spotkanie z Johnem Whiteheadem, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 197, s. 1, 2.

697 Zob. np. Credit Poland, Credit Sanctions, „The New York Times”, 10 X 1986.

698 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349.

699 O emigracji, kraju i „Solidarności”. Rozmowa z Ireną Lasotą, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 194, s. 1, 3.

700 AIPN, 0449/7, t. 1, Sankcje gospodarcze jako instrument polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych, 31 X 1985 r., k. 14–16; G.C. Hufbauer, J.J. Schott, Economic Sanctions Reconsidered: History and Current Policy, Washington 1985.

701 AIPN, 0731/21, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW w sprawie opinii dyplomatów zachodnich na temat wizyt Johna Whiteheada w krajach Europy Wschodniej, 7 III 1987 r., k. 8.

702 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 40.

703 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 14; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 95; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 349–350.

704 J. Białołęcki, Spotkanie z Johnem Whiteheadem, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 197, s. 1, 2.

705 Okrągły Stół. Dokumenty i materiały, t. 1, red. W. Borodziej, A. Garlicki, Warszawa 2004, s. 144.

706 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990, Warszawa 2005, s. 40–41.

707 J. Białołęcki, Spotkanie z Johnem Whiteheadem, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 197, s. 1, 2; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 301.

708 J. Białołęcki, Spotkanie z Johnem Whiteheadem, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 197, s. 1, 2; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350.

709 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wypowiedzi Jerzego Urbana, 23 X 1986 r., b.p.

710 AIPN, 0449/53, t. 12, Informacja dyrektora Departamentu I MSW, dotycząca poglądów bp. Ignacego Tokarczuka na temat stosunków państwo–Kościół, 9 I 1985 r., k. 101.

711 AIPN, 0449/6, t. 10, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat stanowiska papieża Jana Pawła II wobec ewentualnego nawiązania przez Watykan stosunków dyplomatycznych z Polską oraz polityki zagranicznej prowadzonej przez dyplomację watykańską wobec państw socjalistycznych, 28 XI 1985 r., k. 458–460.

712 AIPN, 0449/53, t. 12, Meldunek Departamentu I MSW o watykańskich ocenach stosunków państwo–Kościół w Polsce, 23 II 1985 r., k. 85.

713 Ibidem, Szyfrogram nr 1397, 28 II 1985 r., k. 84.

714 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 3742 z Rzymu, 29 V 1985 r., k. 58; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 5269/I z Rzymu, 27 III 1985 r., k. 164.

715 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 3992/II z Rzymu, 3 VI 1985 r., k. 324.

716 AIPN, 0449/53, t. 12, Szyfrogram nr 4311 z Rzymu, 20 VI 1985 r., k. 44.

717 AKKG, Church in Poland–Pope John Paul II, 271.000–272.000, Przemówienie Jana Pawła II na spotkaniu z Polonią w Brukseli, 19 V 1985 r., b.p.

718 Zob. „Tygodnik Mazowsze” 1985, nr 133, s. 1.

719 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 2744/II z Rzymu, 15 V 1985 r., k. 259.

720 AIPN, 0449/53, t. 12, Notatka informacyjna Wydziału XIV Departamentu I MSW na temat planowanej wizyty abp. Luigiego Poggiego, 3 VI 1985 r., k. 52–54.

721 Ibidem, k. 52; ibidem, Szyfrogram nr 3778, 31 V 1985 r., k. 57.

722 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 4140/II z Rzymu, 5 VI 1985 r., k. 333.

723 AIPN, 0449/53, t. 12, Informacja dyrektora Departamentu I MSW, dotycząca stosunków PRL–Kościół w kontekście wizyty Stefana Olszowskiego w Rzymie, 5 VII 1985 r., k. 33–38.

724 Ibidem, Szyfrogram nr 5143 z Rzymu, 24 VII 1985 r., k. 42–43.

725 Ibidem, Szyfrogram nr 4127, 12 VI 1985 r., k. 51; ibidem, Szyfrogram nr 4529, 28 VI 1985 r., k. 45–46.

726 Ibidem, Szyfrogram nr 5143, 24 VII 1985 r., k. 42–43.

727 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 492/III z Rzymu, 8 VII 1985 r., k. 431.

728 AIPN, 0449/53, t. 12, Szyfrogram nr 5175 z Rzymu, 25 VII 1985 r., k. 40.

729 Ibidem, Szyfrogram nr 1397, 28 II 1985 r., k. 84.

730 Ibidem, Szyfrogram nr 5175, 25 VII 1985 r., k. 40–41.

731 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 1647/IV z Rzymu, 28 X 1985 r., k. 621.

732 AIPN, 0449/6, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach sytuacji w Polsce po wyborach do Sejmu PRL, październik 1985 r., k. 342–344.

733 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o wykorzystaniu przez AFL-CIO organizacji kościelnych do wspierania krajowych i zagranicznych struktur „Solidarności”, 4 I 1986 r., k. 525 (zob. ten dokument jako załącznik do informacji dziennej Departamentu I w: AIPN, 01820/49, t. 11, k. 130).

734 AIPN, 0449/53, t. 12, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat przyczyn, które uniemożliwiły spotkanie Wojciecha Jaruzelskiego z papieżem, 19 IX 1985 r., k. 13–16; zob. też P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 210.

735 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 33/87, w. 26, Szyfrogram nr 3474/IV z Rzymu, 26 XI 1985 r., k. 690; zob. też AIPN, 0449/53, t. 12, Szyfrogram nr 9394 z Rzymu, 17 XII 1985 r., k. 8; AIPN, 0449/6, t. 10, Szyfrogram nr 8851 z Rzymu, 2 XII 1985 r., k. 367.

736 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 1559/I z Rzymu, 27 I 1986 r., k. 63.

737 Ibidem, Szyfrogram nr 1662/I z Rzymu, 29 I 1986 r., k. 69.

738 AIPN, 0449/2, t. 9, Meldunek Departamentu I MSW o ewentualnym spotkaniu gen. Wojciecha Jaruzelskiego z Janem Pawłem II, 7 III 1986 r., k. 304; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 3756/I z Rzymu, 10 III 1986 r., k. 151–150.

739 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IV 1986 r., b.p.

740 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 207.

741 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 771/II z Rzymu, 15 IV 1986 r., k. 244.

742 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 IV 1986 r., b.p. Więcej na temat trudnych negocjacji w sprawie pielgrzymki zob. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 210–225.

743 A. Casaroli, Pamiętniki. Męczeństwo cierpliwości, Warszawa 2001, s. 194; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 234.

744 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/I, Szyfrogram nr 1589/II z Rzymu, 28 IV 1986 r., k. 281, ibidem, Szyfrogram nr 2271/II z Rzymu, 8 V 1986 r., k. 307.

745 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 208.

746 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 2611/II z Rzymu, 14 V 1986 r., k. 330.

747 AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW, dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w II kwartale 1986 r., [lipiec] 1986 r., k. 79–84; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 234–235; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 561.

748 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 4100/II z Rzymu, 11 VI 1986 r., k. 401.

749 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat aresztowania Zbigniewa Bujaka i sytuacji w Polsce, 10 VII 1986 r., b.p.

750 Ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Rzymie w sprawie wypowiedzi papieża na temat polskich więźniów politycznych, 23 VI 1986 r., b.p. Jednakże w tym samym dokumencie informowano, że dzień później, 19 lipca, papież na spotkaniu z przedstawicielami „Znaku” chwalił osiągnięcia tego koncesjonowanego przecież pisma – jego stanowisko także nie było radykalne.

751 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/II, Szyfrogram nr 4842/II z Rzymu, 24 VI 1986 r., k. 438.

752 Ibidem, Szyfrogram nr 3334/III z Rzymu, 5 IX 1986 r., k. 544–543.

753 Ibidem, Szyfrogram nr 3846/III z Rzymu, 15 IX 1986 r., k. 575.

754 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/III, Szyfrogram nr 799/IV z Rzymu, 14 X 1986 r., k. 662; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 211–212; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 408.

755 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/III, Szyfrogram nr 2499/IV z Rzymu, 13 XI 1986 r., k. 748.

756 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1986 r., 21 I 1987 r., b.p.

757 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Ośrodka Analiz i Prognoz MAE na temat sytuacji w Polsce w końcu 1985 r., 14 XI 1985 r., b.p.

PRZESILENIE (1987–1988). SKUTKI MASOWEJ AMNESTII

W miarę postępującej normalizacji, warunkowanej ewolucją wewnętrznej sytuacji w Polsce, państwa zachodnie z USA na czele miały – przynajmniej w ocenie MSW – w dalszym stopniu modyfikować swoje stanowisko wobec środowisk „Solidarności”1. Bardzo dużą rolę – w ujęciu długofalowym – odegrały dwa równoległe wydarzenia: omawiane ogłoszenie i przeprowadzenie masowej amnestii we wrześniu 1986 r. (zwiększające wiarygodność reżimu gen. Wojciecha Jaruzelskiego), a także powstanie 30 września legalnej Tymczasowej Rady „Solidarności” (zwiększające znaczenie opozycji). Oba wydarzenia, tworzące nową jakość w rzeczywistości PRL lat osiemdziesiątych, odbiły się na świecie stosunkowo szerokim echem2. Co charakterystyczne, między tymi faktami, 19 września, państwa członkowskie KBWE przyjęły Dokument Konferencji Sztokholmskiej (rozpoczętej w 1984 r.) w sprawie środków budowy zaufania i bezpieczeństwa oraz rozbrojenia w Europie. Rozwinięto w nim ustalenia z Helsinek i potwierdzono obietnicę powstrzymywania się od użycia siły w rozwiązywaniu konfliktów międzynarodowych3. I chociaż – podobnie jak wcześniej – daleko było do jej przestrzegania, przyjęcie dokumentu świadczyło o pewnym odprężeniu na linii Wschód–Zachód. Również w tym międzynarodowym kontekście powoli kończyło się „pięć lat kwarantanny”, nałożonej na polskie władze4.

Co ciekawe, w tym samym czasie gen. Jaruzelski zaproponował, by kolejne rokowania przeglądowe KBWE (jesienią 1986 r. zapoczęła się konferencja w Wiedniu, trwająca aż trzy lata) odbyły się w końcowych miesiącach 1989 r. w Warszawie w związku z pięćdziesiątą rocznicą wybuchu II wojny światowej. Propozycję tę powtórzył szef MSZ Marian Orzechowski na inauguracyjnej sesji spotkania wiedeńskiego 5 listopada 1986 r.5 Polska przystępowała do dyplomatycznej ofensywy – jednakże reakcje międzynarodowe okazały się powściągliwe, w wyniku czego polskie zabiegi nie zakończyły się powodzeniem6.

Należy pamiętać, że proces normalizacji stosunków z Polską rozciągał się na wiele etapów: jak wiemy, większość państw NATO przyjęła amnestię z nieufnością, widząc w niej przede wszystkim dążenie reżimu do uzyskania zachodnich kredytów, a nie politykę liberalizacyjną7. Jest jednak faktem, że dla strony polskiej wrześniowa amnestia była realną próbą przełamania impasu w stosunkach z Zachodem – głównie z USA i na płaszczyźnie kredytowej8.

Osiągnięcie tego celu nie było proste. Przełamanie izolacji dyplomatycznej nie oznaczało od razu powrotu do poziomu stosunków sprzed 13 grudnia 1981 r. Na obradach Rady Północnoatlantyckiej 1 października 1986 r. stwierdzono zbieżność stanowisk sojuszników względem PRL – rozmówcy wyrazili zadowolenie z uwolnienia więźnów, nadzieję na dalszą liberalizację, ale też zadeklarowali oczekiwanie na rzeczywiste skutki nowej polityki polskich władz. Dlatego postanowiono nie podejmować dyskusji nad oficjalnym wycofaniem starej rezolucji z 11 stycznia 1982 r., definiującej główne wytyczne strategii sojuszu wobec reżimu gen. Jaruzelskiego9. Z perspektywy kilku miesięcy dostrzegano, że amnestia nie zlikwidowała nieustających trudności na drodze do „narodowego pojednania” oraz „sceptycyzmu i rozczarowania ludności”, o problemach ekonomicznych nie wspominając. Mimo prób odtworzenia jawnych struktur „Solidarności” nie spodziewano się jakiejkolwiek formy legitymizacji opozycji i zakończenia polityki represji wobec niej10.

Dlatego większość rządów zachodnich dopiero w 1987 r. zaczęła inaczej patrzeć na PRL i – jak sygnalizowaliśmy – w kolejnych miesiącach podjęły one nowe wątki w swej strategii względem reżimu gen. Jaruzelskiego. Można było wtedy zaobserwować zjawisko „lawiny dyplomatycznej”: ociepleniowa decyzja jednego państwa pociągała analogiczne posunięcia innych, pragnących nie pozostawać w tyle w walce o wpływy w Polsce.

Pamiętajmy, że wprowadzana nad Wisłą od jesieni 1986 r. częściowa liberalizacja była w dużej mierze skutkiem rosnącej desperacji polskiej ekipy rządzącej, która coraz wyraźniej dostrzegała zapaść finansową i gospodarczą państwa. Twarda, bezkompromisowa postawa z pierwszych lat po wprowadzeniu stanu wojennego stopniowo łagodniała. Dzięki koncesjom na rzecz opozycji władze PRL chciały po prostu zdobyć zachodnie pieniądze. Jak słusznie zauważali analitycy francuscy, „z powodu głębokiego kryzysu, który uderza w gospodarkę, […] [Polska] bardziej niż kiedykolwiek liczy na zachodnią pomoc ekonomiczną i technologiczną […]. Rozwój bliskich relacji z Zachodem jest zatem uznany za podstawowy cel polskiej polityki zagranicznej”11. Nie był on zaś możliwy bez działań liberalizacyjnych. Państwa NATO jasno deklarowały, że kroki tego typu mogły (choć nie musiały) owocować zacieśnianiem kontaktów dyplomatycznych i bardziej życzliwym podejściem do polskich próśb kredytowych. W kwestii tych ostatnich nie było zresztą zgody – Holandia, Norwegia, Dania i Hiszpania krytykowały fakt, że postulaty polskie były traktowane mniej życzliwie niż prośby państw, w których prawa człowieka łamano na większą skalę (np. ZSRR czy Rumunia)12.

W ogólnym przesileniu politycznym nie bez znaczenia pozostawał ponadto – mimo strategii dyferencjacji – całościowy rozwój stosunków między Wschodem a Zachodem, przejawiający się rozbrojeniowymi gestami Ronalda Reagana i Michaiła Gorbaczowa. Owocował on zbliżeniem bloków: 25 czerwca 1988 r. EWG i RWPG podpisały wspólną deklarację, formalnie uznając swoje istnienie13. Niezwykle ważna była też polityka wewnętrzna ZSRR, która poprzez hasła pierestrojki i głasnosti dawała w pewnej mierze krajom satelickim zielone światło do prób reformowania systemu. Zatem zarówno okoliczności zewnętrzne, jak i wewnętrzne sprzyjały zmianie strategii polskich władz, a ta z kolei pociągała za sobą reakcje Zachodu.

Można się zgodzić, że ewolucja stosunków między rządami zachodnimi a władzami PRL, przejawiająca się nie tylko częstszymi przyjazdami coraz ważniejszych polityków, ale także zagranicznymi wizytami gen. Jaruzelskiego14, musiała skutkować przewartościowaniem w postawie Zachodu wobec „Solidarności” i opozycji. Wynikało ono również z nieformułowanego oficjalnie przekonania, że polska opozycja pozostawała podzielona, osłabiona i niezdolna do przyjęcia efektywnej taktyki działania15. Państwa NATO zastrzegały wprawdzie, że dalsza normalizacja stosunków międzyrządowych z PRL nie mogła się odbywać kosztem kontaktów z opozycją i nie powinna być interpretowana jako rezygnacja z popierania wolnościowych dążeń Polaków, trudno było jednak uniknąć takich skutków16. W 1987 r. w MSW tylko częściowo słusznie przekonywano, że ewolucja ta przejawiała się zmniejszaniem wsparcia politycznego i materialnego dla emigracyjnych i krajowych struktur „Solidarności”. W istocie dotacje finansowe rosły. W zamian za pewne ograniczenie nacisków politycznych zachodnie kręgi władzy miały koncentrować swe działania na szerszych środowiskach opozycyjnych, z którymi rząd PRL byłby w stanie przystąpić do negocjacji. Taka taktyka miała sprzyjać powstaniu w Polsce legalnej opozycji, która z jednej strony demokratyzowałaby ustrój, a z drugiej zrezygnowała z konfliktu z władzą17.

Czy polski wywiad nie pisał tego, co chciały usłyszeć władze w kraju, coraz śmielej rozważające kwestię negocjacji z opozycją? Źródła zachodnie tylko częściowo potwierdzają te tezy. Rzeczywistym przejawem tej nowej zachodniej koncepcji była, zdaniem MSW, jesienna poprawka Kongresu USA do ustawy o pomocy finansowej dla polskiej opozycji: odbiorcą funduszy miała już być nie „Solidarność”, lecz nieokreślona „opozycja demokratyczna”18. Czy interpretacja MSW była słuszna? Zmiany w nomenklaturze mogły po prostu wynikać z różnicowania się coraz jawniej działającej opozycji w Polsce. Na pewno w polskich analizach nie doceniono jednego, bardzo ważnego czynnika, który w zamierzeniach państw zachodnich miał zneutralizować negatywny dla „Solidarności” wymiar ocieplania relacji z PRL, a który wykorzystywano już od końca 1984 r. – tzw. prywatnych części wizyt zachodnich polityków, poświęconych kontaktom z przedstawicielami opozycji.

Być może tendencje normalizacyjne były też związane – o ile wierzyć materiałom Zespołu Analiz MSW – ze wspomnianym przed chwilą kryzysem opozycyjnej aktywności społeczeństwa (widocznym do 1988 r.) oraz skłóceniem środowisk solidarnościowych – tym większym, im jawniejsza stawała się ich działalność19. Ze strony Zachodu poparcie dla legalizacji opozycji stanowiło próbę jej wzmocnienia i konsolidacji: na początku 1987 r. rządy zachodnie miały być przekonane, że działacze dawnej „Solidarności” nie potrafili już sami organizować akcji antyrządowych20, co nie było zupełnie mylnym spostrzeżeniem polskich służb.

Oba procesy – normalizacja relacji Zachodu z PRL i podziały w opozycji antykomunistycznej – toczyły się równolegle. Mimo to polski wywiad w zbyt czarnych barwach kreślił stosunek Zachodu do „Solidarności”. Jak zobaczymy, intensyfikacji kontaktów międzypaństwowych, będących oczywistym przejawem normalizacji i legitymizacji reżimu Jaruzelskiego, towarzyszyły coraz bardziej „zuchwałe” nawoływania do dialogu z opozycją i nieustanne finansowe wspieranie jej działalności. Po klęsce referendum z listopada 1987 r.21 zachodnia dyplomacja explicite zaczęła zachęcać do ponownej legalizacji „Solidarności”. Co jednak znamienne, wzrost napięcia społecznego w PRL po strajkach z przełomu kwietnia i maja 1988 r. powściągnął prosolidarnościowe zapędy polityków zachodnich, a retoryka ich wypowiedzi złagodniała. Tak działo się zawsze, gdy zaczynano myśleć o możliwych reakcjach władz krajowych i radzieckiego Wielkiego Brata na gwałtowne protesty społeczne. Granie kartą „Solidarności” było cennym narzędziem w dyscyplinowaniu polskich władz, ale uważano, by w tej grze nie przeszarżować.

Należy zarazem podkreślić, że postępującemu ociepleniu politycznemu nie towarzyszyły znaczące działania, na których najbardziej zależało polskim władzom: w zakresie zarządzania zadłużeniem Polski (które w 1986 r. wynosiło już 33,5 mld dolarów22) oraz korzystniejszej oferty kredytowej i finansowej – choć to zachodnie sfery finansowo-bankowe bardziej niż rządy i społeczeństwa dążyły do normalizacji, sceptycznie podchodząc do możliwości korzystnej współpracy z bankrutującym reżimem na obecnych, surowych zasadach23. Analizując źródła z okresu 1987–1989, można wyczuć rosnącą frustrację Warszawy z powodu braku postępów w tej dziedzinie. O ile zatem polityczne stanowiska państw zachodnich stawały się coraz elastyczniejsze, o tyle finansowe pozostawały w swych założeniach niezmienne. Nie wykluczało to kolejnych porozumień z Klubem Paryskim (np. 15 grudnia 1987 r.), które dotyczyły jednak kwestii drugorzędnych24. W 1987 r. prowadzono także sondażowe rozmowy na temat możliwości nawiązania oficjalnej współpracy handlowej i gospodarczej ze Wspólnotami Europejskimi25. Dyskusje czy nawet propozycje nie owocowały jednak konkretnymi ustaleniami.

Rzym: „modelowe” stosunki z PRL

O ile przewartościowania okresu 1985–1987 następowały pod znakiem dyplomacji francuskiej, o tyle w przełomowych latach 1987–1989 główną rolę odegrała nowa polityka Stanów Zjednoczonych. Ewolucję tę dostrzegali sojusznicy Waszyngtonu, podkreślając szybkie ocieplenie jego relacji z PRL26. Jednakże krajem, który najwcześniej dołączył do Francji w ostatecznym przełamaniu dyplomatycznego bojkotu na najwyższym szczeblu, były Włochy wraz z Watykanem. Jak pamiętamy, już w grudniu 1984 r. w Polsce gościł minister Giulio Andreotti. Na początku 1987 r. doszło do znacznie ważniejszej misji: 12 stycznia do Rzymu przybył z oficjalną dwudniową wizytą sam Wojciech Jaruzelski27. Charakterystyczne, że Amerykanie mieli nie protestować przeciw decyzji premiera Bettina Craxiego o zaproszeniu przewodniczącego Rady Państwa28, co dobrze pokazywało zmianę ich strategii.

Warto podkreślić, że była to pierwsza oficjalna, a nie „tranzytowa” wizyta generała w kraju NATO. Sytuacja geopolityczna po amnestii z września 1986 r. była już inna niż wcześniej. Włochy przychylniej niż Francja czy USA oceniały sytuację w Polsce po przeprowadzonej amnestii. W analizach nieprzeznaczonych dla Polaków – a więc wiarygodniejszych – (zbyt) optymistycznie podkreślano, że PRL wkroczyła w nową fazę, cechującą się „mniejszym napięciem wewnętrznym” i „zwiększonymi szansami dialogu między rządem a opozycją”. Oprócz amnestii dostrzegano „umiarkowanie” w postawie rządu wobec ujawniających się struktur „Solidarności”, środowisko skupione wokół Lecha Wałęsy trzymało zaś na wodzy ekstremistów. Niemniej i tu początkowo powstrzymywano się od pochopnych ocen. Zauważano ograniczone możliwości Rady Konsultacyjnej – przyznawano, że wykluczyła ona większość środowisk opozycyjnych i nie stała się instytucją mogącą zyskać prawdziwą wiarygodność. Rozpatrywano ponadto mniej optymistyczne scenariusze rozwoju wydarzeń („regres” liberalizacji) i zastrzegano, że przyszłość wyglądała „niepewnie”. Ogólny ton włoskich analiz był jednak dla Polski mniej surowy niż najważniejszych państw NATO29.

Poza tym Rzym najszybciej otrząsnął się z tego wyczekiwania i był gotów na ważny krok. Podróż generała przygotowywano bardzo starannie. Na początku grudnia 1986 r. w celu ustalenia jej szczegółów pojechał do Włoch wiceminister Tadeusz Olechowski, a także szef protokołu30. W depeszach ambasady raz po raz pisano o „wielkiej wizycie”31. Planowano też akcje propagandowe: na dwa tygodnie przed terminem przyjazdu ambasador Józef Wiejacz zaproponował umieszczenie w prasie artykułu o zasługach papieża w walce o pokój, co miało przygotować grunt pod spotkanie generała z Janem Pawłem II32. Kilka dni przed wizytą oba państwa podpisały porozumienie wykonawcze w sprawie restrukturyzacji części polskiego zadłużenia33.

12 stycznia 1987 r. na I sekretarza KC i przewodniczącego Rady Państwa czekała kompania honorowa i flagi państwowe. Po ceremonii powitania Jaruzelski odbył rozmowy m.in. z premierem Bettinem Craxim, ministrem spraw zagranicznych Giuliem Andreottim i prezydentem Franceskiem Cossigą. Rozmówcy zapewniali się o chęci intensyfikacji kontaktów i wzajemnej przyjaźni. Padła teza o potrzebie budowania modelowych stosunków bilateralnych, za czym nie szły jednak konkretne ustalenia. Generał kontaktował się także z przedstawicielami kręgów gospodarczych i finansowych, przede wszystkim negocjował umowę z Fiatem34. Złożył także wieniec na Grobie Nieznanego Żołnierza i odwiedził Monte Cassino35.

Wizyta nie przebiegała bez zgrzytów, spowodowanych głównie aktywnością włoskich związków zawodowych. Na miesiąc przed przyjazdem zdziwienie polskiej ambasady wywołał udział wiceministra spraw zagranicznych Brunona Cortiego w zorganizowanym przez związki zawodowe okrągłym stole, poświęconym teraźniejszości i przyszłości „Solidarności”; uczestniczył w nim również m.in. Jerzy Milewski36. W następnych tygodniach związkowcy grozili, że jeśli nie będą mogli spotkać się z generałem, urządzą demonstrację z udziałem działaczy „Solidarności”37. Szantażowanie strony polskiej za pomocą „Solidarności” przyniosło skutek: tuż przed przyjazdem Jaruzelskiego zgodzono się na jego spotkanie z włoskimi związkowcami38. Co ciekawe, podczas dyskusji przewodniczący Rady Państwa musiał wysłuchać przemówień na temat niezależności związkowej. Włoskie centrale domagały się legalizacji „Solidarności” i zaproszenia Lecha Wałęsy do Rzymu. Propozycja Jaruzelskiego, by OPZZ przyjął delegację włoskich kolegów, została odrzucona39.

Nie brakło też innych kontrowersji. Część mediów krytykowała zbytni pośpiech w normalizacji relacji z Polską. Krytyczne stanowisko zajęła partia radykalna, widząc w tym możliwość budowania własnego kapitału politycznego. Sam Craxi miał się też obawiać – zdaniem polskiej ambasady – negatywnych dla niego komentarzy. Może dlatego w rozmowie z generałem podkreślał – choć raczej łagodnie – że jeśli nie zostanie podjęty dialog ze społeczeństwem, stosunki polsko-włoskie znów mogą się pogorszyć40. Jaruzelski zwracał uwagę na modelowy charakter relacji polsko-włoskich i zachęcał do dalszej współpracy, licząc przede wszystkim na włoskie kredyty41.

Wizyta Jaruzelskiego miała jeszcze jeden bardzo ważny wymiar: papieski. Zarówno generał, jak i Ojciec Święty od miesięcy wyrażali chęć spotkania się. Wcześniej (w październiku 1986 r.) papież rozmawiał z Michaiłem Gorbaczowem42. Dla Watykanu najważniejszym celem spotkania była pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, relacje między państwem a Kościołem, a także określenie rangi polsko-watykańskich stosunków dyplomatycznych43. Ustalono ponadto wyjazd kardynała Achille Silvestriniego do Polski przed pielgrzymką44. Według doniesień MSZ, dla wielu krajów dyskusja generała z papieżem (oraz kardynałem Agostinem Casarolim i kardynałem Andrzejem Deskurem) 13 stycznia 1987 r. oczyściła wizerunek polskiego polityka i zmniejszyła niechęć do niego ze strony opinii publicznej45. Nawet jeśli była w tym część prawdy, tendencji tej nie można wyolbrzymiać.

Co znamienne, gratulacje dla polskiej placówki w Rzymie z okazji wizyty Jaruzelskiego przekazała ambasada radziecka46, jak również amerykańska47. Za to Francuzi, którzy niechętnie patrzyli na aktywność Craxiego, wstrzymali się od bezpośrednich komentarzy48. Zarówno gospodarze, jak i strona polska oficjalnie mówili o „sukcesie” misji generała49. Podczas pobytu we Włoszech generałowi nie udało się jednak załatwić najważniejszych z punktu widzenia PRL spraw: włoskich kredytów i przystąpienia Polski do Śródziemnomorskiej Grupy MFW50. Mimo że podróż nie przyniosła wielu konkretnych ustaleń, na pewno oznaczała – bardziej niż „robocza” wizyta Jaruzelskiego w Paryżu – jednoznaczne zakończenie przez państwa zachodnie okresu izolacji PRL na międzynarodowej scenie politycznej. W tym kontekście jej znaczenie istotnie wykraczało poza sferę stosunków polsko-włoskich.

Rezultatem misji przewodniczącego Rady Państwa stało się zacieśnienie współpracy międzypaństwowej, zarówno w dziedzinie politycznej, jak i gospodarczej i kulturalnej. Na początku roku minister kultury Aleksander Krawczuk podkreślał, że Włochy są najważniejszym dla PRL partnerem spośród państw zachodnich51. Pod koniec stycznia pragnienie przyjazdu do Polski wyraził minister obrony Giovanni Spadolini, ale nie zgłaszał chęci spotkania z opozycją52. W tym samym czasie Polskie Radio i Telewizja zawarły umowę z RAI53, podpisano też protokół o wymianie młodzieżowej54. W ramach urzeczywistniania tezy o „modelowych” stosunkach obie strony na spotkaniu we włoskim MSZ w lutym planowały rozwijanie w kolejnych miesiącach kontaktów parlamentarnych i konsultacji politycznych, zwiększenie liczby obustronnych wizyt na szczeblu ministerialnym (głównie na płaszczyźnie gospodarczej), a także zorganizowanie polsko-włoskiego forum społeczno-politycznego i zintensyfikowanie współpracy finansowo-handlowej, z czym były największe trudności55.

W prosolidarnościowych gestach nie ustawały za to związki zawodowe: na początku lutego 1987 r. do ambasady wpłynęło pismo trzech central, w którym wymieniano z nazwiska 21 więźniów politycznych i wzywano do pełnego przeprowadzenia amnestii56. Z kolei pod koniec marca centrale skierowały do Jaruzelskiego pismo z prośbą o wydanie paszportu Lechowi Wałęsie i jego żonie, aby mogli wziąć udział w seminarium poświęconym roli związków zawodowych w propagowaniu „dobrobytu, równości, praw i pokoju”, organizowanym w Rzymie w kwietniu. Prośby tej jednak nie spełniono57.

Polska ambasada w Rzymie była przekonana, że Włochy odegrały dużą rolę w przekonywaniu Waszyngtonu do zniesienia ostatnich sankcji względem Polski, co nastąpiło w połowie lutego 1987 r. Zastanawiano się nawet nad sformułowaniem podziękowań dla Andreottiego. Trudno jednak postawić jednoznaczne iunctim między wizytą Jaruzelskiego a zniesieniem sankcji, choć mogła tu w ograniczonej mierze zaistnieć rzeczywista zależność58. Wiarygodnie brzmią opinie ambasadora Wiejacza, że Włochy poprzez aktywną politykę wschodnią próbowały budować swe znaczenie międzynarodowe59 – oczywiście tylko w ramach EWG, a zwłaszcza NATO. Tymczasem na początku marca wybuchł kolejny włoski kryzys polityczny, który powstrzymał aktywność rzymskiej dyplomacji. Dymisję złożył premier Craxi. Najprawdopodobniej nie była ona związana z wizytą Jaruzelskiego60. Kryzys zamroził też planowaną na luty międzyrządową wymianę osobową, swój przyjazd odłożył np. Spadolini61.

Co ciekawe, tuż po ogłoszeniu dymisji Craxi poinformował polską ambasadę o chęci zaproszenia Adama Michnika (jako osoby prywatnej) do Rzymu – jako przeciwwadze dla wizyty Jaruzelskiego. Asekuracyjnie zaprosił równocześnie Józefa Wiejacza na zjazd partii socjalistycznej PSI. Co jeszcze ciekawsze, w sprawie Michnika Wiejacz nie zajął stanowiska negatywnego, tylko wyczekujące62, ale w tym czasie polskie władze nie były jeszcze gotowe przychylić się do prośby tego typu. Odmowa paszportu dla opozycjonisty odbiła się echem we włoskiej prasie, która podkreślała zaangażowanie Craxiego w tę inicjatywę63. Specjalne oświadczenie wydały też centrale związkowe64. Na zjeździe nie zabrakło za to delegacji SD65.

Kryzys polityczny we Włoszech przeciągał się. Trudności z uformowaniem gabinetu miał nowy premier, blisko osiemdziesięcioletni Amintore Fanfani. Zarazem przybliżała się data wyjazdu Ojca Świętego do ojczyzny. Gorąca atmosfera sprawiła, że 2 maja 1987 r. przed Ambasadą PRL w Rzymie blisko pięćdziesięcioosobowa grupa złożona z polityków partii radykalnej i działaczy emigracyjnych struktur „Solidarności” urządziła manifestację. Część jej uczestników wdarła się do portierni, protestując przeciw rozbiciu przez milicję alternatywnych manifestacji pierwszomajowych w Warszawie i we Wrocławiu oraz wyrażając poparcie dla działań Ruchu „Wolność i Pokój”. Personel placówki zdecydował się na rozmowy, nie chcąc wyprowadzać intruzów siłą, aby nie zaszkodzić wizerunkowi66. W tym samym miesiącu ostatecznie uformował się rząd Fanfaniego, ale jednocześnie przygotowywano się do wyborów parlamentarnych. Co ciekawe, Fanfani miał wcześniej stronie polskiej za złe, że nie udało się zorganizować jego spotkania z gen. Jaruzelskim podczas wizyty tego ostatniego w Rzymie. Teraz jednak nowy premier zapewniał, że pragnie dalszego rozwoju współpracy międzypaństwowej67. Zarazem włoskie kręgi polityczne dość sceptycznie podeszły do polskiej inicjatywy rozbrojeniowej, nazywanej „planem Jaruzelskiego”68.

Komentarze w związku z papieską pielgrzymką zostały nieco przesłonięte przez wybory, do których doszło 14 czerwca i po których po raz kolejny pojawiły się trudności z uformowaniem rządu69. Włoskie MSZ dyplomatycznie mówiło o remisie w „pojedynku” Jaruzelskiego z papieżem70. Jako że opinię tę wyrażono w kontaktach z polską ambasadą, nie można jej uznać za korzystną dla polskich władz. W cieniu pielgrzymki pod koniec czerwca w Polsce odbyło się II Forum Polsko-Włoskie o charakterze gospodarczym, zaplanowane po wizycie Jaruzelskiego71. Miesiąc później misję utworzenia rządu otrzymał chadek Giovanni Goria (Andreotti pozostawał szefem MSZ)72. W tym samym czasie stronie polskiej udało się zawrzeć kolejną znaczącą umowę z koncernem Fiat73. Okres letni zdominowały jednak kłótnie związane z praktyką niewpuszczania przez Włochów turystycznych wycieczek z Polski, które często były przykrywką dla nielegalnej emigracji, bardzo wówczas nasilonej74.

Incydenty tego typu nie przeszkodziły kontynuowaniu kontaktów międzyrządowych, intensywnych po wyciszeniu włoskiego kryzysu politycznego. Od lata stosunki te należały do jednych z najlepiej rozwijających się w relacjach PRL z państwami zachodnimi. W drugiej połowie września w międzynarodowej konferencji na temat młodzieży, zorganizowanej nieopodal Wenecji, wziął udział minister Aleksander Kwaśniewski, który kontaktował się również z kręgami MSZ75. Ożywiła się współpraca między miastami, a także relacje RSW „Prasa” z włoskimi instytucjami czy też TVP z RAI, negocjowano współdziałanie w ramach umowy o joint ventures76. Pod koniec września z okazji sesji ONZ w Nowym Jorku minister Marian Orzechowski spotkał się z Giuliem Andreottim, jak również z innymi zachodnimi szefami MSZ. Rozmowa nie przyniosła wymiernych rezultatów, choć osiągnięto postęp w kwestii projektu kolejnej wizyty Andreottiego w Polsce (jej termin przewidywano na pierwsze miesiące 1988 r.)77. W październiku do Polski przybył wreszcie, po pierwotnym odłożeniu podróży, Giovanni Spadolini78. W listopadzie do Rzymu przyjechał za to minister kultury Aleksander Krawczuk79, a nieco później minister handlu Andrzej Wójcik w celu podpisania międzyrządowego protokołu o współpracy w przemyśle samochodowym. Na konferencję generalną oenzetowskiej Organizacji do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization, FAO) z siedzibą w Wiecznym Mieście miał w tym miesiącu przybyć też minister rolnictwa, leśnictwa i gospodarki żywnościowej Stanisław Zięba80. Kontaktom międzyrządowym towarzyszyła intensyfikacja współpracy regionalnych struktur włoskich central związkowych z „Solidarnością”, np. w czerwcu delegaci NSZZ wzięli udział w kongresie CISL regionu Veneto81.

Jaki był w tym czasie stosunek Rzymu do polskiej opozycji? Jesienią 1987 r. włoski MSZ w dalszym ciągu zwracał uwagę na rozbicie podziemnych, ale coraz jawniejszych struktur „Solidarności”. Według Departamentu I MSW, Włosi utwierdzali się w przekonaniu, że „Solidarność” nie miała już większego wpływu na społeczeństwo. Jednocześnie oczekiwano sukcesu przewidywanego referendum rządowego82. Czy meldunku nie pisano po to, by zadowolić adresatów, a nie przekazać prawdziwe nastroje? Nie można wykluczyć, że takie opinie rzeczywiście się pojawiały, nie sposób jednak dzisiaj odtworzyć stopnia manipulacji danymi przez funkcjonariuszy wywiadu i dyplomatów MSZ. Przed referendum władze włoskie rzeczywiście oficjalnie wyrażały zainteresowanie projektem reform83, ale w języku dyplomacji niewiele to znaczyło. Wyniki referendum miały – zdaniem MSZ – stanowić zaskoczenie. Odczytywano je jako porażkę władz, ale zwracano uwagę na bezprecedensowy charakter tej formy konsultacji społecznych w kręgu krajów socjalistycznych. Liczono się ze spowolnieniem procesu reform i możliwością zwiększenia napięć społecznych, ale w oficjalnych kontaktach ze stroną polską chwalono Jaruzelskiego za odwagę mimo czynienia aluzji do sukcesu „Solidarności”84. Czekano na rozwój sytuacji. Ostatni ważny akord w stosunkach polsko-włoskich w 1987 r. stanowiło wystosowanie przez Warszawę zaproszenia dla prezydenta Cossigi do odwiedzenia Polski w 1988 r.85

Głównymi elementami włosko-polskich stosunków państwowych w 1988 r. były przewidywane konsultacje polityczne na szczeblu podsekretarzy stanu w MSZ, a także przygotowania do podróży Andreottiego i Cossigi. Zdawano sobie sprawę, że krucha scena polityczna w Rzymie mogła utrudnić realizację tych planów, choć strony zapewniały się o woli dalszego zacieśniania stosunków86. Jak się okazało, podróż Cossigi rzeczywiście nie doszła w tym roku do skutku87. Pozostawała drażliwa kwestia rosnącej liczby uchodźców z Polski88. W połowie lutego – mimo że następny kryzys polityczny faktycznie nastąpił – do Włoch przybyła delegacja sejmowej grupy polsko-włoskiej89. W tym samym czasie w rozmowie z Józefem Wiejaczem Giulio Andreotti zadeklarował chęć odwiedzenia Polski latem i gotowość przyznania PRL kredytów w konkretnych projektach gospodarczych90. Nie były to deklaracje wiążące, a politycy włoscy dopytywali się o „Solidarność” i zatrzymania jej działaczy (np. Craxi w rozmowie z Wiejaczem 23 lutego)91. Nieoficjalnie Włosi byli przekonani – według MSZ – że bez zdjęcia ideologicznego gorsetu promowana przez polskie władze reforma gospodarcza nie miała szans powodzenia, a bez ustępstw politycznych Zachód nie był gotowy na przyznanie niezbędnej pomocy i kredytów92. Czas pokazał, że tezy te były zasadne.

W marcu, kiedy po artykule w „Stolicy” na temat masakry włoskich jeńców wojennych na terenie Polski Jerzy Urban zasugerował, iż Włosi zaniedbywali pamięć o tym wydarzeniu, wzajemne relacje nieco się ochłodziły93. Mimo to stosunki handlowe, kredytowe (Fiat) i finansowe między PRL a Włochami nadal układały się lepiej niż z państwami „wielkiej czwórki”94, a exposé nowego ministra spraw zagranicznych Tadeusza Olechowskiego z połowy miesiąca, ocenione życzliwie, przyczyniło się do wyciszenia afery95. Jak podkreślało polskie MSZ (co zauważano na Zachodzie), szczególny charakter polsko-włoskich relacji gospodarczo-kulturalnych wynikał z „życzliwego i przyjacielskiego” stosunku Rzymu do Warszawy, który najszybciej znormalizował stosunki z PRL96. W kwietniu ukonstytuował się nowy rząd włoski. Niezależnie od tego 7 kwietnia w Warszawie odbyły się przewidziane konsultacje polityczne97. Włoska delegacja rozmawiała m.in. z Józefem Czyrkiem i Marianem Orzechowskim i negocjowała termin wizyty Andreottiego, który pozostawał szefem włoskiego MSZ98. Na koniec kwietnia planowano podróż do Polski delegacji socjalistycznej partii PSI99.

Tymczasem w Polsce wybuchły strajki. Jak wszędzie, i we Włoszech pod koniec miesiąca polskie wydarzenia znalazły się w centrum uwagi mediów. Politycy pozostali powściągliwi w ocenach. Unikano oficjalnych deklaracji, a delegacja socjalistów udała się nad Wisłę zgodnie z planem100. Mimo to już po powrocie PSI nieoficjalnie namawiała polskie władze (w obliczu strajków) do podjęcia rozmów z „Solidarnością” i zwolnienia zatrzymanych, zwłaszcza Adama Michnika101. Jedyną ważniejszą deklarację nawołującą do legalizacji „Solidarności” i poparcia polskich robotników sformułowały na początku maja 1988 r. trzy włoskie centrale związkowe, 12 maja zaś pod szyldem partii radykałów odbyła się manifestacja przed ambasadą PRL, w której wzięli udział głównie polscy uchodźcy. Już po zakończeniu strajków Regionalna Rada Toskanii wystosowała uchwałę solidaryzującą się z dążeniami polskich robotników, nawołującą do dialogu z opozycją i potępiającą interwencje sił milicyjnych102.

W kontaktach z ambasadą PRL przedstawiciele włoskiego MSZ bardzo ogólnikowo mówili o potrzebie dialogu władzy ze społeczeństwem103. Prasa włoska (w relacji polskiej ambasady) sugerowała, że politycy w Rzymie obawiali się eskalacji napięcia w Polsce, co mogłoby skompromitować ich łagodniejszy niż w przypadku USA, Wielkiej Brytanii czy Francji kurs wobec gen. Jaruzelskiego, obliczony na stopniową liberalizację PRL. Narastający konflikt usztywniłby całą zachodnią dyplomację104. Czy była to jedna z przyczyn stosunkowo spokojnego wyciszenia strajków przez gen. Czesława Kiszczaka? Trudno odpowiedzieć na to pytanie. Na pewno część włoskich mediów atakowała rząd za zbytnią ugodowość wobec PRL, krytyczni byli również socjaliści (domagali się debaty w Senacie na temat Polski), wynikało to jednak głównie z wewnętrznej walki politycznej. Strona polska zdawała sobie sprawę, że strajki wywołały pewne „pogorszenie atmosfery”. Ambasador Wiejacz proponował jednak, by nie rezygnować z żadnej planowanej inicjatywy, zwłaszcza wizyt (Andreottiego, Cossigi)105.

W realizacji tych planów wystąpiły jednak trudności. Chociaż po zakończeniu strajków włoskie MSZ zapewniało ambasadę PRL, że stosunki polsko-włoskie są wciąż serdeczne, to jednak sugerowało, że w najbliższych miesiącach Andreotti raczej nie przyjedzie. Broniło też przyjętej jednogłośnie uchwały EWG (kierowanej w tym czasie przez RFN), krytykującej brutalne działania milicji w Nowej Hucie106. Nie przeszkodziło to jednak wyjazdowi do Polski delegacji włoskiej Partii Demokracji Chrześcijańskiej w pierwszych dniach czerwca. Spotkała się ona m.in. z gen. Jaruzelskim i Romanem Malinowskim. Równolegle do Włoch udał się Adam Łopatka, który kontaktował się m.in. z ministrem sprawiedliwości i prezesem Sądu Najwyższego107, a nieco później – Władysław Baka, który prowadził rozmowy gospodarcze. Włosi obiecywali przyznanie kredytów na jesieni108.

W tym kontekście stosunkowo dobrych bilateralnych relacji w czerwcu 1988 r. władze PRL po raz pierwszy od 1981 r. udzieliły Bronisławowi Geremkowi zgody na wyjazd do Florencji na konferencję mediewistyczną (chociaż niewiele wcześniej nie puszczono go do Bonn na organizowaną przez Fundację Eberta uroczystość poświęconą rozbrojeniu), a także do USA, aby odebrać doktorat honoris causa Uniwersytetu Columbia, oraz do Melbourne, gdzie wraz z Wałęsą miał uczestniczyć w zjeździe jednej z central związkowych. Zgodę na wyjazd do Włoch tłumaczono chęcią uczynienia gestu sympatii wobec włoskiego rządu, stricte naukowym celem wyjazdu oraz koncyliacyjną postawą samego uczonego, który m.in. udzielił wywiadu dla „Konfrontacji” – organu PRON109.

25 czerwca Józef Wiejacz odbył długą rozmowę z Giuliem Andreottim i oficjalnie wręczył mu zaproszenie do złożenia wizyty w Polsce. Szef włoskiego MSZ stwierdził, że możliwym terminem byłby przełom listopada i grudnia. Dodał, że prezydent Cossiga mógłby przybyć w maju 1989 r. – a więc później, niż pierwotnie planowano. Andreotti obiecał również pomoc w staraniach PRL o włączenie do Grupy Śródziemnomorskiej MFW110. W tym samym czasie premier Ciriaco de Mita rzucił luźno pomysł pewnego rodzaju „planu Marshalla” (było to dość niefortunne określenie, z którego próbował się wycofać) dla Europy Wschodniej – wszechstronnej pomocy gospodarczej całego Zachodu. Premier deklarował przy tym chęć odwiedzenia Polski na początku 1989 r.111 Jak się okazało, burza polityczna kolejnych kilku (kilkunastu) miesięcy w Polsce przeszkodziła tym zamierzeniom.

Chociaż odprężeniowa wizyta Michaiła Gorbaczowa w Polsce w połowie lipca 1988 r. wydawała się sprzyjać zacieśnianiu relacji z Zachodem (m.in. Gorbaczow odwiedził kościół Mariacki, a Jaruzelski czynił pewne gesty w kierunku „Solidarności”)112, to jednak kolejna fala strajków, która zaczęła narastać w Polsce zaledwie miesiąc później, musiała wpłynąć na rewizję tych tendencji. Podobnie jak wobec strajków kwietniowo-majowych, władze włoskie wstrzymywały się z komentarzami, w przeciwieństwie do mediów113. Od końca sierpnia w kontaktach z polską ambasadą włoskie MSZ wyrażało „znaczne zaniepokojenie” kolejnym kryzysem i możliwością użycia siły. Proponowało dialog władzy ze społeczeństwem jako jedyną metodę wyjścia z trudnej sytuacji. Włoska dyplomacja nie mówiła jednak bezpośrednio o legalizacji „Solidarności”114. Dlatego też ambasada PRL chwaliła włoskich polityków za „daleko posunięte umiarkowanie”115. Było ono widoczne np. w ocenie wydarzeń w Polsce, dokonanej przez Andreottiego na posiedzeniu rządu 26 sierpnia. Wysunięta po spotkaniu Kiszczaka z Wałęsą idea okrągłego stołu (i w mniejszym zakresie Rady Porozumienia Narodowego) już od pierwszych dni września była pozytywnie oceniana przez rzymską (i zachodnią) dyplomację. Określano ją jako drogę do rozszerzenia dialogu władzy ze społeczeństwem116. W tym kontekście zawarcie pierwszej polsko-włoskiej umowy typu joint venture z Hutą Łabędy we wrześniu nie wzbudziło większych kontrowersji117.

W kolejnych tygodniach czekano na rozwój inicjatywy okrągłego stołu i liczono na jej powodzenie. Chwalono powściągliwość Wałęsy i mediacyjną rolę Kościoła, a zwłaszcza podjęcie przez władze rozmów z „Solidarnością”118. Postawę tę reprezentował np. Giacomo Rosini, poseł chadecki, który we wrześniu gościł w Polsce. Z okazji tej wizyty Mino Martinazzoli, szef koła poselskiego Chrześcijańskich Demokratów, skierował do Lecha Wałęsy list, w którym podkreślił swój podziw dla wytrwałej pracy lidera „Solidarności” – związku, będącego „ciągle najbardziej autentycznym przykładem całkowitego oddania się sprawie wolności”119.

Zmianę rządu i nominację na premiera Mieczysława Rakowskiego, zapowiadającego większe otwarcie władz, przyjęto umiarkowanie pozytywnie, choć obawiano się kontrakcji partyjnego „betonu”. Zarazem rozumiano, że polski rząd – chcąc uzyskać wreszcie finansową pomoc z Zachodu – musiał udowodnić reformowalność systemu, i to zarówno gospodarczą, jak i polityczną120. Między 25 a 26 października w Polsce przebywał minister handlu Renato Ruggiero, który negocjował nowe przedsięwzięcia inwestycyjne121. W tym samym czasie włoscy dyplomaci zdradzali jednak pewne zaniepokojenie usztywnieniem stanowiska władz polskich, widocznym w przemówieniu Jaruzelskiego w Ursusie czy ustalaniu listy negocjatorów ze strony „Solidarności”122. Szerokim echem w mediach odbiła się decyzja z początku listopada o zamknięciu Stoczni Gdańskiej123. Impas negocjacji nie wpłynął jednak na propozycję dla Giulia Andreottiego, sformułowaną na początku listopada, by przyjechać do Polski w dniach 5–6 grudnia 1988 r. Strona włoska w zamian za zgodę na ten termin domagała się nieformalnie (aby uniknąć skandalu) od ambasady polskiej w Rzymie dyskretnego usunięcia jednego z pracowników Wydziału Konsularnego, najpewniej z powodu działalności szpiegowskiej124. Ambasador Wiejacz zalecał centrali podporządkowanie się tej prośbie.

Mimo to 10 listopada doradcy szefa resortu spraw zagranicznych ogłosili, że Andreotti „mimo wielkiej chęci” nie będzie mógł przyjechać w tym roku125. Czy poszło o ową aferę szpiegowską? Może minister uznał sytuację w Polsce za zbyt delikatną albo też rzeczywiście z przyczyn obiektywnych nie mógł przybyć? Obecny stan badań nie pozwala jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Pierwsza kwestia na pewno odegrała jakąś rolę: centrala MSZ musiała się oburzyć żądaniem odesłania dyplomaty, skoro Wiejacz w depeszy z 16 listopada próbował przekonywać, że Włosi nie chcieli prowadzić „żadnej wojenki”, i przestrzegał przed próbami rewanżowania się w formie pozbycia się włoskiego dyplomaty podobnej rangi, co mogło zaszkodzić wzajemnym stosunkom (i ewentualnym kredytom). Raz jeszcze zalecał ciche wysłanie spornej osoby z końcem roku126. Wątku tego nie nagłaśniał rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban, który gościł na Półwyspie Apenińskim między 10 a 13 grudnia 1988 r.127

Tymczasem w dniach 27–29 listopada w Polsce przebywali nowy przewodniczący Senatu Giovanni Spadolini i przewodnicząca parlamentu Nilde Iotti (z partii komunistycznej), którzy uczestniczyli w międzynarodowej konferencji parlamentów państw KBWE. Udział wielu zachodnich delegatów w tej prorządowej inicjatywie był krytykowany przez „Solidarność”128. Wizyta ta nie mogła jednak zastąpić misji Andreottiego i miała niewielkie znaczenie. Włoscy goście spotkali się m.in. z gen. Jaruzelskim, który wyraził nadzieję na przyjazd prezydenta Cossigi w 1989 r. Spadolini nie omieszkał ponadto udać się do Gdańska i spotkać z Wałęsą, czego nie uczynił podczas swej poprzedniej podróży129. Teraz było to o tyle prostsze, że przecież same władze PRL deklarowały negocjacje i współpracę z częścią działaczy solidarnościowych. Kilka dni później do Rzymu na sympozjum na temat rozbrojenia w Europie wyjechał Ryszard Wojna130.

Jeszcze nie ucichła sprawa podróży Andreottiego, gdy pojawił się inny problem: 1 grudnia włoskie MSZ wysłało do swej ambasady w Warszawie polecenie, by zwróciła się z prośbą o umożliwienie Bronisławowi Geremkowi przyjazdu do Mediolanu na prezentację jego książki, organizowaną 15 grudnia. Jako argument podawano, że taka zgoda byłaby ważnym gestem dobrej woli i dowodem na otwarcie, uwidocznione m.in. ponownym przyspieszeniem prac nad okrągłym stołem i debatą Lecha Wałęsy z liderem OPZZ Alfredem Miodowiczem, ocenianą pozytywnie jako przejaw realizacji zasady dialogu. Co ciekawe, Józef Wiejacz zachęcał centralę do wyrażenia zgody na przyjazd Geremka, sugerując, że większe straty propagandowe przyniosłaby odmowa, a także podkreślając niedawną wizytę Aleksandra Dubczeka w Rzymie131. Jak wiemy, mediewista niewiele wcześniej gościł już na Półwyspie Apenińskim. Dodajmy, że pozycja Geremka była w tym czasie zupełnie inna niż jeszcze kilka miesięcy wcześniej, przed podjęciem rozmów z wyselekcjonowanymi działaczami „Solidarności”. Ostatecznie Geremek przyjechał dopiero w maju, co wynikało przede wszystkim z szybkiego rozwoju sytuacji w Polsce.

Watykan: wokół trzeciej pielgrzymki papieża

Polityka Watykanu względem PRL i „Solidarności” w pierwszych miesiącach 1987 r. pozostawała wyraźnie w cieniu omawianej już wizyty gen. Jaruzelskiego. Papież miał być bardzo zadowolony ze spotkania z generałem. Deklarował, że pragnie pełnej normalizacji stosunków dyplomatycznych, i cieszył się na pielgrzymkę do Polski, na której temat dyskutował z przewodniczącym Rady Państwa132. Spotkanie nie przyniosło jednak przełomu we wzajemnych relacjach133. Od tej pory zostały one zdominowane przygotowaniami do podróży. Czuwała nad nimi specjalna państwowo-kościelna Komisja Wspólna134. Już w grudniu 1986 r. gen. Jaruzelski i prymas Glemp zgodzili się, że pielgrzymka „będzie jeszcze jedną okazją potwierdzającą mocne, godne szacunku zaangażowanie Jana Pawła II w sprawy obrony pokoju” – co niewiele w sumie znaczyło135.

W kolejnych miesiącach do Rzymu regularnie przyjeżdżali przedstawiciele Episkopatu Polski, głównie kardynałowie Franciszek Macharski i Henryk Gulbinowicz, a także prymas Józef Glemp136. 14 kwietnia papież wysłał do gen. Jaruzelskiego list, w którym dziękował za oficjalne zaproszenie do odwiedzenia ojczyzny. Przekonywał, że istotą jego nauczania jest podnoszenie godności osoby ludzkiej. Zauważał, że Polacy wciąż „dążą do odnowy oblicza własnej ziemi”. Te słowa mogły być łatwo interpretowane politycznie. Podsumowanie listu było bardziej ogólne: „pragnę też, by u progu trzeciego tysiąclecia naszej ery w środku europejskiego kontynentu, w miejscu, które doznało w historii tylu doświadczeń, zawodów i cierpień, rozlegał się i realizował głos pokoju, pojednania i miłości, głos nadziei”137.

Pod koniec kwietnia na zaproszenie ministra Mariana Orzechowskiego do Polski udał się arcybiskup Achille Silvestrini, sekretarz watykańskiej Rady do Spraw Publicznych. Celem wizyty, oprócz wymiaru religijnego (m.in. udział w konferencji episkopatu w Gnieźnie), były rozmowy polityczne na temat wizyty papieża oraz drażliwych spraw, blokujących normalizację: statusu katolickich uczelni, cenzury pism katolickich czy dekretu z 1957 r. o obsadzie stanowisk kościelnych. Silvestrini sondował też realność planów nawiązania pełnych stosunków dyplomatycznych138. Podczas prowadzonych w ciepłym tonie rozmów z Wojciechem Jaruzelskim, Zbigniewem Messnerem i Marianem Orzechowskim nie uzyskał jednak żadnych obietnic139. Po powrocie duchowny w dyplomatycznej small talk wyrażał zadowolenie z rozmów i deklarował chęć dalszej współpracy w normalizacji kontaktów. Na kanwie misji Silvestriniego między 10 a 15 maja w Watykanie odbyły się obrady grupy polskich biskupów z dostojnikami papieskimi (w ramach tzw. komisji watykańsko-episkopackiej), mające na celu wypracowanie wspólnego stanowiska w sprawie pełnego uregulowania relacji z PRL przed wizytą papieską. Negocjacje Stolicy Apostolskiej z Warszawą budziły – według analiz polskiej ambasady – zaniepokojenie polskiej opozycji140.

Tymczasem Episkopat Polski i Watykan nie potrafiły się w pełni porozumieć co do zasad unormowania relacji z PRL. Pojawiły się głosy, że część członków episkopatu wyrażała obawę przed pojawieniem się konkurencji w postaci nuncjusza papieskiego w Polsce, co byłoby skutkiem normalizacji. W sumie papież, godząc różne tendencje, stanął na stanowisku, że nie powinno się łączyć dążeń do poprawy stosunków międzypaństwowych z negocjacjami na temat publiczno-prawnego statusu Kościoła w Polsce141. Zapewniał, że po powrocie z Polski natychmiast przystąpi do negocjacji normalizacyjnych142 – decyzje nie miały zatem zapadać podczas pielgrzymki, teoretycznie mającej charakter tylko religijny (o co zresztą zabiegały polskie władze, bojące się prosolidarnościowych deklaracji politycznych143).

Nie jest jednak tak łatwo postrzegać trzecią pielgrzymkę Jana Pawła II, która odbyła się ostatecznie w dniach 8–14 czerwca 1987 r.144 jako przełamanie impasu dyplomatycznego. Przecież papież gościł w Polsce już w 1983 r. Włosi przekonywali, że przyjeżdżał on raczej z misją weryfikacji stanu stosunków między Watykanem a PRL oraz nadania im nowego impetu145. Podwójna rola Ojca Świętego – jako głowy państwa i Kościoła – zmusza zarazem do traktowania dyplomacji watykańskiej w sposób szczególny, nie tylko laicki. O tej szczególności najlepiej świadczy fakt, że na papieskich mszach powszechnie śpiewano strofę „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie” – co bardzo denerwowało polskie władze146. Trzecia pielgrzymka odbywała się w zupełnie innych niż poprzednia okolicznościach politycznych. Zaskoczeniem dla polskich władz było o wiele wyraźniejsze niż cztery lata wcześniej poparcie papieża dla „Solidarności”, niespodziewane, biorąc pod uwagę pozytywne komentarze Jana Pawła II po styczniowej wizycie gen. Jaruzelskiego we Włoszech. Ton papieża zdziwił także wielu zachodnich dziennikarzy specjalizujących się w tematyce watykańskiej147. Zapomniano widocznie, że już przed dwoma miesiącami, podczas podróży do Chile, Jan Paweł II w jednej z wypowiedzi częściowo porównał chilijską dyktaturę z reżimem PRL148. Znamienne było też to, że tuż przed wyjazdem Ojciec Święty prosił o umożliwienie mu modlitwy przed pomnikiem Poległych Stoczniowców w Gdańsku, powołując się na precedens dokonany przez senatora Kennedy’ego, który w tym czasie przebywał w Polsce. Józef Wiejacz zgodnie z tradycyjnym punktem widzenia odmówił, ale pytał centralę, czy nie było nowych ustaleń w tej sprawie149.

Łagodniejsze niż kiedyś stanowisko gospodarzy spotkało się zatem ze stosunkowo twardym stanowiskiem gościa, który mnożył gesty prosolidarnościowe. W rezydencji biskupa gdańskiego papież zupełnie jawnie przyjął Lecha Wałęsę z rodziną. Bardziej otwarcie niż podczas poprzedniej pielgrzymki chwalił osiągnięcia „Solidarności”. W homilii dla ludzi pracy na Zaspie powiedział m.in.: „»umowy gdańskie« pozostają w dziejach Polski wyrazem […] narastającej świadomości ludzi pracy […]. Sięgają one swą genezą do tragicznego grudnia 1970 r. I pozostają wciąż zadaniem do spełnienia!”150. W związku z tymi słowami Departament I MSW pisał o „dowartościowaniu »Solidarności«” przez Ojca Świętego151. Z kolei 8 czerwca w przemówieniu na Zamku Królewskim papież nawiązywał do Karty Praw Człowieka152. Trzy dni później w Gdyni dopowiadał: „w imię przyszłości człowieka i ludzkości trzeba było wypowiedzieć to słowo »solidarność«. Dziś płynie ono szeroką falą poprzez świat […]. To słowo jest waszą chlubą, ludzie polskiego morza”153. Propagandowym sukcesem było odwiedzenie grobu księdza Jerzego Popiełuszki i modlitwa przy nim154, mimo nacisków władz i oporów kardynała Glempa, który – według MSW – uważał ten gest za niepotrzebne denerwowanie reżimu i wzmacnianie „nurtu ekstremalnego” wśród duchowieństwa155.

Rzecz jasna podczas wizyty papież kontaktował się przede wszystkim (poza wymiarem religijnym) z przedstawicielami władz. Tuż przed wizytą, 7 czerwca, w rozmowie telefonicznej z Ronaldem Reaganem wezwał do pomocy ekonomicznej dla Polaków, co współgrało z interesami PRL156. Już w Polsce podczas nieplanowanego wcześniej spotkania z gen. Jaruzelskim wyraził chęć poprawy współpracy obustronnej. Stwierdził, że nie widzi już przeszkód w nawiązaniu pełnych stosunków dyplomatycznych. Zapewnienie to zostało uznane za najważniejszy rezultat pielgrzymki na płaszczyźnie państwowej – choć nie zabrakło uszczypliwości ze strony władz157. Zgodzono się na powołanie zespołów roboczych do przygotowania konwencji między PRL a Stolicą Apostolską i sejmowej ustawy o stosunkach państwo–Kościół. Po dwóch latach ich praca zaowocowała nawiązaniem pełnych stosunków dyplomatycznych158.

Zarazem to właśnie w rozmowach z władzami papież zaskakująco twardo postawił sprawę „Solidarności”, co nie umknęło uwadze opinii międzynarodowej – np. brytyjski ambasador Brian L. Barder odnotował: „władze zostały zaskoczone twardością papieskiego przesłania, a papieska odmowa potwierdzenia jakiegokolwiek postępu w kierunku normalizacji od czasu stanu wojennego wywołała zaniepokojenie”159. To zaskoczenie musiało udzielić się Ambasadzie PRL w Rzymie, która nagle nabrała wody w usta160. Wydaje się zatem, że dowartościowanie opozycji po raz kolejny skutecznie przesłoniło legitymizujący polski reżim wymiar podróży Jana Pawła II. Wątpliwości co do tego nie miał Barder: „podczas powszechnie słuchanych kazań […] papież propagował tradycyjne zachodnie wartości poszanowania indywidualności i praw człowieka. To jawnie antykomunistyczne przesłanie było muzyką dla polskich uszu i zapewniło tak potrzebny wzrost morale opozycji”161. Można dopowiedzieć, że Jan Paweł II stawiał sobie dwa równoległe cele: dążenie do poprawy relacji z władzami i jednoczesne dowartościowanie opozycji. Z biegiem czasu te cele stawały się coraz mniej antagonistyczne.

Ogólnie papież ocenił tę pielgrzymkę jako bardziej owocną od poprzednich. Stwierdził, że po wizycie pozycja polskiego Kościoła umocniła się, podobnie jak środowiska opozycyjne162. Opinie te znacznie różniły się od wniosków MSW formułowanych po wcześniejszej podróży Jaruzelskiego do Rzymu. Mimo to po powrocie papieża do Włoch zgodnie z ustaleniami przystąpiono do prac nad ustanowieniem pełnych stosunków dyplomatycznych między Watykanem a PRL. Ambasador Wiejacz – nieco na wyrost – prognozował przyspieszenie tego procesu163. Jak przekonuje Paweł Kowal, strona polska zbyt optymistycznie oceniała gotowość – autentyczną – Jana Pawła II do kompromisu, sama zarazem decydując się w kolejnych miesiącach na ustępstwa164.

9 lipca Komisja Mieszana Stolicy Apostolskiej i Episkopatu Polski do spraw nawiązania stosunków dyplomatycznych między Watykanem i PRL, powołana w reakcji na przemówienie papieża do episkopatu wygłoszone 14 czerwca, wydała oświadczenie, w którym stwierdzała, iż stosunki dyplomatyczne z PRL miały być nawiązane, a nie wznowione. Od tej pory trwały konkretne negocjacje na szczeblu międzypaństwowym, realizowane w następnych miesiącach głównie w ramach obrad stałych zespołów do spraw kontaktów roboczych oraz nowo powołanej Komisji Mieszanej165. Polskie władze wyrażały zadowolenie z przebiegu negocjacji, choć nie toczyły się one szybko. Pod koniec 1987 r. polska ambasada zapewniała, że Watykan był autentycznie zainteresowany pełną normalizacją166. Papież nie rezygnował zarazem z nacisków na Waszyngton w sprawie poprawy stosunków z PRL – nawoływał do tego podczas wrześniowej pielgrzymki do USA, m.in. na spotkaniu z wiceprezydentem Bushem przed wizytą tego ostatniego w Polsce, co życzliwie przyjmowało polskie MSZ167. Niemniej sprawy polskie nie stały się najważniejszym tematem rozmów: charakterystyczne, że w powitalnym przemówieniu w Miami Ronald Reagan ani razu nie wspomniał o sytuacji w Polsce168.

W październiku 1987 r. w stosunkach PRL z Watykanem oprócz negocjacji dyplomatycznych pojawił się nowy wątek: projekt reform gospodarczych i referendum. Stolica Apostolska z dużą ostrożnością podchodziła do planów gen. Jaruzelskiego. Przeważały oceny pozytywne (przynajmniej takie formułowano w kontaktach z polską ambasadą), choć obawiano się rezultatów plebiscytu169. Ostateczne wyniki watykańscy dyplomaci przyjęli, według MSZ, z zaskoczeniem. Zarazem tak jak politycy rzymscy chwalili Jaruzelskiego za odwagę skonfrontowania się ze społeczeństwem170. Dobitniej wypowiadało się Radio Watykan, które wyniki głosowania uznało za przejaw „wielkiej manifestacji nieufności” Polaków do reżimu ustanowionego 13 grudnia 1981 r. W kuluarowych dyskusjach kościelni urzędnicy Stolicy Apostolskiej mieli niejednoznacznie oceniać fakt upublicznienia wyników. Z jednej strony mógł on być przejawem niespotykanej szczerości władz, a z drugiej – elementem taktyki: pokazaniem, że za fatalny stan gospodarki jest odpowiedzialny nie tylko rząd, ale także społeczeństwo blokujące reformy. Argumentacja ta była do wykorzystania w razie ewentualnych strajków i manifestacji171.

Na początku stycznia 1988 r. regionalny prowincjał franciszkanów Rudolfo Cetoloni wystosował zaproszenie dla Lecha Wałęsy do uczestnictwa w Tygodniu Modlitw o Jedność Chrześcijan, organizowanych pod koniec tego miesiąca. Z oczywistych względów mimo stricte religijnego charakteru tej inicjatywy ambasador Wiejacz nie omieszkał poinformować o niej warszawską centralę172. Ostatecznie Wałęsa nie pojechał. W tym samym miesiącu w piśmie „Kronika Rzymska” ojciec Konrad Hejmo dopuścił do publikacji tekst Pod rozwagę, który ostro krytykował kompromisy polskiego Kościoła w negocjacjach z państwem polskim oraz podważał ideę nawiązania pełnych stosunków dyplomatycznych między Watykanem a PRL. Tekst wywołał poruszenie u części biskupów i opozycji oraz zaciekawienie polskiego MSZ i doprowadził do dymisji Hejmy173.

To właśnie kwestia nawiązania stosunków dyplomatycznych zdominowała watykańską dyplomację względem władz i opozycji w 1988 r. Głównie pod tym kątem ustosunkowywano się do polskich wydarzeń. Wzajemne relacje były jednak zdecydowanie mniej intensywne niż w poprzednim, pielgrzymkowym roku. Wydaje się, że tym razem to Stolica Apostolska zajęła bardziej nieufne stanowisko niż polskie władze, co te ostatnie tłumaczyły kwestiami taktycznymi. Zarysowywały się przy tym pewne różnice między skłonnym do ugody Episkopatem Polski a bardziej stanowczą postawą papieża, wyrażoną chociażby podczas czerwcowej pielgrzymki174. W połowie lutego odbyła się kolejna sesja Komisji Mieszanej Stolicy Apostolskiej i Episkopatu Polski. Stwierdzono, że nastąpił znaczny postęp w kontaktach z władzami PRL, ale ostateczne rozstrzygnięcia nie zapadły. Spodziewano się, że podczas kolejnego spotkania rządowych zespołów do spraw kontaktów roboczych, przewidzianego w dniach 19–22 kwietnia, dojdzie do podpisania końcowej konwencji międzypaństwowej175. Sprzyjającą ku temu atmosferę tworzyła w początkach marca wizyta w Watykanie prymasa Glempa, który przekonywał do szybkiej normalizacji stosunków państwowo-kościelnych176. Mimo to kwietniowe negocjacje, tuż przed ofensywą strajków w Polsce, nie okazały się ostateczne. Jedynie potwierdzono polityczną wolę normalizacji i obiecano przygotować stosowne dokumenty: konwencję między PRL i Watykanem oraz ustawę Sejmu PRL o relacjach państwa z Kościołem. Następne spotkanie ustalono na czerwiec177.

Strajki na przełomie kwietnia i maja Stolica Apostolska – zgodnie ze swą linią polityczną – interpretowała bardzo powściągliwie. Polska ambasada pisała o daleko idącej ostrożności papieża, który w dodatku właśnie opuszczał Europę i udawał się z pielgrzymką do Ameryki Południowej178. Watykan, w przeciwieństwie do części państw świeckich, nie podjął w swych komentarzach problematyki reaktywacji „Solidarności”, nie zajął też oficjalnego stanowiska w sprawie użycia siły w Nowej Hucie. W otoczeniu papieża obawiano się zarazem – zresztą słusznie – spowolnienia procesu normalizacji, wywołanego strajkami i pogłębiającym się kryzysem społeczno-gospodarczym179. Dlatego też nawoływano do spokoju i wskazywano na mediacyjne możliwości Kościoła. MSZ pozytywnie oceniało to nastawienie, przekonując, że w Watykanie „świadomość tego, o co toczy się walka, jest pełna”180. Zakończenie strajków Stolica Apostolska przyjęła przychylnie, ale w wywiadach udzielanych w czasie pielgrzymki do Ameryki Południowej papież zwracał uwagę na potrzebę reform i demokratyzacji181. W liście zaś do gen. Jaruzelskiego z 8 czerwca 1988 r. (w odpowiedzi na życzenia urodzinowe) nawiązał do swej świeżo wydanej encykliki Sollicitudo rei socialis i bardzo ogólnikowo stwierdził, że „społeczeństwa oczekują skutecznych rozwiązań”182.

Trudny moment przełomu kwietnia i maja miał również wymiar mniej oficjalny, bardziej zaś solidarnościowy. Pod wpływem nieformalnych nacisków Zachodu, przede wszystkim Waszyngtonu i Stolicy Apostolskiej, 30 kwietnia Kornel Morawiecki prosto z więzienia został odprowadzony na Okęcie, skąd poleciał do Rzymu, gdzie spotkał się z papieżem. Ustępstwo strony polskiej było jednak pozorne: trzy dni później, po powrocie do Warszawy, został zatrzymany na lotnisku. Unieważniono mu paszport i zmuszono do opuszczenia kraju: doprowadzono go do samolotu, który właśnie odlatywał do Wiednia. 26 sierpnia opozycjonista wrócił nielegalnie do Polski, posługując się cudzym paszportem183.

W końcu czerwca w Warszawie przebywał watykański zespół do spraw kontaktów roboczych z PRL, kierowany przez kardynała Francesca Colasuonno, w ramach kolejnej rundy negocjacji184. Odbywały się one w cieniu podobnych rozmów między Watykanem a ZSRR, prowadzonych w tym czasie przez kardynała Agostina Casarolego185. Warszawskie obrady znowu nie doprowadziły do ostatecznych rozwiązań. Zakończono jednak redakcyjne opracowanie konwencji, która po wakacjach miała się stać obiektem prac w pionach spraw zagranicznych obu państw186. Tym samym zaczął się drugi etap negocjacji. Zdaniem polskiej ambasady, papież, który w przemówieniu jeszcze 16 czerwca 1987 r. stwierdził, że warunkiem porozumienia państwa/PRL i Kościoła/Watykanu jest społeczna akceptacja, doszedł do wniosku, iż teraz takie porozumienie jest możliwe. W ocenie rzymskiej placówki nastawienie to było krytykowane przez część opozycji. W konkluzji raportu stwierdzano: „powinniśmy zacząć mądrze i spokojnie przygotowywać opinię publiczną, także dlatego, by osłabić przeciwdziałanie opozycji”187. Władze chciały pomóc Kościołowi w osłabianiu opozycji? Tezy te brzmią ryzykownie, ale trudno je zweryfikować.

Jest za to pewne, że sierpniowe strajki utrudniły delikatne negocjacje i skomplikowały sytuację. 26 sierpnia Jerzy Kuberski, szef zespołu do spraw stałych kontaktów roboczych PRL z Watykanem (w randzie ministra pełnomocnego), spotkał się ze Stanisławem Dziwiszem. Co charakterystyczne, Dziwisz nie użył w rozmowie słowa „solidarność”, ale za to namawiał do podjęcia rozmów ze związkowcami, m.in. Wałęsą. Proponował nawet spotkanie tego ostatniego z gen. Jaruzelskim. Liczył ponadto na owocne obrady plenum partii188. Według MSZ, bardzo powściągliwe reakcje Stolicy Apostolskiej wiązały się z tym, że szybkie uspokojenie i wyciszenie strajków miało uratować watykańską politykę wschodnią189.

Teza ta wydaje się zbyt przejaskrawiona. Jest faktem, że Ojciec Święty unikał wypowiedzi na temat Polski. Na pytania dziennikarzy miał odpowiedzieć: „znacie moje stanowisko, nie wódźcie mnie na pokuszenie”. Obawiał się destabilizacji sytuacji, dlatego pozytywnie oceniał próby porozumienia i – zdaniem Ambasady PRL w Rzymie – martwił się „aktywnością KOR” przy Wałęsie. Podobnie jak w Rzymie, w Watykanie liczono zarazem na powodzenie planowanych rozmów rządu z opozycją190. W kontaktach z polskimi władzami deklarowano niezmienną wolę normalizacji stosunków na podstawie konwencji. Przywiązywano dużą wagę do kolejnego spotkania zespołów roboczych w październiku, tym razem w Watykanie191.

Tuż przed obradami do Watykanu przybył Kazimierz Barcikowski z okazji obchodów jubileuszu dziesięciolecia pontyfikatu Jana Pawła II, a gen. Jaruzelski wysłał długi list, w którym poruszał kwestię nawiązania stosunków dyplomatycznych192. Gesty te sprzyjały negocjacjom w ramach komisji. Ponownie jednak nie zakończyły się one ustanowieniem pełnoprawnych relacji obustronnych. Pozostały jeszcze wykończeniowe prace nad aktami prawnymi (konwencji i ustawy). Pod tymi niewinnymi terminami krył się rzeczywisty problem: strona kościelna nie chciała się m.in. zgodzić na zapis o uznaniu PRL; chodziło też o kwestie podatkowe193. Ustalono, że kolejne posiedzenie odbędzie się w Warszawie w styczniu 1989 r.194

Tymczasem jesienne usztywnienie negocjacji władz z opozycją stało się źródłem troski papieża. 4 listopada na spotkaniu z grupą pielgrzymów z Wybrzeża Gdańskiego wyraził on zaniepokojenie rozwojem sytuacji. Przemówienie od razu przechwyciły PAP i „L’Osservatore Romano”195. Pod koniec roku źródłem niesnasek między Warszawą i Watykanem stały się krytyczne oceny działalności księdza Henryka Jankowskiego w parafii św. Brygidy wystosowywane przez ambasadę polską196. Watykan czekał na rezultat negocjacji z opozycją w sprawie okrągłego stołu, a także – na wynik prac zespołów roboczych197. W okresie świąt Bożego Narodzenia okolicznościowy list do papieża skierował premier Rakowski. Deklarował w nim chęć pełnej normalizacji kontaktów198. Nadchodził czas zmian.

Waszyngton: opóźniony przełom – reengagement

Jak wspomniano, początek 1987 r. przyniósł częściowy przełom w stosunkach między PRL a USA. Przystąpienie Polski do MFW i zmiana polityki wobec opozycji – połączone z ewolucją strategii politycznej Moskwy199 – zaczęły przynosić rezultaty. Od czasu dojścia Michaiła Gorbaczowa do władzy Amerykanie w swej strategii wobec krajów bloku wschodniego stopniowo, coraz wyraźniej modyfikowali tradycyjną zasadę dyferencjacji – podchodzenia do każdego z państw satelickich osobno i bezpośrednio, a w związku z tym ustalania dla każdego z tych krajów indywidualnego zestawu warunków, które musiały być spełnione w celu intensyfikacji kontaktów i pomocy gospodarczej. Z polityką tą wiązało się dzielenie państw socjalistycznych na „dobre” i „złe”. Do podstawowych kryteriów oceny zaliczała się kwestia przestrzegania praw człowieka, reform politycznych i gospodarczych, a także stopień samodzielności w polityce zagranicznej200. Wśród tych „złych” krajów aż do amnestii z 1986 r. znajdowała się Polska (wraz z Czechosłowacją czy Bułgarią), w gronie pierwszych zaś – tylko Węgry i Rumunia. Od końca 1986 r. zaczęło się to zmieniać: Rumunia stopniowo przesuwała się do grupy „złych”, Polska zaś z Węgrami stała się najlepiej ocenianymi przez USA „demoludami”201. W ciągu 1987 r. Waszyngton zdał sobie sprawę, że powszechna amnestia oznaczała wyraźną zmianę polityki władz wobec opozycji. Jak pisano w jednym z raportów Służby Badań Kongresu, „pragmatyzm i własny interes przezwyciężyły ideologię; władze po raz pierwszy zaczęły szukać poparcia społecznego”202. Ta ewolucja postrzegania Polski przyniosła konkretne, ważne dla polskiej opozycji i władz skutki.

Być może bezpośredni wpływ na kształt amerykańskiej polityki wobec Polski miała również poświęcona temu zagadnieniu konferencja RAND Corporation – współpracującego z rządem renomowanego ośrodka badawczego. Odbyła się ona w dniach 14–15 stycznia 1987 r. Eksperci chwalili politykę amerykańską z okresu 1980–1981 za to, że uwzględniała wagę dokonujących się w Polsce przemian, ale też ich ograniczone wpływami ZSRR możliwości. Zauważano poza tym, że w przeciwieństwie do sytuacji z 1956 i 1968 r. w okresie legalnej „Solidarności” Waszyngton był aktywniejszy i raz po raz ostrzegał przed radziecką interwencją. Głównym celem tej strategii było niedopuszczenie do ataku Moskwy. Dyskutanci pozytywnie ocenili także późniejszą politykę sankcji, które ich zdaniem były konieczne i nieuniknione. Niemniej stawiane przez Biały Dom warunki zniesienia restrykcji uznano za nierealistyczne i zbyt szczegółowe, oznaczające w praktyce „abdykację” Jaruzelskiego i realizację przez PRL zachodniej polityki, a także rozbudzające zbyt duże nadzieje wśród Polaków. Skrytykowano też sposób wprowadzenia sankcji – hipokryzją nazwano szybkie wycofanie się z restrykcji wobec ZSRR przy jednoczesnym utrzymywaniu ograniczeń w stosunku do PRL. Podkreślano, że zwolennicy tej polityki przeceniali jej skuteczność, a nie doceniali kosztów. Sugerowano, że najlepszym rozwiązaniem byłoby znieść je po amnestii z 1984 r. Zwracano ponadto uwagę, że „Solidarność”, początkowo popierająca restrykcje, z czasem zajęła niejednoznaczne stanowisko w tej sprawie – zwłaszcza gdy po delegalizacji związku w październiku 1982 r. Amerykanie coraz częściej nawoływali do „wewnętrznego odprężenia”, a nie do przywrócenia NSZZ. Można na marginesie dodać, że od 1987 r. Waszyngton powrócił do hasła legalizacji „Solidarności”. Ogólnie zatem eksperci stwierdzili, że sankcje stanowiły niezbyt użyteczny instrument polityki zagranicznej203.

A jak widzieli przyszłość i wytyczne amerykańskiej strategii wobec spraw polskich? Przede wszystkim sformułowali znamienną opinię: „Polska jest dla Stanów Zjednoczonych ważna w kontekście rywalizacji ze Związkiem Radzieckim” – ważniejsza niż jakiekolwiek inne państwo bloku wschodniego z racji jej wielkości, liczebności mieszkańców i armii (trzecia w Europie) oraz położenia geograficznego, a także ze względu na niebezpieczeństwo wewnętrznych konfliktów. Zarazem jednak przyznawali, że sytuacja w PRL nie była kluczowa dla interesów amerykańskich. Eksperci widzieli kilka scenariuszy i wytycznych amerykańskiej polityki: „im gorzej, tym lepiej” (zwiększenie niepokojów w Polsce osłabi ZSRR), „pokój w Europie” (czyli kontynuacja détente), „pominięcie” (im mniej działań w sprawach polskich, tym lepiej), „ochrona polskiej tożsamości narodowej” (minimalistyczna strategia na przeczekanie) oraz „promowanie ewolucyjnych zmian” (wytyczna podzielana przez wszystkie państwa Zachodu przy braku zgody co do metod jej realizacji)204.

Jak się okazało, Waszyngton wybrał tę ostatnią strategię, choć elementy pozostałych czterech również można było spostrzec. Tak też przewidywali eksperci RAND Corporation, koncentrując się właśnie na tym scenariuszu. Dostrzegali jego trzy warianty. Pierwszy skupiał się na „presji od wewnątrz” poprzez rozwijanie więzi z „Solidarnością”, wspieranie „alternatywnego społeczeństwa” oraz prywatnego sektora gospodarki. Drugi wariant opierał się na idei „odgórnej reformy”: wspomagania reformistycznych tendencji w ekipie gen. Jaruzelskiego (wariant ten wykorzystywano w stosunku do Węgier). Wreszcie trzecia wersja łączyła zamierzenia dwóch poprzednich, jednak z naciskiem na pierwszą. Eksperci uznali ją za najlepszą – i można powiedzieć, że Amerykanie rzeczywiście poszli tą drogą. Wariant ten zakładał sceptycyzm wobec możliwości odgórnej reformy instytucji państwowych i oceniał postępującą liberalizację jako przejaw słabości reżimu. Nie oznaczało to jednak, że system państwowy nie był podatny na wpływy – zwłaszcza ekonomiczne (był to element scenariusza drugiego)205. Należało przy tym wspierać narastającą po wrześniu 1986 r. tendencję tolerowania opozycji przez władze, nawet za cenę coraz wyraźniejszego uznania gen. Jaruzelskiego za akceptowanego partnera międzynarodowego. Takie uznanie mogło osłabić wpływy Moskwy w Polsce, a zwiększyć obecność zachodnią – oceniono te możliwości jako bardziej realistyczne niż jeszcze dekadę wcześniej. Nie mogło rzecz jasna zabraknąć wątków szantażu finansowego, występującego we wszystkich wariantach. Polegał on nie tylko na żonglowaniu długami i kredytami, ale także na propagowaniu prywatnej gospodarki, która osłabiłaby władzę komunistów206. Jak zobaczymy, decyzje polityków okazały się zasadniczo zgodne z przewidywaniami ekspertów RAND Corporation.

Sygnalizowana już styczniowa wizyta Johna Whiteheada okazała się brzemienna w skutki, choć nie była tak spektakularna jak pobyt Jaruzelskiego w Rzymie. Polityk zamierzał gościć także w Sofii i Pradze, to PRL była jednak głównym celem tego wschodnioeuropejskiego tournée. Podsekretarz stanu postanowił grać twardo: nie dość, że otwarcie przyznawał się do chęci rozmowy z Wałęsą, to jeszcze w kontaktach z przedstawicielami władz poruszał kwestię przestrzegania praw człowieka. Podkreślał administracyjne szykany wobec opozycji, które nazwał „nękającymi”, a także zachęcał do zwolnienia z więzień osób jeszcze tam trzymanych z przyczyn politycznych (np. krakowskiej „grupy siedmiu”)207. W cieniu wizyty Whiteheada negocjowano formę i termin wyjazdu do USA sejmowej delegacji z Józefem Czyrkiem na czele208. Równolegle podpisano umowę w sprawie finansowania przez amerykański Departament Zdrowia polskich projektów badawczych oraz sfinalizowano negocjacje dotyczące handlu zbożem209. Konkretyzowały się też rozmowy na temat umowy naukowo-technicznej210. Obustronna współpraca się rozwijała. Zmieniał się także klimat: w tradycyjnym raporcie Departamentu Stanu na temat przestrzegania praw człowieka w 1986 r. jako pozytywne zjawiska oceniono amnestię (choć wspomniano, że jest jeszcze grupa więźniów politycznych), powołanie rzecznika praw obywatelskich i Rady Konsultacyjnej, liberalizację w kwestii wolności słowa i podróży zagranicznych, a także stosunkową swobodę Kościoła. Nadal wypominano jednak brak pluralizmu związkowego i dialogu ze społeczeństwem, choć zauważono utworzenie przez Wałęsę Tymczasowej Rady „Solidarności”211.

Skutkiem misji Whiteheada i oczywistym przejawem złagodzenia amerykańskiego kursu politycznego wobec reżimu Jaruzelskiego było ostateczne zniesienie stosowanych jeszcze sankcji, ogłoszone przez Ronalda Reagana 19 lutego 1987 r.212 W proklamacji nr 5610, unieważniającej proklamację z 27 października 1982 r. o zniesieniu klauzuli najwyższego uprzywilejowania wobec Polski, Waszyngton wycofał się z zakazu udzielania PRL rządowych kredytów i gwarancji kredytowych, powrócono też do klauzuli najwyższego uprzywilejowania i zrewidowano stawki taryf celnych na produkty importowane z Polski213. Jako motywy tych posunięć podawano amnestię, liberalizację wewnętrzną, stanowisko Polonii, a także apele Kościoła i samej „Solidarności”. Wskazywano też na wpływ konsultacji z sojusznikami europejskimi214.

Tak oto de facto oficjalnie wprowadzono w życie nową strategię reengagement. Specjalne oświadczenie z okazji tych posunięć wydał Lech Wałęsa, który nazwał postanowienie prezydenta przejawem „rozumnego i dalekowzrocznego poparcia dla polskich aspiracji, dla programu i dla ideałów »Solidarności«”215. Polskie władze, manifestując swą satysfakcję, uważały z kolei tę decyzję za usunięcie jednej z „głównych przeszkód na drodze normalizacji stosunków dwustronnych”. Oceniano, że PRL w tym momencie wspięła się w kontaktach z USA na poziom innych krajów socjalistycznych, niemniej nie odzyskała swej pozycji sprzed 1981 r.216

Decyzji odejścia od restrykcji nadano charakter uroczysty, choć – jak przewidywali waszyngtońscy eksperci – nie należało oczekiwać wdzięczności ze strony polskiego rządu217. Już 17 lutego Reagan spotkał się z przedstawicielami Polonii i poinformował ich o swych zamierzeniach218. Dwa dni później na specjalnym spotkaniu w Sali Gabinetowej Białego Domu prezydentowi asystowali George Bush, polonijni kongresmani, przedstawiciele Kongresu Polonii Amerykańskiej i emigracyjnych struktur solidarnościowych, a także były ambasador PRL Romuald Spasowski. W ten sposób manifestowano, że gest wobec władz komunistycznych nie oznaczał końca wspierania opozycji. Co więcej, prezydent podkreślał: „dalsza poprawa stosunków między naszymi państwami będzie możliwa tylko wówczas, jeżeli będziemy mieli dowody podtrzymywania ducha i zasad amnestii, opierania się na dialogu i przestrzegania praw człowieka”. „Wiele jest jeszcze do zrobienia – dodawał – widmo aresztowania ciągle wisi nad tymi, którzy poszukują wolności. Prawo do stworzenia prawdziwie niezależnych związków zawodowych wciąż jest dławione. Niezależna działalność polityczna nadal spotyka się z represjami prowadzonymi za pomocą różnych działań rządowych. Narodowe pojednanie pozostaje marzeniem, raczej celem na przyszłość niż dzisiejszą rzeczywistością. Wierzę jednak, podobnie jak Polacy, że jest to realne marzenie […]. W odpowiedzi na amnestię zapoczątkowaliśmy proces rozszerzania krok po kroku naszego dialogu z polskim rządem. W naszych kontaktach z polskimi władzami jasno postawiliśmy jedną sprawę: kontynuowanie poprawy i dalszego rozwoju stosunków międzypaństwowych będzie możliwe tylko pod warunkiem podtrzymywania ducha i zasad amnestii oraz zaufania do dialogu i szacunku dla praw człowieka”219. Administracja Reagana wciąż podkreślała przy tym przetrzymywanie kilkudziesięciu więźniów politycznych i wzywała do respektowania Aktu końcowego z Helsinek220.

Mimo to nawet kręgi MSW musiały stwierdzić, że został „zapoczątkowany proces normalizacji”. Niechętnie przyznawały, że nastąpiła „pewna modyfikacja działań USA w sferze polityki propagandy wobec Polski”, ale zmiana ta miała jakoby charakter taktyczny, a nie strategiczny. Zgodnie z przewidywaniami na nowe podejście Waszyngtonu patrzono więc nieufnie. Miało się ono sprowadzać do „pewnego wyciszenia antykomunistycznej retoryki” oraz bardziej „wyważonego i rzeczowego” tonu wypowiedzi przy jednoczesnej krytyce polityki gospodarczej PRL, stymulowaniu „niezależnych ruchów ekologicznych i pacyfistycznych”, a także „pobudzaniu tendencji nacjonalistycznych” i zalecaniu reform socjaldemokratycznych221. Zdarzały się jednak i takie opinie, że nowa linia amerykańska stanowiła powrót do odprężeniowej polityki Brzezińskiego z lat siedemdziesiątych222.

Jest faktem, że zniesienie sankcji miało przede wszystkim wymiar symboliczny, za odejściem od blokady finansowej nie szły bowiem konkretne oferty kredytowe. Waszyngton nadal zamierzał traktować opozycję i Kościół jako równoprawnych partnerów dialogu223. Eksperci polskiego wywiadu zauważali także pozytywne dla amerykańskiej strategii skutki rezygnacji z sankcji i bojkotu dyplomatycznego: przez nasilenie wizyt można było szerzej oddziaływać na polskie władze i wyraźniej promować amerykański mit w społeczeństwie, jak również odpierać zarzut, iż Waszyngton ignoruje sprawy polskie. W jednym z opracowań dla Departamentu I MSW znalazło się wręcz stwierdzenie, że Biały Dom odszedł od sankcji dlatego, iż w pewnym momencie uznano je za przeszkodę w możliwościach oddziaływania na Polskę224. Co więcej, zniesienie sankcji nie oznaczało, że ekipa Reagana rezygnowała ze wspierania opozycji, a także z wykorzystywania polskiego kryzysu gospodarczego – a więc polityki szantażu finansowego. „Częściowe usankcjonowanie istnienia opozycji mogłoby spowodować pomoc materialną dla tych dziedzin, w których dopuszczona byłaby jej działalność” – konkludował autor ekspertyzy wywiadowczej, którego imię i nazwisko skrzętnie zamazano225. W innej analizie MSW zwrócono uwagę (chyba nietrafnie) na przewartościowania w postrzeganiu opozycji: Waszyngton w obliczu osłabienia środowiska opozycyjnego miał zabiegać o pluralizm raczej polityczny niż związkowy i pokładać nadzieję w grupach byłego KOR, PPS i WiP, które mogły przekształcić się w legalną partię opozycyjną. „Solidarność” popierano jakoby bardziej z powodów prestiżowych niż realnych planów z nią związanych226.

Wieloznaczną ocenę polityki sankcji i odejścia od niej formułuje Bennett Kovrig. Jego zdaniem, po wprowadzeniu stanu wojennego Waszyngton zdawał sobie sprawę, że restrykcje nie staną się skutecznym środkiem nacisku na polskie władze, aby zliberalizowały reżim. Biały Dom nie mógł sobie jednak pozwolić na kontynuowanie business as usual z militarną ekipą Jaruzelskiego, ponieważ oznaczałoby to kompromitację polityki dyferencjacji i ostrych protestów dyplomatycznych po 13 grudnia. Co więcej, zdaniem Kovriga, sankcje stanowiły czynnik drugorzędny dla liberalizacji PRL – bez nich Jaruzelski i tak wcześniej czy później byłby zmuszony pójść na kompromis. Wprawdzie na pewno uderzyły one w polską gospodarkę, ale ich zniesienie wcale nie poprawiło sytuacji ani nie zapobiegło narastającemu zadłużeniu, inflacji i stagnacji. Jak podsumowuje badacz, „ani zachodnie »marchewki« lat siedemdziesiątych, ani »kije« lat osiemdziesiątych nie doprowadziły do fundamentalnej i koniecznej reformy gospodarczej, wymagającej zarówno zdecydowanej woli politycznej, jak i zdolności do dalszego poświęcania się części Polaków”227. Bardziej życzliwy dla strategii sankcji jest były ambasador John R. Davis, według którego okazały się one skutecznym środkiem nacisku na władze PRL i odegrały swą rolę. Negatywne skutki ich stosowania rekompensowała pomoc kierowana kanałami kościelnymi i solidarnościowymi228.

Organem decydującym w formułowaniu nowej, ale w sumie w niewielkim stopniu zmodyfikowanej amerykańskiej strategii „posankcyjnej” miała być Grupa Specjalnego Planowania przy Białym Domu, koordynująca – za pomocą podległego jej Komitetu do spraw Działalności Radiowej na Zagranicę – m.in. „propagandową agresję” płynącą z fal RWE i Radia Swoboda229. Wydaje się, że ta ideologiczna czujność MSW była już w dużej mierze tylko retoryką. Świadczy o tym fakt, że kiedy w kolejnych miesiącach do Polski przybyli wreszcie senator Edward Kennedy (dzięki wstawiennictwu Whiteheada i wizycie Czyrka) czy były doradca Cartera, Zbigniew Brzeziński, władze nie utrudniały im już szczególnie spotkania z Wałęsą230. Kennedy przekonywał, że dzień spędzony w Gdańsku z liderem „Solidarności” był szczytowym punktem jego wizyty. Pierwszego dnia pobytu, 22 maja, senator w rezydencji Johna R. Davisa wręczył Adamowi Michnikowi i Zbigniewowi Bujakowi przyznaną dużo wcześniej wspomnianą Nagrodę Praw Człowieka im. Roberta Kennedy’ego. Oprócz tego udzielił wywiadu telewizyjnego, a także kontaktował się z przedstawicielami Kościoła i władz, ale nie z Jaruzelskim. 25 maja w pożegnalnym przemówieniu na Okęciu deklarował dążenie do rozwoju relacji amerykańsko-polskich231. Warto zauważyć, że zaledwie kilka dni po zniesieniu sankcji, 24 lutego, w USA gościł Jerzy Milewski, który rozmawiał m.in. z kongresmanami i senatorami, przede wszystkim prosząc o fundusze232.

Bardzo istotnym skutkiem misji Whiteheada była kilkudniowa wizyta delegacji sejmowej (pod wodzą Józefa Czyrka) na zaproszenie Izby Reprezentantów w pierwszej dekadzie marca 1987 r.233, dużo ważniejsza niż poprzedzająca ją o dwa tygodnie podróż prezesa NBP Władysława Baki do Waszyngtonu234. Nie miała ona charakteru oficjalnej wizyty Sejmu, a rola delegacji sprowadziła się właściwie do świty Czyrka. Doszło do niej ponad rok po podobnym wyjeździe grupy posłów do Londynu, ale wyprawa za ocean była prawdopodobnie o wiele ważniejsza i przyczyniła się do znacznych postępów na dłuższej niż w przypadku brytyjskim drodze ku normalizacji. Według planów, celem pobytu były przede wszystkim konsultacje polityczne w Departamencie Stanu, a także rozmowy z parlamentarzystami, ludźmi biznesu i kultury oraz dziennikarzami235.

Amerykanie uzależniali rangę i szczebel rozmów od polskich decyzji w sprawie pozostałych więźniów politycznych236. Ponownie grano kartą „Solidarności”, ale niezbyt ostro, a stanowiska rozmówców Czyrka były wyższe, niż planowano. Polski polityk rozmawiał m.in. z wiceprezydentem Bushem, Whiteheadem i Brzezińskim, jak również z przewodniczącym Izby Reprezentantów Jimem Wrightem. Bush miał zapewnić, że Stany Zjednoczone będą wciąż zainteresowane przestrzeganiem praw człowieka w Polsce, i zachęcać PRL do „instytucjonalizacji pluralizmu” (np. przez włączenie Wałęsy do Rady Konsultacyjnej). Dlatego Czyrek nie był do końca zadowolony – wprawdzie pisał o życzliwej atmosferze i demonstrowaniu przez Amerykanów woli kontynuowania realizacji nowej formy taktyki step by step (w postaci reengagement) w stosunkach z Polską, ale zauważał, że Waszyngton wzbraniał się przed „dalszym precyzowaniem, programowaniem i przyspieszaniem” tych zamierzeń. Polityk podkreślał, że za formalnym zniesieniem sankcji nie stały konkrety, a Białemu Domowi brakło sprecyzowanej linii politycznej względem Polski237. Przyznawał jednak, że nastąpiła „istotna zmiana atmosfery w sprawach polskich”238, pomimo manifestowanego przez Amerykanów uzależniania rozwoju kontaktów od losu więźniów politycznych.

Jest faktem, że wizyta nie przyniosła przełomu w sprawach kredytowych, ale ruszyła nieco sprawa agreement dla ambasadorów. Otworzyła się możliwość pełnego znormalizowania stosunków dyplomatycznych obu krajów na poziomie protokołu. W Departamencie Stanu coraz życzliwiej patrzono również na możliwości finansowego wsparcia PRL, choć bardziej sceptyczne pozostawały departamenty Skarbu i Obrony239. Zniesienie sankcji nie spowodowało więc zaniku dotychczasowych różnic w poglądach na pożądaną strategię USA wobec Polski. Whitehead w sprawozdaniu z rozmowy z polską delegacją, przekazanym 13 marca sekretarzowi stanu George’owi Shultzowi, podkreślił, że służyła ona głównie przełamywaniu lodów. Dokładnie wyjaśnił Czyrkowi, jak Amerykanie teraz rozumieją zasadę step by step: oznaczała ona przychylną reakcję na każdy właściwy krok strony polskiej (przede wszystkim w kontekście opozycji i reform), ale każdorazowo inicjatywa musiała wychodzić od Polaków240.

Ustosunkowując się do wizyty Whiteheada i Czyrka oraz decyzji o zniesieniu sankcji, Rada Bezpieczeństwa Narodowego przyjęła w marcu 1987 r. nowy raport o stanie stosunków z Polską i perspektywach ich rozwoju. Stwierdzono w nim, że zostały spełnione podstawowe warunki normalizacji kontaktów. Zgodnie z powyższymi interpretacjami uznano, że misje obu polityków nie przyniosły wielu konkretów, a ogłoszenie zniesienia sankcji miało wymiar przede wszystkim symboliczny, nie zaś realny. Zauważano zarazem determinację strony polskiej do rozwijania stosunków gospodarczych. Dlatego też spodziewano się w najbliższym czasie aktywizacji starań Polaków o poprawę relacji międzypaństwowych (np. poprzez ustępstwa w sprawie ambasadorów) jako narzędzia w dążeniu do uzyskania pomocy finansowej. Tej jednak Amerykanie na razie nie chcieli udzielić. Po raz kolejny uwidoczniła się siła szantażu kredytowego: „w obliczu rosnącego zagrożenia dla stabilizacji politycznej oraz w perspektywie kolejnego załamania się równowagi pieniężno-kredytowej amerykańskie kredyty mogą mieć charakter wyłącznie polityczny, a więc istnieje duże prawdopodobieństwo wykorzystania ich jako instrumentu nacisku” – przekonywali eksperci rady. „Dlatego też kwestie ekonomiczne muszą zostać uznane za długoterminową płaszczyznę presji USA i Zachodu na Polskę” – konkludowali241.

Misje Johna Whiteheada i Józefa Czyrka w kolejnych miesiącach przyniosły żniwo. Mimo protestów strony polskiej przeciw dotacjom dla „Solidarności” relacje się rozwijały. Jak oblicza Helen C. Davis, między 1987 a 1990 r. do Polski przybyła w sumie nawet jedna trzecia członków Izby Reprezentantów i niemal co trzeci senator242. W olbrzymiej większości były to jednak podróże prywatne, charakterystyczne dla wyjątkowo aktywnych na tym polu polityków amerykańskich. 13 kwietnia 1987 r. w obecności dziewięciu amerykańskich kongresmanów z przewodniczącym Komisji Spraw Zagranicznych Izby Reprezentantów Dante Fascellem na czele odbyła się uroczystość położenia kamienia węgielnego pod budowę przychodni lekarskiej przy Szpitalu Pediatrycznym Akademii Medycznej w Krakowie243. Intensyfikowały się kontakty gospodarczo-handlowe, np. 23 kwietnia odbyła się w Warszawie sesja polsko-amerykańskiej grupy roboczej dla reaktywowania wspólnej Komisji do spraw Handlu244, dwa tygodnie później zaś PISM zorganizował w Warszawie polsko-amerykański politologiczny okrągły stół, na który przybyli trzeciorzędni (według określenia wywiadu) naukowcy i urzędnicy amerykańscy245. Także w tym czasie rozpoczęto negocjacje w sprawie projektu tworzenia spółek joint ventures246. Do Polski wybierał się też Zbigniew Brzeziński247. Jak wiemy, przyjeżdżający politycy niemal „z urzędu” kontaktowali się z działaczami „Solidarności”. W czerwcu Stany Zjednoczone po kilkuletniej przerwie były reprezentowane przez przedstawiciela prezydenta Dana Rostenkowskiego (przewodniczącego Komisji Rozdziału Środków Budżetowych Izby Reprezentantów) na otwarciu Targów Poznańskich, na których zorganizowano Dzień USA248. Przed wyjazdem Rostenkowski spotkał się z Whiteheadem, który miał stwierdzić, że administracja Reagana była zainteresowana stopniową normalizacją stosunków z Polską, ale krytykowała zwlekanie z uznaniem amerykańskiego ambasadora i brak odwagi w reformach gospodarczych, namawiając zarazem do szybszych przemian politycznych249. Obie sprawy były ściśle powiązane: w raporcie opracowanym dla Rostenkowskiego przed podróżą padły znamienne słowa (w relacji polskiego wywiadu): „alternatywami dla Polski są bądź zastój gospodarczy i polityczna konfrontacja, bądź też rozwój gospodarczy i pluralizm”250.

Na początku czerwca odbyła się dyskutowana przez Czyrka wizyta już oficjalnej delegacji Sejmu PRL (kierowanej przez marszałka Romana Malinowskiego) w Waszyngtonie, Nowym Jorku i Chicago251. Mimo wyższej oficjalnej rangi miała ona wyraźnie mniejsze znaczenie niż podróż Czyrka, choć doszło do rozmów z Bushem, Whiteheadem oraz przedstawicielami poszczególnych komisji Kongresu252. Sami Polacy przyznawali, że ich misja miała charakter informacyjny, a nie decyzyjny253. Dlatego też delegaci z zaskoczeniem przyjęli zachowanie Johna Whiteheada, który na spotkaniu z polskimi gośćmi, wyrażając wolę rozwoju obustronnych stosunków, bardzo precyzyjnie sformułował w trzech punktach oczekiwania Waszyngtonu dotyczące ewolucji sytuacji w Polsce: zwiększenie zakresu niezależności politycznej i gospodarczej od ZSRR, zwiększenie zakresu demokracji wewnętrznej w postaci gestów wobec opozycji oraz przeprowadzenie reformy gospodarczej. Były to w tym czasie twarde i nierealne warunki. Pokazywały też, że Biały Dom nie zamierzał porzucać sprawy „Solidarności”. Ambasador Zdzisław Ludwiczak dziwił się, dlaczego Whitehead tak jasno przedstawił amerykańskie cele delegacji sejmowej, niereprezentującej przecież prawdziwego kierownictwa PRL. W analizach MSZ i MSW stwierdzano z kolei, że takie podejście stanowiło przejaw strategii dyferencjacji i ingerencji w wewnętrzne sprawy polskie: „Stany Zjednoczone będą kładły nacisk, aby nasza polityka społeczno-gospodarcza odpowiadała interesom USA”254. Delegacja nie omieszkała zresztą, wzorem poprzednich lat, zarzucić Reaganowi właśnie mieszania się w wewnętrzne sprawy polskie, czego przejawem było m.in. finansowanie „Solidarności” i prowadzenie przez USA „agresji propagandowej”255.

Jak widać, rzeczywiste ocieplenie relacji należy relatywizować w ogólnym kontekście sytuacji geopolitycznej, zimnej wojny i dziedzictwa ideologicznych napięć poprzednich lat. Polski reżim nie był jeszcze gotowy na spełnienie postulatów amerykańskich dotyczących dialogu z opozycją ani nie potrafił przeprowadzić zadowalającej Amerykanów reformy gospodarczej, choć gen. Jaruzelski już 1 sierpnia w wywiadzie dla „The Wall Street Journal” zapowiedział zorganizowanie referendum w sprawie reform gospodarczych (krytykując zarazem Reagana za wspieranie zachodniomieckiego „pangermanizmu”)256. Jednocześnie jednak w kręgach waszyngtońskich coraz wyraźniej uwidaczniało się przekonanie, że to właśnie wspomożenie polskiej gospodarki (a nie do niedawna stosowane restrykcje) może przyczynić się do realizacji celów amerykańskich: pluralizacji politycznej i reformy gospodarczej w Polsce257. Mimo tej ewolucji myślenia Biały Dom nie zamierzał odstępować od w gruncie rzeczy pasywnej strategii step by step, choć wzbogacono ją retoryką reengagement258. Strona polska zdawała sobie przy tym sprawę, że główną przeszkodą normalizacji stosunków międzypaństwowych „będzie niewątpliwie próba równorzędnego traktowania przez USA […] władz PRL oraz sił opozycyjnych”259. Rzeczywiście Amerykanie nie rezygnowali z takiej polityki, a polskie władze stawały się zbyt słabe, by się jej przeciwstawić.

Przy intensyfikacji kontaktów (latem nad Wisłę przybyli m.in. kongresman Stephen J. Solarz i senator Frank Lautenberg oraz delegacja US Holocaust Memorial Council260) nie odbyło się bez nowych zgrzytów w relacjach obustronnych. Na przykład w końcu kwietnia 1987 r. stosunki na krótko popsuła sprawa złapania przez Polaków amerykańskiego szpiega Alberta Muellera, II sekretarza Ambasady USA w Warszawie261, a kilka miesięcy później – kwestia nielegalnego pozyskiwania technologii przez polskiego dyplomatę i oficera wywiadu wojskowego Ireneusza Górecznego262. W tym samym czasie wiceprezydent Bush kontaktował się z Leszkiem Moczulskim, który przebywał właśnie w USA263, nieco później zaś wielu amerykańskich polityków (np. senator David F. Durenberger, przewodniczący kongresowej Komisji do spraw KBWE Steny Hoyer) protestowało przeciw zwolnieniu Marka Edelmana z pracy264. Jak wiemy, w dniach 22–26 maja 1987 r. w Polsce gościł senator Edward Kennedy, który skupił się na kontaktach z opozycją265.

Kilka tygodni później w proklamacji nr 5580, ustanawiającej kolejne obchody Tygodnia Narodów Ujarzmionych, Ronald Reagan wspomniał o Polsce, choć tylko wymieniając jej nazwę w grupie państw bloku wschodniego266. Październik 1987 r., podobnie jak w latach poprzednich, ogłoszono Miesiącem Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia, a Reagan z tej okazji mówił o Lechu Wałęsie i Janie Pawle II jako symbolach „nadziei, sprawiedliwości i ludzkiej godności dla wszystkich Amerykanów i niezliczonych milionów [ludzi] na całym świecie”. Co charakterystyczne, tym razem nie krytykował polskiego reżimu267. W tym miesiącu prezydent ogłosił też tradycyjną proklamację z okazji Dnia Pułaskiego, w której – co nowe i znamienne – zabrakło bezpośrednich odwołań do teraźniejszości268.

Mimo ocieplenia i zmian w retoryce przeciągały się także rozmowy w sprawie kolejnych projektów nawiązujących do pomysłu Fundacji Rolnej, a strona polska wciąż utrudniała przyznawanie wiz, zwłaszcza dziennikarzom, jak również pracę amerykańskim korespondentom, co powodowało kontrakcje Waszyngtonu269. Spory wywoływała kwestia deportacji obywateli polskich, nielegalnie emigrujących za ocean – Reagan ponownie podjął decyzję o przedłużeniu o pół roku prawa pobytu emigrantom z Polski przybyłym w okresie stanu wojennego270. Kontrowersje przez cały rok budziła ponadto działalność USIA, krytykowanej przez Polskę, a także – jak zwykle – funkcjonowanie RWE271. Z kolei ambasada USA sugerowała, że w Polsce utrzymywano palestyńską organizację terrorystyczną Abu Nidala272. Podobnych animozji pozostawało bardzo dużo, a znaczącym przejawem wciąż występujących trudności było ciągłe zwlekanie obu stron z agreement dla ambasadorów, mimo że 6 października prezydent oficjalnie mianował Johna R. Davisa Jr. szefem amerykańskiej placówki w Warszawie273.

Zniesienie sankcji ekonomicznych i oczywiste nasilenie (mimo wszystkich ograniczeń) kontaktów międzyrządowych, legitymizujące reżim Jaruzelskiego, starano się rekompensować, po pierwsze, powtarzającymi się zapytaniami o polskich więźniów politycznych, po drugie – coraz wyraźniej formułowanym postulatem legalizacji opozycji274, a po trzecie – kontynuowaniem nieoficjalnych kontaktów z przedstawicielami „Solidarności”. I tak np. senacka Komisja Spraw Zagranicznych korespondowała z członkami Komitetu Poparcia „Solidarności” z Rhode Island275.

Rekompensata polegała również – a może przede wszystkim – na mnożeniu pomysłów i działań na rzecz zwiększenia dotacji dla „Solidarności”, inicjowanych przez amerykańskich kongresmanów i senatorów (m.in. Jacka Kempa i Morrisa Udalla). Pomysły te formułowano tym chętniej, że niektórzy działacze solidarnościowi (np. Jerzy Milewski z Biura Koordynacyjnego „Solidarności” w Brukseli) z zaniepokojeniem patrzyli na ocieplanie stosunków między USA a PRL276. 11 lipca 1987 r. weszła w życie ustawa o dodatkowych wydatkach budżetowych w roku bieżącym, zgodnie z którą polskiemu związkowi postanowiono przyznać, niezależnie od subwencji w ramach AFL-CIO (pośrednio: NED), milion dolarów277. Wniosek o wprowadzenie tego zapisu pojawił się już w kwietniu i został zgłoszony przez dwunastu senatorów z Stevenem Symmsem na czele (Senate Joint Resolution 115). W uzasadnieniu senatorzy podkreślali, że „Solidarność” potrzebuje funduszy na wzmocnienie struktur zakładowych i regionalnych, zakup sprzętu poligraficznego i komunikacyjnego, pomoc dla represjonowanych oraz wspomaganie niezależnej działalności (głównie w sektorze akademickim i wiejskim)278. Kilku innych senatorów zadeklarowało swe poparcie dla rezolucji, a 30 kwietnia kongresman Jack Kemp w imieniu własnym i Morrisa Udalla zgłosił w Izbie Reprezentantów identyczny w treści wniosek (House Joint Resolution 263)279.

Przegłosowanie dodatkowej ustawy budżetowej w lipcu oznaczało zupełnie jawne zinstytucjonalizowanie wsparcia dla „Solidarności”, co rzecz jasna wywołało protesty władz polskich280. Jerzy Urban na konferencji prasowej zwołanej 18 sierpnia stwierdził wprost, że działacze opozycji, przyjmując tę pomoc, zyskiwali status agentów opłacanych przez budżet amerykański, podobnie jak „kontrasi” z Nikaragui i partyzanci afgańscy281. Decyzja ta rzeczywiście postawiła „Solidarność” w niezręcznej sytuacji: szef AFL-CIO Lane Kirkland czuł się pominięty, bezpośrednia subwencja od rządu dla polskich związkowców mogła zaś być łatwo wykorzystana przez komunistyczną propagandę. Po interwencji w sierpniu Lecha Wałęsy (w formie listu do Kongresu282) pieniądze zostały skierowane do NED, który przekazał je humanitarnej organizacji Międzynarodowy Komitet Ratunkowy (International Rescue Committee). Ostatecznie fundusze przeznaczono głównie na zakup karetek i sprzętu medycznego, co było chyba najlepszym rozwiązaniem283. Na temat wykorzystywania tych sum szef NED Carl Gershman rozmawiał we wrześniu w Paryżu z emigracyjnymi przedstawicielami „Solidarności”284. W grudniu 1987 r., zdaniem niektórych badaczy, przewidziano przyznanie kolejnego miliona dolarów285.

Polski wywiad nie miał wątpliwości, że decyzje te oznaczały nie tylko znaczne zwiększenie, ale także – jak wspomniano – zinstytucjonalizowanie i pełne zalegalizowanie pomocy dla Polski286. Lipcowa decyzja Kongresu sprowadziła ponadto pewne kłopoty na Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, które zajmowało się dystrybucją pieniędzy. Oczywiście placówka ta nie omieszkała w specjalnych listach podziękować każdemu z zaangażowanych senatorów287. Decyzję Kongresu określono jako „wyraz sympatii i uznania” dla NSZZ i poparcia dla Lecha Wałęsy. Po cichu zauważano jednak zaistniałe kontrowersje. W tej sprawie Jerzy Milewski pisał do Jerzego Giedroycia, prosząc o opublikowanie w „Kulturze” tekstu sygnowanego przez pracowników biura, tłumaczącego postępowanie brukselskiej struktury wobec „licznych, niekiedy dość gwałtownych komentarzy”. W tekście tym przekonywano, że to Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” – wykonawczy organ podziemnej „Solidarności” – corocznie ujmowała w formie postulatów finansowe potrzeby związku. Plany te brukselskie biuro przekazywało międzynarodowym centralom związkowym (przy których „Solidarność” była afiliowana) oraz AFL-CIO i innym centralom narodowym, a także różnym fundacjom, stowarzyszeniom itp. Na rok 1987 oczekiwania TKK sięgnęły miliona dolarów – tyle, ile zaoferował Kongres. Biuro zastrzegało, że Kongres w ogóle nie ingerował w dystrybucję funduszy – próbowano w ten sposób odeprzeć zarzuty o wypełnianie przez polską opozycję woli politycznej USA288. Pismo pomijało fakt, że już od 1986 r. biuro starało się, by „Solidarność” otrzymywała rocznie milionową dotację. Korespondowało w tej sprawie m.in. z prezydenckim doradcą Patrickiem J. Buchananem, senatorem Ernestem F. Hollingsem i Walterem Raymondem z NSC289.

Kilka miesięcy wcześniej senator Edward Kennedy wraz z kilkoma politykami wystąpił z inną inicjatywą, którą określono mianem American Aid to Poland Act of 1989. Przewidywała ona przeznaczenie w latach 1987–1989 miliona dolarów na polsko-amerykańskie projekty naukowe, 10 mln dla polskich rolników, 2 mln na szpitale i lekarstwa, a także pomoc humanitarną. Akcja była przejawem autonomicznej działalności Kongresu, ale zyskała ciche poparcie rządu (zresztą ostro przez Kennedy’ego krytykowanego). Pomysł ponownie wywołał konsternację Wałęsy i Kirklanda. Obaj zgodzili się, by pieniądze zawsze były kierowane za pośrednictwem związków zawodowych. Oficjalnie jednak inicjatywa Kongresu skłoniła Wałęsę do wydania specjalnego oświadczenia, w którym wyraził swoje poparcie290. Ostatecznie część punktów projektu została zrealizowana w innej formie – przede wszystkim wspomnianego planu wpisania pomocy dla Polski do ustawy o handlu, ale także w ramach innych zapisów budżetowych (Omnibus Trade and Competitiveness Act of 1988, Church Agricultural Fund) oraz „typową”, znaną nam drogą NED – FTUI – Biuro Koordynacyjne – Polska. Na wniosek senatora Jesse’a Helmsa wprowadzono też znamienną poprawkę do ustawy o handlu, zakładającą związanie procesu zacieśniania stosunków między Warszawą a Waszyngtonem z kwestią relegalizacji „Solidarności” – oto oficjalnie usankcjonowana zasada szantażu finansowego w praktyce291.

Polski wywiad sugerował, że ustawa promowana przez Kennedy’ego, a zwłaszcza poprawki Helmsa, wzbudziły pewne kontrowersje wśród pracowników Służby Badań Kongresu – instytucji eksperckiej doradzającej kongresmanom. Część ekspertów CRS uważała, że ustawa poszła za daleko i mogła zaszkodzić procesowi normalizacji stosunków międzypaństwowych. Obawy przed propagandowym wykorzystaniem sytuacji (opozycja jako „płatna agentura” Stanów Zjednoczonych) pojawiły się również w USIA. Z uwagi na te uwarunkowania Departament Stanu w kontaktach ze stroną polską przyjął taktykę dystansowania się od ustawy i określał pomoc finansową dla „Solidarności” jako niezgodną z jego polityką292. Dla ambasady polskiej w Waszyngtonie nie było z kolei wątpliwości, że inicjatywa Kennedy’ego, przyjęta przez Senat w lipcu 1987 r., miała „zdecydowanie negatywną, nie do przyjęcia »nadbudowę polityczną«”293. Ambasada zauważała, że Kongres chciał stworzyć „stały mechanizm wsparcia” dla „Solidarności”294. Przedstawiciele Departamentu Stanu replikowali, że USA niezmiennie popierały „Solidarność” w kontekście przestrzegania zobowiązań w kwestii praw związkowych295. Choć MSW przyznawało, że Amerykanie nie byli zainteresowani eskalacją konfliktu między polskimi władzami a opozycją296, to jednak gdy podnoszono temat „Solidarności”, wciąż brakowało możliwości porozumienia na szczeblu państwowym.

Jak ogólnie oceniała SB, w 1987 r. całościowa pomoc amerykańska dla opozycji zamknęła się w kwocie miliona dolarów, w 1988 r. – 2 mln, a w 1989 r. miała sięgnąć 3 mln. Zarazem oskarżano Jerzego Milewskiego z Biura Koordynacyjnego o malwersacje. Zdaniem polskiego wywiadu, do 1989 r. nie rozliczył się on ze 100 tys. dolarów z przekazanych kwot297. Według bardziej wiarygodnych danych amerykańskich, w okresie od października 1987 r. do października 1988 r. NED przeznaczył dla organizacji polskich i polonijnych w sumie ponad 1,7 mln dolarów, w tym prawie 1,4 mln na rzecz niezależnego ruchu związkowego, a ponad 0,3 mln na dobroczynną fundację Kongresu Polonii Amerykańskiej (przemycającą do Polski sprzęt drukarski oraz wspierającą m.in. paryskie „Zeszyty Literackie”, podziemny Komitet Helsiński w Polsce, Wydawnictwo NOW-a czy Independent Polish Agency w szwedzkim Lund)298.

Jarosław Szarek pisze o jeszcze innej inicjatywie z wiosny 1987 r., sformułowanej przez republikańskiego senatora z Idaho, Stevena Symmsa, a polegającej na przyznaniu strukturom solidarnościowym bezwarunkowej dotacji. Pod wnioskiem podpisało się osiemnastu senatorów i dwóch członków Izby Reprezentantów. 1 lipca, bez głosów sprzeciwu, Kongres przyjął dodatkową ustawę budżetową, w której zwiększył o milion dolarów Fundusz Pomocy Ekonomicznej na cele „Solidarności”299. Projekty tego typu oburzały polskie MSZ300.

Z uwagi na rozbieżne dane i niejasne informacje niełatwo jest jednak określić ogólną sumę przyznaną w tym czasie „Solidarności”. Trudności z jej oszacowaniem miała również polska ambasada w Waszyngtonie, zauważająca mnogość poprawek do budżetu proponowanych przez kongresmanów301. Jest faktem, że kwoty te były wyższe niż wcześniej, a władze polskie nieustannie protestowały przeciw tym praktykom. John Davis podczas przesłuchania w Senacie w związku z jego nominacją na ambasadora w Warszawie stwierdził, że z uwagi na finansową pomoc Kongresu „Solidarność” była odbierana przez reżim jako obca agentura. Wyrażenia tego miał użyć sam Jaruzelski302. W istocie chodziło zapewne o cytowaną wypowiedź Urbana. W atmosferze kolejnych oskarżeń pod adresem opozycji o współpracę z amerykańskimi służbami specjalnymi Bronisław Geremek zrezygnował z ubiegania się o zgodę na planowany w tym czasie wyjazd do Francji303.

Pomoc dla polskiej opozycji miała wymiar nie tylko materialny. Podobnie jak wcześniej, nieraz decydowano się na gesty symboliczne czy prestiżowe: np. komitet obchodów dwusetlecia Konstytucji USA mianował Lecha Wałęsę swym honorowym członkiem i zaprosił go w 1987 r. do wzięcia udziału w jubileuszu304. Z kolei w sierpniu 1988 r. kilku wysłanników Senatu uczestniczyło w obradach Międzynarodowej Konferencji Praw Człowieka w kościele św. Maksymiliana Kolbe w Nowej Hucie. Organizatorami imprezy byli Zbigniew Romaszewski i Jan Rokita. Oprócz delegacji amerykańskiej zjawili się także przedstawiciele zachodnich ruchów pacyfistycznych, opozycjoniści z innych krajów bloku wschodniego, delegaci Amnesty International i Międzynarodowej Federacji Grup Helsińskich z jej przewodniczącym Karlem Schwarzenbergiem na czele. Największy aplauz wzbudziło przemówienie Michaela Hammonda, w którym zapewniał on o poparciu Kongresu i Senatu dla „Solidarności”305.

Prawdopodobnie najdonioślejszym wydarzeniem 1987 r., nie tyle normalizującym kontakty polsko-amerykańskie, ile wzmacniającym proamerykańskie nastroje społeczeństwa, była wizyta wiceprezydenta George’a Busha w Warszawie w końcu września. Ranga wizyty była wysoka i oznaczała ostateczne zerwanie przez USA z polityką bojkotu dyplomatycznego306. Pewien wpływ na decyzję Busha wywarła zapewne trzecia pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, a także intensyfikacja słabo dotychczas (również przed 1981 r.) rozwiniętych kontaktów PRL z bliskim sojusznikiem Stanów Zjednoczonych – Japonią: w styczniu 1987 r. do Warszawy przybył prawicowy premier Yasuhiro Nakasone, w lipcu zaś gen. Jaruzelski udał się do Japonii307. W stosunkach Kraju Kwitnącej Wiśni z PRL nastąpiła w ten sposób całkowita normalizacja, a strona polska bardzo liczyła na japońską pomoc i rozwój współpracy gospodarczej308.

Z jednej strony było widać, że opozycja w Polsce istnieje, a z drugiej – Amerykanie obserwowali skutki odstąpienia Europy i świata od bojkotu dyplomatycznego. Być może jeszcze ważniejsze znaczenie miała ewolucja stosunków radziecko-amerykańskich, która doprowadziła do trzeciego szczytu Reagan–Gorbaczow (w grudniu 1987 r. w Genewie). Podpisano na nim układ o likwidacji rakiet średniego i krótkiego zasięgu. Stale zmieniało się przy tym postrzeganie polityki wewnętrznej PRL. W lipcu 1987 r. Reagan przedstawił swój cykliczny raport o realizacji Aktu końcowego KBWE na świecie, w którym ocena Polski była wyraźnie lepsza (według polskiej ambasady) niż poprzednio. Prezydent chwalił PRL za poprawę atmosfery politycznej (brak procesów politycznych, złagodzenie konfliktu między rządem a opozycją), choć wskazywał na represje wobec Ruchu „Wolność i Pokój” oraz przetrzymywanie piętnastu (jak obliczano) więźniów politycznych. Chargé d’affaires Ludwiczak sugerował, że raport był „sygnałem przewartościowań” w amerykańskim postrzeganiu Polski309. Przewartościowań ułatwiających podróż Busha. Bardziej sceptyczne stanowisko zajął polski wywiad, który rozumiał, że wizyta w Polsce była elementem rozpoczynającej się właśnie kampanii prezydenckiej i mogła służyć – dzięki gestom prosolidarnościowym – pozyskaniu przychylności Polonii amerykańskiej oraz udzieleniu wsparcia polskiej opozycji. Miała też stanowić narzędzie zwiększenia wpływu polityki USA na przyspieszenie przemian politycznych i gospodarczych w Polsce 310. Te cele nie były sprzeczne.

Zanim sformułowano inicjatywę wizyty, strony negocjowały latem kwestię spotkania na szczeblu ministrów spraw zagranicznych obu krajów (Orzechowski–Shultz) na wrześniowej sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ311. Shultz miał wyrażać zadowolenie z rozmowy (do której doszło tuż przed przylotem Busha), ale deklarował, że Amerykanie pragną „utrzymać własne priorytety” w relacjach z Polską. Spodziewał się także, że wizyta wiceprezydenta stanie się istotnym wydarzeniem we wzajemnych kontaktach312. Słowa te nic w zasadzie nie mówiły.

W materiałach MSZ sprawa zaproszenia Busha pojawia się bardzo późno, bo dopiero 13 sierpnia 1987 r. W depeszy Ambasady PRL w Waszyngtonie Zdzisław Ludwiczak referował rozmowę, którą tego dnia odbył z dyrektorem Biura Europy Wschodniej DS Martinem A. Wenickiem. Słowa „odnotowanie z zadowoleniem naszej szybkiej, pozytywnej odpowiedzi” pokazują, że to strona amerykańska niewiele wcześniej wystąpiła z tą inicjatywą, a strona polska chętnie ją podjęła. Wenick sugerował, że Biały Dom postanowił włączyć wizytę Busha w Polsce do jego tournée po krajach Europy Zachodniej. Wstępny plan pobytu zakładał przylot 21 września do Warszawy, przelot 23 września do Krakowa i odlot tego samego dnia313.

W kolejnych tygodniach gorączkowo uzgadniano stanowiska w kwestiach szczegółowych. Główny punkt sporu stanowiła kwestia spotkania z Lechem Wałęsą – Amerykanie uznali je za warunek sine qua non wizyty, strona polska zaś była zbyt zainteresowana przyjazdem Busha, by w zamian karać gościa brakiem rozmów z gen. Jaruzelskim, tak jak holenderskiego ministra Hansa van den Broeka. Liczyła jednak na obietnicę przyznania kredytów w zamian za tę uległość314. Pod koniec sierpnia i na początku września w Warszawie przebywała kilkunastoosobowa grupa przygotowawcza, która omawiała sprawy organizacyjne, komunikacyjne i kwestię bezpieczeństwa315.

Zarazem intensyfikowały się negocjacje dotyczące wzajemnego uznania ambasadorów. Sprawę chciano zamknąć jeszcze przed podróżą Busha, dlatego 18 września Reagan oficjalnie desygnował nominalnego chargé d’affaires Johna R. Davisa na ambasadora USA w Polsce. Cztery dni później Ludwiczak złożył w Departamencie Stanu wniosek o agreement dla dotychczasowego wiceministra spraw zagranicznych Jana Kinasta, a nazajutrz Amerykanie wystosowali analogiczny wniosek w sprawie Davisa316. Tak oto kończył się wieloletni impas protokolarno-dyplomatyczny. Warto zauważyć, że procedura wyłonienia ambasadora w Warszawie była przeciągana również przez stronę amerykańską: niektórzy konserwatywni senatorowie (zwłaszcza Jesse Helms) obawiali się, że Davis za bardzo oczekuje kompromisu z władzami. Rzeczywiście już w marcu chargé d’affaires w wywiadzie dla stacji ABC oceniał, że polskie władze autentycznie pragną reform317.

Fiaskiem skończyły się za to długo przygotowywane plany wrześniowej wizyty delegacji kongresowej Komisji do spraw KBWE ze Stenym Hoyerem na czele318. W tym samym czasie co pierwotnie przewidywany termin pobytu Busha w Polsce do Nowego Jorku na sesję Zgromadzenia Ogólnego ONZ przyleciał minister Orzechowski. Jak wiemy, odbył wtedy rozmowę z George’em Shultzem. Strona polska chciała, by minister udał się przy okazji z „roboczą” i „nieoficjalną” wizytą do Waszyngtonu, ale Departament Stanu nie popierał takiego rozwiązania319. Nie jest do końca pewne, jak przebiegła ta podróż. Dwa tygodnie wcześniej w Waszyngtonie przebywał minister ochrony środowiska Stefan Jarzębski. Krótko rozmawiał z wiceprezydentem Bushem, który podkreślił, że jego wizyta w Polsce będzie pierwszą na tak wysokim szczeblu od przyjazdu Jimmy’ego Cartera w 1979 r.320

George Bush, już wtedy postrzegany jako główny kandydat na prezydenta po zakończeniu drugiej kadencji przez Reagana, ostatecznie przyleciał 26 września 1987 r. – kilka dni później, niż planowano. Dzień wcześniej na krótko zawitał do Rzymu321. Jego wizyta na pewno była odbierana jako legitymizacja reżimu PRL. Polityk odbył wiele rozmów z najważniejszymi osobami w państwie, w tym z Wojciechem Jaruzelskim322. Zgodził się na odroczenie części polskiego długu. Podpisał międzypaństwowe porozumienie o współpracy naukowo-technicznej, co oznaczało wznowienie wymiany kulturalnej i naukowej, znacznie ograniczonej po 13 grudnia 1981 r. Ogłoszono też publicznie wzajemne przyznanie agreement ambasadorom323.

Mimo to solidarnościowy wymiar wizyty wyraźnie przeważył nad jej skutkami legitymizującymi. Amerykański polityk raz po raz unosił dłoń w geście V. Chociaż jego pobyt miał charakter wyłącznie oficjalny, w ślad za innymi politykami nie pominął spotkania z Wałęsą i innymi przedstawicielami „Solidarności”. Doszło nawet do wspólnej z Wałęsą konferencji prasowej, co było wydarzeniem bez precedensu. Bush m.in. namawiał lidera opozycji, aby zintensyfikował dążenia do pluralizmu politycznego. Wraz z Wałęsą odwiedził ponadto – wśród wiwatujących tłumów – kościół św. Stanisława Kostki na Żoliborzu, gdzie złożył kwiaty owinięte flagą „Solidarności” na grobie księdza Popiełuszki. Obaj przyjechali na miejsce jednym samochodem, czego nikt wcześniej nie praktykował. W okolicznościowym przemówieniu wiceprezydent stwierdził: „głos księdza Jerzego brzmiał jak dzwon w całym kraju i nie może być zapomniany w tym kościele, gdzie żył, pracował i modlił się. Starajmy się podjąć jego dzieło pokonania zła dobrem. Dusza jego jest w rękach Boga, ale on żyje w Polakach i narodach całego świata. Jego ofiara nie była daremna”324. Odwiedził też kościół w Łomiankach oraz Kraków. Ironią losu był fakt, że wytypowane przez władze gospodarstwo rolne, które zgodnie z oficjalnym programem wizyty miał zobaczyć gość, było prowadzone przez dawnego działacza „Solidarności” Rolników Indywidualnych, który nie omieszkał zaprosić na spotkanie z wiceprezydentem Gabriela Janowskiego325.

Nawet w trakcie spotkania z gen. Jaruzelskim polityk namawiał do legalizacji „Solidarności”: „gdyby PZPR rozpoczęła prawdziwy dialog z »Solidarnością« i Kościołem, Stany Zjednoczone byłyby zmotywowane do udzielenia Polsce poparcia politycznego i społecznego”326. Zupełnie bezprecedensowym wydarzeniem było przemówienie Busha do Polaków, nadane w polskiej telewizji 28 września. Jak oceniał brytyjski ambasador Brian L. Barder, polskie władze uznały, że takie ustępstwo było mimo wszystko opłacalne327. Otwarte poparcie dla „Solidarności” i jasne wyłożenie zasad amerykańskiej dyplomacji w tym przemówieniu zupełnie jednak zaskoczyło nie tylko władze i wywiad, ale nawet opozycję. Polityk stwierdził m.in.: „nie jest moim zadaniem, aby wskazywać wam drogę, jaką należy obrać […]. Ale mogę powiedzieć wam o tym, co się sprawdziło w naszym kraju […]. Jest to poszanowanie praw ludzkich, jest to prawo do tworzenia niezależnych i samorządnych organizacji dla realizacji wielu celów, także dla ochrony interesów robotniczych. Uznajemy, że podjęto wstępne kroki ku reformie gospodarczej i porozumieniu narodowemu. W miarę jak będziecie zmierzali ku większej wolności i pluralizmowi, będziemy starali się znaleźć nowe sposoby, aby wam pomagać”. Reżimowa prasa nie przedrukowała nazajutrz tekstu przemówienia328.

W większości swych wystąpień wiceprezydent nieustannie podkreślał, zgodnie z doktryną dyplomacji amerykańskiej, że dalsza poprawa stosunków USA–PRL jest uzależniona od liberalizacji politycznej w Polsce. Amerykańska prasa sugerowała przy tym, że to z powodu przygotowywanej już kampanii prezydenckiej Bush niespodziewanie silnie poparł „Solidarność”, wywołując zdumienie Wałęsy i Kuronia329. Oczywistą poprawę obustronnych relacji, na którą zwracał uwagę m.in. brytyjski ambasador Barder330, przysłoniły wyjątkowo wyraźne prosolidarnościowe gesty Busha, które z kolei wywoływały irytację strony polskiej i w pewnej mierze… pogarszały relacje. Dlatego zbyt optymistyczne wydają się oceny „The Washington Post”, że wizyta była sukcesem polityki gen. Jaruzelskiego, dążącej do normalizacji stosunków z USA i Zachodem331. W rzeczywistości jej rezultaty były dla władz PRL rozczarowujące – przede wszystkim Amerykanie nie spełnili polskich oczekiwań w kwestiach gospodarczych i technologicznych, mimo że MSW prognozowało przed wizytą możliwość ustępstw w sprawie kredytów inwestycyjnych z Banku Światowego i udzielenia kredytów zbożowych332. Oczekiwań nie spełnili również Polacy: Bush, relacjonując swój pobyt w Polsce przedstawicielom Kongresu Polonii Amerykańskiej, podkreślał, że Jaruzelski nie był skłonny zauważyć iunctim między pomocą ekonomiczną a liberalizacją polityczną333. Kilkanaście miesięcy później, już jako prezydent, Bush przekonywał jednak polskich dziennikarzy, że zgoda reżimu na jego szerokie kontakty z przedstawicielami „Solidarności” stanowiła przesłankę późniejszych zmian w Polsce334.

Jedynym wymiernym osiągnięciem strony polskiej w dziedzinie finansów było cofnięcie politycznych zastrzeżeń amerykańskich na forum Klubu Paryskiego, przy zachowaniu wymogów ekonomicznych w negocjacjach oddłużeniowych335. Jak słusznie zauważał ekspert Departamentu I MSW, noszący pseudonim „Hutny”, „w procesie normalizacyjnym najgorzej rysują się perspektywy współpracy gospodarczej i finansowej”336 – a to na niej najbardziej zależało ekipie Jaruzelskiego. Reagan i Bush nadal popierali polską opozycję i nie zamierzali wrócić do faworyzowania Polski na tle innych krajów bloku wschodniego, tak jak w latach siedemdziesiątych. Zarazem reżim PRL nie zaprzestał propagandy antyamerykańskiej337. W opinii Departamentu I MSW wizyta Busha nie przyniosła – mimo oczekiwań i analizy prasy – istotnego przełomu w stosunkach obustronnych, poza niewątpliwie ważnym wymiarem psychologicznym i prestiżowym338. Autorzy raportu nie zwrócili jednak uwagi na znaczący fakt ostatecznego zerwania z amerykańskim bojkotem dyplomatycznym. Można powiedzieć, że równo rok po wrześniowej amnestii Waszyngton znalazł na nią pełną odpowiedź w formie misji wiceprezydenta.

W ocenach innych państw zachodnich misja wiceprezydenta odgrywała nieco większą rolę niż w tej pesymistycznej analizie MSW. Miała ona świadczyć o przewartościowaniu amerykańskiej strategii względem Polski i przyspieszeniu normalizacji stosunków339. Francuzi nie mieli wątpliwości, że – mimo realnych problemów – dowodziła ona odwilży między Warszawą a Waszyngtonem340. Jednocześnie niektórzy politycy Partii Demokratycznej oskarżali Busha o zbytnią miękkość wobec polskich władz i złożenie obietnic pomocy bez podania konkretnych żądań (czyli wyrażonego explicite postulatu przywrócenia „Solidarności”), których spełnienie uruchomiłoby dopiero fundusze341. Jak widać, w USA trwała już kampania wyborcza i walka o polonijny elektorat.

Jako przesadne należy określić huraoptymistyczne tezy innego raportu wywiadu, według których misja Busha „umożliwiła międzynarodowe usankcjonowanie osiągniętego poziomu liebralizacji i demokratyzacji życia wewnętrznego w Polsce” oraz oznaczała „cofnięcie przez Stany Zjednoczone politycznych zastrzeżeń dyscyplinujących kraje NATO w podejmowaniu przez nie w stosunkach z Polską inicjatyw wynikających z realizacji ich własnych interesów narodowych”. Odblokowana miała zostać zwłaszcza niemiecka Ostpolitik, co w świetle dalszego rozwoju wydarzeń okazało się diagnozą błędną. Raczej słusznie zauważył dyrektor Departamentu I MSW Zdzisław Sarewicz, że „spotkania i rozmowy Busha z przedstawicielami różnych środowisk opozycyjnych miały charakter symboliczny i służyły nie tyle dowartościowaniu konkretnych osób czy organizacji, ile wyrażeniu poparcia dla koncepcji oficjalnej działalności struktur opozycyjnych w ramach socjalistycznego państwa”342. W innej notatce o wiele bardziej realistycznie (choć może upraszczająco) konkludowano: „zmiana w podejściu administracji USA wobec stosunków z Polską jest w istocie jedynie zmianą taktyki, a nie strategii, której głównym i niezmiennym celem pozostaje w dalszym ciągu antykomunizm”343. W tym kontekście słowa Rozanne L. Ridgway z Departamentu Stanu (na posiedzeniu Podkomisji Spraw Zagranicznych Izby Reprezentantów), że misja wiceprezydenta stanowiła „ważny krok ku poprawie stosunków polsko-amerykańskich”344, mogły dotyczyć nie tylko relacji państwowych, lecz także związków z opozycją.

Propozycja serii reform, wysunięta przez bankrutujący PRL w październiku 1987 r., spotkała się z pozytywnym, choć ostrożnym przyjęciem Białego Domu. Zwracano szczególną uwagę na elementy mechanizmów rynkowych, widoczne w propozycjach władz, ale widziano problem podwyżek cen i czekano na postępy polityczne oraz wyniki ogłoszonego referendum345. Ogólnie pozytywnie o planach Jaruzelskiego wypowiadał się wiceprezydent Bush346. Jak wiemy, o idei referendum generał informował amerykańską opinię publiczną już 1 sierpnia 1987 r. w wywiadzie dla „The Wall Street Journal”. Z kolei w listopadzie wywiad z Jaruzelskim opublikował „The Washington Post”. Był on poświęcony przede wszystkim problematyce rozbrojeniowej (tzw. planowi Jaruzelskiego) i inicjatywom PRL w tej dziedzinie347. Jedną z tych inicjatyw było np. nieco późniejsze zaproszenie przedstawicieli SIDAC (Socialist International Disarmament Advisory Council, Rada Doradcza Międzynarodówki Socjalistycznej do spraw Rozbrojenia) do Polski348. Podróż doszła do skutku dopiero po zmianie systemu politycznego w Polsce, w dniach 15–17 listopada 1989 r.349

Również w listopadzie 1987 r. czterech kongresmanów wyraziło zaniepokojenie sprawą wypadku samochodowego małżeństwa Romaszewskich, który – ich zdaniem – wydarzył się w „podejrzanych okolicznościach”. Romaszewscy otrzymali przy tym zaproszenie do Stanów Zjednoczonych w celu odebrania przyznanej im nagrody Fundacji Aurora za „działalność na rzecz praw człowieka”, co irytowało polski MSZ350. Na początku grudnia władze USA nakazały opuścić terytorium kraju czterem osobom (w tym dwóm pracownikom głównego udziałowca państwowego przedsiębiorstwa Metalexport, firmy Toolmex Corporation), oskarżonym o przemyt objętych embargiem mikroprocesorów do komputerów IBM351. Te zadrażnienia nie wpłynęły jednak na podpisanie w tym czasie umowy o cywilnej komunikacji lotniczej między PRL a USA352 i na ostateczne przyjęcie (a następnie zatwierdzenie) przez Senat nominacji ambasadorskiej dla Davisa353. W ramach rewanżu 16 grudnia polską placówkę w Waszyngtonie oficjalnie objął Jan Kinast354. Dwutorowa strategia amerykańska, realizowana wraz z odejściem od polityki sankcji i bojkotu dyplomatycznego, rozwijała się w najlepsze, zbliżając się w pewnej mierze do ogólnej linii państw zachodnioeuropejskich.

Klęska Jaruzelskiego w referendum została przez Waszyngton przyjęta z zaskoczeniem – przynajmniej w ocenie polskiej ambasady. Oficjalnych reakcji zabrakło. Pojawiły się za to nieformalne opinie, że władze PRL same zaaranżowały porażkę, aby uzyskać większą elastyczność zachodnich wierzycieli oraz BŚ i MFW. Zwracano zarazem uwagę na demokratyczny charakter referendum i podkreślano, że jego wynik pokazał, iż bez opozycji nie da się przeprowadzić w Polsce ważnych reform. Od tej pory USA zaczęły jeszcze bardziej naciskać na polskie władze w sprawie nawiązania dialogu z „Solidarnością”355. Eksperci Kongresu dostrzegali przy tym zjawisko błędnego koła, którego doświadczały władze: głębokie reformy gospodarcze nie były możliwe do przeprowadzenia bez społecznej akceptacji, ta zaś mogła być osiągnięta tylko dzięki demokratyzacji życia politycznego – a na to na razie nie było zgody. Zarazem brak reform wstrzymywał zachodnią pomoc, która mogła ułatwić ich przeprowadzenie356. Zachodnia prasa zauważała ponadto, że nawet oficjalne związki zawodowe krytykowały wzrost cen i braki w zaopatrzeniu357. Co więcej, reformy napotykały bierny opór państwowej biurokracji i administracji358. Polskie władze traciły grunt pod nogami.

Spoglądając wstecz na mijający rok, amerykańscy eksperci przekonywali, że był on czasem usuwania barier, ale jeszcze nie momentem nadania strategii step by step prawdziwego, nowego przyspieszenia, mającego nastąpić w okresie 1988–1990. To przyspieszenie (reengagement), o którym – jak wiemy – zaczęto mówić niedługo po amnestii z września 1986 r., w miarę upływu czasu nabierało coraz konkretniejszych cech, dostrzegalnych co najmniej od pierwszych miesięcy 1987 r. Po wizycie Busha miało ono polegać na sprzyjaniu nowemu rozłożeniu polskiego zadłużenia, konkretnych planach udzielenia nowych pożyczek, a także na trwałym rozwoju współpracy technologicznej, rolniczej, przemysłowej, medycznej, naukowej i kulturalnej. Musiała mu jednak towarzyszyć reforma gospodarcza i demokratyzacja polityczna w Polsce359. Niektórzy przewidywali w związku z tym, że PRL czeka w przyszłości albo zapaść gospodarcza i konfrontacja polityczna, albo sukces reform ekonomicznych i postępująca pluralizacja360. Jak się okazało, oba warianty wymieszały się: rok 1989 stał się okresem załamania gospodarczego i pokojowej pluralizacji.

Polski wywiad oceniał za to rok 1987 jako „okres spektakularnych, polityczno-propagandowych inicjatyw USA w dziedzinie normalizacji stosunków amerykańsko-polskich”. Prognozy na następny rok – z uwagi na zbliżające się wybory prezydenckie – formułowano ostrożnie, nie spodziewano się bowiem równie znaczących wydarzeń, choć spekulowano na temat możliwości wizyty Reagana w Polsce lub Jaruzelskiego w USA361. Bardziej optymistyczne było MSZ, liczące na „dalszy, stopniowy proces poprawy stosunków dwustronnych”, ale i ono brało pod uwagę radykalizację retoryk w toku kampanii362. Co jednak ciekawe, to demokratyczny kandydat Michael Dukakis, a nie George Bush, częściej nawiązywał do spraw polskich, które zresztą w kampanii odgrywały rolę marginalną363.

Oprócz przedstawienia prognoz strona polska wywierała naciski na amerykańskich partnerów, aby skłonić ich do skonkretyzowania ogólnych wypowiedzi Busha. W rozmowie ambasadora Kinasta z przedstawicielką Departamentu Stanu Rozanne L. Ridgway ten pierwszy stwierdził, że waszyngtońska polityka step by step powinna być zastąpiona nową, szerszą koncepcją. PRL parła do normalizacji, Amerykanie nie zamierzali jednak, jak zapewniała Ridgway, odchodzić od dotychczasowych rozwiązań364. Podkreślmy, że w obustronnych stosunkach głównym punktem spornym pozostawała „Solidarność” – spośród wszystkich państw NATO postawa Waszyngtonu w tej sprawie była najbardziej konsekwentna. Strona amerykańska wciąż traktowała jako dogmat strategię wyraźnego uzależniania poprawy relacji, w tym udzielania pomocy w staraniach PRL o kredyty z MFW i BŚ, od gestów wobec opozycji. Od nowego roku za najważniejszy z takich gestów uznano – zwłaszcza po klęsce referendum – ponowną legalizację „Solidarności”365.

Pierwsze trzy kwartały 1988 r. przyniosły tylko słaby postęp w „procesie amerykańsko-polskiego ponownego zaangażowania” – reengagement. Utrudniał go brak prawdziwych reform w Polsce. Przedmiotem sporów pozostawała przede wszystkim kwestia finansowania „Solidarności” przez Amerykanów. W styczniu 1988 r. Martin A. Wenick informował, że spośród wielu zgłoszonych projektów moc obowiązującą miała tylko ustawa budżetowa podpisana przez prezydenta. Zapewniał, że przyznane środki przeznaczano na zakup sprzętu medycznego, czemu ambasador Kinast nie do końca wierzył, choć nie odbiegało to od prawdy366. Rewanżując się, Amerykanie zarzucali PRL dalsze wspieranie terrorystów palestyńskich, które (oprócz afer dotyczących kradzieży technologii) utrudniało postulowane przez Warszawę przyspieszenie w zacieśnianiu obustronnych relacji367. Do modelowego stanu stosunków było jeszcze daleko, choć Polacy coraz bardziej desperacko walczyli o kredyty, restrukturyzację zadłużenia i umowy handlowe368.

Niesnaski nie oznaczały braku pozytywnych zmian, wynikających przede wszystkim z łagodniejącego stanowiska strony polskiej. Warszawa m.in. stopniowo przestawała zagłuszać audycje RWE i z czasem ugięła się przed amerykańskimi żądaniami rezygnacji ze wspierania terrorystycznej organizacji Abu Nidala, handlującej bronią pod szyldem firmy SAS Foreign Trade & Investment z siedzibą w warszawskim wieżowcu Intraco369. Pojawiły się nowe inicjatywy pomocy humanitarnej370. 12 lutego 1988 r. w siedzibie Departamentu Stanu zaprzysiężono wreszcie Johna Davisa – już jako pełnoprawnego ambasadora. W swym przemówieniu dyplomata nie wspomniał o „Solidarności”371. W tym miesiącu za zgodą polskich władz zaczęła działać Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa – prywatna organizacja non profit wspierana przez fundacje Forda i Rockefellera, stanowiąca w pewnej mierze zastępstwo dla Fundacji Rolnej372.

Nie zaprzestano również rozwijania bezpośrednich kontaktów międzypaństwowych. Między 30 stycznia a 3 lutego 1988 r. w Polsce po raz drugi gościł John Whitehead373. Według przypuszczeń strony polskiej, amerykański polityk przyjeżdżał przede wszystkim z zamiarem zorientowania się, jaki jest faktyczny stan polskiej gospodarki i możliwości jej reformowania oraz jak przebiega proces demokratyzacji, szczególnie w kontekście pluralizmu związkowego i problematyki praw człowieka. Pragnął również wybadać realną siłę opozycji. Zgromadzone wnioski miały posłużyć do określenia wytycznych polityki amerykańskiej na najbliższy czas, zwłaszcza w domenie współpracy gospodarczej (jak zwykle uzależnionej od postępów demokratyzacji) i kontaktów dyplomatycznych (ewentualna wymiana wizyt szefów resortów spraw zagranicznych)374.

W praktyce druga wizyta Whiteheada nie była tak przełomowa jak pierwsza, ale rzeczywiście spowodowała – jak zobaczymy – wprowadzenie nowych elementów do dyplomacji amerykańskiej375. W kontaktach z MSZ Waszyngton podkreślał jej wagę i liczył na dalszą poprawę obustronnych relacji. Whitehead rozmawiał z Jaruzelskim i Orzechowskim, a także podpisał parafowaną wcześniej umowę o komunikacji lotniczej. Oczywiście spotkał się z przedstawicielami „Solidarności”, choć nie poruszył aktualnej wówczas sprawy zezwolenia na podróż do Australii dla Wałęsy376. W kręgach Białego Domu pojawiły się wręcz głosy, że Whitehead zajął zbyt łagodne stanowisko, a jego propozycja wykonania przez władze „telefonu do Wałęsy” nie dotykała sedna sprawy – tzn. legalizacji opozycji377. MSW natomiast krytykowało Whiteheada za przyjęcie „trójstronnej formuły wizyt w Polsce”, traktującej na równi rząd, opozycję i Kościół, widząc w niej element taktyki dyplomacji amerykańskiej378. Klimat wizyty określano jako ogólnie dobry i zaznaczano, że Whitehead ograniczył się do stwierdzenia, iż USA nie mają zastrzeżeń co do rozwoju stosunków gospodarczych, a także nie rezygnował ze strategii linkage379. W rozmowie z gen. Jaruzelskim miał usłyszeć: „opozycja w Polsce nie istnieje. Opozycja w Polsce – to są ci, których [ambasador] Davis zaprasza na kolacje”380.

Warto zwrócić uwagę, że dla strony polskiej ważniejsze od wizyty były trwające negocjacje finansowo-handlowe, amerykańska scena polityczna coraz bardziej skupiała się zaś na kampanii prezydenckiej i negocjacjach rozbrojeniowych z ZSRR. Dlatego też poza oficjalnymi deklaracjami (Whitehead mówił m.in. o wspieraniu Polski na forum MFW, Banku Światowego i Klubu Paryskiego) polskie władze były w rzeczywistości rozczarowane misją amerykańskiego polityka, z czego zdawano sobie sprawę w Waszyngtonie. I tutaj jednak oficjalnie zepewniano o „konstruktywnych” wynikach rozmów381.

W początkach 1988 r. w kuluarowych dyskusjach polityków amerykańskich pojawił się pomysł wizyty w Polsce prezydenta Ronalda Reagana, który mógł przybyć nad Wisłę w drodze powrotnej z Moskwy, gdzie zamierzał udać się w maju na kolejne spotkanie na szczycie z Gorbaczowem. Zwolennikiem odwiedzenia Warszawy był, zdaniem polskiego wywiadu, typowany na następcę Reagana Bush, według którego taka wizyta dodatkowo wzmocniłaby proamerykańskie nastroje polskiego społeczeństwa i stanowiłaby korzystny zabieg wyborczy, przekonujący amerykańską Polonię o zainteresowaniu Waszyngtonu sprawami polskimi. Przeciwnikami tego pomysłu byli sekretarz stanu George Shultz i szef sztabu Białego Domu James Baker, którzy uważali, iż misja Reagana niepotrzebnie wzmocniłaby pozycję gen. Jaruzelskiego. Jak zwykle przy argumentacji tego typu nie zabrakło wątku opozycji: niechętni tej inicjatywie dyplomaci przekonywali, iż podróż byłaby uzasadniona wyłącznie „radykalną zmianą postawy Jaruzelskiego wobec Wałęsy i »Solidarności«. W przeciwnym wypadku opozycja jedynie straci”382. Ostatecznie zrezygnowano z tych projektów, choć później planowano jeszcze tę wizytę „podpiąć” pod podróż Reagana na szczyt NATO w Brukseli, ustalony na marzec383.

Na kanwie misji Whiteheada wysocy urzędnicy Departamentu Stanu (Rozanne Ridgway, Robert Perito, Thomas Simons) w rozmowach z przedstawicielami polskiej ambasady 11 i 12 lutego 1988 r. zaproponowali kolejną modyfikację strategii amerykańskiej względem PRL. To wtedy wspomniano o planach wizyty Reagana. Amerykańscy rozmówcy deklarowali, że mogłoby do niej dojść tylko pod warunkiem nawiązania dialogu z „Solidarnością” i rozwiązania najważniejszych kwestii spornych w relacjach bilateralnych: problemu organizacji Abu Nidala, szpiegowskiej działalności polskiego ataszatu wojskowego w USA czy śledztwa przeciw Kornelowi Morawieckiemu384. Sprawa Morawieckiego rzeczywiście stanowiła znaczną rysę na stosunkach PRL z USA i innymi państwami Zachodu. W pierwszych miesiącach 1988 r. protesty formułowali znani z popierania polskiej opozycji senatorzy i kongresmani, m.in. Butler C. Derrick385, Claudine Schneider (z zastrzeżeniami)386, Claiborne Pell, John Chafee czy Fernand St. Germain387. Na początku kwietnia piętnastu senatorów skierowało do premiera Messnera pismo, w którym domagano się zwolnienia Morawieckiego388.

Mimo tych przeszkód Departament Stanu oceniał (w relacji MSZ), że misja Whiteheada zakończyła pierwszy etap polityki „krok po kroku”. Amerykanie mieli wreszcie wyrazić gotowość przejścia do etapu drugiego: wspominanego reengagement. O ile pierwszy etap miał „ustawić bieg neutralny”, o tyle drugi powinien „włączyć bieg pozwalający na ruszenie z miejsca”. Jak sugerowaliśmy, za pierwszy przejaw tego „ruszenia” można uznać już zniesienie sankcji w lutym 1987 r. Podstawowe dogmaty amerykańskiej dyplomacji jednak się nie zmieniły: nadal zapewniano o nieingerowaniu w wewnętrzne sprawy PRL, ale zarazem uzależniano rozwój stosunków (zwłaszcza handlowo-finansowych) od postępów demokratyzacji. W tej dziedzinie w Waszyngtonie czekano nie na małe kroki, lecz na spektakularne decyzje (czyli legalizację „Solidarności” i podjęcie z nią dialogu)389.

Szantaż finansowy – najskuteczniejsza broń Zachodu w walce o „Solidarność” (z czego zresztą zdawały sobie sprawę polskie władze390) – był wciąż utrzymywany. Wydaje się, że nie można analizować polityki reżimu gen. Jeruzelskiego wobec opozycji, nie uwzględniając tego ważnego, międzynarodowego kontekstu391. Co więcej, w kręgach Departamentu Stanu doskonale rozumiano skuteczność tej metody. Jak donosił polski wywiad, amerykańscy eksperci od spraw polskich byli skłonni przyjąć tezę, że polskie władze powoli godziły się z faktem, iż „tworzenie się swego rodzaju zinstytucjonalizowanej opozycji staje się trwałym elementem wewnętrznej sytuacji społeczno-politycznej”. Część kierownictwa partyjnego miała przy tym szukać formuły oraz mechanizmów dialogu z umiarkowaną opozycją. Dla Amerykanów tendencje te stanowiły dowód na skuteczność strategii wiązania spraw politycznych (koncesje dla „Solidarności”) z ekonomicznymi (blokada kredytów)392. Zarazem w ich polityce wobec opozycji miało po amnestii z 1986 r. powoli następować przewartościowanie: liczono nie tyle na odrodzenie „Solidarności” jako masowego ruchu związkowego na wzór tego z lat 1980–1981, ile na stworzenie zalążków opozycyjnych ruchów politycznych na bazie istniejących nielegalnych struktur, możliwe dzięki postępującej liberalizacji reżimu PRL, która była m.in. wynikiem nacisków Waszyngtonu393.

Anonimowy ekspert Departamentu I MSW jeszcze w końcu 1987 r. wyróżniał długofalowe i krótkofalowe wytyczne stanowiska Waszyngtonu wobec kwestii polskich. Do tych pierwszych zaliczył „wzmocnienie postaw proamerykańskich w społeczeństwie polskim”, „zachowanie możliwości oddziaływania i nacisku na Polskę”, „utrudnianie wszelkimi sposobami budowy socjalizmu” oraz „utrzymywanie prywatnego sektora, wzmocnienie Kościoła, pluralizmu, kontynuowanie flirtu z tzw. opozycją”. Wśród interesów krótkofalowych znalazła się „chęć utrzymania Polski w niepewności odnośnie [do] dalszych kroków USA w procesie normalizacji stosunków dwustronnych”, „narzucenie amerykańskiego modelu normalizacji stosunków”, „legitymacja [sic!] »opozycji« w Polsce”, „próby robienia ustępstw” o charakterze pozornym, a także kontynuacja polityki carrot and stick. Trudno odmówić tej analizie trafności. Równie słuszne (po usunięciu ideologicznego nalotu) było trzeźwe spostrzeżenie, że „dalszy rozwój stosunków polsko-amerykańskich w dziedzinie politycznej jest uzasadniony wieloma względami, lecz powinien być ściśle powiązany z kwestiami gospodarczymi – w przeciwnym razie będą to puste gesty przynoszące korzyść tylko stronie amerykańskiej i podsycające działalność opłacanych przez CIA elementów opozycyjnych w kraju”394.

Omawiając nieliczne pozytywne przesłanki rozwoju stosunków, autor uznał, że w przeciwieństwie do sytuacji z początku lat osiemdziesiątych relacje amerykańsko-polskie stały się nierozerwalnie związane z kontaktami na linii USA–ZSRR, ergo normalizacja na jednej płaszczyźnie powodowała przekształcenia również na drugiej. Zjawisko to występowało mimo istnienia taktyki dyferencjacji, a wiązało się zapewne z bliską współpracą Jaruzelskiego z Gorbaczowem oraz pełnym poparciem tego pierwszego dla polityki pierestrojki i głasnosti. Na ewolucję strategii Waszyngtonu miała ponadto wpływać obawa przed spóźnieniem w stosunku do polityki zachodnioeuropejskiej, skłonniejszej do normalizacji395. Niemniej tendencje te nie były na tyle silne, by odejść od postawy wyczekującej. Podobne analizy nadsyłali informatorzy wywiadu, mający kontakty w Departamencie Stanu. Uzupełniano w nich powody pasywnej strategii Reagana – wymieniano wśród nich jego zaangażowanie w kampanię wyborczą oraz to, że przy końcu kadencji nie chciał podejmować decyzji wiążących, a także pragnął uniknąć błędów z lat siedemdziesiątych, kiedy zbyt łatwo przyznano Polsce wielkie kredyty396.

Ostrożność ta wynikała ponadto z faktu, że sytuacja w Polsce ponownie znalazła się w centrum zainteresowań Białego Domu w kontekście regionu Europy Środkowo-Wschodniej – przede wszystkim dlatego, że coraz bardziej obawiano się „kolejnego powszechnego konfliktu społecznego”, wywołanego „niepokonywalnymi trudnościami gospodarczymi”. Miał on nastąpić na początku lat dziewięćdziesiątych397. Amerykanie zatem doskonale zdawali sobie sprawę, do czego prowadzi szantaż kredytowy – mimo że nie trafili z prognozami czasowymi.

W roku wyborczym politycy obu największych amerykańskich partii (republikanin George Bush i demokrata Michael Dukakis) jak zwykle starali się pozyskać w większości antykomunistycznie nastawioną Polonię. Dukakis wziął udział w obchodach trzeciomajowych w Cleveland i rozważał nawet zaproszenie Lecha Wałęsy na konwencję Partii Demokratycznej w lipcu398. Bush kokietował środowisko KPA: spotkał się z jego kierownictwem w marcu i sierpniu, osobiście proponował też polonijnej działaczce Elizabeth Wasiutynski dołączenie do grona Prezydenckiej Ochotniczej Grupy Specjalnej (Presidential Volunteer Task Force), wspierającej kampanię Busha. Prosił ją o poparcie przez KPA jego kandydatury399.

Wobec wszystkich powyższych uwarunkowań w 1988 r. bardzo trudno było ruszyć z miejsca. W lutym Departament Stanu opublikował kolejny raport o przestrzeganiu praw człowieka na świecie w minionym roku. W odniesieniu do Polski nie różnił się on zbytnio od poprzedniego. Mimo zniesienia sankcji i wizyty Busha DS nadal podkreślał ograniczenia w przestrzeganiu praw człowieka w PRL. Wskazywał na nielicznych, ale wciąż przetrzymywanych więźniów politycznych, nielegalne przedłużanie aresztów śledczych i przyspieszanie procesów sądowych. Krytykował nękanie działaczy „Solidarności”, przeprowadzanie „rozmów ostrzegawczych”, rewizji, a także przypadki „brutalności milicji”. Wspominał o utrzymaniu cenzury (ale lżejszej niż kiedyś) czy też o ograniczonej autonomii nauki. Odnotowano przy tym mniejszą liczbę demonstracji politycznych, choć uwypuklano odrzucenie przez społeczeństwo referendum. W raporcie znalazły się jednak i pochwały za liberalizację przepisów paszportowych oraz stosunkową swobodę myśli. W reakcji na publikację ambasada polska w Waszyngtonie jak zwykle zalecała wystosowanie protestu, chociaż przyznawała, że Polska została oceniona lepiej niż pozostałe „bratnie kraje”400. Na tej ideologicznej płaszczyźnie normalizacja przebiegała wolniej, ale pamiętajmy, że ton tych raportów już od 1986 r. był łagodniejszy niż kiedyś.

W dniach 3–12 marca 1988 r. z misją gospodarczo-polityczną przebywał w USA prezes SD, zastępca przewodniczącego Rady Państwa i prezes Rady Naczelnej Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia” Tadeusz Młyńczak. Odbył wiele niekonkretnych rozmów, m.in. z Whiteheadem, senatorem Kennedym, przedstawicielami środowisk biznesowych (m.in. z członkami Small Business Administration), a także z raczej niechętną mu Polonią401. Whitehead zapewniał o chęci poprawy relacji z Polską, ale tradycyjnie podkreślał, że bez współpracy z Wałęsą i „Solidarnością” rząd polski nie będzie w stanie przeprowadzić zadowalających reform402. W podobnym tonie wypowiadał się Reagan 23 marca, podczas spotkania z Janem Kinastem przy okazji złożenia przez tego ostatniego listów uwierzytelniających. Prezydent stwierdził, że porozumienie rządu z „Solidarnością” ułatwiłoby udzielenie Polsce amerykańskiej pomocy403. Co ciekawe, w depeszach ambasady relacjonujących te rozmowy zabrakło tak częstych kiedyś oskarżeń o ingerowanie w sprawy polskie i propagandę antykomunistyczną. Czasy się zmieniały, a rozmowy o „Solidarności” przestawały być dla strony polskiej tematem tabu. Misja Młyńczaka pokazywała także rosnącą (choć nadal marginalną) samodzielność satelickich wobec PZPR partii na arenie międzynarodowej404.

W marcu zaczęły się konkretyzować plany wizyty ministra Orzechowskiego w USA. Po misji, przewidywanej na lipiec, wiele się spodziewano405. Tymczasem do Polski raz po raz na mniej lub bardziej formalne wycieczki próbowali wyjeżdżać członkowie Kongresu. W kwietniu wybierała się np. grupa senatorów (John Glenn, Harry Reid, Barbara A. Mikulski z Partii Demokratycznej oraz Ted Stevens, William Thad Corchan i Kit Bond z Partii Republikańskiej). Równocześnie miało dojść do przełożonej wizyty delegacji Steny’ego Hoyera. Amerykanie nie ukrywali chęci wyjazdu do Gdańska406. Jeszcze w marcu z roboczą wizytą udał się do USA przewodniczący Komitetu do spraw Radia i Telewizji Janusz Roszkowski, który rozmawiał głównie o współpracy z USIA, Worldnet, CNN i Discovery Channel407.

Waszyngton, działając na rzecz zacieśniania relacji międzyrządowych, w swej dwutorowej strategii nie zapominał o „Solidarności”. 19 lutego w Departamencie Stanu gościł po raz kolejny Jerzy Milewski; rozmawiał m.in. z zastępcą asystenta sekretarza stanu Anthonym Freemanem408. 25 marca ambasador Kinast ponownie spotkał się z urzędnikami Departamentu Stanu. Reprezentujący DS Thomas Simons stwierdził, że USA wciąż z uwagą śledzą problem respektowania praw człowieka w PRL. Chwalił gen. Jaruzelskiego za amnestię, dialog z Kościołem, zapowiedź liberalizacji przepisów o stowarzyszeniach, przerwanie zagłuszania Głosu Ameryki oraz fakt opublikowania w „Konfrontacjach” wywiadu z Bronisławem Geremkiem. Podkreślał, że wycofanie się z tej drogi oznaczałoby pogorszenie obustronnych stosunków i brak postępów w sprawach finansowych. Niebezpieczeństwo takiej erozji widział w aresztowaniu Kornela Morawieckiego, które groziło „umniejszeniem znaczenia” wizyty ministra Orzechowskiego w USA. Krytykował ponadto aresztowania za sabotaż gospodarczy i odmowę służby wojskowej, oceniane jako element represji. Za nadal dwuznaczą i niedostateczną uznał rolę Rady Konsultacyjnej. Nawoływał do dalszego ograniczania cenzury, przywrócenia pluralizmu związkowego, zmiany w prawie wyborczym, legalizacji „Solidarności” oraz włączenia „Wałęsy i jego współtowarzyszy do procesu porozumienia narodowego”409. Plany reform gospodarczych rządu określił jako zbyt powierzchowne i cząstkowe. Wprawdzie zastrzegał, że postulaty te miały charakter rady i sugestii, a nie nacisku, ale w rzeczywistości chodziło o ten ostatni. W reakcji na tę wyraźną krytykę Kinast wyraził głębokie rozczarowanie dotychczasowym rozwojem relacji dwustronnych, ale zajął postawę zdecydowanie pasywną410. Polska dyplomacja z miesiąca na miesiąc coraz bardziej stępiała ostrze retoryki.

Dwa tygodnie później na pytanie Jana Kinasta o możliwość przyjazdu Reagana do Polski John Whitehead jednoznacznie stwierdził, że bez znaczących zmian po stronie polskiej nie jest możliwe odejście od ogólnej strategii step by step, w związku z czym wizyta Reagana nie może dojść do skutku411. Wypowiedzi Simonsa i Whiteheada świetnie pokazują granie kartą „Solidarności” przez zachodnią dyplomację. Jak widać, żądania Amerykanów były coraz zuchwalsze, reakcje zaś strony polskiej – coraz potulniejsze.

Owa potulność wynikała przede wszystkim z palącej potrzeby otrzymania amerykańskich pieniędzy. Raport Departamentu I MSW z końca marca 1988 r. znakomicie obrazuje sytuację bez wyjścia, w której znalazła się PRL. Chociaż tradycyjnie już zauważano antykomunizm i antyradziecką propagandę Stanów Zjednoczonych, to jednak przyznawano: „obiektywne uwarunkowania polityczne oraz podstawowe interesy Polski powodują, że w aktualnej sytuacji rozwój stosunków z USA staje się koniecznością”412. To po pieniądze zamierzał przyjechać z misją gospodarczą wicepremier Zdzisław Sadowski w początkach maja 1988 r. Oprócz spotkań z politykami (Whitehead) i bankowcami pragnął również rozmawiać z przedstawicielami MFW i BŚ413. Tymczasem Amerykanie utrzymywali sztywne stanowisko i byli skłonni oferować fundusze tylko omawianą już drogą, wykorzystującą struktury solidarnościowe. Dla administracji Reagana maksimum tego, co moża było w tym momencie zaproponować PRL, stanowiło wzajemne uznanie ambasadorów, a nie pomoc finansowa414. Być może dlatego Sadowski ostatecznie zdecydował się przełożyć swą misję415. Na maj przewidywano za to wizytę przyszłego premiera Rakowskiego, a do Polski miała polecieć amerykańska delegacja w ramach Komisji Wspólnej do spraw Współpracy Naukowo-Technicznej416.

Plany te zostały jednak zweryfikowane przez strajki, które wybuchły w Polsce pod koniec kwietnia. Miały one ważne konsekwencje dla obustronnych stosunków. Od 29 kwietnia relacje z tych wydarzeń, a także demonstracji pierwszo- i trzeciomajowych media amerykańskie umieszczały na czołowych miejscach. Początkowo zwracano uwagę na aktywizację opozycji i równoczesny brak postulatów stricte politycznych – co z czasem się zmieniło417. 2 maja oświadczenie w sprawie sytuacji w Polsce odczytał rzecznik Departamentu Stanu Charles E. Redman. Wyrażono w nim poparcie dla podjęcia przez reżim reform i podkreślano, że trudności PRL są jej wewnętrzną sprawą, ale po raz kolejny nawoływano do dialogu z „Solidarnością”. W porównaniu z wcześniejszymi, nieupublicznionymi tezami Simonsa i Whiteheada oświadczenie to było powściągliwe418. 3 maja Whitehead zapewniał Kinasta, że Waszyngton nie pragnie destabilizacji sytuacji w Polsce, niemniej nie przestanie wzywać do dialogu z „Solidarnością”419. Wśród polityków wyrażano jedynie zaniepokojenie z powodu zatrzymania Bujaka i Lisa pod koniec kwietnia420. Sam Reagan 4 maja w przemówieniu w Chicago ostrożnie deklarował nadzieję, że w Polsce dojdzie do odnowy gospodarczej, a władze wsłuchają się w głos społeczeństwa421. Uwidoczniło się tu bardzo ciekawe, nieco paradoksalne zjawisko w amerykańskiej strategii względem PRL w latach 1987–1989: gdy w Polsce sytuacja była spokojna, Biały Dom pozwalał sobie na coraz zuchwalszą krytykę. Gdy jednak aktywizowała się opozycja i dochodziło do niepokojów społecznych, ton dyplomacji waszyngtońskiej łagodniał z obawy przed przeszarżowaniem w podsycaniu napięcia społecznego i jego konsekwencjami.

Wytyczne amerykańskiej dyplomacji – zakładające w tym czasie ponowną legalizację „Solidarności” – pozostawały zatem niezmienne, ale łagodniała retoryka. Na powściągliwość reakcji wpływał jeszcze jeden bardzo ważny czynnik: Stany Zjednoczone nie zamierzały z powodu Polski rezygnować ze zbliżającego się rozbrojeniowego szczytu moskiewskiego ani ryzykować pogorszenia stosunków z ZSRR, w związku z czym deklarowały bezstronność wobec wydarzeń w Polsce422. Umiarkowane reakcje wynikały ponadto z dostrzeganych przez analityków francuskich pewnych przewartościowań w amerykańskim myśleniu o Polsce – wpływaniu na sytuację w tym kraju nie tyle przez groźby (sankcje), ile przez propozycje (obietnice kredytowe)423. Owa bezstronność miała swoje granice: rzecznik Białego Domu Marlin Fitzwater potępiał użycie siły w rozprawie ze strajkującymi w Nowej Hucie424.

W mniej oficjalnej formie Departament Stanu interpretował kwietniowo-majowe strajki jako dowód na słuszność tezy, że bez opozycji komunistom nie uda się przeprowadzić reform. Odsuwał również możliwość porozumienia z BŚ i MFW z racji ostatnich wydarzeń i zamroził inicjowane w Waszyngtonie projekty pomocy gospodarczej425. Na spotkaniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego miano jednak wyrazić zdziwienie nikłym poparciem społecznym i małą skalą strajków426. Inaczej strajki opisywała prasa, podkreślając odrodzenie „Solidarności”427.

Mimo zmiany amerykańskiej retoryki na płaszczyźnie oficjalnej obie strony nie były jeszcze wówczas gotowe na ustępstwa: Amerykanie nadal uznawali dialog z „Solidarnością” za warunek odkręcenia kurka z pieniędzmi, a reżim Jaruzelskiego na ów dialog wciąż nie chciał się zdecydować. Pogłębiało to tylko polski kryzys, z czego Waszyngton zdawał sobie sprawę. Zarazem Amerykanie nie pragnęli zbytniego wzrostu napięcia w PRL ani nie zamierzali powrócić do polityki sankcji gospodarczych. Wydaje się, że w tych reakcjach zabrakło konsekwencji, co z uwagi na kulminacyjny okres kampanii wyborczej nie mogło zresztą dziwić. Na pewno obustronne relacje się pogorszyły, mimo amerykańskiej powściągliwości. Zastępca asystenta sekretarza stanu do spraw Europy Wschodniej Thomas Simons w rozmowie z Janem Kinastem mówił o kroku wstecz i niepowodzeniu w przejściu do drugiego etapu strategii step by step. Nie spodziewał się w związku z tym postępów w kwestii kredytowej i handlowej. Liczył jednak na to, że polskie władze nie wznowią represjonowania opozycji, co umożliwiłoby powrót na ścieżkę rozwoju kontaktów. Rozmowa była prowadzona w zimnej atmosferze428. Departament Stanu postanowił zachować chłodną rezerwę429, nie deklarując jednak odejścia od taktyki „ruszenia z miejsca”. Zostało to jednak spowolnione. Po raz kolejny stosunek władz polskich do opozycji wyraźnie wpłynął na klimat współpracy międzypaństwowej.

Plany zaostrzenia prawa, snute przez polskie władze wraz z wygasaniem protestów, nie służyły rozładowaniu napięcia. Urzędnicy Białego Domu deklarowali, że powrót do restrykcji i rozwiązań siłowych oznaczałby ostateczny koniec polityki reengagement. Na razie wypowiedzi formułowano w trybie przypuszczającym i nie posunięto się do jawnego powiązywania wydarzeń w Polsce ze zbliżającym się moskiewskim spotkaniem Reagana z Gorbaczowem430. Stosunki z ZSRR były dla Białego Domu ważniejsze niż obrona interesów polskiej opozycji431. Być może naciski zachodniej dyplomacji sprawiły, że obostrzenia antystrajkowe nie znalazły się ostatecznie w specjalnych uprawnieniach dla rządu przyjętych 12 maja przez Sejm. Mimo to 16 maja amerykański Senat, mniej skrępowany więzami dyplomacji międzynarodowej, upublicznił swe stanowisko w sprawie sytuacji w Polsce w formie poprawki do ustawy National Defence Authorization Act. W stanowisku tym potępiono „ponowne pogwałcenie najbardziej fundamentalnych praw społeczeństwa polskiego”, użycie siły w Nowej Hucie i aresztowania. Tradycyjnie już wzywano do nawiązania dialogu z „Solidarnością” i demokratyzacji432.

Nie jest pewne, czy w związku z powyższymi informacjami można zaufać ocenie ambasadora Kinasta, że łagodne zakończenie 10 maja protestu w Stoczni Gdańskiej miało w ocenach amerykańskich polityków dowodzić ograniczonego znaczenia „Solidarności”433. Tak też uważali towarzysze radzieccy434. Bardziej realistycznie brzmi uwaga ambasady, że Waszyngton dostrzegał patową sytuację po strajkach: władze nie potrafiły przeforsować reform, a opozycja – narzucić swej woli435. Kręgi wywiadu USA miały podzielać opinię, że sytuacja w Polsce będzie się rozwijała na „jałowym biegu”436. Być może z chęci przełamania tego impasu jeszcze w maju amerykański Senat wydał akt przyznający „Solidarności” na lata 1988–1989 aż 2 mln dolarów. Połowę tej sumy przeznaczono na Fundusz Społeczny związku, a drugi milion miała rozdysponować AFL-CIO. Akt szybko przybrał w Izbie Reprezentantów kształt projektu ustawy o pomocy dla zagranicy437. Tymczasem strona polska coraz bardziej spuszczała z tonu, świadoma skomplikowanej sytuacji wewnętrznej, która powodowała wyczekującą postawę Waszyngtonu. Ambasador Kinast przekonywał centralę, że „należy zmierzać do najszybszego przezwyciężenia negatywów w stosunkach z USA oraz że nie należy rozpętywać polemiki”438. Sytuacja w PRL nie pozwalała na obrażanie się, tak jak to czyniono kiedyś. Informacje o Polsce cichły, a na pierwszy plan wybijało się spotkanie Reagana z Gorbaczowem, na którym postanowiono nie rozwijać wątku polskiego.

Wymiernym skutkiem strajków było bezterminowe odroczenie planowanej na lipiec wizyty ministra spraw zagranicznych Mariana Orzechowskiego, o czym poinformował 26 maja ambasadora Kinasta John Whitehead. Amerykański polityk raz jeszcze stwierdził, że rozwój obustronnych relacji został zahamowany, i skrytykował łamanie praw człowieka w czasie strajków oraz fatalną w skutkach decyzję o podwyżkach pensji, burzącą podstawowe założenia forsowanej reformy. A wstrzymanie reform – gospodarczych i politycznych – skutkowało, jak wiemy, cofnięciem możliwości kredytów. Whitehead radził, by wicepremier Zdzisław Sadowski, który wciąż zabiegał o wizytę w USA, najpierw porozmawiał z Wałęsą. Nie wykluczył zarazem zgody na tę podróż439. Niedługo później, 21 czerwca, w gmachu Izby Reprezentantów zorganizowano konferencję prasową zwolnionego nieco wcześniej z więzienia i zmuszonego do emigracji Kornela Morawieckiego440. Warszawa znowu dość łatwo przełknęła te kolejne gorzkie pigułki, choć jednocześnie gwałtownie protestowała w USIA przeciw audycjom Głosu Ameryki, nazywanym „tubą propagandową nielegalnej opozycji”441.

Pewne uspokojenie sytuacji przyniosło VII Plenum KC PZPR z końca czerwca 1988 r., na którym dokonano zmian personalnych w BP i KC. W Waszyngtonie cieszono się, że partyjny „beton” nie wzrósł w siłę, a także z deklaracji o kontynuowaniu reform i liberalizacji gospodarki. Doceniano działania w kierunku większej swobody zrzeszania się, ale uważano je za zbyt nieśmiałe i niegwarantujące podstawowych celów: pluralizmu związkowego i legalizacji „Solidarności”442. W tym samym czasie doszło wreszcie do wielokrotnie odkładanej wizyty wicepremiera Sadowskiego. W ówczesnej sytuacji politycznej nie mógł on jednak liczyć na udane negocjacje, mimo licznych rozmów z biznesmenami oraz politykami: m.in. Rostenkowskim, Kennedym, Whiteheadem, a także Bushem443. Co znamienne, Sadowski w innym tonie wypowiadał się na temat opozycji. Wprawdzie przekonywał, że legalizacja „Solidarności” nie jest możliwa, ale jej działacze zostali zaproszeni do „współdziałania z władzami”. Stwierdził, że dotyczyło to także Lecha Wałęsy, który – gdyby chciał – mógłby zostać posłem albo członkiem Rady Konsultacyjnej. Strona amerykańska, według Simonsa, określała swój stosunek do tych wypowiedzi jako „zdrowy sceptycyzm” – chwaliła próby reform, ale zaznaczała ciągły brak „wystarczająco szerokiej bazy politycznej” do ich wprowadzania. Amerykanów zadowoliłby tylko dialog z „Solidarnością”444. W swoim gronie amerykańscy dyplomaci spodziewali się też – jak donosił polski wywiad – kolejnego wybuchu niepokojów społecznych na jesieni445. Duży sceptycyzm wykazywał również Senat, który w czerwcu 1988 r., tuż przed finansowym szczytem w Toronto, jednogłośnie przyjął (niezobowiązującą) rezolucję, namawiającą prezydenta do skonsultowania kwestii wpływu rozwijanej współpracy gospodarczej z blokiem wschodnim na bezpieczeństwo Zachodu446.

Mimo trudności wzajemne relacje stopniowo się poprawiały. Przejawem tej tendencji było spotkanie ambasadora Kinasta z sekretarzem stanu George’em Shultzem 27 czerwca. Wprawdzie Kinast sprzeciwiał się – tak jak Sadowski – tezie o relegalizacji „Solidarności”, ale próbował uzasadniać ten sprzeciw wyłącznie motywami ekonomicznymi: „w obecnej sytuacji gospodarczej byłoby rzeczą nieuzasadnioną nawet dyskutować relegalizację byłej »S[olidarności]«. Takie posunięcie otwierałoby drogę do eskalacji żądań płacowych, których nie moglibyśmy przyjąć”. Sam fakt poruszenia tego tematu był znakiem czasów. Ambasador zastrzegał również: „nie oznacza to, że zapominamy o programie demokratyzacji, przeciwnie – jest on konsekwentnie realizowany i stwarza możliwość włączenia wszystkich, łącznie z b[yłymi] przywódcami »S[olidarności]«”. Na zakończenie oświadczył: „jesteśmy całkowicie nastawieni na dopuszczanie innych poglądów”447. Jeszcze parę miesięcy wcześniej o takim zapewnieniu – choć przecież nic niekosztującym – nie mogło być mowy.

W tej nowej atmosferze w dniach 28–30 lipca 1988 r. wizytę w Waszyngtonie złożył wreszcie polski minister spraw zagranicznych, którym kilka tygodni wcześniej został Tadeusz Olechowski. Polityk nieoficjalnie przebywał w USA już od 23 lipca. Obie strony przykładały do tej misji dużą wagę448. Wcześniej w Polsce bawił Michaił Gorbaczow, który jednoznacznie poparł politykę gen. Jaruzelskiego i dał zielone światło dla ograniczonych reform. Skłoniło to kongresową Podkomisję do spraw Europy i Bliskiego Wschodu do wzmocnienia poparcia dla „Solidarności”, czego wyrazem miało być przyjęcie projektu ustawy nadającej skwerowi przed ambasadą PRL nazwy Solidarity Corner449. W tym samym czasie kongresman Rostenkowski spotkał się z przebywającym w Chicago Kornelem Morawieckim450. Do końca sierpnia 1988 r. Morawiecki, nie mogąc powrócić do kraju, odbywał prawdziwe tournée po krajach Zachodu – od Rzymu po Toronto451. Amerykanie przez cały ten czas nalegali na zmianę stanowiska władz polskich wobec opozycjonisty452.

Co więcej, niedługo po nominacji Olechowskiego Thomas Simons udzielił RWE wywiadu, w którym wyraźniej niż na forach oficjalnych podkreślał, że poprawa relacji bilateralnych zależy od postępów w procesie demokratyzacji PRL, nawoływał do podjęcia dialogu z „Solidarnością” i krytykował dotychczasowe tempo zmian. Ogłosił, że do końca roku Waszyngton nie planuje innych spotkań na wysokim szczeblu z politykami polskimi453.

Niezależnie od tych incydentów i wątpliwości strony polskiej (początkowa wersja programu pobytu Olechowskiego nie obejmowała spotkania z Reaganem i Bushem) wizyta ministra odegrała ważną rolę – ale tylko symboliczną, a nie praktyczną. Była to pierwsza od dziesięciu lat oficjalna podróż szefa polskiego MSZ na zaproszenie sekretarza Departamentu Stanu, świadcząca o stopniowym normalizowaniu się relacji międzyrządowych454. Mimo trwającej kampanii prezydenckiej polskiemu politykowi udało się na krótko spotkać z Bushem w gmachu Białego Domu455. Bardziej szczegółowe rozmowy przeprowadził z George’em Shultzem i Johnem Whiteheadem. Nie przyniosły one wyraźnego przełomu: Amerykanie wprawdzie w dyplomatycznym żargonie oceniali wizytę jako pozytywną i deklarowali wolę poczynienia „większych kroków”, ale uzależniali je od bardziej widocznych efektów przemian gospodarczych i wprowadzenia w PRL pluralizmu związkowego. Dlatego też domagali się włączenia „Solidarności” do „procesu politycznego w Polsce” oraz „znalezienia jakiejś formy uznania Wałęsy”456. Olechowski polemizował z tym stanowiskiem457. Amerykańscy rozmówcy ministra chwalili za to decyzję o zwolnieniu z więzienia członków WiP – to ona wpłynęła na Busha, który postanowił jednak spotkać się z polskim gościem458.

Obie strony pozostały na swoich pozycjach, a podróż ministra przeszła w Ameryce bez echa – większe wrażenie na mediach zrobiła niemal równoległa wizyta premiera Węgier Károlyego Grósza, którego przyjął sam Reagan459. Mimo to – według Jana Kinasta – misja Olechowskiego oznaczała dla Waszyngtonu realizację wspomnianego drugiego etapu normalizacji („ponownego angażowania się” w rozwój relacji z PRL) oraz zapowiedź odejścia od powolnej polityki „małych kroków” – lecz tylko na bazie rozwiązania przez polskie władze problemu „Solidarności”460. Była to chyba zbyt optymistyczna prognoza. Ocena polskiego wywiadu była bardziej powściągliwa, ale za to realistyczna: „pod względem konkretnych decyzji wizyta nie przyniosła postępu, na który liczyła strona polska”461. Nie zmienia to faktu, że spotkanie Olechowski–Shultz było pierwszym tak wysokiej rangi kontaktem międzyrządowym od wprowadzenia stanu wojennego462.

Postęp ten nieustannie utrudniała coraz bardziej burzliwa kampania wyborcza. Już kilka dni po wizycie Olechowskiego George Bush podczas konferencji prasowej z okazji rozpoczęcia działalności Rady do spraw Mniejszości Etnicznych nawiązał do swej wizyty w Polsce, wywołując oburzenie polskiej ambasady. Wiceprezydent wspominał spotkanie z Wałęsą, złożenie kwiatów na grobie księdza Popiełuszki, podkreślał siłę polskiej opozycji i sympatię społeczeństwa polskiego dla USA. Mówił m.in.: „widzieliśmy ludzi. Pamiętam, jak Jaruzelski zapewniał mnie, że »’Solidarność’ już nie żyje. Mają tylko około 120 osób«. Widzieliśmy wszystkich 120 przy pierwszej przecznicy”. Ambasada słusznie interpretowała to wystąpienie jako chęć zdobycia głosów Polonii. Zwróciła też uwagę na zjawisko umykające często w dokumentach: dwutorową retorykę dyplomacji amerykańskiej (i całego Zachodu) – inną w bezpośrednich kontaktach z polskimi władzami, a inną w relacjach z opozycją i wystąpieniach obliczonych na reakcję opinii publicznej463.

W tym samym czasie pewna inicjatywa ujawniła drugi podstawowy element taktyki Zachodu wobec Polski: na początku sierpnia senator Carl Levin wniósł do Kongresu projekt ustawy dotyczącej rządowej agencji OPIC (Overseas Private Investment Corporation). Projekt przewidywał, że amerykańskie firmy inwestujące za granicą (w tym polonijne) mogły ubiegać się o dotacje rządowe tylko pod warunkiem przestrzegania międzynarodowego prawa o wolności tworzenia związków zawodowych (a więc i „Solidarności”), nie mogły jednak realizować wspólnych przedsięwzięć z podmiotami państwowymi. Według SB, pomysł ten Levin konsultował z Jerzym Milewskim i pośrednio z Lechem Wałęsą. Oceniano, że projekt wyraźnie faworyzował inwestowanie w sektor prywatny i przez to miał służyć utworzeniu legalnej bazy finansowej dla polskiej opozycji464. Oto doskonały przykład zespolenia problematyki solidarnościowej z gospodarczą.

W ramach kampanii wiceprezydent Bush spotkał się we wrześniu z nieoficjalnym rzecznikiem „Solidarności” Januszem Onyszkiewiczem, który właśnie przybył do USA. Kandydat republikanów prosił o przekazanie „najgorętszego i osobistego pozdrowienia” Lechowi Wałęsie, przekonując: „»Solidarność« jest wzorem dla wszystkich narodów, w Polsce i na całym świecie, które walczą o osobistą wolność i podstawowe prawa człowieka […]. Liczę na legalizację »Solidarności« – legalizację prawdziwej swobody do indywidualnego i politycznego zrzeszania się w Polsce”465. Tak mocnych i aż tak bezpośrednich słów zabrakło podczas wizyty Busha w Polsce.

Warto dodać, że Onyszkiewicz rozmawiał również z prezydentem Reaganem, Colinem Powellem (ówczesnym doradcą do spraw bezpieczeństwa narodowego) i Thomasem Simonsem. 23 września Onyszkiewicz został „przesłuchany” w czasie obrad kongresowej Komisji do spraw KBWE; zeznał o znanych mu przypadkach łamania praw człowieka. W związku z tym wystąpieniem władze PRL wszczęły śledztwo. W obawie przed represjami wobec polskiego gościa po jego powrocie do kraju osiemnastu członków komisji wystosowało 7 października do ambasadora Kinasta pismo, w którym podkreśliło bezprecedensowe zeznania Onyszkiewicza, mające świadczyć o „miarze demokracji w PRL”466. Co ciekawe, w przemówieniu w Krajowym Klubie Prasy w Waszyngtonie Onyszkiewicz zaznaczył, że jeśli PRL podąży drogą reform, USA powinny jej przyznać pożyczkę stabilizującą467. W ten sposób „alternatywna” dyplomacja solidarnościowa zazębiała się z postulatami polityki rządowej. Zjawisko to w pełni uwidoczni się w przełomowym roku 1989.

Tymczasem sierpniowe strajki wstrzymały i tak ograniczone tendencje ociepleniowe. Reakcje na te wydarzenia poprzedziła krytyka odmowy wyjazdu do USA Leszkowi Moczulskiemu, sformułowana w pierwszej połowie sierpnia 1988 r. W sprawie Moczulskiego interweniował m.in. Gus Yatron, przewodniczący kongresowej Podkomisji Praw Człowieka i Organizacji Międzynarodowych468. Sprawa szybko ucichła po wybuchu protestów portowców w Szczecinie oraz górników kopalni Manifest Lipcowy i Morcinek. W obliczu napięcia społecznego w Polsce Waszyngton zastosował wspomnianą intrygującą strategię: złagodził prosolidarnościową retorykę i zajął ostrożniejsze stanowisko. Politycy milczeli, nawet artykuły prasowe początkowo w dużej mierze sprowadzały się do streszczenia przebiegu wydarzeń, a nie ich komentowania469.

Z dnia na dzień, w miarę rozszerzania się protestów, coraz wyraźniej dostrzegano wysuwanie przez robotników postulatów politycznych, przede wszystkim hasło relegalizacji „Solidarności” – o co zabiegały przecież i Stany Zjednoczone470. W kuluarach politycy oceniali sytuację nad Wisłą jako „wybuchową”. Dostrzegano katastrofalny stan gospodarki, rozkład kręgów władzy (osłabienie PZPR, nieefektywność rządu, większą niezależność Sejmu, pretensje ZSL i SD) oraz zakulisowe działania Kościoła. Niektórzy komentatorzy na wyrost spodziewali się, że fala niepokojów może osiągnąć rozmiary wydarzeń z sierpnia 1980 r. Trudno powiedzieć, czy można do końca ufać doniesieniom wywiadu, że w związku z tym Amerykanie, pod osłoną oficjalnych, umiarkowanych wypowiedzi, zachęcali opozycję do większego radykalizmu i odradzali jej rozmowy z władzami471. Było raczej odwrotnie.

Mimo upływu dni wciąż brakowało wyraźnych reakcji politycznych, z wyjątkiem inicjatywy szefa AFL-CIO Lane’a Kirklanda, który postanowił wystąpić do Reagana z żądaniem ponownego nałożenia sankcji ekonomicznych na PRL472. Był to jednak odosobniony przypadek. Dopiero 23 sierpnia 1988 r. rzecznik prasowy Departamentu Stanu – a więc nie osoba ze szczytów władzy – wydał oświadczenie, które polska ambasada uznała za ostrożne i wyważone. Ogólnikowo zapewniał o uwadze, z jaką przypatrywano się wydarzeniom, i tradycyjnie apelował o włączenie całego społeczeństwa, w tym opozycji, w proces reform i pojednania narodowego. Co ciekawe, pod adresem reżimu nie padły słowa krytyki za stłumienie tego samego dnia strajku komunikacji miejskiej w Szczecinie oraz w innych ośrodkach473. Dwa dni później zastępujący Kinasta Ryszard Krystosik spotkał się z Whiteheadem, który przyznał, że strajkujących było niewielu, i zdystansował się od gróźb Kirklanda. Mimo to nawoływał do reform politycznych i przekonywał, że ani strajki, ani ich tłumienie – czyli polityka konfrontacji – nie przyniosą nic dobrego. Nie może dziwić, że Krystosik stanowisko Whiteheada ocenił jako „powściągliwe i zrównoważone”474. Co więcej, w ustawie o handlu, podpisanej jeszcze 23 sierpnia przez Reagana, w rozdziale „Pomoc dla Polski” nie znalazły się żadne odniesienia do sytuacji w PRL lub „Solidarności”475.

Jak wiadomo, mimo skutecznego wyciszenia (z wydatną pomocą Wałęsy) sierpniowych strajków władze polskie ostatecznie skłoniły się ku wciąż postulowanej przez Waszyngton idei negocjacji z przedstawicielami „Solidarności”. Jeszcze w końcu sierpnia podczas VIII Plenum KC PZPR pojawił się pomysł okrągłego stołu – areny dialogu rządu z opozycją. Otwarte pozostaje pytanie, czy ta nowa strategia została wprowadzona w wyniku niezależnej (oczywiście za pozwoleniem Moskwy) decyzji, czy też władze były zmuszone do radykalnych posunięć w obliczu ekonomicznego krachu państwa. Głównym czynnikiem nie była raczej presja społeczna, o czym świadczyły ograniczone rozmiary sierpniowych strajków. Być może ważniejsze okazały się naciski zachodnie: liberalizację wymuszał wielekroć wspominany szantaż kredytowy stosowany przez państwa EWG i NATO, uzależniający dopływ pieniędzy od gestów wobec polskiej opozycji. Pewną wskazówką do określenia jego rzeczywistego wpływu może być przytoczona w meldunku MSW opinia doradców Reagana, wygłoszona we wrześniu 1988 r. podczas omawianej już wizyty Janusza Onyszkiewicza. Uważali oni, że legalizacja „Solidarności” była kwestią czasu, ponieważ „rząd polski w obecnej sytuacji ekonomicznej kraju będzie zmuszony do zaakceptowania warunków kredytowania gospodarki PRL, wysuwanych przez Zachód”476.

Nie był to jednak proces łatwy i systematyczny. 31 sierpnia w kolejnej rozmowie z Ryszardem Krystosikiem Whitehead zapewnił o szczególnym zainteresowaniu planami rozmów władz z opozycją, choć zastrzegał, że Waszyngton nie ma jeszcze dostatecznego rozeznania w sytuacji. Niemniej wyrażał uznanie i poparcie dla prób „poszerzenia procesu porozumienia narodowego”. Ostrożnie krytykował tłumienie strajków, zwracając uwagę, że niektóre „nie zakończyły się całkowicie dobrowolnie”. Od razu dodał, że USA cieszą się z zapewnień polskich władz o kontynuacji reform; przekazał też osobisty list do gen. Jaruzelskiego. Obie strony potwierdziły przygotowywane od kilku miesięcy plany wizyty Whiteheada w Polsce w październiku477.

Bardziej zdecydowane było stanowisko Kongresu: mimo przerwy wakacyjnej 26 sierpnia 31 członków Izby Reprezentantów skierowało do polskiej ambasady pismo, w którym wzywano do legalizacji „Solidarności” jako warunku przerwania „nieustających konfrontacji” i „wewnętrznych konfliktów rozdzierających polskie społeczeństwo”. Kongresmani ostrzegali przed ewentualnym wprowadzeniem kolejnego stanu wojennego i apelowali do władz o spełnienie „oczywistych życzeń swoich obywateli”. Co ciekawe, nawet ten list ambasada określiła jako „stosunkowo umiarkowany i wyważony”, unikający konfrontacji i skupiający się na nawoływaniu do dialogu478. A może zmieniały się kryteria oceny takich inicjatyw? 31 sierpnia ponowne oświadczenie w sprawach polskich w kontekście wieści o spotkaniu Kiszczaka z Wałęsą ogłosił rzecznik Departamentu Stanu. Tak samo jak u Whiteheada, było ono bardzo powściągliwe i ograniczało się do poparcia polityki dialogu. Według polskiego MSZ, sytuację w Polsce postrzegano jako niezwykle skomplikowaną, a jednocześnie najważniejszą w całym bloku wschodnim, mającą ważkie znaczenie międzynarodowe. Stąd brały się owa ostrożność i delikatność479. Do tych przyczyn można dodać jeszcze jedną: sprawy w Polsce szły w kierunku pożądanym przez Biały Dom, nie było więc potrzeby zaostrzania retoryki.

2 września 1988 r. Krystosik po raz trzeci w krótkim czasie spotkał się z Whiteheadem. Amerykański polityk, dziękując za kurtuazyjną odpowiedź Jaruzelskiego na jego list, z dużym zadowoleniem przyjął rozmowę Kiszczaka z Wałęsą, z uznaniem podkreślając obranie przez władze umiarkowanego kursu i moderującą rolę Wałęsy, mimo protestów części środowisk „Solidarności”. Jednocześnie wciąż uzależniał amerykańską pomoc gospodarczą od „poparcia planów reform przez robotników, co w istocie oznaczało osiągnięcie porozumienia z „Solidarnością”480. Stanowisko Waszyngtonu było więc życzliwe, ale wyczekujące – podobnie jak po amnestii z 1986 r. Whitehead powtórzył swe tezy tydzień później, podczas spotkania z Kazimierzem Morawskim, członkiem Rady Państwa, goszczącym w USA. Dodał jedynie, że „dla Amerykanów »Solidarność« i Wałęsa mają duże znaczenie jako symbol swobód demokratycznych i praw człowieka”481. W rzeczywistości obawiano się osłabienia pozycji Wałęsy po kontrowersyjnym wstrzymaniu strajków oraz wzrostu znaczenia sił konserwatywnych w partii na skutek rozpoczęcia rozmów z opozycją. Z satysfakcją odnotowywano zarazem brak negatywnych reakcji na posunięcia Jaruzelskiego ze strony Moskwy482. W doniesieniach Departamentu I MSW sugerowano wręcz, że – zdaniem amerykańskiego wywiadu – Kreml naciska na polskie władze, aby osiągnęły możliwie korzystne porozumienie z opozycją. Rozwój sytuacji w Polsce miał oznaczać „być albo nie być dla Gorbaczowa”, którego pozycji mógł zagrozić wybuch konfliktu w PRL483. Jak się okazało, to właśnie porozumienie, a nie konflikt, zapoczątkowało proces, który pozbawił go władzy.

Niepewna kwestia opóźniających się negocjacji władz z opozycją jeszcze bardziej usztywniała amerykańską dyplomację. W kolejnych tygodniach Rada Bezpieczeństwa Narodowego wyrażała zaniepokojenie z powodu spowolnienia rozmów. Jej eksperci uważali, że szybkie porozumienie leży w interesie komunistów, ponieważ wstrzymywanie negocjacji tylko wzmacnia radykalne skrzydło „Solidarności”484. Amerykanie starali się nie utrudniać tych delikatnych „podchodów”. We wrześniu Ambasada USA w Warszawie otrzymała z Departamentu Stanu wyraźne wytyczne zachowania „daleko idącej powściągliwości w kontaktach i wypowiedziach”. Obawiano się wybuchu jeszcze większych niepokojów społecznych w razie niepowodzenia rozmów hamowanych przecież przez polskie władze485. 19 września 1988 r. rzecznik DS wydał kolejne oświadczenie, w którym stwierdził, że postęp w pojednaniu narodowym zadecyduje o „pozycji gospodarczej Polski”. Było ono adresowane do obu stron, a nie tylko polskich władz. Podobnie jak poprzednie, sformułowano je na tyle ogólnie, by uniknąć zarzutów o mieszanie się w wewnętrzne sprawy PRL (nie wspomniano m.in. o dymisji rządu Messnera), ale w sposób zawoalowany i tak przemycano elementy szantażu ekonomicznego486.

Dzień później, 20 września, nad sprawami polskimi debatowała kongresowa Podkomisja do spraw Europy i Bliskiego Wschodu. W relacji polskiej ambasady w czasie dyskusji podano w wątpliwość kwestię żądania legalizacji „Solidarności”. Zdecydowano się czekać na rozpracowanie tego problemu podczas rozmów rządu z opozycją487. Wiarygodność tej relacji jest niepewna – chodziło zapewne o legalizację de iure, rozmowy z władzami bowiem de facto w jakiejś mierze opozycję legalizowały. Następnego dnia z inicjatywy strony amerykańskiej doszło do spotkania ambadora Johna Davisa z ministrem Olechowskim. Davis, który właśnie wrócił z USA, zapewniał, że Waszyngton życzliwie podchodzi do polityki „porozumienia narodowego” obranej przez gen. Jaruzelskiego. Popierali ją zarówno demokraci, jak i republikanie. Ambasador nie złożył jednak konkretnych deklaracji w sprawie pomocy finansowej, jak zwykle uzależniając ją od postępu reform politycznych i gospodarczych, a także tłumacząc się – wiarygodnie – względami kampanii wyborczej488. Co więcej, 7 października Senat ogłosił rezolucję wyraźnie domagającą się pełnej legalizacji „Solidarności”489.

Stanowisko amerykańskie było więc jasne – w zależności od jego „targetu” zmieniała się tylko retoryka: ogólnie złagodzona, łagodniała jeszcze bardziej w bezpośrednich kontaktach z polskimi władzami, a zaostrzała się w relacjach z przedstawicielami opozycji i Polonii oraz na amerykańskim „rynku wewnętrznym”, przesyconym emocjami wyborczymi. Przykładem tej drugiej opcji była np. prezydencka proklamacja nr 5869 z 28 września 1988 r., ustanawiająca po raz kolejny październik Miesiącem Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia. W tym tekście Reagan m.in. podkreślał: „polskie dziedzictwo i dzisiaj wciąż na niezliczone sposoby błogosławi Amerykę i całą ludzkość, szczególnie dzięki przywództwu i przykładowi papieża Jana Pawła II, laureata Pokojowej Nagrody Nobla i lidera związku zawodowego »Solidarność« Lecha Wałęsy oraz innych miłośników wiary i wolności”490.

Na początku października John Whitehead w ramach przygotowań do swej misji w Polsce zaprosił na kolejną rozmowę ambasadora Kinasta. Poprzedziła ją krótka rozmowa Olechowskiego z Shultzem podczas tradycyjnego spotkania na forum ONZ w Nowym Jorku, jakoby wysoko oceniona przez stronę amerykańską491. Dymisja Zbigniewa Messnera i mianowanie premierem Mieczysława Rakowskiego nie zmieniły wyczekującej postawy Amerykanów, a nawet ją wzmocniły: jak donosił polski wywiad, Departament Stanu i Rada Bezpieczeństwa Narodowego negatywnie przyjęły nominację Rakowskiego, postrzegając go jako zagorzałego przeciwnika „Solidarności” i osobę, która zamrozi rozmowy z opozycją492. Zatem w sprawach gospodarczych i kredytowych (MFW, Klub Paryski, BŚ itp.), mimo coraz usilniejszych próśb Warszawy, Waszyngton pozostawał nieugięty. Kontynuowano postawę wyczekiwania (wait and see)493.

Wydawała się o tyle słuszna, że w październiku 1988 r. perspektywa okrągłego stołu zaczęła się coraz bardziej oddalać. Za ocean dochodziły również wieści o przewidywanym zamknięciu Stoczni Gdańskiej – plany te zmniejszały wiarygodność ekipy Rakowskiego w oczach Amerykanów494. Dlatego też wizyta Whiteheada w dniach 12–14 października (w ramach szerszego tournée po krajach Europy Wschodniej)495 nie mogła zbyt wiele zmienić, choć i tak stanowiła pewien wyłom po lipcowych deklaracjach Thomasa Simonsa na falach RWE. Polityk w dyplomatycznym żargonie wysoko oceniał rozmowy z gen. Jaruzelskim i premierem Rakowskim oraz chwalił dobrą wolę opozycji i rządu, ale jednocześnie wyrażał rozczarowanie mniejszym prawdopodobieństwem osiągnięcia kompromisu. Krytykował dążenia władz do wykluczenia z rozmów części doradców „Solidarności”, skierowanie do rozmów drugorzędnych polityków obozu władzy, a także podkreślał represje wobec około stu górników uczestniczących w protestach z sierpnia. Nie omieszkał spotkać się z Wałęsą. W tej sytuacji nie może dziwić, że nie udało się osiągnąć postępu w kwestiach kredytowo-finansowych i gospodarczych496. Rozwój dwustronnych stosunków pozostawał niewielki. Tego stanu rzeczy nie zmieniło listopadowe zwycięstwo George’a Busha nad demokratą Michaelem Dukakisem. Konsekwentne wyczekiwanie Waszyngtonu mogło wpłynąć na ustępstwa reżimu i podjęcie na nowo przygotowań do okrągłego stołu.

Problem kwestionowania przez władze sporządzonej przez Wałęsę listy negocjatorów John Whitehead poruszył na przyjęciu w ambasadzie polskiej w Waszyngtonie z okazji siedemdziesięciolecia niepodległości Polski. Jeśli wierzyć doniesieniom Kinasta, prywatna wypowiedź amerykańskiego dyplomaty podczas rozmowy była bardzo znacząca: Whitehead zaproponował, by strona rządowa przyjęła listę Wałęsy – ale tylko na początek. Władze mogły znaleźć wiele okazji, by w ramach obrad poszczególnych podstolików pozbyć się niektórych doradców497. Czy rzeczywiście Whitehead złożył taką ofertę? Może był to tylko element „dwutorowej retoryki”, mającej oswoić reżim Jaruzelskiego z listą Wałęsy? Albo okazjonany small talk? Z powodu braku dostępnych źródeł nie odpowiemy na to pytanie.

Za koncepcją „dwutorowości” przemawia fakt, że kilka dni później w wystąpieniu przed Kongresem Polonii Amerykańskiej Thomas Simons w zupełnie innym tonie krytykował polskie władze za próby wycofania się z negocjacji, cytował Wałęsę i jednoznacznie popierał „Solidarność”. Retoryka zależała więc od miejsca i adresatów. Co ciekawe, mimo oburzenia polskiej ambasady MSZ radziło nie reagować na tę wypowiedź, a najwyżej „rozważyć dokonanie krytycznego omówienia wystąpienia T[homasa] Simonsa przez red. W[łodzimierza] Łozińskiego” w „Trybunie Ludu”498. Być może tak łagodne podejście wynikało z tego, że właśnie w listopadzie PRL uzyskała pierwszą od lat, choć niewielką, międzynarodową pożyczkę – od Banku Światowego (prawie 18 mln dolarów)499.

Kontrowersyjnych tez zabrakło podczas oficjalnego spotkania Jana Kinasta z George’em Shultzem (w towarzystwie Whiteheada i Simonsa) 21 listopada. Wobec trudności z przygotowaniami do okrągłego stołu nie przyniosło ono zmiany stanowisk. Shultz cieszył się, że rozmowy były kontynuowane, ale wyrażał zaniepokojenie ich powolnością. W dyplomatycznym żargonie obiecywał, że „Stany Zjednoczone będą nadal kontynuować prace zmierzające w kierunku konstruktywnej ewolucji stosunków amerykańsko-polskich”500 – czyli w wolnym tłumaczeniu: wait and see. Nieznacznym tylko odejściem od tej strategii było przyznanie w tym czasie „Hortexowi” kredytu przez Międzynarodową Korporację Finansową501. Do jej modyfikacji nie przyczyniła się także debata Miodowicz–Wałęsa, choć doceniano, że w ogóle do niej doszło. Podkreślano przy tym dobry występ szefa „Solidarności” i kontrowersje w partii, wywołane niejednoznaczną działalnością szefa OPZZ502. W rzeczywistości Amerykanie do końca roku podejrzewali, że ekipa Rakowskiego, przeciągając negocjacje, pragnęła przeczekać kryzys i nie odwoływać się do formuły okrągłego stołu. Nie spodziewali się także większych skutków reform gospodarczych postulowanych przez ten rząd, zwłaszcza że wykorzystywano je w walce politycznej, o czym świadczą groźby zamknięcia Stoczni Gdańskiej. Biały Dom obawiał się zarazem, że odejście od inicjatywy okrągłego stołu wywoła radykalizację obu stron503. Tym bardziej trwał w postawie wyczekującej.

Podsumowując mijający rok w stosunkach polsko-amerykańskich, polski wywiad przewidywał, że w 1989 r. sprawy PRL nie staną się najważniejszym przedmiotem zainteresowania nowej administracji. Jak się okazało, prognozy te były całkowicie błędne. MSW spodziewało się, że nowy prezydent George Bush będzie kontynuować linię Reagana w ocenianiu polskiego procesu porozumienia narodowego. Sprawy polskie nadal miały posiadać status tzw. ograniczonego wariantu zaangażowania, polegającego na wstrzymywaniu się z reagowaniem na polskie prośby finansowe oraz monitorowaniu sytuacji gospodarczej i politycznej. Bush nie zamierzał też odchodzić od polityki szantażu finansowego504. Dla władz PRL nie był to dobry scenariusz. Zarazem nietrafnie sugerowano, że polityka wspierania reform w ZSRR i krajach satelickich mogła przynieść USA korzyści dopiero w dłuższej perspektywie505. Rok 1989 na pewno nie zapowiadał się optymistycznie.

Londyn: wokół wizyty Thatcher

Wielka Brytania, podobnie jak jej atlantycki sojusznik, zamierzała w drugiej połowie lat osiemdziesiątych w sposób spektakularny ostatecznie zerwać z polityką bojkotu. Przez długi czas szukano formuły takiego zerwania. W 1987 r. został stopniowo przygotowany grunt pod podróż premier Margaret Thatcher nad Wisłę. Impulsem była misja wiceprezydenta Busha w Polsce, wpływająca na wzrost tendencji do normalizacji stosunków brytyjsko-polskich506. Minęło jednak jeszcze kilka miesięcy, zanim podróż doszła wreszcie do skutku we wrześniu 1988 r. W porównaniu z relacjami między Polską a USA stosunki polsko-brytyjskie nie obfitowały w tak dużą liczbę ważnych wydarzeń – ale i punkt startowy był inny. Zarazem Brytyjczycy w swej strategii względem Polski oglądali się na Waszyngton i nie dążyli do wyprzedzenia sojuszników na drodze normalizacyjnej.

Przewartościowania, które musiały nastąpić po wrześniu 1986 r., wpływały na rewizję stanowiska wobec „Solidarności”. Niejednoznaczny stosunek Londynu do polskiej opozycji stara się wyjaśnić Marek Garztecki: „normalizacja stosunków z PRL nie odbywała się kosztem »Solidarności«. Jednak zarówno w Labour Party, jak i w Partii Konserwatywnej funkcjonowały różne prądy i orientacje. Podobnie jak w Stanach Zjednoczonych, dwie największe partie nie są jednorodne, zawsze stanowią konglomerat różnych grup. Działają w nich obozy młode i bojowe, a także środowiska establishmentowe. Na przykład w Labour Party wiceprzewodniczącym był Denis Healey, który reprezentował skrzydło zachowawcze. Podobnie u konserwatystów. Z uwagi na fakt, że socjaliści byli w opozycji, łatwiej nam się z nimi rozmawiało. W otoczeniu Thatcher silne wpływy mieli zwolennicy status quo, którzy nie życzyli sobie zamieszania w bloku wschodnim. Działali tutaj tzw. wets (mokrzy) – czyli miękcy, ale także twardzi. Thatcher musiała się liczyć z pozycją tych miękkich. W jej pierwszym rządzie do twardych zaliczała się zresztą tylko ona i Keith Joseph, minister edukacji. Mieliśmy ogromne kłopoty, by dotrzeć do konserwatywnych polityków. Nam to sprzedawano w taki sposób: »sercem jesteśmy z wami, ale rozum nakazuje wstrzemięźliwość«. Trzeba przyznać, że czołowi politycy bardzo mocno bronili polskiej opozycji werbalnie, natomiast nie przekładało się to zupełnie na działalność Foreign Office”507.

Rok 1987 na londyńskiej scenie politycznej był zdominowany wyborami parlamentarnymi, a w polityce międzynarodowej – rokowaniami rozbrojeniowymi. W styczniu, komentując wizytę gen. Jaruzelskiego we Włoszech, brytyjscy politycy zauważali proces przełamywania międzynarodowej izolacji Polski, wynikającej przede wszystkim z niedawnej amnestii. I chociaż, podobnie jak większość pozostałych państw EWG, uzależniali rozwój stosunków z Polską od przestrzegania praw człowieka i pluralizmu związkowego, to zaczynali traktować ten rozwój jako nieuchronny proces508.

Przejawem takiego sposobu myślenia stała się wizyta ministra stanu w Foreign Office Timothy’ego Rentona w Polsce na początku lutego 1987 r. Celem misji były polsko-brytyjskie konsultacje polityczne509. Brytyjczycy zapewniali, że pobyt Rentona przyczyni się do rozwoju kontaktów obustronnych. Również polska ambasada podkreślała wpływy ministra jako bliskiego współpracownika Geoffreya Howe’a510. Polityk przeprowadził wiele rozmów politycznych i finansowych, m.in. z ministrem Orzechowskim i wiceministrem Olechowskim, a także z Józefem Czyrkiem. Z powodu sezonu urlopowego nie spotkał się z gen. Jaruzelskim, co obniżyło rangę jego misji. Chwalił amnestię, ale poruszył fakt przetrzymywania jeszcze kilkunastu (padła liczba 18) więźniów politycznych, restrykcji wyjazdowych dla działaczy opozycyjnych, utrzymywania cenzury i problemów brytyjskich dziennikarzy pracujących w Polsce oraz wskazał na praktykę zagłuszania polskich audycji BBC. Oczywiście spotkał się także z Geremkiem, Mazowieckim i – po raz pierwszy na takim szczeblu – ze Zbigniewem Bujakiem. Wśród rozmówców zabrakło Lecha Wałęsy, który – podobnie jak Jaruzelski – spędzał w tym czasie urlop w okolicach Zakopanego511.

Tak jak w przypadku eskapad polityków amerykańskich, polskie władze nie protestowały zbyt gwałtownie przeciw zachowaniu Rentona, w czym prasa brytyjska szukała oznak „zmieniających się czasów w bloku radzieckim” (w relacji polskiej ambasady)512. Zdaniem strony brytyjskiej, wizyta nie dała jednak jasnego obrazu sytuacji w PRL, choć oficjalnie wyrażano „zadowolenie” z jej realizacji. Nie została poruszona kwestia zaproszenia Margaret Thatcher. W sumie zabrakło konkretnych rezultatów podróży, poza wysunięciem planów przyjazdu do Londynu Mariana Orzechowskiego oraz przewiezienia do ojczyzny prochów gen. Władysława Sikorskiego. Jak można się domyślać, dla ekipy Jaruzelskiego szczególnie dotkliwy był brak obietnic kredytowych513.

Pozostaje faktem, że w pierwszych miesiącach 1987 r. zintensyfikowały się bilateralne kontakty lokalne, handlowe i gospodarcze514. Prawdopodobnie tydzień po wizycie Rentona w Polsce gościł na zaproszenie ambasady brytyjskiej wicedyrektor Departamentu Wschodnioeuropejskiego FO Ronald Nash515. W drugą stronę z krótką wizytą udał się rzecznik prasowy Jerzy Urban516. Miesiąc później w ramach kontaktów międzymiastowych do Gdyni przybyła delegacja miasta Newark, dość mocno skrytykowana przez lokalną prasę za ten wyjazd517. Podróże te nie miały większego znaczenia. Ważniejsza była marcowa misja ministra handlu zagranicznego Andrzeja Wójcika, dotycząca spraw finansowo-handlowych518. Znaczący gest stanowiło powołanie przez stronę polską, po kilkumiesięcznym okresie przejściowym, nowego ambasadora w Londynie – Zbigniewa Gertycha. Brytyjczycy podkreślali to, że Gertych był nieco wcześniej wicepremierem519.

Zniesienie sankcji ekonomicznych przez USA zostało w Londynie przyjęte z aprobatą, ale – jak zaznaczała polska ambasada – Foreign Office nie zapowiedziało w związku z tym zmiany swej polityki względem Polski. Stwierdziło za to, że nowa sytuacja wcale nie poprawiła stanu rokowań finansowych i handlowych520. Kolejne miesiące pokazały jednak, że złagodzone podejście Reagana do PRL wpłynęło na postawę Thatcher. Swoją rolę odegrała z pewnością podróż brytyjskiej premier do ZSRR w końcu marca, świadcząca o otwarciu Wielkiej Brytanii na Wschód521, a także majowa wizyta papieża na Wyspach522 oraz późniejsza pielgrzymka do Polski523. Również zdecydowana wygrana konserwatystów w przedterminowych wyborach parlamentarnych w czerwcu pozwoliła kontynuować i rozwijać inicjatywy zamrożone w trakcie kampanii.

Tydzień po wizycie Thatcher w Moskwie dyrektor Departamentu Wschodnioeuropejskiego FO Anthony Figgis zaproponował polskiej ambasadzie przeprowadzenie w Warszawie konsultacji politycznych na szczeblu asystentów podsekretarza stanu (a więc nie najwyższym) na przełomie czerwca i lipca. Planował również spotkanie sir Patricka Wrighta, szefa służby dyplomatycznej, z ministrem Orzechowskim w listopadzie. Na grudzień z kolei ustalono termin tylekroć już przekładanej wizyty szefa polskiego MSZ. Nadal brakło planów zaproszenia Thatcher, ale Figgis podkreślał, że obserwowane ożywienie kontaktów świadczy o postępującej normalizacji. Krytykował za to fakt nieobsadzenia stanowiska ambasadora, mimo udzielenia agreement dla Ryszarda Karskiego524.

Z racji przedterminowych wyborów na Wyspach realizację tych planów przesunięto525. Niemniej ocieplenie stosunków było faktem. Nie brakło rzecz jasna stałych, a także koniunkturalnych problemów. Kością niezgody pozostawały kwestie finansowe (polskie zadłużenie), krytyczne wobec PRL nastawienie centrali związkowej TUC (która np. w kwietniu protestowała przeciw odmowie wyjazdu Wałęsy do Włoch) oraz regularne demonstracje prosolidarnościowe, organizowane przez instytucje emigracyjne przed siedzibą polskiej ambasady. Niekiedy uczestniczyli w nich pojedynczy posłowie526. Protesty strony polskiej wywołała ponadto odmowna decyzja władz brytyjskich w sprawie przewiezienia prochów gen. Sikorskiego, podjęta w maju, a także brytyjski lobbing na rzecz udziału związkowców z „Solidarności” w posiedzeniach MOP527. Nie ustały również brytyjskie oskarżenia o szpiegowską działalność niektórych polskich dyplomatów528. W wewnętrznych raportach FO zauważano zarazem siłę polskiej kultury niezależnej i niemożność pogodzenia jej z nurtem oficjalnym529.

Mimo tych barier zapowiadane w pierwszej połowie roku liczne obustronne kontakty zaczęto podejmować w drugim półroczu. W połowie września w Polsce i ZSRR gościł Bernard Weatherill, speaker Izby Gmin, który zacieśniał stosunki międzyparlamentarne m.in. przez rozmowy z marszałkiem Malinowskim, ale też z gen. Jaruzelskim530. Pod koniec miesiąca w Nowym Jorku na forum ONZ doszło do spotkania Orzechowskiego z Howe’em. Obaj bez konkretnych decyzji podkreślili wolę dalszego postępu relacji531. Jednakże w tej rozmowie po raz pierwszy padła kwestia możliwości przyjazdu Margaret Thatcher do Polski. Howe, poruszając ten wątek, zaznaczał, że premier pragnie spotkać się z Lechem Wałęsą i prymasem Glempem532. W dniach 9–12 października w Plymouth bawiła delegacja Gdyni z prezydentem miasta na czele533. W tym czasie władze brytyjskie życzliwie przyjęły plany reform zaproponowane przez gen. Jaruzelskiego, jako element demokratyzacji PRL534. Również w październiku, przy okazji negocjacji programu wizyty ministra Orzechowskiego, przewidzianej na grudzień, w materiałach polskiej ambasady pojawiła się (na razie bez konkretów) kwestia podróży Margaret Thatcher535.

Tymczasem to wizyta Orzechowskiego w Londynie, stanowiąca preludium podróży Thatcher nad Wisłę, była zapewne najważniejszym wydarzeniem w stosunkach polsko-brytyjskich w 1987 r. Jak pamiętamy, w poprzednim roku do wizyty nie doszło na skutek braku zgody Londynu na spotkanie Orzechowskiego z panią premier. Tym razem Brytyjczycy ustąpili, o czym minister został poinformowany w Nowym Jorku536.

Misję poprzedziła klęska referendum w sprawie reform, żywo komentowana nad Tamizą. Jeszcze przed głosowaniem Foreign Office sporządziło szczegółowy raport, dokładnie opisujący założenia polskiego programu reform gospodarczych, których „pierwszy etap” ogłaszano już od 1981 r. Analitycy resortu nie mieli wątpliwości, że etap ten – mimo pewnych cząstkowych osiągnięć – zakończył się porażką, a żadna z postulowanych innowacji właściwie nie weszła w życie. Wynikało to nie tylko z głębokiego kryzysu gospodarczego w PRL i ignorowania mechanizmów rynkowych, ale także z braku poparcia społecznego i oporu partyjno-rządowego establishmentu. Jaka przyszłość rysowała się zatem przed „drugim etapem”, będącym przedmiotem referendum? „Drugi krok, jeśli ma się udać, musi przezwyciężyć społeczny opór wobec regulacji gospodarki (praktycznie utożsamianej z podwyżką cen), obawy przed egzekwowaniem niepopularnych posunięć oraz konserwatyzm wpływowych lobbies politycznych i gospodarczych” – odpowiadali analitycy FO. Trafnie sugerowano, że trudno będzie zrealizować te ambitne cele537.

W tym kontekście porażka Jaruzelskiego oficjalnie została przyjęta ostrożnie, a Foreign Office unikało wyraźnych deklaracji, choć wskazywało na potrzebę włączenia do konsultacji przedstawicieli „Solidarności” w celu umożliwienia reform. W kuluarach oczywiście podkreślano zdecydowaną porażkę ekipy rządzącej538. Nieoficjalne komentarze były utrzymane w tonie pesymistycznym. „Drugi etap” reformy gospodarczej legł w gruzach. Uznawano, że rozbicie planu reform zmniejszyło możliwości porozumienia z MFW, a przez to – szanse na zachodnie kredyty i negocjacje spłaty zadłużenia. Było więc katastrofalne dla gospodarki PRL539. W listopadzie z prywatną wizytą na Wyspy udał się Tadeusz Mazowiecki, który kontaktował się m.in. ze środowiskami emigracyjnymi i akcentował potrzebę nacisków na polskie władze w sprawie relegalizacji „Solidarności”540.

W tej atmfosferze 6 grudnia do Londynu przybył szef MSZ Marian Orzechowski. Wizyta (według planu) trwała pięć dni. Polityk rozmawiał w zasadzie ze wszystkimi najważniejszymi ludźmi w Wielkiej Brytanii, m.in. z Margaret Thatcher, Geoffreyem Howe’em, Kennethem Clarke’em (ministrem handlu i przemysłu) oraz członkami obu izb parlamentarnych541. Najważniejsze było spotkanie z Thatcher. W szyfrogramie dla gen. Jaruzelskiego Orzechowski donosił, że zapewnił brytyjską premier o chęci rozwoju relacji i – co najistotniejsze – wręczył jej zaproszenie na przyjazd do Polski. Poruszył też sprawę prochów gen. Sikorskiego. Thatcher przyjęła zaproszenie i określiła PRL jako najbardziej predysponowaną do przeprowadzenia reform ze wszystkich krajów socjalistycznych. Orzechowski uznał atmosferę spotkania za „wyjątkowo dobrą”542.

Chociaż Żelazna Dama od tej pory publicznie informowała o swoim wyjeździe do Polski543, nie ustalono jeszcze terminu wizyty, zgodzono się tylko, że odbędzie się ona w 1988 r. Jak być może przesadnie sugerował ambasador Barder, strona polska była „zachwycona” odpowiedzią Thatcher. Dyplomata miał jednak rację, podkreślając, że szefowa rządu była najważniejszym dotychczas politykiem Zachodu, który zadeklarował przyjazd do Polski. Barder z urzędowym optymizmem przewidywał, że misja Thatcher „będzie stanowić główne wydarzenie naszych bilateralnych stosunków i kamień milowy dla Polski”544. Ona zaś zapewniała, że jedzie do Polski ze swą „zwykłą postawą stanowczości, zmieszaną z łagodnym rozsądkiem”545. Nie były to słowa jednoznaczne.

Tymczasem Orzechowski, oceniając wyniki swojej podróży, zwracał uwagę na wysoką oprawę protokolarną, chęć współpracy ze strony Londynu i szczególne potraktowanie wizyty przez premier, która – jak wiemy – z reguły nie przyjmowała szefów MSZ. Atmosfera stosunków była wyraźnie inna. Minister chwalił się, że strona brytyjska nie podnosiła żadnej drażliwej kwestii (prawa człowieka, pluralizm związkowy), choć Geoffrey Howe wspominał o paszporcie dla Wałęsy i Onyszkiewicza oraz o możliwości swobodniejszego zrzeszania się. W sumie Orzechowski wyrażał duże zadowolenie ze swej misji – „wizyta pozwoliła na podniesienie szczebla kontaktów z Wielką Brytanią na najwyższy poziom”546. Zdaniem Bardera, szef MSZ uznał, że wzajemne stosunki zostały „w pełni znormalizowane”547. Wtórował mu ambasador Gertych, według którego Thatcher była „uderzona szczerością wypowiedzi ministra”548. Oczywiście do uwag Orzechowskiego i Gertycha należy podchodzić ostrożnie. Nie udało się na przykład znacząco posunąć do przodu kwestii kredytów dla PRL i handlu, choć 8 grudnia podpisano umowę w sprawie wspierania i wzajemnej ochrony inwestycji549. Ratyfikacja umowy potrwała do marca 1988 r.550 Wcześniej, w końcu stycznia, zawarto porozumienie o współpracy w zakresie medycyny i ochrony zdrowia551. Mimo wszystko były to postępy drugorzędne.

Zgodnie z opisywaną już nieraz regułą intensyfikacja relacji międzypaństwowych przyczyniała się do równoległego wzrostu gestów prosolidarnościowych. Od końca 1987 r. Margaret Thatcher explicite deklarowała chęć spotkania z Lechem Wałęsą podczas wizyty w Polsce. W grudniu 51 posłów podpisało protest przeciw uwięzieniu Kornela Morawieckiego. Inicjatywa nie przełożyła się jednak na konkretne posunięcia dyplomatyczne rządu552. Z kolei 11 stycznia 1988 r. z inspiracji posła Labour Party Alexa Carlile’a w parlamencie doszło do pierwszej od dłuższego czasu debaty na temat sytuacji w Polsce. Carlile podkreślił wciąż nierozwiązany problem więźniów politycznych, wskazując m.in. na los Morawieckiego. Aresztowania tego typu nazwał „skandalem” i wezwał do zaprzestania prześladowań. Nie omieszkał również wspomnieć o księdzu Popiełuszce oraz o amnestii dla jego zabójców. Dostrzegał zarazem możliwość poprawy sytuacji w Polsce w perspektywie radzieckiej pierestrojki. Posłowie zgadzali się, że mimo problemów obustronne stosunki „zmieniły się na lepsze”553.

Jak mijające dwanaście miesięcy oceniał brytyjski ambasador Barder? W tradycyjnym rocznym sprawozdaniu, datowanym na 20 stycznia 1988 r., dyplomata zauważał: „w 1987 r. Polska starała się zyskać uznanie na zewnątrz oraz osiągnąć stabilność i przeprowadzić reformę gospodarczą na swoim podwórku. Władzom udało się poczynić pewne postępy w tej pierwszej sprawie, ale gorzej było z drugą”. Liczył przy tym, że „jeśli sytuacja wewnętrzna będzie spokojna, rozwój kontaktów Polski z rządami zachodnimi powinien się utrzymać”. Rozumiał jednak, że poziom relacji z Zachodem zależał od stosunku władz do opozycji i wprowadzania reform, a z tym był problem – „większość Polaków czuje się wyalienowana z narzuconego z zewnątrz i niedemokratycznego systemu politycznego, a także ustroju, którego nie wybierali”. W związku z tym „polskim władzom brakuje legitymacji, siły politycznej i społecznego mandatu do przeprowadzenia bolesnych i niepopularnych działań”. Dlatego też tak bardzo zależało im na zachodnich kredytach. Barder nie miał w tej sprawie wątpliwości: ekipa Jaruzelskiego przeceniała rolę Zachodu i powinna przede wszystkim skupić się na reformach wewnętrznych. Nie spodziewał się jednak rychłej realizacji radykalnych rozwiązań, które miałyby konsekwencje dla całego bloku wschodniego554. Pesymizm co do możliwości reformy polskiej gospodarki był powszechnie podzielany na Zachodzie.

Barder zauważał przy tym, że miniony rok był okresem skromnej, ale rzeczywistej liberalizacji reżimu, mającej na celu społeczne poparcie dla reform gospodarczych, co się zresztą nie udało. Jako przejawy tych tendencji ambasador wymieniał powołanie rzecznika praw obywatelskich i ułatwienia w procedurze wyjazdów zagranicznych, a także odstąpienie 31 grudnia – pod wpływem stałych nacisków Londynu – od zagłuszania audycji BBC. Był jednak przekonany, że reżim nadal starał się „wykluczyć »Solidarność« z życia politycznego”. Wysiłki te były o tyle nieskuteczne, że zachodni politycy, którzy coraz częściej gościli w Polsce (w 1987 r. do Warszawy przybyli m.in. premier Japonii i Francji oraz szefowie MSZ Hiszpanii, Francji, Kanady, Belgii, Holandii, Danii i Australii), nalegali na spotkania z przedstawicielami opozycji. Dlatego „Solidarność” w pewnej mierze korzystała na odejściu od bojkotu dyplomatycznego. Wciąż jednak nie potrafiła mobilizować tłumów, a jej działalność często miała charakter „chwiejny”555. Jak widać, rozważania te nie odbiegały od ustaleń amerykańskich, choć były może mniej pesymistyczne.

W kolejnych miesiącach 1988 r. brytyjskie władze dość sceptycznie postrzegały działania ekipy gen. Jaruzelskiego, licząc na jakąś formę aktywizacji „Solidarności”. Podobnie jak w przypadku Waszyngtonu, stałym motywem brytyjskiej dyplomacji względem PRL była sprawa więźniów politycznych i postulowanie reform liberalizacyjnych, choć Brytyjczycy nie formułowali w tych kwestiach tak wyraźnych żądań jak ich sojusznicy zza oceanu. Nieustannie przygotowywano także grunt pod wizytę Margaret Thatcher. Sama premier przykładała do tej podróży dużą wagę i pilnie opracowywała tematy przewidywanych rozmów556. Jednocześnie jednak w tym roku przy Downing Street planowano przede wszystkim wizytę w ZSRR (m.in. w Gruzji) i na Węgrzech557 – PRL nie była więc na eksponowanej pozycji.

Przygotowania utrudniały dalsze gesty prosolidarnościowe polityków brytyjskich. 11 stycznia 1988 r. w Izbie Gmin odbyła się półgodzinna debata na temat stosunków polsko-brytyjskich, podczas której krytykowano proceder więzienia ludzi z przyczyn politycznych, a także przewidywaną amnestię dla Grzegorza Piotrowskiego i pozostałych zabójców księdza Popiełuszki. Szczególnie wskazywano na losy Kornela Morawieckiego, Jana Górnego i Hanny Łukowskiej-Karniej oraz na problemy paszportowe Janusza Onyszkiewicza. Przedstawiciel rządu David Mellor, chociaż zgadzał się z tymi uwagami, podkreślał, że PRL przodowała w procesie zmian w bloku wschodnim, i wyraził zadowolenie z wizyty ministra Orzechowskiego558.

Dwa dni później Mellor wystąpił w parlamencie z długim przemówieniem w sprawie wypełniania Aktu końcowego KBWE przez kraje socjalistyczne. W akapicie poświęconym Polsce stwierdził, że „realizacja zasad” aktu „poprawiła się w ciągu ostatnich 6 miesięcy”. Chwalił liberalizację w przyznawaniu paszportów, tolerancję religijną, ułatwienia handlowe dla zachodniego biznesu, ograniczenie zagłuszania BBC oraz pojawienie się pierwszego legalnego, niezależnego wydawnictwa Res Publica. Wskazywał jednak na znaczne ograniczenia w wydawaniu i kolportowaniu publikacji niezależnych559. Jak widać, gestom wobec „Solidarności” towarzyszyły coraz wyraźniejsze pozytywne opinie na temat wewnętrznej sytuacji nad Wisłą. Strona polska jednak zwracała uwagę raczej na istniejące niesnaski, niż chwaliła pojednawcze inicjatywy, np. ostro skrytykowała oczerniający PRL artykuł pt. Okruchy fałszywego królestwa, opublikowany 3 marca w „The Times”560.

Miesiąc później, 3 kwietnia 1988 r., w „The Observer” ukazał się tekst zatytułowany Thatcherowska wizja Polski, poświęcony przygotowaniom do wizyty brytyjskiej premier w PRL. Zdaniem autora, Neala Aschersona, podróż miała stanowić „politycznie najważniejszy akt nowej brytyjskiej Ostpolitik”. Spodziewał się on, że Thatcher, dążąc do wzbogacenia stosunków Wschód–Zachód, zaproponuje międzynarodowy „plan rozwoju i uzdrowienia Polski”, który będzie można porównać do planu Marshalla. Pisał wręcz o „planie Thatcher”. Była to zdecydowanie zbyt optymistyczna wizja, kojarząca się nieco z luźnymi uwagami Bettina Craxiego. Ascherson krytykował zarazem gospodarczą reformę PRL, wskazywał na niekompetencję i marnotrawstwo. Przewidywał, że brak pomocy i niepowodzenie reform mogą doprowadzić do kolejnego wybuchu społecznego561. Trudno ustalić, w jakim stopniu tezy dziennikarza zgadzały się z wytycznymi brytyjskiej dyplomacji i zamierzeniami Thatcher. „The Observer” było pismem związanym z Partią Pracy, a oficjalnie Foreign Office odcinało się od tych tez562. Co ciekawe, w tym czasie premier poprosiła o przełożenie wizyty, planowanej pierwotnie na maj563. Czy artykuł Aschersona przyczynił się do tej decyzji? Na pewno większe znaczenie miał rozbrojeniowy szczyt moskiewski, którego termin kolidował z podróżą do Polski564.

Majowe protesty społeczne wpłynęły na wzrost zainteresowania sprawami polskimi w Wielkiej Brytanii. Wątki polskie podchwyciła prasa, kręgi polityczne zaś zachowały powściągliwość. W kontaktach z dziennikarzami Foreign Office krytykowało stłumienie strajku w Nowej Hucie, ale zwlekało z oficjalną reakcją565. Polska ambasada, a nawet towarzysze radzieccy, oceniała postawę Londynu jako spokojną i wyważoną, ograniczającą się jedynie do ubolewania z powodu użycia siły wobec protestujących i podkreślania niedostatecznego zakresu reform566. Zadziałał tu intrygujący mechanizm łagodzenia oficjalnej retoryki, opisywany na przykładzie amerykańskim. Zarazem charakter rządzącej Partii Konserwatywnej miał spory wpływ na specyfikę brytyjskiego podejścia: antykomunizm, implikujący poparcie dla „Solidarności” i ostrą krytykę majowych aresztowań, spotykał się z przywiązaniem do kapitalizmu, skutkującym np. negatywną oceną ekonomicznych żądań strajkujących robotników567. Ogólne wytyczne brytyjskiej dyplomacji w czasie majowych protestów pozostawały zgodne z linią amerykańską – domagano się przyspieszenia reform oraz pluralizmu związkowego i politycznego, choć mniej wyraźnie niż Waszyngton formułowano hasło relegalizacji „Solidarności”568. Wstrzemięźliwość miała jednak swe granice, a fala niepokojów społecznych musiała się negatywnie odbić na wzajemnych relacjach: 7 maja z powodu przedłużających się strajków strona brytyjska zerwała obrady zorganizowanego w Rozalinie forum polsko-brytyjskiego, które zgromadziło głównie związkowców i przemysłowców569.

19 maja, późnym wieczorem (a więc przy niskiej frekwencji), w Izbie Gmin odbyła się – w wyniku wolnego wniosku – pierwsza od wybuchu protestów debata na temat aktualnych wydarzeń w Polsce. Jak zwykle przy takich okazjach ton wypowiedzi był znacznie ostrzejszy niż oficjalnych oświadczeń rządowych i dyplomatycznych. Dwaj konserwatywni posłowie, Anthony Coombs i Bernard Braine, ostro skrytykowali reżim PRL, obarczając władze odpowiedzialnością za kryzys społeczny i gospodarczy. Domagali się utworzenia na wzór amerykański formalnego iunctim między udzieleniem przez Wielką Brytanię pomocy gospodarczej a wprowadzeniem w PRL pluralizmu związkowego i politycznego oraz przestrzeganiem praw człowieka. De facto takie iunctim już istniało. Chcieli również odwołania wizyty Thatcher. Reprezentant rządu Timothy Eggar odpowiadał, że pomoc ekonomiczna była uzależniona od powodzenia reformy gospodarczej, ale także od przemian społecznych. Tak więc innym językiem w zasadzie zgodził się z kolegami. Zaprotestował za to przeciw odwołaniu podróży Thatcher. Ambasador Gertych oceniał odpowiedź Eggara jako „wyważoną”, kładącą nacisk głównie na wątki gospodarcze. Trafnie sugerował, że Brytyjczycy obawiali się skutków destabilizacji sytuacji w Polsce i dlatego działali w sposób umiarkowany570. Zauważmy znamienną zmianę nastawienia polskich dyplomatów, widoczną już w przypadku amerykańskim: niewiele wcześniej taka dyskusja byłaby jednoznacznie uznana za mieszanie się w wewnętrzne sprawy PRL i zdecydowanie potępiona. Atmosfera schyłkowego okresu PRL była wyraźnie inna.

Oceniając kwietniowo-majową falę strajków, ambasada brytyjska w Warszawie stwierdzała, że zniweczyła ona nieśmiałe próby reform, podejmowane przez premiera Messnera. Podobny skutek miały późniejsze strajki z sierpnia571. Wcześniej, 8 czerwca, w gmachu parlamentu odbyła się konferencja prasowa przybyłego nad Tamizę Kornela Morawieckiego. Obecny był też Andrzej Gwiazda. Morawiecki krytykował Jaruzelskiego i wciąż zapowiadane przez niego reformy gospodarcze, dziękując Brytyjczykom za pomoc dla „Solidarności”. Wizyta nie odbiła się jednak szerokim echem w mediach572. Większe zainteresowanie w kręgach politycznych wzbudziła podróż wicepremiera Sadowskiego, który przybył do Londynu dwa tygodnie później z misją gospodarczą i w związku z przygotowaniami do wizyty Thatcher. Odbył wiele rozmów z przedstawicielami biznesu i banków oraz z politykami (m.in. Howe’em), ale tak jak w USA nie osiągnął znaczących rezultatów573. Brytyjczycy, pytając ministra o sytuację w Polsce, w ślad za Amerykanami nawoływali do dialogu ze społeczeństwem i „Solidarnością”574.

Miesiąc później na temat misji Thatcher z jej doradcami rozmawiał Zbigniew Gertych. Anglicy podkreślali, że planowana podróż jest „wydarzeniem o najwyższym politycznym znaczeniu”, które następuje w nowej sytuacji „odwilży na Wschodzie” i „bardziej europejskiej niż dotychczas” polityki państw EWG. Nie można do końca wierzyć tym zapewnieniom – premier usilnie zabiegała o wyjazd do Gdańska, a ambasada polska w Londynie pisała o „antykomunizmie” rządzących konserwatystów, powodującym sceptycyzm wobec przemian w bloku wschodnim575. Nie bez znaczenia dla stosunku Londynu do podróży pozostawała zakończona niewiele wcześniej wzmiankowana wizyta Gorbaczowa w Polsce, podczas której radziecki przywódca dawał sygnały poluzowania doktryny Breżniewa576. W tym samym czasie, 20 lipca, PRL udało się podpisać z blisko sześciuset zachodnimi bankami – w tym brytyjskimi – umowę w sprawie restrukturyzacji zadłużenia577. Dzięki temu pomału poprawiały się relacje z polskimi wierzycielami, choć Londyn – w ślad za Waszyngtonem – uzależniał udzielenie Polsce pomocy finansowej od porozumienia z MFW i BŚ578.

Strajki z sierpnia 1988 r. brytyjskie elity interpretowały jako powrót do sytuacji sprzed ośmiu lat, kiedy to rząd całkowicie stracił kontrolę nad sytuacją. Zwracano uwagę na marne skutki opieszale wprowadzanych reform gospodarczych oraz aktywizację opozycji politycznej579. Uważano, że „Solidarność” znowu przekonywała się, iż koncesje ze strony władz można wywalczyć siłą. Jednocześnie zdawano sobie sprawę, że protesty pojawiły się samorzutnie i początkowo miały charakter wybitnie socjalny. Często organizowali je młodzi ludzie, którzy nie działali w okresie legalnej „Solidarności”, choć oczywiście do niego nawiązywali. Dopiero po pewnym czasie zorganizowana opozycja przejęła te strajki i dorzuciła postulaty polityczne580.

Prasa regularnie informowała o wydarzeniach w Polsce od 18 sierpnia. Wskazywano na to, że rząd nie wykluczał siłowego rozwiązania problemu581. Być może aby nie dopuścić do takiego scenariusza, Foreign Office dawało do zrozumienia, że pożądane byłoby zalegalizowanie „Solidarności” i umożliwienie publicznego działania Lechowi Wałęsie, co najskuteczniej uspokoiłoby nastroje. Zastanawiano się też nad możliwymi zmianami w polskim rządzie. Co charakterystyczne, w kolejnych miesiącach – jak już zauważaliśmy – władze poszły tą drogą, powstał nowy rząd, a lider „Solidarności” rzeczywiście studził emocje. Londyn zapewniał zarazem, że strajki nie groziły odwołaniem podróży Thatcher, choć zaznaczał, że nie mogła się ona odbyć w okresie podobnych napięć społecznych582. Pozostaje faktem, że we wrześniu z polskiej inicjatywy przesunięto termin wizyty z połowy października (kiedy to powołano nowy rząd) na 2–4 listopada583.

Idea okrągłego stołu, po raz pierwszy sformułowana podczas VIII Plenum KC PZPR, toczącego się w cieniu strajków, zaciekawiła stronę brytyjską. W ambasadzie w Warszawie rozumiano, że decyzja o podjęciu dialogu z opozycją wynikała nie tyle z siły strajków, ile z dramatycznej sytuacji finansowej państwa: „reżim potrzebuje przynajmniej przyzwolenia opozycji, jeśli chce skutecznie rządzić i reformować gospodarkę”584. Zarazem jednak w rozmowach z Ambasadą PRL w Londynie urzędnicy Foreign Office, którzy życzliwie odnosili się do tej inicjatywy, pesymistycznie oceniali wpływ negocjacji tego typu na uspokojenie nastrojów społecznych i zyskanie powszechnej akceptacji dla trudnych reform. Dodawali, że okrągły stół będzie testem nie tylko dla władz, ale także dla „Solidarności”, która musiała wyjść poza destrukcję i również przyjąć konstruktywny program. Wałęsa miał przed sobą egzamin z działania „bez tłumu za plecami”. Dostrzegano, że ani rząd, ani opozycja nie kontrolowały w pełni sytuacji, co prowadziło do klinczu i zwiększało znaczenie centrystycznego Kościoła585. Zdawano też sobie sprawę, że idea negocjacji spotykała się z krytyką w obu obozach. Część działaczy „Solidarności” bała się pogrążenia w „bezowocnych dyskusjach czy kompromisach”, które mogły zmniejszyć ich znaczenie i oddzielić od „bazy”586.

W tym czasie, tuż po wygaśnięciu strajków, nowym brytyjskim ambasadorem w Warszawie został Stephen J. Barrett587. Zmieniająca się sytuacja w Polsce czyniła podróż Thatcher jeszcze ważniejszą i delikatniejszą. Dziennikarze brytyjscy zauważali, że premier musiała wykazać szczególną ostrożność, by nie zakłócić niepewnych dążeń do kompromisu między władzą a opozycją588. Polska dyplomacja starała się wykorzystać formułę dialogu do swoich celów: w rozmowie z dyrektorem politycznym FO Johnem Fretwellem, ambasador Gertych sugerował, by Thatcher nie czyniła gestów prosolidarnościowych ani nie „załączała do programu wizyty elementów, które nie służą sprawie dialogu” – np. składania kwiatów pod pomnikiem stoczniowców. Takie kroki miały grozić zerwaniem cienkiej nici negocjowanego porozumienia589. Miejsce „Solidarności” w harmonogramie pobytu było głównym przedmiotem dyplomatycznych pojedynków przy wszystkich podróżach tego typu. Od 1987 r. to najczęściej przyjeżdżający goście stawiali na swoim, a polskie władze ustępowały – głównie dlatego, że wobec krachu gospodarczego coraz bardziej zależało im na pomocy finansowej i konkretnych porozumieniach przy okazji wizyt. W przypadku Londynu sytuacja była o tyle trudna, że – jak sugerowało polskie MSZ – pragmatyczni Brytyjczycy szczególnie warunkowali pomoc finansową skutecznością reform gospodarczych590.

Wybór Mieczysława Rakowskiego na premiera Londyn przyjął z mieszanymi uczuciami. Z jednej strony zauważano wprowadzanie przez nową ekipę elementów wolnego rynku, przy czym dostrzegano, że udane reformy mogły pozbawić opozycję jej głównych atutów. Z drugiej strony podkreślano zahamowanie rozmów z opozycją i próby kreowania przez Rakowskiego obrazu nieustępliwego rządu. Brytyjska ambasada w Warszawie była przekonana, że władze, mimo negocjacji z opozycją, dążą do „skanalizowania i zneutralizowania wpływów »Solidarności«”, nie mając jednocześnie jasnej wizji, czym tak naprawdę miałby być ten okrągły stół. „Legitymizacja i skuteczność nadal umykają komunistycznemu przywództwu” – oceniał ambasador Barrett. Co więcej, strategia Rakowskiego, będąca dla Barretta mieszanką „cynizmu i realizmu”, nie doceniała znaczenia ani głębokiego kryzysu gospodarczego, ani przywiązania Polaków do swobód obywatelskich. Sytuacja ta miała jeszcze wymiar personalny: zdaniem dyplomaty, Rakowski był niechętny rozmowom z przedstawicielami ruchu, który w jego mniemaniu w okresie 1980–1981 doprowadził kraj do ruiny i niemalże do radzieckiej inwazji591.

27 października Zbigniew Gertych został przyjęty przez Margaret Thatcher w ramach ostatnich przygotowań do jej podróży. Ambasador podkreślał delikatną sytuację w Polsce (aby zainspirować premier do zajęcia powściągliwego stanowiska) oraz konieczność dowartościowania stosunków bilateralnych poprzez „nowe podejście do współpracy ekonomiczno-finansowej”. Słowem – domagał się pieniędzy i rezygnacji z gestów prosolidarnościowych. Thatcher zapewniała o wadze, którą przykładała do swej misji, wyrażała wdzięczność za zaproszenie, ale unikała tematów gospodarczych. Poinformowała o chęci spotkania ze „zwykłymi ludźmi” (czyli m.in. prywatne zakupy na warszawskim bazarze), a także złożenia wizyt w miejscach symbolicznych dla „Solidarności”592. Strona polska w końcu zaakceptowała te plany. W tym samym czasie (24–28 października) na Wyspy udał się Jacek Fisiak, minister edukacji w nowym rządzie Rakowskiego, z misją rozwoju polsko-brytyjskiej współpracy kulturalno-edukacyjnej593.

Tuż przed przyjazdem brytyjskiej premier reżim gen. Jaruzelskiego zapowiedział likwidację Stoczni Gdańskiej. Według Londynu, nie była to zbieżność przypadkowa: sugerowano, że polskie władze chciały celowo przeszkodzić rozmowie Thatcher z Wałęsą – przecież zamknięcie nierentownego zakładu znakomicie pasowało do liberalnej koncepcji „thatcheryzmu”. Szefowa konserwatystów znalazła się w trudnej sytuacji: krytyka decyzji władz byłaby wbrew jej przekonaniom i praktykom stosowanym na rynku wewnętrznym, poparcie zaś zepsułoby relacje z „Solidarnością”. Sprawę komplikowało odroczenie zwołania okrągłego stołu. PRL sprytnie próbowała wykorzystać antyzwiązkowy wymiar polityki Thatcher. Dlatego też Londyn nie wypowiedział się oficjalnie na te tematy594. Sama premier już w czasie swej wizyty wymijająco sugerowała: „nie ja decyduję o zamknięciu Stoczni Gdańskiej. To Polacy powinni podjąć decyzję”595.

Mimo tych podchodów i zabiegów na początku listopada 1988 r., po długich przygotowaniach, Thatcher przybyła wreszcie do Polski. Było to oprócz dwóch wizyt Busha (wrzesień 1988 r., lipiec 1989 r.) oraz wizyt Mitterranda (czerwiec 1989 r.) i Kohla (listopad 1989 r.) najważniejsze wydarzenie tej rangi. 2 listopada brytyjska premier wylądowała na Okęciu. Już na lotnisku stwierdziła, że „Polska jest czymś bardzo specjalnym dla Wielkiej Brytanii”596. Następnie rozmawiała zarówno z gen. Jaruzelskim, jak i premierem Rakowskim. Obaj bagatelizowali znaczenie solidarnościowych haseł skandowanych przez Polaków witających Thatcher597. Sama premier zachęcała swych rozmówców do dalszych reform gospodarczych598. W wywodach Rakowskiego o potrzebie racjonalizacji i zmian gospodarczych dostrzegała wręcz „thatcherowskie” tony599.

W przemówieniu wygłoszonym podczas uroczystej kolacji w Pałacu Namiestnikowskim, w obecności Rakowskiego i Jaruzelskiego, poruszyła wątki historyczne i rozbrojeniowe, a także głosiła: „chcemy zobaczyć rozmontowanie barier dzielących Europę przez ostatnich 40 lat, dzięki czemu Polska i inne kraje Europy Wschodniej mogłyby raz jeszcze stać się w pełni częścią europejskiej kultury, wolności i sprawiedliwości […]. Jednak potrzebujemy prawdziwych zmian, jeśli nasze nadzieje mają być zrealizowane”. Zmiany te miały dotyczyć nie tylko gospodarki, ale i polityki: „zastanawiając się nad zacieśnieniem więzów z innymi krajami, oceniamy je po tym, jak traktują własnych obywateli. Nie osiągniemy zaufania niezbędnego do bliskiego współdziałania, jeśli te prawa nie zostaną zakorzenione […]. We współczesnych społeczeństwach sukces zależy od otwartości i wolności dyskusji. Jeśli będą one tłumione, nie będzie możliwe zaspokojenie potrzeby zmian […]. Jedna z lekcji dla świata po 1945 r. mówi, że większym dobrobytem cieszą się te narody, które są bardziej wolne […]. Doświadczenie uczy nas, że […] pełne zaangażowanie ludzi w reformy można uzyskać jedynie wtedy, gdy cieszą się oni godnością oraz wolnościami osobistymi i politycznymi; kiedy mają swobodę wypowiedzi, zrzeszania się, tworzenia wolnych i niezależnych związków zawodowych […]. Dlatego tak ważne jest nawiązanie prawdziwego dialogu z przedstawicielami wszystkich warstw społeczeństwa, w tym »Solidarności«”600. W razie spełnienia tych postulatów i przeprowadzenia wolnorynkowych reform gospodarczych Polacy mogli liczyć na pomoc Wielkiej Brytanii w zakresie rozłożenia spłaty długów, nowych ofert kredytowych, tworzenia joint ventures oraz ogólnej intensyfikacji kontaktów601. Oto typowy przykład szantażu finansowego.

Podczas swego pobytu w Warszawie Thatcher nie omieszkała spotkać się z przedstawicielami umiarkowanych środowisk niezależnych (m.in. Witoldem Trzeciakowskim i Andrzejem Stelmachowskim). Po tych rozmowach wypowiedziała się dość ostrożnie: „byłam naprawdę podekscytowana tym spotkaniem, toczyliśmy naprawdę szczerą dyskusję […]. Oczywiście o tym, co się dzieje wewnątrz Polski, muszą decydować sami Polacy”602. Brytyjska premier w otoczeniu tłumu wykrzykującego „Wiwat Thatcher!” złożyła również kwiaty przy grobie księdza Popiełuszki. Jeden z wzniesionych transparentów głosił: „Solidarność była, jest i będzie”603. Tłum zgromadzony przed kościołem św. Stanisława Kostki i w samej świątyni wywarł na premier duże wrażenie604. Chęć nawiedzenia grobu księdza Jerzego, deklarowana przez Thatcher przed przyjazdem, wywołała wściekłość Jaruzelskiego, który jeszcze na posiedzeniu Sekretariatu KC w październiku stwierdził: „paskudna baba, przecież anglikanie w ogóle tych papistów nie znoszą, a ona zaczyna wszystko od Popiełuszki”605. Mimo to nie utrudniał solidarnościowych spotkań swego gościa, co zostało docenione przez stronę brytyjską606. Podczas dwudniowego pobytu w stolicy nie zabrakło też lżejszych akcentów: premier otwarła nową siedzibę British Council, a także wybrała się na zakupy do Hali Mirowskiej. Towarzyszący jej tłum wykrzykiwał hasła solidarnościowe607.

4 listopada Thatcher przybyła do Gdańska, gdzie spotkała się z Lechem Wałęsą i wraz z rządowymi oficjelami złożyła kwiaty nie tylko na Westerplatte, ale także pod pomnikiem Poległych Stoczniowców. W czasie przejazdu premier tłum Polaków ponownie skandował potężnym głosem „Solidarność, Solidarność!”608. I ta scena zrobiła na brytyjskiej premier duże wrażenie609. Sam na sam rozmawiała z liderem „Solidarności” przez pół godziny. Wałęsa poprosił brytyjską polityk, by przekazała królowej i księciu Edynburga upominki – kopię pomnika Poległych Stoczniowców i spinkę do krawata – co też uczyniła610. Następnie Thatcher udała się na obiad do księdza Henryka Jankowskiego, gdzie przybyli też Wałęsa, Geremek, Mazowiecki, Michnik, Bujak, Frasyniuk i inni611. Po tych spotkaniach zapewniała, że rozmowy były „bardzo ciekawe i fantastyczne”612. Wałęsę określiła jako „bardzo interesującą osobę” o horyzontach wyraźnie przekraczających poziom związkowca, w dodatku wykazującą wrażliwość i rozsądek, a także unikającą ekstremizmów i szukającą rozwiązywania problemów w dialogu613. Wcześniej premier wygłosiła przemówienie na rynku gdańskiego Starego Miasta, przekonując: „bardzo podziwiamy Polaków i jesteśmy do nich mocno przywiązani”614.

Tego samego dnia Thatcher wróciła do Warszawy, gdzie późnym popołudniem nagrała wywiad dla polskiej telewizji615 oraz wzięła udział w konferencji prasowej i w rozmowach z dziennikarzami brytyjskimi. Na tym forum podkreślała konieczność respektowania praw człowieka oraz dialogu władzy ze społeczeństwem, zwłaszcza z „Solidarnością”616. Była też zdumiona widokiem tłumów w Gdańsku617. Podsumowywała ponadto przeprowadzone rozmowy – stwierdzała, że władze demonstrowały determinację w doprowadzeniu do obrad okrągłego stołu. Jak oceniała, „dyskusja z »Solidarnością« i środowiskami niezależnymi pozwoliła mi znacznie lepiej zrozumieć sytuację w Polsce i naprawdę silne nadzieje na większe swobody demokratyczne”. Zaznaczała (i to niemal przy każdej okazji), że „Solidarność” nie była zwykłym związkiem zawodowym, ale wyrazicielką opozycji politycznej618. Ratowało to Thatcher przed zarzutami o popieranie polskich związków zawodowych przy jednoczesnym tępieniu brytyjskich.

Premier dyplomatycznie zapewniała, że obie strony – rządowa i opozycyjna – „szczerze pragną znaleźć drogę wyjścia”, choć przyznawała, że nikt nie potrafi powiedzieć, czy okrągły stół to właściwa droga i dokąd zaprowadzi. Zastrzegając się, że nie zamierza udzielać rad, w trzech punktach wyraziła swój stosunek do spraw polskich: „po pierwsze, reformy polityczne i gospodarcze są ze sobą powiązane” – był to apel do władz. „Po drugie, wolność zakłada odpowiedzialność. Nie stanowi zaproszenia do braku umiaru” – te słowa dotyczyły „Solidarności”. „Po trzecie, życzymy Polsce dobrze” – stanowiło to obietnicę pomocy w razie spełnienia dwóch pierwszych warunków, a także jeszcze jednego: „znacząca zmiana finansowa zajdzie wtedy, gdy zakończycie wasze negocjacje z MFW”. Porozumienie z MFW miało również skutkować przesunięciem spłat zadłużenia w Klubie Paryskim619. Thatcher nie pozostawiała wątpliwości, że bez takiego porozumienia Polacy nie mogą liczyć na finansową pomoc Wielkiej Brytanii620.

Wieczorem 4 listopada, w trakcie pożegnalnej wypowiedzi na lotnisku, premier wyraziła zadowolenie z przebiegu i rezultatów wizyty621. Jej atmosferę dobrze oddaje okrzyk starszej kobiety, stojącej w tłumie wiwatujących na cześć gościa warszawiaków: „Pani Thatcher, kup pani Polskę!”. Z kolei w Gdańsku na jednym z transparentów napisano po angielsku: „Popieramy nasz rząd w Londynie”622. Zdaniem dyplomatów radzieckich, analizujących misję Żelaznej Damy, Wielka Brytania bardzo szybko uświadomiła sobie, że nowa polityka Gorbaczowa umożliwia krajom „demokracji ludowej” większą swobodę na arenie międzynarodowej623. Dlatego też wizyta cieszyła się bardzo dużym zainteresowaniem mediów zachodnich. Podkreślano, że Thatcher, mimo delikatnej sytuacji, w jakiej postawiły ją polskie władze, odniosła prawdziwe zwycięstwo: unikając otwartej konfrontacji, potrafiła sformułować przesłanie o konieczności porozumienia wszystkich sił społecznych, wolności i swobód obywatelskich oraz skutecznej reformy gospodarczej. Postanowiła – kosztem zgryźliwych uwag opozycyjnej Partii Pracy – poprzeć „Solidarność” i zdecydowała się na pewne odejście od „thatcheryzmu” – ale zgrabnie i przekonująco. Wykorzystując specyficzną rolę „Solidarności”, interpretowała ją nie jako instytucję związkową, ale jako ruch dążący do demokratyzacji. Podczas debaty parlamentarnej 8 listopada ponownie wyraziła powtarzaną wielokrotnie w ostatnich dniach myśl: „chciałam podkreślić, że »Solidarność« to coś znacznie więcej niż związek zawodowy […]. To jedyna forma wyrazu opozycji wobec komunizmu i socjalizmu w Polsce”624. Na zarzut posła opozycji Boba Litherlanda, że w Polsce „głosiła demokrację i wolność”, a w ojczyźnie działała dokładnie odwrotnie, Thatcher odparła: „cóż to za zupełny nonsens, absolutny i kompletny nonsens. Opozycja nie może znieść tego, że zostałam tak ciepło przywitana w całej Polsce”625.

Thatcher swymi wypowiedziami dała jednocześnie do zrozumienia, że – podobnie jak Waszyngton – Londyn stawiał wyraźne iunctim między dalszymi koncesjami politycznymi reżimu a pomocą ekonomiczną, usilnie wypraszaną przez stronę polską. Tak oto zachodnia dyplomacja szantażem finansowym wymuszała zmiany w Polsce. Po raz kolejny legitymizujący reżim wymiar wizyty przegrywał z wymiarem prosolidarnościowym. Zarazem Thatcher pokazała swoją dobrą wolę, zgadzając się na ustępstwa w sprawie polskiego zadłużenia626. Według Johna O’Sullivana, wizyta ta, wraz z trzecią pielgrzymką Jana Pawła II do Polski, przyczyniła się do ożywienia „Solidarności”627. Ambasador Barrett jeszcze bardziej entuzjastycznie przekonywał, że podróż stanowiła „bardzo wielki sukces”, a spotkania z liderami „Solidarności” – „znaczący wkład we wzmocnieniu jej pozycji i wiary w siebie”. W jego mniemaniu głównym osiągnięciem premier było wyraźne uświadomienie Rakowskiemu i Jaruzelskiemu, że reformom gospodarczym powinny towarzyszyć zmiany społeczne i polityczne. Był to stały element całej zachodniej dyplomacji wobec PRL. Z urzędowym optymizmem deklarował: „znaleźliśmy się na dobrej pozycji do kontynuowania dialogu”, zarówno z władzami, jak i opozycją628.

Wspomniane iunctim brytyjska dyplomacja podkreślała w okresie między wizytą Thatcher a ogłoszeniem rozpoczęcia obrad okrągłego stołu. Thatcher przy różnych oficjalnych okazjach, a FO w roboczych kontaktach z polską ambasadą określali jako „niebezpieczne” tendencje do oddzielania reform ekonomicznych od politycznych629. Krytykowano również rządowe ingerencje w skład reprezentacji „Solidarności” wytypowanej na rozmowy630. Sama premier zarazem deklarowała, że Wielka Brytania jest gotowa pomagać Polsce w rozmowach z MFW i w razie zawarcia porozumienia „będziemy pierwsi w oferowaniu dodatkowej pomocy i odroczenia spłaty długów”631. Trudno dzisiaj ustalić, w jakiej mierze to konsekwentne stanowisko, równie silnie wyrażane przez USA i nieco mniej wyraźnie przez pozostałe państwa EWG i NATO, przyczyniło się do ewolucji w Polsce. Na pewno jakiś wpływ wywarło. Znamienne, że mimo wszystko ambasador Gertych uważał wizytę Thatcher za udaną632. Kilka lat wcześniej taka ocena byłaby zupełnie inna.

W cieniu wizyty brytyjskiej premier znalazła się podróż ministra Andrzeja Wójcika do Londynu w końcu listopada 1988 r., owocująca drugorzędnymi porozumieniami eksportowymi, a także równoległa wizyta delegacji Izby Gmin w Polsce633. Szerszym echem odbiła się debata Lecha Wałęsy z Alfredem Miodowiczem: brakło oficjalnych deklaracji politycznych, ale nieformalnie popierano pomysł debaty jako dowód na postęp w dialogu i zauważano zwycięstwo lidera „Solidarności”634.

Podsumowując w styczniu 1989 r. burzliwe wydarzenia ostatnich dwunastu miesięcy, Stephen J. Barrett nie był pewien swej prognozy na przyszłość, co zresztą nie może dziwić. Formułowane oceny – podobnie jak w poprzednich latach – nie były optymistyczne. Zdaniem dyplomaty, miniony rok „uwypuklił głębokie i trwałe problemy kraju […]. Stan polskiej gospodarki stanowił dla Polaków codzienne przypomnienie o porażce systemu i braku wiarygodności władz”. Mimo strajków i negocjacji nie udało się sprecyzować, na czym będzie polegał postulowany przez władze pluralizm. „Znaczenie przyszłej odpowiedzi wykroczy poza granice Polski. Zmiany w ZSRR i Polsce współgrają” – przekonywał Barrett, podkreślając, że to, co uda się wypracować w Polsce, „może wskazywać na granice zmian i liberalizacji w Europie Wschodniej w najbliższej dekadzie”. Przyznawał, że liberalizacja w PRL postępowała: „wszystkie idee, które nie są wrogie ustalonemu porządkowi (czyli przewodniej linii partii i pozycji PRL w bloku wschodnim), mogą być dyskutowane, a nawet w dużej mierze można o nich pisać”. Za zaskakujące uznał burzliwe obrady X Plenum KC PZPR z przełomu 1988 i 1989 r., podczas których Rakowski zmienił front i stał się rzecznikiem porozumienia z „Solidarnością”. Według Barretta, ta nagła wolta władz została spowodowana szybkim wzrostem popularności Lecha Wałęsy (po wygranej debacie telewizyjnej z Alfredem Miodowiczem i udanej podróży do Francji), lecz także – tutaj ambasador kłaniał się swym przełożonym – słowami Margaret Thatcher, która w czasie swej wizyty przekonywała polskie władze o sile, ale i umiarkowaniu „Solidarności”635. Dyplomata nie docenił desperacji władz, wynikającej z zapaści gospodarczej i rozpoczętego procesu uwłaszczenia elit partyjno-państwowych, który systematycznie osłabiał pragnienie obrony status quo w środowisku establishmentu.

Mimo zmiany strategii władz brytyjski ambasador nie spodziewał się wiele dobrego po zaczynającym się właśnie roku 1989, zwłaszcza na płaszczyźnie ekonomicznej. Zauważał, że mimo reform wolnorynkowych rząd Rakowskiego nie był w stanie osiągnąć satysfakcjonującego porozumienia z Klubem Paryskim ani ułożyć stosunków z MFW. Także na płaszczyźnie politycznej dyplomata nie widział wielu pozytywów: „nie ma zbyt dużej nadziei na osiągnięcie takiego porozumienia o uznaniu »Solidarności«, które pozwoliłoby Wałęsie i jego zwolennikom uzyskać zadowalającą podstawę umożliwiającą podjęcie dialogu z rządem Rakowskiego w sprawach strategii politycznej i gospodarczej”. Szybko okazało się, jak bardzo Barrett się mylił. Bliższa prawdy była inna jego prognoza: „bez jakiejś formy uznania »Solidarności« nowe strajki na wiosnę mogłyby postawić pod znakiem zapytania przetrwanie obecnej ekipy rządzącej. Trudności gospodarcze pozostaną i mogą zagrozić stabilności samego reżimu. Rok 1989 będzie interesujący i być może burzliwy, co będzie wymagało pewnej i dopracowanej reakcji Zachodu”636.

Paryż: Polska Jaruzelskiego i Polska „Solidarności”

Ambiwalentną taktykę ocieplania relacji z PRL przy jednoczesnych prosolidarnościowych gestach kontynuowała Francja, choć między wizytą Jaruzelskiego w grudniu 1985 r. a wizytą Wałęsy w grudniu 1988 r. zabrakło przełomowych i tak istotnych wydarzeń jak w przypadku USA lub Wielkiej Brytanii. Również RFN prowadziła – ale dopiero od 1988 r. – bardziej zaawansowane (co nie znaczy, że skuteczne) negocjacje w sprawie międzyrządowych wizyt na najwyższym szczeblu, z czego zresztą Paryż zdawał sobie sprawę637. Więcej działo się w sąsiedniej Belgii: jeszcze w grudniu 1986 r. do Brukseli przybył szef MSZ Marian Orzechowski, zaś w maju 1987 r. do Warszawy wyjechał jego belgijski odpowiednik Leo Tindemans638. Według zachodnich komentatorów, Paryż – po „falstarcie” z grudnia 1985 r. – później niż Londyn, Rzym i Bonn dostrzegł wagę przemian w Polsce po amnestii z września 1986 r., a także ogólną ewolucję całego bloku wschodniego, wywołaną przejawami osłabienia przez Gorbaczowa „doktryny Breżniewa”639.

Późne reakcje brały się m.in. z wyjątkowo pesymistycznych ocen sytuacji nad Wisłą. Pod koniec stycznia 1987 r. ambasador Claude Harel pisał: „na początku roku Polska bardziej niż kiedykolwiek tkwi w impasie […]. Trzej najważniejsi gracze – władza, Kościół i opozycja – okopali się w wyczekującej postawie, podczas gdy perspektywy ekonomiczne i społeczne pozostają niepokojące”. Nie bez racji oceniał, że mobilizujący społeczeństwo impuls, na który liczyły władze, ogłaszając amnestię i powołując Radę Konsultacyjną, nie nastąpił. Zdaniem Harela, gen. Jaruzelski, próbujący wyciągnąć kraj z kryzysu, był politykiem „raczej izolowanym i bezsilnym”, a aparat partyjno-państwowy „paraliżował strach przed nowym wybuchem społecznym”. Z kolei „Solidarność”, „osłabiona latami represji i podziałami wewnętrznymi, ma trudności z przystosowaniem się do nowej rzeczywistości stworzonej powszechną amnestią”. Powstające jawnie instytucje opozycyjne, takie jak Tymczasowa Rada NSZZ „Solidarność”, nie owocowały masową mobilizacją Polaków – podobnie jak analogiczne zabiegi władz. Ambasador cytował Bronisława Geremka, widzącego główny problem opozycji w niebezpieczeństwie zdegenerowania się masowego ruchu społecznego, którym była niegdyś „Solidarność”, do formy niewielkiego środowiska dysydentów na wzór radziecki. Jednocześnie „starzy” liderzy związku bali się wzrostu radykalizmu, możliwego w razie rozbudowy ruchu opozycyjnego. Jeśli dodać do tych problemów kryzys gospodarczy – obraz malowany przez Harela zdecydowanie nabiera ponurych barw, co zresztą przyznawał sam dyplomata. PRL popadała w inercję, podkreślał, a wszystkie strony konfliktu łączyła jedynie chęć uniknięcia kolejnego starcia politycznego. Po optymistycznych latach siedemdziesiątych i euforii z okresu legalnego funkcjonowania „Solidarności” w kolejnych latach nad Wisłą na długo zapanował marazm. Harel zauważał jednak chociaż jedno pozytywne zjawisko: silną jak nigdy dotąd (i według ambasadora „nieodwracalną”) niezależność opinii publicznej od propagandy państwowej i posunięć władz640.

Również polsko-francuskie relacje znalazły się w pewnym impasie (na tle innych krajów zachodnich, być może początkowo z wyjątkiem Niemiec) – wyraźnie jednak płytszym niż w okresie 1983–1985. Po wrześniowej amnestii francuska strategia musiała wejść na nieco inny poziom. Przewartościowania utrudniał ów niejednoznaczy – choć realistyczny – stosunek do ograniczonych skutków amnestii641. Jak podkreślali analitycy MAE, Polska – z racji swej wielkości, liczebności i niezsowietyzowanej ludności mogąca stanowić pewną ograniczoną przeciwwagę dla hegemonii ZSRR w bloku wschodnim – z powodu głębokiego kryzysu gospodarczego i całkowitego uzależnienia władz od Moskwy była organizmem słabym, w pełni podporządkowanym Wielkiemu Bratu, osuwającym się w niemoc ekonomiczną, społeczną i polityczną642. O ile zatem Amerykanie widzieli w polskim kryzysie perspektywy osłabienia całego bloku, o tyle bardziej pesymistyczni Francuzi dostrzegali wzrost radzieckich wpływów nad Wisłą. Czas pokazał, które oceny okazały się trafniejsze.

W kontekście wizyty gen. Jaruzelskiego we Włoszech w styczniu 1987 r. prasa francuska sugerowała, że Matignon tracił inicjatywę w sprawach polskich na rzecz Włoch, a nawet Japonii643. To samo złośliwie zarzucał Paryżowi Jerzy Urban644. Wyczuwalny impas miał głębsze podłoże: ambasada francuska w Warszawie w jednym ze swych raportów zauważała, że w latach osiemdziesiątych Francja została wyprzedzona przez inne kraje europejskie w sferze stosunków ekonomicznych z Polską (w 1981 r. była drugim po RFN zachodnim partnerem dla PRL, a w 1988 – siódmym), kulturalnych (ofensywa języka angielskiego, niemieckiego i włoskiego), a także wizerunkowych (w 1981 r. 75 proc. Polaków uznało Republikę za zaprzyjaźnione państwo, a w 1987 r. już tylko 41 proc.)645. Niekonsekwentna postawa polityczna wobec PRL i „Solidarności” była tylko jednym z czynników tego szerszego zjawiska646.

Jak zobaczymy, zmiana sytuacji wewnętrznej w Polsce i atmosfery międzynarodowej sprawiła, że Francja mimo wszystko uczyniła w 1987 r. kolejny krok ku normalizacji stosunków międzypaństwowych, prowadząc – podobnie jak najważniejsi sojusznicy – równoległą, acz mniej oficjalną, politykę gestów wobec „Solidarności”. W końcu stycznia do Paryża przybył w ramach kontaktów z FPK ówczesny członek Biura Politycznego KC PZPR Józef Czyrek. Rozmawiał jednak także z ministrem Jeanem-Bernardem Raimondem na temat wizyty szefa MAE w Polsce oraz ustalił podróż delegacji francuskiego parlamentu (grupy przyjaźni francusko-polskiej) nad Wisłę w drugiej połowie marca647. Strona polska oficjalnie wyrażała zadowolenie z tej wizyty, choć nie miała ona zbyt dużego znaczenia648. Co charakterystyczne, strona polska dawała w tym czasie do zrozumienia, że to Włochy stały się partnerem numer 1 Polski, również w dziedzinie kulturalnej, tak bliskiej Francuzom649.

Zniesienie sankcji ekonomicznych przez USA, życzliwie przyjęte nad Sekwaną, ułatwiło przygotowania do podróży ustalonych przez Czyrka. Ambasador Harel donosił, że Jerzy Urban podczas konferencji prasowej szczególnie podkreślił pozytywną reakcję Republiki na wycofanie restrykcji650. Zarazem Francja od lutego 1987 r. deklarowała chęć rozwinięcia stosunków z PRL, pomimo „solidarnościowych” incydentów, np. zainteresowania MAE trudnościami Tadeusza Konwickiego w otrzymaniu paszportu na wyjazd do Francji z okazji prapremiery filmu Kronika wypadków miłosnych czy też niezaproszenia delegacji PZPR na zjazd Partii Socjalistycznej (zaproszono za to Jerzego Milewskiego)651. Nie brakło rzeczywistych sygnałów poprawy relacji międzypaństwowych. Między 17 a 24 marca 1987 r. w Polsce przebywała parlamentarna grupa przyjaźni francusko-polskiej, która prowadziła niezobowiązujące rozmowy; strona polska podkreślała w nich potrzebę zacieśnienia kontaktów. Była to pierwsza parlamentarna wizyta na takim szczeblu od 1979 r. Odbyła się w „dobrej atmosferze” (według ambasady francuskiej w Warszawie) mimo złożenia przez gości kwiatów na grobie księdza Popiełuszki i kontaktów z opozycją (m.in. Geremkiem, Onyszkiewiczem, Wielowieyskim)652. Choć podróż nie przyniosła konkretnych rezultatów, przewodniczący delegacji Francis Geng od tej pory na forum Zgromadzenia Narodowego nawoływał do udzielenia przez Republikę pomocy gospodarczej Polsce i do zgody na rozłożenie zadłużenia653. Co znamienne, Geng, dziękując ambasadorowi Harelowi za organizację wizyty, podkreślił delikatny charakter misji: francuscy parlamentarzyści chcieli odnowić kontakty z polskimi kolegami, ale „na określonych warunkach”654 – czyli nie rezygnując z kokietowania panny „S”. W uproszczeniu pragnienie to można odnieść do całej polityki Zachodu wobec PRL w tym okresie.

Na początku kwietnia 1987 r., podczas śniadania przy Quai d’Orsay, francuscy gospodarze zapewnili polskich gości z ambasady PRL, że „stosunki z Polską winny mieć charakter uprzywilejowany”. Liczyli także na powodzenie projektu forum polsko-francuskiego: wielowątkowych konsultacji na wzór Forum Polska-RFN655. Klimat się ocieplał, choć brakowało konkretnych postępów na płaszczyźnie kredytowej i handlowej, które w Paryżu traktowano jako odrębne od dziedziny postępów politycznych. Ta ograniczona odrębność nie przerywała jednak nieformalnego iunctim między ustępstwami ekonomicznymi a liberalizacją w PRL. W Paryżu było ono jednak formułowane mniej wyraźnie niż w Waszyngtonie czy Londynie.

Istotnym przejawem dalszego ocieplenia klimatu politycznego między obydwoma państwami był pobyt w Warszawie francuskiego ministra spraw zagranicznych Jeana-Bernarda Raimonda w dniach 10–11 kwietnia 1987 r. Była to pierwsza wizyta francuskiego szefa MSZ w Polsce od października 1981 r. i pierwsza podróż na Wschód Raimonda jako ministra. Jak pamiętamy, wcześniej pełnił on m.in. funkcję ambasadora Republiki w Warszawie. Wagę podróży dostrzegała radziecka ambasada w Paryżu656. Jej oprawa rzeczywiście przekroczyła typowy scenariusz formalnego odnowienia znormalizowanych stosunków politycznych657.

Po raz pierwszy konkretne ustalenia w tej sprawie zapadły podczas spotkania ministra Orzechowskiego z Raimondem w Nowym Jorku we wrześniu 1986 r.658 Strona francuska bardzo dokładnie przygotowała się do wizyty, sporządzając serię raportów dotyczących bieżącej sytuacji w Polsce. Nadal uznawano, że opozycja tkwi w kryzysie, mimo iż powstają kolejne jawne struktury solidarnościowe. Utrata wspólnego celu – zwolnienia więźniów politycznych – miała przy tym osłabić współpracę „opozycji laickiej” z Kościołem659. Ten ostatni, mimo skutecznej postawy mediatora, też ponosił porażki, czego przejawem była nieudana inicjatywa Fundacji Rolnej. Sytuacja władz nie była jednak lepsza: wprawdzie osiągnięto pożądane minimum: zmarginalizowanie opozycji i utrzymywanie spokoju, nie udało się uzyskać jednak choć częściowej akceptacji Polaków dla koniecznych reform gospodarczych ani wydobyć społeczeństwa z marazmu i wrogości wobec systemu660.

Na Quai d’Orsay doceniano wagę wizyty dla ożywienia międzyrządowych relacji z Polską. Zdawano sobie sprawę, że po 13 grudnia niezgoda Paryża na posunięcia ekipy gen. Jaruzelskiego zdecydowanie obniżyła poziom kontaktów politycznych, mimo iż Francja starała się jednocześnie utrzymywać otwarte te drogi dialogu, które „służyły narodowi polskiemu” – przede wszystkim współpracę kulturalną. Po zniesieniu stanu wojennego kolejne spotkania szefów MAE z polskimi odpowiednikami na arenie międzynarodowej (między 1983 a 1985 r. dwukrotnie w Nowym Jorku, a także w Sztokholmie i Helsinkach) nie mogły stanowić przełomu w normalizacji współpracy. Okazała się nim dopiero wizyta Jaruzelskiego w grudniu 1985 r. – jak jednak wiemy, był to przełom niejednoznaczny i przedwczesny. Stwierdzono, że po serii kontaktów z 1986 r. misja Raimonda była najważniejszym jak dotychczas etapem normalizacji stosunków politycznych661. Miała ona ponadto włączyć Francję w ciąg dyplomatycznych wizyt polityków zachodnich, który nastąpił w początkach 1987 r. (styczniowa misja zastępcy sekretarza stanu Johna Whiteheada, lutowa wizyta sekretarza stanu w FO Timothy’ego Rentona i marcowy przyjazd szefa hiszpańskiego MSZ Francisca Fernándeza Ordóñeza), a także nawiązać do coraz częstszych podróży polityków polskich na Zachód (m.in. wyjazd ministra Orzechowskiego do Australii w październiku i do Belgii w grudniu 1986 r., pobyt Jaruzelskiego we Włoszech w styczniu 1987 r.)662.

Oceniano, że bezpośrednie kontakty z Polakami, oprócz aspektu legitymizującego polskie władze, miały duże znaczenie dla wspierania zachodnich (i francuskich) wpływów cywilizacyjnych w Polsce. Podkreślano przy tym, że normalizacja bilateralnych stosunków politycznych nie stała w sprzeczności z utrzymywaniem relacji ze środowiskami reprezentującymi społeczeństwo: z Kościołem, inteligencją i opozycją. Liczono – i słusznie – na to, że polskie władze z oporami pogodzą się z takim podejściem663. W postawie tej nie brakło i cynizmu: jak wprost pisali eksperci Wydziału Europy Wschodniej MAE, mimo faktu, że dialog między władzą a społeczeństwem nie został wciąż nawiązany, a sytuacja opozycji pozostawała „delikatna i zagrożona”, państwa zachodnie zdecydowały się dać pierwszeństwo „pragmatycznym kalkulacjom” w normalizowaniu relacji z polskimi władzami. Amnestia z września 1986 r. miała zaś charakter raczej psychologiczny niż przełomowy. Zwracano uwagę, że zbyt długie utrzymywanie twardego stanowiska wobec PRL groziło dalszym spadkiem francuskich wpływów w społeczeństwie polskim. „Nadszedł czas na naprawę sytuacji” – przekonywano w MAE, zachęcając nie tylko do formalnej normalizacji kontaktów, ale i „konkretnych decyzji”, zwłaszcza gospodarczych664. Tych akurat zabrakło.

Raimond w okresie bezpośrednio poprzedzającym jego przyjazd mnożył wypowiedzi dla polskich i francuskich mediów. W wywiadach dla „Życia Warszawy” i „Tygodnika Powszechnego” poprzestał na ogólnikach i pozytywach, podkreślając wolę nadania wzajemnym stosunkom nowego impulsu oraz zapewniając o tradycyjnej przyjaźni Francuzów i Polaków665. 17 marca wygłosił dość niefortunną wypowiedź, rozpowszechnioną przez francuskie radio: „jedziemy do Pragi, Budapesztu, Berlina. Nie widzę powodów, które uniemożliwiałyby wizytę w Warszawie w ramach takich samych stosunków. Rzeczą ważną jest, abyśmy nie zniechęcali tamtejszej opozycji”. Polskiej ambasadzie nie podobały się zarówno słowa o opozycji, jak i umieszczenie Warszawy za innymi stolicami666.

Chcąc zapewne zatrzeć to wrażenie, podczas wizyty Raimond zadeklarował chęć rozwoju współpracy kulturalnej i naukowo-technicznej z Polską. Szef MAE, dość życzliwie nastawiony do Jaruzelskiego, rozmawiał z nim w dobrej atmosferze przez dwie godziny. Przekazał mu m.in. osobisty list od prezydenta Mitterranda jako dowód woli naprawy stosunków667. Wśród innych rozmówców Raimonda znaleźli się m.in. szef MSZ Orzechowski, minister handlu zagranicznego Andrzej Wójcik, premier Zbigniew Messner i marszałek Sejmu Roman Malinowski668. W rozmowach polityk chwalił amnestię z września 1986 r. i zachęcał do dalszych kroków w kierunku „pojednania narodowego”. Umiarkowanie pozytywnie oceniał pomysł Rady Konsultacyjnej, wyrażał nadzieję na włączenie do dialogu dawnych więźniów politycznych i sympatyków „Solidarności”, krytykując ciągłe przetrzymywanie dwudziestu (jak obliczał) opozycjonistów i ograniczenia dotykające Bronisława Geremka. Jednocześnie wielokrotnie manifestował wolę poprawy obustronnych relacji i zapewniał o ich pełnej normalizacji669. Ponadto w pewnej kontrze do głosów płynących od polityków zachodnioniemieckiej CDU i CSU zapewniał o niezmiennym poparciu Francji dla polskich granic670.

Za deklaracjami nie stały jednak żadne konkrety, zwłaszcza w dziedzinie finansowej – najważniejszej dla polskich władz. Raimond ograniczył się do mglistych perspektyw francuskich inwestycji w Polsce, nie dając nadziei na nowe kredyty. Francuzi zdawali sobie zresztą sprawę, że to strona polska występuje w roli petenta671. Prawdopodobnie dlatego szef MAE nie rezygnował z gestów prosolidarnościowych. W przeciwieństwie do wcześniejszej wizyty Jeana-Michela Bayleta, a zgodnie z poufnymi planami Quai d’Orsay, złożył kwiaty na grobie księdza Popiełuszki, rozmawiał z kardynałem Glempem, a na bankiecie wydanym przez ambasadora francuskiego spotkał się m.in. ze Zbigniewem Bujakiem, Bronisławem Geremkiem, Adamem Michnikiem, Januszem Onyszkiewiczem, Jerzym Turowiczem i Andrzejem Wielowieyskim. Podczas toastu podkreślił chęć współpracy – również ekonomicznej – z Polską, ale wskazywał na „pluralizm społeczny, gospodarczy, kulturalny i polityczny” jako jeden z sekretów sukcesu społeczeństw zachodnich. Nie były to słowa radykalne i wprost popierające opozycję672. Na pewno wyraźniejsze iunctim między liberalizacją a kredytami czyniły USA i Wielka Brytania. Strona francuska starała się zresztą przeprowadzić te „prywatne punkty wizyty” z możliwie największą dyskrecją, aby nie popsuć atmosfery pobytu ministra673. Był to przejaw owej ambiwalencji paryskiej dyplomacji.

Co ciekawe, nie planowano spotkania ministra z Wałęsą – w zamian do Gdańska udali się towarzyszący Raimondowi dwaj wysocy urzędnicy MAE: dyrektor Departamentu Spraw Politycznych i były ambasador Jean-François Noiville oraz dyrektor Departamentu Europejskiego Jacques Blot. Rozmowa z Wałęsą nastąpiła 12 kwietnia, dzień po odlocie Raimonda, a jej szczegóły ustalał Bronisław Geremek w poufnych rozmowach z francuską ambasadą jeszcze w marcu674. Noiville i Blot przekazali liderowi „Solidarności” pozdrowienia, zapewnili o swym poparciu dla ideałów, o które walczył, a także wyrazili nadzieję, że uda mu się przyjechać do Francji, gdzie był wielokrotnie zapraszany. Wałęsa sceptycznie wypowiadał się o Radzie Konsultacyjnej, a także podkreślał, że w Polsce są konieczne głębokie reformy gospodarcze i pluralizm, bez których – co szczególnie zainteresowało Francuzów – mogło wzrosnąć ryzyko nowych wybuchów społecznych. Przekonywał ponadto, że jego ruch ma charakter pozytywistyczny i stara się powstrzymywać radykałów675.

Stonowane gesty prosolidarnościowe sprawiły, że ambasador Janusz Stefanowicz oceniał wizytę Raimonda jako „publiczne potwierdzenie woli rządu francuskiego ponownego nawiązania wszechstronnego dialogu politycznego z Polską oraz uznania, iż stosunki międzypaństwowe mają priorytet wobec tzw. stosunków ze społeczeństwem”676. Niewykluczone, że optymizm ambasadora był zbyt wielki. Na gruncie polskim zelżała cenzura, prześladowania opozycji osłabły, ogłoszono pełną amnestię. Posunięcia te postanowiono więc – z pewnym opóźnieniem w stosunku do Włoch czy nawet USA – po prostu wykorzystać.

Wizyta Raimonda wyraźnie ukazała nowe elementy dwutorowej strategii paryskich władz względem PRL i „Solidarności”. Francja, pragnąc korzystać z postępującej liberalizacji i normalizować kontakty z polskim partnerem, zastosowała zmodyfikowaną politykę „dwóch Polsk”, zapoczątkowaną przez premiera Laurenta Fabiusa i kontynuowaną przez ekipę Jacques’a Chiraca. W oficjalnych wystąpieniach niemal całkowicie zrezygnowano z krytyki reżimu („Polska Jaruzelskiego”), na którą pozwalano sobie w nieoficjalnych rozmowach i kontaktach ze środowiskami pozarządowymi, takimi jak opozycjoniści, „Tygodnik Powszechny” itp. („Polska Solidarności”). W ten sposób na nowo próbowano pogodzić dawne założenia bojkotu z chęcią dobrego ułożenia stosunków z PRL677. Dążenia te były – rzecz jasna – częścią składową ogólnego odprężenia między Wschodem a Zachodem, retoryką pierestrojki w wykonaniu Gorbaczowa oraz kwestii rozbrojeniowych. Jednym z najważniejszych wątków poruszanych w 1987 r. przez polskie MSZ w kontaktach z MAE (niewspółmiernym z jego rzeczywistą wagą) była wspomniana inicjatywa określana mianem „planu Jaruzelskiego”678.

Tuż po powrocie Raimonda wybuchł skandal z opublikowaną przez oficynę Fayard autobiografią Lecha Wałęsy, przygotowaną podczas rozmowy przywódcy „Solidarności” z wpływowym dziennikarzem Bernardem Pivotem, który przebywał w Polsce w 1987 r. Pivot został zaproszony przez Instytut Francuski w Warszawie, aby wygłosił serię odczytów. Od polskiego ambasadora otrzymał wizę „od ręki”. Jednakże, zdaniem Stefanowicza, dziennikarz dokonał „kowbojskiego zagrania, organizując z Warszawy nocny wypad do Gdańska, gdzie w ścisłej tajemnicy nagrywa wywiad z Wałęsą”679. Ambasada zamierzała interweniować na Quai d’Orsay w sprawie postępowania Pivota. W rozmowie w MAE Stefanowicz podkreślał, że wybryk Pivota mógł zaszkodzić „dobrym rezultatom wizyty Raimonda”680. W kolejnych tygodniach, kiedy sprawa przycichła, pojawiły się nowe, ostre spory, m.in. na tle kwestii szpiegowsko-kryminalnych i szykan wobec francuskich dziennikarzy w Polsce681. Pewne niesnaski wywołała też czerwcowa pielgrzymka Jana Pawła II do ojczyzny – ambasada PRL zwracała uwagę, że homilie papieża odbierano we Francji (podobnie jak w innych krajach) jako bardziej niż zwykle jednoznaczne poparcie dla „Solidarności”682.

Te i podobne zgrzyty nie powstrzymywały wizyt polityków francuskich, zapowiedzianych w czasie podróży Raimonda. Zgodnie z ustaleniami w dniach 17–19 czerwca w Poznaniu i Warszawie przebywał Didier Bariani, sekretarz stanu w MAE. Polityk przewodniczył uroczystościom Dnia Francuskiego na Targach Poznańskich. Przy okazji rozmawiał m.in. z wiceministrem spraw zagranicznych Olechowskim, jego przełożonym Orzechowskim i ministrem handlu zagranicznego Wójcikiem. Pod koniec ogólnej rozmowy z Orzechowskim przekazał listę „przypadków humanitarnych”, na której wymieniono m.in. nękaną lekarkę Joannę Person (dwa lata później była ona tłumaczem François Mitterranda podczas jego wizyty w Polsce). Nie zabrakło również audiencji u prymasa Glempa i spotkania w rezydencji ambasadora z przedstawicielami umiarkowanej opozycji (Bronisławem Geremkiem, Adamem Michnikiem, Januszem Onyszkiewiczem i Krzysztofem Śliwińskim)683. Wizyta nie przyniosła ważniejszych rezultatów.

Niewiele później, w lipcu, już oficjalny „rajd” do Gdańska odbył ambasador Harel, który spotkał się w prezbiterium kościoła św. Brygidy z Lechem Wałęsą i księdzem Henrykiem Jankowskim. Co ciekawe, lider „Solidarności”, oprócz stałych przy takich okazjach próśb o pomoc humanitarną, nie krytykował zachodniej polityki normalizacji stosunków z PRL, choć zalecał dalsze wywieranie presji na polskie władze w sprawie prawdziwych reform. Przyznawał, że po 13 grudnia 1981 r. działalność „Solidarności” była mniej spektakularna, ale zapewniał o wzmożeniu dalszych nacisków na reżim684. Przy okazji spotkania Harel przekazał Wałęsie zaproszenie do Francji, skierowane przez centralę CFTC. Ostatecznie jednak związkowiec nie skorzystał z oferty, gdyż – jak Harelowi tłumaczył Bronisław Geremek – nie chciał faworyzować tylko jednej z central francuskich685. Mimo odmowy postępowanie Harela dowodzi, że ambasada francuska potrafiła współpracować ze związkami zawodowymi w ich niełatwych kontaktach z „Solidarnością”.

Elementem rozładowującym międzypaństwowe napięcie po tym spotkaniu była rozmowa ambasadora Stefanowicza z nowym dyrektorem Departamentu Europejskiego MAE Jacques’em Blotem, do której doszło 13 sierpnia. Obaj politycy ustalali szczegóły październikowych konsultacji politycznych686. Wydarzeniem ocieplającym stosunki stały się także uroczystości z okazji dwudziestolecia wizyty de Gaulle’a w Polsce przygotowane przez stronę polską we wrześniu 1987 r. Swój udział zgłosił m.in. przewodniczący Zgromadzenia Narodowego Jacques Chaban-Delmas, Maurice Schumann i były ambasador Étienne Burin des Roziers687. Ambasada francuska w Warszawie szczegółowo analizowała, czy ten pierwszy powinien spotkać się z Wałęsą, czy nie. Argumentem za była presja opinii publicznej oraz przykład Amerykanów, którzy twardo negocjowali warunki misji Busha w Polsce. Francuzi obawiali się jednak, że Chaban-Delmas może podzielić los Holendra Hansa van den Broeka i zapłacić za spotkanie z Wałęsą ostracyzmem ze strony gen. Jaruzelskiego. Tak oto ścierały się względy pragmatyki politycznej i grania kartą „Solidarności”. Ostatecznie przewodniczący Zgromadzenia Narodowego „przełożył” sine die swą wizytę, tłumacząc się przyczynami zdrowotnymi688. Było to o tyle niewiarygodne, że polityk znany był z tężyzny fizycznej. Normalizacja, zapoczątkowana wizytą Raimonda, była jeszcze bardzo utrudniona.

Choć 15 września Jerzy Urban w oświadczeniu dla prasy zapewnił o dążeniach PRL do „przywrócenia stosunków modelowych z Francją”689, tuż po obchodach dwudziestolecia wizyty de Gaulle’a doradca prezydenta Jacques Attali poinformował ambasadora Stefanowicza o zaproszeniu Wałęsy na Zgromadzenie Laureatów Nobla, organizowane pod patronatem prezydentury w Paryżu w 1988 r. Prosił o możliwie szybkie przedstawienie mu stanowiska polskiego rządu. W tym czasie jeszcze nie mogło ono być pozytywne, mimo że Stefanowicz grał na zwłokę i nie zajmował tak jednoznacznie negatywnego stanowiska jak kiedyś690. Niesnaski wywołało poza tym spotkanie dwóch europosłów z Frontu Narodowego (Bernarda Antony’ego i Martine Lehideux) z Wałęsą podczas ich wizyty w Polsce. Kontakt przywódcy „Solidarności” z nacjonalistami zamierzała wykorzystać propagandowo komunistyczna „L’Humanité”691.

11 października 1987 r. na przygotowywane od dłuższego czasu konsultacje polityczne, gospodarcze, handlowe i naukowo-techniczno-kulturalne do Paryża przyjechał wiceminister Tadeusz Olechowski na czele delegacji, w której skład wchodzili m.in. minister handlu Andrzej Wójcik i minister do spraw młodzieży Aleksander Kwaśniewski. Olechowski raz jeszcze wyraził gotowość do intensyfikacji stosunków dwustronnych, zwłaszcza w dziedzinie gospodarczej. Francuzi również zapewniali o swej woli normalizacji, ale w opinii strony polskiej z racji kampanii przed wyborami, przewidzianymi na maj 1988 r., polityka francuska nie miała się aktywizować na tej płaszczyźnie. Konkretnym rezultatem misji Olechowskiego było uzyskanie zaproszenia dla szefa MSZ Mariana Orzechowskiego do odwiedzenia Francji w drugiej połowie 1988 r. Wizyta ministra miała być poprzedzona kolejnymi konsultacjami politycznymi i rozbrojeniowymi692.

W tym samym czasie Andrzej Wójcik podpisał protokół sesji polsko-francuskiej Komisji Mieszanej ds. gospodarczych, której mizerne wyniki wyraźnie rozczarowały stronę polską693. Więcej uzyskał (przynajmniej na papierze) Aleksander Kwaśniewski w negocjacjach dotyczących wymiany młodzieżowej694. Dwa tygodnie później PRL parafowała niezbyt korzystne porozumienie z Klubem Paryskim w sprawie uregulowania zaległych płatności695. Ogólnie Francja oceniała – przynajmniej w relacji polskiej ambasady – że dialog polityczny z Polską stoi na wyższym poziomie w porównaniu z innymi krajami socjalistycznymi696. W praktyce nie oznaczało to wiele i w świetle raportów francuskich raczej mijało się z prawdą. Trafniejsze było stwierdzenie, że wewnętrzna sytuacja Republiki miała wpływ na jej międzynarodową aktywność: nie tylko bliskość wyborów, ale i trwające od 1986 r. napięcie między prawicowym rządem a lewicowym prezydentem w ramach kohabitacji nie służyło wypracowaniu konsekwentnej linii dyplomatycznej.

Podobnie jak gdzie indziej, władze francuskie oficjalnie przychylnie ustosunkowały się do projektów reform, przedstawionych w lipcu 1987 r. przez gen. Jaruzelskiego. Nieoficjalnie pytano jednak o przyczyny bojkotu tych pomysłów przez „Solidarność”697. W Paryżu zdawano sobie sprawę z nowości, którą było odwołanie się do referendum w państwie komunistycznym, ale zwracano uwagę na skromność i niekonkretność planów zmian politycznych. Tak jak w innych stolicach zachodnich, zauważano, że gen. Jaruzelski pragnął wprowadzić ożywczy ruch w życie społeczne, ale – podobnie jak w przypadku amnestii z 1986 r. – mógł się przeliczyć, również z powodu oporu własnego aparatu698. Na wieść o referendum socjaliści, śledząc rozwój wydarzeń w Polsce, zaproponowali wysłanie delegacji swego KC do Polski (z I sekretarzem Lionelem Jospinem na czele), ale w formie nieoficjalnej, by nie nawiązywać formalnych relacji z PZPR. Różnili się zatem w tej sprawie z SPD. Deklarowali zarazem chęć spotkań z opozycją. Mimo to MSZ oceniało stanowisko PS pozytywnie699. Prawdopodobnie wyjazd nie został ostatecznie zrealizowany.

Klęskę referendum francuskie koła polityczne przyjęły spokojnie, podkreślając w oficjalnych kontaktach ze stroną polską, że sam fakt odwołania się do opinii publicznej był ważnym przejawem demokratyzacji. Władze nie ogłosiły oficjalnego stanowiska, uznając referendum za wewnętrzną sprawę Polski700. Za to media (i nieoficjalnie politycy) wskazywały na brak zaufania społecznego dla rządu i wzmocnienie się środowisk solidarnościowych. Spodziewano się zaognienia konfliktów i pogłębienia kryzysu, także wewnątrz partii. Agencja AFP cytowała słowa Wałęsy o zimnym prysznicu dla władz, którym były wyniki głosowania701.

Analizy wewnętrzne nie różniły się tym razem bardzo od wypowiedzi oficjalnych, choć poruszały nowe wątki. Ambasada Republiki stwierdzała, że mimo wyraźnych przejawów manipulacji (np. żonglowania liczbą uprawnionych do głosowania) opozycja i Kościół nie kwestionowały wyników702. Wydział Europy Wschodniej MAE podkreślał „pozytywny punkt” i „odważny gest”, dowodzący „specyfiki polskiego ustroju”, ale też „błąd natury politycznej” (pierwszy od 13 grudnia 1981 r.), który mógł wzmocnić partyjnych „twardogłowych”. Co gorsza, porażka referendum stawiała pod znakiem zapytania niezbędną reformę gospodarczą i zapowiedzianą „demokratyzację” – choć brano również pod uwagę, że generał może spróbować „ucieczki do przodu” w tych kwestiach. Z powodu jego niepopularności i odpowiedzialności za stan wojenny byłoby to jednak trudne do osiągnięcia703. W kuluarach pojawiły się nawet głosy o „prowokowaniu klęski” przez aparat partyjno-państwowy, nieskory do zmian. W tym punkcie oficjalnie wyrażano zdziwienie z powodu nierealnych wymagań absolutnej większości przy uznaniu referendum704. W analizach MAE przyznawano zarazem, że niski poziom frekwencji był sukcesem „Solidarności”, skuteczniej niż podczas wyborów w 1985 r. namawiającej do bojkotu. Zauważano jednak, że absencja świadczyła raczej o społecznej apatii, a nie o sile opozycji. Dlatego też przywiązywano dużą wagę do słów Bronisława Geremka, według którego „referendum nie jest zwycięstwem dla nikogo”705.

Jak oceniał ambasador Stefanowicz, biorąc pod uwagę tylko wymiar oficjalny, francuskie reakcje polityczne po klęsce referendum były „zaskakująco pozytywne”. Wynikało to – zdaniem dyplomaty – z tego, że wobec dezintegracji opozycji Francja nie widziała alternatywy dla władzy komunistów w PRL. Nie wyrażała w związku z tym chęci destabilizacji sytuacji, zwłaszcza z uwagi na porozumienia między USA i ZSRR oraz kryzys finansowy świata zachodniego, który wybuchł w tym roku. Wolała skupić się na propagowaniu idei demokratyzacji, której przejawem było właśnie referendum706. Jest faktem, że Paryż umiarkowanie pozytywnie zareagował na powołanie instytucji rzecznika praw obywatelskich707. Jak zwykle jednak do ocen polskiego ambasadora – szczególnie w świetle analiz francuskich – należy podchodzić ostrożnie. Sam Stefanowicz w swych wspomnieniach przyznał, że po referendum Francja coraz wyraźniej domagała się przywrócenia pluralizmu związkowego i legalizacji „Solidarności”708. Co więcej, podobnie jak do tej pory francuska ambasada regularnie donosiła o bieżącej liczbie i personaliach więźniów politycznych, podkreślając przetrzymywanie m.in. Kornela Morawieckiego lub Krzysztofa Szymańskiego709.

W pierwszych miesiącach 1988 r. francuska scena polityczna została zdominowana przez wyjątkowo gorącą ze względu na kohabitację kampanię wyborczą, wstrzymującą proces rozwoju relacji z PRL i „Solidarnością”. Wątki polskie usunęły się w cień, choć ambasada Republiki w Warszawie ze stałą regularnością informowała o bieżących wydarzeniach, np. strajkach studenckich z okazji rocznicy Marca ’68710. Bez echa przeszła wizyta we Francji przewodniczącego polsko-francuskiej grupy parlamentarnej Ryszarda Wojny, choć rozmawiał on z przewodniczącymi obu izb parlamentu (Jacques’em Chaban-Delmasem i Alainem Poherem) oraz z przedstawicielami parlamentarnych grup przyjaźni francusko-polskiej711.

Strona polska nie była zadowolona z impasu, szukając w nim (nie bez pewnej racji) przyczyn głębszych niż tylko koniunkturalne. Na początku lutego Stefanowicz zaprosił do ambasady na rozmowę Jacques’a Blota z MAE i poinformował go o tym niezadowoleniu. Winą za ten stan rzeczy obarczył oczywiście Paryż, twierdząc, że Francuzi nie wykorzystali należycie wizyty gen. Jaruzelskiego i wciąż przyjmowali bierną postawę. Pod koniec miesiąca Stefanowicz powtórzył swe zarzuty na spotkaniu z doradcami Mitterranda. Stwierdził „wyimpasowanie się [sic!] z polityki Wschód–Zachód” i „abdykację z obecności nad Wisłą” Francji, zauważył również inercję w sferze współpracy gospodarczej. Tezy te w łagodniejszej formie przedstawił 10 marca w sejmowym exposé minister Orzechowski. Wyraził ubolewanie nad stanem obustronnych stosunków, deklarując zarazem chęć ich rozwijania, „do czego – jak ocenił – jesteśmy przygotowani”712. W tym czasie to PRL częściej wyciągała rękę ku Paryżowi.

Fala strajków kwietniowo-majowych w Polsce wywołała na Quai d’Orsay krótką i powściągliwą reakcję713. Szczegółowo analizowano użycie siły w Nowej Hucie. Protesty interpretowano jako próbę sił między władzą a opozycją: obie strony walczyły o swoją wiarygodność i prestiż714. Podobnie wydarzenia te postrzegała ambasada francuska w Warszawie, która pisała o strajkach jako „narodowym teście” i „wyzwaniu socjalnym, które może przemienić się w polityczne”715. Wydział Europy Wschodniej MAE oceniał, że PRL po raz kolejny w swej historii została wciągnięta w spiralę radykalizacji społecznej i usztywnienia polityki władz. Z tej próby sił zwycięsko zdawała się wychodzić „Solidarność”: choć wciąż podzielona, była zdolniejsza do mobilizacji niż w ostatnich latach, a wybuch protestów osłabiał pozycję gen. Jaruzelskiego. Podkreślano, że po raz pierwszy od 1981 r. robotnikom udało się zorganizować ruch strajkowy – „sytuacja w Polsce jest więc niezwykle napięta, co może tylko wzbudzać zaniepokojenie”716.

Zaniepokojenie owo leżało u podstaw powściągliwych wypowiedzi. Umiarkowane reakcje Paryża uwidaczniały zauważoną już na przykładzie Waszyngtonu i Londynu tendencję do zachowywania większej ostrożności w okresach znacznych niepokojów społecznych w Polsce. Wynikała ona też stąd, że państwa Zachodu zdawały sobie sprawę z konieczności przeprowadzenia w Polsce trudnych reform717. W przypadku francuskim ważną rolę odgrywało ponadto apogeum kampanii w związku z wyborami prezydenckimi i rozwiązaniem parlamentu. Zarazem prasa na bieżąco pisała o wydarzeniach, sugerując (tak jak to było w innych krajach), że nad Wisłą doszło do najpoważniejszych manifestacji od 1981 r.718 Patrzący sobie na ręce politycy unikali poruszania kontrowersyjnych tematów. Oświadczenie Quai d’Orsay z 2 maja było ogólnikowe i powściągliwe, nie zawierało też żadnych sugestii, w przeciwieństwie do stanowiska USA. Nie wspomniano nawet o pluralizmie związkowym, mówiono jedynie o „pluralizmie idei”719. Zdecydowanie ostrzej reagowały związki zawodowe (szczególnie po apelu Wałęsy do zachodnich central), wzywające do uwolnienia aresztowanych, przestrzegania praw człowieka i uznania „Solidarności”720. O reakcjach francuskich central związkowych informował ambasadora Stefanowicza dyrektor Departamentu Europejskiego MAE Jacques Blot w czasie rozmowy 10 maja. Chociaż wyrażał swoje „zatroskanie wyrokami sądowymi” uderzającymi w strajkujących i członków „Solidarności”, to jedynie przypominał o respekcie Francuzów dla przestrzegania praw człowieka. Dyplomaci dyskutowali poza tym o terminie podróży Mieczysława Rakowskiego do Francji721.

W wewnętrznych analizach MAE, znacznie różniących się od materiałów prasowych, pesymistycznie interpretowano wygaszanie strajków jako „znaczną porażkę »Solidarności«” i sukces twardej postawy władz – robotnicy nic nie uzyskali, a liczba protestujących malała z każdym dniem. Nawet brutalne potraktowanie strajkujących w Nowej Hucie nie rozbudziło ogólnokrajowej mobilizacji. Zauważano, że otoczenie Wałęsy miało krytyczny stosunek do protestów – świadczyło to o pogłębiających się podziałach wewnątrz opozycji. Zarazem ani porażka „Solidarności”, ani sukces władz nie rozwiązały problemów gospodarczych, które były przyczyną społecznego niezadowolenia. Widziano jednak światełko w tunelu – liczono na to, że może w końcu, biorąc pod uwagę bardziej liberalną atmosferę „gorbaczewizmu”, obie strony zdecydują się na prowadzenie dialogu, choć mówiono o tym jedynie w trybie przypuszczającym i z wieloma zastrzeżeniami722. W podobnym tonie były utrzymane szyfrogramy ambasady francuskiej w Warszawie, w których także wprost pisano o porażce „Solidarności”723. Słowa te były o tyle znamienne, że przecież jeszcze tydzień wcześniej stwierdzano, iż to przede wszystkim władza (oraz Kościół) dotkliwie odczuje falę protestów724. Jednak ambasador Harel dużą wagę przykładał do słów Bronisława Geremka, według którego strajki mogły stanowić tylko preludium do znacznie głębszego kryzysu, związanego z ujawnioną aktywnością nowego, wyraźnie antykomunistycznego pokolenia robotników725. Te głównie pesymistyczne oceny musiały wpływać na postawę Francji wobec PRL i opozycji.

Wybory prezydenckie na przełomie kwietnia i maja 1988 r. oraz parlamentarne w czerwcu, w wyniku których pełnię władzy odzyskali socjaliści, nie wpłynęły na znaczącą zmianę francuskiej strategii „dwóch Polsk”. Nowy rząd pozytywnie przyjął oświadczenie rzecznika MSZ Stefana Staniszewskiego z 19 maja na temat stosunków PRL–Francja. Pojawiły się głosy (według doniesień ambasadora Stefanowicza), że po zwycięskich wyborach PS będzie mogła zaktywizować politykę względem Polski oraz znormalizować swe relacje z PZPR726. W kolejnych miesiącach ekipa rządząca rzeczywiście przystąpiła do ożywienia polityki wschodniej. Był to jednak proces długotrwały.

Jedną z przyczyn tej aktywizacji była nie tylko zmiana polityczna, ale też głęboka refleksja nad stanem stosunków francusko-polskich. Na początku lipca 1988 r. ambasada francuska w Warszawie sporządziła – ponownie pesymistyczną w wymowie – analizę relacji między PRL a Republiką. Raport podkreślał, że na gruncie europejskim Paryż wciąż pozostawał na tej płaszczyźnie w tyle za Włochami i RFN, a nawet Wielką Brytanią lub USA: „w 1981 r. Francja była pierwszym zachodnim partnerem politycznym dla Polski. W 1988 r. pozostaje za to jedynym krajem, z którym Polska – nie licząc spotkania gen. Jaruzelskiego z prezydentem Mitterrandem w grudniu 1985 r. – utrzymuje kontakty na poziomie ministrów spraw zagranicznych”727. Rzeczywiście misja Raimonda nie miała takiego poziomu protokolarnego jak wizyta japońskiego premiera Nakasone w styczniu czy wiceprezydenta Busha we wrześniu 1987 r. Co więcej, podczas gdy swoje podróże planowali Margaret Thatcher i Helmut Kohl, podobnych planów nie mieli ani prezydent, ani premier Francji.

Pamiętajmy jednak, że niemiecki kanclerz przyjechał do Polski później niż François Mitterrand. Co ważniejsze, to nieoficjalna wizyta Jaruzelskiego w Paryżu w grudniu 1985 r. miała większe znaczenie psychologiczne niż jego oficjalne podróże do Rzymu (styczeń 1987 r.) i Tokio (czerwiec 1987 r.) i stała się symbolem końca izolacjonizmu PRL728. Francuska dyplomacja po raz kolejny miała pecha – po wprowadzeniu stanu wojennego, mimo łagodnej polityki, stanowiła wraz z USA podstawowy cel czarnej propagandy komunistycznej. Teraz, mimo niskiego poziomu bilateralnych stosunków na najwyższym szczeblu, kojarzyła się ze złamaniem bojkotu dyplomatycznego. Tym usilniej ambasador Harel przekonywał, że „nie można się spóźnić na jesienny pociąg” w intensyfikacji kontaktów z Polską. Znamienne jednak, że MAE – może świadome owego pecha czy też swych ograniczonych możliwości – większą wagę przykładało do wzmacniania wpływów kulturalnych i naukowych niż politycznych729. Było to przejawem najbardziej podstawowej i długofalowej strategii francuskiej Ostpolitik, której założenia zostały określone już w ostatnich miesiącach II wojny światowej730.

W opracowaniu noszącym wymowny tytuł „Wznowienie naszej polityki wschodniej”, prawdopodobnie załączonym do lipcowego szyfrogramu ambasady, jeszcze dobitniej zauważano, że „z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych nasi zachodni partnerzy odnowili [kontakty z Polską] szybciej niż my i zajęli nasze miejsce”, a polityka francuska znacznie oddaliła się od społeczeństwa polskiego, które stawało się coraz mniej frankofilskie. Dlatego zalecano podjęcie bardziej zdecydowanych inicjatyw, mających nadgonić zapóźnienie Republiki. To nadganianie w pewnym sensie miało się odbyć kosztem opozycji: w dokumencie proponowano rozmiękczenie „postawy moralnego potępienia” reżimu, która jakoby nie była już tak mocno oczekiwana przez Polaków. W sferze stosunków międzypaństwowych sugerowano rozważenie spotkania gen. Jaruzelskiego z François Mitterrandem. Preludium tych negocjacji miała stanowić przyszła wizyta polskiego ministra spraw zagranicznych – nie podano jednak dotyczących jej konkretów. Na płaszczyźnie ekonomicznej wysunięto z kolei pomysł odejścia od twardej postawy sprzeciwiania się nowym kredytom i całościowemu rozłożeniu długów. Zachęcano również do inwestowania we współpracę kulturalną jako narzędzia poszerzania wpływów francuskich nad Wisłą731. Poza ostatnim punktem propozycje te szły w kierunku ugodowej polityki zachodnioniemieckiej, a nawet dalej. Przyszłość pokazała, że nie zostały one w tym czasie wprowadzone w życie, do czego na pewno przyczyniły się wydarzenia w Polsce.

Na przełomie czerwca i lipca w Paryżu gościł Mieczysław Rakowski, niepełniący w tym momencie żadnych funkcji oficjalnych. Przybył nad Sekwanę niecałe dwa tygodnie po wyborach do rad narodowych, uznanych przez Francję z racji wyjątkowo niskiej frekwencji za porażkę władz732. Podróż Rakowskiego, mimo poprawnej atmosfery rozmów, stanowiła przejaw owego niskiego poziomu relacji bilateralnych, na który wskazywały francuskie analizy. Polityk spotkał się m.in. z szefem MAE Jeanem-Bernardem Raimondem, a także z Valérym Giscardem d’Estaing i Pierre’em Mauroy733. Rozmowa z tym ostatnim, nowym liderem socjalistów, była pierwszym od siedmiu lat oficjalnym kontaktem między PS a PZPR. Stanowiło to wyraźną różnicę w porównaniu z kontaktami między SPD a PZPR, z czego zresztą Francuzi dobrze zdawali sobie sprawę734. Rakowski prowadził też konsultacje gospodarcze. Komentując wizytę, ambasador Stefanowicz zwracał uwagę na złagodzone stanowisko rozmówców francuskich. Manifestowali oni chęć rozwoju obustronnych relacji, a także pozytywnie oceniali wyniki VII Plenum KC PZPR i nominację Tadeusza Olechowskiego na ministra spraw zagranicznych. Nie eksponowali ponadto „zwyczajowej formuły” o uzależnieniu rozwoju stosunków od nawiązania przez polskie władze dialogu ze społeczeństwem, tylko deklarowali, że kurs obrany przez Jaruzelskiego budzi zaufanie i sama jego kontynuacja przyczyni się do poprawy stosunków735.

Francuska dyplomacja, po wyborach ponownie zwrócona na lewo, upodabniała się do linii niemieckiej i coraz częściej zapewniała o woli pełnej normalizacji. Wyrazem postępu w relacjach były m.in. międzyresortowe konsultacje ministerstw spraw zagranicznych obu krajów, przeprowadzone na przełomie czerwca i lipca 1988 r. w Warszawie – akurat w czasie pobytu Rakowskiego we Francji. Rozmowy, oprócz tematów ogólnych (rozbrojenie, sytuacja międzynarodowa itp.), dotyczyły głównie przygotowywania wizyty szefa dyplomacji we Francji. Ze strony francuskiej te konsultacje polityczne prowadził były ambasador Republiki w Polsce, a wówczas dyrektor w MAE Jean-François Noiville736.

Socjaliści, chwaląc ekipię Jaruzelskiego za reformy, mimo wszystko uważali je za niewystarczające, choć nie podkreślali tego tak bardzo jak Amerykanie lub Brytyjczycy737. Nadal zdarzały się jednak zadrażnienia i incydenty: Quai d’Orsay wyraziło np. zaniepokojenie napaścią na polską willę dziennikarza Bernarda Margueritte’a na początku sierpnia738. Takie gesty, jak osobisty list szefa MAE Rolanda Dumasa do Jadwigi Strzeleckiej w związku z tragiczną śmiercią jej męża, nie mogły wzbudzać życzliwości Warszawy739. Palącą kwestią stały się także, rzecz jasna, strajki sierpniowe. Francuskie media, regularnie komentujące wydarzenia w Polsce od trzeciej dekady miesiąca, podobnie jak gdzie indziej, podkreślały polityczne postulaty strajkujących i groźbę pacyfikacji protestów740. Rząd oficjalnie wypowiadał się bardzo asekuracyjnie. Dyrektor polityczny na Quai d’Orsay Bertrand Dufourcq w rozmowie z Januszem Stefanowiczem 23 sierpnia ograniczył się do zadeklarowania nadziei, że „równowaga wewnętrzna, dialog, pluralizm idei i reformy ekonomiczne – nie ulegną regresowi pod wpływem wydarzeń”. Ponownie ani nie padło żądanie legalizacji „Solidarności”, ani nie wyrażono protestu. Nie zamierzano wstrzymywać też wizyty ministra Olechowskiego, planowanej w przybliżeniu na późną jesień741. Łagodnemu stanowisku francuskich władz towarzyszyła, podobnie jak na przełomie kwietnia i maja, stanowczość związków zawodowych, organizujących prosolidarnościowe manifestacje, głównie w Paryżu742.

Kolejny polski kryzys zachęcił analityków MAE do sporządzenia nowych raportów i prognoz poświęconych sprawom polskim, które śledzono bardzo uważnie. Jeszcze 13 sierpnia ambasada w Warszawie zwracała uwagę na niezwykłe jak na Radę Konsultacyjną natężenie krytyki władz ze strony Jana Szczepańskiego i Władysława Siły-Nowickiego. Choć przyznawała, że świadczyło to o większej swobodzie wypowiedzi, to jednak była przekonana, że krytyka ta nie przełoży się na konkretne decyzje743. Odnośnie do fali protestów, 22 sierpnia oceniano – w odróżnieniu od analiz po strajkach majowych – że aktywizacja robotników stanowiła „znaczną porażkę polityczną” gen. Jaruzelskiego, który nie potrafi już realizować swego podstawowego celu, ustalonego 13 grudnia 1981 r.: przywrócenia porządku w PRL. Dostrzegano wątki mniej widoczne w protestach z wiosny: nacisk na postulaty polityczne (relegalizacja „Solidarności”) oraz większe zaangażowanie liderów opozycji w działania robotników. Zarazem przekonywano o równie twardej i bezkompromisowej postawie władz – co kilka dni później wyraźnie się zmieniło. Eksperci MAE złowieszczo zaznaczali, że „bez wątpienia przestudiowano różne scenariusze przywrócenia porządku”, a rząd – pewny siebie po skutecznym stłumieniu strajków majowych – może zadziałać szybko. Zauważano jednak także wyjątkową szczerość polskich władz, przyznających się do niepowodzeń gospodarczych744.

Wyraźne – i niespodziewane – złagodzenie retoryki obozu rządowego pod koniec sierpnia 1988 r. i pierwsze zapowiedzi rozmów z opozycją w ramach projektu okrągłego stołu wpływały na coraz życzliwsze nastawienie Francji do możliwości rozwoju relacji międzypaństwowych. Wstrzymanie strajków przez Wałęsę ambasada Republiki interpretowała jako pierwszy rezultat spotkania lidera „Solidarności” z gen. Kiszczakiem 31 sierpnia. Zauważała, że związkowiec miał trudne zadanie i nie w pełni je wykonał745. Na bieżąco informowała też centralę o rozwoju sytuacji, zwłaszcza na płaszczyźnie podejmowanych właśnie negocjacji władz z opozycją746. Zarazem Paryż w pełni popierał ideę rozmów. Mimo to zwlekał z podaniem konkretnego terminu wizyty Olechowskiego, a partia socjalistyczna odkładała sprawę oficjalnego zacieśniania stosunków z PZPR, choć kierownictwo PS planowało w październiku wyjazd delegatów tego ugrupowania do Polski (deklarując jednocześnie wolę kontaktów z działaczami „Solidarności”)747.

Rozwój sytuacji był niepewny, a francuscy politycy stali się w swych działaniach w pewnej mierze zakładnikami opinii publicznej. Jesienią 1988 r. w sprawach polskich wypowiadali się powściągliwie i unikali zajmowania oficjalnego stanowiska np. w związku z nominacją Mieczysława Rakowskiego na premiera, odsuwaniem terminu rozpoczęcia obrad okrągłego stołu lub zapowiedzią likwidacji Stoczni Gdańskiej748. Wydarzenia te wnikliwie komentowała za to ambasada francuska w Warszawie, która pisała m.in. o zamęcie wywołanym kwestią zamknięcia stoczni czy kolejnych wystąpieniach komunistycznych polityków749. Co ciekawe, mimo manifestacji siły ze strony nowego rządu w ambasadzie dobrze oceniano nowego premiera – jako „człowieka komunikacji”, ujmującego i inteligentnego750. Rozeznaniu w sytuacji służyły ponadto bezpośrednie kontakty placówki z przedstawicielami władz i opozycji, np. w końcu września ambasador Claude Harel rozmawiał z Ryszardem Wojną, deklarującym optymizm co do „perspektyw pojednania narodowego”. Z kolei w połowie grudnia placówkę przy ulicy Pięknej odwiedziła Zofia Romaszewska, która przekazała swoje opinie na temat bieżącej sytuacji i perspektyw otwartych przed „Solidarnością”751.

Bieżącym wydarzeniom przypisywano bardzo duże znaczenie. Analitycy francuscy byli przekonani, że „przyszłość Polski bezpośrednio zależy od losów negocjacji”, a okrągły stół, niezależnie od przebiegu obrad, doprowadzi do „modyfikacji układu sił”. Dostrzegano związane z tym poważne zagrożenia – ryzyko utraty wiarygodności przez „Solidarność”, a także możliwość podziałów i wzrostu napięć społecznych. Przyznawano, że społeczeństwo polskie nie było zdolne do takiej jednomyślności jak osiem lat wcześniej. Sama „Solidarność” traciła kontrolę nad młodym pokoleniem robotników, a władza przegrała bitwę o reformę gospodarczą. Przyszłość nie rysowała się zatem najlepiej. Ośrodek Analiz i Prognoz MAE wymieniał trzy możliwe scenariusze. Pierwszy zakładał zgodę „Solidarności” na współpracę z władzami: udział opozycji w jakiejś formie rady pojednania narodowego za cenę jej legalizacji oraz dopuszczenia do Sejmu i rządu. Sugerowano jednak, że koncepcje te były na razie nie do zaakceptowania przez komunistów, a nawet osiągnięty kompromis nie rozwiązywałby problemów, mógłby bowiem spowodować nowe podziały społeczne. Drugi, pesymistyczny, scenariusz mówił o „totalnej porażce” okrągłego stołu. Prowadziłoby to do zaostrzenia postawy obu stron, a w konsekwencji – może do nowego stanu wojennego. Tym razem jednak „Solidarność” nie stałaby się męczenniczką, tylko stroną przegraną – straciłaby twarz wskutek wcześniejszego wejścia na drogę nieudanego porozumienia. Wreszcie trzeci scenariusz przewidywał, że część umiarkowanej opozycji (Stelmachowski, może Geremek) przyjęłaby – z poparciem Kościoła – współpracę z władzami. Pewne koncesje ze strony władz (np. bardzo ograniczona legalizacja) nie skłoniłyby „Solidarności” jako całości do poparcia reżimu, ale życzliwość części działaczy, którzy mogliby zasilić Sejm, a nawet rząd, pozwoliłaby Jaruzelskiemu zyskać na czasie. Mogłaby skompromitować niektóre środowiska opozycyjne i pogłębić podziały. Ten scenariusz uznano – jak się okazało, niesłusznie – za najbardziej prawdopodobny. Za jeszcze pewniejszy uważano wzrost strajków i napięć, według MAE nie do uniknięcia niezależnie od wyników negocjacji752.

Czy Francja miała jakiś wpływ na zmianę pesymistycznie rysującej się przyszłości? Być może już od września – z uwagi na coraz większą swobodę „Solidarności” i jej coraz bardziej jawne działania – w ukryciu przed polskimi dyplomatami szykowano prawdziwą bombę: podróż Lecha Wałęsy do Paryża. Nieustannie, choć dyskretnie, przejawiano życzliwość dla „Solidarności”, np. 26 października Seweryn Blumsztajn w imieniu związku odebrał nagrodę Fundacji na rzecz Wolności Prasy, przyznaną „Tygodnikowi Mazowsze”753. Jednocześnie obchody siedemdziesięciolecia odzyskania przez Polskę niepodległości, organizowane przez placówki PRL, zostały przychylnie przyjęte przez stronę francuską. Nie zabrakło wspólnych inicjatyw, np. polsko-francuskiej sesji naukowej, przygotowanej przez Stację Naukową PAN w Paryżu i École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS, Wyższą Szkołę Nauk Społecznych), której pracownicy ostro protestowali przeciw stanowi wojennemu754.

Warto zauważyć, że sprawy polskie rozpatrywano w szerszym, wschodnioeuropejskim kontekście. Coraz bardziej dostrzegane wrzenie w bloku wschodnim wyraźnie zwiększyło zainteresowanie Francji tym regionem. W dniach 3–4 października 1988 r. w Paryżu zorganizowano obrady z udziałem ambasadorów reprezentujących Republikę w krajach „demokracji ludowej”. Dość ogólnikowo stwierdzono na nich, że należy pogłębiać dialog polityczny z każdym z tych państw – w przypadku Polski oznaczało to zrealizowanie wizyty Olechowskiego, a także dążenie do zaproszenia architektów polskiej reformy ekonomicznej oraz ministra kultury Aleksandra Krawczuka. Zgodnie z tradycją zgodzono się co do potrzeby wzmocnienia francuskich wpływów kulturalnych w regionie, głównie poprzez zwiększanie nakładów pieniężnych na tę działalność. Co znamienne, PRL zajmowała drugą po ZSRR pozycję w budżecie Departamentu Stosunków Kulturalnych, Naukowych i Technicznych MAE (28,2 proc.; tuż przed Węgrami – 27,3 proc. i Jugosławią – 20,9 proc.)755.

W czasie paryskich obrad omawiano ponadto sytuację w poszczególnych krajach bloku. Claude Harel podkreślał, że po siedmiu latach „normalizacji” (czyli polityki wykorzeniania opozycji) polskie władze zdecydowały się na potraktowanie Lecha Wałęsy i jego środowiska jako partnera rozmów. Ostrożnie i tylko trochę bardziej optymistycznie od analiz MAE przewidywał, że porozumienie, zakładające jakąś formę pluralizmu związkowego, było prawdopodobne: z jednej strony rząd zdał sobie sprawę z własnej bezsilności, jeśli chodzi o próby reformowania kraju i szukania porozumienia ze społeczeństwem, a z drugiej uwidaczniało się umiarkowanie liderów „Solidarności”, coraz lepiej rozumiejących zapaść gospodarczą i instytucjonalną państwa. Podkreślał przy tym, że negocjacje zyskały ciche poparcie Gorbaczowa. Zresztą, jak przekonywano w Paryżu, nie było dla nich alternatywy. Obie strony musiały jednak pokonać wewnętrzną opozycję, niegodzącą się na kompromis, a także poradzić sobie z brakiem społecznego entuzjazmu. Rozmówcy przyznawali zarazem, że co najmniej równie możliwa jak porozumienie była „bardzo duża eksplozja społeczna”, wywołana przez nowe pokolenie Polaków, w dużej mierze niezależne nie tylko od reżimu, ale i „Solidarności”. Co więcej, wobec zapaści gospodarczej i „moralnego kryzysu” społeczeństwa nawet osiągnięty kompromis mógł nie zapobiec tej erupcji. W tej skomplikowanej sytuacji położenie Francji nie było dobre – Harel zwracał uwagę, że w środowisku opozycji pojawiały się głosy, iż Francja opuściła Polskę, a regres wpływów francuskich nad Wisłą mógł się okazać nieodwracalny756.

Szef MSZ Tadeusz Olechowski gościł w Paryżu między 30 listopada a 4 grudnia 1988 r. Wizytę, przygotowywaną od wielu miesięcy, obie strony oceniły pozytywnie. Olechowski rozmawiał z najważniejszymi politykami w Republice, w tym z Rolandem Dumasem i François Mitterrandem. Wezwał Paryż do aktywizacji polityki względem Polski. Gospodarze, którzy zdali sobie wreszcie sprawę ze zjawiska „odchodzenia od Jałty” w bloku wschodnim, postanowili działać. Najważniejszym wynikiem rozmów było przyjęcie przez Mitterranda zaproszenia gen. Jaruzelskiego do odwiedzenia Polski w rocznicę rewolucji francuskiej oraz ustalenie rewizyty szefa MAE Dumasa na kwiecień 1989 r. Prezydent, życzliwie oceniając pomysł debaty Miodowicz–Wałęsa, zadeklarował, że Francja pragnie nie tylko intensyfikacji kontaktów, ale także oferuje „pomoc w rozwiązywaniu problemów” PRL, m.in. w negocjacjach z Klubem Paryskim lub MFW. Mogło to oznaczać zapowiedź uruchomienia kredytów. Na razie zdecydowano się tylko na otwarcie w początkach 1989 r. francusko-polskiej Izby Przemysłowo-Handlowej757, co jednak i tak było krokiem naprzód. Postanowienia te można uznać za kolejny – po „roboczym postoju” Jaruzelskiego – przełom we wzajemnych relacjach oraz skutek polityki „Polski Jaruzelskiego”. Nastąpił postęp nawet w kwestiach handlowych, co było ważną nowością.

Tak samo jednak jak w odniesieniu do wizyty Jaruzelskiego, i ten przełom miał charakter niejednoznaczny. Dyplomacja francuska, podobnie jak trzy lata wcześniej, po ważnej wizycie polityka polskiego zaczęła nalegać na przyjazd Lecha Wałęsy do Francji – tym razem w ramach paryskich obchodów czterdziestej rocznicy podpisania Deklaracji Praw Człowieka, organizowanych przez Stowarzyszenie Przyjaciół ONZ i francuski urząd prezydencki758. Zaproszenie wystosował sam Mitterrand. Propozycja ta padła jeszcze przed misją Olechowskiego, który nie umiał się do niej ustosunkować. Zaraz jednak po jego powrocie do Polski władze postanowiły wręczyć Wałęsie (oraz Andrzejowi Wielowieyskiemu i Bronisławowi Geremkowi) paszport. Tym samym po raz pierwszy od 1981 r. lider „Solidarności” otrzymał zgodę na wyjazd zagraniczny, czego nie udało mu się uzyskać w 1986 r.759 Wpływ na tę decyzję, oprócz zmiany sytuacji w Polsce, mogły mieć umiarkowane wypowiedzi Wałęsy, który np. w wywiadzie dla „Libération” mówił „o zupełnie nowych elementach” w postępowaniu rządu Rakowskiego760. Tymczasem w wewnętrznych analizach MAE jasno stwierdzano, że Wałęsa ośmieszył Miodowicza w czasie debaty telewizyjnej761. W każdym razie sprawy potoczyły się szybko – przywódca „Solidarności” przybył do Miasta Świateł już 9 grudnia 1988 r.762 Równolegle z Wałęsą do Francji przyjechali Andrzej Gwiazda (od kwietnia przebywający poza Polską), jeden z liderów krakowskiej „Solidarności” Jerzy Zdrada, a także prof. Zbigniew Chłap z krakowskiej Akademii Medycznej, który organizował dystrybucję zachodniej pomocy medycznej dla Polski763.

W Paryżu na przywódcę „Solidarności” czekała Gwardia Honorowa, czerwone dywany, eskorta policyjna, uroczyste przyjęcia i spotkania. Przyjmowano go z honorami przysługującymi głowie państwa, choć przecież formalnie był tylko zwykłym robotnikiem. Elementów tych zabrakło przy wizycie Jaruzelskiego w 1985 r. Co znamienne, w przeciwieństwie do generała Wałęsa wjechał do Pałacu Elizejskiego głównym wejściem (miał nawet żartobliwie dopytywać się, którędy wjeżdżał). Oprócz spotkania z Mitterrandem lider „Solidarności” rozmawiał m.in. z przedstawicielami francuskich związków zawodowych, a także z ówczesnym merem stolicy Jacques’em Chirakiem, który wręczył Wałęsie specjalny medal Paryża, przyznawany dotychczas tylko głowom państw. Polski gość spotkał się również z przewodniczącym Zgromadzenia Narodowego Laurentem Fabiusem, premierem Michelem Rocardem, arcybiskupem Jeanem-Marie Lustigerem i Jerzym Giedroyciem (oraz innymi przedstawicielami Polonii). Specjalnie dla Wałęsy z Bonn przyleciał szef zachodnioniemieckiego MSZ Hans-Dietrich Genscher764. Przywódca „Solidarności” kontaktował się ponadto m.in. z szefem AFL-CIO Lane’em Kirklandem, dyrektorem generalnym MOP Francisem Blanchardem oraz Andriejem Sacharowem. Na to spotkanie szczególną uwagę zwróciły media. Wobec takiej rangi spotkań nie może dziwić, że – zdaniem Piotra Chruszczyńskiego – wizyta Wałęsy była „wielkim wydarzeniem publicznym”765. Zwykli Francuzi na widok przejeżdżającego ulicami miasta lidera „Solidarności” unosili dłonie w geście V. W katedrze Notre Dame Wałęsa wmieszał się w tłum ludzi, którzy natychmiast go poznali i wznosili okrzyki z poparciem dla „Solidarności”766. Popularność polskiej opozycji znowu wzrosła.

Niemniej, jak donosił ambasador Stefanowicz, przyszły prezydent III RP wypowiadał się bardzo powściągliwie, deklarując optymizm co do dokonujących się nad Wisłą zmian, szacunek dla ustroju PRL, a nawet sprzeciw wobec strajków oraz wolę kompromisu767. Słowa te na pewno były kontrowersyjne (z perspektywy czasu można je różnie oceniać), i to nie tylko w Polsce – część prasy francuskiej krytykowała powściągliwość stoczniowca. Jak jednak nieraz sugerowaliśmy, prawdopodobnie poprzez tę retorykę zyskiwał on na wiarygodności w opinii zachodnich polityków, a może także i polskich władz – ambasada PRL w Paryżu nazywała zgodę na wypuszczenie Wałęsy „trafną decyzją polityczną”768. Stefanowicz, choć nie przywitał gościa na lotnisku, chwalił go za „patriotyzm, dojrzałość i szacunek dla władzy”769. Uznanie budziły poza tym prośby towarzyszącego Wałęsie Bronisława Geremka o pomoc materialną dla Polski, wpisujące się w linię polityczną PRL770. Obiekcje Kiszczaka sprzed niemal trzech lat były już nieaktualne. Kosztem wyrazistości poglądów „Solidarność” budowała swą wiarygodność na arenie międzynarodowej.

Królewskie przyjęcie Wałęsy wzmocniło pozycję Mitterranda i uczyniło z niego rzecznika odradzającej się „Solidarności”. Wałęsa poparł zresztą pomysł zaproszenia francuskiego prezydenta przez gen. Jaruzelskiego. Jak nie do końca jasno podsumowuje Konstanty Gebert, „w 1985 r. paryska wizyta Jaruzelskiego otworzyła mu [Wałęsie] drogę na światowe salony [?]. W trzy lata później paryska wizyta Wałęsy uczyniła niemożliwym zamknięcie przed nim drogi na rządowe salony w Warszawie”771. Wydaje się, że opinia badacza jest przesadzona i zbyt frankocentryczna, choć odwołuje się ona do realnych zjawisk.

W cieniu wizyty Wałęsy na początku stycznia 1989 r. w Paryżu ponownie przebywał minister Tadeusz Olechowski z okazji międzynarodowej konferencji poświęconej zakazowi używania broni chemicznej. Spotkał się nie tylko z partnerami francuskimi (np. Rolandem Dumasem), lecz także m.in. z Hansem-Dietrichem Genscherem i Giuliem Andreottim772. Zarazem francuska dyplomacja życzliwie oceniała wyniki burzliwych obrad X Plenum KC PZPR. Jak podkreślał ambasador Stefanowicz, „po raz pierwszy rządzące siły polityczne Francji […] reagują generalnie pozytywnie na działania PZPR”. Można dodać, że życzliwość ta wzięła się ze zmiany polityki partii, która zdecydowała się na porozumienie z częścią opozycji solidarnościowej. Zdaniem Francuzów, Polska stawała u progu „najgłębszego eksperymentu ustrojowego wśród państw realnego socjalizmu”. Mitterrand widział w tych zmianach potwierdzenie słuszności swej decyzji o zaproszeniu Wałęsy – szczególnie w kontekście walki z prawicową opozycją773. Przyszłość budziła niepokój, ale i ciekawość.

Bonn: liczne kontakty, skromne postępy

Proces normalizacji stosunków między RFN a PRL nie nabrał od 1987 r. takiego przyspieszenia jak w przypadku Wielkiej Brytanii, USA czy nawet Francji, choć i tu nowa orientacja polityki zagranicznej Kremla zaczęła przynosić pierwsze owoce, głównie w formie złagodzenia stanowiska polskiego774. Wciąż jednak większe sukcesy odnosiła neutralna dyplomacja austriacka: we wrześniu 1987 r. z oficjalną wizytą nad Wisłę przybył kanclerz federalny Franz Vranitzky, a w marcu 1988 r. – szef MSZ Alois Mock775. W listopadzie wizytę w Wiedniu złożył premier Rakowski776. Jest faktem, że w Bonn z punktu widzenia stosunków dyplomatycznych startowano z nieco innej, lepszej niż w Waszyngtonie czy Paryżu pozycji, wynikającej z wcześniejszego złamania bojkotu. Zachodni obserwatorzy dostrzegali, że na średnim szczeblu (ministerstw „technicznych”, władz lokalnych, relacji międzyparlamentarnych i międzypartyjnych) niemieckie kontakty państwowe z PRL były najbardziej rozwinięte spośród wszystkich państw NATO i EWG777. Jednakże kluczowa dla Warszawy sprawa – długów i kredytów – pozostawała niezałatwiona. Było to o tyle ważne, że zadłużenie PRL wobec RFN wynosiło trzy czwarte kwoty określającej łączną wartość polskiego długu zaciągniętego w krajach skupionych w Klubie Paryskim778.

Jednocześnie w stosunkach obustronnych ciągle dawały o sobie znać stare problemy, stanowiące dziedzictwo wojny, trudnego sąsiedztwa i trudnej historii. Wciąż negatywnie wpływały one na ogólny klimat relacji. Podobnie jak wcześniej, to owe znane zaszłości – a nie kwestia „Solidarności” – stanowiły główne źródło sporów, co było sytuacją wyjątkową na tle innych państw Zachodu. Do historii dochodziło jeszcze geopolityczne położenie zachodnioniemieckiego mocarstwa. Zdaniem polskiego wywiadu, pomimo ożywienia oficjalnych kontaktów z Polską RFN zależało na utrzymywaniu się w PRL kryzysu gospodarczego. Zła sytuacja ekonomiczna Polski osłabiała bowiem jej pozycję w bloku wschodnim, a co za tym idzie – protesty przeciwko projektom zjednoczenia Niemiec. Dlatego też rząd RFN, choć żywotnie zainteresowany stabilizacją sytuacji nad Wisłą, nie zamierzał jednak podpisywać żadnych porozumień, które pozwoliłyby na rozwój obustronnych stosunków gospodarczych i współpracy finansowej779. Te sprzeczne w pewnej mierze cele, wynikające z dominacji wątku wschodnioniemieckiego w bońskiej Ostpolitik, utrudniały zbliżenie z Polską, mimo tradycyjnie łagodnej retoryki dyplomacji zachodnioniemieckiej i mniej spektakularnych niż gdzie indziej gestów prosolidarnościowych.

Początek 1987 r. upłynął w RFN pod znakiem kampanii wyborczej. Sprawy polskie zeszły na dalszy plan, choć w PRL gościł wtedy na krótko były kanclerz Helmut Schmidt780. Ambasada PRL w Kolonii zauważała zarazem pojawiające się regularnie niejednoznaczne wypowiedzi niemieckich polityków w kwestii granic781. Tak samo jak w przypadku Francuzów, w komentarzach do wizyty gen. Jaruzelskiego we Włoszech podkreślano, że podróż ta ostatecznie przełamała izolację Polski, a RFN została w tym przełamywaniu wyprzedzona przez inne państwa782. Styczniowe zwycięstwo dotychczasowej koalicji chadecko-liberalnej sprawiło, że niemiecka polityka względem PRL się nie zmieniła. Co jednak znamienne, wybrany po raz trzeci na urząd kanclerza Helmut Kohl zapewniał, że odnowienie kontaktów z PRL będzie stanowić jeden z priorytetów jego kolejnej kadencji783. Słowa te trudno było przekuć w czyny. W Bonn deklarowano „zasadę pragmatyczności w rozwiązywaniu wzajemnych problemów”, ale strona polska mówiła o braku woli do przezwyciężania problemów. Jest faktem, że zachodnioniemiecka dyplomacja zwlekała z ustaleniem terminu planowanej kolejnej wizyty niezmiennego szefa Auswärtiges Amt, Hansa-Dietricha Genschera, a strona polska ostrzegała przed popełnieniem błędu (czytaj: chęcią kontaktów z opozycją), który spowodował analizowane już wcześniejsze przełożenie podróży niemieckiego polityka784. Dialog polsko-niemiecki był szczególnie trudny do rozwinięcia.

Między 16 a 21 lutego 1987 r. w RFN bawił przyszły premier Mieczysław Rakowski, zapewne na zaproszenie polskiej ambasady. Odbył liczne rozmowy z kierownictwem największych partii niemieckich, a także z przewodniczącym związku zawodowego DGB Ernstem Breitem. Spotkał się też z prezydentem Richardem von Weizsäckerem i Hansem-Dietrichem Genscherem. Rozmów z Kohlem nie przewidywano. Polski polityk optymistycznie wypowiadał się o możliwościach rozwoju stosunków obustronnych. Liczył na to, że jeszcze w pierwszej połowie roku do Polski będzie mógł przyjechać Genscher785. Mimo że polska ambasada pisała o dużym zainteresowaniu wizytą, nie miała ona szczególnej rangi i wagi. Najważniejszą deklarację złożyło kierownictwo SPD (Hans-Jochen Vogel, Horst Ehmke), manifestując chęć rozwijania kontaktów z PZPR. Z kolei w rozmowie z szefem frakcji parlamentarnej CDU/CSU Rakowski usłyszał, że większa ze sprzymierzonych partii nie miała pomysłu na wyjście z impasu w stosunkach między RFN a Polską786. Warto zauważyć, że dopiero w 1987 r. socjaliści zaczęli prowadzić bardziej regularne rozmowy z przedstawicielami polskiej opozycji. Nie było przypadkiem, że wiązało się to z odejściem w marcu Willy’ego Brandta z funkcji przewodniczącego partii (zastąpił go Hans-Jochen Vogel)787.

Szansą przezwyciężenia impasu stało się równoległe z wizytą Rakowskiego ogłoszenie przez Reagana zniesienia ostatnich sankcji gospodarczych względem Polski. Jak donosiło MSZ, niemieckie kręgi polityczne i gospodarcze wyraziły z tego powodu „opinię powściągliwie pozytywną”. Zauważano, że decyzja Waszyngtonu mogła ułatwić negocjacje PRL z Klubem Paryskim i MFW. Z zaciekawieniem oceniano możliwości realizacji ustawy o joint ventures. Media liczyły na to, że nowa sytuacja wpłynie także na poprawę stosunków polsko-niemieckich788. I rzeczywiście: jeszcze w końcu lutego pojawiły się liczne plany intensyfikacji relacji. Prominentny polityk SPD i premier Nadrenii-Północnej Westfalii Johannes Rau zapowiedział swój przyjazd do Polski w początkach maja. Tego samego dnia Horst Ehmke wystąpił z inicjatywą przygotowania kolejnego posiedzenia grupy roboczej SPD–PZPR, a niewiele później zachodnioniemiecki MSZ zaproponował wyznaczenie terminu warszawskich konsultacji politycznych obu krajów na 18–19 marca. Miało je poprzedzić otwarcie nowo utworzonych konsulatów. Nadal nieznana była jednak data przyjazdu Genschera. Padła za to oferta przyjęcia w Bonn na początku maja delegacji Sejmu z marszałkiem Romanem Malinowskim na czele. Co znamienne, terminy te w większości nie zostały utrzymane, np. Rau w tym roku ostatecznie nie przyjechał789.

Exposé Kohla po uformowaniu się nowego rządu, wygłoszone 18 marca 1987 r., potwierdziło, że stosunki z PRL, mimo wcześniejszych zapowiedzi, nie były priorytetem w zachodnioniemieckiej polityce zagranicznej. Najważniejsze pozostawały oczywiście relacje z NRD i ZSRR. Kohl deklarował jedynie chęć ogólnego rozwijania współpracy na gruncie zawartych układów i helsińskiego Aktu końcowego ze wszystkimi państwami Europy Wschodniej, Środkowej i Południowej. Bezpośrednio Polsce poświęcił zaledwie dwa zdania, w których nawoływał do porozumienia międzypaństwowego i podkreślał balast przeszłości. W wystąpieniu nie było miejsca na analizowanie sytuacji wewnętrznej nad Wisłą. Może dlatego polska ambasada przekonywała, że exposé „nie zamyka perspektywy ożywienia wzajemnych stosunków, bez naruszania zasadniczych prawno-politycznych pozycji obu stron”790. Z perspektywy czasu wydaje się, że były to raczej trafne oceny. Dyplomatyczny optymizm wyrażał też minister Orzechowski w sejmowym przemówieniu wygłoszonym 18 marca, w którym po raz kolejny wyraził wolę wejścia na „nowy etap” stosunków791. Rzeczywiście, według Bogdana Koszela, po uformowaniu się trzeciego gabinetu Kohla polsko-niemieckie zbliżenie nabrało „istotnego przyspieszenia”792, które nie oznaczało jednak rozwiązania kluczowych problemów. Wynikało poza tym przede wszystkim z rozwoju sytuacji międzynarodowej oraz ewolucji wewnętrznej PRL.

Pod koniec kwietnia 1987 r. z miesięcznym opóźnieniem odbyły się w Warszawie obustronne konsultacje polityczne (a także gospodarczo-finansowe). Głównym celem rozmów było przygotowanie gruntu pod wizytę Genschera. Konkretów jednak zabrakło – m.in na skutek ciągłego braku zgody strony polskiej na kontakty szefa bońskiego MSZ z „Solidarnością”793. Nie bez znaczenia pozostawało także kwietniowe oświadczenie Jaruzelskiego, że w Polsce nie ma mniejszości niemieckiej, a Bonn powinno zaświadczyć, iż chce poprawy relacji nie słowami, lecz czynami794. Co więcej, doszło do kłótni z powodu opublikowanego w „Spieglu” przecieku dotyczącego dokumentu o roszczeniach odszkodowawczych strony polskiej, które wyraźnie szkodziły rozwojowi relacji795.

Niewiele – przynajmniej w ocenach polskiego MSZ – wniosła także pielgrzymka Jana Pawła II do RFN (30 kwietnia – 4 maja), podczas której Ojciec Święty unikał poruszania problematyki polskiej796. Pielgrzymka spowodowała jednak nagły przyjazd do Niemiec gen. Zbigniewa Pudysza, który miał współpracować z niemieckim MSW w zakresie zapewnienia papieżowi bezpieczeństwa797. Czy taki był rzeczywisty cel misji Pudysza? Niestety brakuje odpowiedzi na to pytanie. Większe znaczenie dla spraw polskich mogła mieć trzecia podróż papieża do Polski w czerwcu. Niezbyt wiarygodnie brzmiały doniesienia Ambasady PRL w Kolonii, która, w przeciwieństwie do placówek w innych krajach Zachodu, nie pisała o jednoznacznym poparciu Jana Pawła II dla „Solidarności”. Jednak i tu niechętnie stwierdzano, że politycy niemieccy dostrzegali u papieża „symptomy politycznej dezaprobaty dla stosunków systemowych oraz zachęty dla działalności grup opozycyjnych”798.

W dniach 8–11 maja w Kilonii zorganizowano piątą sesję Forum PRL-RFN799. W polskiej delegacji znaleźli się m.in. Mieczysław Rakowski i Ryszard Wojna – w tym czasie politycy z drugiego rzędu. Być może z tego względu po stronie niemieckiej zabrakło Genschera. Rząd reprezentował tylko sekretarz stanu w Auswärtiges Amt Hermann Schäfer, pojawili się także przedstawiciele największych partii, w tym po raz pierwszy Zieloni, którzy coraz częściej wypowiadali się w sprawie dialogu polsko-niemieckiego800. Niezobowiązujące rozmowy dotyczyły przede wszystkim rozbrojeniowego „planu Jaruzelskiego”, kwestii polskiego zadłużenia oraz stosunków gospodarczych. Motto spotkania brzmiało: „Co możemy uczynić wspólnie dla Europy”?801. Jak podkreślała polska ambasada, Niemcy nie eksponowali kontrowersyjnych tematów, choć wymieniali swe stałe, oficjalne postulaty: lepszą opiekę nad grobami wojennymi, uwzględnienie oczekiwań niemieckich w organizacji muzeum w Oświęcimiu, powołanie organizacji młodzieżowej Jugendwerk oraz niemieckiego Instytutu Kultury, a także usprawnienia w procedurach migracyjnych802. Na liście tej nie było „Solidarności”.

Być może większe znaczenie miała podróż delegacji Sejmu z marszałkiem Romanem Malinowskim na czele. Również ta wizyta odbyła się miesiąc później, niż przewidywano – w dniach 22–29 czerwca 1987 r.803 Malinowski prowadził rozmowy w Urzędzie Kanclerskim, MSZ oraz z politykami największych partii. Na spotkaniu z Genscherem podkreślił m.in. wagę układu z 1970 r. Nie ustalono jednak terminu wizyty niemieckiego polityka w Polsce. Marszałek skupił się ponadto na planach rozbrojeniowych oraz na krytyce przejawów „rewizjonizmu” (np. „Zlotu Ślązaków” w Hanowerze). Niemieccy gospodarze unikali konfrontacji804. Najważniejszym spotkaniem Malinowskiego było z pewnością to z Helmutem Kohlem. Kanclerz zapewniał, że traktuje stosunki z Polską w sposób szczególny i pragnie ich poprawy. Prosił o przekazanie pozdrowień dla gen. Jaruzelskiego. Niezobowiązująco wyrażał chęć złożenia wizyty w Warszawie. Co typowe dla polityków niemieckich, nie poruszył kwestii „Solidarności”805.

Tydzień później w Polsce gościł jeden z liderów FDP Wolfgang Mischnick, który spotkał się m.in. z gen. Jaruzelskim806. Z kolei w połowie lipca Polskę odwiedziła trzyosobowa delegacja działaczy związkowych z SPD z Helmuthem Beckerem na czele; kontaktowali się oni głównie z OPZZ807. Przed takimi kontaktami bronili się ich koledzy z Francji, Wielkiej Brytanii, o USA nawet nie wspominając. Związkowcy zapewne spotkali się jednak także – za pośrednictwem Rady Prymasowskiej – z przedstawicielami „Solidarności”808. Jednocześnie toczyły się negocjacje w kwestii polskiego zadłużenia809.

W dniach 24 sierpnia – 3 września rozbudowaną wizytę w Polsce złożyła dziesięcioosobowa delegacja frakcji parlamentarnej SPD. W dużej mierze przypadkowo skontaktowali się oni z Lechem Wałęsą, który właśnie przybył do Warszawy na rozmowę z holenderskim ministrem spraw zagranicznych Hansem van den Broekiem810. Korzystając z okazji, niemieccy goście przespacerowali się z liderem „Solidarności” uliczkami Starego Miasta. Była to zupełnie niezaplanowana decyzja – przed wyjazdem delegaci zamierzali unikać spektakularnych i zbyt ostentacyjnych kontaktów z opozycją811. Spotkali się jednak również z Alfredem Miodowiczem, pragnącym zacieśniać więzi z DGB812. Ponadto delegaci odwiedzili Łódź, Poznań, Gniezno, Toruń, Ełk, Leszno, Białystok i Chełmno. 1 września uczcili obchody 42. rocznicy wybuchu II wojny światowej, m.in. składając kwiaty pod pomnikiem Nike813. Wizyta odbiła się szerokim echem w prasie polskiej i niemieckiej, choć nie przyniosła konkretnych ustaleń na płaszczyźnie międzypaństwowej814.

W tym samym czasie kierownictwo polskiej placówki w Kolonii objął po schorowanym Tadeuszu Nestorowiczu Ryszard Karski. Jego pierwszym ważnym zadaniem stała się obsługa polskiej delegacji Stronnictwa Demokratycznego na 38. zjeździe liberałów z FDP, zorganizowanym w dniach 5–6 września 1987 r. w Kilonii815. Udział gości z Polski był kolejnym potwierdzeniem faktu, że kontakty polskich licencjonowanych partii politycznych i związków zawodowych z zachodnioniemieckimi partnerami były o wiele ściślejsze niż w przypadku innych krajów zachodnich. Kilka dni później parafowano ramowe porozumienie o współpracy między Wrocławiem a Wiesbaden, mimo głośnych protestów chadecji816. Dzień wcześniej sekretarz stanu w niemieckim MSZ Irmgard Adam-Schwaetzer wyraziła wolę rozwoju relacji z Polską, choć podkreśliła, że proponowany przez stronę polską początek roku 1988 jako termin podróży Genschera nie jest ostatecznie ustalony817.

Sytuacja miała się jednak szybko zmienić. Pod koniec września minister Orzechowski w ramach sesji ONZ w Nowym Jorku spotkał się z politykami zachodnimi, w tym z Genscherem. Politycy zadeklarowali wolę współpracy i chęć szybkiego przygotowania wizyty niemieckiego szefa MSZ w Polsce właśnie na początku 1988 r. Tym samym po raz pierwszy oficjalnie określono w przybliżeniu termin podróży. Punktem spornym pozostawały nie tyle chęci kontaktów z opozycją, ile wola złożenia kwiatów na grobie nieznanego żołnierza niemieckiego818. Wydarzeniem równoległym była kilkudniowa wizyta w Polsce premiera Nadrenii-Palatynatu i członka kierownictwa CDU Bernharda Vogla. Vogel rozmawiał nie tylko z przedstawicielami władz (Józefem Czyrkiem, Ernestem Kuczą, Ryszardem Wojną) i Kościoła (kardynałem Franciszkiem Macharskim, prymasem Józefem Glempem), ale także z Wałęsą podczas pobytu u biskupa Tadeusza Gocłowskiego w Gdańsku, co nie wywołało większych protestów strony polskiej819. Mógło to oznaczać, że również Genscher będzie miał więcej swobody.

Na skutek zbiegu okoliczności kilka dni później (na przełomie września i października) do Polski wyjechał inny Vogel – Hans-Jochen, jeden z liderów SPD, na czele kolejnej delegacji socjalistów820. Jego wizyta miała wyższą oprawę protokolarną. Głównym punktem pobytu była sześciogodzinna rozmowa z gen. Jaruzelskim. Socjaldemokratyczny polityk zachwycał się przyjacielską atmosferą spotkania i zapewniał o swych wysiłkach w dążeniu do pojednania polsko-niemieckiego. Jaruzelski wyraził zainteresowanie wizytą prezydenta Weizsäckera lub kanclerza Kohla w Polsce w 1988 r.821 Mimo koncyliacyjnej postawy Vogel spotkał się z Bronisławem Geremkiem, Klemensem Szaniawskim oraz Januszem Onyszkiewiczem – ale nie z Lechem Wałęsą822.

W kolejnych tygodniach regularnie dochodziło do licznych bezpośrednich kontaktów tego typu. Między 19 a 21 listopada w Warszawie na zaproszenie PISM gościł poseł SPD Dietrich Stobbe823. W tym też miesiącu Akademia Ewangelicka w Mülheim i Polska Rada Ekumeniczna zorganizowały konferencję na temat stosunków niemiecko-polskich, w której udział wziął m.in. Hans-Dietrich Genscher, Volker Rühe, Hans-Jochen Vogel i Karsten D. Voigt824. Warto dodać, że w końcu września do Frankfurtu na zaproszenie Fundacji Kurta Schumachera przybył Tadeusz Mazowiecki. Podkreślał, że bez przestrzegania praw człowieka nie da się zbudować trwałego pokoju w Europie. Przekonywał, że „Solidarność” właśnie o to walczyła. Na spotkaniu w fundacji był obecny m.in. chadecki nadburmistrz Frankfurtu Wolfram Brück825.

Ostatnie miesiące 1987 r. upłynęły, oprócz stałych, choć niezobowiązujących negocjacji finansowo-handlowych826, pod znakiem dwóch wydarzeń: polskiego referendum i planowanej coraz bardziej szczegółowo wizyty Genschera w Polsce. Również w tym czasie pojawiło się nowe określenie: „pakietowe” rozwiązywanie obustronnych problemów, łączących politykę z gospodarką, finansami i balastem historii827. Podobnie jak w innych krajach, klęskę referendum niemieccy politycy przyjęli z mieszanymi uczuciami: chwalili gen. Jaruzelskiego za to demokratyczne posunięcie, ale dziwili się nieżyciowymi przepisami głosowania i obawiali się możliwości wstrzymania reform. Nie zabrakło głosów o braku zaufania społeczeństwa do władzy. Sam Genscher był zaskoczony wynikami referendum828. Już przed jego przeprowadzeniem niemieccy politycy zastanawiali się, czy jest to dobry sposób na wprowadzanie reform. Sugerowali, że właściwszym posunięciem byłoby dopuszczenie do działalności prawdziwych związków zawodowych829.

Zbliżającą się misję Genschera postrzegano w Bonn jako najważniejszą z dotychczasowych prób poprawy stosunków niemiecko-polskich. Ze spraw szczegółowych miała ona przyspieszyć prace nad uruchomieniem konsulatów w Hamburgu i Krakowie, rozpoczęcie działalności ataszatów wojskowych przy ambasadach oraz podpisanie umów o ochronie kapitałów, ochronie środowiska i o współpracy naukowo-technicznej. Strona polska nie była tak skłonna do ustępstw, zwłaszcza w dziedzinie ochrony kapitałów. Obaj partnerzy liczyli za to na postęp w rozwiązaniu tradycyjnych kwestii spornych: sprawy niemieckich grobów, podwójnego nazewnictwa, łączenia rodzin, kontrowersji wokół muzeum w Oświęcimiu itp.830 Jak wiemy, problemy te chciano już rozwiązywać „pakietowo”, a nie pojedynczo. Dlatego też negocjacje się przeciągały.

27 października do Warszawy przyleciał Dieter Kastrup, wicedyrektor Departamentu Politycznego MSZ RFN, odpowiedzialny (jako tzw. ambasador ad hoc) za przygotowanie wizyty Genschera. Widać, że RFN przykładała do tej podróży dużą wagę. W rozmowach skupiano się przede wszystkim na sprawie otwarcia konsulatów. Na początku listopada Kastrup przedstawił po raz pierwszy konkretną datę wizyty: 10–11 stycznia. Niewiele później ponownie odwiedził on Warszawę831.

Autonomicznym torem pod koniec listopada delegacja Wrocławia wyjechała do Wiesbaden na obchody Dni Kultury i uroczyste podpisanie umowy między miastami, do RFN zaś udała się delegacja SPD z Hansem Koschnickiem na czele. Spotkał się on m.in. z Józefem Czyrkiem832. Z kolei 8 grudnia Willy Brandt spotkał się z ambasadorem Ryszardem Karskim; dyskutowano o współpracy w ramach Międzynarodówki Socjalistycznej i o „planie Jaruzelskiego”833. Równocześnie delegację polskiego Sejmu przyjął kanclerski sekretarz stanu Lutz Stavenhagen834. Rozmowy te odbywały się jednak poza głównym nurtem międzypaństwowym.

Bardzo istotnym wydarzeniem, które znacznie przyspieszyło podróż Genschera, było spotkanie na szczycie Michaiła Gorbaczowa z Ronaldem Reaganem w Waszyngtonie w grudniu 1987 r. 8 grudnia przywódcy obu supermocarstw podpisali układ o całkowitej likwidacji arsenałów rakietowych pocisków średniego zasięgu, prowadząc tym samym do rozwiązania problemu eurorakiet, stanowiącego jedną z głównych przeszkód w rozwoju stosunków PRL–RFN835.

Szef niemieckiego MSZ Hans-Dietrich Genscher przybył z ponowną, wielokrotnie przekładaną wizytą do Polski 10 stycznia 1988 r.836 Tym razem spędził nad Wisłą o wiele więcej czasu niż w 1985 r. – wyjechał dopiero 13 stycznia. Podczas tej oficjalnej wizyty nastąpiło rzecz jasna – przy mniejszych niż kiedyś oporach reżimu – nieformalne spotkanie z Lechem Wałęsą, które trwało godzinę. O ile jednak polscy gospodarze nie protestowali głośno, o tyle po cichu starali się jak najbardziej utrudnić to spotkanie: liderowi „Solidarności” nie chciano w stoczni udzielić urlopu na wyjazd do Warszawy i przyjechał w ostatniej chwili. Podczas rozmowy, do której doszło w ambasadzie RFN, niemiecki polityk zapewnił o swym uznaniu dla „Solidarności”837. Wałęsa wyraził natomiast wolę bliskiej współpracy między Polakami i Niemcami oraz podkreślił trwałość granicy na Odrze i Nysie jako warunek tej współpracy838. Co charakterystyczne, nie różniło się to od postulatów polskich władz.

Forma spotkania z Wałęsą i jego doradcami (Geremkiem, Mazowieckim i Onyszkiewiczem) przypominała kontakty, które odwiedzający dane państwo (o ustroju demokratycznym) przywódcy nawiązywali z politykami legalnych partii opozycyjnych, działających w kraju przyjmującym. Był to wyraz poparcia dla „Solidarności” i procesu demokratyzacji w Polsce. Genscher nie omieszkał poza tym złożyć wieńca na grobie księdza Popiełuszki. Ze zdumieniem przyjął aplauz zgromadzonych wokół ludzi, wykrzykujących hasła „Dziękujemy!”, „Solidarność!” i „Tu jest Polska!”839. Odwiedził także oddalony o 70 km od Warszawy niemiecki cmentarz żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej, a po drodze klasztor w Niepokalanowie w hołdzie św. Maksymilianowi Kolbemu. Obejrzał również Zamek Królewski, którego dyrektor, Aleksander Gieysztor, otrzymał niemiecki order840. W kontaktach oficjalnych Genscher, choć podkreślał nienaruszalność układu z 1970 r., spotkał się także z przedstawicielami mniejszości niemieckiej ze Śląska841 – rzecz jeszcze kilkanaście miesięcy wcześniej nie do pomyślenia (podobnie jak wizyta na niemieckim cmentarzu). Co więcej, minister Orzechowski w czasie trzygodzinnej rozmowy ze swym niemieckim kolegą mówił o Niemcach, którzy stracili swoje strony ojczyste842. Słowa te były świadectwem powolnego przełamywania niemieckiego tabu w dyplomacji polskiej. Po klęsce referendum stanowisko polskie w kontaktach z Zachodem wyraźnie łagodniało.

Wątek narodowościowy był bardziej kontrowersyjny niż kontakty z opozycją i to on okazał się najistotniejszym punktem wizyty. Genschera interesowała przede wszystkim kwestia praw mniejszości niemieckiej oraz podwójnego nazewnictwa topograficznego843. Misja Genschera nie przyniosła zatem przełomu, zwłaszcza w oficjalnych rozmowach z przedstawicielami władz polskich (np. ministrem Orzechowskim, z którym niemiecki gość zjadł lunch 11 stycznia). Już w prognozach dotyczących podróży MSW twierdziło, że znaczenie wizyty ograniczy się do zewnętrznej dyplomacji i propagandy, bez konkretnych rozwiązań finansowych, na których bankrutującej PRL najbardziej zależało844. Tym samym polityka niemiecka w pełni wpisywała się w ówczesną strategię w zasadzie wszystkich państw NATO i EWG.

Jak podkreślają badacze problemu, impas finansowo-kredytowy trwał, a misja szefa bońskiej dyplomacji nie zaowocowała wieloma konkretami845. Wprawdzie minister Orzechowski zapewniał o „odczuwalnym kroku naprzód w stosunkach dwustronnych” i podkreślał powstanie trzech polsko-niemieckich grup roboczych (do spraw politycznych, gospodarczo-finansowych i międzynarodowych), ale po chwili sam sobie zaprzeczał, wspominając o braku „podstaw do większego optymizmu”. Taki urzędowy optymizm wykazywał Genscher, mówiąc o „nowym impulsie” relacji bilateralnych i „nadziei na wyjście z zaułka”846. Minister ogólnikowo przekonywał, że współpraca niemiecko-polska leży w „interesie Europy”847. Niewiele to znaczyło. Na pewno ważną, ale nie nową deklaracją było uznanie przez Genschera trwałości granicy na Odrze i Nysie. Nie wychodziło ono jednak poza ustalenia z 1970 r.

Na drugim planie, w ślad za postulatami Waszyngtonu i w mniejszym stopniu Londynu, zachodnioniemieckie władze stawiały ponadto „jednoznaczne iunctim między gotowością do wyjścia naprzeciw polskim postulatom gospodarczo-finansowym a naszymi ustępstwami politycznymi” – jak zauważało polskie MSZ848. Bonn jednak nieco inaczej postrzegało owe ustępstwa: chodziło nie tyle (czy nie tylko) o gesty wobec „Solidarności”, ile właśnie o sprawę mniejszości niemieckiej i problemy pokrewne. Była to zatem nieco inna forma szantażu finansowego849.

W tym kontekście niezbyt wiarygodnie brzmiały zapewnienia Genschera o woli przejścia od etapu „normalizacji” do etapu „porozumienia” w ramach tzw. II fazy polityki odprężenia w zachodnioniemieckich relacjach ze Wschodem (być może w jakimś stopniu naśladował w tych słowach dyplomację amerykańską). Przejście to miałoby nastąpić w czasie wizyty kanclerza Kohla. Jednakże poza manifestowaniem przez szefa niemieckiego MSZ chęci organizacji takiej podróży nie zaczęto się do niej przygotowywać850. Wprawdzie Genscher zapewniał, że kanclerz przyjedzie jeszcze w 1988 r., ale sam Kohl przekonywał, że wybierze się do Polski dopiero wtedy, gdy PRL poczyni „w ciągu tego roku konkretne kroki”851.

Jest charakterystyczne, że strona polska deklarowała zadowolenie z misji Genschera, co świadczyło o głębokiej ewolucji, którą przeszły warszawskie władze między 1985 a 1988 r. Podkreślano zapewnienia polityka o niewysuwaniu roszczeń terytorialnych wobec Polski i zwracano uwagę na fakt utworzenia (na wniosek Polski) trzech grup roboczych – w zasadzie jedyny wymierny wynik wizyty852. Prace tych grup okazały się bardzo istotne, ale początki ich działania były trudne. Również i polskie władze musiały jednak przyznać, że nie udało się wiele osiągnąć: wskazywano na gesty Genschera wobec mniejszości niemieckiej, mające umocnić pozycję rządu chadecko-liberalnego, a także na brak ustaleń w kwestiach gospodarczych853. Przed obiema stronami była jeszcze daleka droga do porozumienia. Za zbyt uproszczoną należałoby zatem uznać tezę Mieczysława Tomali, że styczniowa misja Genschera zapoczątkowała nowy dialog w relacjach obustronnych, który „znalazł swój finał” w wizycie Kohla w Polsce w listopadzie 1989 r.854 Jak słusznie zauważa Dieter Bingen, obie strony nie potrafiły jeszcze wyjść z zamkniętego koła sprzecznych dążeń: PRL uzależniała ustępstwa polityczne od niemieckich kredytów, RFN zaś – przyznanie kredytów od ustępstw politycznych855.

W tygodniach następujących po podróży Genschera we wzajemnych stosunkach rozwijała się zauważona już wcześniej tendencja: stosunkowo napiętemu klimatowi relacji towarzyszyła duża liczba kontaktów bezpośrednich. W dniach 18–19 stycznia 1988 r. w Ebenhausen odbyło się spotkanie Forum Polska-RFN na temat rozbrojenia w Europie i „planu Jaruzelskiego”. Jak większość obrad tego typu, nie przyniosły one wymiernych wyników856. Dzień po zakończeniu konferencji Helmut Kohl w przemówieniu wyjaśniającym zasady zachodnioniemieckiej Ostpolitik oświadczył, że wejście stosunków polsko-niemieckich na kolejny, trzeci etap – „pomocy gospodarczej” – będzie uzależnione od prowadzenia przez PRL akcji łączenia rodzin oraz ustępstw w sprawie nazewnictwa i języka niemieckiego857. Rozwijał w ten sposób wypowiedzi Genschera o „drugiej fazie” relacji. I w tych słowach uwidoczniła się niemiecka specyfika szantażu finansowego, który w innych krajach opierał się głównie na wykorzystywaniu kwestii „Solidarności”.

Wypowiedź Kohla ukazuje ponadto ograniczone rezultaty misji Genschera – mimo różnego słownictwa i terminologii obaj właściwie powtórzyli to samo. Żądania niemieckie były dla strony polskiej nie do przyjęcia, co prowadziło do impasu w kwestiach finansowo-gospodarczych – czyli do sytuacji istniejącej w pewnej mierze również w przypadku relacji PRL z innymi państwami zachodnimi, ale spowodowanej nieco innymi czynnikami. Nowym elementem wzajemnych relacji była za to coraz bardziej liberalna polityka PRL w kwestii łączenia rodzin i wyjazdów osób niemieckiego pochodzenia do RFN – liczba wyjeżdżających wciąż wzrastała i w 1989 r. sięgnęła pułapu ponad 250 tys. osób858.

4 lutego w Bundestagu odbyła się debata na temat przestrzegania praw człowieka w krajach socjalistycznych. Również ona ukazała pewną specyfikę niemiecką: z jednej strony retoryka nie była radykalna, ale z drugiej pojawiły się wątki mniejszości niemieckiej859. Kilka dni później w Polsce gościła delegacja SPD (z Horstem Ehmke na czele), która spotkała się m.in. z gen. Jaruzelskim860. Niemieccy socjaliści wraz z PZPR po raz kolejny wyrazili jednomyślność w dążeniu do budowania bezpieczeństwa w Europie861. Atmosfera kontaktów nie była jednak w pełni korzystna: tuż po wizycie delegacji niemieckie MSZ ostro protestowało przeciw zatrzymaniu we Wrocławiu ekipy telewizyjnej ARD przez funkcjonariuszy MO, którzy użyli siły862. Afera ta negatywnie wpłynęła na posiedzenie polsko-niemieckiej grupy roboczej do spraw politycznych (kierowanej przez zastępcę członka Biura Politycznego KC PZPR Stanisława Bejgera) w dniach 24–26 lutego 1988 r. w Bonn. W rozmowach uczestniczył m.in. Roman Malinowski863. Polska ambasada zauważała, że niemieccy rozmówcy unikali formułowania konkretnych propozycji, zwłaszcza w najważniejszych dla Polaków kwestiach kredytowo-finansowych864. Sam fakt takiego posiedzenia był jednak znaczący i stanowił realizację najważniejszego z ustaleń podjętych podczas wizyty Genschera. Niewiele nowego wniosła również równoległa rozmowa Malinowskiego z Hansem-Dietrichem Genscherem. Niemiecki dyplomata niezobowiązująco zapewniał o woli poprawy kontaktów i ponownie wyraził chęć zorganizowania przyjazdu kanclerza Kohla do Polski jeszcze w 1988 r.865

Podczas lutowych kontaktów zgodzono się także na przyjazd do Bonn ministra Czyrka w dniach 19–22 kwietnia. Podróż doszła do skutku – ówczesny członek Biura Politycznego KC PZPR rozmawiał m.in. z wiceprzewodniczącym chadeckiej frakcji parlamentarnej Alfredem Dreggerem. Także jego misja nie przyniosła widocznych postępów866. Tak samo można ocenić spotkanie 27 kwietnia w Hanowerze wicepremiera Zbigniewa Szałajdy, który przybył do Niemiec razem z Czyrkiem, z ministrem gospodarki Martinem Bangemannem867. W tym samym czasie do Polski pojechała kilkuosobowa delegacja posłów chadeckich z Hansem-Peterem Repnikiem na czele. Oprócz oficjalnych kontaktów zamierzali odwiedzić w Gdańsku Lecha Wałęsę868. Miesiąc wcześniej spore zainteresowanie niemieckiej dyplomacji wzbudziła sejmowa debata na temat polityki zagranicznej i exposé ministra spraw zagranicznych Mariana Orzechowskiego, poświęcone w dużej mierze relacjom PRL z RFN. Zwracano uwagę na pozytywne komentarze dotyczące wizyty Genschera, ale zauważano też polskie oczekiwania na konkretne posunięcia niemieckich partnerów. Podkreślano ponadto krytyczną wypowiedź Ryszarda Wojny o „osi Paryż–Bonn”, realizowanej kosztem Warszawy869. W reakcji kanclerz Kohl wyraźniej niż do tej pory (ale wciąż bez podania terminu) zapewniał, że pragnie przyjechać do Polski w celu dokonania przełomu w relacjach870.

Tym zapewnieniom towarzyszyły rosnące w zachodnioniemieckim rządzie kontrowersje wokół przyznania Polsce pomocy finansowej. Zdawano już sobie sprawę, że prędzej czy później zostanie ona udzielona. Głęboko zastanawiano się teraz nad jej wielkością i formą, a różnice zdań były znaczne. Te trudności spowodowały m.in. opóźnienie spotkania polsko-niemieckiej grupy roboczej do spraw finansowych; przedłużały również negocjacje związane z misją Kohla, obracające się wokół „substancji finansowej”, którą kanclerz miałby zaproponować871. Główne punkty sporne – finanse, nazewnictwo, mniejszości, wypędzeni, rola planowanego Instytutu Goethego, „Solidarność”, liberalizacja, polityczna emigracja itp. – nadal nie zostały rozwiązane. Mimo rozbudowanych kontaktów w kolejnych miesiącach wciąż trwał dyplomatyczny impas. Czekano na „generalną rozgrywkę”872. Przejawem tej wyczekującej postawy była debata niemieckiej parlamentarnej Komisji Spraw Zagranicznych na temat stosunków z PRL873.

Strajki z przełomu kwietnia i maja 1988 r. odbiły się w Niemczech głośnym echem. Retoryka dyplomacji niemieckiej – podobnie jak przy innych wydarzeniach tego typu – ustępowała powściągliwym przecież komentarzom dyplomacji amerykańskiej czy francuskiej, przynajmniej w bezpośrednich kontaktach z polskimi władzami. Politycy zapewniali, że strajki nie wpłyną na realizację planowanych podróży Johannesa Raua, a zwłaszcza Helmuta Kohla, a także na przewidywane spotkania grup roboczych. Wstrzymywano się z oficjalnymi komentarzami, a nieformalnie wyrażano niepokój z powodu destabilizacji społecznej i zaognienia sytuacji na skutek wysuwania przez strajkujących żądań politycznych874. Tylko nieco odważniej wypowiadały się poszczególne partie polityczne i DGB. Socjaldemokraci nazwali skierowanie milicji do strajkujących „cofnięciem procesu reform” i nawoływali, by powrócić do „polityki dialogu”. Domagali się przy tym umiarkowania – co mogło dotyczyć zarówno sił porządkowych, jak i robotników875. Z kolei 10 maja członek kierownictwa CDU Bernhard Vogel wyraził duże zatroskanie wydarzeniami w Polsce, ale też nadzieję, że „strajki robotnicze w Nowej Hucie, Gdańsku i pozostałe […] nie doprowadzą do eskalacji przemocy”. Liczył przy tym na koncyliacyjną rolę Kościoła. Przekonywał, że nic nie jest w stanie stłumić tęsknoty ludzi za wolnością876. Ostrzej wypowiedział się jego partyjny kolega Heiner Geissler, który mówił o „brutalnym postępowaniu” i złamaniu „elementarnych praw człowieka”877.

Choć rząd oficjalnie milczał, ambasada polska w Kolonii ostro krytykowała „propagandę” mediów, jakoby wyolbrzymiającą skalę protestów i eksponującą osobę Lecha Wałęsy878. Ambasador zalecał jednak centrali ograniczanie słów krytyki, wręcz domagał się dalszych wysiłków w kierunku zacieśniania obustronnych relacji. Co więcej, proponował posłużenie się strajkami do własnych celów i przekucie tej porażki w sukces – „sugerujemy rozważenie wykorzystania ostatnich napięć socjalnych w kraju w celu wywarcia nacisku na Bonn dla przeforsowania zgłoszonych postulatów gospodarczo-finansowych”879. Plany te nie miały większych szans powodzenia: jeszcze 10 maja, na kanwie protestów, rząd boński wydał adresowane do Józefa Czyrka oświadczenie (pierwsze od wybuchu niepokojów), w którym stwierdzono, że zwrot w stosunkach niemiecko-polskich może nastąpić tylko wtedy, gdy polskie władze zaczną prowadzić elastyczniejszą politykę. Od rozwiązania konfliktów społecznych uzależniona była wizyta Kohla, wciąż możliwa – według zapewnień RFN – w 1988 r.880

Wątki te pojawiły się na spotkaniach polsko-niemieckich grup do spraw polityki i gospodarki w ramach drugiej rundy negocjacji, która odbyła się w dniach 30–31 maja 1988 r.881 Obrady toczyły się w cieniu niespotykanego natężenia akcji składania przez polskich obywateli podań o wizy w ambasadzie RFN, co właściwie sparaliżowało jej działalność882. Ponownie nie przyniosły one żadnych rozstrzygnięć. Bardziej owocna była wcześniejsza o kilka dni bońska misja ministra Aleksandra Kwaśniewskiego, przewodniczącego Komitetu Młodzieży i Kultury Fizycznej. W jej wyniku udało się przyjąć wspólne oświadczenie w sprawie wymiany młodzieżowej883. Był to jednak drugorzędny wyjątek. Tymczasem niemieckie agencje prasowe pisały o „wygórowanych żądaniach polskich”, a polskie krytykowały RFN za dążenie do korzystnego załatwienia swych spraw jak najmniejszym kosztem884. W tej atmosferze nie można się było porozumieć. Na pewno na te niepowodzenia wpłynęły niedawne wydarzenia na Wybrzeżu i Śląsku. Choć w Bonn pozytywnie interpretowano stosunkowo spokojne wygaszanie strajków, to jednak sceptycznie oceniano możliwość przeprowadzenia dostatecznych reform wewnętrznych i zdawano sobie sprawę, że uspokojenie nie usunęło przyczyn napięć i kryzysu885.

Fala strajkowa przełożyła się ponadto, mimo oficjalnych deklaracji, na pewne pogorszenie stosunków międzypaństwowych. Nie jest przypadkiem, że po maju niemiecki MSZ usztywnił stanowisko w sprawie wizyty ministra Orzechowskiego (planowanej na lipiec) i Kohla (przewidywanej na jesień). Nawet ambasada PRL przyznawała, że stanęły one pod znakiem zapytania, chociaż w obie strony często podróżowali politycy niższego szczebla, np. w ramach kontaktów między miastami czy międzypartyjnych886. Zresztą sam Jaruzelski wyraził na początku czerwca obawę przed usztywnieniem relacji bilateralnych887. Niepokój strony polskiej wzbudził ponadto zjazd CDU w Wiesbaden w połowie czerwca. Padły na nim stwierdzenia o kształtowaniu granic i zjednoczeniu Niemiec w ramach „przyszłego wolnościowego ładu pokojowego w Europie”, a także o opiece nad Niemcami żyjącymi poza ojczyzną888.

W tym kontekście nie może dziwić, że kolejne posiedzenie polsko-niemieckiej Komisji Mieszanej, zajmującej się polskim zadłużeniem (nie można jej mylić z dopiero co powołaną grupą roboczą do spraw finansowych), które odbyło się pod koniec czerwca, nie przyniosło nic nowego, mimo iż obecny wicepremier Zbigniew Szałajda rozmawiał i z Kohlem, i z Genscherem. Nie udało mu się jednak ustalić nawet bliższych terminów wizyty Orzechowskiego w Bonn i kanclerza w Polsce889. Bezpośrednie kontakty nadal rozwijały się za to na średnim szczeblu: m.in. w pierwszych dniach czerwca 1988 r. do Warszawy przybył zgodnie z planem premier Nadrenii Północnej-Westfalii Johannes Rau, któremu towarzyszyła delegacja przemysłowców890. To właśnie w rozmowie z niemieckim gościem gen. Jaruzelski podzielił się swymi obawami. Oprócz kontaktów z władzami (głównie gospodarczych) Rau przeprowadził w ambasadzie RFN oficjalną rozmowę z przedstawicielami umiarkowanej opozycji, m.in. Geremkiem i Mazowieckim891. Równocześnie do Bonn przybyła delegacja SD z Tadeuszem Młyńczakiem na czele892. Kontakty te nie mogły jednak przełamać impasu.

Czerwcowe wybory do rad narodowych i zmiany w warszawskim rządzie nie wywołały oficjalnych reakcji władz bońskich, podobnie jak silnie wówczas forsowany rozbrojeniowy „plan Jaruzelskiego”893. Nieco większe zainteresowanie mediów wzbudziła wizyta Michaiła Gorbaczowa w Polsce w lipcu 1988 r.894 W tym samym miesiącu Bonn wreszcie ustaliło konkretny termin misji Olechowskiego: 19–20 września. Stronie polskiej nie udało się jednak w związku z tym wynegocjować terminu podróży Kohla, daty trzeciej rundy negocjacji grup roboczych (które z założenia powinny poprzedzić misję ministra), a także skłonić RFN do wiążących deklaracji finansowych895. W tej sytuacji polska ambasada szantażowała swych rozmówców w Auswärtiges Amt odwołaniem podróży Olechowskiego896. Mimo tych dyplomatycznych przepychanek otoczenie kanclerza było gotowe – jak się wydaje – na pewne ustępstwa, m.in. na skutek nacisków opozycji (zwłaszcza Horsta Ehmke). Świadczył o tym telewizyjny wywiad Kohla z 5 sierpnia, w którym po raz pierwszy publicznie padło określenie „wsparcie gospodarcze” dla Polski897.

Ewolucja ta została jednak wstrzymana z powodu protestów sierpniowych. Podobnie jak wcześniej, Bonn unikało początkowo oficjalnych komentarzy898. Pod koniec miesiąca wydarzenia z Polski znalazły się już w centrum uwagi mediów. Wtedy zareagował także rząd, ale bardzo powściągliwie, w formie telefonicznej odpowiedzi rzecznika na pytanie jednego z dziennikarzy. Rzecznik nie komentował spekulacji o bezsilności władz wobec kryzysu gospodarczego czy o braku zgody na legalizację „Solidarności”, tylko wyraził nadzieję na pokojowe rozwiązanie konfliktu. Dodał jednak, że – zdaniem Bonn – „otwarty dialog rządu [polskiego] z reprezentatywnymi kręgami społeczeństwa [jest] istotną przesłanką sukcesu zapoczątkowanych reform politycznych i gospodarczych”899. Tak ogólne stanowisko prezentowały właściwie wszystkie państwa NATO.

24 sierpnia w rozmowie z przedstawicielami polskiej ambasady dyrektor polityczny niemieckiego MSZ Hermann von Richthofen obiecał, że Bonn nie będzie oficjalnie zabierać głosu w sprawie protestów w Polsce. Wyraził przy tym obawę, że mogły one zaszkodzić stosunkom Wschód–Zachód. Niektórzy parlamentarzyści w kuluarach wprost sugerowali niewypowiedzianą przez Richthofena możliwość: wydarzenia w Polsce groziły utrudnieniem współpracy między RFN a PRL900. W tym świetle nieprzekonująco brzmiała wypowiedź przewodniczącego parlamentarnej Komisji Spraw Zagranicznych Hansa Sterckena, który 25 sierpnia zapewniał, że strajki nie zagrażają wizycie Kohla w bieżącym roku, a nawet stanowią normalny środek walki związków zawodowych i przejaw „reguł demokratycznych”. Przekonywał, że sytuacja nie jest tak konfliktowa jak w 1981 r. Podkreślał wreszcie wolę kontynuacji rozmów o niemieckiej pomocy dla Polski901.

Zgodnie z tendencją zauważoną w działaniach Stanów Zjednoczonych, w okresie eskalacji konfliktów dyplomatycznych język dyplomacji łagodniał. Jeszcze dalej w ugodowym nastawieniu posunęła się opozycyjna SPD – również 25 sierpnia Horst Ehmke wezwał rząd federalny do aktywniejszego wspomagania PRL w jej „trudnym położeniu” – głównie finansowo. SPD opowiedziała się też „po stronie reformistów” w Polsce i za współpracą komunistycznego rządu z opozycją902. Czy nie była to pośrednia krytyka protestów? Zarazem wiceprzewodnicząca Bundestagu Annemarie Renger z SPD na bardziej oficjalnym forum wyrażała obawę, że proces reform w Polsce może zostać zatrzymany, oraz zapewniała, iż pragnie stabilizacji sytuacji w Polsce, tak jak von Richthofen zachęcając do dialogu ze społeczeństwem903.

Mimo ostrożnej postawy, koalicja nie zamierzała słuchać socjaldemokratycznej opozycji. Ze względu na wydarzenia na Śląsku i Wybrzeżu pod znakiem zapytania stanęła trzecia runda negocjacji grup roboczych i wizyta Olechowskiego, a w dalszej perspektywie – podróż Kohla do Polski. Przedstawiciele Urzędu Kanclerskiego podkreślali 27 sierpnia w rozmowie z urzędnikami polskiej ambasady, że strajki nie pozostaną bez wpływu na obustronne relacje. Niemcy dali do zrozumienia, że w wypadku siłowych rozwiązań Kohl odwołałby swą wizytę. Przyznali także, że w Bonn – wobec niestabilnej sytuacji nad Wisłą – nie podjęto decyzji o pomocy gospodarczej dla PRL904. O prawdopodobnym przesunięciu wizyty kanclerza informowała również prasa905. I chociaż obrady VIII Plenum KC PZPR, podczas których obiecywano podjęcie dialogu z „Solidarnością”, przyjęto w RFN pozytywnie, to jednak 1 września strona niemiecka zakomunikowała polskiej ambasadzie, że pragnie przełożyć wizytę Olechowskiego. Stwierdzono, że najpierw trzeba będzie wykorzystać tradycyjne spotkania ministrów spraw zagranicznych w Nowym Jorku, gdzie szef MSZ mógłby porozmawiać z Genscherem. Dopiero po nim mogły zebrać się grupy robocze. Aby zatrzeć negatywne wrażenie po tym oczywistym i dotkliwym spowolnieniu obustronnej współpracy, w Auswärtiges Amt i Urzędzie Kanclerskim mało przekonująco zapewniano o woli kontynuacji linii wyznaczonej styczniową podróżą Genschera do Polski906.

W tym samym czasie Kohl coraz wyraźniej dawał do zrozumienia, że i on nie zamierza przyjeżdżać do Polski w 1988 r. Niemcy wyraźnie usztywnili swe stanowisko w tej sprawie, choć oficjalnie, zgodnie z obietnicami, bardzo powściągliwie wypowiadali się o aktualnej sytuacji w Polsce. Czekali jednak na rozwój wydarzeń. To usztywnienie wynikało nie tylko z reakcji na protesty robotników (motyw nie pojawiał się zresztą w bezpośrednich kontaktach ze stroną polską), ale także z braku decyzji o pomocy finansowej dla PRL oraz sztywnego stanowiska władz polskich w sprawie znanego już katalogu niemieckich żądań907. Motywy te były ze sobą ściśle powiązane.

Idea okrągłego stołu, promowana od września, wywołała życzliwe zaciekawienie strony niemieckiej – lecz nie na tyle życzliwe, by zmienić jej politykę. Strona polska liczyła na to, że może spotkanie ministra Olechowskiego z Genscherem w Nowym Jorku zmieni wreszcie bońską strategię. Odbyło się ono planowo, ale nie przyniosło znaczących postępów908. Tadeusz Olechowski, po trosze tłumacząc się z fiaska rozmów, przekonywał gen. Jaruzelskiego, że RFN grała na zwłokę w rozwiązywaniu problemów bilateralnych, nadal wstrzymując się z kredytami, promując prawa mniejszości niemieckiej i – co dla nas najważniejsze – już bezpośrednio domagając się „uregulowania sprawy »Solidarności«”909. Rok po przełomowej misji Genschera, na początku stycznia 1989 r., Olechowskiemu udało się raz jeszcze zamienić parę słów ze swoim niemieckim odpowiednikiem w Paryżu. Polski polityk zamierzał poruszyć głównie kwestie gospodarczo-finansowe, ale także sprawę wizyty Kohla. Nadal wskazywał jednak na impas stosunków, obarczając winą za ten stan rzeczy stronę niemiecką910. Przypomnijmy, że w Paryżu Genscher spotkał się również z Lechem Wałęsą, który „skradł” Olechowskiemu najważniejszych rozmówców. Szef bońskiego MSZ określił stanowisko przewodniczącego „Solidarności” jako „konstruktywne” i popierające rozwój relacji z Niemcami, zwłaszcza handlowych911. Jest charakterystyczne, że zachodni politycy coraz częściej rozmawiali z przedstawicielami opozycji na temat stosunków międzynarodowych. Władze PRL traciły monopol na dyplomację.

Ostatnie miesiące 1988 r. nie przyniosły więc wyraźnych zmian we wzajemnych relacjach, na co decydujący wpływ miały zjawiska stałe (sztywne stanowisko władz PRL wobec niemieckich żądań), jak też koniunkturalne, np. oddalenie (czasowe, o czym nie wiedziano) wizji rozmów z „Solidarnością”912. Obie strony toczyły jałowe dyskusje w sprawie terminu wizyty Kohla i daty spotkań grup roboczych (poza grupą do spraw rozbrojenia pozostałe – polityczna i finansowa – wciąż nie mogły się zebrać)913. „Solidarność” z przekąsem zauważała „koniec nadziei na niemieckie miliardy”914. Niewiele przyniosła listopadowa podróż do Polski polityka SPD Georga W. Strobela, który interesował się głównie odrodzoną Polską Partią Socjalistyczną915. Pewne zamieszanie na arenie międzynarodowej wywołała wizyta kanclerza w Moskwie w październiku 1988 r., podczas której Kohl wezwał Zachód do przyjęcia nowego planu Marshalla dla Europy Środkowo-Wschodniej. Słowa te źle przyjęła strona amerykańska. Inicjatywa okazała się jednak tylko kolejnym chwytem retorycznym916.

W RFN oficjalnie życzliwie przyjęto utworzenie rządu Mieczysława Rakowskiego – zwłaszcza deklarowaną wolę rozwoju relacji z RFN i krytykę dogmatyzmu917 – ale nie wpłynęło to na zmianę niemieckich postulatów dotyczących reform społecznych, politycznych oraz gospodarczych918. Czekano na wprowadzenie słów w czyn, co – jak wspomniano – nie było łatwe. W kontekście przeciągania negocjacji w sprawie okrągłego stołu czy też planów likwidacji Stoczni Gdańskiej niektórzy politycy zachodnioniemieccy dostrzegali zaostrzenie przez nową ekipę Rakowskiego kursu wobec opozycji919. Takie wydarzenia, jak debata Wałęsy z Miodowiczem (odebrana pozytywnie), nie mogły wpłynąć na modyfikację polityki Bonn920. Co więcej, mimo regularnego deklarowania woli ożywienia stosunków (np. deklaracja Genschera z 1 grudnia) dochodziło do pewnych zadrażnień, np. zablokowania w grudniu Jackowi Czaputowiczowi podróży do RFN, dokąd wybierał się na zaproszenie prezydenta Richarda von Weizsäckera921.

Niewielkie znaczenie miała listopadowa podróż do Polski przewodniczącej Bundestagu Rity Süssmuth (nie spotkała się z Wałęsą, ale rozmawiała z Michnikiem)922 oraz grudniowa misja Volkera Rühego, przewodniczącego frakcji parlamentarnej CDU/CSU, który w swych wypowiedziach jednoznacznie uzależniał pomoc gospodarczą od dążenia polskich władz do „politycznego pluralizmu z uwzględnieniem związku zawodowego »Solidarność«”923. Warto zwrócić uwagę, że ten postulat pojawił się w dyplomacji zachodnioniemieckiej w zasadzie dopiero po ogłoszeniu inicjatywy okrągłego stołu. Raporty ambasady polskiej w Kolonii pokazują, że ciągły brak zgody Bonn na ustępstwa wobec Polski coraz bardziej niecierpliwił i irytował polskie władze924. Po raz kolejny wypada zapytać: czy fiasko starań o pieniądze Zachodu przyspieszyło proces demokratyzacji w PRL i rozmowy z opozycją?

Ważnym etapem rozwoju obustronnych stosunków była wizyta Mieczysława Rakowskiego w RFN w dniach 20–23 stycznia 1989 r. z okazji 75. rocznicy urodzin Willy’ego Brandta925. Mimo niezobowiązującego charakteru misji premiera obie strony liczyły na to, iż przyniesie ona postęp w relacjach, zwłaszcza że miesiąc wcześniej Rakowski publicznie zadeklarował wolę poprawy stosunków polsko-niemieckich926. I chociaż podróż nie przyniosła wielu konkretnych rezultatów, to na pewno miała ważne znaczenie prestiżowo-psychologiczne, co podkreślał zarówno polski wywiad927, jak i zachodni komentatorzy, pisząc o przełamaniu impasu we wzajemnych stosunkach928.

Nieliczne, ale znaczące ustalenia rzeczywiście wskazywały na to przesilenie. W wyniku przeprowadzonych rozmów rozwiązano dotychczasowe trzy grupy robocze i przy kanclerzu i premierze powołano osobistych pełnomocników do spraw opracowania porozumień polsko-niemieckich. Zostali nimi Ernest Kucza, kierownik Wydziału Zagranicznego KC PZPR, i Horst Teltschik, kierownik Wydziału do spraw Polityki Zagranicznej Urzędu Kanclerza Federalnego929. Decyzja ta oznaczała nadanie nowego biegu tak niemrawo dotychczas prowadzonym negocjacjom. Niemniej w raportach MSW można znaleźć po części trafne opinie, że w niektórych zachodnioniemieckich środowiskach politycznych, głównie chadeckich, wciąż znaczącą rolę odgrywało sceptyczne nastawienie do możliwości zintensyfikowania wzajemnych relacji, pomimo ogólnego poparcia dla strategii polskiego rządu930. Oficjalne komentarze strony polskiej były bardziej optymistyczne: rzecznik MSZ Stefan Staniszewski określił misję Rakowskiego jako „ważny impuls” do poprawy stosunków bilateralnych931.

Jednym z owoców misji Rakowskiego było ponadto wstępne przygotowanie gruntu pod przyszłą wizytę kanclerza Kohla w Polsce, która odbyła się jednak dopiero w listopadzie 1989 r.932 Zaproponowano też wizytę prezydenta Weizsäckera w związku z obchodami rocznicy wybuchu II wojny światowej. Nie została ona zrealizowana, m.in. z powodu krytyki, jaką pomysł podróży wzbudził w szeregach chadeków 933.

Nie bez wpływu na obserwowane przewartościowania pozostawały znaczne postępy w przygotowaniach do okrągłego stołu, widoczne po dramatycznym X Plenum KC. Już 30 grudnia szef kancelarii Kohla, Wolfgang Schäuble, oświadczył, że kanclerz mógłby przybyć do Polski w najbliższym roku934. Sam Kohl powtórzył te słowa na początku stycznia935. Po wizycie Rakowskiego obie strony zgodziły się wspólnie pracować nad rozwiązaniem dotyczących ich problemów: praw dla mniejszości niemieckiej, wymiany młodzieżowej, współpracy naukowo-kulturalnej oraz kredytów dla PRL. Nie podjęto wiążących decyzji w tych kwestiach, ale sformułowano te postulaty konkretniej niż dotychczas936. „Polska potrzebuje pieniędzy” – bez ogródek komentowała prasa, analizując postawę Rakowskiego937. Kohl przekonywał przy tym, że z wielką uwagą przyjął postanowienie o rozpoczęciu obrad okrągłego stołu938. Iunctim między udzieleniem kredytów a liberalizacją polityczną było wciąż przestrzegane939. Różnica polegała na tym, że perspektywy demokratyzacji stawały się coraz bliższe.

Wydaje się, że na przełomie 1988 i 1989 r. – wobec coraz szybszej ewolucji sytuacji nad Wisłą – Bonn zdecydowało się wreszcie na ustępstwa oraz intensyfikację negocjacji z Polską. Przejaw tej zmiany myślenia, charakterystycznej dla obu stron, stanowiło powołanie wspomnianych pełnomocników940. RFN była gotowa na kompromis – przełom był blisko. Rola „Solidarności” w tej ewolucji, mimo wielokrotnie wspomnianej specyfiki stosunków niemiecko-polskich, stawała się pierwszorzędna. Nawet polska ambasada informowała, że – zdaniem Genschera – poparcie Wałęsy dla rozwoju relacji PRL–RFN, wyrażone w trakcie listopadowej rozmowy w Paryżu, przyspieszyło zmiany w bońskiej dyplomacji941. Zmiana stosunku władz do opozycji miała jeszcze większe znaczenie.

Pozostali gracze: ku normalizacji

Decyzje polityczne „wielkiej czwórki” wpłynęły na ewolucję dyplomacji państw mniejszych czy też mniej zaangażowanych w relacje z Polską. Stany Zjednoczone nie przeszkadzały już swoim najbliższym sojusznikom w normalizowaniu stosunków dyplomatycznych z PRL. Jak wiemy, w styczniu 1987 r. do Warszawy przyjechał japoński premier Yasuhiro Nakasone, w maju nad Wisłą gościł zaś kanadyjski minister spraw zagranicznych Joe Clark, który podpisał m.in. polsko-kanadyjską wieloletnią umowę o rozwoju współpracy przemysłowej i gospodarczej. Miesiąc później do Kanady przybył zastępca przewodniczącego Rady Państwa Tadeusz Młyńczak942. W Ottawie ogólnie życzliwiej oceniano gen. Jaruzelskiego i inicjatywy władz polskich (np. w późniejszym czasie pomysł Rady Konsultacyjnej) niż w USA, choć różnice te były znacznie mniejsze niż bezpośrednio po 13 grudnia 1981 r.943 Już we wrześniu 1986 r. podpisano polsko-kanadyjską umowę o eksporcie z PRL niektórych tekstyliów, w październiku zaś w Ottawie odbyły się polsko-kanadyjskie konsultacje polityczne, prowadzone przez wiceministrów spraw zagranicznych Jana Kinasta i Josepha Stanforda944.

Na przełomie sierpnia i września 1987 r. w Polsce przebywał z kolei holenderski minister spraw zagranicznych Hans van den Broek. Jak wspomniano, oprócz wizyt oficjalnych kontaktował się on również z Lechem Wałęsą i jego doradcami, przez co nie mógł rozmawiać z gen. Jaruzelskim, który oficjalnie tłumaczył się urlopem945. Wciąż pozytywne dla „Solidarności” sygnały płynęły również m.in. z Indii946. Nieco inaczej wyglądała sytuacja w Grecji, gdzie rządzący socjaliści kontynuowali propeerelowski kurs. Jego przejawem były wizyty w Atenach ministra Orzechowskiego (18–22 lutego 1986 r.) i gen. Jaruzelskiego (19–21 listopada 1987 r.)947. Greccy gospodarze nadali temu ostatniemu pobytowi wysoką rangę protokolarną948.

Proces normalizacji kontaktów z Polską napotykał wyraźne przeszkody w Norwegii. Od czasów przyznania Wałęsie Pokojowej Nagrody Nobla polsko-norweskie relacje polityczne znalazły się w impasie949. Według polskiego kontrwywiadu, Norwegia bardziej rygorystycznie niż inne państwa europejskie przestrzegała zasad bojkotu dyplomatycznego. Swoją rolę odgrywał szef norweskiego MSZ Svenn Stray, znany ze sztywnej postawy wobec PRL. Na chłodny klimat relacji wpłynęły też zarzuty o szpiegostwo kierowane pod adresem polskiej ambasady, jak również afera z 1984 r., związana ze szpiegowską działalnością na rzecz ZSRR norweskiego socjaldemokraty i dziennikarza Arne Treholta950. Także w drugiej połowie lat osiemdziesiątych kontakty norwesko-polskie – mimo odejścia Straya i przejęcia władzy przez Partię Pracy – były utrudniane przez różne incydenty. Jeszcze na początku grudnia 1986 r. MO zatrzymała przybyły z Norwegii samochód, którym kierował Dag Ådal. W aucie znaleziono 1480 egzemplarzy nielegalnych książek wysłanych przez norweską Polonię. Kierowca został aresztowany, mimo że wyparł się przewozu bibuły. Zwolniono go na początku 1987 r. po zapłaceniu wysokiej grzywny. Po powrocie do Norwegii Ådal publicznie odwołał swoje oświadczenie o tym, że nie wiedział, co przewoził, co oburzyło stronę polską951. Z kolei w grudniu 1987 r. z inicjatywy prosolidarnościowej organizacji Solidaritet Norge-Polen parlament norweski przyjął (podczas dorocznej debaty na temat polityki zagranicznej) apel o legalizację „Solidarności”. Apel ogłosili przywódcy dwóch największych frakcji Stortingu: Prawicy (Harald U. Lied) i Partii Pracy (Gunnar Skaug), a poparły go pozostałe ugrupowania952. To rzadki po zniesieniu stanu wojennego przykład jednomyślności w sprawach polskich.

W 1988 r. cieniem na obustronnych relacjach państwowych położyła się sprawa dwóch działaczy SNP, Bjørga Svanstrøma i Trygve Heide. W lutym, kiedy przebywali w Polsce, milicja znalazła w ich mikrobusie nielegalną literaturę. Decyzją kolegium do spraw wykroczeń w Gdańsku mikrobus skonfiskowano i orzeczono grzywnę w wysokości 25 tys. zł. Heide i Svanstrøm musieli opuścić Polskę w ciągu 48 godzin. Samochód odzyskano dopiero w 1990 r.953 Mimo tych incydentów nad norweskie fiordy powoli docierała atmosfera normalizacji kontaktów z Polską i rezygnacji z bojkotu dyplomatycznego. W dniach 25–27 kwietnia 1988 r. w Polsce przebywał z oficjalną wizytą szef MSZ Thorvald Stoltenberg. Podczas rozmów poruszono m.in. sprawę feralnego mikrobusu, ale nic konkretnego nie ustalono954. W Norwegii starano się zarazem rozwijać oficjalne kontakty z Kościołem i opozycją. Na wiosnę 1987 r. do Oslo przyjechał prymas Józef Glemp. W dniach 1–8 czerwca 1989 r. w Norwegii gościł Jan Paweł II. W październiku tego roku Norwegowie przyjęli delegację „Solidarności” z Władysławem Frasyniukiem na czele955. Z kolei w listopadzie 1989 r. do Oslo przybył pierwszy od 1945 r. niekomunistyczny minister spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski956. Równie duże znaczenie symboliczne miała grudniowa podróż do Polski Johana Jørgena Holsta – był to pierwszy minister obrony państwa NATO, który zawitał nad Wisłę po 1981 r.957 Wzajemne relacje nabrały wówczas zupełnie innego charakteru.

Tendencje ocieplające klimat relacji PRL z Zachodem, a także ewolucja polityki wewnętrznej wobec opozycji przełożyły się na zwiększenie możliwości kontaktów legalizującej się „Solidarności” z międzynarodowymi centralami związkowymi. Od 1987 r. polskie władze coraz mniej utrudniały rozwijanie tej współpracy. W maju 1987 r. w Gdańsku odbyło się spotkanie Francisa Blancharda, dyrektora generalnego MOP, z Lechem Wałęsą, Jackiem Merklem i Bogdanem Lisem958. W sierpniu 1988 r. w Stoczni Gdańskiej Wałęsa rozmawiał z kolei z przewodniczącym Światowej Konfederacji Pracy (WCL) Janem Kułakowskim i przewodniczącym Międzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych (ICFTU) Johnem van der Vekensem959. W dniach 17–18 maja 1989 r. Wałęsa – już jako pełnoprawny polityk – przebywał w Brukseli na zaproszenie Międzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych oraz WCL960.

Ewolucja polityki najważniejszych państw zachodnich musiała przyczynić się do zmiany w politycznych strukturach ponadnarodowych, takich jak NATO czy EWG. Wojskowy i konfrontacyjny charakter paktu – od momentu swego powstania głównego aktora zimnej wojny – sprawiał jednak, że stosunki władz PRL z sojuszem jako całością były zdecydowanie chłodniejsze niż z jego poszczególnymi członkami. O tym, że proces normalizacji na tej płaszczyźnie musiał przebiegać w szczególnie trudnej i nieufnej atmosferze, najlepiej świadczy raport Departamentu III MSW ze stycznia 1987 r. Jego tematyką była „dywersja ideologiczna” państw NATO wobec krajów „demokracji ludowej”. Retoryka raportu została utrzymana w tonie zimnowojennym, nie brak w nim określeń typu „wojna propagandowa” i „ośrodki dywersyjne”. Co więcej – zgodnie ze starymi schematami nowomowy – pisano wręcz o zaostrzeniu kampanii antypolskiej, polegającej na zastąpieniu dotychczasowych akcji propagandowych szerszym terminem public diplomacy („publiczna dyplomacja”), szeroko wykorzystującej nowe metody łączności i komunikacji, takie jak telewizja satelitarna, a niezapominającej przy tym o starych: publikowaniu antysocjalistycznych książek, finansowym wspieraniu struktur solidarnościowych w kraju i na emigracji, nagradzaniu opozycjonistów, a także dotowaniu RWE, Głosu Ameryki itp. Nowe środki były nie do powstrzymania: „na dzień dzisiejszy praktycznie nie istnieje możliwość swoistego zamknięcia terytorium przed tą formą agresji nowej techniki przekazu”. Spodziewano się uruchomienia przez NATO osobnego kanału nadającego po polsku. Celem tej „dyplomacji” miało być „krzewienie niechęci do socjalizmu” i jednoczesnej sympatii dla „burżuazyjnej koncepcji praw człowieka”; pogłębianie podziału kultury na oficjalną i podziemną, podkreślanie roli Kościoła i Polski jako „przedmurza chrześcijaństwa”, przedstawianie kryzysu gospodarczego jako immanentnej cechy socjalizmu, „podsycanie nienawiści do Rosjan”, sztuczne podkreślanie aktywności opozycji itp. Jednym słowem, „dywersyjna działalność ośrodków ideologicznych z Zachodu” trwała w najlepsze961.

To rozumowanie charakterystyczne dla ideologicznego „betonu” miało rzeczywistych zwolenników w strukturach PZPR i MSW. Ekipa Jaruzelskiego, która próbowała zbliżyć się do opozycji i ocieplić relacje z Zachodem, musiała brać pod uwagę tę realną siłę. Zwrotnym punktem w dyplomacji PRL wobec NATO mogła się stać klęska referendum z listopada 1987 r. Jak widzieliśmy, rządowa kompromitacja wywołała dość jednoznaczne kuluarowe komentarze poszczególnych rządów zachodnich. Dobrze streszcza je raport austriackiego MSZ z marca 1988 r. Pisano w nim, że polskie kierownictwo partyjno-rządowe pogrążyło się w marazmie. Władza zdała sobie sprawę z nieskuteczności prób reform gospodarczych. Przypuszczano, że w tej sytuacji Jaruzelski przystąpi do intensywniejszego dialogu z selektywnie wybranymi członkami opozycji demokratycznej i byłej „Solidarności”, początkowo wykorzystując do tego Radę Konsultacyjną. Władze miały też rozszerzać stopień swobody wypowiedzi jako narzędzie rozładowywania konfliktów962. Przewidywania te w dużym stopniu sprawdziły się, a obóz rządowy, świadomy tragicznej sytuacji ekonomicznej i niechęci społecznej, musiał łagodzić stanowisko wobec sojuszu – tak jak to czynił w relacjach z jego członkami.

Od ogłoszenia masowej amnestii we wrześniu 1986 r. stanowisko w sprawach polskich stopniowo łagodziły instytucje europejskie: Rada Europy, Parlament Europejski oraz EWG, skupiająca się z racji swego charakteru na kwestiach gospodarczych. W marcu 1988 r. z wizytą w Polsce gościł sekretarz generalny Rady Europy Marcelino Oreja. Wizyta oznaczała nawiązanie oficjalnych stosunków PRL z radą963. Polityk po powrocie zorganizował w Strasburgu bezprecedensowe spotkanie z 21 ambasadorami akredytowanymi przy Radzie Europy, podczas którego podkreślał uznanie dla rządowych rozmówców, zwłaszcza gen. Jaruzelskiego. Chwalił też Lecha Wałęsę i Kościół za umiarkowanie. Miał wręcz pozostawać pod wrażeniem jednomyślności opozycji, Kościoła i władz w akcentowaniu wagi związków Polski z Europą964. Tym ocenom MSZ nie można do końca wierzyć, choć pozostaje faktem, że w kolejnych miesiącach negocjacje w sprawie przystąpienia PRL do Rady Europy nabrały dużego przyspieszenia965.

EWG, w porównaniu z radą mająca większe znaczenie polityczne, najczęściej formułowała wypowiedzi na tyle nieostro, by zadowolić wszystkie państwa członkowskie. Oceny referendum, wypracowane w grudniu 1987 r. przez grupę roboczą do spraw Europy Wschodniej, były bardziej przychylne niż komentarze najważniejszych krajów europejskich z osobna. Wyraźnie mówiono o wielkim znaczeniu politycznym nie tylko decyzji o odwołaniu się do narodowego plebiscytu, ale także uczciwości w jego przeprowadzeniu. Uważano, że gen. Jaruzelski chciał zyskać autentyczne poparcie społeczne. Zbyt wysokie wymagania i niefortunne postawienie pytań (podkreślające m.in. podwyżki cen) nie pozwoliły spełnić tego pragnienia. Zgodzono się więc co do tego, że wyniki są porażką reżimu. W opinii jednych państw członkowskich duży odsetek niegłosujących dowodził sukcesu wzywającej do bojkotu „Solidarności” (tak uważały RFN i Francja), a według innych – w największym stopniu świadczył o obawach społecznych przed pogorszeniem sytuacji materialnej (Wielka Brytania). Jedynie Grecja uznała frekwencję za zadowalającą. Jakie były skutki porażki referendum? Dziesiątka oceniła, że projekt reform został nie tyle zniszczony, ile spowolniony, a pozycja generała wciąż jest silna. Przyznano wprawdzie, że wyniki mogły wpłynąć na zwolnienie tempa normalizacji stosunków z Polską, ale tylko na płaszczyźnie negocjacji finansowo-kredytowych966.

Mimo łagodnej retoryki Wspólnota potrafiła zająć stanowisko zdecydowanie krytyczne, np. potępiła użycie siły w Nowej Hucie w końcu kwietnia 1988 r. Jak wspominaliśmy, rezolucja w tej sprawie została przyjęta jednomyślnie. Pozwoliła ona państwom członkowskim uniknąć indywidualnego, a przez to bardziej kłopotliwego, zabierania głosu w sprawie tych wydarzeń967. Można powiedzieć, że ukryły się one za wspólnotową rezolucją, umożliwiającą szybkie uporanie się z problemem. Co znamienne, w tym samym czasie Wspólnota, pozostająca w pierwszej połowie 1988 r. pod przewodnictwem RFN, podpisała – jak wiemy – wspólną deklarację z RWPG i manifestowała swoje otwarcie na Wschód968. Bezpośrednie porozumienie Wspólnoty z Polską zostało zawarte jednak dopiero 19 września 1989 r. (po półtorarocznych negocjacjach), chociaż podobne układy podpisano już rok wcześniej z Węgrami i w grudniu 1988 r. z Czechosłowacją969. Niedługo po ogłoszeniu inicjatywy okrągłego stołu, 15 września 1988 r., w czasie obrad Parlamentu Europejskiego sformułowano rezolucję wyrażającą solidarność z „tymi, którzy walczą o prawa demokratyczne w Polsce”, nawołującą do podjęcia prawdziwego dialogu władz z „reprezentatywnymi grupami społeczeństwa polskiego” oraz wprowadzenia „pluralizmu politycznego i związkowego” (nie padła nazwa „Solidarność”)970. W grudniu 1988 r. Wspólnota przyznała ponadto Polsce pomoc humanitarną wartą około 2,3 mln ecu, przede wszystkim w formie sprzętu medycznego, lekarstw, a także wsparcia dla prywatnego rolnictwa971.

Najważniejszym przejawem niejednoznacznej postawy EWG – a zarazem dowodem na ścieranie się wewnątrz Wspólnoty sprzecznych tendencji – była nieco wcześniejsza sprawa raportu o stosunkach między EWG a europejskimi członkami RWPG. Przygotowanie analizy zlecono jeszcze we wrześniu 1985 r. wiceprzewodniczącemu Komisji do spraw Stosunków Gospodarczych z Zagranicą Hansowi-Joachimowi Seelerowi, niemieckiemu europosłowi z SPD. Raport został zatwierdzony 20 listopada 1986 r. przy dziewięciu głosach wstrzymujących się. Najważniejszym dla Polski punktem był wniosek nr 44 dotyczący ułatwienia spłat polskiego zadłużenia wobec EWG. Parlament Europejski przyjął raport w styczniu 1987 r. przy osiemdziesięciu głosach przeciw. Seeler wyjaśniał swoje ugodowe stanowisko w marcowym artykule dla pisma „Vorwarts” zatytułowanym Sankcje nie zastąpią polityki. Artykuł i raport wzbudziły duże zainteresowanie polskiego MSZ. Według resortu, PRL uzyskała ważny argument w negocjacjach finansowych: „Parlament Europejski uznał obecny stan regulacji naszego zadłużenia za nierealny i nieodpowiadający zarówno naszym interesom i możliwościom, jak i interesom EWG”972. Wydaje się, że argument ten nie stał się jednak decydujący ani nie przyspieszył trudnych rozmów z wierzycielami PRL (zwłaszcza z Klubem Paryskim). Warto wspomnieć, że Wspólnota zabiegała również o pomoc finansową dla Polaków, unikając kanałów międzyrządowych. W lutym 1986 r. zapowiedziała na przykład uchwalenie bezzwrotnego kredytu w wysokości 10 mln ecu dla Fundacji Rolnej973. Kłopoty fundacji utrudniły jednak realizację tej inicjatywy.

W przełomowym roku 1989 EWG zdecydowanie zwiększyła wysiłki na rzecz pomocy dla PRL (i Węgier). Rok ten zapoczątkował zupełnie nową jakość w stosunkach Wspólnoty z demokratyzującą się Polską.

1 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

2 Zob. Z prasy zagranicznej, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 184, s. 2.

3 W. Malendowski, Proces pohelsiński i rola OBWE w budowie systemu bezpieczeństwa europejskiego [w:] Państwa narodowe w euroatlantyckich strukturach, red. J. Fiszer, Warszawa 1996, s. 36, zob. też. A.D. Rotfeld, Europejski system bezpieczeństwa in statu nascendi, Warszawa 1990, s. 215. Nieco później, w grudniu 1986 r., na kolejnym przeglądowym spotkaniu KBWE w Wiedniu delegacja PRL wystąpiła z propozycją rozszerzenia mandatu konferencji sztokholmskiej o kwestię rozbrojenia konwencjonalnego na obszarze Europy (Polska a realizacja uchwał KBWE, cz. 1, oprac. M. Grela i in., Warszawa 1988, s. 211–212; Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989…, s. 293–294; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 233–234).

4 J. Białołęcki, Po pięciu latach kwarantanny, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 195, s. 1, 3.

5 Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989…, s. 288–292.

6 Pewną rekompensatą za to niepowodzenie stała się Konferencja Przewodniczących Parlamentów Europy, USA i Kanady, zorganizowana w końcu listopada 1988 r. w Warszawie, a także Forum Młodych Parlamentarzystów Europy, USA i Kanady, które odbyło się również w Warszawie w końcu sierpnia 1989 r. (J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 238–239).

7 Zob. AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w III kwartale 1986 r., [październik] 1986 r., k. 28–33.

8 Por. A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 194–195.

9 Swierdzono, że w praktyce i tak straciła ona na znaczeniu, a nie warto było na razie dawać polskim władzom dodatkowej satysfakcji związanej ze sformułowaniem dementi (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Notatka Gillesa Curiena, stałego przedstawiciela Francji przy NATO, na temat obrad Rady Północnoatlantyckiej 1 października, 2 X 1986 r., b.p.).

10 Ibidem, 311, Raport przedstawicielstwa Kanady przy NATO o sytuacji w Polsce, 31 III 1987 r., b.p.

11 Ibidem, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie dotyczący relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

12 Ibidem, 310, Notatka Gillesa Curiena, stałego przedstawiciela Francji przy NATO, na temat obrad Rady Północnoatlantyckiej 1 października, 2 X 1986 r., b.p.

13 Zob. Komisja Wspólnoty Europejskiej, Wspólnota Europejska i jej kontakty z Polską, Bruksela–Luksemburg 1990, s. 20.

14 Np. w 1987 r. Jaruzelski gościł w Rzymie, Tokio i Atenach (zob. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.).

15 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport przedstawicielstwa Kanady przy NATO o sytuacji w Polsce, 31 III 1987 r., b.p.

16 Ibidem, 310, Notatka Gillesa Curiena, stałego przedstawiciela Francji przy NATO, na temat obrad Rady Północnoatlantyckiej 1 października, 2 X 1986 r., b.p.

17 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

18 Ibidem.

19 Zjawisko narastania sporów ideowych i politycznych wewnątrz opozycji w miarę ujawniania się poszczególnych działaczy w latach 1987–1988 zostało omówione na przykładzie Niezależnego Zrzeszenia Studentów w: P. Pleskot, R. Spałek, Pokolenie 82–90. Niezależne Zrzeszenie Studentów na Uniwersytecie Warszawskim we wspomnieniach (1982–1990), Warszawa 2011.

20 AIPN, 1585/774, Stanowisko Zachodu wobec opozycji w Polsce. Załącznik nr 1 do raportu Zespołu Analiz MSW, 15 IV 1987 r., k. 14–16.

21 W referendum zadano społeczeństwu dwa pytania, dotyczące planu radykalnych reform gospodarczych oraz „polskiego modelu głębokiej demokratyzacji”. Według oficjalnych danych, frekwencja wyniosła zaledwie 67,3%. Chociaż ponad dwie trzecie głosujących poparło proponowane inicjatywy, zabrakło ustalonego wysokiego kworum (50% pozytywnych odpowiedzi wszystkich uprawnionych do głosowania), by referendum stało się wiążące.

22 R. Peterhoff, Probleme der bilateralen wirtschaftlichen Beziehungen zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Volksrepublik Polen aus deutscher Sicht [w:] Aussenpolitik und Interessenausgleich…, s. 136.

23 Zob. np. AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

24 Ibidem.

25 Zob. np. AIPN, 0449/7, t. 10, Polityczne aspekty trzeciej rundy rozmów sondażowych z Komisją EWG (Bruksela, 14–15 IX 1987 r.), k. 65–68. Rozmowy te prowadził Międzyresortowy Zespół ds. Stosunków z EWG (zob. np. ibidem, Notatka z posiedzenia Międzyresortowego Zespołu ds. Stosunków z EWG, odbytego 13 listopada 1987 r., k. 125–126). Negocjacje przeciągały się jednak do 1989 r. (zob. AIPN, 0449/7, t. 10, Pilna notatka Ministerstwa Współpracy z Zagranicą, dotycząca trzeciej rundy negocjacji w sprawie zawarcia umowy o współpracy handlowej i gospodarczej Polska–EWG, 27 VI 1989 r., k. 183–185).

26 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

27 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 169.

28 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 243/I z Rzymu, 8 I 1987 r., k. 26–25.

29 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport włoskiego przedstawicielstwa przy NATO o wewnętrznej sytuacji w Polsce, 29 I 1987 r., b.p.; ibidem, 333, Raport włoskiego przedstawicielstwa w NATO w sprawie powstania Rady Konsultacyjnej w Polsce, 23 XII 1986 r., b.p.

30 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/III, Szyfrogram nr 3360/IV z Rzymu, 28 XI 1986 r., k. 790.

31 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 4185/IV z Rzymu, 12 XII 1986 r., k. 829.

32 Ibidem, Szyfrogram nr 4806/IV z Rzymu, 29 XII 1986 r., k. 867.

33 Ibidem, 61/p/I, Szyfrogram nr 246/I z Rzymu, 7 I 1987 r., k. 24.

34 Zdaniem Janusza Białołęckiego, motoryzacyjna rywalizacja Włoch i Japonii (po powrocie do Warszawy Jaruzelski miał się spotkać z premierem Nakasone) była jedną z przyczyn bardziej łagodnego stanowiska premiera Craxiego (J. Białołęcki, Po pięciu latach kwarantanny, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 195, s. 1, 3; zob. też G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 171–173).

35 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/III, Szyfrogram nr 3421/IV z Rzymu, 28 XI 1986 r., k. 792; ibidem, 61/p/I, Szyfrogram nr 52/I z Rzymu, 3 I 1987 r., k. 10.

36 Ibidem, 60/p/III, Szyfrogram nr 4189/IV z Rzymu, 12 XII 1986 r., k. 827.

37 Ibidem, 61/p/I, Szyfrogram nr 338/I z Rzymu, 9 I 1987 r., k. 34.

38 Ibidem, Szyfrogram nr 439/I z Rzymu, 10 I 1987 r., k. 44–43.

39 J. Białołęcki, Po pięciu latach kwarantanny, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 195, s. 1, 3; K. Gebert, Magia słów…, s. 76; I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”…, s. 336; idem, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 316.

40 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 108/I z Rzymu, 5 I 1987 r., k. 16–15; J. Białołęcki, Po pięciu latach kwarantanny, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 195, s. 1, 3.

41 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 170–171.

42 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 426–427.

43 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 60/p/III, Szyfrogram nr 3782/IV z Rzymu, 5 XII 1986 r., k. 806–805.

44 Ibidem, 61/p/I, Szyfrogram nr 1813/I z Rzymu, 4 II 1987 r., k. 87.

45 Ibidem, Szyfrogram nr 1711/I z Rzymu, 3 II 1987 r., k. 86; zob. też P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 213–217.

46 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 696/I z Rzymu, 15 I 1987 r., k. 47.

47 Ibidem, Szyfrogram nr 1369/I z Rzymu, 27 I 1987 r., k. 67.

48 Ibidem, Szyfrogram nr 1672/I z Rzymu, 2 II 1987 r., k. 83.

49 Ibidem, Szyfrogram nr 798/I z Rzymu, 16 I 1987 r., k. 49–48.

50 Ibidem, Szyfrogram nr 4603/I z Rzymu, 20 III 1987 r., k. 198.

51 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wypowiedzi ministra kultury Aleksandra Krawczuka, 5 II 1987 r., b.p.

52 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 1372/I z Rzymu, 27 I 1987 r., k. 70.

53 Ibidem, Szyfrogram nr 1513/I z Rzymu, 29 I 1987 r., k. 76. W ramach tej współpracy pojawił się nawet pomysł przeniesienia części festiwalu w San Remo do warszawskiej Sali Kongresowej (ibidem, Szyfrogram nr 2484/I z Rzymu, 16 II 1987 r., k. 118).

54 Ibidem, Szyfrogram nr 1569/I z Rzymu, 30 I 1987 r., k. 80.

55 Ibidem, Szyfrogram nr 2165/I z Rzymu, 11 II 1987 r., k. 102.

56 Ibidem, Szyfrogram nr 2092/I z Rzymu, 9 II 1987 r., k. 96.

57 Ibidem, Szyfrogram nr 4964/I z Rzymu, 26 III 1987 r., k. 211.

58 Ibidem, Szyfrogram nr 2866/I z Rzymu, 22 II 1987 r., k. 131.

59 Ibidem, Szyfrogram nr 2965/I z Rzymu, 23 II 1987 r., k. 133.

60 Ibidem, Szyfrogram nr 3569/I z Rzymu, 4 III 1987 r., k. 153.

61 Ibidem, Szyfrogram nr 3626/I z Rzymu, 4 III 1987 r., k. 154.

62 Ibidem, Szyfrogram nr 3748/I z Rzymu, 6 III 1987 r., k. 164.

63 Ibidem, Szyfrogram nr 5219/I z Rzymu, 30 III 1987 r., k. 221.

64 Ibidem, 61/p/II, Szyfrogram nr 1377/II z Rzymu, 24 IV 1987 r., k. 292.

65 Ibidem, Szyfrogram nr 1370/II z Rzymu, 24 IV 1987 r., k. 288.

66 Ibidem, Szyfrogram nr 1870/II z Rzymu, 4 V 1987 r., k. 310–309.

67 Ibidem, Szyfrogram nr 2151/II z Rzymu, 7 V 1987 r., k. 323.

68 Ibidem, Szyfrogram nr 3640/II z Rzymu, 29 V 1987 r., k. 404–403. Jaruzelski ogłosił ten plan 8 V 1987 r. – w rocznicę zakończenia II wojny światowej. W następnych miesiącach rozwijał ideę ograniczenia zbrojeń (J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 218–224, 234).

69 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 4466/II z Rzymu, 12 VI 1987 r., k. 432–431; ibidem, Szyfrogram nr 4854/II z Rzymu, 18 VI 1987 r., k. 442.

70 Ibidem, 61/p/III, Szyfrogram nr 275/III z Rzymu, 6 VII 1987 r., k. 481.

71 Ibidem, 61/p/II, Szyfrogram nr 5444/II z Rzymu, 30 VI 1987 r., k. 463.

72 Ibidem, 61/p/III, Szyfrogram nr 1453/III z Rzymu, 29 VII 1987 r., k. 548.

73 Ibidem, Szyfrogram nr 1539/III z Rzymu, 30 VII 1987 r., k. 549.

74 Ibidem, Szyfrogram nr 2783/III z Rzymu, 24 VIII 1987 r., k. 569. Dziennie z Polski przybywało kilkudziesięciu uchodźców, którzy występowali o azyl polityczny (ibidem, Szyfrogram nr 3629/III z Rzymu, 9 IX 1987 r., k. 595).

75 Ibidem, 61/p/IV, Szyfrogram nr 4409/III z Rzymu, 22 IX 1987 r., k. 629.

76 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 4785/III z Rzymu, 29 IX 1987 r., k. 654; ibidem, Szyfrogram nr 116/IV z Rzymu, 2 X 1987 r., k. 664; ibidem, Szyfrogram nr 624/IV z Rzymu, 12 X 1987 r., k. 691; ibidem, Szyfrogram nr 959/IV z Rzymu, 15 X 1987 r., k. 704.

77 Ibidem, Szyfrogram nr 310/IV z Rzymu, 6 X 1987 r., k. 676; ibidem, Szyfrogram nr 509/IV z Rzymu, 9 X 1987 r., k. 685.

78 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 167–168.

79 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

80 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/IV, Szyfrogram nr 1400/IV z Rzymu, 23 X 1987 r., k. 734; ibidem, Szyfrogram nr 1834/IV z Rzymu, 31 X 1987 r., k. 757.

81 AKKG, Biuro Informacyjne „Solidarności” w Brukseli, Włochy – umowy, III, IV, Wystąpienie przedstawicieli „Solidarności” podczas 4. Kongresu Regionalnego CISL regionu Veneto 3 czerwca 1987 r., 5 [?] VI 1985 r., b.p.

82 AIPN, 1585/3899, Meldunek Departamentu II MSW o włoskich ocenach sytuacji w Polsce, 28 XI 1987 r., k. 9.

83 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/IV, Szyfrogram nr 3515/IV z Rzymu, 1 XII 1987 r., k. 832.

84 Ibidem, Szyfrogram nr 1834/IV z Rzymu, 31 X 1987 r., k. 757; ibidem, Szyfrogram nr 3722/IV z Rzymu, 4 XII 1987 r., k. 836.

85 Ibidem, Szyfrogram nr 4920/IV z Rzymu, 29 XII 1987 r., k. 879.

86 Ibidem, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 417/I z Rzymu, 12 I 1988 r., k. 18–17.

87 Ibidem, Szyfrogram nr 4439/I z Rzymu, 18 III 1988 r., k. 173.

88 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 1907/I z Rzymu, 5 II 1988 r., k. 74.

89 Ibidem, Szyfrogram nr 2674/I z Rzymu, 18 II 1988 r., k. 103–102; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 242.

90 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 2672/I z Rzymu, 18 II 1988 r., k. 101.

91 Ibidem, Szyfrogram nr 2956/I z Rzymu, 24 II 1988 r., k. 113–112.

92 Ibidem, Szyfrogram nr 3285/I z Rzymu, 29 II 1988 r., k. 123.

93 Ibidem, Szyfrogram nr 3771/I z Rzymu, 7 III 1988 r., k. 145.

94 Ibidem, Szyfrogram nr 4022/I z Rzymu, 10 III 1988 r., k. 159.

95 Ibidem, Szyfrogram nr 4653/I z Rzymu, 21 III 1988 r., k. 181–180.

96 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie udzielenia zgody na wyjazd do Włoch Bronisławowi Geremkowi, 20 VI 1988 r., b.p.

97 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 507.

98 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 775/II z Rzymu, 15 IV 1988 r., k. 234.

99 Ibidem, Szyfrogram nr 1231/II z Rzymu, 22 IV 1988 r., k. 256–255.

100 Ibidem, Szyfrogram nr 1682/II z Rzymu, 2 V 1988 r., k. 282.

101 Ibidem, Szyfrogram nr 1874/II z Rzymu, 4 V 1988 r., k. 293.

102 Ibidem, Szyfrogram nr 2019/II z Rzymu, 5 V 1988 r., k. 300–298; ibidem, Szyfrogram nr 2581/II z Rzymu, 12 V 1988 r., k. 330; ibidem, Szyfrogram nr 2846/II z Rzymu, 17 V 1988 r., k. 342.

103 Ibidem, Szyfrogram nr 2078/II z Rzymu, 5 V 1988 r., k. 306.

104 Ibidem, Szyfrogram nr 2019/II z Rzymu, 15 IV 1988 r., k. 234.

105 Ibidem, Szyfrogram nr 2405/II z Rzymu, 10 V 1988 r., k. 327–326.

106 Ibidem, Szyfrogram nr 3125/II z Rzymu, 20 V 1988 r., k. 357–356.

107 Ibidem, Szyfrogram nr 2834/II z Rzymu, 17 V 1988 r., k. 343; ibidem, Szyfrogram nr 3849/II z Rzymu, 3 VI 1988 r., k. 382; ibidem, Szyfrogram nr 4004/II z Rzymu, 6 VI 1988 r., k. 390.

108 Ibidem, Szyfrogram nr 4850/II z Rzymu, 21 VI 1988 r., k. 423–422.

109 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie udzielenia zgody na wyjazd do Włoch Bronisławowi Geremkowi, 20 VI 1988 r., b.p.

110 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 5078/II z Rzymu, 25 VI 1988 r., k. 440–439.

111 Ibidem, Szyfrogram nr 482/III z Rzymu, 8 VII 1988 r., k. 496–495.

112 Ibidem, Szyfrogram nr 804/III z Rzymu, 15 VII 1988 r., k. 519–518.

113 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 2762/III z Rzymu, 24 VIII 1988 r., k. 574.

114 Ibidem, Szyfrogram nr 2851/III z Rzymu, 25 VIII 1988 r., k. 577–576.

115 Ibidem, Szyfrogram nr 3254/III z Rzymu, 1 IX 1988 r., k. 593–592.

116 Ibidem, Szyfrogram nr 3381/III z Rzymu, 2 IX 1988 r., k. 595–594.

117 Ibidem, Szyfrogram nr 3778/III z Rzymu, 9 IX 1988 r., k. 602.

118 Ibidem, Szyfrogram nr 3913/III z Rzymu, 13 IX 1988 r., k. 606; ibidem, Szyfrogram nr 4017/III z Rzymu, 15 IX 1988 r., k. 607.

119 AKKG, Ważna korespondencja zagraniczna, W 1988, List Mino Martinazzolego do Lecha Wałęsy, [wrzesień 1988 r.], b.p.

120 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 4931/III z Rzymu, 30 IX 1988 r., k. 656–655.

121 Ibidem, Szyfrogram nr 775/IV z Rzymu, 13 X 1988 r., k. 677; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 242.

122 Ibidem, Szyfrogram nr 1531/IV z Rzymu, 27 X 1988 r., k. 720–719.

123 Ibidem, Szyfrogram nr 1914/IV z Rzymu, 3 XI 1988 r., k. 735.

124 Ibidem, Szyfrogram nr 2223/IV z Rzymu, 9 XI 1988 r., k. 758.

125 Ibidem, Szyfrogram nr 2306/IV z Rzymu, 10 XI 1988 r., k. 767.

126 Ibidem, Szyfrogram nr 2613/IV z Rzymu, 16 XI 1988 r., k. 771.

127 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 242.

128 Tydzień w tydzień: 22–28 listopada, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 273, s. 4.

129 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 2614/IV z Rzymu, 16 XI 1988 r., k. 772; ibidem, Szyfrogram nr 3031/IV z Rzymu, 23 XI 1988 r., k. 786; ibidem, Szyfrogram nr 3429/IV z Rzymu, 29 XI 1988 r., k. 800; Tydzień w tydzień: 22–28 listopada, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 273, s. 4.

130 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 3618/IV z Rzymu, 2 XII 1988 r., k. 810.

131 Ibidem, Szyfrogram nr 3546/IV z Rzymu, 1 XII 1988 r., k. 808; ibidem, Szyfrogram nr 3588/IV z Rzymu, 2 XII 1988 r., k. 813.

132 Ibidem, 61/p/I, Szyfrogram nr 1128/I z Rzymu, 22 I 1987 r., k. 60.

133 Zob. J. Białołęcki, Po pięciu latach kwarantanny, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 195, s. 1, 3.

134 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 2393/I z Rzymu, 13 II 1987 r., k. 113. Więcej na temat przygotowań do trzeciej pielgrzymki papieskiej zob. P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 223–294.

135 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 257.

136 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 3476/I z Rzymu, 3 III 1987 r., k. 147.

137 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 273–274.

138 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 4841/I z Rzymu, 24 III 1987 r., k. 205–204; ibidem, Szyfrogram nr 5065/I z Rzymu, 26 III 1987 r., k. 218; Kolejny dzień pobytu w Polsce arcybpa Achille Silvestriniego, „Słowo Powszechne”, 24–26 IV 1987; Gnieźnieńskie uroczystości z udziałem Episkopatu i arcybpa Achille Silvestriniego, ibidem, 27 IV 1987.

139 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 239–240.

140 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 1846/II z Rzymu, 4 V 1987 r., k. 308.

141 Ibidem, Szyfrogram nr 2009/II z Rzymu, 5 V 1987 r., k. 316.

142 Ibidem, Szyfrogram nr 2593/II z Rzymu, 14 V 1987 r., k. 346–345.

143 Zob. Kościół–państwo przed pielgrzymką, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 205, s. 2.

144 Szczegółowy program pielgrzymki zob. P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 278–281. Papież odwiedził Warszawę, Lublin, Tarnów, Szczecin, Gdynię, Gdańsk, Jasną Górę i Łódź. Omówienie pielgrzymki zob. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 225–233; zob. też Jan Paweł II w Szczecinie. Meldunki operacyjne Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych z 1987 roku, oprac. M. Semczyszyn, A. Sitkowska, Z. Stanuch, Warszawa–Szczecin 2008.

145 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport włoskiego przedstawicielstwa w NATO o wewnętrznej sytuacji w Polsce, 29 I 1987 r., b.p.

146 P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce…, s. 281.

147 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/I, Szyfrogram nr 4217/I z Rzymu, 13 III 1987 r., k. 184; por. Jan Paweł II, „Do końca ich umiłował”. Trzecia wizyta duszpasterska w Polsce 8–14 czerwca 1987 roku, red. S. Dziwisz, J. Kowalczyk, T. Rakoczy, Watykan 1987.

148 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 1409/II z Rzymu, 25 IV 1987 r., k. 294.

149 Ibidem, Szyfrogram nr 3719/II z Rzymu, 1 VI 1987 r., k. 406–405.

150 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 104; Ojciec Święty w Trójmieście, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 215, s. 2.

151 AIPN, 1585/3899, Meldunek Departamentu I MSW o spotkaniu Lecha Wałęsy z Janem Pawłem II, 22 VI 1987 r., k. 30.

152 Jan Paweł II na Zamku Królewskim, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 215, s. 1.

153 Spotkanie z ludźmi morza, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 215, s. 1.

154 A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 430.

155 AIPN, 1585/3899, Meldunek Departamentu II MSW o wstępnych watykańskich ocenach wizyty Jana Pawła II w Polsce, 15 VI 1987 r., k. 31–32.

156 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 4103/II z Rzymu, 7 VI 1987 r., k. 422.

157 Ibidem, Szyfrogram nr 4547/II z Rzymu, 15 VI 1987 r., k. 439–438; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce…, s. 430; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 214–216.

158 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 4210/II z Rzymu, 16 VI 1989 r., k. 449–447.

159 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

160 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 13/III z Rzymu, 30 VI 1987 r., k. 465.

161 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

162 AIPN, 1585/3899, Meldunek Departamentu I MSW o wstępnych watykańskich ocenach wizyty Jana Pawła II w Polsce, 15 VI 1987 r., k. 31–32.

163 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/III, Szyfrogram nr 106/III z Rzymu, 2 VII 1987 r., k. 470–469.

164 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 240–244.

165 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/III, Szyfrogram nr 524/III z Rzymu, 10 VII 1987 r., k. 499; ibidem, Szyfrogram nr 1556/III z Rzymu, 31 VII 1987 r., k. 550; ibidem, 61/p/IV, Szyfrogram nr 780/IV z Rzymu, 14 X 1987 r., k. 698.

166 Ibidem, Szyfrogram nr 4711/IV z Rzymu, 22 XII 1987 r., k. 867–865.

167 Ibidem, Szyfrogram nr 4506/III z Rzymu, 24 IX 1987 r., k. 639.

168 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Przemówienie Ronalda Reagana na ceremonii przywitania Jana Pawła II w Miami, 10 IX 1987 r., b.p.

169 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/IV, Szyfrogram nr 1716/IV z Rzymu, 30 X 1987 r., k. 745–744.

170 Ibidem, Szyfrogram nr 3600/IV z Rzymu, 3 XII 1987 r., k. 835.

171 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza AFP w sprawie ocen wyników referendum w Polsce w Watykanie, 1 [?] XII 1987 r., b.p.

172 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 64/I z Rzymu, 4 I 1988 r., k. 1.

173 AIPN, 0449/53, t. 13, Wyciąg z notatki służbowej na temat informacji uzyskanych od TW „Jarek”, 29 III 1989 r., k. 117–118; AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 1574/I z Rzymu, 1 II 1988 r., k. 64; „Pod rozwagę”, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 245, s. 1.

174 Por. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 245–246, 253.

175 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 2170/I z Rzymu, 11 II 1988 r., k. 83; ibidem, Szyfrogram nr 3508/I z Rzymu, 3 III 1988 r., k. 132.

176 Ibidem, Szyfrogram nr 3717/I z Rzymu, 7 III 1988 r., k. 139.

177 Ibidem, Szyfrogram nr 1341/II z Rzymu, 26 IV 1988 r., k. 257.

178 Ibidem, Szyfrogram nr 1765/II z Rzymu, 3 V 1988 r., k. 291.

179 Ibidem, Szyfrogram nr 1962/II z Rzymu, 5 V 1988 r., k. 295; ibidem, Szyfrogram nr 3534/II z Rzymu, 27 V 1988 r., k. 365.

180 Ibidem, Szyfrogram nr 2224/II z Rzymu, 7 V 1988 r., k. 311.

181 Ibidem, Szyfrogram nr 2617/II z Rzymu, 13 V 1988 r., k. 333.

182 Ibidem, Szyfrogram nr 4135/II z Rzymu, 8 VI 1988 r., k. 400.

183 Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka, Polish Solidarity Documents (1988), 26feb88, Notatki Garreta Sobczyka, dotyczące podróży Kornela Morawieckiego do Kanady, 26 VIII 1988 r., b.p.; S. Erlanger, Polish Dissident Seeks End of Exile, „The New York Times”, 3 VII 1988.

184 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 4136/II z Rzymu, 8 VI 1988 r., k. 401.

185 Ibidem, Szyfrogram nr 4524/II z Rzymu, 15 VI 1988 r., k. 417.

186 Ibidem, Szyfrogram nr 5195/II z Rzymu, 28 VI 1988 r., k. 446.

187 Ibidem, Szyfrogram nr 332/III z Rzymu, 6 VII 1988 r., k. 484–483.

188 Ibidem, Szyfrogram nr 2929/III z Rzymu, 26 VIII 1988 r., k. 577a (błędna paginacja); ibidem, Szyfrogram nr 2928/III z Rzymu, 26 VIII 1988 r., k. 578.

189 Ibidem, Szyfrogram nr 3007/III z Rzymu, 29 VIII 1988 r., k. 580–579.

190 Ibidem, Szyfrogram nr 3490/III z Rzymu, 6 IX 1988 r., k. 597.

191 Ibidem, Szyfrogram nr 4618/III z Rzymu, 26 IX 1988 r., k. 635–634.

192 Ibidem, Szyfrogram nr 974/IV z Rzymu, 18 X 1988 r., k. 685–684; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 247–248.

193 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 1460/IV z Rzymu, 26 X 1988 r., k. 716–715; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 246–248.

194 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 1460/IV z Rzymu, 26 X 1988 r., k. 716–715; ibidem, Szyfrogram nr 4195/IV z Rzymu, 13 XII 1988 r., k. 841–840.

195 Ibidem, Szyfrogram nr 2100/IV z Rzymu, 8 XI 1988 r., k. 752.

196 Ibidem, Szyfrogram nr 4124/IV z Rzymu, 12 XII 1988 r., k. 836.

197 Ibidem, Szyfrogram nr 4125/IV z Rzymu, 12 XII 1988 r., k. 827.

198 Ibidem, Szyfrogram nr 4898/IV z Rzymu, 29 XII 1988 r., k. 872–871.

199 Na Amerykanach duże wrażenie wywarło przemówienie Gorbaczowa w Pradze w kwietniu 1987 r., w którym podkreślał on niezależność partii komunistycznych poszczególnych państw bloku wschodniego, choć zdawali sobie sprawę z różnic między retoryką a faktyczną polityką. Zauważano też podobne wypowiedzi innych przedstawicieli radzieckiego kierownictwa (zob. J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 29–30).

200 AIPN, 0449/8, t. 11, Meldunek Departamentu I MSW o polityce gospodarczej USA wobec krajów socjalistycznych, 7 I 1986 r., k. 85–86; United States Department of State, Fundamentals of U.S. Foreign Policy, Washington 1988, s. 53.

201 Zob. np. AIPN, 0449/8, t. 11, Meldunek Departamentu I MSW o polityce gospodarczej USA wobec krajów socjalistycznych, 7 I 1986 r., k. 85–86; ibidem, Szyfrogram nr 9015 z Tokio, 29 IX 1988 r., k. 59–60.

202 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; por. J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. i.

203 United States Policy Toward Poland. A Conference Report…, s. 19–23; zob. też A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 176.

204 United States Policy Toward Poland. A Conference Report…, s. 24–28.

205 Ibidem.

206 Ibidem, s. 28–31.

207 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 1378/I z Waszyngtonu, 27 I 1987 r., k. 40; por. FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 4.

208 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 838/I z Waszyngtonu, 18 I 1987 r., k. 20–19; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

209 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 1626/I z Waszyngtonu, 31 I 1987 r., k. 44; ibidem, Szyfrogram nr 1693/I z Waszyngtonu, 2 II 1987 r., k. 47.

210 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 3767/I z Waszyngtonu, 2 III 1987 r., k. 114.

211 Ibidem, Szyfrogram nr 2677/I z Waszyngtonu, 19 II 1987 r., k. 81.

212 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie zniesienia sankcji gospodarczych przeciw Polsce, 19 II 1987 r., b.p.; G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 293–294; K. Gebert, Magia słów…, s. 76; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

213 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 2987/I z Waszyngtonu, 23 II 1987 r., k. 92; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie zniesienia sankcji gospodarczych przeciw Polsce, 19 II 1987 r., b.p.; ibidem, Proklamacja nr 5610 w sprawie amerykańskich taryf celnych na towary polskie, 19 II 1987 r., b.p.

214 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 2526/I z Waszyngtonu, 19 II 1987 r., k. 83; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie zniesienia sankcji gospodarczych przeciw Polsce, 19 II 1987 r., b.p.; Prezydent USA ogłosił zniesienie restrykcji przeciwko Polsce, „Słowo Powszechne”, 20–22 II 1987.

215 Oświadczenie Lecha Wałęsy złożone po zniesieniu sankcji amerykańskich wobec PRL, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 200, s. 1, 2.

216 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 40–41; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 II 1987 r., b.p.

217 United States Policy Toward Poland. A Conference Report…, s. 31.

218 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 272.

219 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Oświadczenie Ronalda Reagana w sprawie zniesienia sankcji gospodarczych przeciw Polsce, 19 II 1987 r., b.p.; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350. Cytaty zostały przetłumaczone przez autora; polska wersja oświadczenia zob. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989…, s. 198–199.

220 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 2526/I z Waszyngtonu, 19 II 1987 r., k. 83.

221 AIPN, 1585/774, Stanowisko Zachodu wobec opozycji w Polsce. Załącznik nr 1 do raportu Zespołu Analiz MSW, 15 IV 1987 r., k. 14–16.

222 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnych założeń polityki USA wobec Polski, 19 II 1988 r. [sic!], k. 199–206.

223 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 2988/I z Waszyngtonu, 23 II 1987 r., k. 94–93.

224 AIPN, 0449/8, t. 4, Perspektywy stosunków PRL–USA, 19 II 1988 r. [sic!], k. 207–217.

225 Ibidem, k. 216.

226 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja dotycząca aktualnych założeń polityki USA wobec Polski, 19 II 1988 r. [sic!], k. 199–206.

227 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 261.

228 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 11.

229 AIPN, 0296/256, t. 7, Podstawowe kierunki działalności dywersyjnej Zachodu przeciwko PRL w 1986 r., [styczeń 1987 r.], k. 27–42.

230 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 106; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350. Kennedy gościł w mieszkaniu Adama Michnika, zjadł śniadanie w towarzystwie Lecha Wałęsy w Gdańsku, ale spotkał się też z gen. Jaruzelskim (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 3205/II z Waszyngtonu, 22 V 1987 r., k. 297–298). O jego spotkaniu z Wałęsą donosiły serwisy informacyjne wielu krajów, m.in. Włoch (AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 3343/II z Rzymu, 25 V 1987 r., k. 381).

231 Senator Edward Kennedy: moja podróż do Polski, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 213, s. 1, 3.

232 AKKG, II.USA/5, Pismo Ewy Ślusarek do Claiborne’a Pella, 24 VIII 1987 r., b.p.

233 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 41; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

234 AAN, KC PZPR, XI A/1463, Sprawozdanie prezesa NBP z wizyty w Waszyngtonie w dniach 21–28 lutego 1987 r., [marzec 1987 r.], k. 1–21; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 303.

235 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 3054/I z Waszyngtonu, 24 II 1987 r., k. 96.

236 Ibidem, Szyfrogram nr 3053/I z Waszyngtonu, 24 II 1987 r., k. 97.

237 AIPN, 0449/8, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o raporcie Rady Bezpieczeństwa Narodowego USA w sprawie rozwoju stosunków z Polską, 23 III 1987 r., k. 142–143.

238 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 3767/I z Waszyngtonu, 6 III 1987 r., k. 118–115.

239 Ibidem, Szyfrogram nr 4051/I z Waszyngtonu, 11 III 1987 r., k. 122–119; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 149.

240 AIPN, 0449/8, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o stosunkach USA–Polska w kontekście wizyty Józefa Czyrka, 24 III 1987 r., k. 137–141.

241 Ronald Reagan Library, National Security Meetings Box 91282, Memorandum Rady Bezpieczeństwa Narodowego w sprawie sytuacji w Polsce i perspektyw rozwoju stosunków amerykańsko-polskich, [marzec] 1987 r., b.p.

242 H.C. Davis, Amerykanka w Warszawie…, s. 89–99; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 180–181.

243 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 41; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 4772/I z Waszyngtonu, 22 III 1987 r., k. 142–141; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 4.

244 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 4944/I z Waszyngtonu, 24 III 1987 r., k. 147; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.

245 Zob. AIPN, 0449/8, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o polsko-amerykańskiej konferencji okrągłego stołu (Warszawa, 4–6 maja 1987 r.), 17 IV 1987 r., k. 131–133; zob. też bardziej pozytywną ocenę tej imprezy w: AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 42.

246 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 427/II z Waszyngtonu, 7 IV 1987 r., k. 179–178.

247 Ibidem, Szyfrogram nr 1179/II z Waszyngtonu, 21 IV 1987 r., k. 214.

248 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 42; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 2414/II z Waszyngtonu, 11 V 1987 r., k. 256; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; ibidem, Pismo Josepha E. Rossa, dyrektora Służby Badań Kongresu, do kongresmana Dana Rostenkowskiego, 28 V 1987 r., b.p.; J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 4.

249 AIPN, 0449/8, t. 7, Notatka Departamentu I MSW dotycząca rozmowy Dana Rostenkowskiego z Johnem Whiteheadem na temat polityki USA wobec Polski, 15 VI 1987 r., k. 121–122.

250 Ibidem, t. 10, Szyfrogram nr 5120 z Waszyngtonu, 29 V 1987 r., k. 110–111.

251 AIPN, 0449/7, t. 4, Notatka Kancelarii Sejmu PRL w sprawie zaproszenia delegacji sejmowej do USA, 20 I 1987 r., k. 1–2; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I, t. 1, Szyfrogram nr 272/II z Waszyngtonu, 4 IV 1987 r., k. 173–172; ibidem, t. 2, Szyfrogram nr 2543/II z Waszyngtonu, 13 V 1987 r., k. 259; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 4.

252 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 5192, 1 VI 1987 r., k. 106–107; ibidem, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 42–43; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 3652/II z Waszyngtonu, 29 V 1987 r., k. 320.

253 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 5177 z Waszyngtonu, 1 VI 1987 r., k. 108–109.

254 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 49–50.

255 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 5269 z Waszyngtonu, 4 VI 1987 r., k. 103–105; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 3984/II z Waszyngtonu, 4 VI 1987 r., k. 327–326.

256 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Jaruzelski mówi o możliwości przeprowadzenia referendum w sprawie programu reform, 30 VII 1987 r., b.p.; Tydzień w tydzień: sierpień, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 219, s. 4.

257 J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. i–vii.

258 AIPN, 0449/8, t. 10, Meldunek Departamentu I MSW o stosunkach amerykańsko-polskich w kontekście wizyty delegacji Sejmu PRL, 11 VI 1987 r., k. 88–90.

259 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 53.

260 Ibidem, k. 44–45.

261 AIPN, 0731/21, Informacja dyrektora Departamentu II MSW o udaremnieniu amerykańskiej operacji szpiegowskiej prowadzonej przez Alberta Muellera, 8 V 1987 r., k. 129–135. Strona amerykańska przyjęła w tej sprawie koncyliacyjne stanowisko i z własnej inicjatywy wycofała Muellera z placówki (AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 46; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 1417/II z Waszyngtonu, 24 IV 1987 r., k. 217).

262 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 4993/IV z Waszyngtonu, 30 XII 1987 r., k. 886–883.

263 Ibidem, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 1521/II z Waszyngtonu, 27 IV 1987 r., k. 219.

264 Ibidem, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 1694/III z Waszyngtonu, 3 VIII 1987 r., k. 491.

265 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 42; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.

266 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 5680 w sprawie Tygodnia Narodów Ujarzmionych, 17 VI 1987 r., b.p.

267 Ibidem, Proklamacja nr 5720 w sprawie Miesiąca Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia, 5 X 1987 r., b.p.

268 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 387/IV z Waszyngtonu, 7 X 1987 r., k. 669; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 5715 w sprawie Dnia Pułaskiego, 1 X 1987 r., b.p.

269 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 2744/II z Waszyngtonu, 15 V 1987 r., k. 274; ibidem, Szyfrogram nr 3161/II z Waszyngtonu, 21 V 1987 r., k. 293; ibidem, Szyfrogram nr 3168/II z Waszyngtonu, 21 V 1987 r., k. 295–294.

270 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 46; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 4917/II z Waszyngtonu, 19 VI 1987 r., k. 383.

271 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 2357/IV z Waszyngtonu, 10 XI 1987 r., k. 749–748.

272 Ibidem, Szyfrogram nr 4033/II z Waszyngtonu, 5 VI 1987 r., k. 329.

273 Ibidem, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 4433/II z Waszyngtonu, 11 VI 1987 r., k. 354; Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Nominacja Johna R. Davisa Jr. na ambasadora USA w Polsce, 6 X 1987 r., b.p.

274 AIPN, 0449/8, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stosunków USA–PRL, 3 VIII 1987 r., k. 310–313.

275 AKKG, IV.USA/8, Pismo Claiborne’a Pella, przewodniczącego senackiej Komisji Spraw Zagranicznych, do Ewy Ślusarek z Komitetu Poparcia „Solidarności”, 15 I 1987 r., b.p.

276 AIPN, 01419/378, t. 2, Załącznik do informacji dziennej Departamentu I MSW dotyczący aktualnej sytuacji w brukselskim Biurze „Solidarności”, 9 III 1987 r., k. 278–279; AKKG, IV.USA/27, Pismo Jerzego Milewskiego do Jacka Kempa, 25 VIII 1987 r., b.p.

277 G.F. Domber, The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność…, s. 297–299; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 300–301.

278 AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, Pismo Jerzego Milewskiego do Jerzego Giedroycia z załącznikiem: artykułem Pomoc finansowa dla NSZZ „Solidarność” z zagranicy, 3 VIII 1987 r., b.p.

279 Ibidem.

280 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 46.

281 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana 18 sierpnia 1987 r., 21 VIII 1987 r., b.p.

282 AKKG, NED, 355.000, 1986–1987, Notatka Carla Gershmana z wizyty w Londynie i Rzymie w dniach 11–15 września 1987 r., 21 IX 1987 r., b.p.

283 AIPN, 1585/3901, Informacja dotycząca pomocy finansowej dla opozycji w Polsce i jej agend zagranicznych, 12 VI 1989 r., k. 49–53; zob. też „Solidarność” – społeczeństwu, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 258, s. 3.

284 AKKG, NED, 355.000, 1986–1987, Notatka Carla Gershmana z wizyty w Londynie i Rzymie w dniach 11–15 września 1987 r., 21 IX 1987 r., b.p.

285 I. Goddeeris, Western Trade Unions and Solidarność…, s. 311.

286 AIPN, 1585/3901, Informacja Departamentu I MSW dotycząca pomocy finansowej dla opozycji w Polsce i jej agend zagranicznych, 12 VI 1989 r., k. 49–53.

287 Zob. listy Jerzego Milewskiego kierowane do Ala D’Amato, Billa Bradleya, Alana Dixona, Christophera Dodda, Charlesa Grassleya, Chica Hechta, Gordona Humphreya, Daniela P. Moynihana i Donalda Riegle’a, Paula Simona, Stevena Symmsa, Malcoma Wallopa w: AKKG, IV.USA/17 – IV.USA/23, 31 VII 1987 r., b.p.; zob. też listy Ewy Ślusarek do Johna Chafee, Fernanda J.St. Germaina, Claiborne’a Pella, Claudine Schneider w: AKKG, II.USA/5, 24 VII 1987 r., b.p.

288 AKKG, Biuro Koordynacyjne „Solidarności” w Brukseli, Pismo Jerzego Milewskiego do Jerzego Giedroycia z załącznikiem: artykułem Pomoc finansowa dla NSZZ „Solidarność” z zagranicy, 3 VIII 1987 r., b.p.

289 AKKG, IV.USA.1/1, Pismo Jerzego Milewskiego do Patricka J. Buchanana, 5 I 1987 r., b.p.; AKKG, IV.USA/8, Pismo Jerzego Milewskiego do senatora Ernesta F. Hollingsa, 27 III 1987 r., b.p.

290 L. Wałęsa, Oświadczenie, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 219, s. 2.

291 AIPN, 1585/3901, Informacja Departamentu I MSW dotycząca pomocy finansowej dla opozycji w Polsce i jej zagranicznych agend, 12 VI 1989 r., k. 49–53; AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 46–48.

292 AIPN, 0449/8, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stosunków USA–PRL, 3 VIII 1987 r., k. 310–313; AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 48–49.

293 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 897/III z Waszyngtonu, 17 VII 1987 r., k. 453.

294 Ibidem, Szyfrogram nr 1926/III z Waszyngtonu, 7 VIII 1987 r., k. 516.

295 Ibidem, Szyfrogram nr 1279/III z Waszyngtonu, 26 VII 1987 r., k. 469–468.

296 AIPN, 0449/8, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stosunków USA–PRL, 3 VIII 1987 r., k. 310–313; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 149.

297 AIPN, 0449/7, t. 2, Materiały informacyjne Departamentu III MSW do wizyty George’a H. Busha, wiceprezydenta USA, 16 IX 1987 r., k. 46–48.

298 AKKG, NED, 355.000, 1988–1989, Roczny raport NED: 1 październik 1987 r. – 30 wrzesień 1988 r., [październik?] 1988 r., b.p.

299 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 347. Projekt ustawy o dodatkowych wydatkach budżetowych w roku finansowym 1987 został przyjęty przez Izbę Reprezentantów 24 kwietnia, a 1 maja przez senacką Komisję Przydziału Środków Budżetowych. Początkowo nie było tam zapisów o „Solidarności”. 2 czerwca Senat przyjął kolejny projekt ustawy o dodatkowych wydatkach w wysokości 9 mld dolarów, z czego 1 mln przeznaczono dla „Solidarności”. 26 czerwca obie izby uzgodniły zawartość tekstu. Ostatecznie ustawa, z ustępem dotyczącym „Solidarności”, została przyjęta 1 lipca, a weszła w życie (jako odrębna pozycja w budżecie) wraz z podpisem Reagana 11 lipca (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 2680/II z Waszyngtonu, 14 V 1987 r., k. 268; ibidem, Szyfrogram nr 4293/II z Waszyngtonu, 10 VI 1987 r., k. 351–350; ibidem, Szyfrogram nr 5406/II z Waszyngtonu, 29 VI 1987 r., k. 413; ibidem, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 615/III z Waszyngtonu, 12 VII 1987 r., k. 441).

300 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II, t. 2, Szyfrogram nr 2178/II z Waszyngtonu, 7 V 1987 r., k. 244. Wiele z nich stronie polskiej udało się storpedować, np. w 1988 r. nie utworzono postulowanej przez „Solidarność” autonomicznej fundacji, która miała administrować projektem wsparcia polskich szpitali (przede wszystkim klinik diagnostycznych), B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 149.

301 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 2943/IV z Waszyngtonu, 10 XI 1987 r., k. 772. Poprawki wprowadzano do różnych punktów i różnymi kanałami, np. przez senacką Komisję Spraw Zagranicznych albo w formie poprawek do projektów ustawy budżetowej, przyjmowanych i w Izbie Reprezentantów, i w Senacie.

302 Ibidem, Szyfrogram nr 4047/IV z Waszyngtonu, 10 XII 1987 r., k. 831. Nominacja Davisa przedłużała się, gdyż – jak twierdzi sam Davis – niektórzy senatorzy (głównie Jesse Helms) bezzasadnie twierdzili, że zbyt słabo popierał on „Solidarność” (J.R. Davis, Przedmowa…, s. 14).

303 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie odwołania wyjazdu Bronisława Geremka do Francji, 17 IX 1987 r., b.p.

304 J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 347.

305 Ośrodek KARTA, Archiwum opozycji – katalog…, s. 412.

306 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 106; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350.

307 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 335/III z Waszyngtonu, 7 VII 1987 r., k. 426; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi (2), 5 VII 1988 r., b.p.

308 Por. AIPN, 0731/20, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW w sprawie rezultatów wizyty premiera Yasuhiro Nakasone w Polsce, 19 I 1987 r., 42.

309 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 359/III z Waszyngtonu, 7 VII 1987 r., k. 430.

310 AIPN, 0449/8, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityczno-propagandowych uwarunkowań wizyty wiceprezydenta George’a H. Busha w Polsce, 27 VIII 1987 r., k. 278–282; ibidem, Notatka Departamentu I MSW na temat stosunków polsko-amerykańskich w świetle wizyty wiceprezydenta George’a H. Busha w Polsce, 29 IX 1987 r., k. 133–139; ibidem, Notatka Departamentu I MSW na temat wizyty wiceprezydenta George’a H. Busha w Polsce, 1 X 1987 r., k. 130–132.

311 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 1641/III z Waszyngtonu, 1 VIII 1987 r., k. 487.

312 AIPN, 0449/8, t. 7, Meldunek Departamentu I MSW o rozmowie ministra Mariana Orzechowskiego z sekretarzem stanu George’em Shultzem, 25 IX 1987 r., k. 209–210.

313 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 2206/III z Waszyngtonu, 13 VIII 1987 r., k. 533.

314 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkań Lecha Wałęsy z politykami zachodnimi, 27 VIII 1987 r., b.p.

315 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 2287/III z Waszyngtonu, 14 VIII 1987 r., k. 536.

316 Ibidem, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 2288/III z Waszyngtonu, 14 VIII 1987 r., k. 539; ibidem, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 4197/III z Waszyngtonu, 18 IX 1987 r., k. 637; ibidem, Szyfrogram nr 4319/III z Waszyngtonu, 21 IX 1987 r., k. 650; ibidem, Szyfrogram nr 4387/III z Waszyngtonu, 22 IX 1987 r., k. 653.

317 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 184–185.

318 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 2592/III z Waszyngtonu, 20 VIII 1987 r., k. 551. Prawdopodobnie niektórzy członkowie delegacji odwiedzili jednak Polskę przy okazji podróży do Rumunii i Bułgarii (zob. ibidem, Szyfrogram nr 2652/III z Waszyngtonu, 21 VIII 1987 r., k. 552).

319 Ibidem, Szyfrogram nr 3027/III z Waszyngtonu, 28 VIII 1987 r., k. 582.

320 Ibidem, Szyfrogram nr 3326/III z Waszyngtonu, 3 IX 1987 r., k. 592; ibidem, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 3825/III z Waszyngtonu, 13 IX 1987 r., k. 615–614; zob. też J. Diehl, Poland Seeks U.S. Capital In Wake of Improved Ties; Bush Arriving on Highest Visit Since ’79, „The Washington Post”, 26 IX 1987.

321 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III, t. 3, Szyfrogram nr 2593/III z Waszyngtonu, 20 VIII 1987 r., k. 550; zob. szczegółowe odtworzenie przebiegu wizyty Busha w materiałach Departamentu III MSW zgromadzonych w: AIPN, 0449/7, t. 2, k. 174–198; zob też dokładny opisy wizyty w: L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 282–288.

322 G.F. Domber, Wstęp [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 21.

323 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 4387/III z Waszyngtonu, 22 IX 1987 r., k. 653; G.M. Boyd, U.S. Agrees to Aid Poland with Debt as Bush Pays Visit, „The New York Times”, 28 IX 1987; D. Hoffman, Bush Sees Jaruzelski, Wins No Shift of Stance, „The Washington Post”, 28 IX 1987; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

324 AIPN, 0449/7, t. 2, Komitet ds. Radia i Telewizji, Przegląd audycji zagranicznych, nr 271, 28 IX 1987 r., k. 214–215.

325 AIPN, 1585/3899, Meldunek o znaczeniu wizyty George’a Busha w Polsce w ocenie watykańskiego Sekretariatu Stanu, 9 X 1987 r., k. 17–18; AIPN, 0449/8, t. 7, Notatka Departamentu I MSW na temat wizyty wiceprezydenta George’a H. Busha w Polsce, 1 X 1987 r., k. 130–132; Aktywna polityka. Po wizycie George’a Busha, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 221, s. 1, 4; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 150; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 106.

326 AIPN, 0449/7, t. 2, Komitet ds. Radia i Telewizji, Przegląd audycji zagranicznych, nr 271, 28 IX 1987 r., k. 213–214; ibidem, t. 4, Szyfrogram Departamentu III MSW nr 9992, 29 IX 1987 r., k. 308–310; George Bush Library, Public Papers, Wywiad z polskimi dziennikarzami w Białym Domu, 30 VI 1989 r., b.p.; G.F. Domber, Wstęp [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 21.

327 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

328 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 14; zob. też AIPN, 0449/8, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityczno-propagandowych uwarunkowań wizyty wiceprezydenta George’a H. Busha w Polsce, 27 VIII 1987 r., k. 278–282; AIPN, 0449/7, t. 2, Komitet ds. Radia i Telewizji, Przegląd audycji zagranicznych, nr 271, 28 IX 1987 r., k. 217–218, 238.

329 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 4759/III z Waszyngtonu, 29 IX 1987 r., k. 665; D. Hoffman, Chanting Polish Crowds Provide Bush With Footage for ’88 Campaign, „The Washington Post”, 4 X 1987.

330 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

331 Zob. np. D. Hoffman, Chanting Polish Crowds Provide Bush With Footage for ’88 Campaign, „The Washington Post”, 4 X 1987.

332 AIPN, 0449/8, t. 7, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityczno-propagandowych uwarunkowań wizyty wiceprezydenta George’a Busha w Polsce, 27 VIII 1987 r., k. 278–282.

333 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 150.

334 George Bush Library, Public Papers, Wywiad z polskimi dziennikarzami w Białym Domu, 30 VI 1989 r., b.p.

335 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

336 AIPN, 0449/8, t. 7, Notatka Departamentu I MSW na temat stosunków polsko-amerykańskich w świetle wizyty wiceprezydenta George’a Busha w Polsce, 29 IX 1987 r., k. 133–139.

337 AIPN, 1585/3899, Meldunek Departamentu I MSW o znaczeniu amerykańskich, brytyjskich i francuskich komentarzy na temat wizyty George’a Busha w Polsce, 26 IX 1987 r., k. 19–20.

338 AIPN, 0449/8, t. 7, Meldunek Departamentu I MSW o przebiegu wizyty George’a Busha w ocenach zachodnich, 29 IX 1987 r., k. 172–173.

339 Ibidem.

340 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

341 AIPN, 0449/8, t. 7, Szyfrogram nr 8589 z Waszyngtonu, 29 IX 1987 r., k. 169–171.

342 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca wstępnych ocen wizyty George’a H. Busha w Polsce, 7 X 1987 r., k. 112–114.

343 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnych założeń polityki USA wobec Polski, 19 II 1988 r. [sic!], k. 204.

344 AIPN, 0449/7, t. 2, Komitet ds. Radia i Telewizji, Przegląd audycji zagranicznych, nr 273, 30 IX 1987 r., k. 163–164. Ridgway stwierdziła m.in.: „Stany Zjednoczone chciałyby widzieć Polskę niepodległą i bardziej pluralistyczną”.

345 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 791/IV z Waszyngtonu, 14 X 1987 r., k. 682.

346 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 288.

347 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 2511/IV z Waszyngtonu, 12 XI 1987 r., k. 753–752.

348 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 115A, Pismo Wojciecha Jaruzelskiego do Kalevi Sorsy, przewodniczącego SIDAC, [luty 1988 r.?], k. 54.

349 Ibidem, Raport SIDAC ze spotkań i rozmów odbytych w Warszawie w dniach 15–17 listopada 1989 r., [listopad?] 1989 r., k. 1–3. Sama organizacja przyznawała, że zwlekała z przyjęciem zaproszenia z powodu „sytuacji politycznej Polski”. Mimo to kilkunastoosobowa delegacja rady dbała o to, żeby spotkać się nie tylko z przedstawicielami „Solidarności”, ale także PZPR (zob. np. ibidem, Pismo Hansa-Eberharda Dingersa, sekretarza Międzynarodówki Socjalistycznej, do Hansa Koschnicka, Horsta Ehmke i Klausa Lindenberga, 6 X 1989 r., k. 15. Dokumentacja przygotowań do podróży znajduje się w: AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 115A, k. 1–19).

350 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 2996/IV z Waszyngtonu, 19 XI 1987 r., k. 774.

351 AIPN, 0449/8, t. 19, Informacja Departamentu I MSW dotycząca zatrzymania w USA obywateli polskich, 11 I 1988 r., k. 200–202.

352 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 3045/IV z Waszyngtonu, 21 XI 1987 r., k. 778; ibidem, Szyfrogram nr 3046/IV z Waszyngtonu, 21 XI 1987 r., k. 779.

353 Ibidem, Szyfrogram nr 3940/IV z Waszyngtonu, 8 XII 1987 r., k. 822.

354 Ibidem, Szyfrogram nr 4414/IV z Waszyngtonu, 16 XII 1987 r., k. 847.

355 Ibidem, Szyfrogram nr 3664/IV z Waszyngtonu, 3 XII 1987 r., k. 801–800; ibidem, Szyfrogram nr 3672/IV z Waszyngtonu, 3 XII 1987 r., k. 803.

356 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; John P. Hardt, Jean F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 23–28, 36.

357 Zob. np. Ch. Bobinski, Poles Protest Over Prices, „The Financial Times”, 20 III 1987.

358 J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 36.

359 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Raport Johna P. Hardta i Jeana F. Boone’a ze Służby Badań Kongresu o stosunkach amerykańsko-polskich, 20 XI 1987 r., b.p.; J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 19–22, 35.

360 J.P. Hardt, J.F. Boone, Poland’s Renewal and U.S. Options…, s. 10–11.

361 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

362 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 2647/IV z Waszyngtonu, 14 XI 1987 r., k. 760–759 (błędna paginacja).

363 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 289.

364 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV, t. 4, Szyfrogram nr 4493/IV z Waszyngtonu, 30 XII 1987 r., k. 886–883.

365 AIPN, 1585/3900, Meldunek Departamentu I MSW o spotkaniu Janusza Onyszkiewicza z Ronaldem Reaganem, [wrzesień 1988 r.], k. 14.

366 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 200/I z Waszyngtonu, 7 I 1988 r., k. 16.

367 Ibidem, Szyfrogram nr 197/I z Waszyngtonu, 7 I 1988 r., k. 18–17.

368 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 534/I z Waszyngtonu, 14 I 1988 r., k. 41–40.

369 Zob. Abu Nidal Is Reportedly Placed Under House Arrest by Libyans, „The New York Times”, 28 XI 1989; por. P. Gasztold-Seń, Międzynarodowi terroryści w Warszawie (lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XX w.) [w:] Cudzoziemcy w Warszawie 1945–1980. Studia i materiały, red. P. Pleskot, Warszawa 2012, s. 115–134.

370 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 150.

371 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2402/I z Waszyngtonu, 15 II 1988 r., k. 146.

372 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 293.

373 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182; Tydzień w tydzień: 2–8 lutego, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 238, s. 4.

374 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 599 z Waszyngtonu, 24 I 1988 r., k. 251–254; ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca wizyty zastępcy sekretarza stanu Johna Whiteheada w Polsce, 29 I 1988 r., k. 246–248.

375 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 109.

376 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 2099 z Waszyngtonu, 9 III 1988 r., k. 181–180; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 537/I z Waszyngtonu, 15 I 1988 r., k. 44–43; ibidem, Szyfrogram nr 1798/I z Waszyngtonu, 4 II 1988 r., k. 120.

377 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 2774 z Waszyngtonu, 27 III 1988 r., k. 166–167.

378 Ibidem, t. 7, Ocena stanu i długofalowych perspektyw rozwoju stosunków dwustronnych PRL–USA, 16 XI 1987 r., k. 38.

379 Ibidem, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca przebiegu wizyty zastępcy sekretarza stanu Johna Whiteheada w Polsce, 6 II 1988 r., k. 234–235.

380 H.C. Davis, Amerykanka w Warszawie…, s. 103; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 182.

381 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 1979 z Waszyngtonu, 6 III 1988 r., k. 188; ibidem, Notatka dotycząca stanowiska strony amerykańskiej przedstawionego przez Rozanne Ridgway i Thomasa Simonsa podczas rozmów w Waszyngtonie 11 i 12 lutego 1988 r., 14 II 1988 r., k. 185–187; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 182.

382 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 312 z Waszyngtonu, 14 I 1988 r., k. 255–258.

383 Ibidem, Szyfrogram nr 657 z Waszyngtonu, 26 I 1988 r., k. 250. Według innego, nieco późniejszego źródła, to jednak George Bush wraz z Jamesem Bakerem namówił Reagana do zaniechania wizyty, kierując się względami wyborczymi i potrzebą zapewnienia lepszego startu przyszłej administracji (ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska administracji USA w kwestii porozumienia narodowego i stosunków USA–PRL, 26 IV 1988 r., k. 144–146).

384 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 1041 z Waszyngtonu, 8 II 1988 r., k. 232–233; Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka, Polish Solidarity Documents (1988), 18feb88.pdf, Pismo Garreta Sobczyka do kongresmana Butlera C. Derricka w sprawie Kornela Morawieckiego, 18 II 1988 r., b.p.

385 Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka, Polish Solidarity Documents (1988), 27feb88, Pismo Butlera C. Derricka do Zdzisława Ludwiczaka, chargé d’affaires Ambasady PRL w Waszyngtonie, w sprawie Kornela Morawieckiego, 27 II 1988 r., b.p.; ibidem, 27feb88.pdf, Pismo Butlera C. Derricka do Garreta Sobczyka w sprawie Kornela Morawieckiego, 27 II 1988 r., b.p.

386 AKKG, IV.USA, Pismo Claudine Schneider do Ewy Ślusarek, 13 I 1988 r., b.p.; ibidem, Pismo Claudine Schneider do Ewy Ślusarek, 19 II 1988 r., b.p.

387 Ibidem, Pismo Ewy Ślusarek do Claudine Schneider, 16 V 1988 r., b.p.

388 Ibidem.

389 AIPN, 0449/8, t. 4, Notatka dotycząca stanowiska strony amerykańskiej przedstawionego przez Rozanne Ridgway i Thomasa Simonsa podczas rozmów w Waszyngtonie 11 i 12 lutego, 14 II 1988 r., k. 185–187; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2477/I z Waszyngtonu, 16 II 1988 r., k. 149–148.

390 Zob. np. Brutalna szczerość M.F. Rakowskiego, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 246, s. 1, 2.

391 W sierpniu 1989 r. Bronisław Geremek w rozmowie z amerykańskimi politykami powiedział: „jedną z przyczyn, dla których komuniści oddali władzę […] było ich oczekiwanie, że rząd solidarnościowy otrzyma zachodnią pomoc” (Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, dotycząca spotkania Elizabeth i Roberta Dole’ów z parlamentarzystami OKP, 29 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 380–384).

392 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca aktualnej amerykańskiej taktyki politycznej wobec Polski, 12 [?] III 1988 r., k. 179–180.

393 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanu i perspektyw stosunków polsko-amerykańskich, 29 III 1988 r., k. 168–174.

394 Ibidem, Ocena stanu i długofalowych perspektyw rozwoju stosunków dwustronnych PRL–USA. Raport Departamentu I MSW, 16 XI 1987 r., k. 36–37.

395 Ibidem, k. 42.

396 Zob. np. AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 1473 z Waszyngtonu, 19 II 1988 r., k. 196–198.

397 Ibidem, Szyfrogram nr 1477 z Budapesztu [sic!], 19 II 1988 r., k. 195; ibidem, Szyfrogram nr 1498 z Budapesztu [sic!], 21 II 1988 r., k. 193–194.

398 Ibidem, t. 22, Informacja Departamentu I MSW dotycząca kampanii przedwyborczej w USA, 18 V 1988 r., k. 98–105; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o możliwości zaproszenia Lecha Wałęsy na konwencję Partii Demokratycznej, 21 VI 1988 r., k. 95.

399 AIPN, 0449/8, t. 22, Załącznik nr 1 do informacji dziennej Departamentu I MSW dotyczący George’a Busha – 41. prezydenta USA, [listopad 1988 r.], k. 57–62; AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Pismo Narodowego Komitetu Republikanów do Elizabeth Wasiutynski, 24 III 1988 r., b.p.; ibidem, Pismo George’a Busha do Elizabeth Wasiutynski, 29 IX 1988 r., b.p.

400 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2180/I z Waszyngtonu, 11 II 1988 r., k. 137–136.

401 Ibidem, Szyfrogram nr 3132/I z Waszyngtonu, 26 II 1988 r., k. 178–176; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

402 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 3624/I z Waszyngtonu, 5 III 1988 r., k. 207–206.

403 Ibidem, Szyfrogram nr 4681/I z Waszyngtonu, 23 III 1988 r., k. 276.

404 Por. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 337–338.

405 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 3960/I z Waszyngtonu, 10 III 1988 r., k. 236–235.

406 Ibidem, Szyfrogram nr 5068/I z Waszyngtonu, 29 III 1988 r., k. 302–301.

407 Ibidem, Szyfrogram nr 4900/I z Waszyngtonu, 25 III 1988 r., k. 287–286.

408 AKKG, IV.USA/1, Pismo Jerzego Milewskiego do Anthony’ego Freemana, 29 II 1988 r., b.p.

409 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 5129/I z Waszyngtonu, 29 III 1988 r., k. 308–305; ibidem, Szyfrogram nr 5128/I z Waszyngtonu, 29 III 1988 r., k. 312–309. Nieco później członkowie obu izb amerykańskiego parlamentu podpisali się pod listem skierowanym do gen. Jaruzelskiego, domagającym się zwolnienia Morawieckiego (ibidem, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4309/II z Waszyngtonu, 10 VI 1988 r., k. 610–609).

410 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca komentarzy zastępcy asystenta sekretarza stanu USA Thomasa Simonsa po spotkaniu z ambasadorem PRL Janem Kinastem, 20 IV 1988 r., k. 149–151.

411 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 805/II z Waszyngtonu, 15 IV 1988 r., k. 371–370.

412 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanu i perspektyw stosunków polsko-amerykańskich, 29 III 1988 r., k. 173.

413 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 402/II z Waszyngtonu, 8 IV 1988 r., k. 345–344.

414 AIPN, 0449/8, t. 17, Szyfrogram nr 3854 z Berna, 29 IV 1988 r., k. 144–145.

415 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1491/II z Waszyngtonu, 28 IV 1988 r., k. 407.

416 Ibidem, Szyfrogram nr 806/II z Waszyngtonu, 15 IV 1988 r., k. 372; ibidem, Szyfrogram nr 1125/II z Waszyngtonu, 21 IV 1988 r., k. 387.

417 Ibidem, Szyfrogram nr 1588/II z Waszyngtonu, 29 IV 1988 r., k. 418.

418 Ibidem, Szyfrogram nr 1705/II z Waszyngtonu, 2 V 1988 r., k. 430.

419 Ibidem, Szyfrogram nr 1791/II z Waszyngtonu, 3 V 1988 r., k. 439–338.

420 Ibidem, Szyfrogram nr 1787/II z Waszyngtonu, 3 V 1988 r., k. 435.

421 L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 273.

422 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2080/II z Waszyngtonu, 6 V 1988 r., k. 459; ibidem, Szyfrogram nr 1891/II z Waszyngtonu, 4 V 1988 r., k. 462–461; ibidem, Szyfrogram nr 2149/II z Waszyngtonu, 7 V 1988 r., k. 466–465.

423 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE [?] na temat międzynarodowego kontekstu polskiego kryzysu z maja 1988 r., [maj] 1988 r., b.p.

424 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2080/II z Waszyngtonu, 6 V 1988 r., k. 459; ibidem, Szyfrogram nr 1891/II z Waszyngtonu, 4 V 1988 r., k. 462–461; ibidem, Szyfrogram nr 2149/II z Waszyngtonu, 7 V 1988 r., k. 466–465.

425 Ibidem, Szyfrogram nr 2157/II z Waszyngtonu, 8 V 1988 r., k. 474–473; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 150; P. Shenon, U.S. Says Polish Crackdown Jeopardizes Help, „The New York Times”, 8 V 1988.

426 AIPN, 0449/8, t. 4, Meldunek Departamentu I MSW o stanowisku administracji USA w sprawie sytuacji w Polsce, 16 [?] V 1988 r., k. 136–138.

427 Zob. np. „Newsweek” 1988, nr 19, temat przewodni „Solidarity Again. Poland’s New Wave of Protest”, kontynuowany w numerze 20 z 1988 r.

428 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2235/II z Waszyngtonu, 9 V 1988 r., k. 481–477.

429 Por. AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 4775 z Waszyngtonu, 20 V 1988 r., k. 125–127; ibidem, Szyfrogram nr 4679 z Waszyngtonu, 18 V 1988 r., k. 130–131.

430 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2429/II z Waszyngtonu, 11 V 1988 r., k. 489–488.

431 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca problematyki polskiej w kontekście szczytu w Moskwie, 14 VI 1988 r., k. 102–103.

432 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2781/II z Waszyngtonu, 16 V 1988 r., k. 522; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 151. Dziesięć dni poźniej Senat przyjął projekt ustawy o nadaniu fragmentowi skrzyżowania ulic, przy których mieścił się budynek ambasady PRL, nazwy Solidarity Corner (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3338/II z Waszyngtonu, 25 V 1988 r., k. 546).

433 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2555/II z Waszyngtonu, 12 V 1988 r., k. 505.

434 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca stanowiska administracji USA wobec wydarzeń w Polsce w ocenach radzieckich, 28 V 1988 r., k. 104–103.

435 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2701/II z Waszyngtonu, 14 V 1988 r., k. 515–514.

436 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 4850 z Waszyngtonu, 22 V 1988 r., k. 120–121.

437 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3606/II z Waszyngtonu, 30 V 1988 r., k. 570; AKKG, NED, 355.000, 1988–1989, Akt nr H.R. 4637 Senatu USA, 26 V 1989 r., b.p.

438 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2780/II z Waszyngtonu, 16 V 1988 r., k. 523.

439 Ibidem, Szyfrogram nr 3494/II z Waszyngtonu, 27 V 1988 r., k. 561–556.

440 Ibidem, Szyfrogram nr 4881/II z Waszyngtonu, 22 VI 1988 r., k. 620. W tym czasie w Stanach przebywał też Andrzej Gwiazda. W związku z tymi wizytami Ambasada PRL w Waszyngtonie obawiała się „wzrostu nastrojów prosolidarnościowych” wśród amerykańskiej Polonii, mającej wpływy w Kongresie (ibidem, Szyfrogram nr 5011/II z Waszyngtonu, 24 VI 1988 r., k. 625–624).

441 Ibidem, Szyfrogram nr 3906/II z Waszyngtonu, 5 VI 1988 r., k. 588–586.

442 Ibidem, Szyfrogram nr 5063/II z Waszyngtonu, 26 VI 1988 r., k. 635–634.

443 Ibidem, Szyfrogram nr 5137/II z Waszyngtonu, 27 VI 1988 r., k. 641–639.

444 Ibidem, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 5268/II z Waszyngtonu, 29 VI 1988 r., k. 654–653; ibidem, Szyfrogram nr 17/III z Waszyngtonu, 30 VI 1988 r., k. 664–661.

445 AIPN, 0449/8, t. 4, Meldunek Departamentu I MSW dotyczący przygotowań administracji USA do wizyty ministra spraw zagranicznych PRL Tadeusza Olechowskiego, 20 VII 1988 r., k. 85–86.

446 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 293.

447 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 5208/II z Waszyngtonu, 28 VI 1988 r., k. 649–647.

448 Ibidem, Szyfrogram nr 437/III z Waszyngtonu, 8 VII 1988 r., k. 691; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

449 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 671/III z Waszyngtonu, 13 VII 1988 r., k. 712–711.

450 Ibidem, Szyfrogram nr 825/III z Waszyngtonu, 15 VII 1988 r., k. 722; S. Erlanger, Polish Dissident Seeks End of Exile, „The New York Times”, 3 VII 1988.

451 Zob. Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka, Polish Solidarity Documents (1988), 26feb88, Notatki Garreta Sobczyka na temat podróży Kornela Morawieckiego do Kanady, 26 VIII 1988 r., b.p.; S. Erlanger, Polish Dissident Seeks End of Exile, „The New York Times”, 3 VII 1988.

452 Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka, Polish Solidarity Documents (1988), 27aug88, Pismo Butlera C. Derricka do Garreta Sobczyka w sprawie Kornela Morawieckiego, 27 VIII 1988 r., b.p.

453 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 308.

454 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 839/III z Waszyngtonu, 15 VII 1988 r., k. 727–725.

455 Ibidem, Szyfrogram nr 1115/III z Waszyngtonu, 21 VII 1988 r., k. 755.

456 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 7267 z Waszyngtonu, 3 VIII 1988 r., k. 63; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 1115/III z Waszyngtonu, 21 VII 1988 r., k. 755.

457 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 1495/III z Waszyngtonu, 29 VII 1988 r., k. 772–771; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 151.

458 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 7267 z Waszyngtonu, 3 VIII 1988 r., k. 62–65.

459 Por. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 309.

460 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 1058/III z Waszyngtonu, 8 VII 1988 r., k. 751–748.

461 Słowa te zostały odręcznie podkreślone przez czytelnika szyfrogramu, który nadesłały służby wywiadowcze; musiał nim być ktoś z wąskiego kręgu władzy (AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 7267 z Waszyngtonu, 3 VIII 1988 r., k. 64).

462 J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 187.

463 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 1705/III z Waszyngtonu, 3 VIII 1988 r., k. 786–783 (wraz z tłumaczeniem wystąpienia).

464 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityki USA wobec Polski, 17 VIII 1988 r., k. 56–57.

465 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Oświadczenie George’a Busha po spotkaniu z Januszem Onyszkiewiczem, 21 IX 1988 r., b.p.

466 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 408/IV z Waszyngtonu, 7 X 1988 r., k. 1272–1275 (błędna paginacja); AKKG, IV.USA, Zawiadomienie o przesłuchaniu Janusza Onyszkiewicza przed Komisją do spraw Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, 23 IX 1988 r., b.p.

467 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 203/IV z Waszyngtonu, 4 X 1988 r., k. 1269–1268; ibidem, Szyfrogram nr 3610/III z Waszyngtonu, 7 IX 1988 r., k. 1257–1255.

468 Ibidem, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 2010/III z Waszyngtonu, 9 VIII 1988 r., k. 820.

469 Ibidem, Szyfrogram nr 2508/III z Waszyngtonu, 19 VIII 1988 r., k. 866.

470 Ibidem, Szyfrogram nr 2560/III z Waszyngtonu, 21 VIII 1988 r., k. 878–877.

471 AIPN, 0449/8, t. 4, Informacja Departamentu I MSW dotycząca polityki USA wobec Polski, 17 VIII 1988 r., k. 54–55.

472 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 2683/III z Waszyngtonu, 23 VIII 1988 r., k. 879.

473 Ibidem, Szyfrogram nr 2684/III z Waszyngtonu, 23 VIII 1988 r., k. 880.

474 Ibidem, Szyfrogram nr 2853/III z Waszyngtonu, 25 VIII 1988 r., k. 893–891.

475 Ibidem, Szyfrogram nr 2932/III z Waszyngtonu, 26 VIII 1988 r., k. 904.

476 AIPN, 1585/3900, Meldunek Departamentu I MSW o spotkaniu Janusza Onyszkiewicza z Ronaldem Reaganem, [wrzesień 1988 r.], k. 14.

477 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 3141/III z Waszyngtonu, 31 VIII 1988 r., k. 925–923.

478 Ibidem, Szyfrogram nr 3209/III z Waszyngtonu, 31 VIII 1988 r., k. 931–930.

479 Ibidem, Szyfrogram nr 3211/III z Waszyngtonu, 31 VIII 1988 r., k. 934.

480 Ibidem, Szyfrogram nr 3369/III z Waszyngtonu, 2 IX 1988 r., k. 953–951.

481 Ibidem, Szyfrogram nr 3786/III z Waszyngtonu, 10 IX 1988 r., k. 980–979.

482 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 8227 z Waszyngtonu, 6 IX 1988 r., k. 42–44; ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o amerykańskich ocenach rozwoju sytuacji w Polsce, 7 IX 1988 r., k. 40–41.

483 Ibidem, Szyfrogram nr 8571, 15 IX 1988 r., k. 29; ibidem, Informacja Departamentu I MSW dotycząca raportu CIA w sprawie sytuacji w Polsce, 20 IX 1988 r., k. 23–24.

484 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o aktualnej sytuacji w Polsce w ocenie ekspertów Rady Bezpieczeństwa Narodowego USA, 16 IX 1988 r., k. 27–28.

485 Ibidem, Meldunek Departamentu I MSW o wytycznych Departamentu Stanu dla Ambasady USA w Warszawie i ocenie jej pionu politycznego dotyczącej perspektyw okrągłego stołu, 8 IX 1988 r., k. 38–39.

486 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 4206/III z Waszyngtonu, 19 IX 1988 r., k. 1000.

487 Ibidem, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 4273/III z Waszyngtonu, 20 IX 1988 r., k. 1004–1003.

488 AIPN, 0449/8, t. 4, Notatka Departamentu I MSW na temat spotkania Tadeusza Olechowskiego z Johnem R. Davisem, 22 IX 1988 r., k. 25–26.

489 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 1321/IV z Waszyngtonu, 24 X 1988 r., k. 1069.

490 Ronald Reagan Library, The Public Papers of the President Ronald Reagan 1981–1989, Proklamacja nr 5869 w sprawie Miesiąca Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia, 28 IX 1988 r., b.p.

491 AIPN, 0449/8, t. 4, Notatka informacyjna Departamentu I MSW na temat ocen perspektyw stosunków USA–PRL sformułowanych przez nową administrację amerykańską, 22 XI 1988 r., k. 13–14.

492 Ibidem, Szyfrogram nr 10 232 z Waszyngtonu, 2 XI 1988 r., k. 15–16.

493 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 202/IV z Waszyngtonu, 4 X 1988 r., k. 1030–1029.

494 AIPN, 0449/8, t. 11, Szyfrogram nr 10 361 z Berna [sic!], 4 XI 1988 r., k. 54–55.

495 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

496 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 9820 z Waszyngtonu, 20 X 1988 r., k. 18–17; AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 1631/IV z Waszyngtonu, 29 X 1988 r., k. 1093–1091; John C. Whitehead z wizytą w Polsce, „Rzeczpospolita”, 13 X 1988; W. Jaruzelski i M.F. Rakowski przyjęli J. Whiteheada, ibidem, 14 X 1988.

497 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 2279/IV z Waszyngtonu, 11 XI 1988 r., k. 1131.

498 Ibidem, Szyfrogram nr 3789/IV z Waszyngtonu, 6 XII 1988 r., k. 1198–1197.

499 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 293.

500 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/IV – 1988 r., Szyfrogram nr 2888/IV z Waszyngtonu, 21 XI 1988 r., k. 1160–1158.

501 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 3045/IV z Waszyngtonu, 23 XI 1988 r., k. 1162. Niemniej na pytanie strony polskiej, czy decyzja ta oznaczała zmianę polityki kredytowej względem PRL, Amerykanie odpowiedzieli przecząco.

502 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 11 413 z Waszyngtonu, 6 XII 1988 r., k. 8–10.

503 Ibidem, t. 22, Informacja Departamentu I MSW dotycząca wyborów prezydenckich w USA, [listopad 1989 r.], k. 53–56.

504 Ibidem, t. 4, Notatka Departamentu I MSW na temat implikacji wyboru George’a Busha na prezydenta, 12 XII 1988 r., k. 3–7.

505 Ibidem, t. 11, Informacja Departamentu I MSW dotycząca amerykańskiej polityki gospodarczej wobec ZSRR i krajów socjalistycznych, 5 XII 1988 r., k. 51–53.

506 AIPN, 0449/7, t. 2, Zespół Informacyjny Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, Wizyta wiceprezydenta George’a Busha w Polsce w ocenach ośrodków politologicznych na Zachodzie, 28 IX 1987 r., k. 186–188.

507 Relacja Marka Garzteckiego, 14 VI 2011 r.

508 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I, Szyfrogram nr 800/I z Londynu, 16 I 1987 r., k. 18.

509 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 357, Notatka Wydziału Europy Wschodniej na temat wizyty Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 31 III 1987 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 492.

510 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I, Szyfrogram nr 1484/I z Londynu, 29 I 1987 r., k. 40–39.

511 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.; J. Białołęcki, Sezon zimowy w pełni, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 198, s. 1.

512 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I, Szyfrogram nr 2058/I z Londynu, 9 II 1987 r., k. 60; J. Białołęcki, Sezon zimowy w pełni, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 198, s. 1.

513 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I, Szyfrogram nr 2247/I z Londynu, 11 II 1987 r., k. 67–66; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.; J. Białołęcki, Spotkanie z Johnem Whiteheadem, „Tygodnik Mazowsze” 1987, nr 197, s. 1, 2.

514 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

515 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I, Szyfrogram nr 1940/I z Londynu, 5 II 1987 r., k. 58.

516 Ibidem, Szyfrogram nr 2530/I z Londynu, 16 II 1987 r., k. 77.

517 Ibidem, Szyfrogram nr 5043/I z Londynu, 26 III 1987 r., k. 165.

518 Ibidem, 43/p/III, Szyfrogram nr 1100/IV z Londynu, 19 X 1987 r., k. 499; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

519 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

520 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I, Szyfrogram nr 2936/I z Londynu, 23 II 1987 r., k. 88.

521 To otwarcie i niekonfrontacyjną postawę Thatcher zauważali nawet towarzysze radzieccy (zob. ibidem, Szyfrogram nr 163/II z Londynu, 2 IV 1987 r., k. 180).

522 W rozmowach z polską ambasadą urzędnicy Foreign Office pomniejszali jej znaczenie (zob. ibidem, 43/p/II, Szyfrogram nr 2674/II z Londynu, 14 V 1987 r., k. 257).

523 Brytyjska prasa była – w ocenach ambasadora Gertycha – zaskoczona jednoznacznym poparciem „Solidarności” przez Jana Pawła II i jego odejściem od postawy koncyliacyjnej, co miało zaszkodzić „ugodowym” środowiskom Episkopatu Polski z prymasem Glempem na czele (ibidem, Szyfrogram nr 4738/II z Londynu, 17 VI 1987 r., k. 311).

524 Ibidem, 43/p/I, Szyfrogram nr 503/II z Londynu, 8 IV 1987 r., k. 191. Mimo agreement władze PRL zmieniły zdanie i starały się o zatwierdzenie nowej kandydatury – dotychczasowego wicepremiera Zbigniewa Gertycha (ibidem, Szyfrogram nr 1472/II z Londynu, 27 IV 1987 r., k. 216). Gertych objął stanowisko dopiero w czerwcu 1987 r. (ibidem, 43/p/II, Szyfrogram nr 4058/II z Londynu, 5 VI 1987 r., k. 293). Karski został ambasadorem w RFN.

525 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 4405/II z Londynu, 11 VI 1987 r., k. 301.

526 Zob. np. ibidem, 43/p/I, Szyfrogram nr 1340/II z Londynu, 23 IV 1987 r., k. 213; ibidem, Szyfrogram nr 942/II z Londynu, 25 IV 1987 r., k. 203.

527 Ibidem, 43/p/II, Szyfrogram nr 2559/II z Londynu, 13 V 1987 r., k. 254; ibidem, Szyfrogram nr 492/III z Londynu, 9 VII 1987 r., k. 354.

528 Zob. np. „sprawę Mochejskiego” (ibidem, Szyfrogram nr 3020/III z Londynu, 28 VIII 1987 r., k. 424; ibidem, Szyfrogram nr 706/IV z Londynu, 13 X 1987 r., k. 552). Płk Ludwik Mochejski był oficerem II Zarządu Sztabu Generalnego LWP (zob. P. Piotrowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990 [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 14).

529 NAKG, FO 972/172, Polityka kulturalna i kulturalna aktywność w Polsce: raport Foreign Office, sierpień 1987 r., b.p.

530 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/III, Szyfrogram nr 3419/III z Londynu, 4 IX 1987 r., k. 429; ibidem, Szyfrogram nr 4189/III z Londynu, 18 IX 1987 r., k. 454.

531 Ibidem, Szyfrogram nr 4599/III z Londynu, 25 IX 1987 r., k. 470.

532 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

533 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/III, Szyfrogram nr 828/IV z Londynu, 14 X 1987 r., k. 488.

534 Ibidem, Szyfrogram nr 706/IV z Londynu, 13 X 1987 r., k. 487; ibidem, Szyfrogram nr 2175/IV z Londynu, 6 XI 1987 r., k. 527.

535 Ibidem, Szyfrogram nr 1270/IV z Londynu, 22 X 1987 r., k. 506–505.

536 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

537 NAKG, FO 972/180, Reforma gospodarcza w Polsce: raport Foreign Office, wrzesień 1987 r., b.p.

538 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/III, Szyfrogram nr 3621/IV z Londynu, 3 XII 1987 r., k. 576; ibidem, Szyfrogram nr 4280/IV z Londynu, 14 XII 1987 r., k. 592.

539 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

540 A. Friszke, Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999, s. 461.

541 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/III, Szyfrogram nr 3621/IV z Londynu, 21 XI 1987 r., k. 558–556.

542 Ibidem, Szyfrogram nr 3956/IV z Londynu, 9 XII 1987 r., k. 583–582.

543 Zob. np. Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher w Nairobi, 6 I 1988 r., b.p.

544 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

545 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher dla Stowarzyszenia Prasy Zagranicznej (Foreign Press Association), 13 I 1988 r., b.p.

546 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/III, Szyfrogram nr 4005/IV z Londynu, 10 XII 1987 r., k. 587–585.

547 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

548 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/III, Szyfrogram nr 4792/IV z Londynu, 23 XII 1987 r., k. 607.

549 Ibidem, Szyfrogram nr 4635/IV z Londynu, 21 XII 1987 r., k. 605–604; NAKG, FO 93/129/76, Umowa między PRL a Wielką Brytanią o popieraniu i wzajemnej ochronie inwestycji, 8 XII 1987 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 499; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 190.

550 NAKG, FO 93/129/76, Pismo MSZ do Ambasady Wielkiej Brytanii w Polsce w sprawie ratyfikacji umowy o wspieraniu i wzajemnej ochronie inwestycji, 25 II 1988 r., b.p.; ibidem, Informacja Foreign Office o ratyfikacji umowy między PRL a Wielką Brytanią o wspieraniu i wzajemnej ochronie inwestycji, 15 III 1988 r., b.p.

551 NAKG, FO 93/129/77, Umowa między rządem Wielkiej Brytanii a rządem PRL o współpracy w dziedzinie nauk medycznych i ochrony zdrowia, 28 I 1988 r., b.p.

552 AKKG, IV.USA, Pismo Ewy Ślusarek do Claudine Schneider, 16 V 1988 r., b.p.; Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/210.1, Serwis informacyjny „Solidarity with Solidarity”, 51 MPs sign Early Day Motion „Arrest of Kornel Morawiecki in Poland”, styczeń 1988 r., b.p.

553 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/210.1, Serwis informacyjny „Solidarity with Solidarity”, Stosunki pomiędzy Polską a Wielką Brytanią. Debata w parlamencie, luty 1988 r., b.p.

554 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1987 r., 20 I 1988 r., b.p.

555 Ibidem. Siła podkreślanego przez brytyjską ambasadę „nacisku” zachodnich polityków była zresztą różna, np. według ambasady francuskiej w Warszawie, politycy japońscy mieli pozostawać „indyferentni wobec polskiej opozycji” (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi (2), 5 VII 1988 r., b.p.).

556 K. Harris, Thatcher, Łódź 1992, s. 255; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 334.

557 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 334; Margaret Thatcher udała się w podróż po Związku Radzieckim, „Trybuna Ludu”, 2 IV 1987.

558 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 637/I z Londynu, 15 I 1988 r., k. 12.

559 Ibidem, Szyfrogram nr 802/I z Londynu, 18 I 1988 r., k. 19.

560 Ibidem, Szyfrogram nr 3543/I z Londynu, 4 III 1988 r., k. 75.

561 Ibidem, Claris nr 83/P z Londynu, 6 IV 1988 r., k. 122–121.

562 Ibidem, Szyfrogram nr 219/II z Londynu, 6 IV 1988 r., k. 123.

563 Ibidem, Szyfrogram nr 280/II z Londynu, 7 IV 1988 r., k. 127; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

564 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

565 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2030/II z Londynu, 6 V 1988 r., k. 165.

566 Ibidem, Szyfrogram nr 2284/II z Londynu, 10 V 1988 r., k. 176–175; ibidem, Szyfrogram nr 2100/II z Londynu, 6 V 1988 r., k. 170.

567 Ibidem, Szyfrogram nr 2351/II z Londynu, 10 V 1988 r., k. 178.

568 Ibidem, Szyfrogram nr 2821/II z Londynu, 17 V 1988 r., k. 187

569 Przegląd tygodnia: poparcie zagraniczne, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 250, s. 4.

570 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 3048/II z Londynu, 20 V 1988 r., k. 194–193.

571 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

572 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 4244/II z Londynu, 9 VI 1988 r., k. 217.

573 Ibidem, Szyfrogram nr 4972/II z Londynu, 24 VI 1988 r., k. 232–231.

574 Ibidem, Szyfrogram nr 5234/II z Londynu, 28 VI 1988 r., k. 240–239.

575 Ibidem, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1233/III z Londynu, 25 VII 1988 r., k. 275–274; ibidem, Szyfrogram nr 1440/IV z Londynu, 26 X 1988 r., k. 416–414.

576 Ibidem, Szyfrogram nr 1493/III z Londynu, 29 VII 1988 r., k. 284.

577 Ibidem, Szyfrogram nr 1152/III z Londynu, 21 VII 1988 r., k. 271–270.

578 Ibidem, Szyfrogram nr 3957/III z Londynu, 14 IX 1988 r., k. 341–340.

579 AIPN, 1585/3900, Meldunek Departamentu I MSW o niektórych opiniach na temat aktualnej sytuacji w Polsce, 22 VIII 1988 r., k. 26–27.

580 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

581 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2637/III z Londynu, 23 VIII 1988 r., k. 320–319.

582 Ibidem, Szyfrogram nr 2793/III z Londynu, 25 VIII 1988 r., k. 322–321.

583 Ibidem, Szyfrogram nr 4940/III z Londynu, 30 IX 1988 r., k. 366.

584 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

585 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3957/III z Londynu, 14 IX 1988 r., k. 341–340.

586 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

587 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 480–481.

588 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4674/III z Londynu, 26 IX 1988 r., k. 362.

589 Ibidem, Szyfrogram nr 625/IV z Londynu, 12 X 1988 r., k. 389–388.

590 Ibidem, Szyfrogram nr 1515/IV z Londynu, 27 X 1988 r., k. 418–417.

591 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

592 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1503/IV z Londynu, 27 X 1988 r., k. 421–420; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 335.

593 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1629/IV z Londynu, 29 X 1988 r., k. 428–426.

594 Ibidem, Szyfrogram nr 1677/IV z Londynu, 1 XI 1988 r., k. 430; FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

595 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher, 4 XI 1988 r., b.p.

596 Ibidem, Uwagi Margaret Thatcher po wylądowaniu w Warszawie, 2 XI 1988 r., b.p.

597 ADH PRL, 70, Zapis rozmowy Wojciecha Jaruzelskiego z Margaret Thatcher, 4 XI 1988 r., b.p.

598 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, BBC Sound Archive, Relacja z pobytu Margaret Thatcher w Hali Mirowskiej, 3 XI 1988 r., b.p.

599 M. Thatcher, The Downing Street Years…, s. 779.

600 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Przemówienie Margaret Thatcher na kolacji wydanej przez polski rząd, 3 XI 1988 r., b.p.

601 Ibidem.

602 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Oświadczenie Margaret Thatcher po spotkaniu z przedstawicielami opozycji, 2 XI 1988 r., b.p.

603 Ibidem, BBC Sound Archive, Relacja z pobytu Margaret Thatcher w Hali Mirowskiej, 3 XI 1988 r., b.p.

604 Ibidem, Thatcher Archive: COI transcript, Wywiad Margaret Thatcher dla stacji telewizyjnej TV-am, 4 XI 1988 r., b.p.

605 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja…, s. 214; Tajne dokumenty Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR. Ostatni rok władzy 1988–1989, oprac. S. Perzkowski [A. Paczkowski], Londyn 1994, s. 156.

606 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Wywiad Margaret Thatcher dla stacji telewizyjnej TV-am, 4 XI 1988 r., b.p.; ibidem, Hansard HC 140/479–84, Debata w Izbie Gmin, 10 XI 1988 r., b.p.

607 Ibidem, Thatcher Archive: COI transcript, Przemówienie Margaret Thatcher z okazji otwarcia nowej siedziby British Council, 3 XI 1988 r., b.p.; ibidem, BBC Sound Archive, Relacja z pobytu Margaret Thatcher w Hali Mirowskiej, 3 XI 1988 r., b.p.

608 NAC, Zbiór materiałów dźwiękowych, Fragmenty audycji rozgłośni radiowych, 33-T-7382, Margaret Thatcher w Gdańsku, [listopad 1988 r.], 55:23:49–56:31:18.

609 Por. Margaret Thatcher, The Downing Street Years…, s. 781.

610 AKKG, Ważna korespondencja zagraniczna, W 1988, Pismo Williama Heseltina, prywatnego sekretarza królowej Elżbiety II, do Lecha Wałęsy, 9 XI 1989 r., b.p.

611 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 101; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 116; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350; Wizyta, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 270, s. 3.

612 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Uwagi Margaret Thatcher po spotkaniu z Lechem Wałęsą, 4 XI 1988 r., b.p.

613 Ibidem, Wywiad Margaret Thatcher dla stacji telewizyjnej TV-am, 4 XI 1988 r., b.p.

614 Ibidem, Przemówienie Margaret Thatcher na Rynku Starego Miasta w Gdańsku, 4 XI 1988 r., b.p.

615 Ibidem, Wywiad Margaret Thatcher dla telewizji polskiej, 4 XI 1988 r., b.p.

616 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1969/IV z Londynu, 4 XI 1988 r., k. 434; Wizyta, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 270, s. 3.

617 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Wywiad Margaret Thatcher dla rozgłośni IRN, 4 XI 1988 r., b.p.

618 Ibidem, Konferencja prasowa Margaret Thatcher, 4 XI 1988 r., b.p.

619 Ibidem; Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Wywiad Margaret Thatcher dla stacji telewizyjnej TV-am, 4 XI 1988 r., b.p.; ibidem, Wywiad Margaret Thatcher dla rozgłośni IRN, 4 XI 1988 r., b.p

620 Ibidem, Wywiad Margaret Thatcher dla rozgłośni IRN, 4 XI 1988 r., b.p.

621 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1969/IV z Londynu, 4 XI 1988 r., k. 434; Wizyta, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 270, s. 3.

622 Wizyta, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 270, s. 3.

623 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1540/III z Londynu, 30 VII 1988 r., k. 286.

624 Ibidem, Szyfrogram nr 1991/IV z Londynu, 5 XI 1988 r., k. 436–435; Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 140/167–71, Debata w Izbie Gmin, 8 XI 1988 r., b.p.

625 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 140/167–71, Debata w Izbie Gmin, 8 XI 1988 r., b.p.

626 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1991/IV z Londynu, 5 XI 1988 r., k. 436–435.

627 J. O’Sullivan, Prezydent, papież, premier…, s. 286.

628 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

629 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2321/IV z Londynu, 11 XI 1988 r., k. 452–450; Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher dla „The Washington Post” i „Newsweeka”, 17 XI 1988 r., b.p.

630 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3395/IV z Londynu, 29 XI 1988 r., k. 486.

631 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Hansard HC 140/479–84, Debata w Izbie Gmin, 10 XI 1988 r., b.p.

632 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3395/IV z Londynu, 29 XI 1988 r., k. 486.

633 Ibidem, Szyfrogram nr 3215/IV z Londynu, 25 XI 1988 r., k. 478–477; ibidem, Szyfrogram nr 3620/IV z Londynu, 2 XII 1988 r., k. 492.

634 Zob. ibidem, Szyfrogram nr 3587/IV z Londynu, 2 XII 1988 r., k. 493; PIASA, Radio Free Europe Sound Archives, 354, RWE-36.T135-137, Debata telewizyjna Wałęsa–Miodowicz, 42’07”.

635 FCO, Roczny raport Ambasady Wielkiej Brytanii w Warszawie o sytuacji w Polsce w 1988 r., 10 I 1989 r., b.p.

636 Ibidem.

637 Zob. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Notatka Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat ostatnich wydarzeń w Europie Wschodniej, 18 I 1988 r., b.p.

638 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 42–43.

639 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 43/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4219/IV z Londynu, 13 XII 1988 r., k. 513.

640 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce w przededniu wizyty Józefa Czyrka w Paryżu (cz. 1–2), 26 I 1987 r., b.p.

641 Zob. też np. ibidem, 311, Notatka Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 14 X 1988 r., b.p.

642 Ibidem, 358, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra na temat postawy wobec Polski, 27 I 1987 r., b.p.

643 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 619/I z Paryża, 14 I 1987 r., k. 21–20.

644 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 21 I 1987 r., b.p.

645 Ibidem, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

646 Szerzej na ten temat zob. P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi…, s. 139–154, 189–211; idem, Molier w defensywie. Regres znajomości języka francuskiego w PRL, „Zeszyty Historyczne” 2008, t. 166, s. 66–87.

647 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 621/I z Paryża, 14 I 1987 r., k. 24–23; ibidem, Szyfrogram nr 1667/I z Paryża, 2 II 1987 r., k. 54; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie komentarzy polskich mediów na temat wizyty Józefa Czyrka we Francji, 2 II 1987 r., b.p.; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 103.

648 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków polsko-francuskich, 5 II 1987 r., b.p.

649 Ibidem, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wypowiedzi ministra kultury Aleksandra Krawczuka, 5 II 1987 r., b.p.

650 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 25 II 1987 r., b.p.

651 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 2938/I z Paryża, 22 II 1987 r., k. 76; ibidem, Szyfrogram nr 2970/I z Paryża, 23 II 1987 r., k. 77; ibidem, Szyfrogram nr 3655/I z Paryża, 4 III 1987 r., k. 98; ibidem, 55/p/II, Szyfrogram nr 2571/II z Paryża, 13 V 1987 r., k. 221–220.

652 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 367, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty parlamentarnej grupy przyjaźni francusko-polskiej w Warszawie, 25 III 1987 r., b.p.; Kolejny dzień wizyty francuskich parlamentarzystów, „Trybuna Ludu”, 24 III 1987; Francuscy parlamentarzyści z wizytą w Lublinie i Warszawie, „Życie Warszawy”, 23 III 1987; Z pobytu francuskich parlamentarzystów, „Rzeczpospolita”, 23 III 1987.

653 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 367, Pismo Francisa Genga, przewodniczącego grupy przyjaźni francusko-polskiej, do Claude’a Harela, 12 V 1987 r., b.p.

654 Ibidem, Pismo Francisa Genga, przewodniczącego grupy przyjaźni francusko-polskiej, do Claude’a Harela, 6 IV 1987 r., b.p.

655 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 147/II z Paryża, 2 IV 1987 r., k. 165–164.

656 Ibidem, Szyfrogram nr 4851/I z Paryża, 24 III 1987 r., k. 138.

657 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 357, Notatka Wydziału Europy Wschodniej na temat wizyty Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 31 III 1987 r., b.p.

658 Ibidem, 358, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla ministra na temat podróży do Polski, 20 XI 1986 r., b.p.

659 Ibidem, 357, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji polskiej opozycji, 11 III 1987 r., b.p.

660 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce w przededniu wizyty Jeana-Bernarda Raimonda, 31 III 1987 r., b.p.

661 Ibidem, Notatka informacyjna Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca tematyki francusko-polskich stosunków politycznych, 7 IV 1987 r., b.p.

662 Ibidem; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 358, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla ministra na temat podróży do Polski, 20 XI 1986 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra na temat postawy wobec Polski, 27 I 1987 r., b.p.

663 Naciski polskich władz dotyczące „prywatnej części” wizyty Raimonda rzeczywiście nie były silne, choć wiceminister Olechowski w rozmowie z ambasadorem Harelem 11 lutego wymownie wskazywał na przykład Timothy’ego Rentona, którego „ukarano” brakiem spotkań z najważniejszymi politykami polskimi (ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmowy z Tadeuszem Olechowskim, 11 II 1987 r., b.p.).

664 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla ministra na temat podróży do Polski, 20 XI 1986 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dla Gabinetu Ministra na temat postawy wobec Polski, 27 I 1987 r., b.p.

665 „Dać nowy impuls naszym stosunkom…”. Wywiad dla „Życia” Jean-Bernard Raimonda, ministra spraw zagranicznych Francji, „Życie Warszawy”, 10 IV 1987; Przed wizytą w Polsce. Z ministrem spraw zagranicznych Francji Jean-Bernard Raimondem rozmawia Bogusław Sonik, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 15.

666 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 108.

667 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 5261/I z Paryża, 31 III 1987 r., k. 150; ASN PAN, materiały luźne, Sprawozdanie Wiesława Skrzydły z działalności Stacji Naukowej PAN w Paryżu za 1987 r., [1988 r.?], b.p.; por. K. Gebert, Magia słów…, s. 75.

668 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 357, Program pobytu Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, [marzec?] 1987 r., b.p.

669 Ibidem, Notatka informacyjna Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca tematyki rozmów Jeana-Bernarda Raimonda z przedstawicielami władz polskich, 2 IV 1987 r., b.p.; ibidem, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów przeprowadzonych przez Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 13 IV 1987 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 77–78.

670 J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 192. Podobnie zapewniał pod koniec czerwca również Jacques Chirac (zob. ibidem; S. Parzymies, Ciągłość i zmiana stanowiska Francji w sprawie granicy na Odrze i Nysie, „Sprawy Międzynarodowe” 1988, nr 6, s. 47–58).

671 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 357, Notatka informacyjna Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca tematyki rozmów Jeana-Bernarda Raimonda z przedstawicielami władz polskich, 2 IV 1987 r., b.p.; ibidem, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów przeprowadzonych przez Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 13 IV 1987 r., b.p.

672 Ibidem, Program wizyty Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, [marzec?] 1987 r., b.p.; ibidem, 357, Prywatna część pobytu Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, [marzec?] 1987 r., b.p.

673 Ibidem, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie prywatnego programu pobytu Jeana-Bernarda Raimonda w Warszawie, 7 IV 1987 r., b.p.

674 Zob. np. Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Lechem Wałęsą, 20 III 1987 r., b.p.

675 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania dyrektorów MAE z Lechem Wałęsą w Gdańsku 12 kwietnia 1987 r., 13 IV 1987 r., b.p.; ibidem, Stenogram ze spotkania dyrektorów MAE z Lechem Wałęsą w Gdańsku 12 kwietnia 1987 r., [kwiecień] 1987 r., b.p.; ibidem, 357, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat wizyty Jeana-Bernarda Raimonda w Polsce, 30 III 1987 r., b.p. Nie jest pewne, dlaczego Raimond, który przecież planował rozmowy z opozycją, nie spotkał się z Wałęsą. Być może zadecydowały względy logistyczne: Raimond nie był w stanie udać się do Gdańska, a Wałęsa do Warszawy.

676 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 110.

677 K. Gebert, Magia słów…, s. 76–77.

678 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 1590/III z Paryża, 31 VII 1987 r., k. 369.

679 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 110–111.

680 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I, Szyfrogram nr 1209/II z Paryża, 22 IV 1987 r., k. 185; ibidem, Szyfrogram nr 1286/II z Paryża, 23 IV 1987 r., k. 191.

681 Ibidem, 55/p/II, Szyfrogram nr 4068/II z Paryża, 6 VI 1987 r., k. 274; ibidem, Szyfrogram nr 5046/II z Paryża, 22 VI 1987 r., k. 302.

682 Ibidem, Szyfrogram nr 4412/II z Paryża, 11 VI 1987 r., k. 279.

683 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Didiera Barianiego w Polsce (cz. 1–3), 20 VI 1987 r., b.p.

684 Ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania ambasadora z Lechem Wałęsą, 20 VII 1987 r., b.p.

685 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zaproszenia Lecha Wałęsy do Francji, 20 VII 1987 r., b.p.

686 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 120.

687 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/III, Szyfrogram nr 3354/III z Paryża, 4 IX 1987 r., k. 416; ibidem, 55/p/II, Szyfrogram nr 4414/II z Paryża, 12 VI 1987 r., k. 281.

688 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 359, Depesza agencji PAP w sprawie przełożenia wizyty Jacques’a Chaban-Delmasa w Polsce, 19 VIII 1987 r., b.p.; ibidem, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkań Lecha Wałęsy z politykami zachodnimi, 27 VIII 1987 r., b.p.

689 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/III, Szyfrogram nr 4367/III z Paryża, 22 IX 1987 r., k. 458–457.

690 Ibidem, Szyfrogram nr 3983/III z Paryża, 15 IX 1987 r., k. 445.

691 Ibidem, Szyfrogram nr 111/IV z Paryża, 2 X 1987 r., k. 473.

692 Ibidem, Szyfrogram nr 698/IV z Paryża, 13 X 1987 r., k. 492–490; zob. J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 124. Dla Stefanowicza najciekawsze było spotkanie Olechowskiego z Giscardem d’Estaing, pretendującym do stanowiska prezydenta zjednoczonej Europy.

693 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/III, Szyfrogram nr 859/IV z Paryża, 15 X 1987 r., k. 497.

694 Ibidem, Szyfrogram nr 953/IV z Paryża, 16 X 1987 r., k. 499.

695 Ibidem, Szyfrogram nr 1776/IV z Paryża, 31 X 1987 r., k. 514.

696 Ibidem, Szyfrogram nr 2918/IV z Paryża, 19 XI 1987 r., k. 553.

697 Ibidem, Szyfrogram nr 2218/IV z Paryża, 7 XI 1987 r., k. 532.

698 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Notatka Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 14 X 1988 r., b.p.

699 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/III, Szyfrogram nr 2980/IV z Paryża, 20 XI 1987 r., k. 554. Inicjatywa ta zakończyła się najprawdopodobniej prywatną podróżą działaczy PS z gminy Lomme pod Lille do Polski w grudniu 1987 r. (ibidem, Szyfrogram nr 4451/IV z Paryża, 16 XII 1987 r., k. 595).

700 Ibidem, Szyfrogram nr 3518/IV z Paryża, 1 XII 1987 r., k. 567; ibidem, Szyfrogram nr 3760/IV z Paryża, 4 XII 1987 r., k. 579.

701 Ibidem, Szyfrogram nr 3604/IV z Paryża, 2 XII 1987 r., k. 569–568; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza AFP w sprawie wyników referendum w Polsce, 1 [?] XII 1987 r., b.p.

702 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie referendum w Polsce, 7 XII 1987 r., b.p.

703 Ibidem, 311, Notatka Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie ostatnich wydarzeń w Europie Wschodniej, 18 I 1988 r., b.p.; ibidem, Notatka Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce miesiąc po referendum, 5 I 1988 r., b.p.

704 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/III, Szyfrogram nr 3647/IV z Paryża, 3 XII 1987 r., k. 574–573.

705 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Notatka Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce miesiąc po referendum, 5 I 1988 r., b.p.

706 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/III, Szyfrogram nr 3647/IV z Paryża, 3 XII 1987 r., k. 574–573.

707 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie utworzenia instytucji rzecznika praw obywatelskich, 7 XII 1987 r., b.p.

708 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 129.

709 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie aktualnej liczby więźniów politycznych w Polsce, 29 XII 1987 r., b.p.

710 Ibidem, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie manifestacji studenckich z okazji rocznicy Marca ’68, 11 III 1988 r., b.p.

711 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2532/I z Paryża, 16 II 1988 r., k. 76–74. Wojna ponownie gościł we Francji w kwietniu, a także w listopadzie (ibidem, Szyfrogram nr 1138/II z Paryża, 21 IV 1988 r., k. 160; ibidem, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2717/IV z Paryża, 17 XI 1988 r., k. 466).

712 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 135, 137, 139, 142.

713 K. Gebert, Magia słów…, s. 79.

714 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stłumienia strajku w Nowej Hucie, 5 V 1988 r., b.p.

715 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie strajku w Nowej Hucie, 29 IV 1988 r., b.p.

716 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 27 IV 1988 r., b.p.

717 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE [?] na temat międzynarodowego kontekstu polskiego kryzysu z maja 1988 r., [maj] 1988 r., b.p.

718 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 1554/II z Paryża, 28 IV 1988 r., k. 167.

719 Ibidem, Szyfrogram nr 1873/II z Paryża, 4 V 1988 r., k. 176–175.

720 Ibidem, Szyfrogram nr 1916/II z Paryża, 5 V 1988 r., k. 178–177.

721 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Szyfrogram MAE w sprawie rozmowy dyrektora Departamentu Europejskiego z ambasadorem PRL 10 maja 1988 r., 11 V 1988 r., b.p.

722 Ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE [?] na temat porażki ruchu strajkowego, [maj] 1988 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE [?] na temat międzynarodowego kontekstu polskiego kryzysu z maja 1988 r., [maj] 1988 r., b.p.; ibidem, Notatka Jacques’a Faure’a z Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat ewolucji sytuacji w Europie Wschodniej, 3 VI 1988 r., b.p.

723 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zakończenia strajku w Gdańsku, 11 V 1988 r., b.p.

724 Oprócz cytowanych już raportów zob. też ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stłumienia strajku w Nowej Hucie, 5 V 1988 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 27 IV 1988 r., b.p.

725 Ibidem, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie uwag Bronisława Geremka na temat strajków, 31 V 1988 r., b.p.

726 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 3406/II z Paryża, 26 V 1988 r., k. 220.

727 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

728 Ibidem.

729 Ibidem, 311, Sprawozdanie Christine Charrel z Wydziału Europy Wschodniej MAE z pobytu w Polsce, 17 VI 1988 r., b.p.

730 W początkach 1945 r. Christian Fouchet, nieoficjalny przedstawiciel rządu francuskiego przy Rządzie Tymczasowym (wcześniej przy PKWN), mówił o priorytecie utrzymania w Polsce wpływów kulturalnych i „duchowych” wobec niemożności rozwijania wpływów politycznych (zob. D. Jarosz, M. Pasztor, Robineau, Bassaler i inni. Z dziejów stosunków polsko-francuskich w latach 1948–1953, Toruń 2001, s. 20; P. Pleskot, Intelektualni sąsiedzi…, s. 69).

731 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Raport „Wznowienie naszej polityki wschodniej”, [lipiec?] 1988 r., b.p.

732 Ibidem, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wyborów do rad narodowych w Polsce, 21 VI 1988 r., b.p.

733 K. Gebert, Magia słów…, s. 79.

734 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

735 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 150–151; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 5159/II z Paryża, 27 V 1988 r., k. 260; ibidem, Szyfrogram nr 3/III z Paryża, 30 VI 1988 r., k. 262–261.

736 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2412/III z Paryża, 18 VIII 1988 r., k. 316–315; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 349, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie francusko-polskich konsultacji politycznych, 27 VI 1988 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie dotyczący tematyki francusko-polskich konsultacji politycznych (cz. 1–2), 4 VII 1988 r., b.p.

737 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1219/II [sic!] z Paryża, 25 VII 1988 r., k. 292.

738 Ibidem, Szyfrogram nr 1219/III z Paryża, 8 VIII 1988 r., k. 309–308.

739 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, List Rolanda Dumasa do Jadwigi Strzeleckiej, 18 VII 1988 r., b.p.

740 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2626/III z Paryża, 22 VIII 1988 r., k. 321–320.

741 Ibidem, Szyfrogram nr 2718/III z Paryża, 23 VIII 1988 r., k. 323.

742 Ibidem, Szyfrogram nr 3258/III z Paryża, 1 IX 1988 r., k. 340–339.

743 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie krytyki sytuacji politycznej w Polsce ze strony członków Rady Konsultacyjnej, 13 VIII 1988 r., b.p.

744 Ibidem, 311, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji w Polsce, 22 VIII 1988 r., b.p.

745 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wstrzymania strajków w Polsce, 2 IX 1988 r., b.p.

746 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania gen. Czesława Kiszczaka z Lechem Wałęsą 16 września 1988 r., 19 IX 1988 r., b.p.

747 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4694/III z Paryża, 27 IX 1988 r., k. 397–396.

748 Ibidem, Szyfrogram nr 819/IV z Paryża, 14 X 1988 r., k. 422; ibidem, Szyfrogram nr 2177/IV z Paryża, 9 XI 1988 r., k. 449.

749 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie likwidacji Stoczni Gdańskiej im. Lenina, 3 XI 1988 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie niepewnego terminu okrągłego stołu, 25 X 1988 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wystąpienia gen. Jaruzelskiego w Sejmie 27 września 1988 r., 29 IX 1988 r., b.p.

750 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Mieczysława Rakowskiego z korpusem dyplomatycznym 10 listopada 1988 r., 12 XI 1988 r., b.p.

751 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania Claude’a Harela z Ryszardem Wojną, 23 IX 1988 r., b.p.; ibidem, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów przeprowadzonych z Zofią Romaszewską, 14 XII 1988 r., b.p.

752 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE w sprawie sytuacji w Polsce, 27 X 1988 r., b.p.

753 Nagroda dla TM, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 269, s. 3.

754 ASN PAN, materiały luźne, Varia 1987–1990, Sprawozdanie Wiesława Skrzydły z działalności Stacji Naukowej PAN w Paryżu za rok 1988, [1989 r.?], b.p.; CAC, 2000 0071, art. 17, Program 70. rocznicy obchodów odzyskania przez Polskę niepodległości, [1988 r.], b.p.

755 ZSRR przypadało 34%, a więc niewiele więcej (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 349, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania ambasadorów w Europie Wschodniej 3–4 października 1988 r., 19 IX 1988 r., b.p.).

756 Ibidem; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 349, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE dotycząca tematyki obrad ambasadorów Francji w Europie Wschodniej 3–4 października 1988 r., 14 X 1988 r., b.p.; ibidem, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat obrad ambasadorów Francji w Europie Wschodniej 3 października 1988 r., 17 X 1988 r., b.p.

757 K. Gebert, Magia słów…, s. 80–81; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 163; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3093/IV z Paryża, 24 XI 1988 r., k. 480–479; ibidem, Szyfrogram nr 3528/IV z Paryża, 2 XII 1988 r., k. 488–487.

758 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 163.

759 K. Gebert, Magia słów…, s. 81–82; G. Mérétik, Noc generała…, s. 256.

760 Walesa: il y a du „nouveau” en Pologne, „Libération”, 8 XII 1988.

761 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie sytuacji wewnętrznej w Polsce, 13 II 1989 r., b.p. O wadze, jaką przywiązywano do tego wydarzenia, świadczy fakt, że ambasada francuska postanowiła przetłumaczyć całą debatę i przesłać ją do francuskiej centrali (ibidem, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie debaty Wałęsa–Miodowicz 30 listopada 1988 r., 6 XII 1988 r., b.p.).

762 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 117.

763 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 101.

764 PIASA, Radio Free Europe Sound Archives, 355, RWE-36.T138-139, Lech Wałęsa w Paryżu, 53’17”; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 101; K. Gebert, Magia słów…, s. 81–82; J. Klincz, Wałęsa w Paryżu, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 275, s. 1, 2 (Jan Klincz to pseudonim Joanny Szczęsnej, zob. Kto był kim w drugim obiegu?…, s. 88); J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350.

765 P. Chruszczyński, Polski Paryż 1981–1989…, s. 41.

766 J. Klincz, Wałęsa w Paryżu, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 275, s. 1, 2.

767 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4065/IV z Paryża, 10 XII 1988 r., k. 495.

768 Ibidem, Szyfrogram nr 4140/IV z Paryża, 12 XII 1988 r., k. 498–496.

769 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 163.

770 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie sytuacji wewnętrznej w Polsce, 13 II 1989 r., b.p.

771 K. Gebert, Magia słów…, s. 81–82; zob. też M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 101; J. Szarek, Zachód wobec stanu wojennego…, s. 350.

772 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 133/I z Paryża, 4 I 1989 r., k. 4; J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 165.

773 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 179/I z Paryża, 4 I 1989 r., k. 7–5.

774 Zob. D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 230.

775 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 27.

776 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Mieczysława Rakowskiego w Wiedniu, 2 XII 1988 r., b.p.; Tydzień w tydzień: 22–28 listopada, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 273, s. 4.

777 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 348, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie na temat relacji Polski z państwami zachodnimi, 5 VII 1988 r., b.p.

778 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 329.

779 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

780 AIPN, 0449/2, t. 11, Informacja Departamentu I MSW dotycząca niektórych aspektów działalności emigracyjnej „Solidarności” w RFN, 29 I 1987 r., k. 400–402.

781 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 695/I z Kolonii, 15 I 1987 r., k. 17.

782 Ibidem, Szyfrogram nr 613/I z Kolonii, 14 I 1987 r., k. 15.

783 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków RFN–PRL, 26 V 1989 r., b.p.

784 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 1524/I z Kolonii, 29 I 1987 r., k. 45.

785 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Rakowski dostrzega rozwój stosunków niemiecko-polskich, 19 II 1987 r., b.p.; ibidem, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Genscher zamierza pojechać do Polski wczesnym latem, 18 II 1987 r., b.p.; M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990…, s. 45–49.

786 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 2256/I z Kolonii, 12 II 1987 r., k. 72; ibidem, Szyfrogram nr 2777/I z Kolonii, 20 II 1987 r., k. 89–88; ibidem, Szyfrogram nr 2871/I z Kolonii, 21 II 1987 r., k. 93.

787 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 21.

788 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 2977/I z Kolonii, 23 II 1987 r., k. 100–99.

789 Ibidem, Szyfrogram nr 3082/I z Kolonii, 24 II 1987 r., k. 102; ibidem, Szyfrogram nr 3074/I z Kolonii, 24 II 1987 r., k. 103; ibidem, Szyfrogram nr 3209/I z Kolonii, 26 II 1987 r., k. 105; ibidem, Szyfrogram nr 3813/I z Kolonii, 7 III 1987 r., k. 137; ibidem, Szyfrogram nr 1756/II z Kolonii, 1 V 1987 r., k. 214.

790 Ibidem, Szyfrogram nr 4397/I z Kolonii, 17 III 1987 r., k. 156.

791 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Polski minister spraw zagranicznych opowiada się za „nowym etapem” w relacjach z Bonn, 18 III 1987 r., b.p.

792 B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 73.

793 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 1262/II z Kolonii, 23 IV 1987 r., k. 202–201.

794 Jaruzelski: Keine deutsche Minorität, „Die Welt”, 4 [?] IV 1987 r.

795 Według MSZ, za przeciekiem mogła stać niemiecka prawica, opowiadająca się za twardszą polityką względem Polski (AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 2493/II z Kolonii, 13 V 1987 r., k. 239–238). Relacje utrudniała także afera wokół ostrzelania niemieckiego okrętu „Neckar” na Bałtyku, która wybuchła 16 czerwca (AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 4668/II z Kolonii, 16 VI 1987 r., k. 526–525; Polen: Mitschuld der „Neckar”, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 24 VI 1987).

796 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 1874/II z Kolonii, 4 V 1987 r., k. 219–218.

797 Ibidem, Szyfrogram nr 2010/II z Kolonii, 5 V 1987 r., k. 224.

798 Ibidem, 37/p/II, Szyfrogram nr 4635/II z Kolonii, 15 VI 1987 r., k. 520–519.

799 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Forum Niemiecko-Polskie domaga się pomocy dla Polski w spłacaniu długów, 10 V 1987 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629–630; M. Wągrowska, Dialog w nowym duchu, „Rzeczpospolita”, 11 V 1987.

800 Zob. np. dokument programowy „Zieloni a niemiecko-polski dialog”, wrzesień 1987 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 418–423.

801 J. Holzer, Das Deutsch-Polnische Forum in Vergangenheit und Zukunft…, s. 219; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 629–630. Zalecenia przyjęte podczas obrad zob. Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 415–418.

802 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 2392/II z Kolonii, 1 V 1987 r., k. 234.

803 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Pierwsza wizyta marszałka polskiego parlamentu w Bonn, 22 VI 1987 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630.

804 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1985–1987, Kohl: należy poprawić relacje niemiecko-polskie, 25 VI 1987 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 175/III z Kolonii, 3 VII 1987 r., k. 242–241; ibidem, Szyfrogram nr 5037/II z Kolonii, 23 VI 1987 r., k. 547–545; „Wagenmutig in die Zukunft”, „Die Welt”, 26 VI 1987.

805 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 5239/II z Kolonii, 26 VI 1987 r., k. 557–555.

806 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Mischnick rozmawiał z Jaruzelskim w Warszawie, 8 VII 1987 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 3989/III z Kolonii, 15 IX 1987 r., k. 408.

807 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 4882/II z Kolonii, 19 VI 1987 r., k. 532; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630. Niekompletne źródła nie wskazują jednoznacznie, czy doszło do planowanej na przełomie sierpnia i września kolejnej podróży około dwudziestu polityków SPD do Polski. Być może nie została ona zrealizowana, skoro wskazywano na „zaniedbania organizacyjne” (AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 2165/III z Kolonii, 13 VIII 1987 r., k. 332). Niemieckie opracowania nie podają informacji ten temat tej podróży (zob. Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630).

808 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 478/III z Kolonii, 8 VII 1987 r., k. 254.

809 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 4001/II z Kolonii, 5 VI 1987 r., k. 497–496.

810 Die Kampf von „Solidarnosc” ist nich vergessen, „Berliner Morgenpost”, 2 IX 1987; Niederländischer Aussenminister empfing in Warschau Lech Walesa, „Der Tagesspiegel”, 2 IX 1987.

811 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, 1/KVAC 005102, Wskazówki dla delegacji SPD udającej się do Polski, [sierpień] 1987 r. b.p. Jak wiemy, holenderski polityk nie przybył wtedy do Polski.

812 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Posłowie SPD rozmawiali z Lechem Wałęsą, 1 IX 1987 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, 1/KVAC 005102, b.p.).

813 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, 1/KVAC 005102, Komunikat prasowy frakcji parlamentarnej SPD dotyczący wizyty delegacji posłów SPD w Polsce, 21 VIII 1987 r. b.p.; ibidem, Program pobytu delegacji SPD w Polsce, [sierpień] 1987 r., b.p.

814 Zob. np. Bundestagsabgeordnete der SPD besuchen Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 22 VIII 1987; Deputowani SPD z wizytą w Polsce, „Rzeczpospolita”, 1 IX 1987; S. Dietrich, Auf Zehenspitzen durch Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 2 IX 1987; Spotkania i rozmowy w Polsce parlamentarzystów RFN – deputowanych SPD, „Życie Warszawy”, 1 IX 1987; Z pobytu parlamentarzystów RFN, „Trybuna Ludu”, 1 IX 1987. Polskie media podkreślały, że właśnie na 1 września Bundeswehra planowała pokazy wojskowe. Margitta Terborg, stojąca na czele delegacji SPD, ostro krytykowała tę inicjatywę.

815 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 3520/II z Kolonii, 7 IX 1987 r., k. 375–374.

816 Ibidem, Szyfrogram nr 3720/III z Kolonii, 10 IX 1987 r., k. 385.

817 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Pragnienia Bonn względem Polski – podróż Genschera możliwa dopiero w 1988 r., 9 IX 1987 r., b.p.

818 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 4485/III z Kolonii, 23 IX 1987 r., k. 434; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630.

819 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 4573/III z Kolonii, 25 IX 1987 r., k. 439.

820 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630.

821 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, H 51, Komunikat serwisu prasowego SPD w sprawie podróży delegacji SPD do Polski, 29 IX 1987 r. b.p.; ibidem, Hans-Jochen Vogel o swojej wizycie w Polsce, 1 X 1987 r. b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Jaruzelski opowiada się za wizytą kanclerza lub prezydenta, 30 IX 1987 r., b.p.; ibidem, Vogel docenia postępy w stosunkach niemiecko-polskich, 1 X 1987 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II, Szyfrogram nr 4746/III z Kolonii, 29 IX 1987 r., k. 451; ibidem, 37/p/III, Szyfrogram nr 93/IV z Kolonii, 1 X 1987 r., k. 567; ibidem, Szyfrogram nr 492/IV z Kolonii, 9 X 1987 r., k. 586; Der SPD-Vorsitzende Vogel in Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 30 IX 1987; K.J. Schwehn, Endlich auch Vogel, „Die Welt”, 3 X 1987.

822 AIPN, 0449/7, t. 2, Komitet ds. Radia i Telewizji, Przegląd audycji zagranicznych, nr 273, 30 IX 1987 r., k. 149.

823 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, 1/KVAC 005102, Raport Dietricha Stobbe z pobytu w Polsce, 25 XI 1987 r., b.p.

824 Ibidem, H 51, Program konferencji „Rola państw środkowoeuropejskich w polityce odprężenia na przykładzie RFN i PRL”, [listopad] 1987 r., b.p. Konferencję planowano od wiosny (ibidem, Pismo Dietera Bacha, dyrektora Akademii Ewangelickiej w Mülheim, do Karstena D. Voigta, 23 IV 1987 r., b.p.).

825 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Doradca Wałęsy podkreśla znaczenie praw człowieka dla pokoju, 26 IX 1987 r., b.p.

826 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III, Szyfrogram nr 1967/IV z Kolonii, 3 XI 1987 r., k. 656.

827 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 715/IV z Kolonii, 15 X 1987 r., k. 603–602.

828 Ibidem, Szyfrogram nr 3602/IV z Kolonii, 3 XII 1987 r., k. 757–756; ibidem, Szyfrogram nr 3646/IV z Kolonii, 3 XII 1987 r., k. 763.

829 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy Petera Kittelmanna, posła CDU/CSU, dotyczący referendum w Polsce, 26 XI 1987 r., b.p.

830 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III, Szyfrogram nr 454/IV z Kolonii, 8 X 1987 r., k. 585–584.

831 Ibidem, Szyfrogram nr 1093/IV z Kolonii, 20 X 1987 r., k. 624; ibidem, Szyfrogram nr 1942/IV z Kolonii, 4 XI 1987 r., k. 659; ibidem, Szyfrogram nr 2028/IV z Kolonii, 4 XI 1987 r., k. 665–664; ibidem, Szyfrogram nr 2058/IV z Kolonii, 5 XI 1987 r., k. 674; ibidem, Szyfrogram nr 3162/IV z Kolonii, 24 XI 1987 r., k. 741.

832 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Koschnick przygotowuje spotkanie grup parlamentarnych z RFN i Polski, 27 XI 1987 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III, Szyfrogram nr 3780/IV z Kolonii, 4 XII 1987 r., k. 771; ibidem, Szyfrogram nr 3158/IV z Kolonii, 24 XI 1987 r., k. 735; ibidem, Szyfrogram nr 3601/IV z Kolonii, 2 XII 1987 r., k. 755.

833 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 115A, Pismo Ryszarda Karskiego, ambasadora PRL w Kolonii, do Willy’ego Brandta, przewodniczącego Międzynarodówki Socjalistycznej, 17 XII 1987 r., k. 51.

834 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego, 9 XII 1987 r., b.p.

835 K. Malinowski, Innere und äussere Faktoren…, s. 10.

836 AIPN, 0449/53, t. 3, Notatka MSZ o aktualnym stanie rozmów z RFN i propozycjach dalszych działań, 20 V 1988 r., k. 159–164; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630.

837 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa otrzymuje urlop na spotkanie z Genscherem, 10 I 1988 r., b.p.; ibidem, Genscher spotkał się z Wałęsą, 13 I 1988 r., b.p.; Genscher w Polsce, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 235, s. 2; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 100; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 109.

838 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa opowiada się za ścisłą współpracą między Polakami i Niemcami, 13 I 1988 r., b.p.; zob. L. Wałęsa, Droga do wolności. Decydujące lata 1985–1990, Warszawa 1991, s. 67.

839 H.D. Genscher, Erinnerungen…, s. 278–281.

840 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Genscher spotkał się z Wałęsą, 13 I 1988 r., b.p.; ibidem, Polska wyraża „zrozumienie” w związku z ceremonią na cmentarzu wojskowym, 13 I 1988 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 232.

841 B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 73.

842 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Bonn i Warszawa pragną zrealizować nowy początek, 10 I 1988 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 230–231.

843 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Nowa nadzieja na wyjście ze ślepej uliczki, 13 I 1988 r., b.p.

844 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77; Toasty Hansa-Dietricha Genschera i Mariana Orzechowskiego podczas oficjalnego lunchu w Pałacu Rady Ministrów, 11 I 1988 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 432 i n.

845 Zob. D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 230–231; K. Malinowski, Polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski w latach 1982–1991…, s. 179; M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 100.

846 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Nowa nadzieja na wyjście ze ślepej uliczki, 13 I 1988 r., b.p.

847 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Genscher: porozumienie niemiecko-polskie leży w interesie Europy, 11 I 1988 r., b.p.

848 AIPN, 0449/53, t. 3, Notatka MSZ o aktualnym stanie rozmów z RFN i propozycjach dalszych działań, 20 V 1988 r., k. 159–164.

849 Por. D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 71, 96 (przypis 443).

850 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 556/I z Kolonii, 15 I 1988 r., k. 21–20.

851 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Kanclerz Kohl prawdopodobnie nie pojedzie w tym roku do Warszawy, 13 I 1988 r., b.p.; M. Schell, Kohl bietet Prag und Warschau vielfältige Zusammenarbeit an, „Die Welt”, 26 I 1988. Genscher przewidywał też przyjazd ministra Orzechowskiego do Bonn w połowie roku.

852 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 231.

853 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 748/I z Kolonii, 19 I 1988 r., k. 28–24.

854 M. Tomala, Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland…, s. 10–11.

855 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 231.

856 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 914/I z Kolonii, 20 I 1988 r., k. 33–32.

857 Ibidem, Szyfrogram nr 1410/I z Kolonii, 28 I 1988 r., k. 57.

858 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 233.

859 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 1759/I z Kolonii, 3 II 1988 r., k. 79.

860 Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630.

861 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, SPD i PZPR jednomyślnie o kryteriach budowy zaufania w Europie, 11 II 1988 r., b.p.

862 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2659/I z Kolonii, 19 II 1988 r., k. 100–99. Kilka tygodni później to strona polska wystosowała protest przeciw złemu traktowaniu dwóch Polaków aresztowanych w RFN pod zarzutami kryminalnymi. Ambasada krytykowała brak możliwości kontaktów z zatrzymanymi, utrudnioną pracę obrońców i proponowanie podczas przesłuchań azylu politycznego (ibidem, Szyfrogram nr 4247/I z Kolonii, 15 III 1988 r., k. 177).

863 Ibidem, Szyfrogram nr 1962/I z Kolonii, 8 II 1988 r., k. 81; ibidem, Szyfrogram nr 1970/I z Kolonii, 8 II 1988 r., k. 80.

864 Ibidem, Szyfrogram nr 2913/I z Kolonii, 24 II 1988 r., k. 114.

865 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Polska zabiega o europejską konferencję parlamentarną, 24 II 1988 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 2944/I z Kolonii, 24 II 1988 r., k. 116–115.

866 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Rzecznik prasowy frakcji parlamentarnej CDU/CSU: nikt nie jest wykluczony w procesie pojednania z Polską, 20 IV 1988 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Genscher dostrzega duże szanse dla współpracy niemiecko-polskiej – wizyty wysokiego szczebla, 22 IV 1988 r., b.p.; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU dotyczący romowy Alfreda Dreggera z Józefem Czyrkiem, 20 IV 1988 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 3337/I z Kolonii, 1 III 1988 r., k. 127; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 630.

867 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 1408/II z Kolonii, 27 IV 1988 r., k. 269–267; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 631.

868 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Delegacja frakcji parlamentarnej CDU/CSU jedzie do Polski na rozmowy polityczne, 22 IV 1988 r., b.p.; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU dotyczący podróży delegacji CDU/CSU do Polski, 22 IV 1988 r., b.p.

869 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 4155/I z Kolonii, 14 III 1988 r., k. 175; J. Vietig, Warschau hofft auf Besuch Kohls, „Süddeutsche Zeitung”, 11 III 1988.

870 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 4340/I z Kolonii, 17 III 1988 r., k. 182.

871 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 4934/I z Kolonii, 25 III 1988 r., k. 213–212; ibidem, Szyfrogram nr 5028/I z Kolonii, 28 III 1988 r., k. 219.

872 Ibidem, Szyfrogram nr 5093/I z Kolonii, 29 III 1988 r., k. 225–223.

873 Ibidem, Szyfrogram nr 3696/I z Kolonii, 5 III 1988 r., k. 144.

874 Ibidem, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1903/II z Kolonii, 4 V 1988 r., k. 294; ibidem, Szyfrogram nr 2135/II z Kolonii, 6 V 1988 r., k. 302; ibidem, Szyfrogram nr 2233/II z Kolonii, 9 V 1988 r., k. 308–307.

875 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, SPD namawia polski rząd do dialogu, 13 I 1988 r., b.p.

876 Ibidem, Bernhard Vogel: Nie da się stłumić tęsknoty ludzi za wolnością, 10 V 1988 r., b.p.

877 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, CDU potępia postępowanie polskiego rządu, 13 I 1988 r., b.p.

878 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2022/II z Kolonii, 6 V 1988 r., k. 298.

879 Ibidem, Szyfrogram nr 2233/II z Kolonii, 9 V 1988 r., k. 308–307.

880 B. Conrad, Von Warschau erwartet Bonn mehr Flexibilität, „Die Welt”, 10 V 1988.

881 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2635/II z Kolonii, 13 V 1988 r., k. 323–320.

882 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Gwałtowny napływ petentów sparaliżował bońską ambasadę w Warszawie, 25 V 1988 r., b.p.; M. Graf Nayhauss, Schlangen in Warschau, Amtsschimmel in Bonn, „Die Welt”, 2 VI 1988.

883 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wspólne oświadczenie Rity Süssmuth, minister ds. młodzieży, rodziny, kobiet i zdrowia, i Aleksandra Kwaśniewskiego, przewodniczącego Komitetu Młodzieży i Kultury Fizycznej, z 22 maja 1988 r., 31 V 1988 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3373/II z Kolonii, 25 V 1988 r., k. 357–355.

884 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4895/II z Kolonii, 22 VI 1988 r., k. 422–420.

885 Ibidem, Szyfrogram nr 2772/II z Kolonii, 16 V 1988 r., k. 332.

886 W tym czasie najważniejszą taką wizytą była misja w początkach czerwca delegacji SD z Tadeuszem W. Młyńczakiem na czele. Rozmawiał on nawet z Helmutem Kohlem (ibidem, Szyfrogram nr 4305/II z Kolonii, 10 VI 1988 r., k. 395–393; ibidem, Szyfrogram nr 3970/II z Kolonii, 6 VI 1988 r., k. 377–376).

887 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Jaruzelski obawia się „usztywnienia” we wzajemnych stosunkach, 3 VI 1988 r., b.p.

888 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4625/II z Kolonii, 16 VI 1988 r., k. 406–376.

889 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Polscy politycy w Bonn, 30 VI 1988 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 1/III z Kolonii, 30 VI 1988 r., k. 451–448.

890 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Rau pragnie zacieśniać kontakty między Północną Westfalią a Polską, 1 VI 1988 r., b.p.; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków RFN–PRL, 26 V 1989 r., b.p.

891 A. Riechers, Pomoc dla „Solidarności”…, s. 50.

892 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU dotyczący spotkania Alfreda Dreggera z delegacją SD, 7 VI 1988 r., b.p.

893 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 4963/II z Kolonii, 24 VI 1988 r., k. 429–428; ibidem, Szyfrogram nr 5054/II z Kolonii, 25 VI 1988 r., k. 440–439.

894 Ibidem, Szyfrogram nr 723/III z Kolonii, 14 VII 1988 r., k. 484–483.

895 Ibidem, Szyfrogram nr 1214/III z Kolonii, 25 VII 1988 r., k. 519; ibidem, Szyfrogram nr 1347/III z Kolonii, 27 VII 1988 r., k. 516–514.

896 Ibidem, Szyfrogram nr 1900/III z Kolonii, 6 VIII 1988 r., k. 539–537.

897 Ibidem, Szyfrogram nr 1943/III z Kolonii, 8 VIII 1988 r., k. 542–541.

898 Ibidem, Szyfrogram nr 2525/III z Kolonii, 19 VIII 1988 r., k. 570.

899 Ibidem, Szyfrogram nr 2704/III z Kolonii, 24 VIII 1988 r., k. 576–575.

900 Ibidem, Szyfrogram nr 2795/III z Kolonii, 25 VIII 1988 r., k. 578–577.

901 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Stercken: Strajki w Polsce nie są przeszkodą dla podróży kanclerza, 25 VIII 1988 r., b.p.

902 Ibidem, SPD: rząd federalny powinien bardziej pomagać Polsce, 25 VIII 1988 r., b.p.

903 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 2930/III z Kolonii, 26 VIII 1988 r., k. 585–584.

904 Ibidem, Szyfrogram nr 2965/III z Kolonii, 27 VIII 1988 r., k. 588–587.

905 Bonn: Polen-Reise Kohls in diesem Jahr unwahrscheinlich, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 26 VIII 1988.

906 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3281/III z Kolonii, 1 IX 1988 r., k. 605–604; Aussenminister Polens nicht nach Bonn, „Die Welt”, 14 IX 1988.

907 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3420/III z Kolonii, 4 IX 1988 r., k. 618–616.

908 AdsD, Archiv Karsten D. Voigt, 1/KVAC 005082, Notatka Dietera Bodena dotycząca stanu relacji niemiecko-polskich, 6 X 1988 r. b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 4269/III z Kolonii, 20 IX 1988 r., k. 670–668; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 631.

909 AIPN, 0449/53, t. 2, Notatka Tadeusza Olechowskiego na temat stanu rozmów z RFN i propozycji dalszych działań, 14 XI 1988 r., k. 117–133. Przy okazji spotkania być może doszło też do rozmów w ramach istniejących grup roboczych – lub ustalenia ich terminów. Źródła nie przynoszą jednoznacznych informacji (zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 55/IV z Kolonii, 30 IX 1988 r., k. 715–713).

910 AIPN, 0449/53, t. 2, Tezy Tadeusza Olechowskiego do rozmowy z Hansem-Dietrichem Genscherem, 27 XII 1988 r., k. 111–115.

911 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 4135/IV z Kolonii, 12 XII 1988 r., k. 961–960.

912 AIPN, 0449/53, t. 2, Notatka Tadeusza Olechowskiego na temat stanu rozmów z RFN i propozycji dalszych działań, 14 XI 1988 r., k. 117–133.

913 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 2864/IV z Kolonii, 21 XI 1988 r., k. 889; ibidem, Szyfrogram nr 3059/IV z Kolonii, 24 XI 1988 r., k. 894. Pojawiły się także pomysły spotkania Genschera z Rakowskim przy okazji konferencji w Wiedniu oraz przyjazdu Olechowskiego do Bonn. Oba nie zostały zrealizowane (zob. ibidem, Szyfrogram nr 2897/IV z Kolonii, 22 XI 1988 r., k. 891).

914 Tydzień w tydzień: 22–28 listopada, „Tygodnik Mazowsze” 1988, nr 273, s. 4.

915 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 152A, Pismo Georga W. Strobela do Willy’ego Brandta, 22 XI 1988 r., b.p. Duże zainteresowanie projektem wykazywał również Willy Brandt, który prowadził korespondencję z kierownictwem tej partii (zob. np. ibidem, Pismo KC PPS do Willy’ego Brandta, 5 II 1988 r., b.p.). W kolejnych miesiącach Brandt bardziej zaciekawił się przekształceniami w PZPR i powstaniem SdRP (zob. materiały dotyczące rozwiązania PZPR i powołania SdRP w: AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 152A, b.p.).

916 AIPN, 0449/8, t. 11, Szyfrogram nr 10 361 z Berna [sic!], 4 XI 1988 r., k. 54–55.

917 B. Koszel, Die Aussenpolitik der Volksrepublik Polen…, s. 74; M. Wilczyński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 102.

918 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 55/IV z Kolonii, 30 IX 1988 r., k. 715–713; ibidem, Szyfrogram nr 4493/III z Kolonii, 23 IX 1988 r., k. 689–688; ibidem, 37/p/II – 1988 r., Szyfrogram nr 3703/III z Kolonii, 8 IX 1988 r., k. 635–633.

919 Ibidem, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 3520/IV z Kolonii, 1 XII 1988 r., k. 920–919.

920 Ibidem, Szyfrogram nr 3529/IV z Kolonii, 1 XII 1988 r., k. 923–922.

921 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Warszawa wycofuje pozwolenie na rozmowę z von Weizsäckerem, 25 VIII 1988 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 3704/IV z Kolonii, 5 XII 1988 r., k. 935–934.

922 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Pani Süssmuth pragnie rozpocząć rozmowy niemiecko-polskie, 27 XI 1988 r., b.p.

923 Ibidem, Rühe liczy się z podróżą Kohla do Polski w przyszłym roku, 8 XII 1988 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Rühe: obecnie są lepsze perspektywy podróży Kohla do Polski, 13 XII 1988 r., b.p.

924 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 1042/IV z Kolonii, 19 X 1988 r., k. 786–784; ibidem, Szyfrogram nr 2093/IV z Kolonii, 8 XI 1988 r., k. 852–850; ibidem, Szyfrogram nr 2756/IV z Kolonii, 18 XI 1988 r., k. 884–883.

925 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 230. Szerzej na temat polskich oczekiwań wobec tej podróży zob. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 329–330.

926 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Bonn liczy na ożywienie relacji z Polską w wyniku wizyty Rakowskiego, 2 I 1989 r., b.p.; D. Bingen, Die deutsch-polnischen Beziehungen nach 1945…, s. 13; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 71.

927 AIPN, 1585/3901, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnioniemieckich ocenach wizyty premiera Mieczysława Rakowskiego, 28 I 1989 r., k. 35–37.

928 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków RFN–PRL, 26 V 1989 r., b.p.; por. P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 331; M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990…, s. 186.

929 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 234.

930 AIPN, 1585/3901, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnioniemieckich ocenach wizyty premiera Mieczysława Rakowskiego, 28 I 1989 r., k. 35–37.

931 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Warszawa zadowolona z wyników podróży Rakowskiego, 26 I 1989 r., b.p.

932 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Kohl i Rakowski mianują pełnomocników – kanclerz przyjedzie w 1989 r. do Warszawy, 20 I 1989 r., b.p.

933 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Weizsäcker przyjedzie do Warszawy z okazji rocznicy 1 września?, 21 I 1989 r., b.p.; K. Dreher, Weizsäcker soll nicht am 1. September fahren, „Süddeutsche Zeitung”, 26 I 1989. Zwracano przy tym uwagę, że prezydent brał udział w kampanii wrześniowej jako żołnierz Wehrmachtu.

934 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Schäuble: niemiecko-polskie spotkanie na szczycie możliwe w 1989 r., 30 XII 1988 r., b.p.

935 Ibidem, Kohl zamierza pojechać do Polski jeszcze w tym roku, 11 I 1989 r., b.p.

936 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 71.

937 Rakowski: Guter Wille allein genügt nicht. „Polen braucht Geld”, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 24 I 1989.

938 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego, 19 I 1989 r., b.p.

939 Zob. AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Warszawa i Bonn muszą jeszcze ciężko popracować, zanim nastąpi przełom, 23 I 1989 r., b.p.

940 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 3804/IV z Kolonii, 6 XII 1988 r., k. 940–939; H. Teltschik, Die Bundesrepublik Deutschland und Polen: eine schwierige Nachbarschaft im Herzen Europas, „Aussenpolitik” 1990, nr 1, s. 7.

941 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 4135/IV z Kolonii, 12 XII 1988 r., k. 961–960.

942 Na kanwie tych spotkań w październiku 1987 r. odbyła się pierwsza sesja polsko-kanadyjskiej Komisji Mieszanej ds. Współpracy Gospodarczej (AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 61/p/II, Szyfrogram nr 3824/II z Rzymu [sic!], 1 VI 1987 r., k. 407; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81, 88).

943 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport kanadyjskiego przedstawicielstwa w NATO w sprawie sytuacji w Polsce, 31 III 1987 r., b.p.

944 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81, 88.

945 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana z 18 sierpnia 1987 r., 21 VIII 1987 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkań Lecha Wałęsy z politykami zachodnimi, 27 VIII 1987 r., b.p.; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 96; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 106.

946 AIPN, 1585/3894, Meldunek Departamentu I MSW o zachodnich ocenach amnestii ogłoszonej w Polsce, 1 VIII 1984 r., k. 47–48.

947 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 310, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie konferencji prasowej Jerzego Urbana, 19 II 1986 r., b.p.; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

948 AIPN, 1585/3899, Międzynarodowe uwarunkowania sytuacji w Polsce w IV kwartale 1987 r. Ocena Departamentu I MSW, styczeń 1988 r., k. 70–77.

949 H.K. Svenbalrud, Sankcje czy współpraca…, s. 87–91.

950 AIPN, 0731/8, Załącznik do informacji dziennej Departamentu II MSW dotyczący stosunków norwesko-polskich w ocenach zachodnich dyplomatów, [kwiecień] 1985 r., k. 57.

951 J. Strękowski, Bohaterowie Europy…, s. 271–272.

952 Ibidem, s. 72–73.

953 Ibidem, s. 199–200, 206–209.

954 Ibidem, s. 199–200.

955 Ibidem, s. 306–309.

956 Ibidem, s. 274.

957 H.K. Svenbalrud, Sankcje czy współpraca…, s. 90.

958 M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 104.

959 M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 101; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 113.

960 AKKG, Lech Wałęsa – travels, 552.000, Program wizyty Lecha Wałęsy i delegacji „Solidarności” w Brukseli, b.d., b.p.; M. Pernal, J. Skórzyński, Kalendarium Solidarności…, s. 124.

961 AIPN, 0296/256, t. 7, Podstawowe kierunki działalności dywersyjnej Zachodu przeciwko PRL w 1986 r., [styczeń 1987 r.], k. 27–42.

962 AIPN, 1585/3900, Meldunek Departamentu I MSW o wizycie Aloisa Mocka w Polsce (7–10 marca 1988 r.), 25 III 1988 r., k. 59.

963 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Wizyta François Mitterranda w Polsce – dossier informacyjne, [maj] 1989 r., b.p.

964 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 55/p/I – 1988 r., Szyfrogram nr 4304/I z Paryża, 16 III 1988 r., k. 118–117.

965 Zob. np. ibidem, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 1009/I z Paryża, 20 I 1989 r., k. 53–52.

966 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 333, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat spotkania grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG poświęconego referendum w Polsce, 4 XII 1987 r., b.p.

967 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 39/90, w. 20, Szyfrogram nr 3125/II z Rzymu, 20 V 1988 r., k. 357–356.

968 Ibidem, Szyfrogram nr 24/III z Rzymu, 30 VI 1988 r., k. 460–458.

969 Komisja Wspólnoty Europejskiej, Wspólnota Europejska i jej kontakty z Polską…, s. 20–21, 27.

970 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Streszczenie stenogramu z sesji Parlamentu Europejskiego 15 września 1988 r., 1988 r., b.p.

971 Commission des Communautés européennes, XXIIe Rapport général sur l’activité des Communautés européennes 1988, Bruxelles–Luxembourg 1989, s. 383–384.

972 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/I, Szyfrogram nr 3675/I z Kolonii, 5 III 1987 r., k. 121–119.

973 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 65.

PRZEŁOM ROKU 1989. EWOLUCYJNE PRZEWARTOŚCIOWANIA

Po fali strajków z sierpnia 1988 r. i zapowiedziach rozmów przy okrągłym stole dla zachodnich dyplomatów stawało się jasne, że władze PRL będą musiały pójść na ustępstwa wobec opozycji. Dlatego też, zdaniem polskiego wywiadu, placówki zachodnie w Polsce, zwłaszcza amerykańskie, brytyjskie i francuskie, ożywiły kontakty z działaczami „Solidarności”, organizując liczne przyjęcia, konferencje i dyskusje. Starały się zorientować, jaka będzie formuła przyszłego kompromisu między partią a opozycją. Jednocześnie dokładnie analizowano postępowanie władz i z dużą uwagą śledzono obrady VIII Plenum KC PZPR w sierpniu 1988 r., powołanie nieortodoksyjnego rządu Mieczysława Rakowskiego 14 października, a także przełomowe i dramatyczne dyskusje na X Plenum1. Na kanwie tych wydarzeń coraz bardziej liczono na przyspieszenie reform gospodarczych i politycznych, bez których Polska nie mogła przecież oczekiwać na ułatwienia kredytowe2. Dostrzegano, że już w drugiej połowie 1988 r. zaczęły się mnożyć sygnały zapowiadające rzeczywiste reformy. W sierpniu w Mistrzejowicach pod Krakowem odbyła się Międzynarodowa Konferencja Praw Człowieka3. Pod koniec 1988 r. Komitet Helsiński w Polsce (działający od 1982 r.) rozpoczął przygotowania do przekształcenia się w Helsińską Fundację Praw Człowieka4. Akces do niej szybko zgłosili działacze opozycji, współpracujący dotychczas z komitetem, m.in. małżeństwo Romaszewskich, Jan Rokita, Jacek Taylor i Jarosław Kaczyński5. Polska rzeczywistość zaczęła się zmieniać.

Nie ulega wątpliwości, że tempo zmian zachodzących w PRL od początku 1989 r. zaskoczyło państwa Zachodu. Jak zobaczymy, zarówno Moskwa, jak i Waszyngton miały trudności z dostosowaniem swej strategii działań do nowej, nierozpoznanej sytuacji6. Zarazem konflikt między oboma supermocarstwami wyraźnie wygasał, a atmosfera w relacjach między Wschodem a Zachodem stopniowo się ocieplała. Tuż przed rozpoczęciem negocjacji okrągłego stołu, 19 stycznia 1989 r., podpisano Dokument Końcowy Spotkania Wiedeńskiego KBWE, w którym skupiono się na zagadnieniach bezpieczeństwa międzynarodowego oraz kwestiach społecznych i obywatelskich7.

Przełom jesieni ludów przyniósł jeszcze jedno niezwykłe i dość niespodziewane zjawisko: rozłączne traktowanie przez zachodnią dyplomację polskiego rządu i opozycji stopniowo przestawało obowiązywać. Opozycja zbliżała się do kręgów decyzyjnych, podejmowała liczne polityczne podróże zagraniczne i – co znamienne – w niektórych kwestiach (zwłaszcza gospodarczych) uwzględniała podejście i postulaty władz komunistycznych. Dla Zachodu środowiska solidarnościowe stawały się czynnym graczem w twardej grze na płaszczyźnie stosunków międzypaństwowych; stosunków, których ewolucję trudno było przewidzieć. W 1989 r. nikt jeszcze nie mógł wiedzieć, że dni Związku Radzieckiego i Układu Warszawskiego są policzone. Podobnie jak w 1980 r., prosolidarnościowa polityka rządów była hamowana obawami przed zaognieniem sytuacji w bloku wschodnim, destabilizacją kruchego ładu politycznego i możliwymi reakcjami ZSRR. Sir Rodric Braithwaite podkreśla, iż „nawet Margaret Thatcher była jeszcze pod koniec 1989 r. przekonana, że Układ Warszawski powinien istnieć, zapewniając tym samym stabilizację w regionie”8.

Analizując zaskakujące niekiedy postawy polityczne Zachodu wobec PRL i „Solidarności” w tych burzliwych miesiącach, nie można zapominać o tym specyficznym, dziś już może nie w pełni rozumianym kontekście. Jak podkreśla Andrzej Paczkowski, „nie bądźmy ahistoryczni: wtedy, kiedy w Polsce trwały negocjacje okrągłego stołu, nawet po ich zakończeniu, a nawet po wyborach z 4 czerwca […], wspólną troską otaczającego Polskę świata było zachowanie stabilności geopolitycznej”9. W tym momencie szczytem możliwości wydawała się pokojowa finlandyzacja PRL10.

Wokół okrągłego stołu

Do sytuacji politycznej PRL, zmieniającej się w 1989 r. jak w kalejdoskopie, dostosowywała się strategia Waszyngtonu, próbującego wypracować stanowisko zarówno wobec tracących władzę komunistów, jak i legalizującej się opozycji. George Bush w swych wspomnieniach określił tę politykę mianem „odpowiedzialnego katalizatora”11 – „katalizatora” demokratycznych przemian, reform gospodarczych, uznania opozycji itp., ale „odpowiedzialnego”, więc niedążącego do konfrontacji. Jak się przekonamy, było to zgrabne zdefiniowanie o wiele mniej efektownej polityki. Tezy Busha niuansuje Gregory F. Domber, według którego tę katalizacyjną taktykę administracja Busha prowadziła tylko w pierwszych miesiącach roku, starając się naciskać na gen. Jaruzelskiego w sprawie dialogu z opozycją12. Co więcej, amerykańską dyplomację w pierwszych sześciu miesiącach prezydentury Busha niektórzy badacze problemu oceniają jako zachowawczą i bierną13. Były amerykański ambasador w Moskwie Jack Matlock dodaje, że przejęcie władzy przez dotychczasowego wiceprezydenta nie przebiegało tak płynnie i łagodnie, jak mogłoby się wydawać14.

Gregory F. Domber zauważa, że w początkach 1989 r. rzeczywiście nie doszło do istotnej zmiany amerykańskiej polityki względem Polski. Jego zdaniem, stosunkowa bierność dyplomacji Busha mogła wynikać z tego, że przemiany nad Wisłą, nawiązanie przez władze dialogu z opozycją i zgoda na dopuszczenie jej do rządów, samoistnie szły po myśli Amerykanów – w ten sposób realizowano formułowane od wielu lat cele wschodnioeuropejskiej polityki USA w stopniu przekraczającym najśmielsze oczekiwania. Nie było więc potrzeby podejmować zdecydowanych działań ani wpływać na bieg wydarzeń – taka ingerencja mogła przynieść niepożądane skutki15. Jednakże, według Pawła Kowala, Bush wyraźniej niż Reagan postawił na popieranie pierestrojki jako instrument wspierania tendencji demokratycznych w bloku wschodnim i za zadanie priorytetowe uznał stabilizowanie władzy Gorbaczowa16, co mogło niekorzystnie wpłynąć na aspiracje środowisk solidarnościowych.

W tym kontekście, jak przekonuje sekretarz stanu w latach 1989–1992 James Baker, w burzliwym czasie jesieni ludów Stany Zjednoczone skupiły się na delikatnym i trudnym zadaniu pomocy w „konsolidacji i kontynuowaniu” reform w Europie Wschodniej (najbardziej zaawansowanych w Polsce i na Węgrzech), balansując między popieraniem reform a unikaniem „prowokowania odwetu”17. Można dodać, że taka strategia stała się – z różnymi akcentami – dogmatem dyplomacji całego Zachodu.

Przypadek amerykański miał jednak swoją specyfikę: ten sam Domber podkreśla, że Bush w pierwszych miesiącach prezydentury nakazał całościową rewizję polityki Reagana. 15 lutego zlecił opracowanie przeglądu strategii bezpieczeństwa narodowego w sferze relacji z ZSRR i blokiem wschodnim, a także sporządził dwa memoranda zaliczające się do kategorii National Security Review (nr 3–4)18. NSR nr 3 dotyczyło stosunków między dwoma supermocarstwami. Bush dostrzegał, że w ZSRR zachodziły przemiany wewnętrzne, których rezultat „nie może być znany nawet kierownictwu”. Liczył na to, że kryzys głównego rywala pomoże z jednej strony łatwiej rozwiązywać problemy międzynarodowe, a z drugiej – „promować sprawę demokracji” i „popierać dalsze korzystne zmiany w Związku Radzieckim”. W związku z tym polecał Radzie Bezpieczeństwa Narodowego uaktualnienie wytycznych amerykańskiej strategii względem Moskwy na najbliższych dziesięć lat19. Nie mógł jeszcze wiedzieć, że radziecki moloch tak długo nie przetrwa.

NSR nr 4 było poświęcone relacjom USA z krajami Europy Wschodniej. George Bush słusznie zauważał, m.in. mając na myśli polski okrągły stół, że „możliwość realnej i trwałej zmiany w Europie Wschodniej jest obecnie większa niż kiedykolwiek w okresie powojennym”. „Nasze cele w regionie – wzmacnianie społecznych aspiracji do wolności, dobrobytu i samostanowienia – pozostają niezmienne. Dobrze rozumiemy, że te aspiracje nie mogą być urzeczywistnione dopóty, dopóki trwa radziecka okupacja w Europie Środkowo-Wschodniej” – dodawał. Chodziło więc nie tyle o zmianę wytycznych, ile o dostosowanie środków ich realizacji do bieżącej sytuacji w regionie. W dalszych fragmentach memorandum Bush zastanawiał się, jak sprawić, by państwa bloku wschodniego mogły bez ryzyka ostrej kontrakcji Moskwy przetestować ostatnie zapewnienia Gorbaczowa o prawie narodów krajów satelickich do samostanowienia. Wpisał się ponadto w politykę dyferencjacji prowadzoną przez jego poprzednika, podkreślając konieczność odrębnego traktowania państw bloku w zależności od stopnia i szybkości ich postępów na drodze do liberalizacji. Na koniec prezydent dał swym doradcom miesiąc na opracowanie raportu, w którym przeanalizowano by bieżącą sytuację polityczną w regionie, ustalono cele i zagrożenia amerykańskiej dyplomacji w tym zakresie, a także przedstawiono możliwości zwiększenia wpływów USA na płaszczyźnie politycznej, ekonomicznej, gospodarczej i kulturalno-naukowej – również w perspektywie dziesięcioletniej20. Nowy gospodarz Białego Domu zdawał sobie zatem sprawę z wyjątkowości czasów, w których przyszło mu rządzić, ale nie był pewny, jak należy reagować. Niestety, ów postulowany raport do dziś nie został upubliczniony.

Mimo prezydenckich zaleceń, jednym ze skutków procesu rewizji – mającej zresztą m.in. ukazać niezależność Busha od swego poprzednika21 – było to, że amerykańscy dyplomaci raczej skupiali się na koncepcji przyszłej strategii USA w relacjach międzynarodowych niż na bieżących analizach przemian zachodzących w Polsce. Zdaniem Gregory’ego F. Dombera, taka sytuacja utrzymywała się do połowy kwietnia22. W dodatku, jak przekonuje badacz, tuż po przejęciu władzy sprawy polskie nie były jeszcze dla Busha priorytetowe23. Tezę tę potwierdza spis posiedzeń Komitetu Delegatów Rady Bezpieczeństwa Narodowego (National Security Council Deputies Committee) z 1989 r., dostępny w George Bush Library. Tylko podczas pięciu ze stu spotkań między lutym a grudniem sprawy polskie były głównym tematem rozmów, a np. problem Panamy poruszano priorytetowo aż 25 razy24. Trudno jednak ocenić, czy na innych forach sprawy polskie były równie rzadko omawiane.

Te stan uśpienia wywoływał u amerykańskich sojuszników z NATO pewną irytację. Proces rewidowania amerykańskiej dyplomacji dostrzegało także polskie MSZ, które tłumaczyło ostrożne nastawienie Waszyngtonu praktyką umieszczania spraw polskich w szerszym kontekście polityki wobec ZSRR i całego regionu Europy Środkowo-Wschodniej25. Badacze problemu i świadkowie epoki nie są zgodni co do tego, czy postawa nowej dyplomacji świadczyła o bezradności i braku pomysłu na reakcję wobec zmian dokonujących się w bloku wschodnim, czy jednak o przemyślanej strategii26. Jak wspomniano, wbrew pozorom Bush nie był tylko kontynuatorem kursu Reagana. W polityce zagranicznej zajmował łagodniejsze stanowisko, wyrażające się głównie ewolucją podejścia do polityki Gorbaczowa i wyraźniejszym popieraniem jego umiarkowanej linii27. Mimo zarzutów o bierność z prezydenckich memorandów wynika, że jednym z celów rewizji było dalsze podporządkowywanie sojuszników europejskich interesom amerykańskim i zabieganie o większą zwartość NATO w ramach kształtowania postaw wobec przemian w bloku wschodnim28. Jak zobaczymy, udało się na tej płaszczyźnie uzyskać konkretne rezultaty.

Na tle dosyć biernej dyplomacji centralnej dużą aktywność wykazywał ambasador John R. Davis, który już od kilku miesięcy zapraszał wraz z żoną na przyjęcia w swej rezydencji zarówno działaczy opozycji, jak i przedstawicieli aparatu partyjno-państwowego. W tygodniach poprzedzających obrady okrągłego stołu namawiał swych rozmówców do podjęcia negocjacji29. 6 stycznia ambasador spotkał się z Józefem Czyrkiem. Członek Biura Politycznego pytał o możliwości wizyty w Waszyngtonie. Davis zareagował przychylnie i zaznaczył, że taka wizyta byłaby bardziej efektywna, gdyby rząd kontynuował rozmowy z „Solidarnością” dotyczące jej legalizacji. Znakiem czasu było to, że Czyrek nie zaprotestował przeciw temu stałemu postulatowi amerykańskiej dyplomacji, tylko odparł, że „partia ciągle się z tym zmaga”. Była to odpowiedź wymijająca, ale nie negatywna. W komentarzu Davis wskazywał, że i Wałęsa, i Jaruzelski mieli kłopoty z radykałami w szeregach swoich formacji, co utrudniało legalizację związku30. Dlatego amerykańska ambasada przekonywała, że było do niej jeszcze daleko – m.in. ze względu na „barierę mentalną” nawet liberalnych członków PZPR31. Biorąc pod uwagę takie nastawienie, ambasador PRL w Waszyngtonie Jan Kinast pisał o amerykańskim „sceptycyzmie” i „pasywnym stanowisku” wobec polskiej demokratyzacji32.

Bardziej optymistycznie oceniano rozwój wydarzeń w Polsce po tym, jak 18 stycznia, podczas drugiej tury X Plenum KC PZPR, premier Rakowski po raz pierwszy od 1981 r. przedstawił warunki legalizacji „Solidarności” (planowanej na 1991 r.) – choć Departament Stanu uważał, że są one dla związku nie do przyjęcia. Amerykanie rozumieli niechętną reakcję liderów „Solidarności” na tę wypowiedź i poparli stanowisko opozycji. Niemniej cieszyli się, że został uczyniony pierwszy krok w kierunku „historycznego kompromisu z opozycją”33. W tym czasie Ambasada PRL w Waszyngtonie pisała o „ostrożnym, zrównoważonym poparciu” dla ustaleń plenum34. Jednocześnie John Whitehead w kontaktach z Kinastem wyrażał zadowolenie ze znaczącego postępu w stosunkach bilateralnych. Przewidywał, że wizyta Busha w Polsce może dojść do skutku w ciągu czterech lat35. Rewolucja kolejnych miesięcy zdecydowanie ją przyspieszyła.

19 stycznia minister spraw zagranicznych Tadeusz Olechowski spotkał się w Wiedniu z odchodzącym sekretarzem stanu George’em Shultzem. Obaj zgodzili się, że rozwój obustronnych relacji wykroczył poza poziom strategii „małych kroków”36. Kilka dni później Jan Kinast spotkał się z urzędniczką Departamentu Stanu Rozanne L. Ridgway. Poinformował ją o przebiegu X Plenum i wręczył list Wojciecha Jaruzelskiego do George’a Busha z zaproszeniem dla nowego amerykańskiego prezydenta do złożenia wizyty w Polsce37. PRL, przejmując inicjatywę, pokazywała swą determinację w dążeniu do dalszej poprawy relacji z USA – zwłaszcza z uwagi na możliwość uzyskiwania kredytów. Na początku lutego z Ridgway rozmawiał podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych członek Rady Państwa Kazimierz Morawski. Polityk zapewnił, że polskie władze podjęły decyzję o relegalizacji „Solidarności” „najpóźniej do marca–kwietnia”. Demokratyzacja nabierała zatem niespodziewanego przyspieszenia. Morawski zadeklarował wolę kontynuowania reform politycznych (obiecywał starania o zawarcie kompromisu z opozycją), a także gospodarczych, nie przedstawił jednak żadnych konkretów. W zamian prosił o pomoc materialną. Ridgway wyraziła zadowolenie z wypowiedzi polskiego polityka i zaznaczyła, że bez „Solidarności” nie uda się osiągnąć porozumienia narodowego ani przeprowadzić trudnych reform. Cieszyła się również z rozpoczynających się wkrótce obrad okrągłego stołu, które – jej zdaniem – w razie powodzenia będą miały „znaczenie historyczne”. Nie obiecała jednak niczego szczególnego, czekając na „korzystny rozwój wypadków” i dialog z opozycją jako warunek dalszych posunięć Stanów Zjednoczonych38. Jeszcze ogólniejsze stanowisko zajął na spotkaniu z Morawskim (w szerszym gronie) prezydent Bush. USA, zarówno z przyczyn wewnętrznych (rewizja dyplomacji), jak i zewnętrznych (niepewny rozwój polskiego eksperymentu), zachowały postawę wyczekującą, chociaż PRL zaczęła spełniać podstawowe postulaty od lat wysuwane przez Waszyngton.

Pozostaje faktem, że Stany Zjednoczone zareagowały na otwarcie obrad okrągłego stołu zdecydowanie przychylnie, ale też – według polskiej ambasady – ostrożnie. Taka reakcja pojawiła się już 23 stycznia w wystąpieniu rzecznika Białego Domu Marlina Fitzwatera, mimo że np. Kongres milczał39. Amerykańscy politycy zdawali sobie sprawę, że obrady stanowiły w istocie spełnienie życzeń Busha, wyrażonych podczas jego wizyty w Polsce w 1987 r. Wciąż jednak czekano na rozwój sytuacji, choć ambasador Davis przekonywał, iż rozmowy są „skazane na sukces”40. Próbując zaktywizować Departament Stanu, zaproponował – w uznaniu dla przemian zachodzących w Polsce – zniesienie obowiązujących od kilku lat ograniczeń w podróżowaniu po Stanach Zjednoczonych, nałożonych na polskich dyplomatów (zobligowanych do powiadamiania Amerykanów o swych podróżach), oraz unieważnienie wszystkich decyzji podejmowanych od 1981 r. o nadaniu statusu persona non grata dyplomatom peerelowskim41.

W odpowiedzi na przystąpienie przez władze i opozycję do negocjacji prezydent Bush ogłosił rozpoczęcie prac nad programem pomocy finansowej dla Polski. Był to całkowity odwrót od dawnej polityki sankcji, ale mimo deklaracji Biały Dom wciąż czekał. Co ciekawe, inicjatywę sceptycznie przyjęli członkowie Klubu Paryskiego, głównie RFN i Francja. Jak wynika z meldunku Departamentu I MSW, te dwa kraje z mniejszym entuzjazmem i większą ostrożnością podchodziły do rozwoju sytuacji w Polsce. W kręgach administracji amerykańskiej miało panować przekonanie, że „RFN i Francja […] chcą prawdopodobnie, przed okazaniem dobrej woli w sprawie pomocy, wymusić ustępstwa w procesie realizacji własnych celów politycznych”. Niemniej – jak oceniano – także i w USA „utrzymuje się jeszcze brak pewności, czy rozwój wydarzeń w Polsce przebiegał będzie zgodnie z zapowiedziami”, dlatego obrały one zasadę „ograniczonego zaufania”42. Opinie te, choć może przejaskrawione, nie były całkowicie bezpodstawne. Trzeba pamiętać, że amerykańscy inwestorzy, którzy uprzednio krytykowali przecież politykę sankcji właściwie przez cały okres jej realizacji, nie byli chętni do wkraczania na rynek polski, traktowany jako bardzo niestabilny (z uwagi na sytuację polityczną i gospodarczą), a przez to – obarczony dużym ryzykiem inwestycyjnym43.

Ostrożniejsze oceny prezentowała Ambasada PRL w Waszyngtonie w sprawozdaniu z uroczystej kolacji, wydanej 22 lutego 1989 r. przez placówkę dla kilku amerykańskich kongresmanów (Daniela „Dana” Rostenkowskiego, Davida R. Obeya, Davida E. Boniora i Steny’ego Hoyera). Zwracano wprawdzie uwagę, że było to pierwsze takie spotkanie od dłuższego czasu, ale podkreślano, iż Amerykanie zachowywali ostrożność i unikali jednoznacznych wypowiedzi. Zdaniem ambasady, Waszyngton nadal biernie obserwował rozwój sytuacji i oczekiwał na wyniki obrad okrągłego stołu44. Na razie nie przewidywano całościowej zmiany amerykańskiej strategii względem Polski, zwłaszcza w sprawie przystąpienia PRL do Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Dowodziła tego podróż delegacji NBP do Waszyngtonu (24–28 lutego), podczas której przeprowadziła ona wiele rozmów z przedstawicielami obu instytucji. Nic nie uzyskano. Wiceprezes BŚ Margret Thalwitz wprawdzie zapewniała, że podziela „frustrację Polski spowodowaną brakiem kredytów”, ale niczego konkretnego nie zaproponowała45.

Za kwintesencję amerykańskiego stanowiska Kinast uznał wypowiedź sekretarza stanu Jamesa Bakera: „USA pomogą Polakom, jeśli doprowadzą oni swój dom do porządku”46. W rozmowie z informatorem wywiadu o pseudonimie „Mack”, pełniącym obowiązki polskiego dyplomaty w Waszyngtonie, Condoleezza Rice (ówcześnie urzędnik Białego Domu, zajmujący się sprawami ZSRR i Europy Wschodniej) wyjaśniała, że brak reakcji Amerykanów wynikał z ciągle trwającej rewizji polityki zagranicznej. Zapewniała zarazem, że prezydent Bush uważnie śledzi losy okrągłego stołu, obawiając się kontestacji tych rozmów zarówno przez władzę, jak i przez opozycję. Podkreślała, że USA nie pozostaną bezczynne wobec przemian dokonujących się w Polsce47. Była to tylko ogólna obietnica. Polski wywiad pesymistycznie oceniał, że dopiero w maju mogły zapaść decyzje w sprawach polskich, w tym kredytowych48.

Mimo braku konkretnych kroków Amerykanie rozważali możliwe scenariusze rozwoju spraw polskich i snuli własne przypuszczenia. Do części przewidywań waszyngtońskich ekspertów docierał polski wywiad. Informacje prezentowane w doniesieniach dla MSW zgadzają się z dostępnymi dokumentami amerykańskimi lub przynajmniej im nie przeczą. Choć administracja Busha popierała eksperyment okrągłego stołu, to miała się jednak obawiać niekontrolowanego wybuchu niezadowolenia społecznego, dlatego była zainteresowana wspieraniem umiarkowanych tendencji w „Solidarności”. Nie spodziewano się, że już kilka miesięcy później opozycja radykalnie zmieni swój charakter: ostrożnie postrzegano ją jako potencjalny element równowagi sił w Polsce, ale bez dostępu do władzy. Co ciekawe, Amerykanie mieli również planować scalenie opozycyjnych środowisk katolickich w jedną partię chadecką, szerszą niż „Solidarność”, stanowiącą konkurencję dla PZPR i mającą największe szanse na legalne działanie w nowej sytuacji politycznej. Fundusze na realizację tego projektu jakoby przesyłano na adres polskiej kurii za pośrednictwem instytucji o nazwie Polsko-Słowiańska Federalna Unia Kredytowa49. Trudno ocenić, w jakim stopniu plany te były prawdziwe. Na pewno jednak nie zostały urzeczywistnione.

Według wywiadu, w Waszyngtonie porównywano sytuację w Polsce do transformacji ustrojowej, która nastąpiła w Hiszpanii po śmierci gen. Francisca Franco. Polska wraz z Węgrami mogła stanowić zwiastun rozpadu całego obozu socjalistycznego i Układu Warszawskiego50. Oczywiście nie formułowano tych nadziei oficjalnie. Wywiad doskonale rozumiał, że największym atutem dyplomacji Białego Domu pozostawał szantaż finansowy, który wręcz zyskał na znaczeniu: „administracja obserwuje z uwagą sytuację w Polsce, koncentrując swoje główne zainteresowania na problematyce gospodarczej. Strategia tych działań wynika z przekonania, iż zmiany systemowe w krajach socjalistycznych dokonają się przede wszystkim poprzez radykalną reformę gospodarki, której kierunek powinien być zgodny z wolą USA […]. W praktyce oznacza to koncepcję pozbawienia w przyszłości władzy PZPR poprzez bat »ekonomiczny«”51. Wydaje się, że do podobnych wniosków dochodziło także polskie kierownictwo partyjno-państwowe.

Przedłużające się obrady okrągłego stołu z niezmienną uwagą śledziła ambasada amerykańska w Warszawie. John R. Davis, mimo swego optymizmu (który – zdaniem wywiadu – miał pewien wpływ na postrzeganie spraw polskich w Departamencie Stanu52), zauważał trudności, zwłaszcza w zakresie reformy ekonomicznej. Podkreślał, że część opozycji niechętnie godziła się na „współodpowiedzialność za przyszłość gospodarczą Polski”53. Niemniej strona solidarnościowa była bardzo zaniepokojona kondycją finansową państwa; sondowała u Davisa możliwości amerykańskiej pomocy. Ambasador nie miał dobrych wieści: za mało prawdopodobną uznał pomoc bezpośrednią, nie robił też nadziei na ułatwienia w spłacie długów i wzrost zachodnich inwestycji54. Kontrowersje budził ponadto kompromis wyborczy z 18 lutego. Mógł on być niechętnie odbierany przez wielu Polaków (w tym działaczy „Solidarności”) – zauważał Davis55. Uwadze Amerykanów nie umknęły demonstracje NZS w Krakowie pod koniec lutego i niejednoznaczny stosunek „Solidarności” do nich: w rozmowie z szefem amerykańskiej placówki dyplomatycznej Adam Michnik miał powiedzieć, że protesty były „niepożądanym wydarzeniem i przyszły w złym momencie”, a także sugerował możliwość prowokacji ze strony SB56. Nic zatem dziwnego, że w Waszyngtonie coraz wyraźniej dostrzegano podziały w środowisku solidarnościowym.

Wyczekująca postawa Białego Domu coraz bardziej niecierpliwiła stronę polską. 24 lutego szef MSZ Tadeusz Olechowski wygłosił w Sejmie przemówienie, w którym wezwał USA do udzielenia Polsce pomocy gospodarczej w trudnym okresie reform i wyraził „wielkie nadzieje” związane z rewidowaniem amerykańskiej polityki względem Europy Wschodniej. Tymczasem Departament Stanu wciąż odpowiadał wymijająco, deklarując tylko „zadowolenie” z dotychczasowych osiągnięć okrągłego stołu i czekając na zawarcie „całościowego porozumienia”57. Polski wywiad dodawał, że – według Amerykanów – w Polsce już było wiele takich negocjacji jak rozmowy okrągłego stołu: „tylko ich wymierne rezultaty w postaci radykalnych reform mogą stanowić podstawę do rewizji stanowiska USA”58.

Również prezydent Bush zwlekał z ustosunkowaniem się do zaproszenia wystosowanego przez gen. Jaruzelskiego, co nie miało jednak wpływu na inne kontakty międzypaństwowe: na luty i marzec planowano wyjazd do Waszyngtonu marszałka Sejmu Romana Malinowskiego, wiceministra współpracy gospodarczej z zagranicą Janusza Kaczurby, szefa Centrum Badania Opinii Społecznej Stanisława Kwiatkowskiego, a także misję Józefa Czyrka, po której strona polska wiele się spodziewała. Do Polski udała się zaś delegacja Rady do spraw Stosunków Międzynarodowych (prestiżowej pozarządowej organizacji doradczej), kierowana przez Davida Rockefellera i byłego zastępcę sekretarza stanu Johna Whiteheada. Delegacja spotkała się m.in. z Lechem Wałęsą, który – podobnie jak władze PRL – wzywał Zachód do pomocy finansowej dla Polski59. Tymczasem gen. Jaruzelski w rozmowie z Amerykanami stwierdził, że PRL zmierza do ustanowienia „demokratycznego neosocjalizmu” z „odideologizowaną” polityką zagraniczną i stopniową ewolucją ku demokracji parlamentarnej. W rewanżu Whitehead podkreślił „doniosłą rolę generała w doprowadzeniu do szybkich zmian w Polsce”60. Wzajemnym uprzejmościom i deklaracjom nie towarzyszyły konkretne ustalenia, choć samo ocieplenie klimatu rozmów było znaczące.

Misja Janusza Kaczurby, która doszła do skutku pod koniec lutego, zakończyła się niepowodzeniem. Wiceminister spodziewał się postępów w negocjacjach z Klubem Paryskim, BŚ i MFW, a także uzyskania konkretnej pomocy od Amerykanów. Osiągnął niewiele – zastępca asystenta sekretarza stanu Thomas Simons w rozmowie z Kaczurbą powtórzył stanowisko konsekwentnie przyjmowane w tym czasie przez Waszyngton: pozytywny stosunek do przemian i okrągłego stołu, ale oczekiwanie na jego ostateczne wyniki61. Być może na skutek fiaska tych rozmów strona polska w ostatniej chwili odwołała podróż Józefa Czyrka, ale szybko się z tego wycofała i zaproponowała jej przełożenie62. Władze, tracące grunt pod nogami, działały nerwowo. Na początku marca do Warszawy przyjechał sekretarz stanu James Baker, który rozmawiał m.in. z ministrem Olechowskim. Konkluzje nie były zbyt optymistyczne: Baker stwierdził nawet, że wizyta Busha w 1989 r. jest mało prawdopodobna i że Klub Paryski nie zgodzi się na polskie propozycje odroczenia spłaty długów63. Być może była to forma nacisku mająca na celu przyspieszenie przedłużających się negocjacji między rządem a opozycją. Miesiąc później do Stanów Zjednoczonych udał się Jerzy Urban (świeżo mianowany minister i przewodniczący Radiokomitetu), który również niczego szczególnego nie osiągnął64.

W miarę zbliżania się okrągłostołowego porozumienia ambasador Davis coraz śmielej proponował waszyngtońskiej centrali dalsze posunięcia wobec Polski. Oceniał, że porozumienie „zbliży Polskę do prawdziwej demokracji bardziej, niż większość z nas kiedykolwiek mogła się spodziewać […]. To może być przełom, na który pracowaliśmy przez 40 lat lub dłużej”. Podkreślał, że komunizm w Polsce ewoluował w kierunku socjalistycznej Szwecji, a oddalał się od komunistycznej Rosji. Davis, wbrew własnym zapewnieniom o amerykańskiej polityce nieingerencji, z triumfem głosił: „odgrywaliśmy kluczową rolę w doprowadzeniu do tych negocjacji”. Dlatego po osiągnięciu sukcesu „powinniśmy niezwłocznie przyjść z pomocą […], wspierając Polaków w poszukiwaniu drogi do odbudowy ich własnej gospodarki”. Zalecał przyznanie Polsce kredytów i ułatwienia w spłacie zadłużenia, a także namawiał do zorganizowania przyjazdu Busha do Warszawy w 1989 r. Misja prezydenta miała zostać poprzedzona podróżami do USA Rakowskiego, a także Wałęsy. Ożywieniu kontaktów towarzyszyłoby zwiększenie pomocy humanitarnej, rozwój współpracy w dziedzinie kultury, ekologii i rolnictwa, współpraca w ramach joint ventures oraz postulowane wcześniej zniesienie obostrzeń dla dyplomatów i rozwiązanie kwestii personae non gratae65.

Plan był ambitny i zgodny z oczekiwaniami zarówno „Solidarności”, jak i władz. Projekty Davisa Departament Stanu przyjmował jednak chłodno, wciąż czekając na rozwój sytuacji. Henryk Szlajfer zauważa, że „obawa przed niekontrolowanym rozwojem wydarzeń tkwiła głęboko w świadomości amerykańskich przywódców i strategów politycznych”66. Sceptycznie oceniano zasadność pomocy finansowej ze względu na brak zdecydowanych reform gospodarczych. Dlatego też w dalszym ciągu zachowawczo obiecywano postęp w sprawie polskiej po zakończeniu Bushowskiej rewizji amerykańskiej polityki zagranicznej, które zbiegało się akurat z zamknięciem obrad okrągłego stołu67. Kiedy w marcu sekretarz stanu Nicholas Brady ogłaszał plan restrukturyzacji zadłużenia państw dłużników Waszyngtonu w zamian za reformy prorynkowe (tzw. plan Brady’ego), miał na myśli kraje Ameryki Łacińskiej, a nie Europy Wschodniej. Polskie władze od początku bez powodzenia sondowały możliwości włączenia PRL do tego projektu68. Wyczekująca postawa Waszyngtonu irytowała nawet polityków amerykańskich – zwłaszcza tych polonijnych, związanych z Kongresem Polonii Amerykańskiej. Pod koniec marca demokrata z Chicago William Lipinski zaczął zbierać podpisy pod skierowanym do Busha listem, w którym domagano się jak najszybszego określenia polityki USA względem Polski, w tym pomocy gospodarczej. Lipinskiego poparło czterdziestu kongresmanów69. Wydaje się, że takie inicjatywy podejmowano głównie w celu zyskania popularności wśród polonijnego elektoratu.

Porozumienie zawarte 6 kwietnia zostało oczywiście przychylnie odebrane w Białym Domu. Bush wspomina, że przyjął je „z zachwytem”70. Chociaż podkreślano brak znaczących ustaleń w kwestiach gospodarczych, rozumiano, że nie da się już dłużej zwlekać ze zmianą stanowiska wobec Polski71. Jeszcze 5 kwietnia rzecznik Białego Domu Marlin Fitzwater wydał oświadczenie, w którym m.in. stwierdził: „siedem lat temu Amerykanie zapalili świeczki, aby poprzeć wolność Polski w nadziei, że mroczny okres represji kiedyś się zakończy. Dzisiaj »Solidarność« podpisała porozumienia, które przyczynią się do jej relegalizacji i które pozwolą jej ponownie zająć należne miejsce w polskim życiu. To jest wielki dzień dla narodu polskiego i dla wolności”72. Następnego dnia przed południem, podczas dziesiątej konferencji prasowej nowego prezydenta, jeden z dziennikarzy zapytał, czy polskie porozumienia powinny stać się wzorem dla pozostałych państw bloku wschodniego. Bush odparł: „każdy z krajów Europy Wschodniej jest inny […]. Na pewno ustalenia okrągłego stołu mają charakter bardzo korzystny […]. Jeszcze nie tak wiele miesięcy temu byłem tam [w Polsce – przyp. P.P.], a część z was udała się ze mną w tę podróż. Myślę, że sytuacja zmieniła się od tego czasu tak szybko, że jeszcze rok czy dwa lata temu uznałbym to za niewyobrażalne […] Dlaczego? Ponieważ wciąż przekonywano mnie, że »Solidarność« jest »poza prawem«. Tak więc teraz nastąpił postęp”. Ocenił ponadto porozumienie jako przejaw demokratyzacji i uznanie praw związków zawodowych. Na koniec przyznał jednak, że jeszcze nie wie, jak wydarzenia w Polsce wpłyną na politykę pozostałych państw regionu. Stwierdził również, że chciałby „wrócić kiedyś do Polski”, ale „nie powstały takie plany”73, co niezupełnie było zgodne z prawdą. Tego samego dnia wieczorem wstępne oceny Departamentu Stanu przekazał ambasadorowi Kinastowi James W. Swihart, nowy dyrektor Biura do spraw Europy Wschodniej i Jugosławii. Po raz pierwszy przychylnie odniósł się do możliwości przyjazdu Busha latem, choć zastrzegł, że nie są to nawet wstępne ustalenia, tylko dyskretne sugestie74. W kolejnych tygodniach rozmowy w tej sprawie nabrały gwałtownego przyspieszenia.

Przychylne oświadczenie wydała też 6 kwietnia senacka Komisja do spraw KBWE, która do najważniejszych osiągnięć porozumień zaliczyła relegalizację „Solidarności”, utworzenie Senatu i częściową demokratyzację wyborów75. Wypowiedzi w tym duchu sformułowali także sekretarz stanu w wywiadzie dla stacji NBC i rzecznik Departamentu Stanu. Zarazem w rozmowach z Jerzym Urbanem, przebywającym w USA, amerykańscy politycy zapewniali, że Zachód musi zdecydowanie i wyraźnie odpowiedzieć na nową sytuację w Polsce76. W Kongresie zastanawiano się nad przyjęciem specjalnej ustawy o pomocy dla PRL, choć wielu kongresmanów było zaniepokojonych „radykalizmem przeobrażeń”77. Wciąż jednak brakowało konkretnych posunięć. Dyplomacja waszyngtońska musiała przetrawić polskie wydarzenia i poczekać na ich skutki. Zdaniem Henryka Szlajfera, w kolejnych dniach, tygodniach i miesiącach nastąpiło „aktywne, ale nie »interwencjonistyczne« włączenie się [amerykańskiej dyplomacji] w nurt polskiej pokojowej rewolucji”. Dyplomację tę miała cechować „rozwaga idąca w parze z elastycznością”78.

Istotnym etapem ewolucji amerykańskiej strategii wobec wydarzeń w Polsce były obrady NATO z 14 kwietnia, o których jest mowa dalej. Jeszcze ważniejsze wydarzenie nastąpiło trzy dni później: w poniedziałek 17 kwietnia – w dniu relegalizacji „Solidarności” – George Bush wygłosił specjalne przemówienie w Hamtramck – dzielnicy Detroit, zamieszkanej głównie przez Polaków. „Podzielamy aspiracje i podekscytowanie Polaków” – zapewnił na wstępie. Patetycznie stwierdził, że „kończy się era totalitaryzmu, a jego idee znikają jak liście starego, ogołoconego drzewa”. „Jeśli polski eksperyment się powiedzie, kolejne kraje mogą pójść za tym przykładem” – podkreślił. Porozumienie okrągłego stołu uznał za historyczne, przełomowe osiągnięcie i wielką szansę dla Polski. Świadczyło ono o „nieugiętym duchu narodu polskiego”, „sile i mądrości Wałęsy”, ale także o „realizmie gen. Jaruzelskiego” i „duchowym przywództwie Kościoła”. Prezydent przypomniał, że „demokratyczne siły w Polsce poprosiły o moralne, polityczne i gospodarcze wsparcie ze strony Zachodu – Zachód więc odpowie”79.

W ramach tej odpowiedzi Bush przedstawił program nowej polityki amerykańskiej względem Polski, ujęty w ośmiu punktach. Szybko nazwano je „polskim pakietem”. Ponownie obiecał (ale jeszcze ogólnie) pomoc gospodarczą, preferencje handlowe i celne, ułatwienia inwestycyjne, poparcie dla negocjacji z MFW i Klubem Paryskim oraz rozwój współpracy kulturalno-naukowej, ale tylko pod warunkiem kontynuowania reform. Nie chciał udzielać „niezdrowych kredytów”. Zabrakło nawiązań do kredytów rolnych i wsparcia w negocjacjach z BŚ. Bush namawiał ponadto Michaiła Gorbaczowa, by uznał prawo do samostanowienia narodów Europy Środkowo-Wschodniej, choć podkreślał przynależność tych krajów do Układu Warszawskiego. Nie było to jednak rozwiązanie stałe – „marzymy o dniu, kiedy narody Europy Wschodniej będą mogły swobodnie wybierać system polityczny i głosować na dowolną partię w regularnych, wolnych, konkurencyjnych wyborach. Marzymy o dniu, kiedy państwa Europy Wschodniej będą mogły swobodnie wybrać własny, pokojowy kierunek postępowania w świecie, w tym bliższe więzi z Europą Zachodnią”. „Niech Bóg błogosławi Polskę. Niech Bóg błogosławi Amerykę. Bardzo wam wszystkim dziękuję. Niech żyje Polska!” – kończył łamaną polszczyzną80.

Kilka godzin wcześniej propozycje Busha przekazała ambasadorowi Janowi Kinastowi Rozanne L. Ridgway. Nie chciała jednak podjąć wątku wizyty Busha w Polsce (Kinast proponował termin lipcowy)81. Następnego dnia, podczas spotkania ze związkowcami AFL-CIO, nawiązując do swego wystąpienia w Hamtramck, prezydent podkreślił wagę poparcia tej centrali dla Lecha Wałęsy i „Solidarności” „w najgorszych chwilach”. Jak przekonywał, „Kongres, wspólnota Amerykanów polskiego pochodzenia, amerykański ruch związkowy, nasi sojusznicy i międzynarodowe instytucje finansowe muszą wszystkie razem współpracować w ugruntowaniu i umacnianiu polskiej demokracji”82. Do przemowy z 17 kwietnia prezydent nawiązał również tydzień później na corocznej konferencji Stowarzyszenia Amerykańskich Wydawców Prasy (American Newspaper Publishers Association: Associated Press). „Będziemy uważnie śledzić rozwój wydarzeń w Polsce” – zapewniał, mając na myśli wypełnianie ustaleń okrągłego stołu83.

Jak wspomina po latach sam prezydent, ogłoszone obietnice, niepoparte właściwie żadnymi ustaleniami i dość skromne, nie odpowiadały skali trudności gospodarczych, z którymi zmagała się Polska. Uznał je wręcz za „wprawiające w zakłopotanie”84. Tym bardziej nieusatysfakcjonowana musiała być strona polska. Mieczysław Rakowski zanotował, że propozycja Busha „nie przerywa błędnego koła polskiego zadłużenia”85. „Polski pakiet” niewiele różnił się od dotychczasowych ofert Waszyngtonu. Czekano na rzeczywiste rozwiązania, licząc przede wszystkim na wizytę Busha w Polsce.

Tezy z Hamtramck Bush powtórzył i doprecyzował w zwięzłej dyrektywie nr 9 (National Security Directive – 9) pt. „Actions to Respond to Polish Roundtable Agreement” podpisanej 8 maja86. To dopiero w tym dokumencie explicite w ośmiu punktach ujęto założenia „polskiego pakietu”: 1) gotowość do negocjacji w sprawie rozłożenia spłaty długów w ramach Klubu Paryskiego; 2) poparcie przez USA polskiego członkostwa w MFW; 3) wsparcie przez amerykański rząd pożyczek sektora prywatnego dla PRL w ramach MFW; 4) dążenie do objęcia PRL amerykańskim Ogólnym Systemem Preferencji (Generalized System of Preferences); 5) dążenie do objęcia PRL ubezpieczeniem OPIC (Overseas Private Investment Corporation); 6) ułatwienie amerykańskim inwestorom kontaktów z polskim biznesem prywatnym; 7) rozwój programów szkoleniowych i wymiany osobowej dla polskiego sektora prywatnego oraz 8) poparcie pomysłów zastępowania polskich długów w sektorze prywatnym udziałami w przedsiębiorstwach lub programami humanitarnymi, ekologicznymi i edukacyjnymi87. Za tymi obietnicami wciąż nie szły jednak rzeczywiste posunięcia, co zauważała zarówno amerykańska, polska, jak i radziecka opinia publiczna88. Reakcja Moskwy była zresztą wyważona, na co decydujący wpływ miała raczej sytuacja wewnętrzna w ZSRR, a nie słowa Busha, że „wolna, demokratyczna Europa Wschodnia, tak jak ją sobie wyobrażamy, nie będzie dla nikogo zagrożeniem”89.

W Warszawie liczono na to, że rzeczowe ustalenia zapadną na kolejnym szczycie NATO w końcu maja – co sugerował sam Bush. Prezydent uzależniał je jednak od ugruntowania się reform i dotrzymania zobowiązań powziętych przy okrągłym stole. Jak przekonywał w Hamtramck, „pomoc Zachodu przyjdzie wraz z liberalizacją”90. Amerykańskie propozycje pozostawały warunkowe.

Mimo wszystkich ograniczeń przemówienie z 17 kwietnia i następujące po nim wystąpienia dowodziły, że Amerykanie w końcu zdecydowali się przewartościować dyplomację względem Polski i – mimo zastrzeżeń – zaoferowali ograniczoną pomoc. Bennett Kovrig nazywa te zmiany „przeformułowaniem polityki dyferencjacji”, cechującym się większym niż kiedyś optymizmem i podkreślającym współdziałanie całego Zachodu w polityce wobec PRL. Wprawdzie już wcześniej przekonywano, że zniesienie podziału Europy nie zagraża Moskwie, ale teraz słowa te padały w nowym kontekście geopolitycznym. Mimo to – zdaniem Kovriga – program pomocy „obiecywał mało, a wymagał wiele”91. Sam ambasador Kinast miał mieszane uczucia: w rozmowie z Ridgway nazwał „polski pakiet” „ważnym krokiem”, ale w depeszy dla Departamentu III MSZ pisał o „bardzo ostrożnym kursie” Busha, nieoznaczającym „natychmiastowego zaangażowania ekonomiczno-finansowego”, na którym tak zależało władzom polskim92.

Opinia ta wydaje się zbyt pesymistyczna. Samo MSZ oceniało wystąpienie jako „otwarcie drogi do pełnej normalizacji stosunków gospodarczo-finansowych Polski z Zachodem”93, minister Olechowski widział zaś w oświadczeniu z Hamtramck nie tylko „jakościową zmianę w stanowisku amerykańskim wobec Polski”, ale także „ważny element precyzowania polityki administracji Busha wobec ZSRR i krajów Europy Wschodniej”. Podkreślał wagę skonsultowania „pakietu” z amerykańskimi sojusznikami94. Potwierdzenie hipotezy, że wydarzenia roku 1989 w Polsce i całym bloku wschodnim w pewnej mierze scementowały (zapewne na krótko) zachodnią dyplomację w ramach NATO i EWG, wymaga dalszych badań.

Pozostaje faktem, że stosunki Margaret Thatcher z George’em Bushem nie były już tak zażyłe jak z Reaganem. W pewnym stopniu przełożyło się to na niewielkie, ale widoczne różnice w podejściu do tematyki polskiej. W kontaktach między Wielką Brytanią a PRL w 1989 r. nie doszło do tak przełomowych wydarzeń jak w stosunkach „Solidarność”–USA–PRL. Pamiętajmy jednak, że po niedawnej wizycie Thatcher startowano z innego, wyższego poziomu. W obustronnych relacjach początek roku został zdominowany nie tyle przygotowaniami do okrągłego stołu, ile trudnymi rozmowami w trakcie końcowej sesji konferencji KBWE w Wiedniu95. Niemniej na Downing Street bardzo dobrze oceniono uchwały X Plenum KC PZPR, w których władze oficjalnie (choć ogólnikowo) zgodziły się na pluralizm w życiu politycznym, a także ustaliły termin rozpoczęcia obrad okrągłego stołu. Jak zwykle po takich deklaracjach wstrzymano się jednak z szerszymi komentarzami do czasu spełnienia obietnic96.

Rozpoczęcie rozmów okrągłostołowych zostało w Londynie – jak wszędzie na Zachodzie – przyjęte z zadowoleniem (przynajmniej deklarowanym) i ogólnie poparte. 10 lutego oficjalne komentarze zebrano w specjalnym oświadczeniu rządu. Dostrzegano w nim bezprecedensowy charakter polskiego eksperymentu. W przyszłość patrzono z optymizmem, choć – co podkreślał ambasador Zbigniew Gertych – ostrożnym. Tak jak w Waszyngtonie obawiano się aktywności środowisk niepopierających kompromisu i wzajemnych uprzedzeń. Przewidywano, że pomyślne zakończenie obrad przyczyni się do odblokowania zachodniej pomocy finansowej dla PRL, ale tylko pod warunkiem uregulowania kwestii zadłużenia w formie porozumień między Polską a MFW i Klubem Paryskim97.

Kilka dni po rozpoczęciu obrad z wizytą w Londynie przebywał minister współpracy gospodarczej z zagranicą Dominik Jastrzębski, który prowadził rozmowy na tematy handlowe. W tym momencie było jednak jeszcze za wcześnie na konkretne decyzje, tak potrzebne władzom bankrutującego państwa. Ton wypowiedzi ministra znacznie różnił się od zabarwienia poprzednio zajmowanych stanowisk: polityk deklarował chęć urynkowienia gospodarki, zachęcał do inwestycji i twierdził, że między rządem a opozycją nie było dużych rozbieżności co do przyszłego modelu gospodarczego98. Ekipie Rakowskiego bardzo zależało na pieniądzach – w depeszach MSW i MSZ można wyczuć zniecierpliwienie i determinację w walce o fundusze, również na rynku brytyjskim.

W ostatnim tygodniu lutego w Londynie gościł marszałek Sejmu Roman Malinowski (w ramach rewizyty – w 1987 r. do Polski przybył speaker brytyjskiej Izby Gmin Bernard Weatherill). Towarzyszył mu wiceminister spraw zagranicznych Bolesław Kulski. Wizycie nadano wysoką rangę protokolarną: Malinowski, oprócz odbycia rozmów w parlamencie, spotkał się – co było wyjątkiem w misjach tego typu – z Margaret Thatcher99. Premier oceniła ideę okrągłego stołu jako właściwą, choć trudną drogę do koniecznych radykalnych reform. Podkreśliła, że w swej ostatniej rozmowie z Helmutem Kohlem przekonywała go, iż Polska realnie dąży do działań przełomowych. Zgodziła się, że kluczem do powodzenia jest gospodarka, i obiecała życzliwy stosunek do polskich prób uzyskania kredytów, uzależniając je od wyników debaty okrągłostołowej. Nic konkretnego przy tym nie obiecała100. 22 lutego minister Kulski rozmawiał z Geoffreyem Howe’em. Brytyjski polityk zapewnił, że wierzy w „rzeczywisty postęp” na bazie okrągłego stołu. Rozpoczęcie obrad nazwał urzeczywistnianiem propagowanej przez Zachód idei nierozłączności reform gospodarczych i politycznych. Wyraził ponadto pragnienie zaproszenia gen. Jaruzelskiego z roboczą wizytą do Londynu w 1989 r. I on nie przedstawił jednak żadnych propozycji kredytowych – co zapewne wywołało ukrytą irytację polskiego rozmówcy, uwidaczniającą się w jego suchej notatce ze spotkania101. Wizyta delegacji Malinowskiego miała jednak pewne znaczenie – była to pierwsza w latach osiemdziesiątych podróż marszałka Sejmu do Wielkiej Brytanii.

Swoje stanowisko Thatcher powtórzyła 6 marca w czasie spotkania z ambasadorem Gertychem przy okazji międzynarodowej konferencji ekologicznej na temat dziury ozonowej. Wyraziła nadzieję, że Jaruzelski i Rakowski będą mogli przyjechać w najbliższych miesiącach do Londynu. Porównując negocjacje okrągłego stołu do dziury ozonowej, stwierdziła, że obie sprawy musiały zostać pozytywnie rozwiązane102. Na spotkaniu doprecyzowano również szczegóły misji generała: kilka tygodni po spotkaniu z Gertychem Thatcher zaproponowała 10 lub 13 czerwca jako termin wizyty, której zamierzano nadać charakter roboczy103. Tymczasem na nieoficjalnym gruncie Foreign Office zauważało dysproporcję między reformami politycznymi a gospodarczymi104. Było to znamienne odwrócenie tendencji: do lutego 1989 r. politycy zachodni krytykowali brak przemian politycznych przy nieśmiałych próbach innowacji ekonomicznych. Teraz owa dysproporcja gwałtownie zmieniała swój wektor. O ile do tej pory Zachód wstrzymywał pomoc gospodarczą z powodu niedostatecznej demokratyzacji, o tyle teraz coraz częściej skupiał się na podkreślaniu braku reform ekonomicznych.

Na przełomie marca i kwietnia niepokój Londynu wzbudziły doniesienia prasowe mówiące o tym, że Stany Zjednoczone zastanawiają się nad zawarciem z ZSRR układu w sprawie Europy Wschodniej: Rosja miałaby poluzować kontrolę nad krajami satelickimi, a Zachód w zamian nie wykorzystywałby tej sytuacji przeciw interesom Moskwy. Pomysł ten po raz pierwszy sformułował Henry Kissinger we wrześniu 1988 r. W tej kwestii u zastępcy sekretarza stanu Lawrence’a Eagleburgera interweniował 4 kwietnia 1989 r. brytyjski ambasador w Waszyngtonie Antony Acland. Eagleburger zapewniał, że Biały Dom nie zamierza zawierać żadnego układu. Acland wyraził ulgę. Obaj rozmówcy zgodzili się, że Zachód powinien szybko wypracować nowe stanowisko wobec porozumienia okrągłego stołu (np. 14 kwietnia na spotkaniu Komitetu Politycznego NATO). Mimo to Brytyjczyk był bardziej entuzjastycznie nastawiony do zmian niż Amerykanin105. Dodajmy, że w tym samym czasie propolski lobbing prowadziła wiceprzewodnicząca Izby Lordów baronessa Caroline Cox, od wielu lat przysyłająca do Polski niezwykle cenną i potrzebną pomoc medyczną106. Pomoc ta była nawet tematem obrad Izby107.

Zakończenie negocjacji i ustalenia okrągłostołowe stały się przedmiotem specjalnego oświadczenia rządu oraz komentarzy urzędu premiera i Foreign Office, co najmniej równie ważna dla brytyjskich władz była jednak równoległa wizyta Gorbaczowa na Wyspach. Osiągnięty kompromis Thatcher uznała za „bardzo ważny krok we właściwym kierunku”, ale wymagający „potwierdzenia w codziennej praktyce politycznej”. Pamiętajmy, że tak też podchodzono do amnestii z września 1986 r. Premier zwróciła również uwagę – zgodnie z nową tendencją – na brak wyraźnych ustaleń gospodarczych, choć podkreśliła, że każdy krok ku wolności zwiększał szanse na rozwój ekonomiczny108. Wyraziła swoje zadowolenie i życzyła Polakom „wszelkiego sukcesu”109. Foreign Office dodawało, że najważniejszym osiągnięciem porozumienia była legalizacja opozycji, będąca „fundamentalną zasadą demokracji”. Zastrzegało jednak, że „Solidarność” musiała wykazać się konstruktywnością i lojalnością110. Ponownie więc przyjęto postawę wyczekującą – do tej pory czekano na okrągły stół, teraz postanowiono wstrzymać się z ważnymi decyzjami do zapowiedzianych wyborów.

O ile w stosunkach USA czy Wielkiej Brytanii z PRL w pierwszym kwartale roku nie było jeszcze spektakularnych zmian, o tyle relacje Polski z RFN wyraźnie nabrały przyspieszenia. Nie było to jednak przyspieszenie jednoznaczne i całkowite; nie oznaczało ponadto usunięcia tradycyjnych źródeł sporów. Podróże Mitterranda czy Busha do Polski w 1989 r. zorganizowano w miarę szybko i sprawnie, ale analogiczna misja Kohla napotykała trudności i była opóźniana. Trudności te były o tyle paradoksalne, że – jak wiemy – co najmniej od 1987 r. Bonn w kontaktach międzypaństwowych średniego szczebla (głównie dzięki aktywności landów) znacznie prześcigało inne państwa zachodnie111. W kolejnych miesiącach jesieni ludów zachodnioniemiecka dyplomacja względem Polski musiała poza tym brać pod uwagę niezmiennie priorytetowy dla niej czynnik: komplikującą się sytuację w NRD i coraz realniejszą perspektywę zjednoczenia obu państw niemieckich. Do tego dochodziły wątki specyficzne dla relacji między PRL a RFN: w tym czasie duże zaniepokojenie budziła narastająca fala polskiej emigracji, krytykowana przez zachodnioniemiecką skrajną prawicę, stale zyskującą na znaczeniu112.

Między 20 a 23 stycznia 1989 r., po gorączkowych negocjacjach113, w Niemczech przebywał ze wzmiankowaną już wizytą premier Mieczysław Rakowski. Wprawdzie nie miała ona charakteru oficjalnego, ale i tak stanowiła pierwszą w historii wizytę komunistycznego premiera w Bonn. Bez wątpienia odegrała również niebagatelną rolę w ewolucji wzajemnych kontaktów. Podczas spotkania Rakowskiego z Kohlem zadeklarowano z obu stron wolę rozwoju relacji i wyrażono optymizm co do przyszłości. Polski premier podkreślił chęć dokonania „przełomu w stosunkach”. Bardzo ważnym wynikiem rozmów było wyznaczenie pełnomocników (Horsta Teltschika i Ernesta Kuczy), którzy mieli negocjować wciąż występujące problemy i doprowadzić do zawarcia nowego porozumienia międzypaństwowego. Strona polska była gotowa na ustępstwa w kwestii nazewnictwa i nauczania języka niemieckiego, RFN obiecywała zaś pomoc w przyznawaniu kredytów i regulacji polskiego zadłużenia. Misja Rakowskiego zaowocowała ponadto doprecyzowaniem planów podróży szefa MSZ Tadeusza Olechowskiego do Bonn (w marcu) oraz kanclerza Kohla i prezydenta von Weizsäckera do Warszawy (w nieokreślonym jeszcze terminie)114. Premier miał też okazję rozmawiać z François Mitterrandem, który również wyraził chęć przyjazdu do Polski115.

Mimo braku konkretnych osiągnięć w kwestiach gospodarczych misja Rakowskiego oznaczała wyjście obustronnych stosunków z impasu dyplomatycznego, widocznego po wizycie Genschera w styczniu 1988 r. Według zachodnich komentatorów, w Bonn szczerze zastanawiano się nad gospodarczym gestem wobec Polski, nawet bez konsultacji z Klubem Paryskim. Polskie władze spodziewały się, że to właśnie z Niemiec najszybciej dostaną pieniądze w ramach zachodnich kredytów116.

Podróż Rakowskiego była o tyle ważna, że zbiegła się z zakończeniem obrad X Plenum KC PZPR. Dlatego media poświęciły jej dużo uwagi. Niemieckie reakcje na wyniki partyjnych obrad były – podobnie jak wszędzie na Zachodzie – przychylne. Podkreślano zwłaszcza podjęcie decyzji w sprawie pluralizmu politycznego i związkowego oraz warunkowej reaktywacji „Solidarności”. Tak jak gdzie indziej, obawiano się przy tym podziałów w PZPR, ale też radykalizacji „Solidarności”, której brakowało – zdaniem niektórych zachodnioniemieckich komentatorów – dobrego programu. Pesymistycznie patrzono także na sytuację gospodarczą kraju. Mimo to Hans-Dietrich Genscher wyraźnie sugerował, że przeprowadzana demokratyzacja musiała znaleźć odbicie w stosunkach obustronnych117. Czekano zatem na postępy reform jako na warunek rozwoju relacji. W tej atmosferze w lutym odbyło się pierwsze poufne posiedzenie pełnomocników szefów rządów: Kuczy i Teltschika118. Nie przyniosło ono rozstrzygnięcia kwestii spornych, choć udało się posunąć do przodu sprawę otwarcia instytutów kultury w Polsce i w Niemczech119. 9 lutego na spotkaniu z licealistami przybyłymi z Polski Kohl ocenił fakt rozpoczęcia obrad okrągłostołowych jako „bardzo pozytywny”. Jego zdaniem, był to dowód na otwarcie polityczne w Polsce, które miało stanowić niezbędny warunek rozwoju gospodarczego120. Tytułem komentarza można dodać, że ta zależność wcale nie była tak oczywista.

Na szerszym forum Bonn zachowywało się bardzo powściągliwie: oficjalnie ani rząd, ani partie nie złożyły oświadczeń z okazji rozpoczęcia obrad. Tak jak wszędzie, przyjęto postawę wyczekującą121. Jedynie 19 lutego rzecznik rządu federalnego Friedhelm Ost stwierdził, że kanclerz śledzi obrady okrągłego stołu z „wielkim zainteresowaniem”. Ost liczył na sukces polityki dialogu i dalsze kroki na tej drodze. Sukces ten miał być osiągnięty dzięki uznaniu „pluralizmu politycznego i związkowego”, kontynuowaniu procesu odnowy oraz zapewnieniu Polsce „stabilizacji politycznej i społecznej”. Rzecznik określił obrady jako „historyczną szansę” – m.in. na zacieśnienie relacji z Zachodem. Z urzędowym optymizmem zakładał przy tym, że zmiany zachodzące w Europie Wschodniej przyczynią się do rozwiązania konfliktów, a nie do ich pogłębienia (w domyśle – spodziewał się raczej tego drugiego)122.

W kontaktach z polską ambasadą w Kolonii urzędnicy Auswärtiges Amt dawali zarazem do zrozumienia, że to z inspiracji RFN europejscy ministrowie spraw zagranicznych wydali 14 lutego w Madrycie oświadczenie, w którym z zadowoleniem przyjmowali rozpoczęcie negocjacji okrągłego stołu123. Bardziej otwarte było stanowisko związku zawodowego DGB – szef wydziału zagranicznego związku Erwin Kristoffersen, który gościł w Polsce w lutym, przeprowadził wiele rozmów z działaczami i doradcami „Solidarności”, ale też OPZZ. Zaproponował przy tym Lechowi Wałęsie przyjazd w kwietniu do Trewiru na zaproszenie Akademii Katolickiej. Z powodu szybkiego rozwoju sytuacji w Polsce lider „Solidarności” zrezygnował jednak w marcu z wyjazdu. Mimo to DGB ponawiała zaproszenia dla Wałęsy (np. z okazji rocznicy wybuchu II wojny światowej)124.

Między 28 lutego a 2 marca w Polsce przebywał wpływowy działacz SPD Hans Koschnick. Jednym z pośrednich celów wizyty było przygotowanie gruntu pod podróż do Polski Helmuta Kohla (mimo że Koschnick należał do partii opozycyjnej!). Niemiecki polityk stał na stanowisku, że wizyta byłaby możliwa w maju, ale termin ten z racji dalekich od rozwiązania problemów obustronnych i braku konkretnych planów pomocy finansowej dla Polski okazał się nierealny. W czasie wizyty Koschnicka trwały demonstracje studenckie w Krakowie. Niemiecki polityk sugerował inspirację w tych manifestacjach enerdowskich służb specjalnych. Wiadomość tę miała przekazać CIA, a o sprawie dowiedział się polski wywiad125. Jak widać, burzliwe wydarzenia 1989 r. w Polsce przyciągały uwagę nie tylko polityków.

W marcu obie strony coraz częściej wspominały o ewentualnej wizycie ministra Olechowskiego w Bonn, która miała zaowocować sfinalizowaniem od dawna ciągnącej się sprawy nowych konsulatów w Hamburgu i Krakowie, a także postępami w negocjowaniu umowy o inwestycjach i ochronie kapitału oraz ostatecznym ustaleniem daty i formy wizyty Kohla126. Tymczasem na początku miesiąca do RFN udał się Ryszard Wojna, który rozmawiał głównie na temat przygotowań do obchodów pięćdziesięciolecia wybuchu II wojny światowej. Poruszano także wątek fali emigracji z Polski (narastającej od początku roku w związku z liberalizacją prawa wyjazdowego w PRL). W tym czasie toczyła się ożywiona dyskusja na ten temat127. Z kolei pod koniec marca do Polski przyjechała grupa zachodnioniemieckich przemysłowców i finansistów z ministrem handlu Jürgenem Warnke na czele. Rezultat podróży był dla strony polskiej niekorzystny – po powrocie zalecali oni unikanie tworzenia spółek joint ventures z polskimi partnerami128. Warnke kontaktował się m.in. z przedstawicielami opozycji i mniejszości niemieckiej. Odwiedził Oświęcim, cmentarz nieznanego żołnierza niemieckiego i grób księdza Popiełuszki129.

Problemów było więcej: przez cały marzec polskie MSZ organizowało wyjazd do Bonn wysokich rangą przedstawicieli Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów (trzech wicepremierów!), ale niemieccy rozmówcy nie zamierzali przyjąć tak ważnej delegacji – wysłali tylko kurtuazyjne zaproszenie na targi w Hanowerze (odbywające się na początku kwietnia) i byli zaskoczeni polską reakcją130. Ostatecznie delegacja KERM postanowiła nie przyjeżdżać, co bońscy dyplomaci podobno przyjęli z ulgą131. Jak widać, Polacy nalegali na przyspieszenie rozwiązań finansowych, a Niemcy, którzy dostrzegali załamanie polskiej gospodarki i zwracali uwagę na brak radykalnych prób jej uzdrowienia, unikali wiążących deklaracji. Jeśli dodać do tego przedłużające się obrady okrągłego stołu i atmosferę wyczekiwania, wyłoni się obraz kolejnego przejściowego impasu w obustronnych relacjach, którego nie mogły przełamać takie wydarzenia, jak III Forum Młodzieży PRL-RFN w Loccum (18–21 marca 1989 r.)132.

Impas ten odegrał swoją rolę w ciągłym odraczaniu podróży Kohla do Warszawy. Przecież strona polska od początku negocjacji żądała, by Bonn zrezygnowało z uzależniania decyzji o przyznaniu kredytów od umowy z Klubem Paryskim, a na to Kohl nie mógł się zgodzić. Ważne były też kwestie polityczne i geopolityczne – Bonn upominało się o prawa dla „Solidarności”, a Warszawa domagała się spektakularnego gestu w sprawie polskiej granicy zachodniej, co dla społeczeństwa niemieckiego i większości polityków było trudne do zaakceptowania133. Ponadto pierwotny majowy termin, tuż przed wyborami w Polsce, nie był fortunny – zapewne dla obu stron. Już w lutym pojawiły się plany przeniesienia wizyty na lipiec lub sierpień, po podróży Gorbaczowa do RFN, przewidzianej na czerwiec. Wprawdzie rzecznik prasowy niemieckiego rządu dementował te pogłoski i zapewniał, iż Kohl pragnie przełomu w stosunkach z Polską, oraz o jego „życzliwej sympatii” dla obrad okrągłego stołu, ale wątpliwości pozostały, szczególnie że obie strony widziały trudne rokowania pełnomocników134. W marcu ambasada polska w Kolonii zauważała, że kanclerz się waha. Brak decyzji w sprawach kredytowych, zwłaszcza tzw. kredytu „Jumbo”135 (ambasador Ryszard Karski pisał wręcz o regresie w tej kwestii), sprawiał, że kanclerz rozważał opóźnienie przyjazdu i przesunięcie go na koniec czerwca136. Przyczyniły się do tego naciski kół ultraprawicowych (wzmocnionych po wyborach w Berlinie Zachodnim z początku roku przy jednoczesnym osłabieniu chadecji) i wspominane narastające kontrowersje wokół rosnącej liczby imigrantów z Polski, wzbudzającej niezadowolenie społeczne137. Impas trwał.

6 kwietnia, równolegle z finalnymi obradami okrągłego stołu, w Paryżu doszło do spotkania Mitterranda z Kohlem, poświęconego sprawom europejskim, w tym relacjom Wschód–Zachód. Polscy dyplomaci usilnie próbowali dowiedzieć się, czy obaj politycy rozmawiali o Polsce i czy coś ustalili, zwłaszcza w kwestii pomocy finansowej. Lakoniczny komunikat, ogłoszony przez obu przywódców, ograniczał się do obietnic pomocy finansowej, wyrazów sympatii i poparcia dla polskiego eksperymentu – czekano jednak na jego wynik. Zarazem podkreślano duże znaczenie rozmów rządu z Wałęsą i „Solidarnością”, choć miały one stanowić jedynie „pierwszy prawdziwy krok na długiej drodze”138. Przywódcy obiecali, że wspólny komunikat w sprawach Polski zostanie wydany na kolejnym spotkaniu w Paryżu (17–19 kwietnia), ale uzależniali jego treść od rezultatów obrad okrągłego stołu. I on nie wpłynął jednak na wyraźną zmianę postawy obu państw, mimo iż wyraźniej niż dotychczas obiecywano w nim przyspieszenie rozwiązania kwestii polskiego zadłużenia w Klubie Paryskim, co rzeczywiście wkrótce nastąpiło139. Biorąc pod uwagę te dwa oświadczenia, strona polska przeczuwała, że na spotkaniach w najbardziej interesujących ją sprawach finansowych nie nastąpił istotny postęp. Sugerowano, że to raczej Bonn niż Paryż blokowało zmiany pożądane dla Polski, co wobec opisywanego impasu brzmi wiarygodnie140.

Również 6 kwietnia oświadczenie w sprawie zakończenia obrad okrągłego stołu sformułował polityk CDU Volker Rühe, który mówił o „historycznym przełomie” i respekcie zarówno dla strony rządowej, jak i dla „Solidarności”. Jego zdaniem, Zachód powinien ośmielać Polaków do dalszych przekształceń, m.in. poprzez „współpracę gospodarczą i kulturalną”. Była to pośrednia, dosyć ogólna zapowiedź zmian w polityce kredytowej. Do udzielenia Polsce pomocy finansowej nawoływała za to SPD, a nawet FDP, dla której okrągłostołowy kompromis również oznaczał „przełomowy krok” na drodze ku demokratyzacji141. Dalej posunęli się Zieloni, którzy wysłali telegramy gratulacyjne bezpośrednio do Wałęsy, Mazowieckiego, Geremka, Michnika, Kuronia i „przyjaciół z »Solidarności«”142. W tym czasie doradca Kohla Horst Teltschik prowadził w Polsce kolejną rundę negocjacji z Ernestem Kuczą. Strona polska liczyła na to, że przedłoży on konkretną propozycję finansową w związku z wizytą Kohla. Niemiecki polityk nie przedstawił jednak ani takiej oferty, ani możliwej daty przyjazdu kanclerza, choć jeszcze 6 kwietnia Urząd Kanclerski sugerował „połowę lata” jako możliwy termin podróży143. Oznaczało to konieczność kolejnej rundy negocjacji i w rezultacie stanowiło dodatkową przyczynę przełożenia misji Kohla oraz poprzedzającej ją wyprawy Tadeusza Olechowskiego do Bonn144.

Mimo to, jak sugerowały opisane reakcje, kompromis osiągnięty w Polsce dyplomacja zachodnioniemiecka przyjęła rzecz jasna przychylnie. Zdawano sobie sprawę z historycznego znaczenia porozumienia. Chwalono dojrzałość polityczną opozycji i władz. Liczono na pełną realizację umowy i rozwój demokratyzacji w PRL, mogący przyczynić się do demokratyzacji całego bloku wschodniego. Czołowi niemieccy decydenci zapewniali, że popierają reformy polityczne i gospodarcze w Polsce oraz chcą zmiany polityki Zachodu względem PRL, zgodnie z opisaną praktyką ograniczali się jednak do ustnych deklaracji145. 19 kwietnia z inicjatywy partii Zielonych odbyła się w Bundestagu debata w sprawie stosunków z Polską. Tutaj również zabrakło konkretów, choć wszystkie partie wyrażały pragnienie wspierania reform w Polsce i odblokowania kredytów. Nie zabrakło przy tym głosów o konieczności przyznania dodatkowych praw mniejszości niemieckiej146. Co znamienne, właśnie w dniu zakończenia obrad RFN wprowadziła restrykcje wizowe dla obywateli polskich w związku z masową falą emigracji, rozróżniając „zwykłych” Polaków od Polaków pochodzenia niemieckiego. Przeciwko nowemu prawu ostro protestowało MSZ147. W obustronnych relacjach występowały specyficzne problemy, nieznane w stosunkach Polski z innymi państwami zachodnimi.

Tuż po rozpoczęciu obrad okrągłego stołu, w dniach 14–16 lutego, premier Mieczysław Rakowski i minister finansów Andrzej Wróblewski przebywali we Francji z okazji otwarcia francusko-polskiej Izby Przemysłowo-Handlowej. Pomysł zaproszenia premiera wysunął zaledwie kilka tygodni wcześniej szef MSZ Tadeusz Olechowski podczas opisywanej już misji nad Sekwaną148. Sprawę załatwiono zatem bardzo szybko, co pokazuje dużą wagę, jaką obie strony przywiązywały do podróży, a także znaczenie problemu polskich długów. Była to wizyta ważna i wysoka rangą, mimo że nieoficjalna. Co znamienne, stacja telewizyjna Antenne 2 nadała bezprecedensowy wywiad z Rakowskim tuż po głównym wydaniu dziennika149. Z okazji wizyty 14 lutego podpisano umowę o wspieraniu i wzajemnej ochronie inwestycji (weszła w życie dopiero 10 lutego 1990 r.)150.

Być może w wypadku Francji ożywienie kontaktów międzyrządowych, dość logiczne w okresie liberalizacji reżimu i negocjacji z opozycją, służyło także przywróceniu równowagi po znacznym dowartościowaniu „Solidarności” w związku z niedawną wizytą Lecha Wałęsy. Mimo to rozmowy Rakowskiego (m.in. z premierem Rocardem, szefem MAE Dumasem i prezydentem Mitterrandem) nie przyniosły wielu konkretnych osiągnięć w sprawach gospodarczych. Poza umową o ochronie inwestycji oficjalnie powołano Izbę Przemysłowo-Handlową, zaprojektowaną po wizycie szefa MSZ Olechowskiego w końcu 1988 r.151 – odbyłoby to się jednak i bez obecności polskiego premiera. Francuzi zaproponowali poza tym pewne ułatwienia w spłacie polskiego zadłużenia. Nie zainicjowano przy tym żadnych poważnych programów pomocowych. Oprócz spraw finansowych polscy politycy zapewniali o autentyzmie ewolucji politycznej w PRL. Rocard, Dumas i Mitterrand deklarowali natomiast sympatię dla przemian w Polsce. Rocard miał uznać okrągłostołowy eksperyment za „optymalny i odważny”, a Dumas jakoby stwierdził, że nastąpił przełom w obustronnych relacjach152. Ponadto ustalono datę wizyty Mitterranda na czerwiec 1989 r.153 Oznaczało to znaczne przyspieszenie – jeszcze w styczniu przewidywano, że prezydent przybędzie nad Wisłę dopiero w październiku154.

Obrady okrągłego stołu spotkały się we Francji, tak jak i gdzie indziej, z życzliwym zainteresowaniem. W Paryżu chwalono rząd za wyciągnięcie ręki do (wyselekcjonowanej) opozycji, a KKW „Solidarność” za przyjęcie propozycji rozmów, przy czym – zdaniem polskiego MSZ – obóz prezydencki wykazywał większy entuzjazm niż prawicowa opozycja155. Raporty francuskie kładły nacisk na inne wątki. 6 lutego Ośrodek Analiz i Prognoz MAE stwierdził: „opozycja przekracza Rubikon” i „poważnie rozważa ograniczoną współpracę z rządem w ramach długoterminowej strategii dążenia do prawdziwego podziału władzy”. Ryzykowna dla „Solidarności” decyzja o rozpoczęciu rozmów z władzami, podjęta „w narodowym interesie”, mogła – jak się obawiano – doprowadzić do kłótni, a nawet rozłamu między liderami związku a radykalniejszymi bazami. Te zaś, negując autorytet Wałęsy, uniemożliwiłyby zawarcie kompromisu. Ośrodek pytał więc retorycznie, czy opozycja nie ryzykuje zbyt wiele. W raporcie podkreślano ponadto, że zarówno władze, jak i „Solidarność” jako kluczowy czynnik poprawy sytuacji w Polsce postrzegały zachodnie kredyty, których przyznanie było uzależnione od postępów i wyników rozmów156. Dlatego szantaż finansowy mógł istotnie wpływać na kompromisową postawę negocjujących.

O różnych aspektach rozpoczęcia obrad okrągłego stołu pisała też francuska prasa, która wprawdzie podkreślała historyczność chwili, ale zwracała również uwagę na większą liczbę lokalnych strajków mimo apelów Wałęsy o cierpliwość157. Ogólnie jednak media wyrażały zadowolenie z podjęcia rozmów i oceniały je jako ostateczną porażkę strategii „normalizacji” gen. Jaruzelskiego, choć nie spodziewano się euforii społecznej takiej jak w 1980 r., a także zauważano marazm i powszechnie odczuwalny kryzys gospodarczy158.

Ambasador Janusz Stefanowicz sugerował, że europejski Zachód od początku roku rozważał wszechstronną pomoc gospodarczą dla Europy Wschodniej w rodzaju planu Marshalla – główne mocarstwa jakoby wręcz rywalizowały o pierwszeństwo w tej inicjatywie. Mitterrand miał pewną przewagę, gdyż, jak wiemy, w drugiej połowie roku Francja przejmowała przewodnictwo w EWG. Czekano jednak na rozwój sytuacji w krajach „demokracji ludowej” oraz na reakcję ZSRR i USA159. Jednakże już w maju 1988 r. sekretarz stanu George Shultz kategorycznie oznajmił, że nie ma mowy o nowym planie Marshalla160. Stefanowicz zatem, korzystając z analiz swego znajomego, Michela Poniatowskiego (związanego z byłym prezydentem Giscardem d’Estaing), nic nowego nie stwierdził. Mimo chęci zmian (trudno ocenić, jak wielkiej), w Paryżu – tak jak gdzie indziej – ostrożnie zajmowano postawę wyczekującą i pilnie śledzono przebieg rozmów okrągłego stołu. Dużemu zaciekawieniu wynikami polskiego eksperymentu nieustannie towarzyszyła przy tym obawa przed radykalizacją zarówno „Solidarności”, jak i PZPR. Starano się zarazem unikać odwiecznych zarzutów o ingerowanie w wewnętrzne sprawy PRL161.

Tuż po rozpoczęciu obrad, rankiem 7 lutego, Bronisław Geremek na prośbę Lecha Wałęsy złożył wizytę ambasadorowi Claude’owi Harelowi. Twierdził (sugerując, iż podobne słowa skierowano do ambasadora brytyjskiego i amerykańskiego), że „Solidarność” doceni każdy gest ze strony Francji, wyrażający poparcie dla toczących się rozmów. Informując o swych pierwszych wrażeniach, mówił, że jest zaskoczony ustępstwami, które na początek zaproponował rząd162. Tego samego dnia podobne rozmowy prowadził na Quai d’Orsay przebywający w Paryżu Bogdan Lis163. Zarówno takie kontakty, jak i przedłużające się negocjacje w naturalny sposób przyczyniły się do wzrostu liczby szyfrogramów i depesz nadsyłanych z Warszawy przez ambasadę Republiki, informujących o przebiegu wydarzeń164, a także raportów i analiz dotyczących spraw polskich, sporządzanych przez ośrodki francuskiego MSZ. W większości z nich zauważano niespokojną sytuację społeczną i towarzyszące obradom protesty (np. studentów)165.

13 lutego Wydział Europy Wschodniej MAE, poruszając nieco inne wątki niż w dokumencie Ośrodka Analiz i Prognoz sprzed tygodnia, przekonywał, że otwarcie obrad stanowiło „ważny zwrot”, który umożliwiła przede wszystkim zmiana postawy rządu Rakowskiego, świadomego porażki polityki zaostrzenia kursu z jesieni 1988 r. Przebieg obrad miał pokazać, czy Polska wejdzie na drogę „historycznego kompromisu”, czy też przepuści tę okazję. Widziano przy tym zagrożenia płynące nie tyle ze strony Moskwy (dostrzegano jej milczenie – poza umiarkowanie nastawionymi mediami – w sprawach polskich), ile chociażby partyjnych „twardogłowych”. W tym kontekście za prowokacje uznano tajemnicze zabójstwa księży Stefana Niedzielaka i Stanisława Suchowolca tuż przed otwarciem obrad. Podkreślano ponadto ryzyko, z którym musiała się liczyć „Solidarność”, podejmując rozmowy z władzami: niekonkretne obietnice „pluralizmu związkowego”, ograniczona cierpliwość robotników, możliwość podziałów wewnętrznych. Mimo wszystko analitycy MAE sugerowali, że w dłuższej perspektywie przystąpienie do rozmów mogło doprowadzić do „przeprojektowania władzy w Polsce”, ale z zachowaniem „nienaruszalnych zasad”: przewodniej roli partii i sojuszu z ZSRR. Pytano jednak retorycznie: czy partia zgodzi się na kompromis, a „Solidarność” – na ograniczenie swych żądań? Niezależnie od rozwoju sytuacji wydział zalecał „bardziej dynamiczną” politykę wobec Polski166.

Mimo ograniczonego zaufania państw Zachodu zakończenie obrad okrągłego stołu również we Francji przyjęto z satysfakcją. Ambasador Harel pisał o historycznej wadze tego wydarzenia, ale nie omieszkał zwrócić uwagę na „rosnącą inflację” i „ukryte niezadowolenie” społeczne167. Jak wiemy, wyjątkowe, choć ogólnikowe wspólne oświadczenie wydali François Mitterrand i Helmut Kohl. To jednolite stanowisko kończyło wieloletni okres różnic w polityce obu państw wobec reżimu Jaruzelskiego i „Solidarności”, mimo że nie zawierało konkretnych postulatów na przyszłość168. Dodatkowo w rozmowie z Ryszardem Fijałkowskim, nowo mianowanym ambasadorem PRL we Francji, Mitterrand zapewniał, że popiera drogę „demokratycznego socjalizmu”, który miał zostać zbudowany na podstawie okrągłostołowego kompromisu. Potwierdził też swą wolę odwiedzenia Polski w planowanym terminie czerwcowym, unikał jednak deklaracji finansowych169. Oficjalne poparcie wyraziła również centrala CFDT170. Warto dodać, że krytyczna wobec ustaleń była Polonia, a głównie struktury solidarnościowe171. Wątki krytyczne pojawiały się również we francuskich mediach: zauważano obojętność społeczeństwa, ryzyko niedotrzymania obietnic przez władze, a także możliwość kompromitacji obozu Wałęsy (w opinii radykalnych grup „Solidarności” i wśród części Polaków)172.

W mniej optymistycznym tonie niż oficjalne wypowiedzi były utrzymane tajne raporty Ośrodka Analiz i Prognoz MAE. Co prawda uważano, że podpisanie porozumień świadczy o „prawdziwej woli pojednania” między rządem a „Solidarnością”, ale zwracano uwagę na brak konkretnych ustaleń w sprawach gospodarczych. Instytucję prezydenta PRL określano jako „gaullistowską”, a tezy o silnej prezydenturze kojarzono z epoką Piłsudskiego. Instytucja ta miała oznaczać „wyraźne zerwanie z tradycją komunistyczną”. Ogólnie oceniano, że osiągnięte porozumienie w dużej mierze ma charakter „manifestowanych intencji”. Źródło potencjalnego konfliktu widziano w tym, że dla władz zawarty kompromis był granicą możliwych koncesji, a dla opozycji – pierwszym etapem dalszych zmian. Jednocześnie z ulgą zauważano, że „tabu sojuszu z ZSRR” nie zostało naruszone173. To właśnie ta sprawa, która mogła przebudzić rosyjskiego niedźwiedzia, spędzała zachodnim dyplomatom sen z powiek.

Niedługo po zakończeniu obrad, 13 kwietnia, szef MAE Roland Dumas przyjął na Quai d’Orsay ambasadora Fijałkowskiego. Jest niezwykle charakterystyczne, że polskiego dyplomatę interesowały nie tyle francuskie oceny okrągłego stołu, ile kwestia pomocy finansowej. W tej dziedzinie Dumas nie miał wiele do powiedzenia. Wprawdzie zaznaczał, że temat ten pojawił się zarówno w jego rozmowie z Bushem, jak i w niedawnych rozmowach Mitterranda z Kohlem oraz że Francuzi „starają się” wyjść naprzeciw polskim oczekiwaniom, ale ograniczył się do stwierdzenia, iż „nie są to proste kwestie”174.

Kilka dni później, między 17 a 18 kwietnia, zgodnie z ustaleniami Dumas przyjechał do Polski, aby przygotować grunt pod wizytę francuskiego prezydenta. Odwiedził m.in. Grób Nieznanego Żołnierza, pojechał do Auschwitz i złożył kwiaty na grobie księdza Popiełuszki. Uczestniczył również w debacie na Uniwersytecie Warszawskim z udziałem przedstawicieli opozycji (m.in. Geremka, Michnika, Modzelewskiego), inteligencji (w tym Aleksandra Gieysztora, Henryka Samsonowicza, rektora Grzegorza Białkowskiego, a po stronie francuskiej Alaina Touraine’a, Marca Augé i in.) oraz władz (reprezentowanych na dość niskim szczeblu, np. przez byłą wicemarszałek Halinę Skibniewską). Na śniadaniu w rezydencji ambasadora rozmawiał m.in. z Wałęsą i jego doradcami oraz prawdopodobnie z Tomaszem Ziemińskim z NZS, a także złożył wizytę kardynałowi Macharskiemu (prymas Glemp był nieobecny)175. W przeciwieństwie do Raimonda Dumas nie utrzymywał tych kontaktów w tajemnicy. Spotkał się ponadto z szefem MSZ Olechowskim, premierem Rakowskim oraz z gen. Jaruzelskim, z którym rozmawiał dwie godziny. Wszyscy podkreślali powagę kryzysu gospodarczego i wzywali Francję do zacieśniania współpracy z Polską. Także Wałęsa, oprócz podziękowań za popieranie przez Francję „Solidarności”, prosił o pomoc finansową176.

Dumas nie ukrywał swego zadowolenia z dokonujących się przemian (właśnie została zalegalizowana „Solidarność”), ale – bazując zapewne na analizowanych raportach MAE – dostrzegał zagrożenia wynikające z podkreślanego przez gospodarzy kryzysu gospodarczego. Obawiał się „niecierpliwości młodych” (co było pośrednią krytyką radykalnych grup w opozycji) i wyczuwał, że wszyscy jego rozmówcy niepokoją się o wyniki przyszłych wyborów (np. Wałęsa przyznawał, że boi się porażki). W związku z tym Dumas obiecywał wypracowanie planu pomocowego dla PRL, bez podawania szczegółów, które miała przynieść wizyta Mitterranda. Prosił o cierpliwość i ogólnikowo stwierdził, że „rozwój sytuacji nie może być ani za wolny, ani za szybki”. Zapewnił jednak, że Francja będzie „adwokatem Polski w Klubie Paryskim, w Brukseli i MFW”177. Podczas konferencji prasowej, oprócz zwyczajowych zapewnień o bogatych i inspirujących rozmowach, wyraził „radość Francji z powodu wejścia Polski na drogę demokracji […], dzięki mądrości i odwadze rządu polskiego oraz kierownictwa »Solidarności«”178. W ten sposób po raz pierwszy tak jasno zostało wyrażone jednakowe poparcie zarówno dla ekipy Jaruzelskiego, jak i dla „drugiej” „Solidarności”. Granice między władzą a opozycją się zacierały.

W przełomowym dla krajów „demokracji ludowej” roku 1989 Półwysep Apeniński raczej nie odegrał najważniejszej roli. Włoska dyplomacja, tak znacząca w okresie przełamywania bojkotu dyplomatycznego, nieco ustępowała poważniejszym graczom, zwłaszcza USA i RFN. Jak zwykle zresztą włoską sceną polityczną wstrząsały kolejne kryzysy rządowe, uniemożliwiające szybką reakcję na dynamicznie rozwijającą się sytuację nad Wisłą. Zarazem wydaje się, że Polsce łatwiej było dogadać się z Rzymem niż z innymi stolicami.

Również Watykan w oficjalnych kontaktach politycznych nie wykazywał takiej aktywności jak chociażby w momencie wprowadzenia stanu wojennego. Co więcej, zapewne nawet moralno-religijna pozycja Jana Pawła II nie była teraz równie mocna jak w 1980 r. – o ile pielgrzymka z 1979 r. wyraźnie przyczyniła się do „wybuchu” „Solidarności”, o tyle wizyta z 1987 r. raczej nie miała aż tak dużego wpływu na przemiany w roku 1989. Niemniej, jak z perspektywy czasu oceniał francuski ambasador w Warszawie Claude Harel, twarda postawa papieża, który postulował w trakcie swej trzeciej pielgrzymki dialog władzy ze społeczeństwem, mogła w pewnym stopniu przyczynić się do decyzji o podjęciu kilkanaście miesięcy później rozmów okrągłego stołu179.

Należy również pamiętać, że Watykan stale działał – przynajmniej w pewnej mierze – za pośrednictwem Episkopatu Polski, który starał się przyjąć rolę mediatora w negocjacjach między władzami a opozycją. Polski Kościół – jak zawsze – stanowił swoiste narzędzie watykańskiej dyplomacji, tym skuteczniejsze, że mające stosunkowo duże wpływy i możliwości działania. W sumie więc Półwysep Apeniński mógł mieć chyba większe znaczenie, niżby to się wydawało na pierwszy rzut oka.

W 1989 r. w kontaktach między PRL a Włochami i Watykanem przewijały się stałe wątki. W relacjach z tym pierwszym krajem były to sprawy finansowe oraz kwestia uchodźców, w przypadku zaś drugiego – potrzeba ustanowienia pełnych i normalnych stosunków dyplomatycznych. Na początku stycznia PRL zniosła wizy dla obywateli Stolicy Apostolskiej. Nie był to zbyt ważny gest, ale pokazywał dobrą wolę w kontekście negocjacji w ramach międzypaństwowych grup roboczych. Papież, dziękując za tę decyzję, przekazał polskim władzom noworoczne życzenia, dodając: „trzeba się porozumieć, porozumienie przyniesie spokój i rozwój”180. Ksiądz Stanisław Dziwisz dopowiadał: „nie ma innej drogi jak porozumienie. Dalsze odkładanie może przynieść następstwa trudne do przewidzenia”. Zapowiedź okrągłego stołu można było uznać za realizację koncyliacyjnej polityki Jana Pawła II. Zarazem jednak – jeśli wierzyć doniesieniom Ambasady PRL w Rzymie – podobnie jak w innych państwach, w Watykanie obawiano się podziałów w „Solidarności” i ewentualnego osłabienia pozycji Wałęsy, a także wybuchu niezadowolenia społecznego. Dlatego właśnie zachęcano władze do szybkiego podjęcia rozmów i zaprzestania gry na zwłokę181.

W tej perspektywie nie może dziwić, że uchwały X Plenum KC PZPR wywołały przychylne komentarze – nie tylko dyplomacji watykańskiej, ale także włoskiej, choć wciąż pobrzmiewały w nich obawy przed wzrostem tendencji radykalnych zarówno w PZPR, jak i w „Solidarności”. W Stolicy Apostolskiej nie rozumiano użytego w czasie plenum terminu „klerykalizm polityczny”, chwalono jednak determinację Rakowskiego i Jaruzelskiego w dążeniu do osiągnięcia porozumienia182. Włoskie MSZ dopowiadało, że uznanie „Solidarności” i zapowiedź demokratyzacji, wyrażone przez gen. Jaruzelskiego na konferencji prasowej 19 stycznia, stanowiły „wielkie wsparcie” dla radzieckiej pierestrojki. Na przewidywane zmiany patrzono „z wielkim zainteresowaniem, sympatią i nadzieją”. Włoscy dyplomaci zastrzegali, że nie uważają „Solidarności” za alternatywę dla władzy ani nie spodziewają się w Polsce wyjścia poza system komunistyczny183. Trudno ocenić, w jakim stopniu te wypowiedzi były szczere. Na pewno formułowano je tak, by nie obrazić polskich władz.

W połowie stycznia do Rzymu przybył pozostający w rozjazdach minister finansów Andrzej Wróblewski. Spotkał się m.in. z ministrem skarbu Giulianem Amato, którego wypytywał o kwestie zadłużenia i kredytów. Tydzień później do Włoch udał się minister przemysłu Mieczysław Wilczek. On również skoncentrował się na rozmowach gospodarczych. Spotkał się m.in. z Giuliem Andreottim i przedstawicielami Fiata, a także na prywatnej audiencji z Janem Pawłem II, którego poinformował o sytuacji w kraju. Ojciec Święty życzył sukcesów w przeprowadzaniu reformy gospodarczej. Obie wizyty nie przyniosły konkretnych ustaleń, choć Włosi zapewniali o swym poparciu dla polskich negocjacji z MFW, BŚ i Klubem Paryskim184. Pod koniec stycznia udało się za to podpisać dwa protokoły: o współpracy naukowo-kulturalnej oraz o wymianie młodzieżowej; otwarto też konsulat honorowy w Katanii185.

Między 1 a 3 lutego 1989 r. w Warszawie odbyła się kolejna runda rozmów w ramach grup roboczych, prowadzona ze strony papieskiej przez arcybiskupa Francesca Colasuonno186. Stolicy Apostolskiej zależało na ostatecznym ułożeniu stosunków: przed obradami, 22 stycznia, kardynał Agostino Casaroli na spotkaniu z dziennikarzami wyraził nadzieję, że już wkrótce Polska będzie miała „swoją piękną ambasadę”187. Trzeba było jednak jeszcze na to poczekać, ponieważ negocjacje nie przyniosły ostatecznych rozstrzygnięć. Casaroli liczył jednak na to, że jeszcze w 1989 r. uda się osiągnąć porozumienie188. Planowano następujący terminarz: kolejne, najprawdopodobniej ostatnie spotkanie grup w końcu marca, finalne prace nad ustawą i konwencją w kwietniu oraz maju, podróż arcybiskupa Colasuonno do Polski w czerwcu – jako początek finalnych negocjacji na oficjalnym szczeblu MSZ i Sekretariatu Stanu, a wreszcie w październiku lub listopadzie – ostateczne nawiązanie stosunków189. Ze względu na rozwój wydarzeń w Polsce kalendarz ten został jednak zmodyfikowany.

Rozpoczęcie obrad okrągłego stołu, dzień po zakończeniu negocjacji grup roboczych, w Rzymie i Watykanie przyjęto z zadowoleniem. Papież wciąż zachęcał do szybkiego porozumienia w atmosferze „umiaru i powagi”190. Włoscy i watykańscy dyplomaci zgodnie z nową tendencją chwalili umiarkowanie zarówno Wałęsy, jak i Rakowskiego, podkreślali mediacyjną rolę polskiego Kościoła oraz wskazywali na częściowe poparcie dla przemian ze strony ZSRR. Duże wrażenie zrobił pierwszy w historii wywiad lidera „Solidarności” dla radzieckiej prasy. Szef MSZ Giulio Andreotti w kontaktach z polską ambasadą stwierdził, że okrągły stół stanowi początek „nowego, pluralistycznego socjalizmu w Polsce”. Dzięki temu wydarzeniu PRL znalazła się w czołówce państw bloku wschodniego pod względem przemian ustrojowych. W kuluarach niepokojono się jednak o przyszłość, jak wszędzie obawiano się radykalizacji nie tylko partii, lecz także opozycji. Zagadką była rola OPZZ. Mimo to, jeśli wierzyć polskiej ambasadzie, w Rzymie optymistycznie oceniano możliwość porozumienia i uważano, że wybuchające strajki i manifestacje studenckie mają charakter incydentalny191.

Dokładne informacje dotyczące przebiegu rozmów okrągłostołowych przesyłał ambasador włoski w Warszawie Vincenzo Manno. Wiele miejsca sprawom polskim poświęcała prasa. Sytuację w Polsce naświetlał też (w optymistycznym tonie) Władysław Siła-Nowicki, który pod koniec lutego wraz z delegacją reaktywowanego Stronnictwa Pracy gościł w Rzymie i Watykanie z okazji kongresu partii chadeckiej192. Mimo optymistycznych interpretacji powszechnie rozumiano jednak, że obrady nie mogły doprowadzić do szybkiego wyjścia Polski z kryzysu gospodarczego – pisał o tym m.in. watykański dziennik „L’Osservatore Romano”193.

Rolę informatora odgrywał również przebywający w początkach marca na Półwyspie prezes PAN Jan Karol Kostrzewski, który 6 marca spotkał się na prywatnej audiencji z papieżem194. Kilka dni później do Włoch udał się wicepremier Kazimierz Olesiak oraz (oddzielnie) marszałek Roman Malinowski195. Misja marszałka miała dosyć duże znaczenie: rozmawiał m.in. z prezydentem Franceskiem Cossigą i premierem Ciriaco de Mitą w sprawie ich wizyt w Polsce. Spotkał się także z Andreottim, który, chwaląc polską drogę reform, wyraził wolę przyjazdu do Polski w maju (wraz z prezydentem Cossigą). W udzielonym po rozmowie wywiadzie dla TVP szef włoskiego MSZ stwierdził, że Zachód powinien zaoferować Polsce pomoc finansową196. Za tymi zapowiedziami przyszły pierwsze konkretne ustalenia: jeszcze przed zakończeniem obrad okrągłego stołu Włochy zgodziły się przyznać Polsce długoterminowy, gwarantowany kredyt o łącznej wartości 1 mld dolarów197. Zapowiedź tę należało jednak wprowadzić w życie, a to mogło długo potrwać.

W środku negocjacji okrągłego stołu kardynał Józef Glemp został wybrany na przewodniczącego Episkopatu Polski. Według przyszłego ambasadora Polski w Watykanie Jerzego Kuberskiego, świadczyło to o zadowoleniu papieża z umiarkowanej postawy prymasa, krytykowanej jednak przez część opozycji. Kościół miał się starać o zachowanie równego dystansu wobec rządu i „Solidarności”, co zdaniem Watykanu było najlepszym rozwiązaniem198. Dobremu klimatowi relacji między Stolicą Apostolską a PRL sprzyjała audiencja marszałka Malinowskiego u papieża i rozmowa z arcybiskupem Colasuonno (do obu spotkań doszło 16 marca). Strona watykańska, wykazując duże zainteresowanie przemianami w Polsce i deklarując poparcie dla mediacyjnej roli Episkopatu Polski, po raz kolejny wyraziła chęć szybkiej normalizacji stosunków199.

Dlatego też zaplanowane marcowe obrady grup roboczych odbywały się w życzliwej atmosferze. Episkopat zaaprobował projekt ustawy o stosunkach państwo–Kościół. Spodziewano się, że Sejm przyjmie ustawę jeszcze w kwietniu, co przyspieszyłoby wizytę Colasuonno (w maju) i w rezultacie podpisanie porozumienia jeszcze przed przerwą wakacyjną200. Wprawdzie decyzja Sejmu zapadła dopiero 17 maja201, ale i tak było oczywiste, że demokratyzacja w Polsce wyraźnie przyczyniała się do zacieśniania kontaktów.

Obustronne relacje nie układały się jednak bez zgrzytów. Parę dni przed zakończeniem obrad okrągłego stołu strona polska wyraziła chęć zaproszenia papieża na obchody rocznicy wybuchu II wojny światowej do Polski. Kalendarz Ojca Świętego był jednak zbyt wypełniony, a propozycja padła za późno. Zarazem polska ambasada z niechęcią odnosiła się do planowanego na 19–20 kwietnia spotkania papieża z Lechem Wałęsą, który wybierał się na Półwysep Apeniński202.

Porozumienie osiągnięte 5 kwietnia usunęło jednak te problemy w cień. Jak komentował francuski ambasador w Warszawie Claude Harel, szczęśliwy finał obrad odblokował dyplomację watykańską, która zgodę na normalizację kontaktów z PRL uzależniała właśnie od podjęcia przez gen. Jaruzelskiego dialogu ze społeczeństwem203. 6 kwietnia, na dyplomatycznym przyjęciu z okazji wizyty prezydenta Portugalii, wielu ambasadorów państw zachodnich składało gratulacje szefowi polskiej placówki w Rzymie Józefowi Wiejaczowi. Włoskie i watykańskie media podkreślały historyczność chwili i jej znaczenie ogólnoeuropejskie204. Dostrzegał to również papież i jego otoczenie. Z relacji Kuberskiego wynika, że w Watykanie chwalono konsekwencję gen. Jaruzelskiego. Rzecz jasna pozostawała niepewność co do rozwoju sytuacji – dlatego papież miał podkreślać, że konieczna jest zachodnia pomoc finansowa dla Polski, nie tylko ze względów gospodarczych, ale i w celu tonowania nastrojów społecznych. Według depeszy ambasady w Rzymie, biskup Andrzej Deskur powiedział nawet, że z perspektywy lat Jan Paweł II uznał, iż wprowadzenie stanu wojennego było wyborem mniejszego zła205. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w innych dostępnych źródłach.

Tymczasem 10 kwietnia prezydent Cossiga oficjalnie ogłosił swoją wizytę w Warszawie w dniach 10–13 maja206. Dzień później papież skierował do kardynała Glempa list w sprawie wznowienia bilateralnych stosunków dyplomatycznych207. W tym okresie pozytywną reakcję na zaproszenie do Polski upublicznił przewodniczący parlamentu Giovanni Spadolini208. Również planujący wyjazd nad Wisłę Giulio Andreotti 12 maja w rozmowie z Józefem Wiejaczem przyznał, że porozumienie okrągłego stołu powinno stać się impulsem do „rozwiązywania problemów społeczno-ekonomicznych Polski”, a także przyczynić się do „umocnienia odprężenia i klimatu zaufania w Europie”209. Czy rzeczywiście tak uważał? Na pewno przykład włoski doskonale pokazuje, że nawiązanie przez polski reżim dialogu z „Solidarnością” przekładało się – mimo dominującej atmosfery wyczekiwania czy nawet niepokoju o przyszłość – na rozwój dyplomatycznych relacji PRL z państwami Zachodu. Po raz kolejny okazuje się, że Watykan i Rzym osiągały na tym polu największe postępy.

Doniosłość zmian w Polsce dostrzegano rzecz jasna również w innych krajach oraz instytucjach międzynarodowych. W styczniu do Warszawy przyjechał premier Iranu Mir-Husajn Musawi 210, a w lutym – szwajcarski minister spraw zagranicznych René Falber i szef dyplomacji szwedzkiej Sten Andersson211. Na początku marca nad Wisłę przybyła delegacja Parlamentu Europejskiego212. Parlament w tym czasie często deklarował poparcie dla przemian dokonujących się w Polsce i na Węgrzech213. Między 28 marca a 2 kwietnia w Polsce gościł belgijski premier Wilfried Martens, który deklarował swoje poparcie dla idei okrągłego stołu214. Zapewne w związku z wydarzeniami w Polsce na początku marca Rada Europy (o której członkostwo ubiegała się PRL) przyznała Lechowi Wałęsie Europejską Nagrodę Praw Człowieka215. Lider „Solidarności” planował osobiście odebrać nagrodę w Strasburgu 10 maja216. Co znamienne, między 4 a 6 maja delegacje Polski i Węgier po raz pierwszy uczestniczyły w obradach Rady Europy – z okazji jej czterdziestolecia217. 6 kwietnia specjalne oświadczenie w sprawie okrągłego stołu wydała Wspólnota Europejska218. Z kolei w maju nieoficjalną wizytę w Krakowie złożył wicekanclerz i szef austriackiego MSZ Alois Mock219. Na Zachodzie Polska ponownie znalazła się w centrum zainteresowania.

Najważniejszą reakcją instytucji międzynarodowych na obrady okrągłego stołu było wspomniane posiedzenie Rady Północnoatlantyckiej w sprawie Polski, zwołane przez Stany Zjednoczone 14 kwietnia. Obrady otworzył Thomas Simons, który wygłosił przygotowany na tę okazję referat, oparty na nieodtajnionym do dzisiaj raporcie Komitetu Politycznego NATO. Podkreślił on doniosłe znaczenie porozumienia okrągłego stołu w stosunkach wewnątrz PRL, ale także między Wschodem a Zachodem. Stało się ono niespodziewanym „triumfem politycznej dojrzałości i mądrości wszystkich ugrupowań w Polsce”, ale przede wszystkim – triumfem „wytrzymałości, odwagi i mądrości »Solidarności«”, która po wstrząsie z 13 grudnia 1981 r. potrafiła ocalić swą „strukturę, integralność”. Jak widać, Amerykanie nie zrównywali jeszcze w pochwałach rządu i opozycji tak wyraźnie jak ich europejscy sojusznicy. Porozumienie zapoczątkowało proces demokratyzacji PRL, który z czasem mógł gwałtownie przyspieszyć. Powinno to dotyczyć przede wszystkim nierozwiązanych jeszcze problemów gospodarczych. Simons zauważał, że 5 kwietnia zakończyła się pewna epoka w zachodniej dyplomacji względem Polski. Przez wiele lat obiecywano pomoc finansową w zamian za liberalizację. Tej pomocy coraz częściej domagali się działacze „Solidarności”. Tymczasem „okrągły stół zbliżył ich [Polaków – przyp. P.P.] do demokracji i oddalił od komunizmu, który znamy i któremu się sprzeciwialiśmy” – należało więc zastanowić się nad spełnieniem obietnic, by nie stracić wiarygodności220.

Simons zaznaczył ponadto, że przypadek PRL jawił się jako wyjątkowy na tle innych krajów Europy Wschodniej. Zarazem USA były zainteresowane popieraniem demokratyzacji całego regionu („pobudzanie dążeń wolnościowych”), przestrzeganiem praw człowieka i ożywieniem kontaktów na wszystkich płaszczyznach (co służyło „rozpowszechnianiu zachodnich wartości”), ale bez ryzykowania destabilizacji w radzieckiej strefie wpływów. Mimo swej specyfiki PRL pozostawała jednym z „bratnich krajów” i Zachód musiał to brać pod uwagę. Czy próbowano się w ten sposób tłumaczyć z braku szybkiej reakcji na prośby „Solidarności”? Przypomnijmy, że niektórzy zachodni dyplomaci obawiali się przecież zbyt szybkich przemian nad Wisłą, które mogły zaszkodzić priorytetowemu dla Zachodu procesowi pierestrojki w ZSRR221. Simons proponował objęcie Polski „ogólnym systemem preferencji” dla krajów rozwijających się, znoszącym cła importowe; rozszerzenie współpracy gospodarczo-handlowej (ubezpieczenia dla prywatnych inwestycji zagranicznych, rozwój relacji z rodzącym się polskim sektorem prywatnym); łagodniejsze warunki spłaty długów (Klub Paryski) i ułatwienia kredytowe (BŚ, MFW). Postulaty te nie wychodziły poza ogólnikowe tezy Busha z Hamtramck. Co więcej, polityk stwierdził: „nie jesteśmy zainteresowani kontaktami gospodarczymi, które są jedynie podporą dla nieudolnych gospodarek krajów Europy Wschodniej”. Na pewno słowa te odnosiły się i do Polski, a Simons podkreślał zły stan polskiej ekonomii222.

Jego wystąpienie, mimo wielu zastrzeżeń, można uznać za pewien przełom w zachodniej dyplomacji względem Polski i pierwszą próbę odpowiedzi na płaszczyźnie międzynarodowej na nową polską rzeczywistość, uwzględniającą formułowane od lat żądania Zachodu. Wywołało ono „szczerą i konkretną” dyskusję sojuszników, która skupiła się na kwestii wypracowania wspólnego stanowiska NATO wobec porozumienia okrągłego stołu. Prawie wszyscy mieli wyrazić zadowolenie z faktu dyskusji, a stanowiska poszczególnych państw były zbliżone: wyniki polskich negocjacji zostały uznane za przełomowe. Zgadzano się z Simonsem, że skoro PRL w dużym stopniu spełniła postulaty Zachodu, potrzebna jest wyraźna decyzja. Bardziej sceptycznie niż Amerykanie wypowiedzieli się przedstawiciele Wielkiej Brytanii i Kanady (oraz częściowo Belgii), wskazując na niejasne perspektywy rozwoju sytuacji w Polsce i zalecając wolniejsze tempo przewartościowań w dyplomacji wschodniej sojuszu223. Zauważmy, że o ile Stany Zjednoczone do 1987 r. przodowały w polityce restrykcji względem reżimu gen. Jaruzelskiego, o tyle teraz powoli wysuwały się na czoło państw wspierających polski eksperyment.

Reakcje pozostałych państw były zbliżone, choć niepozbawione różnic. Holandia zajęła stanowisko życzliwe, ale wyczekujące (po wizycie szefa holenderskiej dyplomacji Hansa van den Broeka w Warszawie w marcu 1987 r. jej stosunki z PRL układały się poprawnie224). Portugalia, Islandia i Turcja nie zabrały głosu. Postawa NATO nie była więc aż tak jednoznaczna, jak chciałby Waszyngton. Włochy opowiedziały się za „atrakcyjnym programem pożyczkowym” dla PRL, pod warunkiem że zostaną wprowadzone reformy. Norwegia proponowała intensyfikację kontaktów z Polską, ułatwienie jej stowarzyszenia się z międzynarodowymi instytucjami (np. EWG), zwiększenie inwestycji oraz ulgi w spłacie zadłużenia. RFN wezwała sojuszników do odważnej deklaracji, ale podkreśliła, że za deklaracjami muszą pójść konkretne działania. Obiecywała pomoc ekonomiczną, a nawet polityczną – doradzanie w kampanii wyborczej. Na ograniczoną restrukturyzację zadłużenia zgodziła się Dania. Hiszpania (przewodnicząca w tym czasie EWG) jednoznacznie poparła pomysły amerykańskie i zachęcała do jak najszybszego działania. Zarazem Madryt już od kilku lat prowadził koncyliacyjną politykę wobec Polski i był przekonany o słabości opozycji225. Podobne jak Hiszpania stanowisko zajął Luksemburg. Poparcie dla przemian w Polsce wyraziła też Grecja, choć wzywała do „umiarkowania”. Jak zawsze pesymistyczna Francja była niepewna przyszłości i niezbyt chętna do szybkiej restrukturyzacji zadłużenia, ale rozumiała potrzebę wsparcia „odbudowy gospodarczej, aby wzmocnić reformy polityczne”226.

W sumie zgodzono się jedynie, by wspólne stanowisko opracować na podstawie raportu Komitetu Politycznego do szczytu NATO w Brukseli w końcu maja227. Ponownie zatem odłożono podjęcie konkretnych decyzji. Tym razem to na forum EWG zdecydowano się na szybsze kroki: pod koniec marca w Brukseli rozpoczęły się negocjacje w sprawie ewentualnej umowy między PRL a Wspólnotą, dotyczącej m.in. współpracy gospodarczo-handlowej i utworzenia wspólnej Komisji Mieszanej228.

Kampania wyborcza

Po zakończeniu obrad okrągłego stołu Polska pogrążyła się w gorącej i bezprecedensowej kampanii wyborczej, którą z napięciem śledzili zachodni dyplomaci. Wciąż dominowała postawa obserwacji i oczekiwania, jak będzie przebiegała decydująca faza polskiego eksperymentu. W miarę jak zbliżał się termin czerwcowych wyborów i radykalizowała się kampania wyborcza, zmieniała się strategia państw zachodnich względem „Solidarności” i władz. Zmiana ta polegała na owym wspomnianym już wielokrotnie dość nieoczekiwanym łagodzeniu retoryki. Jak zobaczymy, na retoryce się nie skończyło, a przewartościowania miały charakter jeszcze bardziej zaskakujący. Świetnie tendencję tę widać na przykładzie Stanów Zjednoczonych – najważniejszego spośród wszystkich państw zachodnich.

Gregory F. Domber podkreśla, że ambasador John R. Davis był bardzo dobrze zorientowany w rozwoju sytuacji w Polsce229. Rzeczywiście, jak pokazują niedawno odtajnione depesze ambasady USA kierowane do Departamentu Stanu, już 19 kwietnia Davis w obszernym telegramie zatytułowanym „Election ’89”, wysłanym do waszyngtońskiej centrali, liczył na znaczące zwycięstwo kandydatów „Solidarności” i całkowitą porażkę ekipy rządowej. Zakładał wręcz upadek reżimu, zaznaczając, że między władzą a społeczeństwem istnieje przepaść. Dlatego uważał wybory za rzecz ważniejszą niż nawet relegalizacja „Solidarności”, o którą walczył Waszyngton. Pomylił się jednak w szacunkach frekwencji wyborczej, pisząc o wręcz 85–90 proc.230 24 maja donosił o możliwej klęsce kandydatów z listy krajowej231. Z kolei 2 czerwca bardzo trafnie obliczył możliwe wyniki, sugerując, że partia może zdobyć zaledwie kilka miejsc w Senacie i powtarzając tezy o liście krajowej. Przewidział nawet przekształcenie PZPR w partię socjaldemokratyczną232. Były to dokładniejsze prognozy niż oczekiwania wielu działaczy solidarnościowych (o innych zachodnich politykach i korespondentach nie mówiąc). W tym czasie również konsul w Poznaniu Peter Perenyi przesłał do centrali swe oceny, zwracając uwagę na możliwą niską frekwencję wyborczą, zwycięstwo „Solidarności” i zagrożenie dla niej ze strony ekstremistów z KPN czy „Solidarności Walczącej”233.

Niepokój zdradzał także optymistyczny na ogół Davis. W depeszy z 24 maja dodawał, że zdecydowane zwycięstwo opozycji mogło wywołać „ostrą reakcję obronną reżimu”, spowodowaną „kryzysem ustawodawczym i konstytucyjnym” oraz szokiem po klęsce wyborczej. Obawiał się katastrofy, którą byłoby zniszczenie skompromitowanego wyborami reformistycznego obozu PZPR, co mogło doprowadzić do kolejnego „militarnego zamachu stanu”, a nawet „wojny domowej”. „Nie można całkowicie wykluczyć drastyczniejszych posunięć, w tym użycia wojska” – ostrzegał. Opozycja nie była przygotowana do rządzenia, komuniści zaś – do utraty władzy. Dlatego „»Solidarność« w takim samym stopniu potrzebuje obecnego reżimu (lub jakiejś jego części), jak reżim potrzebuje »Solidarności«”. Ambasador zauważał, że społeczeństwo wcale nie żyło w euforii, tak jak w 1980 r. Jego zdaniem, panował raczej ponury nastrój, spowodowany chociażby inflacją i drożyzną, kłopotami rolnictwa234. Zatroskanie wzbudzały nieodpowiedzialne – zdaniem Davisa – demonstracje NZS, zawierające akcenty antyradzieckie235.

Szybki rozwój sytuacji zaniepokoił zatem Amerykanów. Radość z demokratycznych przemian ustąpiła miejsca konsternacji i obawie przed zburzeniem kompromisu osiągniętego przy okrągłym stole. Davis przekonywał, że ewentualne wyraźne zwycięstwo „Solidarności” mogło zdestabilizować sytuację wewnętrzną w znacznie większym stopniu niż zwycięstwo umiarkowane. Tezy te przełożą się na niezwykle ciekawą ewolucję amerykańskiej (i zachodniej) postawy politycznej względem Polski. Waszyngton oczekiwał, że wybory czerwcowe rozpoczną mniej więcej dwuletni okres przejściowy, w którym większość władzy utrzymałaby partia. Po wprowadzeniu reform gospodarczych władzę stopniowo przejmowałaby opozycja236. Tryby historii pracowały jednak dużo szybciej.

Jak nieco przesadnie ocenia Domber, Stany Zjednoczone, przestraszone zaostrzeniem sytuacji, ewentualnym chaosem oraz możliwymi reakcjami komunistycznego „betonu” i radzieckich radykałów, wycofały się z dotychczasowej roli „odpowiedzialnego katalizatora” i przeistoczyły się w „niechętnego spowalniacza”237. Sam Bush wspominał: „nie chciałem zachęcać do gwałtownego rozwoju wydarzeń, które wymknęłyby się spod kontroli”238. Ameryce zależało na stabilności w regionie, zwłaszcza w kontekście rozpoczętych kilka lat wcześniej negocjacji rozbrojeniowych z ZSRR239.

Niemniej władze PRL w nerwowej atmosferze kampanii wyborczej oskarżały Waszyngton – według starych wzorów – o zbytnie interesowanie się kampanią i ingerowanie w sprawy wewnętrzne Polski. Wskazywały na działalność amerykańskich dyplomatów, agitujących na rzecz opozycji (np. Zbigniewa Brzezińskiego, który pod koniec maja przebywał w Polsce i m.in. wystąpił w jednym z programów wyborczych opozycji240) oraz na finansowanie działań „Solidarności” przez instytucje związane z Białym Domem241. Ten ostatni zarzut był prawdziwy – pomimo obaw Waszyngton zwiększał pomoc materialną na potrzeby kampanii wyborczej opozycji, m.in. w ramach funduszy NED, które sięgnęły w tych kilku tygodniach co najmniej 200 tys. dolarów242. Również po wyborach nadsyłano kolejne sumy (około 330 tys. dolarów), m.in. 50 tys. dolarów na potrzeby „Gazety Wyborczej”. Cele tej pomocy były jasne i miały wymiar ideologiczny: wzmocnienie niezależnych mediów i instytucji, a także promowanie samorządności i reformy gospodarczej243.

Na płaszczyźnie stricte politycznej dobre rozeznanie w sytuacji i troska o dalszy bieg wypadków tylko umocniły wyczekujące stanowisko Białego Domu. W tym czasie wielu problemów w sferze stosunków międzyrządowych nastręczała sprawa odłożonej podróży Józefa Czyrka, której termin został wyznaczony na koniec kwietnia. Jej ranga się obniżyła – Waszyngton nie przewidywał spotkań ani z prezydentem, ani z wiceprezydentem, co tłumaczono ciągłymi zmianami terminów przez stronę polską. Ta zaś sugerowała złą wolę administracji amerykańskiej. W rewanżu Biały Dom poprosił o ponowną zmianę terminu. Nerwowa atmosfera wyborcza ogarniała sferę kontaktów międzypaństwowych. Co więcej, Amerykanie nadal nie chcieli zająć stanowiska w sprawie zaproszenia prezydenta Busha do Polski na lipiec. Nie ruszyła ponadto z miejsca realizacja propozycji Busha względem Polski, ogłoszonych 17 kwietnia w Hamtramck, choć Departament Stanu deklarował prace nad tym projektem244. W istocie czekano na wyniki wyborów.

26 kwietnia Lech Wałęsa spotkał się w Warszawie z ambasadorem Davisem i delegacją Amerykańskiej Rady Młodych Przywódców Politycznych (American Council of Young Political Leaders, ACYPL). Szef „Solidarności” po raz kolejny nawoływał Zachód do udzielenia Polsce pomocy we wdrażaniu reform. Te fundusze, a także zachodnie inwestycje w Polsce uznał za co najmniej równie ważne jak wybory. Co ciekawe, wyrażał większy pesymizm niż Davis, podkreślając spory wewnątrz opozycji i kłótnie personalne, a także ostrzegając: „możemy przegrać”. Amerykanie nie uwierzyli Wałęsie – ich zdaniem była to gra obliczona na studzenie oczekiwań. Davis zwracał uwagę na wypowiedź Janusza Onyszkiewicza, który „wyśmiewał ponure prognozy swojego przyjaciela”245.

Na początku maja do Stanów Zjednoczonych przyjechał Jacek Kuroń. Wystąpił na forum Rady Wykonawczej AFL-CIO, która za jego pośrednictwem zaprosiła Lecha Wałęsę do odwiedzenia USA246. Jako laureat nagrody Narodowego Funduszu na rzecz Rozwoju Demokracji został również przyjęty przez prezydenta Busha (wraz z chilijską opozycjonistką Móniką Jiménez de Barros), u którego zabiegał o pomoc finansową dla zrujnowanej (w ocenie Kuronia) Polski247. Bush określił oboje opozycjonistów jako „prawdziwych bohaterów demokracji” oraz „niezwykłych architektów demokracji”. „Pokazaliście, że wytrwałość, wiara i odwaga […] mogą odmienić losy milionów ludzi” – konkludował248. Kuroń dłużej rozmawiał m.in. z Thomasem Simonsem. Przewidywał, że w wyborach do Senatu „Solidarność” zdobędzie nie więcej niż 60 proc. głosów, a w wyborach do Sejmu – dwie trzecie możliwych miejsc. Apelował również o restrukturyzację polskiego zadłużenia i wsparcie w uzyskaniu dalszych pożyczek – postulaty te dokładnie pokrywały się z oczekiwaniami władz PRL, co zresztą zauważała strona amerykańska. Kuroń podkreślał przy tym istnienie błędnego koła: Zachód wstrzymywał się z pomocą, czekając na stabilizację gospodarczą w Polsce, ta zaś była możliwa tylko w wypadku napływu zagranicznego kapitału249.

Simons nie dał się jednak przekonać i – podobnie jak w kontaktach z polskimi władzami – zajął stanowisko wyczekujące. Podkreślał, że USA „nie mają żadnych gotowych recept”, a „Polacy z obydwu obozów mają tendencję do mitologizowania zasobów Stanów Zjednoczonych”, skąd „nie spadnie żadna manna”. Po raz kolejny uzależnił realizację inicjatywy Busha z 17 kwietnia od rozwoju wypadków w Polsce i zauważył, że Biały Dom nie był zainteresowany finansowaniem niewydolnego systemu250. Doskonale widać, jak w miarę stopniowego przejmowania przez „Solidarność” polskiej dyplomacji zmieniało się nastawienie dyplomacji amerykańskiej (i zachodniej), która zaczęła stosować wobec opozycji strategię zarezerwowaną dotychczas dla kontaktów międzyrządowych.

Trzy tygodnie później w ślad za Kuroniem do USA udał się Bronisław Geremek, aby odebrać doktorat honoris causa, przyznany mu rok wcześniej przez Uniwersytet Columbia. Historyk odbył również wiele spotkań z przedstawicielami amerykańskiej administracji, w tym wiceprezydentem Danem Quayle’em251. 19 maja rozmawiał z zastępcą sekretarza stanu Lawrence’em Eagleburgerem. Jak sam przekonywał, pojechał „wesprzeć naszą kampanię wyborczą w Stanach”252. Ale i w tym wypadku doradca „Solidarności” obrał linię zbliżoną do stanowiska rządu – przynajmniej w kwestiach gospodarczych. Podkreślał doniosłość wydarzeń w Polsce, uznając je za „sukces amerykańskiej polityki zagranicznej”. Wzywał Zachód do powołania międzynarodowego konsorcjum, które wspierałoby reformy w Polsce, co pomogłoby demokratyzacji. Bez postawienia na nogi gospodarki demokratyzacja mogła się zdyskredytować – ostrzegał Geremek. Proponował, by kwestię pomocy i konsorcjum podjął podczas swej wizyty prezydent Bush. Eagleburger, podobnie jak Simons, pozostawał niewzruszony: wyrażał poparcie dla przemian w PRL, obiecywał rozważyć propozycje Geremka, ale zaznaczał, że „nikt nie podejmie za Polaków trudnych działań zmierzających do rzeczywistej reformy gospodarczej oraz uregulowania stosunków z MFW i innymi instytucjami”. Zapewniał jednak, że prezydent na pewno podzieli się swymi wrażeniami po wizycie w Polsce i na Węgrzech na spotkaniu grupy G-7 w połowie lipca, podczas którego zostaną przedyskutowane formy pomocy253. Jak widać, znowu odroczono decyzje w sprawach polskich – miały być przecież podjęte w końcu maja na forum NATO.

Eagleburger pytał również o reakcję strony rządowej na zainicjowany w tym czasie plan finansisty George’a Sorosa. Proponował on powołanie agencji, która wykupiłaby część polskiego długu i zamieniła go na pakiety udziałów w przedsiębiorstwach przemysłowych. Oznaczało to faktyczną prywatyzację polskiego przemysłu. Zdaniem Geremka, kierownictwo PZPR przychylnie odniosło się do tej inicjatywy, co jeszcze kilka miesięcy wcześniej byłoby nie do pomyślenia254. Misja polityka i mediewisty okazała się chyba bardziej znacząca niż Kuronia. „Będzie demokracja, będzie pomoc” – tak gospodarcze rozmowy Geremka podsumowała „Gazeta Wyborcza”255.

3 maja Amerykanie wreszcie zajęli jednoznacznie pozytywne stanowisko wobec wizyty George’a Busha. Sprawę intensywnie rozpatrywano na ostatnich naradach Rady Bezpieczeństwa Narodowego256. Tego dnia John R. Davis przekazał podsekretarzowi stanu w MSZ Janowi Majewskiemu odpowiedź prezydenta (z datą 2 maja) na styczniowe zaproszenie wystosowane przez gen. Jaruzelskiego257. Polskie władze „z entuzjazmem” przyjęły tę decyzję. Obie strony zgodziły się na pierwotny termin – lipcowy. Bush miał także udać się na Węgry oraz na paryski szczyt grupy G-7258. Na obradach szczytu, zgodnie z przyjętą 8 maja Dyrektywą Bezpieczeństwa Narodowego nr 9 pt. „Działania w odpowiedzi na porozumienie okrągłego stołu w Polsce”, prezydent planował zadeklarować poparcie dla polskich starań o odroczenie płatności zadłużenia i wsparcie dla negocjacji z MFW259. W ten sposób powoli spełniano obietnice z Hamtramck, choć nie w tempie zadowalającym stronę polską. Henryk Szlajfer dodaje, że Bush zarazem „politycznie mobilizował” europejskich sojuszników do pomocy Polsce260. O ile na przełomie 1981 i 1982 r. Amerykanie chcieli dyscyplinować swych sojuszników w stosowaniu sankcji wobec PRL i ZSRR, o tyle teraz próbowali działać podobnie, nawołując do wsparcia. W obu przypadkach natrafiali na opór, ale teraz był on wyraźnie mniejszy.

W tym samym miesiącu do Warszawy udał się wciąż dosyć wpływowy Zbigniew Brzeziński261, do Moskwy zaś sekretarz stanu James A. Baker, który niejasno deklarował wolę wyjścia poza politykę containment262. Jednocześnie do Polski przybył członek Rady Bezpieczeństwa Narodowego Robert L. Hutchings w celu omówienia planu wizyty Busha. Amerykanie nalegali, by prezydent mógł spotkać się z Wałęsą w Gdańsku, wygłosić przemówienie przed Zgromadzeniem Narodowym i kolejne – bezpośrednio do Polaków263. Stanowisko polskich negocjatorów było miękkie – czekano przecież na pieniądze.

W ramach polityki równowagi między kontaktami z „Solidarnością” a stroną rządową Waszyngton zgodził się w końcu na wizytę Józefa Czyrka w połowie maja264. Celem misji polskiego polityka było przede wszystkim doprecyzowanie „pakietu polskiego”. Udało się doprowadzić do kurtuazyjnego spotkania z prezydentem, ale najważniejszą rozmowę członek Biura Politycznego odbył z zastępcą sekretarza stanu Eagleburgerem. Czyrek uznał zbliżającą się wizytę Busha za możliwy punkt zwrotny we wzajemnych stosunkach. Proponował powołanie grupy roboczej do organizacji podróży, ale także do rozwiązywania konkretnych wspólnych spraw. Zapewniał o woli wdrażania reform, by wzmocnić swój apel o szybką i rzeczywistą pomoc zachodnią dla Polski. Zauważał, że część punktów z kwietniowej deklaracji Busha była dla strony polskiej niejasna, i wyrażał zaniepokojenie warunkowym charakterem obietnic. Eagleburger mówił o satysfakcji z poprawy obustronnych stosunków i chęci ich dalszego rozwoju, przekonywał zarazem – podobnie jak w rozmowie z Geremkiem – że najpierw musi nastąpić „dynamiczny proces reform”265.

Ciekawe, w jakim stopniu te naciski USA przyczyniły się do podjęcia kilka miesięcy później radykalnych działań gospodarczych. W rozmowie z prezydentem Czyrek pozytywnie ocenił „pakiet polski” i ponownie sugerował, że Polska liczyła na „podjęcie szybkich, konkretnych kroków w Kongresie i wobec sojuszników USA, mających na celu pełną realizację inicjatyw” – najlepiej już na zbliżającym się szczycie G-7. Polskie władze, świadome zapaści gospodarczej, nie potrafiły ukryć swej niecierpliwości. Bush w odpowiedzi zapewniał o woli „dotrzymania obietnic zawartych w ośmiu punktach”, chęci zademonstrowania poparcia dla reform oraz „szacunku i uznania dla przywódców Polski”, czemu miała służyć wizyta w Warszawie266.

Jest faktem, że w maju, po długim okresie aklimatyzowania się nowej administracji, dyplomacja amerykańska przystąpiła wreszcie do ofensywy. Prezydent zaczął aktywnie reagować na szybko dokonujące się przewartościowania w stosunkach Wschód–Zachód. 12 maja, podczas wykładu na Texas A & M University, stwierdził zgodnie z tezami Jamesa A. Bakera, że nadszedł czas wyjścia poza tradycyjną politykę containment. Jak przekonywał, Stany Zjednoczone powinny nie tylko skupiać się na ograniczaniu ekspansjonizmu radzieckiego, ale także dążyć do „integracji ZSRR ze wspólnotą narodów”. Moskwa musiała jednak zredukować swoje siły zbrojne, współpracować w rozwiązywaniu konfliktów regionalnych i światowych, przestrzegać praw człowieka, wprowadzić pluralizm polityczny i odejść od doktryny Breżniewa. Jeszcze niedawno tak „bezczelne” postulaty byłyby nie do pomyślenia. Pod koniec miesiąca, podczas wizyty w RFN, Bush zaproponował cztery kroki do przezwyciężenia podziału Europy: promowanie wolnych wyborów i pluralizmu w Europie Środkowej, rozwój gospodarczy Berlina, współpracę w ochronie środowiska oraz kontynuowanie rozbrojenia267. Stosunki Wschód–Zachód przechodziły radykalną metamorfozę.

Przemiany zachodzące w Polsce doskonale wpisywały się w ten scenariusz. Bush nie ważył się jednak otwarcie zanegować układu jałtańskiego. 30 maja, podczas konferencji prasowej z okazji szczytu NATO w Brukseli, na pytanie, czy sojusz przewiduje „przymierze między Wschodem a Zachodem”, odparł, postrzegając to pytanie w kategorii kontaktów między NATO a Układem Warszawskim: „nie widzę takiego sojuszu Wschód–Zachód, ale bardziej wolną Europę”. Następnie dodał: „obserwujemy właśnie różnicowanie się Europy. Celem całej polityki amerykańskiej […] jest promowanie tych przemian i próby ich wspierania, a także współpraca z tymi, którzy dążą do wolności i demokracji”. W tym momencie prezydent wspomniał o Polsce i Węgrzech. Kwestię możliwości sojuszu tych państw z Zachodem skwitował jednak ogólnym stwierdzeniem: „jeśli będą kontynuować drogę ku zachodnim wartościom […], będziemy gotowi nawiązać znacznie lepsze stosunki”268.

Od konkretów prezydent wolał efektowne, ale ogólnikowe sformułowania, sondujące możliwość przemian – również 30 maja, podczas toastu na obiedzie wydanym przez Helmuta Kohla w Bonn, Bush przekonywał, nawiązując do czterdziestej rocznicy powstania NATO: „wiatr zmian wieje w Europie Wschodniej, a także w Związku Radzieckim […]. Jeśli możemy mieć nadzieję na przezwyciężenie podziału Europy, to dlatego, że przez te 40 lat pragnęliśmy ochraniać własną wolność”269. Dzień później w Mainz pytał retorycznie: „skoro starzy wrogowie, jak Wielka Brytania i Francja albo Francja i Niemcy, mogli się pojednać, to dlaczego nie mogą tego uczynić narody Wschodu i Zachodu? Na Wschodzie dzielni mężczyźni i kobiety pokazują nam drogę. Patrzcie na Polskę, gdzie »Solidarność« i Kościół katolicki zyskały status prawny. Siły wolności zmuszają radzieckie status quo do defensywy”270. Można dodać, że proces ten budził na Zachodzie tyleż samo nadziei, co obaw.

Stanowisko państw zachodnich w kwestii pomocy gospodarczej, najważniejszej dla „Solidarności” i władz PRL, nie odbiegało od postawy amerykańskiej. Jak ogłaszał Bronisław Geremek na spotkaniu z Lawrence’em Eagleburgerem w maju, EWG, pochłonięta przygotowaniami do Traktatu o Unii Europejskiej, podchodziła do polskich próśb z dużą rezerwą271. Mimo to inicjowano konkretne rozmowy w sprawie Polski, np. 24 kwietnia ministrowie spraw zagranicznych Wspólnoty zgodzili się (namawiani głównie przez przewodniczącego Komisji Europejskiej Jacques’a Delorsa i belgijskiego szefa MSZ Leo Tindemansa) podjąć rozmowy na temat koordynacji polityki państw członkowskich względem Europy Wschodniej (w tym polityki finansowej wobec Polski)272. 5 maja z okazji czterdziestolecia Rady Europy szefowie dyplomacji państw zachodnich jednogłośnie postanowili zaprosić Polskę i Węgry do europejskiej konwencji kulturalnej273. Nie oznaczało to jednak jeszcze przełomowych posunięć.

Podobnie, choć nie identycznie, zachowywały się poszczególne państwa. Bliscy Amerykanom Brytyjczycy po zakończeniu obrad okrągłego stołu prowadzili ze stroną polską konsultacje w sprawie polityki kredytowej. Trwano na stanowisku, że dopiero wprowadzenie w Polsce reform i oznaki wychodzenia z kryzysu będą podstawą do zmian w dotychczasowym nastawieniu. Podobnie jak w większości państw NATO i EWG, pomoc finansową uzależniano w tym czasie od porozumienia z MFW. Na razie Londyn rozważał drugorzędne ułatwienia: zniesienie ograniczeń w dostępie do rynków zachodnich, zachęcanie do inwestycji w Polsce (joint ventures), wycinkowe kredyty na dane projekty itp.274 26 kwietnia udało się też parafować polsko-brytyjskie porozumienie do umowy ramowej z Klubem Paryskim, przygotowanej jeszcze w grudniu 1987 r.275

W dyplomacji brytyjskiej tematem numer 1 – oprócz śledzenia kampanii wyborczej – była wizyta gen. Jaruzelskiego w Londynie, planowana na drugi tydzień czerwca. Zainteresowanie obu krajów wzbudzało także Forum Informacyjne KBWE, które trwało od drugiej połowy kwietnia do połowy maja. Bezprecedensowym wydarzeniem było włączenie do polskiej delegacji dziennikarzy niekomunistycznych: Tomasza Jastruna i księdza Stanisława Opieli276. Tymczasem zbliżała się data planowanego przyjazdu Jaruzelskiego. Premier Thatcher wyrażała zadowolenie z perspektywy spotkania z generałem. 25 kwietnia do Warszawy przybył minister stanu w Foreign Office William Waldegrave. Celem tej misji było przede wszystkim przygotowanie gruntu pod wizytę generała. Tuż przed wyborami sprawy były zapięte na ostatni guzik: 2 czerwca Foreign Office wydało komunikat: „na zaproszenie premier Margaret Thatcher gen. Wojciech Jaruzelski, przewodniczący Rady Państwa […] złoży wizytę w Wielkiej Brytanii w dniach 10–11 czerwca”. Plan zakładał m.in. uroczystości na cmentarzu wojskowym w Brookwood, złożenie wieńca pod pomnikiem Lotników Polskich w Northolt, złożenie wieńca na Grobie Nieznanego Żołnierza w opactwie westminsterskim, spotkania z Polonią oraz rozmowę z premier Thatcher277. Znakiem czasu była depesza ambasadora Zbigniewa Gertycha z 8 czerwca: „sekretarz generalny KC K[omunistycznej] P[artii] W[ielkiej] B[rytanii] Gordon MacLennan prosił o spotkanie z tow. Jaruzelskim. Nie widzimy możliwości czasowych”278. Polscy komuniści mieli inne sprawy na głowie.

Stosunek Londynu do kampanii wyborczej nie odbiegał od amerykańskiego (czy ogólniej: zachodniego). Szybkość przemian wywoływała zaskoczenie i pewien niepokój. Deklarowano intensyfikację kontaktów z opozycją, ale zapewniano o pragnieniu nieingerencji w sprawy wewnętrzne PRL. Jak wszędzie obawiano się radykalizacji nastrojów. Zdawano sobie sprawę z podstawowego znaczenia czynnika radzieckiego – stąd brały się ostrożne oceny. Ogólnie wyrażano zadowolenie z postępów w kwestii praw człowieka w części krajów „demokracji ludowej” i ZSRR. Zarazem jednak dostrzegano wzrost tendencji nacjonalistycznych, mogących spowodować powrót rządów silnej ręki w Moskwie279. Przyszłość była zatem niepewna.

W stosunkach polsko-francuskich w okresie kampanii wyborczej skupiano się głównie na planowanej na czerwiec wizycie prezydenta Mitterranda. Z tego względu francuskie komentarze dotyczące wydarzeń w Polsce były raczej stonowane i powściągliwe – co nie oznaczało braku zainteresowania. Ogólnie chwalono ogłoszenie wyborów i legalizację „Solidarności”. Zdawano sobie zarazem sprawę z roli ZSRR – MAE w kontaktach z polską ambasadą delikatnie wypytywało, czy narastający kryzys w Związku Radzieckim (m.in. na tle narodowościowym) nie zablokuje pierestrojki, a przez to nie wstrzyma „tak wysoko zaawansowanych procesów demokratyzacyjnych w Polsce”280. 19 kwietnia, tuż po wizycie Dumasa, udało się parafować polsko-francuską umowę w sprawie restrukturyzacji zadłużenia PRL za lata 1986–1988. Takie cząstkowe porozumienie nie zaspokajało nawet części potrzeb polskich władz, gwałtownie szukających pieniędzy. Co więcej, Francuzi stwierdzili, że ewentualna pomoc kredytowa będzie uzależniona od planowej realizacji podpisanej umowy281. Polacy zatem musieli zapłacić, a dopiero później mogli liczyć na pieniądze.

Na przełomie kwietnia i maja do ambasady francuskiej w Warszawie przybył szef Centrum Analiz i Prognoz MAE Jean-Marie Guehenno, aby rozeznać się w sytuacji w Polsce przed wizytą Mitterranda. Jednocześnie rozkręcająca się kampania wyborcza angażowała francuskie partie polityczne i społeczeństwo. Chęć wysłania polskiej opozycji doradców deklarowała Partia Socjalistyczna, nie odżegnując się przy tym od kontaktów z władzami PRL. Z kolei z inicjatywy Yves’a Montanda zainicjowano społeczną akcję „Wybory bez granic”, mającą wspierać materialnie działalność „Solidarności”. Włączyli się w nią niektórzy politycy282. Źródłem międzypaństwowych niesnasek stała się sprawa pobicia przez ochronę Ambasady i Konsulatu Generalnego PRL w Paryżu emigracyjnych działaczy „Solidarności” Jacka Piotrowskiego i Artura Wolaka, którzy wraz z Agnieszką Szumańską późnym wieczorem 1 czerwca rozklejali na murach obu placówek plakaty z napisem „Głosuj na Solidarność” oraz wizerunkiem Lecha Wałęsy i Andrzeja Łapickiego. Sprawa ta znalazła odbicie we francuskich mediach i pogorszyła relacje ambasady ze środowiskami emigracyjnymi283.

Wizyty ekspertów MAE i gorąca atmosfera kampanii wyborczej spowodowały prawdziwy wysyp przygotowywanych na Quai d’Orsay szczegółowych analiz i prognoz dotyczących sytuacji w Polsce. Pilnie śledzono bieżące wydarzenia i zmiany na scenie politycznej, charakteryzowano poszczególne środowiska opozycji, Kościoła i koalicji284. Wymowa raportów tego typu była – podobnie jak wcześniej – dosyć pesymistyczna. Oceniano, że w Polsce, mimo porozumienia okrągłego stołu, było jeszcze daleko do pojednania narodowego, a wstąpienie przez władze na drogę reform stanowiło „logiczną konsekwencję pozycji siły”, nie zaś spontaniczny proces. „Polskie życie polityczne pozostaje walką, a władza nie zrezygnowała ze stosowania wobec opozycji wszelkiego rodzaju pułapek” (np. konferencje prasowe Jerzego Urbana, utrudnianie dystrybucji „Gazety Wyborczej” itp.). Podkreślano, że 35 proc. miejsc w Sejmie przewidzianych na wolne wybory nie świadczy jeszcze o wprowadzeniu demokracji. Zwracano jednak uwagę na umiarkowane stanowisko „Solidarności”, która nie dążyła do rewolucji (m.in. dzięki wpływom Kościoła), lecz „substytucji” – stworzenia alternatywnej Polski, oswobodzonej z komunistycznego gorsetu polityczno-ideologicznego. Stwierdzano, że na krótką metę zamiary opozycji są raczej skromne: uzyskać dobry wynik wyborczy, utrzymać jedność po wyborach, rozwijać struktury związkowe. To pierwsze – wobec apatii społecznej i ataków skrajnych środowisk opozycyjnych – wcale nie wydawało się pewne. „Solidarność”, która nie była już organizacją masową (jak w 1980 r.), tylko kadrową, musiała zatem zmobilizować społeczeństwo, by osiągnąć sukces. Z zaskoczeniem reagowano za to na posunięcia części kandydatów z PZPR, którzy starali się ukrywać swoją przynależność partyjną285.

Francuzi, z jeszcze większym pesymizmem niż w prognozach Johna R. Davisa, spodziewali się – na podstawie opinii samych działaczy „Solidarności” – że opozycja może uzyskać w Sejmie od jednej czwartej do jednej trzeciej ze 161 miejsc możliwych do zdobycia oraz około 50 proc. mandatów w Senacie. Oczekiwali wręcz przetasowań w kierownictwie związku w razie wyborczej porażki liderów. O wiele trafniej przypuszczano, że po wyborach większą niezależność mogą manifestować ugrupowania satelickie wobec PZPR: SD i ZSL. Przyszłość nie rysowała się różowo – eksperci MAE pytali, czy w dłuższej perspektywie jest możliwe stworzenie „społeczeństwa obywatelskiego obok państwa”. Negatywną odpowiedź sugerował fakt, że „rozdźwięk między rytmem transformacji politycznej a możliwościami uzdrowienia gospodarki może stać się nie do zniesienia”. A stan gospodarki był katastrofalny. Brano pod uwagę, że głębokie zmiany ekonomiczne mogą potrwać co najmniej dwadzieścia lat. Zmuszało to do relatywizowania znaczenia trwającej ewolucji politycznej i postawienia pytania: jak „Solidarność”, obarczona współodpowiedzialnością za państwo, zareaguje na nieuniknione podwyżki cen, likwidację fabryk, przyszłe strajki? Czy zachowa jedność? MAE nie potrafiło jednoznacznie odpowiedzieć na te pytania286.

Jak w związku z tym miała się kształtować bieżąca polityka wschodnia Francji? Prowadząc ją, należało pamiętać, że sytuacja polityczna Polski przypominała „drzewo bez korzeni”, a sukces „Solidarności” na razie był tylko „zwycięstwem słów i symboli”. „Znaleźliśmy się zatem w trudnej sytuacji, pragnąc wspierać osiągnięty postęp, ale nie wzmacniać polskich iluzji co do przyszłości” – stwierdzano bez ogródek. „Nasze słowa bez wątpienia powinny być ostrzejsze niż czyny”, ale ogólną postawę musiały cechować realizm i wyczekiwanie287. Podstawowe znaczenie miał kontekst geopolityczny – rozumiano, że NRD i PRL stanowiły kluczowe elementy radzieckiego systemu bezpieczeństwa; to w Polsce stacjonowało wojskowe kierownictwo Układu Warszawskiego. Według MAE, „stalinowski” układ geopolityczny trwał, choć od połowy lat osiemdziesiątych podlegał modyfikacji. Wprawdzie blok wschodni nie był monolitem, a Gorbaczow miał potrzebować „polskiego i węgierskiego laboratorium” do obrony własnych reform, ale Francuzi i tak obawiali się napięć spowodowanych zachodzącą ewolucją i pytali o granicę tolerancji Moskwy dla przemian w „bratnich krajach”. Wniosek ekspertów Quai d’Orsay nie był optymistyczny – „mamy niewielkie, choć nie zerowe pole działania”288.

Zgodnie z planami 10 maja 1989 r. Lech Wałęsa odebrał w Strasburgu Nagrodę Praw Człowieka przyznaną przez Radę Europy289. Wizyta w radzie została nagłośniona przez media i stała się prawdziwym wydarzeniem, mimo że krótki czas pobytu lidera „Solidarności” uniemożliwił mu kontakty osobiste z przedstawicielami zachodnich władz. O takich rozmowach myśleli Francuzi, a także Niemcy – Wałęsa leciał do Francji przez Frankfurt290. Podczas spotkania z reprezentantami komisji Rady Europy i konferencji prasowej przewodniczący „Solidarności” podkreślał znaczenie okrągłego stołu i zapoczątkowania procesu demokratyzacji, wskazując na szczególną rolę „Solidarności” w tych przemianach. Uwypuklał fakt, że zmiany miały charakter ewolucyjny, a nie rewolucyjny. Co ciekawe, równie pesymistycznie jak MAE przewidywał, że związek może zdobyć około 20 proc. miejsc w Sejmie (nie wiadomo, czy miał na myśli wszystkie możliwe miejsca, czy tylko 161 mandatów z wolnych wyborów) i około 70 proc. w Senacie. Zgodnie z priorytetami dyplomacji PRL zwracał uwagę na konieczność udzielenia Polsce przez Zachód pomocy gospodarczej. Media międzynarodowe (a także Ambasada PRL w Paryżu) zauważyły tę zbieżność, istniejącą od co najmniej kilkunastu miesięcy. Co więcej, Wałęsa wyrażał pełne poparcie dla Michaiła Gorbaczowa. Być może dlatego ambasador Ryszard Fijałkowski pozytywnie oceniał podróż lidera „Solidarności”. Dyplomata zaznaczał, że Wałęsa występował „w duchu narodowej racji stanu”, potwierdzając „pozytywne skutki o[krągłego] s[tołu] w sferze naszej polityki zagranicznej” i uwiarygadniając „politykę porozumienia narodowego i reform prowadzoną przez władze”291. Jak pokazały wybory, „Solidarność” nie tylko tę politykę uwiarygodniła, ale całkowicie ją przebudowała.

W tym czasie w szyfrogramach ambasady Republiki w Warszawie, wnikliwie analizujących sytuację w Polsce, wskazywano na znaczną aktywność „Solidarności” i dużą pasywność władz292. Z uwagą odnotowywano komentarze dziennikarza „Gazety Wyborczej” Krzysztofa Śliwińskiego (który wraz z Wałęsą przebywał w Strasburgu), że obecne wybory stanowią tylko pierwszy etap zmian, a porozumienia okrągłego stołu doprowadzą ostatecznie do utraty władzy przez komunistów293. Oceny te znalazły się w analizach MAE. Tymczasem w połowie maja do Polski przybył francuski zespół przygotowujący pobyt Mitterranda z szefem protokołu dyplomatycznego André Gadaudem na czele294.

Kilkanaście dni przed wyborami w Paryżu gościł Adam Michnik, który podsumował obrady międzynarodowej konferencji poświęconej demokracji w Europie, zorganizowanej z okazji dwusetlecia rewolucji francuskiej przez cztery lewicowe pisma: „The Independent”, „La Repubblica”, „El País” i „Le Nouvelle Observateur”. Na konferencji gościł premier Michel Rocard295. Nieco później Claude Harel, analizując spotkanie ambasadorów zachodnich z członkiem Biura Politycznego Józefem Czyrkiem na dwa dni przed wyborami, podkreślał obawy, jakie głosowanie budziło wśród przedstawicieli warszawskich władz. Sugerował także – nie bez racji – że niezależnie od wyników powyborcza rzeczywistość zmusi „Solidarność” do redefinicji relacji z komunistami296. Klarowny podział na „my” i „oni” dobiegał w Polsce końca.

O ile państwowe stosunki między Francją a PRL skupiały się na wizycie Mitterranda, o tyle przedmiotem zainteresowania dyplomacji polskiej i zachodnioniemieckiej stała się przede wszystkim podróż Kohla oraz negocjacje gospodarcze. Obustronne kontakty handlowo-ekonomiczne były zapewne w porównaniu z innymi państwami zachodnimi najintensywniejsze, ponadto zawierano liczne umowy cząstkowe297, ale brakowało jeszcze ogólnego planu pomocowego. RFN nie zamierzała wychodzić przed inne państwa EWG i NATO.

Coraz wyraźniej zdawano sobie sprawę, że misja Kohla w pierwszej połowie roku była nierealna, choć kanclerz zapewniał (np. w wywiadzie telewizyjnym 13 kwietnia) o woli wyjazdu (ale dopiero w lipcu) i zacieśniania stosunków. Do wymienionych wcześniej czynników blokujących wizytę doszły jeszcze perturbacje wewnątrz rządzącej koalicji chadecko-liberalnej i zmiany w rządzie, przeprowadzone w kwietniu298.

Tymczasem w połowie kwietnia na wzmiankowane zaproszenie Akademii Katolickiej tournée po RFN odbył, w zastępstwie Wałęsy, Wojciech [?] Jankowski. Rozmawiał m.in. z kierownictwem Bundestagu i kilkoma ministrami, a także z Horstem Teltschikiem. W relacji polskiej ambasady Jankowski podkreślał zasługi „Solidarności” i Wałęsy w doprowadzeniu do porozumienia okrągłego stołu, obarczał władze winą za kryzys gospodarczy i krytykował ustrój komunistyczny. Zgodnie jednak z linią polityczną tych krytykowanych władz wskazywał na konieczność zachodniej pomocy gospodarczej, bez której Polska nie była w stanie wydobyć się z zapaści299. Bardziej powściągliwie wypowiadał się sam Wałęsa w wywiadzie dla „Die Welt” z końca kwietnia – unikał atakowania rządu i OPZZ, a także apelował o pomoc finansową300. Wizja gospodarczego krachu państwa jednoczyła partię i opozycję.

Pomoc jednak nie nadchodziła. Budziło to irytację ambasady polskiej w Kolonii, która zauważała, że RFN została wyprzedzona w polityce koncyliacyjnej przez Francję, a nawet USA, które w przeciwieństwie do Bonn nie oczekiwały w zamian za pomoc konkretnych świadczeń i gestów (nazewnictwo, mniejszość niemiecka itp.). Ambasada sugerowała wykorzystanie tego argumentu w ciągnących się skomplikowanych negocjacjach dwustronnych. Do ich przyspieszenia nie przyczyniła się ani wizyta delegacji sejmowej w Bonn w końcu kwietnia, ani równoległa wizyta delegacji SPD na zjeździe SD w Warszawie, ani następująca po niej misja lidera FDP Otto Grafa Lambsdorffa (rozmawiał m.in. z premierem Rakowskim), ani też kolejna (piąta) runda rokowań Kucza–Teltschik, prowadzona w maju, a poprzedzona specjalnym listem Mieczysława Rakowskiego do Helmuta Kohla, w którym premier po prostu domagał się pieniędzy. Z powodu tych niepowodzeń strona polska odkładała podróż ministra Olechowskiego301.

W polskich źródłach, skupiających się na tych negocjacjach, ginie wątek działań opozycji i kampanii wyborczej. Informują one za to, że niektórzy deputowani Bundestagu – głównie z SPD – podjęli akcję zbierania funduszy na kampanię „Solidarności”302. Inicjatywy te dostrzegała prasa niemiecka303. Wydaje się ponadto, że Ambasada RFN w Warszawie, podobnie jak amerykańska, dobrze orientowała się w polskiej rzeczywistości i potrafiła trafnie przewidzieć dalszy rozwój wydarzeń. Jak donosił ambasador Ryszard Karski, niemiecka placówka spodziewała się, iż „Solidarność” mogła zdobyć około 70–80 proc. miejsc w Senacie, a po wyborach ZSL i SD będą szukać współpracy z ekipą Wałęsy. Dlatego też Bonn wstrzymywało się z przełomowymi decyzjami w sprawach polskich, co z kolei opóźniało wizytę Kohla304. Mimo to 19 kwietnia przedstawiciele wszystkich partii Bundestagu ogólnikowo zadeklarowali gotowość udzielenia Polsce pomocy gospodarczej i finansowej305. Tuż przed wyborami, 23 maja, w Warszawie gościł były prezydent RFN Walter Scheel, który wygłosił na Uniwersytecie Warszawskim przemówienie z okazji czterdziestej rocznicy zachodnioniemieckiej ustawy zasadniczej306. Tego samego dnia NZS UW rozpoczął strajk okupacyjny na uczelni z powodu odmowy rejestracji związku.

Niedługo po zakończeniu obrad okrągłostołowych, w dniach 19–22 kwietnia 1989 r., Lech Wałęsa, Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki i Witold Trzeciakowski przebywali w Rzymie i Watykanie. Spotkali się z Janem Pawłem II, a także z politykami (m.in. Andreottim, Cossigą, Craxim) i związkowcami włoskimi307. I chociaż ich wizyta miała charakter kościelno-związkowy – co wcale nie zmniejszało zainteresowania włoskich mediów – to po raz pierwszy od 1981 r. nie reprezentowali oni już półlegalnej czy nielegalnej „Solidarności”, lecz oficjalnie działające „stronnictwo wyborcze”. Co więcej, poruszali oni kwestie podobne jak na szczeblu międzyrządowym (głównie z zakresu współpracy gospodarczej), a włoscy rozmówcy równie mało konkretnie jak w rozmowach z polskimi władzami obiecywali pomoc. Premier de Mita zapowiadał walkę o nowy „plan Marshalla” dla Europy Wschodniej, ale na zapowiedziach się kończyło308.

Ten zmieniony status był zresztą nieco kłopotliwy: niektórzy działacze opozycji obawiali się, że społeczeństwo może negatywnie odebrać wyjazdy zagraniczne związkowców, które mogły nasuwać przypuszczenie, iż członkowie „Solidarności” bardziej interesują się budowaniem własnego prestiżu niż wewnętrznymi problemami kraju309. Co ciekawe, podróż delegacji stawiała w trudnym położeniu głównie Stolicę Apostolską: z jednej strony nie chciano drażnić komunistów (w końcu toczyła się wtedy prawdziwa walka o głosy), a z drugiej – skłaniano się ku zamanifestowaniu wsparcia dla umiarkowanego skrzydła „Solidarności” w konfrontacji z nurtami bardziej radykalnymi310. Być może z tych względów papież błyskawicznie, w ciągu godziny, zgodził się przyjąć na audiencji Józefa Czyrka, który, w ramach kontrakcji na podróż delegacji „Solidarności”, niezwłocznie przyjechał do Rzymu z posłaniem od gen. Jaruzelskiego i pojawił się w Wiecznym Mieście tuż przed spotkaniem Ojca Świętego z delegacją (17 kwietnia)311. Kampania wyborcza przenosiła się do komnat papieskich.

Watykańską dyplomację ułatwiała zręczna postawa ekipy solidarnościowej. Zgodnie z zauważoną już tendencją Wałęsa wpisywał się w założenia polityki zagranicznej PRL, akcentując (na spotkaniach z Andreottim i papieżem oraz w rozmowie z ambasadorem Wiejaczem) wagę osiągniętego porozumienia, poparcie dla reformatorskich pomysłów władz i konieczność pomocy finansowej Zachodu. Tak jak w czasie innych zagranicznych podróży unikał elementów krytycznych i chwalił pierestrojkę312. W sumie więc w polskiej ambasadzie przychylnie oceniano bardzo wyważone (ku rozczarowaniu mediów) zachowanie delegacji „Solidarności”. Nawet czeski ambasador, myśląc o Wałęsie, miał zapytać: „dlaczego Dubczek nie jest tak mądry?”. Wiejacz podkreślał zatroskanie, widoczne zwłaszcza u Bronisława Geremka i Witolda Trzeciakowskiego, trudną sytuacją gospodarczą i pogłębiającym się niezadowoleniem społeczeństwa. Zdaniem Wiejacza, doradcy zdawali sobie sprawę, że teraz „Solidarność” jest współodpowiedzialna za sytuację w kraju. Radykalniejsze stanowisko zajął Jerzy Milewski, co wywoływało krytykę ze strony Wałęsy313.

Wizyta ta stanowiła kolejny przejaw niezwykle ważnego zjawiska: przechodzenia dotychczasowej opozycji na zupełnie nowe pozycje. I chociaż polskie MSZ cieszyło się z tej sytuacji, to w dłuższej perspektywie nie była ona dla komunistycznego establishmentu korzystna. Przypomnijmy bowiem: „Solidarność” – kosztem różnie ocenianych kompromisów i ustępstw – błyskawicznie zyskiwała na międzynarodowej wiarygodności i pokazywała (mniej lub bardziej świadomie), że potrafi być ważną siłą polityczną i partnerem w międzynarodowych negocjacjach.

Tocząca się kampania wyborcza w Polsce na bieżąco modyfikowała założenia watykańskiej dyplomacji. W ocenach polskiego wywiadu po okrągłym stole papież zachęcał do utworzenia w Polsce partii chadeckiej, skupionej wokół Aleksandra Halla. Chadecja miała stanowić – oprócz komunistów i „Solidarności” – trzecią siłę w państwie. W SB przyznawano jednak: „problem ten nie jest dokładnie przez nas rozpoznany”314. Jeżeli Watykan rzeczywiście rozważał taką koncepcję, to z perspektywy czasu możemy stwierdzić, że nie została ona zrealizowana – podobnie jak pokrewne plany amerykańskie, o których wzmiankowano wcześniej. Dla Stolicy Apostolskiej przedmiotem troski w tym okresie było również zamieszanie wokół ustawy o wolności wyznania i sumienia. Polskie władze uspokajały, negatywnie oceniając zarazem zaangażowanie części księży w kampanię na rzecz „Solidarności”315. W połowie maja w Rzymie gościł prymas Glemp z okazji rocznicy bitwy pod Monte Cassino. W rozmowach z polską ambasadą z dezaprobatą wyrażał się o niektórych posunięciach „Solidarności”, a nawet Wałęsy, i zwracał uwagę na płynącą z tamtej strony krytykę związaną z jego umiarkowaną postawą316. Niesnaski te nie zahamowały jednak procesu normalizacji obustronnych stosunków. Wprawdzie wizytę arcybiskupa Colasuonno317 przesunięto z maja na lipiec, ale zaskakujący wynik czerwcowych wyborów radykalnie przyspieszył ostatnią fazę negocjacji.

W samym środku kampanii, 10 maja, do Polski zgodnie z planem przybył włoski prezydent Francesco Cossiga wraz z szefem MSZ Giuliem Andreottim. Rangi tej wizyty nie można porównać do późniejszych misji Busha, Mitterranda czy Kohla. We włoskim systemie politycznym prezydent odgrywał rolę przede wszystkim honorową i prestiżową. Tak naprawdę ważniejszy był Andreotti. Mimo wszystko oba państwa przykładały do podróży dużą wagę. Już miesiąc przed przyjazdem gen. Jaruzelski w wywiadzie dla stacji RAI-3 zapowiedział otwarcie dzięki tej wizycie „nowego etapu” stosunków polsko-włoskich. Niewiele to znaczyło, ale jest pewne, iż strona polska liczyła przede wszystkim na włoskie kredyty i zacieśnienie nieźle (na tle innych państw) rozwijającej się współpracy w ramach joint ventures – zwłaszcza że Włosi wysuwali konkretne propozycje318. I choć zabrakło nowych, przełomowych rozwiązań w kwestii kredytów, to trzy podpisane dokumenty (deklaracja polityczna o wzajemnych konsultacjach, układ o ochronie inwestycji i umowa o transmisji programów RAI-1) świadczyły o powodzeniu misji włoskich polityków i wymiernych, niemniej drugorzędnych rezultatach319. Tuż przed przyjazdem Cossigi udało się jeszcze parafować umowę w sprawie refinansowania polskiego zadłużenia320. Pod względem współpracy gospodarczej z PRL Włosi już od pewnego czasu prześcigali swych sojuszników.

Mimo trzydniowego pobytu Cossiga nie udał się do Gdańska – spotkał się za to z Wałęsą i jego doradcami w Warszawie. Co znamienne, postanowił nie nawiedzać osobiście grobu księdza Popiełuszki. Jak komentował to postępowanie ambasador francuski, Włosi tylko w ograniczonym stopniu manifestowali poparcie dla opozycji w czasie wizyt w Polsce, czym zaskarbiali sobie życzliwość polskich władz321.

Dwa tygodnie później z wizytą do Rzymu i Watykanu udał się George Bush. Namawiał do aktywnego zaangażowania się w regionie Europy Wschodniej, co miało zachęcać Polskę i inne kraje bloku do dalszych postępów na drodze do liberalizacji322. 27 maja został przyjęty na audiencji przez Jana Pawła II. W rozmowie nie uniknięto wątków polskich. Bush zapewniał, że porozumienie okrągłego stołu stanowi „hołd dla odwagi Polaków, jak również dla determinacji polskiego Kościoła i, w rzeczy samej, dla Waszej Świątobliwości”323. Słowa te nie mijały się z prawdą.

Szok czerwcowych wyborów. Prezydenckie kontrowersje

Jak powszechnie wiadomo, 4 czerwca 1989 r. przeprowadzono pierwszą turę na wpół demokratycznych wyborów parlamentarnych, w wyniku których opozycja solidarnościowa zdobyła wszystkie (bez jednego) możliwe do uzyskania miejsca w Sejmie (160) i 92 miejca na 100 w Senacie, z perspektywą zdobycia wszystkich w drugiej turze. W świetle powyższych analiz nie powinno wydać się tak bardzo zaskakujące, że przygniatające zwycięstwo „Solidarności” spotkało się z niejednoznacznymi reakcjami dyplomacji zachodniej, choć przecież od 1980 r. raz po raz dawała ona wyraz swym sympatiom solidarnościowym. Czasy były już inne.

Tuż przed wyborami, 30 czerwca, zakończył się szczyt NATO w Brukseli. Tego samego dnia rozpoczęła się konferencja KBWE w Paryżu z udziałem ministra Olechowskiego (który właśnie wrócił z majowej wizyty w Kanadzie), trwająca do 23 czerwca324. W czerwcu odbyły się też wybory do Parlamentu Europejskiego. Nie mniejszym szokiem dla Europy, oprócz polskich wyborów, była nieco późniejsza deklaracja Michaiła Gorbaczowa, wygłoszona w Paryżu 5 lipca. Radziecki przywódca dał Polakom i Węgrom możliwość swobodnego kształtowania życia politycznego i społecznego, uznając prawo do wolnych wyborów325. Następnego dnia w przemówieniu przed Radą Europy w Strasburgu Gorbaczow, promujący w Europie swą ideę „wspólnego domu europejskiego”, oficjalnie odszedł od doktryny Breżniewa, mówiąc: „jakakolwiek ingerencja w sprawy wewnętrzne i jakiekolwiek próby ograniczenia suwerenności państw – przyjaciół, sojuszników czy wszystkich innych – są niedopuszczalne”326.

Po tych wystąpieniach – jak się wydaje – państwa zachodnie z większym spokojem oceniały zmiany w bloku wschodnim, obawiając się bardziej o pozycję Gorbaczowa niż o losy przywódców „demoludów”, choć ten pierwszy zarzekał się, że liberalizacja polityczna wzmocni socjalizm, a nie osłabi go. Pamiętajmy, że niewiele wcześniej (w marcu) spektakularny sukces w radzieckich wyborach do nowo powstałego Zjazdu Deputowanych Ludowych ZSRR odniósł Borys Jelcyn. Informacje te ustąpiły jednak doniesieniom z Polski, a zaraz potem – z placu Tien’an’men w Pekinie, gdzie w nocy z 3 na 4 czerwca na skutek działań chińskiej armii zginęło co najmniej kilkuset demonstrantów. Te dwa zupełnie przeciwstawne, niemniej niemal równoległe wydarzenia stanowiły jaskrawy przejaw kształtowania się nowej rzeczywistości, wykraczającej poza schemat zimnej wojny i żelaznej kurtyny.

W okresie między pierwszą a drugą turą wyborów (14–16 czerwca) doszło do symbolicznego finału stosunków polsko-francuskich w latach osiemdziesiątych: wizyty prezydenta François Mitterranda. W rozgorączkowanej politycznie Polsce pobyt ten nie stał się wydarzeniem dominującym na wzór słynnej podróży gen. de Gaulle’a z 1967 r., choć w części środowisk solidarnościowych wiele się po nim spodziewano327. Było faktem, że prezydent przyjeżdżał nad Wisłę w otoczeniu wyjątkowo licznej świty, w której skład wchodziło aż sześciu ministrów – Roland Dumas (szef MAE), Pierre Beregovoy (szef resortu finansów), Pierre Joxe (szef MSW), Jack Lang (minister kultury), Jean-Marie Rausch (szef resortu handlu zagranicznego) i Jacques Chereque (minister-pełnomocnik do spraw zagospodarowania przestrzennego)328. Paryż przywiązywał do tej misji bardzo dużą wagę, widząc w niej odpowiedź na wcześniejszą podróż Margaret Thatcher, Francesca Cossigi oraz planowany przyjazd George’a Busha i Helmuta Kohla. Podkreślano poza tym szczególną chwilę przyjazdu prezydenta tuż po historycznych wyborach, a także rozbudzone nadzieje Polaków (nie tylko władz) na francuską pomoc – zwłaszcza finansową. Po obu stronach oczekiwano, że podróż otworzy nową fazę w relacjach bilateralnych329. Wyjątkowość momentu historycznego, w którym doszło do wizyty, akcentowała prasa. Dziennikarze zwracali m.in. uwagę, że po raz pierwszy na takim szczeblu kontaktów spotkania z opozycją zostały wpisane do oficjalnego programu pobytu330.

Prezydencka misja została, rzecz jasna, zdominowana przez tematykę wyborczą. Wynik głosowania zaskoczył francuską dyplomację. Zdziwiło nie tylko miażdżące zwycięstwo „Solidarności” (określane jako „dramatyczne”) i zimny prysznic dla władz, ale także niska frekwencja (w prognozach przedwyborczych spodziewano się 70–80 proc.)331. Mimo radosnych nastrojów podkreślano zaniepokojenie niektórych liderów opozycji z powodu niepowodzenia próby zmobilizowania społeczeństwa, spodziewanego wzrostu znaczenia ekstremizmów, a także – „upokorzenia rządu”, które mogło mieć trudne do przewidzenia skutki332. Czy Francuzi nie przypisywali swych obaw opiniom Polaków?

Podstawowym pytaniem stało się „co dalej?”. Ośrodek Analiz i Prognoz MAE przypuszczał, że gen. Jaruzelski ma trzy wyjścia: strategię „nastraszania” (powoływanie się na Moskwę), rozpisanie nowych wyborów pod pretekstem porażki listy krajowej (ten scenariusz uznano za „umiarkowanie prawdopodobny”) oraz politykę kompromitowania „Solidarności” (obarczanie opozycji odpowiedzialnością za trudne decyzje ekonomiczne) – według MAE, najbardziej prawdopodobną. Jako możliwy scenariusz oceniano także pogrążenie się kraju w chaosie i niemożność sprawowania rządów, co mogłoby doprowadzić do powtórzenia sytuacji z 13 grudnia 1981 r.333 Zwracano ponadto uwagę na trudną (mimo zwycięstwa) sytuację „Solidarności”, która musiała teraz sprostać sprzecznym oczekiwaniom: utrzymania dialogu z władzą i zachowania swej roli opozycyjnej. Początki nie były najlepsze – francuska ambasada zauważała bardzo niską frekwencję w drugiej turze wyborów (mimo apelów Wałęsy) i niezadowolenie społeczne ze sposobu rozwiązania kwestii listy krajowej. Dostrzegano też, że Wałęsa balansuje między kompromisem a kompromitacją; już teraz dla wielu działaczy opozycji (zwłaszcza młodych) jego wybory były niezrozumiałe334. „Przyszłość pozostaje więc niejasna” – konkludował ambasador Harel335. Tym bardziej należało tonować nastroje i bronić planu systematycznego wcielania w życie porozumień okrągłego stołu.

Takie pesymistyczne analizy – podsycane niektórymi wypowiedziami liderów „Solidarności”336 – musiały wyraźnie wpływać na bardzo ostrożną dyplomację Republiki. Otoczenie prezydenta i MAE w kontaktach z polskimi partnerami sondowały zamierzenia władz i opozycji, głównie w kontekście sposobu wyboru prezydenta ustalonego przy okrągłym stole337. Zdawano sobie sprawę, że ewolucja dokonująca się w bloku wschodnim dawała nadzieję na zmiany, ale niosła też ze sobą ryzyko kontrakcji władz komunistycznych338. Bardzo częste szyfrogramy szczegółowo informujące o bieżących wydarzeniach w Polsce – w tym o narastającym kryzysie prezydenckim – przesyłał Claude Harel339. Nie mógł on jednak przewidzieć przyszłości: tuż po wyborach kierownictwo MAE wyrażało nadzieję, że „Solidarność” pozostanie w opozycji, nie będzie domagać się władzy i zgodzi się na ustalony przy okrągłym stole kilkuletni okres „transformacji demokratycznej bez prawdziwej demokracji”. Uważano, że tylko stabilna sytuacja może gwarantować pokojową ewolucję340. Dlatego zapewne lawina wydarzeń kolejnych tygodni tak bardzo zaniepokoiła Paryż. Dodajmy, że w tych gorących dniach uaktywniła się również emigracja – swój powrót do kraju zadeklarowali m.in. Edmund Bałuka i Seweryn Blumsztajn341.

Ostrożność Paryża w pełni odzwierciedliła wizyta Mitterranda, choć jeszcze na tydzień przed przyjazdem Jacques Blot, dyrektor Departamentu Europejskiego MAE, nawoływał, by ze względu na oczekiwania Polaków i historyczność chwili przekaz prezydenta był „silny i przejrzysty”342. Postulat ten nie został zrealizowany. Jak zaznaczała francuska prasa, priorytetem prezydenta stało się podkreślanie takiego samego poparcia zarówno dla rządu, jak i dla „Solidarności”343. Co niezwykle charakterystyczne, Mitterrand podczas licznych rozmów w Warszawie, Gdańsku i Krakowie – m.in. z Jaruzelskim (dwukrotnie), Kiszczakiem, Rakowskim, Glempem – starał się umniejszać znaczenie i skutki wyborczej klęski ekipy rządowej, chwaląc ją za „mądrość” i „odpowiedzialność”. Mimo że wcześniej pośrednio podawał w wątpliwość sens pojałtańskiego porządku w Europie (m.in. w maju na konferencji z okazji czterdziestolecia Rady Europy)344, nadal obawiał się naruszenia europejskiej stabilizacji, a zwłaszcza reakcji polskich i radzieckich „twardogłowych”, w związku z czym usztywnił swoje stanowisko. Teraz jedynie ogólnikowo mówił o potrzebie trwałego zbliżenia między Wschodem a Zachodem345.

Mitterrand nie spodziewał się błyskawicznego demontażu systemu, który przecież wkrótce nastąpił, i niezbyt chętnie kontaktował się z „Solidarnością”, odmówił np. wywiadu „Gazecie Wyborczej”, ale jednocześnie zgodził się na wywiad telewizyjny. Nie złożył też kwiatów na grobie księdza Popiełuszki, odwiedził tylko Grób Nieznanego Żołnierza. Niemniej w Gdańsku wraz z małżonką wydał śniadanie dla Lecha i Danuty Wałęsów oraz około dwudziestu doradców lidera „Solidarności”. Tę formę spotkania ambasador Harel ustalił jeszcze na początku maja w rozmowie z Bronisławem Geremkiem. Tematem spotkania z szefem „Solidarności” stały się głównie sprawy finansowe. Podobno kiedy Mitterrand usłyszał, że odrodzony związek dąży do wprowadzenia gospodarki rynkowej, nachylił się w kierunku Dumasa i scenicznym szeptem stwierdził: „a my nie”346. Z rezerwą przyjął poza tym wręczone mu przez Wałęsę memorandum, w którym padł postulat przyznania Polsce w ciągu trzech lat pomocy w wysokości 10 mld dolarów. Francuzi mieli przygotowaną znacznie uboższą ofertę. Po tym niezbyt udanym spotkaniu Mitterrand oddał cześć poległym w 1970 r. stoczniowcom, ale też razem z gen. Jaruzelskim udał się na Westerplatte347.

Znakiem czasu był fakt, że władze zdecydowały się zaprosić przedstawicieli opozycji na oficjalny obiad z udziałem prezydenta, wydany 14 czerwca w pałacu Radziwiłłów. Ostatecznie zjawili się tylko Witold Trzeciakowski i Tadeusz Mazowiecki – inni (z Wałęsą na czele) nie przybyli, tłumacząc się zbyt późnym otrzymaniem zaproszeń. W ten sposób pragnęli zaznaczyć, że wciąż pozostają w opozycji348. Podczas licznych spotkań i dyskusji Mitterrand sprawiał wrażenie, jakby nie przyjął sukcesu wyborczego opozycji ze zbytnim entuzjazmem. Z zaskoczeniem odebrano jego słowa podczas wykładu na UJ (gdzie przyjechał po wizycie w Auschwitz), kiedy przekonywał, iż nie należy „wyrzucać socjalizmu przez okno”. Ogólnie częściej przychylnie wypowiadał się o władzy niż o opozycji!349 Takie zachowanie Mitterranda i nieumiejętność prowadzenia przez niego dialogu rozczarowały młodych słuchaczy – co zauważano we francuskiej prasie (zarówno lewicowej, jak i prawicowej)350.

Nieco zaskakujące wypowiedzi prezydenta ze spotkania ze studentami łatwiej zrozumieć, gdy uświadomimy sobie francuskie oceny polskiego środowiska młodzieżowego, analizowane już pesymistyczne opinie na temat sytuacji w Polsce oraz przekonanie Paryża co do konieczności utrzymania stabilności państwa i planowego realizowania postanowień okrągłego stołu. Według MAE i ambasady Republiki w Warszawie, opierających się m.in. na alarmistycznych wypowiedziach Bronisława Geremka, powszechne niezadowolenie i radykalizm panujący wśród młodych Polaków miały charakter wręcz „przedinsurekcyjny” i mogły zaprzepaścić kruchy kompromis między opozycją a władzą. Dlatego Mitterrandowi zależało na stonowaniu nastrojów351. Taktykę tę należy na ogólniejszym poziomie tłumaczyć balastem „ograniczonego zaufania” i zrozumiałą niepewnością co do międzynarodowej sytuacji geopolitycznej. To raczej m.in. na skutek takiego – zadziwiającego dla części polskiej opinii publicznej – nastawienia prezydenta jego wizyta przeszła bez spodziewanego echa. Nie przyniosła ona również tak głębokiego przełomu w sferze pomocy gospodarczej dla Polski, jak chcieliby tego polscy gospodarze. Chociaż Mitterrand deklarował, iż „nie będzie politycznych warunków pomocy ekonomicznej”, dodawał: „oczywiście nie będziemy obojętni na to, jak będzie rozwijała się demokracja w Polsce”352. Depesze polskiego MSZ wyraźnie ukazują, że to francuskie kredyty oraz poparcie dla negocjacji z Klubem Paryskim i MFW były dla aparatu partyjno-państwowego priorytetem w negocjacjach z delegacją Mitterranda353.

I to właśnie w tych najważniejszych dla strony polskiej sprawach nie ustalono wiele, mimo wizji szerokiego otwarcia na Wschód, snutej przez gospodarza Matignon354. Zawarto tylko istotne, jednak drugorzędne umowy: o wymianie młodzieżowej, o ochronie środowiska, o kształceniu kierowniczych kadr przedsiębiorstw, o gwarancji na francuskie inwestycje oraz o konsolidacji długów wobec Francji355. Najważniejsze było to ostatnie porozumienie, któremu towarzyszyła ponadto obietnica niewielkiego, ale natychmiastowego kredytu w wysokości 150 mln franków, a także plan przyznania średnioterminowej 500-milionowej pożyczki do końca 1990 r. Była to pierwsza ważna oferta kredytowa jednego z państw Zachodu od 13 grudnia 1981 r. (pomijając skromniejsze propozycje włoskie)356. W rzeczywistości podczas wizyty jedynie podpisano parafowane już w 1988 r. porozumienie. Podobnie jak Dumas, prezydent zapewniał o francuskiej pomocy dla Polski w negocjacjach z Klubem Paryskim, MFW i BŚ. Nadal jednak podkreślał, że pomoc jest uzależniona od dalszej demokratyzacji357. Oferta francuska została przez stronę polską określona jako niewystarczająca i niewspółmierna z zapowiedziami – co dostrzegała zachodnia prasa i pośrednio ambasada francuska w Warszawie358.

Sam Mitterrand bardzo dobrze oceniał swą misję i przekonywał, że spotkania z Jaruzelskim i Rakowskim wywarły na nim duże wrażenie. Po powrocie skierował do George’a Busha osobisty list, w którym wskazywał na potrzebę przyjścia PRL z pomocą. Obiecywał także doprowadzenie do umowy PRL z EWG jeszcze za przewodnictwa Francji we Wspólnocie, a więc do końca roku359. Na razie w lipcu PRL otworzyła swoje przedstawicielstwo dyplomatyczne przy Wspólnotach Europejskich w Brukseli360. Dyplomacja Zachodu ulegała przewartościowaniom, a część państw rzeczywiście dążyła do przyznania Polsce funduszy. Niemniej wciąż nie działo się to tak szybko, jak chciałyby polskie władze.

Ostrożna postawa Mitterranda była świadectwem nowej polityki większości państw zachodnich wobec wydarzeń w PRL, rozwiniętej na kanwie oszałamiającego sukcesu „Solidarności” w czerwcowych wyborach. Najogólniej mówiąc, zachodni dyplomaci, coraz ściślej współpracujący ze sobą w ramach EWG, przyjęli wyniki wyborów z mieszanymi uczuciami. Sukces opozycji cieszył, ale jego rozmiary martwiły. Wprawdzie w oficjalnych deklaracjach nie brakło pochwał (np. Wspólnota Europejska wydała oświadczenie, że wybory „stworzyły nowe perspektywy ściślejszej współpracy z PRL” i stanowiły „ważny krok naprzód w kierunku demokratyzacji”361) oraz nowych inicjatyw (zapewne w związku z wydarzeniami w Polsce 8 czerwca Rada Europy zaprosiła jako „specjalnych gości” delegatów z Węgier, PRL, ZSRR i Jugosławii na obrady Zgromadzenia Parlamentarnego rady w lipcu362), ale ogólnie obawiano się ostrego kryzysu politycznego, eskalacji napięcia, a może i gorszych scenariuszy włącznie z radziecką inwazją. Dlatego też w zachodniej dyplomacji coraz wyraźniej uwidaczniało się intrygujące przejście od strategii wyraźnego popierania „Solidarności” do nawoływania do umiaru, a nawet wspierania – w imię równowagi – strony rządowej. Przejście to miało ciekawy wymiar retoryczny: o ile do tej pory w oficjalnym języku dyplomatycznym „Solidarność” była popierana w mniejszym stopniu niż w rzeczywistości, o tyle teraz pod oficjalnymi wyrazami zadowolenia kryły się większe obawy, niż chciano pokazać.

Gregory F. Domber zaznacza, że USA, a za nimi pozostałe państwa NATO, w czerwcu 1989 r. coraz wyraźniej powstrzymywały solidarnościowe „parcie do władzy” i broniły ustaleń okrągłego stołu, które uznawano za gwarancję stopniowych przemian oraz ochronę przed eskalacją napięcia w kraju i w regionie363. Nierzadkie były wspomniane głosy, że na podstawie tych porozumień komuniści i opozycja będą rządzić pospołu przez kilka lat, próbując wyprowadzić kraj z kryzysu gospodarczego i powoli demokratyzując polską scenę polityczną364. To między innymi dlatego poczerwcowe przyspieszenie potraktowano nieufnie i z obawami. Przedmiotem troski Zachodu był ponadto stan socjalistycznych systemów gospodarczych. Na szczycie EWG w Madrycie 27 czerwca sformułowano oświadczenie, deklarujące bliżej nieokreślone wsparcie dla odbudowy ekonomii państw bloku wschodniego, zwłaszcza Polski i Węgier. Oprócz załamania politycznego liczono się z równie realną zapaścią gospodarczą365.

Nieufność Zachodu i jego niepokój o przemiany w Polsce doskonale widać na przykładzie antykomunistycznego przecież Waszyngtonu, który, obserwując klęskę rządu i miażdżące zwycięstwo opozycji, zaczął się poważnie obawiać, by „Solidarność”, upojona sukcesem, nie zapragnęła przejąć całej władzy i złamać postanowień okrągłego stołu. Takie złamanie, według amerykańskich dyplomatów, mogło doprowadzić do katastrofy politycznej. Urzeczywistniał się przecież scenariusz wyborczy przewidywany przez ambasadora Davisa w raporcie z 2 czerwca. USA nie chciały dopuścić, by spełniły się także czarne prognozy dyplomaty. Postawa „niechętnego spowalniacza” w ten sposób się umocniła.

Te obawy i czarne scenariusze ukryto pod oficjalnymi i półoficjalnymi komentarzami wyników wyborów, podkreślającymi doniosłość chwili i wielki sukces „Solidarności”. Realna gra dyplomatyczna była przysłonięta frazesami oficjalnych wypowiedzi. I przez nie przebijały jednak niekiedy prawdziwe nastroje. 5 czerwca rzecznik Departamentu Stanu Margaret Tutwiler podczas konferencji prasowej uznała wyniki wyborów za „historyczny krok” ku demokracji, pozytywnie oceniany przez USA. Zwróciła uwagę na uczciwość i swobodę wyborów. Co znamienne, wyraziła także nadzieję, że „mądrość i pojednanie będą nadal przeważać w okresie, gdy reformy zaczną nabierać rozmachu”366. Na Foggy Bottom obawiano się problemów i w oficjalnych wystąpieniach starano się unikać triumfalizmu czy kontrowersyjności367.

Według „Gazety Wyborczej”, w bezpośredniej reakcji na pierwszą turę wyborów prezydent Bush oznajmił, że „w Polsce następuje zwrot ku wolności i demokracji”368. W istocie słowa te, wygłoszone podczas porannej konferencji prasowej 5 czerwca, były częścią nieco ostrożniejszej wypowiedzi, w której prezydent niepewne jeszcze wyniki określił jako „bardzo interesujące” i stwierdził: „wydaje mi się, że coś się rusza”369. Dzień później Bush wydał dwa oświadczenia. Pierwsze dotyczyło 45. rocznicy D-Day, ale znalazł się w nim fragment poświęcony Polsce: „pierwsze wolne wybory w Polsce od ponad 50 lat i niemal jednoczesne tragiczne wydarzenia w Chinach dowodzą konieczności podwojenia naszych wysiłków zmierzających do rozszerzania demokracji i wolności na całym świecie”370. Drugie oświadczenie dotyczyło już wyłącznie spraw polskich: „niedzielne wybory w Polsce stanowią ważny krok ku wolności i demokracji. Jestem podbudowany reakcjami na wyniki zarówno strony rządowej, jak i członków opozycji. Mam nadzieję, że zwrot ku politycznemu pluralizmowi będzie kontynuowany w sposób odpowiedzialny i konstruktywny w duchu historycznych ustaleń okrągłego stołu z kwietnia”. Były to bardzo ostrożne słowa, przez które przebijała coraz wyraźniejsza obawa przed radykalizacją sytuacji w Polsce. Na koniec Bush powtórzył swoje obietnice z Hamtramck, nie wzbogacając ich jednak o nowe elementy371.

Na konferencji prasowej 8 czerwca nazwał sytuację w Polsce „niezwykle fascynującą”372. Trudno przypuszczać, by ta fascynacja była nieszczera, podobnie jak nieco późniejsza wypowiedź Busha: „droga ku wolnym wyborom w Polsce skłania mnie do błogosławienia naszego systemu wolnych wyborów, który często uznajemy tutaj, w Stanach Zjednoczonych, za oczywisty”373. Pod niewątpliwym przeświadczeniem o historycznej wadze głosowania z 4 czerwca (podzielanym zresztą przez media374) kryły się jednak równie silne obawy przed jego skutkami.

Bezpośrednio po wyborach John R. Davis pisał o „ogłuszającym ciosie dla obozu rządzącego” oraz fakcie, że „manifestacja masowego odrzucenia społecznego PZPR i jej ludzi, całego czterdziestopięciolecia socjalistycznych rządów, poraża swoimi rozmiarami”. W tej samej depeszy ambasador pokazał jednak, że podziela niepokoje panujące w waszyngtońskiej centrali. Zastanawiał się bowiem, czy w nowej sytuacji „Solidarność”, mimo wyważonych wypowiedzi jej liderów, będzie siłą rozpędu dążyć do dalszych zdobyczy i odstępować od porozumień okrągłego stołu. Trafnie przewidział, że opozycja może stopniowo zyskiwać większość w parlamencie. Przedmiotem troski Davisa stał się również los listy krajowej, skutkujący kryzysem konstytucyjnym, a także stosunkowo niska frekwencja wyborcza. W sumie spodziewał się destabilizacji sytuacji politycznej375. W związku z tym proponował Departamentowi Stanu rozwiązanie, które świetnie ukazuje nie tylko niejednoznaczność amerykańskiej dyplomacji w tym czasie, ale także jej możliwości działania: „ponieważ leży zarówno w naszym interesie, jak i w interesie »Solidarności«, aby partyjni reformatorzy nie zostali wyeliminowani […], pozostawiając pole twardogłowym, którzy sprzeciwiali się okrągłemu stołowi, nalegałbym, aby Radio Wolna Europa i Głos Ameryki unikały szyderstw z tego – przyznać trzeba – wybiegu” (chodziło o mało przekonujące pomysły uratowania listy krajowej)376. Tak oto kierownictwo „Solidarności” i Amerykanie ratowali wierchuszkę PZPR. Zaskakująco, z dnia na dzień, całkowicie zmieniały się priorytety amerykańskiej strategii propagandowej.

Tuż po drugiej turze wyborów James A. Baker opracował raport o sytuacji w Polsce, który miał być wykorzystany w czasie obrad Komitetu Politycznego NATO 27 czerwca. „Polska podjęła niepewną, ale historyczną próbę wyjścia z totalitarnego komunizmu” – przekonywał sekretarz stanu. Oceniał, że po wyborach „Solidarność” kontrolowała Senat, a komuniści – Sejm. Podkreślał jednocześnie trudną sytuację gospodarczą i obawę przed wybuchami społecznymi, podzielaną przez kierownictwo zarówno PZPR, jak i opozycji. Nie wykluczał, że związki zawodowe mogą się odwrócić od „Solidarności”. Zarazem w opinii Waszyngtonu gen. Jaruzelski jako prezydent miał być gwarantem realizacji postanowień okrągłostołowych377.

Dlatego w następnych tygodniach z dużym niepokojem obserwowano przepychanki wokół nieformalnie ustalonej między obydwiema stronami elekcji gen. Jaruzelskiego na prezydenta PRL. Rozkład głosów po wyborach pokazywał, że z uzyskaniem wymaganej większości może być duży kłopot. Amerykanie, zupełnie zaskakująco i paradoksalnie, zaczęli w związku z tym wyraźnie popierać kandydaturę Jaruzelskiego, obawiając się, iż porażka generała, zniechęconego zresztą wyborczą klęską PZPR, może pogrzebać kruchy porządek przyjęty przy okrągłym stole. Ambasador Davis wskazywał przy tym na radykalizację nastrojów społecznych, a zwłaszcza na fakt, że wyborcy nie posłuchali apeli Wałęsy o zaakceptowanie listy krajowej378. 6 czerwca w rozmowie z Józefem Czyrkiem ambasador zaproponował, by przeprowadzić dodatkowe głosowanie w celu obsadzenia brakujących miejsc z listy krajowej. Zaskoczyło go, że już dzień później przedstawiciele partii i „Solidarności” zdecydowali się na kompromis, bardzo przypominający sugestię Davisa. Polityk poczuł, że w tych gorących dniach ma realny wpływ na polską politykę wewnętrzną379.

W trakcie dalszych sporów wokół nominacji prezydenckiej doszło do zadziwiającej sytuacji, w której Stany Zjednoczone, ostro i wyraźnie potępiające dojście gen. Jaruzelskiego do władzy w 1981 r., osiem lat później zaczęły go wspierać w staraniach o fotel prezydencki380. Dlatego mniej może dziwi postawa generała, który długi czas wzbraniał się przed deklaracją, czy chce kandydować. Wybór przy pomocy Amerykanów i „Solidarności” na pewno nie był mu w smak.

Wsparcie to przybierało konkretne, zdumiewające formy. 22 czerwca Davis spotkał się na obiedzie z liderami „Solidarności”, których nazwiska nie zostały wymienione w raporcie, sporządzonym następnego dnia. W relacji ambasadora opozycyjni przywódcy przyszli po radę: jak zachować się w sprawie elekcji Jaruzelskiego? Naciski opinii publicznej i ogółu środowisk opozycyjnych były wyraźne – nie chcieli zatem oficjalnie popierać kandydatury generała. Zarazem jednak obawiali się – dziś wiemy, że raczej niesłusznie – iż jego porażka może wywołać „autentyczną groźbę wojny domowej”, która prawdopodobnie doprowadziłaby do „niechętnej, ale brutalnej interwencji radzieckiej”381. Sytuacja była patowa. Jeśli wierzyć słowom Davisa, zaproponował on wtedy opozycjonistom mały wykład „z arkanów zachodniej praktyki politycznej, znanej jako head-counting”. Polegała ona na kontrolowanej absencji posłów podczas głosowania, wpływającej na rozkład głosów. Na kartce z notatnika obliczał, ilu reprezentantów „drużyny Wałęsy” musiałoby nie przyjść, by strona komunistyczna mogła przeforsować kandydaturę Jaruzelskiego382.

Jak komentuje Gregory F. Domber, był to zadziwiający i bardzo rzadki bezpośredni przejaw doradczej roli amerykańskiej ambasady w postępowaniu polskiej opozycji. Placówka „aktywnie doradzała »Solidarności«, jak wybrać generała Jaruzelskiego”383. Domber podkreśla jednak, że zwykle Amerykanie nie ingerowali aż tak głęboko w politykę „Solidarności”, zadowalając się obserwowaniem sytuacji, „Solidarność” zaś „robiła, co chciała i jak chciała” – „to polskie społeczeństwo wybrało, jaką drogą będzie dalej zmierzać. Amerykanie byli tylko widzami”384. Czy rzeczywiście tak było? Wydaje się, że mimo wszystko rolę USA należałoby uznać za ważniejszą, choć z pewnością nie można jej przeceniać. Bez wątpienia póki wszystko szło w pożądanym przez Waszyngton kierunku, zadowalano się obserwacją, kiedy zaś kierunek zmian uznawano za niewłaściwy (np. fiasko misji Jaruzelskiego), stosowano naciski.

Kwestia elekcji Jaruzelskiego stała się jednym z istotniejszych elementów negocjacji polsko-amerykańskich w sprawie przyjazdu prezydenta Busha. Komuniści, nerwowo reagujący po klęsce wyborczej i nieoceniający trzeźwo szybkich przewartościowań dyplomacji zachodniej, nie dostrzegali, iż Biały Dom nie próbował osłabiać pozycji generała, i oskarżali Amerykanów o złe intencje, co wywoływało zaskoczenie tych ostatnich. Dochodziło do dyplomatycznego qui pro quo. Polską podejrzliwość mogły budzić jedynie oświadczenia samego Busha, jak choćby wygłoszone 2 czerwca do dziennikarzy na pokładzie Air Force One w drodze z Londynu do USA słowa, w których podkreślił, że chciałby dzięki wizycie wzmocnić aspiracje wolnościowe i demokratyzację w Europie Wschodniej. Zaznaczał zarazem, że jego misja „nie rozwiąże od razu wszystkich problemów gospodarczych, z którymi zmaga się ten naród”385.

W depeszy z 16 czerwca 1989 r. Ambasada USA w Warszawie donosiła, że członkowie kierownictwa PZPR (przede wszystkim Józef Czyrek) nieoficjalnie dawali do zrozumienia, iż w razie porażki Jaruzelskiego w wyborach prezydenckich wizyta Busha stanie pod znakiem zapytania. Posuwali się wręcz do gróźb: „funkcjonariusze wojska i milicji podkreślili, iż poczują się osobiście zagrożeni, jeśli Jaruzelski nie zostanie prezydentem, i będą mogli obalić porozumienia okrągłego stołu i wyniki wyborów”. To było niepokojące, dlatego Waszyngton nieustannie deklarował swoje poparcie dla ustaleń okrągłostołowych, w tym rozwiązań dotyczących prezydentury. W Białym Domu dostrzegano przerażenie w kręgach komunistycznych reformatorów, obawiających się ataków nie tylko ze strony środowisk „Solidarności”, ale i partyjnych „twardogłowych”. Amerykanie zastrzegali jednak, że nie było ich rolą zapewnienie generałowi głosów opozycji. W świetle przedstawionej pomocy Davisa w liczeniu głosów nie brzmi to w pełni wiarygodnie. Podejrzewano, że w istocie liderom PZPR mogło zależeć właśnie na wyjednaniu od Waszyngtonu pomocy w przekonywaniu „Solidarności” do poparcia generała386. Oto typowy przejaw języka dyplomacji: upraszczając, można z pewną przesadą stwierdzić, że ataki PZPR na Biały Dom mogły być prośbą o pomoc, a wypowiedziana głośno odmowa jej udzielenia oznaczała… zgodę. Pozostaje faktem, że przywódcy partyjni w tych pełnych zamętu dniach nietrafnie oceniali politykę amerykańską, oskarżając Waszyngton o promowanie Wałęsy jako kandydata na prezydenta, a Geremka jako przyszłego premiera. Oskarżenia te wywoływały pełne konsternacji zdziwienie ambasadora Davisa387.

Biały Dom niepokoiło również – być może bezpodstawnie – wspomniane nastawienie samego generała, który, zniechęcony sytuacją, nie miał jakoby ochoty – jak pisał Davis – „wpełznąć na fotel prezydenta. Co zrozumiałe, jest niechętny stawić czoła kolejnemu społecznemu upokorzeniu po porażce partyjnych reformatorów z listy krajowej w pierwszej turze wyborów. W związku z tym Jaruzelski liczy głosy i jeśli liczby nie będą właściwe, może rzeczywiście zrezygnować z nominacji”388. Niepewna postawa generała na XIII Plenum KC PZPR z 30 czerwca i sondowanie możliwości wyboru gen. Kiszczaka mogły w istocie sugerować takie rozwiązanie389. Ambasador Davis pisał o panice w obozie komunistów, wznieconej decyzją Jaruzelskiego o rezygnacji z kandydowania. 1 lipca dyplomata spotkał się na Okęciu z Wałęsą, który odprowadzał żonę, wybierającą się do Filadelfii. Wałęsa przekonywał, że jest mu obojętne, który z generałów zostanie prezydentem. Sam nie chciał kandydować, tłumacząc, że wywołałoby to wojnę domową. W związku z tą trudną sytuacją Davis nie pierwszy raz proponował waszyngtońskiej centrali, by ta wpłynęła na tonowanie retoryki RWE i Głosu Ameryki w relacjonowaniu wydarzeń z Polski. Jednocześnie podkreślał rosnącą aktywność opozycyjnych radykałów, gwałtownie atakujących Jaruzelskiego390.

Co znamienne, ambasador ubolewał, że w opinii członków „Solidarności” rząd składający się z przedstawicieli opozycji stałby się sygnałem do automatycznego otwarcia olbrzymiego wsparcia finansowego ze strony Zachodu. Wcale nie było to takie pewne, a podobne przekonania – systematycznie, acz nieskutecznie prostowane przez ambasadora – powodowały tylko, w jego opinii, eskalację napięcia391. Oto świetny przejaw radykalnych przewartościowań amerykańskiej strategii wobec Polski w tych tygodniach. „Solidarność” musiała się teraz nauczyć funkcjonowania w odmienionej rzeczywistości.

Na skutek owych wątpliwości i niepokojów planowanie pomocy gospodarczej dla Polski nie nabrało w tych tygodniach wyraźnego przyspieszenia. Wprawdzie od połowy czerwca doprecyzowywano projekty ustawy pomocowej dla Polski i Węgier392, a w stanowisku amerykańskim na obrady Komitetu Politycznego NATO z 27 czerwca zapewniano, że USA „usilnie starają się znaleźć możliwości udzielenia Polsce pomocy”, to jednak wciąż dominowało przekonanie, iż „pomoc finansowa utrwali tylko nieefektywność” polskiej gospodarki. Zamierzano w związku z tym obmyślić takie formy pomocy, które stanowiłyby „zachętę do przeprowadzania odpowiednich reform, przede wszystkim do rozwoju sektora prywatnego”393. Jak widać, po legalizacji „Solidarności” Waszyngton nie zaprzestał szantażu finansowego, który został tylko zmodyfikowany – granie kartą opozycji zamieniono na postulaty urynkowienia gospodarki, wysunięte teraz na pierwszy plan. Zarazem dostrzegano ewolucję samej „Solidarności”, z trudem próbującej określić swój status jako formacji będącej jednocześnie związkiem zawodowym i partią polityczną394.

Mimo wszystko podejmowano konkretne kroki – 20 czerwca Kongres uchwalił zgłoszoną dwa tygodnie wcześniej przez kongresmana Lee H. Hamiltona ustawę „Democracy in Eastern Europe Act of 1989”, która przyznawała Polsce i Węgrom na najbliższe dwa lata odpowiednio około 4,5 mln dolarów i 1 mln dolarów bezpośredniej pomocy. Oprócz tego niemal drugie tyle przeznaczano na „poparcie niezależnej działalności instytucji” oraz na wymianę kulturalno-naukową i pomoc medyczną. Wprowadzono także pewne ulgi celne i rozwiązania w zakresie ubezpieczenia amerykańskich inwestycji od ryzyka politycznego395. Były to posunięcia znaczące, ale doraźne i niewystarczające. Co jednak najbardziej znamienne, dwa dni później Senat nie zatwierdził postulowanych przez Kongres ulg dla Polski, choć przyjął odpowiednią ustawę396. W tym czasie w Warszawie nie po raz pierwszy zaczęły krążyć plotki, że Amerykanie wraz z Brytyjczykami opracowali rodzaj nowego planu Marshalla – miano oferować Polsce 10 mld dolarów w zamian za zgodę komunistów na przekazanie „Solidarności” stanowiska prezydenta397. Atmosfera była nerwowa.

O tym, że w kontekście wizyty Busha stronie polskiej najbardziej zależało na uzyskaniu pomocy finansowej, najlepiej świadczy aktywność ambasadora Jana Kinasta w tygodniach poprzedzających przyjazd prezydenta. 18 czerwca wraz z konsulem Jerzym Jaskiernią odwiedził szefa Biura do spraw Europy Wschodniej Departamentu Stanu Jamesa W. Swiharta, którego prosił o rozszerzenie i doprecyzowanie programu amerykańskich inwestycji w Polsce. Gdy obecny na spotkaniu zastępca asystenta sekretarza stanu Curtis Kamman zapytał, czy wybór gen. Jaruzelskiego na prezydenta jest zagrożony, Kinast optymistycznie zapewnił, że do czasu przyjazdu Busha w Polsce będzie urzędował i prezydent, i premier. Ponowił te zapewnienia cztery dni później podczas rozmowy z podsekretarzem stanu do spraw politycznych Robertem Kimmittem. Sugerował ponadto, by strona amerykańska i polska wydały wspólne oświadczenie na koniec prezydenckiej wizyty, czemu Amerykanie byli niechętni – wymagałoby to sprecyzowania planów pomocy398.

30 czerwca Kinast ponownie odwiedził Kimmitta. Zgodnie z poleceniem warszawskiej centrali MSZ wręczył rozmówcy do rozważenia program rozwoju gospodarczego Polski na lata 1989–1992 oraz nieformalny dokument pt. „Finansowe i ekonomiczne potrzeby Polski w zarysie”. Polski dyplomata użył przy tym wykorzystywanej zarówno przez władze, jak i „Solidarność” argumentacji, przekonując, że polskie reformy nie powiodą się bez zachodnich pieniędzy. Prosił, nawiązując do wystąpienia Busha w Hamtramck, o kilkuletnie „wytchnienie w spłacie długów”, wsparcie w negocjacjach z MFW i Klubem Paryskim, ułatwienia w uzyskiwaniu kredytów oraz o zachęcanie prywatnego kapitału do inwestowania w Polsce. Była to po prostu słabo ukrywana, rozpaczliwa prośba o pieniądze. Mniej jednoznaczna była odpowiedź Kimmitta, który nie odszedł od dotychczasowego stanowiska Waszyngtonu. Stwierdził on, że USA „rozumieją i akceptują potrzebę wsparcia przez Zachód procesu rozpoczętego w Polsce”, a przemówienie w Hamtramck „wytyczyło podstawy amerykańskiej polityki” wobec Polski, niemniej deklarowane wsparcie było uwarunkowane „wysiłkami gospodarczymi” podejmowanymi nad Wisłą. Dodał, że „rząd Stanów Zjednoczonych w dalszym ciągu rozważa, jak najlepiej rozwiązać tę kwestię”399. Postawy tej nie zmienił także list Wojciecha Jaruzelskiego (jako przewodniczącego Rady Państwa) do prezydenta Busha, przekazany 7 lipca. W liście generał powtórzył prośby Kinasta400.

3 lipca ambasador wraz ze swym zastępcą Ryszardem Krystosikiem spotkał się z Kimmittem, Kammanem i urzędnikami Biura do spraw Europy Wschodniej Departamentu Stanu. Polscy goście ponownie zaprezentowali ów plan ekonomiczny dla Polski na lata 1989–1992 i podkreślali polskie oczekiwania dotyczące realnej pomocy ze strony USA. Warszawa chciała, by Amerykanie kierowali pracami nad pakietem pomocowym dla PRL. Na początek strona polska zwróciła się o pożyczki na sumę 650 mln dolarów. Amerykańscy rozmówcy znowu nie dali konkretnej odpowiedzi401.

Sam Bush nawet w wypowiedziach do amerykańskiej opinii publicznej nie wyjaśniał, jak sprawa wyborów wpłynęła na ewolucję stanowiska ogłoszonego w Hamtramck. Na pytanie w tej kwestii, zadane 27 czerwca podczas konferencji prasowej w Białym Domu, prezydent odpowiedział wymijająco. Ostrożnie, acz dosadnie przekonywał: „chcę mieć pewność, że kiedy przedstawimy szczegółowy plan pomocy Polsce, Polska sama podejmie niezbędne kroki, by pieniądze te zostały dobrze wydane. Nie chcę zwyczajnie wyrzucać pieniędzy w błoto”402. Tezy te powtórzył 30 czerwca na spotkaniu w Białym Domu z przedstawicielami polskiej prasy: Danielem Passentem z „Polityki”, Zygmuntem Broniarkiem z „Trybuny Ludu” i Andrzejem Krajewskim z „Nowego Dziennika” (współpracującym z „Gazetą Wyborczą”). Co prawda prezydent nie po raz pierwszy stwierdził, że Amerykanie są gotowi wyjść „poza powstrzymywanie” (beyond containment), ale warunkiem ich pomocy była „nie tylko kontynuacja reform, ale także ich przyspieszenie”. Zgodnie z zauważoną tendencją, miał na myśli przede wszystkim przemiany ekonomiczne, a nie polityczne. Wyrażał przy tym zrozumienie, że stronie polskiej będzie zapewne trudno przyjąć te warunki403.

Miał rację. Wyczekująca postawa Zachodu z ostatnich miesięcy coraz bardziej frustrowała władze komunistyczne. W szyfrogramach poszczególnych ambasad, kierowanych w tym czasie do Warszawy, była poruszana niemal wyłącznie tematyka ekonomiczna. Prezydent nie uległ nawet nieustannym, często dramatycznym prośbom środowisk związanych z „Solidarnością” o pomoc finansową, mającą uchronić Polskę przed „katastrofą gospodarczą”: „wątpię, że dojdzie do natychmiastowej oferty w wysokości chociażby miliarda dolarów” – zauważył 6 lipca, tuż przed podróżą do Europy. Podkreślał, że strona rządowa i solidarnościowa muszą zrozumieć, iż reforma gospodarcza, choć trudna dla społeczeństwa, jest niezbędnym warunkiem zachodniej pomocy. „Nie jesteśmy gotowi, by mówić o konkretnych propozycjach, o których będę dyskutował z tymi dwoma krajami [PRL i Węgrami – przyp. P.P.]” – konkludował404.

Ani problemy finansowe, ani sprawa prezydentury gen. Jaruzelskiego nie zostały rozwiązane do momentu przyjazdu George’a Busha. Nowa strategia beyond containment nie przynosiła jeszcze wymiernych rezultatów. Fakt ten negatywnie wpłynął na atmosferę obustronnych relacji i utrudnił organizację podróży. 4 lipca w Belwederze w rozmowie z amerykańskim ambasadorem i odwiedzającym Warszawę kongresmanem Stephenem Solarzem Wojciech Jaruzelski dał do zrozumienia, że gdyby „Solidarność” wysunęła innego kandydata na prezydenta niż on sam albo gen. Kiszczak, wizyta Busha nie doszłaby do skutku. Podobnie jak Czyrek, błędnie zakładał, że Biały Dom niechętnie patrzy na jego kandydaturę, wskazując na ataki ze strony RWE405. Mówił nawet o możliwym wybuchu zamieszek podczas wizyty Busha406.

Po tej nieprzyjemnej rozmowie generał pojechał na ulicę Wiejską, gdzie tego samego dnia odbyła się uroczysta inauguracja nowego Sejmu i Senatu. Po południu ambasador Davis wydał wielkie przyjęcie z okazji amerykańskiego Dnia Niepodległości. Zjawiła się na nim większość posłów, dwóch członków Biura Politycznego KC PZPR, kilku ministrów i wielu prominentów – w sumie 1300 gości. W relacji dla Waszyngtonu dyplomata zwrócił uwagę na niespotykaną swobodę wymiany poglądów między przedstawicielami różnych obozów, spacerującymi po ogrodach rezydencji ambasadora – dostrzegł np. żartujących ze sobą Adama Michnika i Aleksandra Kwaśniewskiego407. Wydarzenia tego bogatego dnia świetnie symbolizowały ewolucję polskiej rzeczywistości.

Mimo niesnasek i przepychanek obie strony kontynuowały przygotowania do przyjazdu. Jak komentował Davis, „niewiele było zapewne przypadków, aby prezydent Stanów Zjednoczonych przyjeżdżał z oficjalną wizytą do kraju, w którym sytuacja polityczna byłaby podobnie niepewna i zmieniała się tak szybko jak obecnie w Polsce”408. Oficjalnie jednak Departament Stanu przekonywał Jana Kinasta, że „opóźnienia i różnice zdań towarzyszące wyborowi przywódców” są czymś normalnym w „demokratyzujących się krajach”409. Sam Bush w tym czasie bardzo ostrożnie wypowiadał się o gen. Jaruzelskim. Zarzekał się, że kwestia prezydentury jest wyłącznie sprawą polską. „Nie próbujemy wpływać na te wewnętrzne procesy – przekonywał. – Nie jest to rolą prezydenta Stanów Zjednoczonych. Zamierzam kontynuować rozmowy z polskim kierownictwem niezależnie od jego składu”. Zapewniał, że planowana wizyta będzie owocna, nawet jeśli bieżące konflikty w Warszawie nie zostaną rozwiązane. W swej wypowiedzi z 6 lipca pośrednio poparł obóz partyjno-rządowy, podkreślając jego zgodę na relegalizację „Solidarności”410. Ponadto Amerykanie w tym czasie deklarowali, że ich celem nie jest w żadnym razie prowokowanie rozruchów, ale zależy im jedynie na popieraniu „zdrowego” procesu przemian411. Podczas kolejnej konferencji prasowej Bush dodawał, że nie należy przesadzać z obietnicami dla Polaków, by nie „skłonić ludzi do takiego poziomu aktywności politycznej, który mógłby spowodować represje”412. W Warszawie jednak z nieufnością przyjmowano takie zapewnienia.

Wizytę amerykańskiego prezydenta, do której doszło w dniach 9–11 lipca 1989 r. (tuż po zakończeniu posiedzenia Komitetu Politycznego Układu Warszawskiego), na pewno można uznać za symboliczny początek nowego etapu w historii stosunków polsko-amerykańskich, choć raczej nie zmieniła ona biegu historii, na co liczył Davis. W przeciwieństwie do podróży Richarda Nixona, Geralda Forda i Jimmy’ego Cartera, wizyta w Polsce nie była tylko przystankiem w drodze amerykańskiego prezydenta do ZSRR, ale stanowiła jeden z najważniejszych punktów europejskiego tournée. W wywiadzie udzielonym 30 czerwca polskim dziennikarzom Bush stwierdził: „wizyta jest symbolem naszego poparcia dla Polski zmierzającej do demokracji”, niemniej przypominał: „nie chcę podsycać napięć”413. Kilka dni później powiedział, tym razem przedstawicielom mediów zachodnich, że zmiany w Polsce i na Węgrzech „mogą stanowić początek historycznego procesu europejskiego pojednania i zakończenia sztucznego podziału Europy”, a „naszym [Amerykanów – przyp. P.P.] zadaniem jest stworzenie warunków umożliwiających Polakom i Węgrom uzdrowienie gospodarki i pomyślne przejście do demokracji”414. W przeciwieństwie do swych poprzedników Bush przyjeżdżał do Polski w trakcie historycznych przemian, postępującego rozpadu bloku wschodniego i dokonującej się rewolucji w polityce radzieckiej. Bush wyrażał przekonanie, że Gorbaczow pozytywnie przyjmie jego wizytę w Polsce i na Węgrzech. Znamienne, że nieco wcześniej I sekretarz KC KPZR odbył tournée po państwach Zachodu. „dobrze się stało, że [Gorbaczow] odwiedził Europę Zachodnią – i dobrze się stało, że prezydent Stanów Zjednoczonych odwiedzi Europę Wschodnią. Chciałbym, żebyśmy wyszli poza strategię containment” – konkludował Bush415.

Jak przekonywał ambasador Davis w swych depeszach dla Sekretariatu Stanu, Bush udawał się do „najbardziej proamerykańskiego kraju na świecie”, wręcz irracjonalnie zafascynowanego Ameryką. Z pewnością mógł zapewnić Polakom „moralne poparcie dla procesu przemian w Polsce”, do których dochodziło dzięki „inspiracji płynącej z politycznego i moralnego przywództwa Lecha Wałęsy oraz Jana Pawła II, przy współpracy enigmatycznego, niepopularnego, ale niezastąpionego generała Jaruzelskiego”. A poparcie to było bardzo potrzebne z powodu niestabilnej sytuacji, dużych problemów gospodarczych i społecznych, a także ciągłej obawy „polskiego rządu i odpowiedzialnej opozycji” przed ekstremizmami oraz reakcjami ZSRR. W związku z tym oczekiwanym przez stronę polską celem wizyty – według Davisa – było wsparcie przez Busha podjętych reform, zachęcanie do pojednania narodowego oraz – zadeklarowanie pomocy materialnej. Ambasador przyznawał jednak, że USA nie będą w stanie spełnić wszystkich rozbudzonych nadziei Polaków. Podkreślał natomiast, że w amerykańskim „interesie strategicznym” leży „uzyskanie przez Polskę większej niezależności od Związku Radzieckiego” oraz „wykluczenie prawdopodobieństwa, iż Polska stanie się przeciwnikiem Stanów Zjednoczonych”416.

Tezy Davisa zgadzają się z analizami Kinasta, który oceniał, że Amerykanie traktowali misję Busha z dużą powagą. Była ona wyrazem poparcia Białego Domu dla procesu przemian w PRL i całym bloku wschodnim. W uzupełnieniu do słów Davisa polski ambasador dodawał, że Bush będzie chciał zademonstrować sympatię dla „Solidarności”. Prezydent miał ponadto liczyć na to, że dzięki przemianom uda się zwiększyć wpływy USA w Polsce, doprowadzić do wycofania wojsk radzieckich (co po raz pierwszy Bush zasugerował 30 czerwca we wzmiankowanym wywiadzie dla polskich dziennikarzy) i uniknąć propagandowych skutków wizyty Gorbaczowa w Bonn (12 czerwca). Podróż na pewno stanowiła istotny etap w odchodzeniu Waszyngtonu od polityki containment i wyraźny przejaw działania na rzecz zniesienia podziałów w Europie, co stało się nową wytyczną amerykańskiej dyplomacji. Jedność Europy była hasłem coraz częściej głoszonym przez Biały Dom417.

Relacja Kinasta nieco upraszczała rzeczywistość: wprawdzie Bush faktycznie stwierdził „że chciałby zobaczyć” wycofywanie się oddziałów radzieckich z terytorium Polski, a także podkreślał, że nad Wisłą „zaistniała historyczna szansa przezwyciężenia powojennego podziału Europy”, to jednak 30 czerwca po raz kolejny oficjalnie deklarował: „nie zamierzam z premedytacją uczynić czegokolwiek, co spowodowałoby kryzys”418. W innym miejscu zapewniał: „nie jadę do Europy z zamiarem utrudniania spraw panu Gorbaczowowi albo szukania w ten lub inny sposób swojej przewagi”419. Można oczywiście uznać, że takie zastrzeżenia były elementem dyplomatycznej small talk i ukrywały prawdziwe dążenia. Przewartościowanie w amerykańskiej strategii geopolitycznej pod wpływem wydarzeń w Europie Wschodniej bez wątpienia nastąpiło. Sam prezydent, choć przekonywał o respektowaniu interesów radzieckich, otwarcie przyznawał w nowym duchu: „nastały historyczne czasy. Stawką jest nie tylko polityczna i gospodarcza liberalizacja w Polsce i na Węgrzech, ale także perspektywa zakończenia powojennego podziału Europy”420. Mimo to, według polskich analityków, Gorbaczow życzliwie patrzył na wschodnioeuropejską misję Busha, widząc w niej szansę na poprawę stosunków między Wschodem a Zachodem, szczególnie w kontekście negocjacji rozbrojeniowych. Innego zdania byli przedstawiciele ortodoksyjnego skrzydła władz radzieckich, dla których wizyta prezydenta oznaczała dowartościowanie polskiej opozycji, osłabienie partii i większą ingerencję Zachodu w wewnętrzne sprawy państwa bloku wschodniego421. Burzliwe czasy wywoływały najróżniejsze reakcje i charakteryzowały się mnogością – czasami rozbieżnych – dyplomatycznych dążeń, celów, planów i wytycznych.

O tym, że Amerykanie przykładali do europejskiego tournée prezydenta dużą wagę, świadczyło zorganizowanie 7 lipca z inicjatywy Białego Domu sympozjum poświęconego problematyce Europy Wschodniej. W naradzie uczestniczyli m.in. Zbigniew Brzeziński, prezydenccy doradcy Brent Scowcroft i Robert D. Blackwill, podsekretarz stanu Lawrence S. Eagleburger oraz Carla A. Hills, przedstawicielka związków zawodowych. Zwracając się do zebranych, George Bush raz jeszcze podkreślił znaczenie swojej misji i wezwał z jednej strony amerykańskie centrale związkowe do udzielenia pomocy polskim i węgierskim robotnikom, a z drugiej – biznesmenów do zaangażowania w polski i węgierski sektor prywatny. Oczekiwał owocnego przebiegu sympozjum, którego celem była analiza amerykańskiej polityki wschodniej422.

Mimo skomplikowanego splotu uwarunkowań geopolitycznych i nieufności wizyta Busha budziła u polskich gospodarzy wielkie nadzieje na amerykańskie pieniądze. Szef MSZ Tadeusz Olechowski liczył na uzgodnienie szczegółów „pakietu polskiego”, choć realistycznie nie spodziewał się „znaczących gestów”. Zauważał „ogromne zainteresowanie” wizytą ze strony światowych mediów. Przekonywał, że oznaczała ona „pewien zwrot w odbudowie stosunków z państwami zachodnimi, wkroczenie na tory normalnej, wszechstronnej współpracy i pełne przywrócenie pozycji Polski na arenie międzynarodowej”. Powoli kończyła się zimna wojna. Powoli, ponieważ minister wciąż obawiał się, że Bush, pragnąc wpływać na przemiany w bloku wschodnim, będzie eksponował znaczenie „Solidarności”, uzależniał przyznanie funduszy od umieszczenia przedstawicieli opozycji w strukturach politycznych PRL i „umacniał przekonanie”, iż „Solidarność” jest równorzędnym partnerem do rozmów. Dlatego Olechowski zalecał m.in. ograniczenie liczby przemówień Busha do minimum (np. proponował, aby nie zgodzić się na wygłoszenie przez prezydenta okolicznościowego przemówienia pod pomnikiem Poległych Stoczniowców), co nie zostało zrealizowane423. Na płaszczyźnie stosunków dyplomatycznych między PRL a Zachodem stare mieszało się jeszcze z nowym.

Bush wylądował na Okęciu wieczorem 9 lipca. Jak wiemy, trzy dni wcześniej w słynnym przemówieniu w Strasburgu Gorbaczow de facto odwołał doktrynę Breżniewa. Parę dni po przylocie prezydenta przypadała z kolei dwusetna rocznica zburzenia Bastylii. Na lotnisku amerykańskiego przywódcę przywitał Wojciech Jaruzelski – tylko jako przewodniczący Rady Państwa. Bush już na samym początku nie omieszkał pochwalić generała za mądrość i odwagę w obraniu drogi okrągłostołowych porozumień, ale potwierdził, że pragnie rozmawiać z opozycją424. Zgodnie z tymi zapowiedziami szef Białego Domu w czasie swej wizyty rozmawiał zarówno z Wałęsą (którego odwiedził w domu), jak i z generałem, a także z premierem, marszałkami Sejmu i Senatu425. W programie wizyty znalazło się również spotkanie z dziećmi z Małej Ligi Baseballu426.

10 lipca po południu Bush wygłosił w Sejmie przemówienie – być może jedno z najważniejszych jego wystąpień w Polsce. Nawiązywał w nim do Konstytucji 3 maja i postaci Tadeusza Kościuszki. Podkreślił wagę „potęgi i potencjału” sytuacji w Polsce, o których miało świadczyć wspólne zdjęcie Jaruzelskiego i Wałęsy z pierwszego posiedzenia nowego Sejmu. W wystąpieniu nie zabrakło znanej nam już retoryki prorządowej: przekonywania o „odwadze” i „realizmie” komunistycznych przywódców w Polsce i na Węgrzech, którzy „próbują naprawić błędy popełnione w przeszłości z uczciwością, kreatywnością i – tak – odwagą”. Tym pochwałom towarzyszyło stwierdzenie, że „Lech Wałęsa i »Solidarność« są bardzo przywiązani do tych instytucji, które będą służyć całemu narodowi”. Wręcz wyraźniej chwalił komunistów. Również w tym uspokajającym tonie mówił o możliwych geopolitycznych konsekwencjach zachodzących przemian, ponownie deklarując: „nadszedł czas na wyjście poza strategię containment […] w kierunku lepszego świata”. Bush zaznaczał, że containment było tylko środkiem, a nie celem. By jednak ów „lepszy świat” mógł zostać zbudowany, należało przeprowadzić redukcję zbrojeń oraz reformy polityczne i ekonomiczne w bloku wschodnim. „Przyszłość przynosi zarówno nadzieję, jak i niepewność – ostrzegał prezydent – Polska i Węgry znalazły się na rozdrożu […]. Droga jest trudna, ale nadszedł właściwy moment, biorąc pod uwagę i sytuację wewnętrzną, i międzynarodową, by Polska wybrała własny kierunek. Kiedy »Solidarność« została ponownie zalegalizowana, wyrażałem mój podziw i poparcie dla tego politycznego eksperymentu […]. Od tego czasu poszliście jeszcze dalej”. Mówił przy tym, że demokracja stanowi „przeznaczenie człowieka”. Na zakończenie stwierdził: „Bóg w swej nieskończonej mądrości i miłości przebywa z nami w tej sali. Niech błogosławi wasze wysiłki. Niech żyje Polska!”427. Bardziej konserwatywni posłowie PZPR mogli na te słowa zareagować nerwowo.

Najważniejszym dla strony polskiej fragmentem sejmowego przemówienia było przedstawienie w sześciu punktach oferty pomocy gospodarczej dla PRL, która miała wyjść poza postanowienia z Hamtramck. W istocie ta oferta nie była aż tak bogata i szczegółowa. Po pierwsze, Bush obiecywał poruszenie sprawy pomocy dla Polski na zbliżającym się szczycie G-7 w Paryżu w celu „pogłębienia koordynacji i wspólnych akcji” pomocowych. Inicjatywy te miały wykorzystywać możliwości Banku Światowego, Klubu Paryskiego i MFW. Nie była to jakaś konkretna obietnica. Po drugie, Bush miał poprosić Kongres (i pośrednio inne kraje grupy G-7) o utworzenie specjalnego funduszu na rozwój polskiego prywatnego sektora gospodarki. Po trzecie, Biały Dom obiecał przekonać Bank Światowy do udzielenia Polsce 5 mln dolarów pożyczki na rozwój przemysłu i rolnictwa. Czwarty punkt dotyczył dyskusji w gronie zachodnich sojuszników na temat korzystniejszego rozłożenia spłat polskich długów: w 1989 r. PRL mogła w ten sposób zaoszczędzić nawet miliard dolarów. Decyzja miała zapaść w Paryżu. Piąty punkt zakładał wyasygnowanie przez Kongres odpowiedniej kwoty na redukcję zanieczyszczenia środowiska, przede wszystkim w Krakowie. Wreszcie w ostatnim punkcie Bush ogłaszał utworzenie w Warszawie amerykańskiego ośrodka kulturalno-informacyjnego oraz analogicznej placówki w USA428. Zastosowany w tych deklaracjach czas przyszły zapewne nie zadowolił przysłuchujących się posłów, i to niezależnie od orientacji politycznej.

11 lipca prezydent wyjechał do Gdańska, gdzie zjadł lunch u Lecha Wałęsy. Lider „Solidarności” przede wszystkim prosił swego gościa o pomoc gospodarczą dla Polski (prasa, nieco upraszczając, komentowała, że Wałęsa wprost zażądał miliarda dolarów). Ten – rzecz jasna – nie dawał w pełni jednoznacznej odpowiedzi. Deklarował w zamian chęć spotkania z liderem „Solidarności”, tym razem w USA, jeszcze w 1989 r.429 Następnie Bush, tak jak Mitterrand, nie tylko oddał cześć obrońcom Wybrzeża na Westerplatte, ale też udał się pod pomnik Poległych Stoczniowców, gdzie złożył wieniec. Mimo nieśmiałych przeciwdziałań władz PRL wygłosił przy pomniku przemówienie, a wtórował mu Wałęsa430. Wśród okrzyków: „Lech Wałęsa!” i „Prezydent Bush!”, wznoszonych przez licznie zgromadzoną publiczność, następca Reagana wypowiadał słowa znaczące w wymiarze retoryczno-symbolicznym, ale bardzo ogólnikowe: „Witaj, Lechu Wałęso! Witaj, »Solidarność«! Witaj, Polsko! […] Polska zajmuje szczególne miejsce w sercach Amerykanów i w moim sercu. Gdy cierpicie, czujemy ból. Gdy marzycie, czujemy nadzieję. A gdy zwyciężacie, cieszymy się. To wykracza poza relacje dyplomatyczne; to jak więzi rodzinne – przyjechać do Polski, to jak przyjechać do domu”431.

Co więcej, określił pomnik Poległych Stoczniowców jako symbol nadziei, nawiązujący do tradycji Statui Wolności. Przekonywał: „dzielni robotnicy Gdańska wiedzą, że Polska nie jest sama. Stoi przy was Ameryka”. Oświadczenie to wywołało entuzjazm tłumu. Mówiąc o „Solidarności”, stwierdził: „dopingujemy ruch, który poruszył wyobraźnię świata […]. Oklaskujemy też tych, którzy uczynili ten rozwój możliwym: polski naród”. Dodawał jednak: „uznajemy także, że polski rząd okazał mądrość, kreatywność i odwagę, podejmując te historyczne kroki”. Zapewniał, że rozumie trudności związane z wdrażaniem reform gospodarczych, ale optymistycznie deklarował, że „Polacy i Amerykanie dzielą zaangażowanie w przezwyciężaniu podziału Europy”. „Polska nie jest stracona, póki wciąż żyją Polacy” – zakończył prezydent, nawiązując do hymnu państwowego432.

W sumie zatem nie powiedział niczego nowego. Dwie godziny później, około godz. 17.00, na gdańskim lotnisku wygłosił ostatnie słowa przed odlotem do Budapesztu. Raz jeszcze podkreślił „odpowiedzialność”, „wrażliwość” i „determinację” strony rządowej, ale także „odwagę” i „moralne przywództwo” Wałęsy, które poprowadziło Polaków „z mroków nocy ku promiennej przyszłości”433. Promiennej, ale niepewnej i trudnej – mógł dopowiadać w duchu.

W swych wystąpieniach Bush skupiał się na kwestiach demokratyzacji, praw człowieka i pokojowej reintegracji Europy, wyraźnie deklarując przy tym poparcie dla polskich reform. Wątki te poruszał już w końcu maja, w czasie wizyty w Watykanie i RFN. Konkretnym wynikiem jego pobytu w Polsce było podpisanie międzyrządowej umowy o współpracy kulturalnej, a także protokołu o współpracy w turystyce. Mimo wszystkich ograniczeń w kwestiach ekonomiczno-finansowych, najbardziej dla Polaków interesujących, prezydent nie wyszedł jednak zdecydowanie poza ostrożne stanowisko sformułowane w Hamtramck i w dyrektywie z 8 maja, choć poruszał pomijany dotychczas wątek pomocy w negocjacjach z BŚ. Ogólnie obiecywał „lobbowanie” na rzecz Polski na zbliżającym się szczycie G-7 i zapewniał: „Stany Zjednoczone nie pozostawią Polski samej”. W sferze gospodarczej udało się zawrzeć tylko dwa cząstkowe porozumienia w sprawie restrukturyzacji polskiego długu i uzyskać obietnicę pomocy technicznej dla polskich związkowców ze strony Departamentu Pracy i AFL-CIO (w dziedzinie szkoleń, poszukiwania pracy, metod samozatrudnienia, zasad BHP itp.)434.

Nie było tego wiele, nawet prezydencki doradca do spraw bezpieczeństwa Brent Scowcroft przyznawał, że oferta miała charakter raczej psychologiczny i polityczny, a nie realnie ekonomiczny435. Podobne propozycje (tylko na mniejszą skalę) Bush przedstawił Węgrom436. Prezydent nie obiecywał nowego planu Marshalla, o którym marzyła strona polska i węgierska, choć – zdaniem Agencji Reutera – stał się bardziej skłonny do rozwijania planów pomocy gospodarczej niż przed europejskim tournée. W tendencji tej wyraźniej niż dotychczas wyprzedził część zachodnioeuropejskich sojuszników, którym zależało przede wszystkim na gwarancjach ekonomicznych ewentualnych kredytów.

Kiedy Bush wygłaszał swe przemówienie na wspólnym posiedzeniu Sejmu i Senatu, w pierwszym rzędzie obok siebie siedzieli Wałęsa i Jaruzelski. Tydzień później przewagą jednego głosu generał został prezydentem437. Jak podkreśla Gregory F. Domber, prezydencka misja nie pozostała bez znaczenia dla tej sprawy: rankiem 10 lipca, podczas spotkania z generałem w Belwederze, szef Białego Domu miał namawiać swego rozmówcę do kandydowania. Był to, zdaniem Dombera, główny cel wizyty następcy Reagana w Polsce. Bush wielokrotnie jednoznacznie popierał i chwalił generała. Sam Jaruzelski zresztą wyraźnie to dostrzegał, co zauważa m.in. György Dalos438. Zwracała też na to uwagę amerykańska prasa439. Anna Mazurkiewicz podkreśla z kolei: „w lipcu 1989 r. kierujący polityką zagraniczną Amerykanie publicznie przyznawali, iż Wojciech Jaruzelski jest postacią niezbędną dla pokojowej transformacji w Polsce, a przede wszystkim mogącą uspokajać Moskwę”440. Prezydent miał nawet czuć się swobodniej w obecności Jaruzelskiego niż przywódcy „Solidarności”, którego nieformalne znaczenie mogło wręcz przewyższać – zdaniem amerykańskiej ambasady – znaczenie generała441. Pozostaje faktem, że w depeszach Davisa nazwisko Wałęsy pojawiało się w tym czasie rzadziej niż Jaruzelskiego442. MSW informowało: „odnotowano złośliwe komentarze, iż kiedyś o losach Polski decydowała Moskwa, a w chwili obecnej Waszyngton”443.

Rozmowa Busha z Jaruzelskim trwała aż 145 minut, choć planowano tylko krótkie spotkanie przy kawie. Bush przedstawił swemu rozmówcy wzmiankowane amerykańskie propozycje finansowe, długo dyskutowano też na temat rozbrojenia444. Jak wspominał sam Bush, generał wywarł na nim korzystne wrażenie – dostrzegał w nim patriotyzm, inteligencję i poczucie humoru. Miał przed sobą „człowieka rozdartego między miłością do swej ojczyzny i wymuszonym przez geopolityczną rzeczywistość podporządkowaniem ZSRR”445. „Jaruzelski otworzył swe serce – kontynuował prezydent – i spytał mnie, jaką – moim zdaniem – rolę powinien teraz odgrywać. Przyznał się, że nie chce kandydować na prezydenta i że pragnie uniknąć politycznych przepychanek, których Polska nie potrzebowała. Powiedziałem mu, że jego odmowa mogłaby nieumyślnie doprowadzić do głębokiego kryzysu, i namawiałem do przemyślenia sprawy. Zakrawało to na ironię: oto amerykański prezydent próbuje przekonać zasłużonego lidera komunistycznego do kandydowania na urząd”446.

Wydaje się, że relacja Busha zawiera pewien margines licentiae poeticae oraz wyolbrzymia owo „otwarcie serca” Jaruzelskiego i skalę jego wahań. Pokazuje jednak realne zjawiska, dostrzegane z wielu stron. Oddaje poza tym ówczesne nastawienie amerykańskiej dyplomacji, skrzętnie ukrywane przed polską (i amerykańską) opinią publiczną. Bush istotnie wyraźnie manifestował swoje poparcie dla generała. Waszyngton był przekonany, że „Jaruzelski jest absolutnie niezbędny w każdym nowym rządzie, jeśli Polska ma pozostać stabilna”447. Także niektórzy działacze „Solidarności” (np. Janusz Onyszkiewicz, Andrzej Stelmachowski) zauważali to nastawienie i sugerowali, że ostateczna decyzja Jaruzelskiego o kandydowaniu była inspirowana zarówno szczytem Układu Warszawskiego w Bukareszcie, jak i wizytą Busha448.

Na pewno Waszyngton uważał, że niezwykle istotnym elementem jego dyplomacji jest utrzymanie równowagi w kontaktach z „Solidarnością” i rządem. Nie przypadkiem na uroczystym lunchu, zorganizowanym wczesnym popołudniem 10 lipca w rezydencji ambasadora USA tuż po rozmowie z Jaruzelskim, znalazł się nie tylko generał, ale także Bronisław Geremek. Profesor podkreślał, że jeszcze niecałe dwa lata wcześniej, kiedy w tym samym miejscu spotykał się z ówczesnym wiceprezydentem, podobna sytuacja byłaby niemożliwa. Co znamienne, generał Jaruzelski pierwszy raz w życiu przekroczył próg rezydencji449.

Nie można rzecz jasna przeceniać skali amerykańskiej pomocy dla komunistów. Rozmowa Jaruzelskiego z Bushem na pewno nie przebiegała tak gładko, zwłaszcza że generał, w ślad za Jerzym Urbanem, miał w pewnym momencie powiedzieć prezydentowi, iż skoro Amerykanie wiedzieli o planach wprowadzenia stanu wojennego od płk. Kuklińskiego, a nie zareagowali, to widocznie nie mieli nic przeciwko takiemu rozwiązaniu450. Należy podkreślić, że podtrzymywanie upadającego generała rekompensowano materialnym wsparciem dla polskiej opozycji. Finansowa pomoc dla „Solidarności” w 1989 r. zdecydowanie wzrosła. Według polskiego wywiadu, sumy przeznaczone na wspieranie działalności solidarnościowej przed wyborami czerwcowymi i po nich sięgnęły aż 3 mln dolarów, nie licząc honorariów za artykuły, stypendiów zagranicznych, nagród itp. Zdaniem SB, takie dodatkowe pieniądze w 1989 r. otrzymał m.in. Zbigniew Romaszewski (250 tys. dolarów na fundusz interwencyjny „Solidarności”). Już w 1987 r. małżeństwo Romaszewskich miało otrzymać 100 tys. dolarów jako nagrodę Fundacji Aurora451. Finansowanie tego typu, obejmujące głównie umiarkowane skrzydło opozycji, służyło w amerykańskich zamierzeniach stabilizowaniu sytuacji w Polsce i w związku z tym nie było sprzeczne z polityką „niechętnego spowalniacza”. Z pewnością było także skutkiem nacisków opinii publicznej i zabiegów wielu polityków obu amerykańskich partii, szukających poparcia w elektoracie polonijnym. Mimo to należy ostrożnie podchodzić do zawartych w dokumentacji SB z reguły niepewnych informacji o przekazywanych dolarach.

Komunistyczne (jeszcze) władze, przynajmniej oficjalnie, wyrażały duże zadowolenie z wizyty amerykańskiego prezydenta. Jan Kinast w rozmowie z zastępcą asystenta sekretarza stanu do spraw europejskich Curtisem Kammanem bardzo wysoko ocenił misję Busha i stwierdził, że „oznaczała ona powrót do dialogu politycznego na najwyższym szczeblu i świadczyła o pełnej normalizacji stosunków”. Były to bardzo istotne słowa. Kinast zapewniał, że kierownictwo PRL „z zadowoleniem” i wdzięcznością przyjęło amerykańskie inicjatywy gospodarczo-finansowe, chociaż były one bardzo ogólnikowe. Zauważano niekonfrontacyjny charakter wypowiedzi Busha mimo „akcentów propagandowych” podczas przemówienia w Gdańsku. Bardzo duże zadowolenie miało również, zdaniem polskiego ambasadora, panować w Białym Domu452.

Rzeczywiście, w otoczeniu prezydenta podkreślano wagę wizyty nie tylko dla obustronnych stosunków, ale także dla relacji między Wschodem a Zachodem. W kontaktach z Polakami amerykańscy dyplomaci wskazywali na pozytywny przekaz Busha, choć nie zabrakło krytycznych ocen polskiej sytuacji gospodarczej. Zwracano uwagę na poparcie dla gen. Jaruzelskiego, które z pewnością budziło większe kontrowersje, niż to wynika z depesz ambasady PRL. Ogólnie zgadzano się jednak, że USA umocniły wpływy w Polsce, stając się liderem wśród państw Zachodu również w relacjach z Europą Wschodnią. Zdawano sobie przy tym sprawę, że zaproponowany pakiet gospodarczy nie mógł spełnić oczekiwań ani władzy, ani opozycji, mimo iż towarzyszący Bushowi sekretarz stanu James A. Baker zapewniał: „o ile w 1982 r. USA były inicjatorami sankcji, to w 1989 r. będą inicjatorami pomocy Polsce”. Dostrzegano nawet – według ambasady – rozczarowanie opozycji, liczącej na wsparcie rzędu 10 mld dolarów453. Jest faktem, że amerykańscy dziennikarze 13 lipca pytali prezydenta, czy opozycja nie była niemile zaskoczona ofertą Waszyngtonu. Bush przekonywał, że nie była. Zapewniał ponadto, iż jego pobyt w Polsce i na Węgrzech różnił się od innych wizyt tego typu: było w nich „coś bardzo specjalnego, ciepłego i osobistego”. Na pytanie, czy jego podróż miała przełomowe znaczenie, odpowiedział twierdząco i sugerował, że misja może skłonić polskich liderów do dalszych reform. Przyznawał jednak, iż nie potrafi przewidzieć końca rządowego kryzysu nad Wisłą – a może nie chciał się publicznie dzielić swymi przekonaniami. Słusznie zauważał zarazem, że zmiany w Polsce zachodzą tak szybko, iż nie można określić ich ostatecznych granic i konsekwencji454.

Jak wspomniano, prosto z Polski Bush udał się na Węgry, a zaraz potem do Paryża na – jak się okazało – bardzo ważne dla Polaków obrady grupy G-7, które trwały od 14 do 16 lipca. Od kilku tygodni amerykański prezydent przekonywał, że to właśnie na tym forum zapadną kluczowe decyzje455. Międzynarodowy parawan tej pomocy miał ograniczyć ewentualne protesty Moskwy, której byłoby trudniej zaakceptować inicjatywę firmowaną tylko przez USA. Ustalanie wspólnego stanowiska wobec polskich wyborów stało się w czerwcu i lipcu jednym z najważniejszych tematów rozmów w tym gronie. Zachodni przywódcy wymieniali opinie i szykowali kolejne posunięcia. Do wsparcia polskiej gospodarki dążył Helmut Kohl, a François Mitterrand nawoływał Klub Paryski do większej „pomysłowości” i „giętkości” w sprawie polskiego zadłużenia. Nieco bardziej sceptyczny w kontaktach z europejskimi sojusznikami stał się Waszyngton: jak zauważał Bush w telefonicznej rozmowie z Kohlem 23 czerwca, „jest ważne, aby działać ostrożnie i dzięki temu uniknąć wrzucania pieniędzy do studni bez dna”456. Pozostaje jednak faktem, że to Amerykanie naciskali na swoich sojuszników, by właśnie na tym szczycie G-7, który pierwotnie miał być poświęcony przede wszystkim ochronie środowiska, zająć się sprawą pomocy dla Polski i Węgier457. Naciski te jeszcze wzmogły się po wizycie Busha w tych państwach.

Ze zrozumiałych względów obrady wzbudziły wielkie nadzieje strony polskiej. Wojciech Jaruzelski wysłał do Białego Domu kolejny list z okazji tego spotkania. Negocjacje na pewno nie należały do łatwych. O ile jednak sam pobyt Busha w Polsce nie przyniósł przełomowych rozstrzygnięć, o tyle stanowił podstawę istotnych decyzji, które zostały podjęte w Paryżu. O Polsce i Węgrzech mówiono 14 lipca przy uroczystej kolacji reprezentantów najbogatszych państw świata458. Prezydent Bush poinformował współbiesiadników o sukcesie swojej misji w dwóch (post)komunistycznych krajach i o dobrej atmosferze rozmów, po czym wezwał do udzielenia im pomocy finansowej oraz do restrukturyzacji zadłużenia. Zgodnie z przyjętymi ustaleniami i wcześniejszymi zapowiedziami sojusznicy przychylili się do tej inicjatywy, która zapoczątkowała międzynarodową, planową pomoc gospodarczą dla Polski i Węgier459.

W oświadczeniu, datowanym na 15 lipca, członkowie grupy deklarowali, że pragną „większej wolności i demokracji na Wschodzie”, oraz wyrażali zadowolenie z rozpoczętego w Polsce i na Węgrzech „procesu reform”. Zapewniali: „każdy z nas jest gotowy popierać ten proces i rozważyć, dogłębnie i całościowo, udzielenie skoordynowanej pomocy ekonomicznej na rzecz trwałego otwarcia i transformacji ich gospodarek […]. Uzgodniliśmy współpracę z innymi zainteresowanymi państwami i instytucjami, aby koordynować wsparcie dla procesu reform podejmowanych w Polsce i na Węgrzech”. W komunikacie końcowym znalazł się ponadto ustęp o MFW i Klubie Paryskim460.

Tym razem za słowami poszły czyny. Na początek postanowiono w trybie pilnym przesłać pomoc żywnościową, a także powołać specjalną komisję, mającą zająć się tymi problemami. Z inspiracji Helmuta Kohla inicjatywy grupy G-7 szybko przejęła Wspólnota Europejska (a ściślej: Komisja Wspólnoty). 17 lipca, podczas posiedzenia Rady Spraw Zagranicznych EWG, ministrowie spraw zagranicznych uzgodnili przyznanie Polsce i Węgrom pilnej pomocy żywnościowej, choć szczegóły akcji przekazali ministrom rolnictwa. Zgodzono się ponadto co do konieczności podkreślenia tradycyjnej linii postępowania: uzależnienia pomocy od demokratyzacji życia społecznego i politycznego461.

Komentując te decyzje, przewodniczący Komisji Europejskiej Jacques Delors z przesadą mówił o „duchu planu Marshalla dla Europy Wschodniej”462. Sam Bush określił szczyt jako „oczywisty sukces”, podkreślając: „ludzie pragnący demokracji i wolności zasługują na nasze poparcie”463. Mimo tradycyjnych politycznych warunków pomocy w stosunkach gospodarczo-finansowych Polski z Zachodem rzeczywiście zaczynała się nowa epoka. 1 sierpnia w Brukseli odbyło się pierwsze spotkanie koordynacyjne przedstawicieli 24 krajów zachodnich, realizujące założenia szczytu G-7. Drugie spotkanie nastąpiło 26 września464. O całkowitej zmianie klimatu politycznego świadczył szczyt Dwunastki w Paryżu w listopadzie 1989 r., w trakcie którego m.in. postanowiono utworzyć fundusz stabilizacyjny dla Polski465.

Bush podczas powitalnego przemówienia w Białym Domu po europejskim tournée, które objęło jeszcze Holandię, najwięcej opowiadał o wrażeniach z pobytu w Polsce. Mówił m.in. o swej fascynacji tempem przemian, podkreślając, że na zorganizowanych spotkaniach przy jednym stole siedzieli zarówno komuniści, jak i opozycjoniści. Ucieszył go zwłaszcza widok amerykańskich flag powiewających na placu przed Stocznią Gdańską im. Lenina. „Wielkie koło historii ponownie się kręci” – konkludował prezydent466. Dzień później sekretarz prasowy Marlin Fitzwater na wieść o przegłosowanym wreszcie wyborze gen. Jaruzelskiego na prezydenta PRL wydał okolicznościowe oświadczenie z gratulacjami, zawierające dość ostrożne sformułowania: „wybór przywódców jest wewnętrzną sprawą Polaków. Nam zależy tylko na tym, by proces reform politycznych i gospodarczych postępował – punkt ten prezydent [Bush] nieustannie powtarzał podczas swej wizyty […]. Jednym z celów podróży prezydenta było wyrażenie naszych nadziei, że wszystkie strony podejmą wspólne działania dla dobra Polaków”467. Mimo tak znaczących postępów Amerykanie najwyraźniej wciąż nie byli pewni, czego się spodziewać.

Zachód przeżył szok spowodowany wynikiem wyborów czerwcowych zaledwie kilka dni przed wizytą gen. Jaruzelskiego w Belgii (9–10 lipca) i Londynie (10–11 lipca)468. Rzecz jasna brytyjska dyplomacja przyjęła wynik głosowania jako jednoznaczny sukces „Solidarności”. Foreign Office w specjalnym oświadczeniu stwierdziło: „po raz pierwszy w parlamencie będzie tam prawdziwa opozycja. Ufamy, iż stanowi to rozstrzygający, pierwszy krok do demokracji”469. Porażkę władz uznano za skutek głębokiej frustracji społecznej. Podobnie jak w USA, obawiano się jednak zaostrzenia sytuacji wewnętrznej, dlatego chwalono liderów „Solidarności” za umiarkowaną retorykę oraz podkreślano konieczność zachowania kompromisu ustalonego przy okrągłym stole i ewolucyjnej formy przeobrażeń. Zachęcano „Solidarność” do podjęcia roli „konstruktywnej opozycji”. Tym niepokojom towarzyszyło przekonanie, że zachodnia pomoc dla Polski może okazać się niezbędna470.

Nic zatem dziwnego, że wątki te musiały się pojawić w czasie wizyty generała na Wyspach, do której mimo wyborów doszło zgodnie z planem (choć 5 czerwca na posiedzeniu Sekretariatu KC PZPR rozważano odwołanie obu podróży)471. Szczególnie dziennikarze pytali o przyszłość Polski, PZPR i samego Jaruzelskiego. Foreign Office oficjalnie uznało roboczy pobyt przewodniczącego Rady Państwa za „bardzo udany i pożyteczny”, co niewiele znaczyło. Dodawano, że realizacja misji dowodziła „brytyjskiego poparcia dla polityki reform w Polsce i jej twórców”. Najważniejszym, konkretnym rezultatem podróży było ogłoszenie przez brytyjski rząd pakietu ekonomicznego dla Polski (funduszu know-how) na lata 1989–1993 o wartości 25 mln funtów (z czasem suma ta została podwojona), przeznaczonego głównie na kształcenie kadr gospodarczych, politycznych i administracyjnych472. Ważnym osiągnięciem, ale tylko w formie deklaracji, była obietnica propagowania sprawy polskiej na forum NATO i EWG oraz MFW, złożona przez głównych rozmówców generała, Geoffreya Howe’a i Margaret Thatcher473. Całkowity przełom finansowo-kredytowy jednak nie nastąpił – przede wszystkim z powodu ciągle niepewnej sytuacji w Polsce i wyczekującej postawy USA.

Tydzień po gen. Jaruzelskim na Wyspy przybył Bronisław Geremek, zaproszony przez rządową agencję Central Office of Information (Centralne Biuro Informacji). Spotkał się m.in. z Howe’em i Waldegrave’em474. Z kolei na początku lipca w Londynie bawił Jan Józef Lipski, który kontaktował się głównie z Polonią. Komunistyczne władze traciły monopol na dyplomację. Mimo to nawet „Solidarności” nie udawało się przekonać Brytyjczyków do przyznania Polsce kredytów. Jeśli wierzyć ambasadorowi Gertychowi, główny doradca Thatcher do spraw ekonomicznych sir Alan Walters miał nieoficjalnie określić prośby opozycji o 10 mld dolarów kredytu z Zachodu jako „naiwne i żałosne” – takich pieniędzy nie otrzymywały nawet głodujące kraje afrykańskie475.

Było za wcześnie na to, by kwestia prezydentury Jaruzelskiego stała się głównym tematem oficjalnych rozmów podczas jego pobytu w Londynie. Gdy generał na początku lipca zapowiedział rezygnację, dyplomacja brytyjska zareagowała z zaskoczeniem i niepokojem, mimo wspomnianego odprężeniowego wystąpienia Gorbaczowa na forum Rady Europy, dość mgliście deklarującego odejście od doktryny Breżniewa476. Według Zbigniewa Gertycha, kwestia wyboru prezydenta była dla Brytyjczyków kluczowym czynnikiem powodzenia reform w Polsce. Podobnie jak w USA, podkreślano uznanie dla „odwagi” polskich władz, ale wyrażano zrozumienie dla „emocji” części środowiska „Solidarności”. Sugerowano zarazem, że impas polityczny negatywnie wpływał na wiarygodność władz PRL477. Po raz kolejny przyjęto postawę wyczekiwania – tym razem na ostateczną decyzję Jaruzelskiego i rozwiązanie problemu. Dotyczyło to również generalnej zmiany polityki finansowo-kredytowej, choć w środowisku brytyjskiego biznesu rosło zainteresowanie handlem z Polską478.

Wizyta Busha w Polsce, żywo komentowana w Londynie, pokazała, że kwestia kredytów nadal pozostawała otwarta. Polscy dyplomaci proponowali przy tym koordynację stanowisk Busha i Thatcher w sprawach polskich479. Sama premier na szczycie G-7 przekonywała o jedności sojuszników w kwestii pomocy, niemniej podkreślała: „wszyscy pomagamy na swój sposób”480. Na towarzyszącej obradom konferencji prasowej zapewniała: „bardzo się cieszymy, że na szczycie z determinacją deklarowano udzielenie praktycznej pomocy reformom gospodarczym w Europie Wschodniej, zwłaszcza w Polsce i na Węgrzech”. Sugerowała (zbyt przesadnie), że podczas swej listopadowej podróży do Polski pierwsza wzywała do pomocy tego typu. Jednocześnie jednak wyraźnie powtórzyła sformułowany wtedy warunek, czyli porozumienie między PRL a MFW: „są dwie sprawy – to, co możemy tak czy owak zrobić wcześniej, czyli próby rozłożenia długów w Klubie Paryskim, pomoc w szkoleniu menedżerów, przekonywanie naszych przedsiębiorców do joint ventures. Postęp w tych sprawach może nastąpić natychmiast, podobnie jak w kwestii pomocy żywnościowej. Są jednak i inne zagadnienia, które naprawdę muszą poczekać aż do wynegocjowania nowej reformy gospodarczej z Międzynarodowym Funduszem Walutowym”481.

W świetle powyższych uwarunkowań nie może dziwić, że wybór gen. Jaruzelskiego na prezydenta przyjęto przychylnie – jako element wychodzenia z impasu politycznego. 22 lipca Thatcher wysłała do nowego prezydenta specjalne posłanie, w którym wyrażała swoje zadowolenie i przekazywała życzenia pomyślności. W innych komentarzach chwalono „Solidarność” za realizm i umiarkowanie. Nie oczekiwano, by związek zgodził się na udział w rządzie formowanym przez Czesława Kiszczaka, ale niezmiennie liczono na to, że „Solidarność” stanie się „konstruktywną opozycją”482.

Podobnie prezydencką epopeję postrzegała dyplomacja francuska, próbująca dostosować się do nowej rzeczywistości w PRL i podsumować niedawną wizytę prezydenta Mitterranda. Centralne miejsce zajmowała jednak wizyta Gorbaczowa w Paryżu na początku lipca483. W tym samym czasie gen. Jaruzelski skierował do gospodarza Matignon list, w którym w sześciu punktach wyłożył program pomocy, jakiej potrzebowała Polska. W odpowiedzi Francuzi w kolejnych tygodniach sugerowali, że będą zachęcać państwa zachodnie do konkretniejszych działań. Polem do tych zachęt stał się znany nam szczyt grupy G-7, rozpoczęty 15 lipca, a zakończony ustaleniem planu pomocy gospodarczej dla Polski i Węgier.

Zarówno przed szczytem, jak i po nim dyplomaci francuscy naciskali na swych polskich rozmówców, by doprowadzić do wyboru gen. Jaruzelskiego, podkreślając poparcie i Busha, i Gorbaczowa dla tej kandytatury. Warto dodać, że takie naciski wywierano również na działaczy „Solidarności”484. Stosunek tej ostatniej do sytuacji w Polsce prezentował Bronisław Geremek, częsty gość ambasady francuskiej w Warszawie485. W połowie lipca mediewista przybył do Paryża na osobiste zaproszenie Mitterranda z okazji obchodów dwusetlecia rewolucji francuskiej486. Miał możliwość rozmów m.in. z Jacques’em Delorsem, Rolandem Dumasem czy Hansem-Dietrichem Genscherem. Wizyta ta ponownie ukazała zbieżność niektórych postulatów władz komunistycznych i umiarkowanego skrzydła „Solidarności”. Geremek życzliwie podchodził do wyboru generała na prezydenta, ponadto usilnie zabiegał o pomoc finansową. Dodajmy, że równocześnie na uroczystości z tej samej okazji do Wandei udał się prymas Glemp487.

Chociaż trudno do końca wierzyć zapewnieniom paryskiej ambasady PRL, że wybór generała z uznaniem przyjęła cała polska emigracja (nawet solidarnościowa), to ocena ta w odniesieniu do MAE i Matignon była prawdziwa. Jakkolwiek zaskakująco by to dziś brzmiało, prezydent Jaruzelski najprawdopodobniej był dla dyplomacji francuskiej (i zachodniej) gwarantem stabilności i utrzymania procesu demokratyzacji w bezpiecznych – jej zdaniem – granicach488.

W porównaniu ze strategią amerykańską, brytyjską czy francuską linia realizowana przez RFN nie okazała się tak skuteczna, czego najlepszym przejawem było zwlekanie Kohla z przyjazdem do Warszawy. Upadł kolejny wstępny termin wizyty – czerwiec lub lipiec, ponownie przede wszystkim z powodu braku decyzji Bonn w sprawie kredytów i zbyt wygórowanych żądań strony polskiej489. Tuż po wyborach na szóstą rundę obustronnych negocjacji nad Wisłę przybył Horst Teltschik. 6 czerwca po raz pierwszy przedstawił konkretną ofertę finansową. Minister Olechowski propozycje niemieckiego dyplomaty uznał jednak za „niezadowalające”, co tylko pogłębiało impas490. Rozmowy Teltschik–Kucza zostały przerwane w zimnej atmosferze i nie przyniosły żadnych rozstrzygnięć. Wynikało to nie tylko z braku kompromisu, lecz także z niepewnej sytuacji w PRL i odżywających w RFN nastrojów antypolskich (głównie wskutek wielkiej fali emigracyjnej oraz wzrostu popularności skrajnej prawicy)491.

W związku z tym niemieckie reakcje na zaskakujące wyniki wyborów – tak jak i w innych krajach – nie były jednoznaczne. W Bonn doceniano postęp na drodze ku demokratyzacji, ale wyrażano obawy o przyszłość reform gospodarczych w obliczu klęski władz492. SPD, mówiąc ostrożnie o „nowych szansach na lepszą przyszłość”, podkreślała konieczność ścisłej współpracy komunistów z „Solidarnością”, stanowiącej – zdaniem socjalistów – warunek „stabilnej demokratyzacji w Polsce”493. W Bundestagu manifestowano „zadowolenie” z wyników wyborów494. Michaela Geiger, rzeczniczka frakcji parlamentarnej CDU/CSU, oceniała rezultaty głosowania jako „klarowne opowiedzenie się polskiego narodu za większą demokracją, praworządnością i otwartością”. Gratulowała zwycięstwa „Solidarności”, którą – jak zaznaczała – SPD uznawała „od dwóch lat za martwą”. Był to policzek wymierzony w socjalistów. Chwaliła jednak i stronę rządową za spokojne zaakceptowanie wyników wyborów. Zwracała poza tym uwagę na trudną sytuację polityczną w Polsce: opozycja nie miała władzy, a komuniści – większości (jeśli chodzi o poparcie społeczne). „Polski projekt reform wkroczył zatem w nową, skomplikowaną fazę” – konkludowała, licząc na to, że mimo wszystko będzie on kontynuowany495.

W Bonn nie było jednak pewności, że tak się naprawdę stanie. Chociaż rzecznik rządu określił wyborczy rezultat „Solidarności” jako „niebywały sukces, który wpłynie na dalszy rozwój procesu demokratyzacji”496 i „budzi nadzieje na dalszy rozwój relacji niemiecko-polskich”497, to polskie wybory w rzeczywistości usztywniły stanowisko RFN – także w sprawach kredytowych. Pewnie z tego względu, kiedy 13 czerwca gabinet Genschera zaproponował Tadeuszowi Olechowskiemu przyjazd (o charakterze nieoficjalnym) do Ebenhausen z okazji międzynarodowej konferencji rozbrojeniowej, polski minister odmówił498. Biorąc pod uwagę usztywnienie stanowiska Bonn, nieprzekonująco brzmiały ogólne deklaracje Genschera o potrzebie szybkiej pomocy finansowej dla PRL i obietnice rychłego (już w lipcu) przyjazdu Kohla, a także Weizsäckera499. Niepewna sytuacja w Polsce i głosy niektórych chadeków, hamujące zapędy Kohla, nie pozwalały na realizację tych zapowiedzi500. Nie do końca uspokajająco wpłynęła wizyta w Bonn Michaiła Gorbaczowa, który zapewniał o pełnym poparciu dla postawy politycznej gen. Jaruzelskiego501. Postawy, która w opinii Zachodu stawała się coraz mniej skuteczna.

Obie strony przykładały dużą wagę do kolejnej, siódmej już rundy rozmów Teltschik–Kucza, przewidzianej na koniec czerwca w Bonn, a więc po drugiej turze wyborów i wizycie Mitterranda w Polsce. Zamierzano wreszcie ustalić konkretny termin podróży kanclerza i skalę pomocy finansowej dla Polski502. Polska ambasada nie liczyła jednak na przełom. Sugerowała, że Bonn zamierza ponownie odroczyć ten termin i obarczyć stronę polską winą za brak postępu w negocjacjach. Rzeczywiście – spotkanie ponownie zakończyło się fiaskiem, a temat przyjazdu kanclerza nie został rozwinięty. Teltschik dyplomatycznie deklarował, że mimo to przygotowania do wizyty Kohla „toczyły się dalej”. Niewiele później z przyjazdu do Polski zrezygnował Weizsäcker503.

Impas się utrzymywał. Strona niemiecka wciąż narzekała na brak ustępstw w sprawie mniejszości, a polska – na zbyt nieśmiałe propozycje kredytowe. Ambasador Karski, jak za starych czasów, zaczął pisać o „inspirowanej kampanii” w mediach przeciw PRL504. Było prawdą, że w lipcu znowu słyszano wypowiedzi podważające stałość granicy na Odrze i Nysie505, a prasa niemiecka faktycznie wyśmiewała polskie żądania kredytowe506. Warszawa natomiast podejmowała kontrowersyjne decyzje związane z udziałem gości zagranicznych w obchodach rocznicy wybuchu II wojny światowej (m.in. rozesłano zaproszenia do Paryża, Londynu i Moskwy z pominięciem Niemiec)507. W Bonn dostrzegano zarazem rozczarowanie strony polskiej przełożeniem podróży Kohla. Podkreślano, że również „Solidarność” nie była zadowolona z impasu w negocjacjach i liczyła na niemiecką pomoc finansową508.

Cały bagaż dotychczasowych problemów – mimo błyskawicznego demontażu komunistycznego reżimu w Polsce – jeszcze wyraźnie ciążył. Nie może więc dziwić, że 3 lipca rzecznik rządu oficjalnie przekazał informację, iż kanclerz Kohl nie przewiduje wizyty w Polsce do jesieni. Podróż stawała się realna najwcześniej we wrześniu (w wypadku powodzenia ósmej rundy rokowań) lub dopiero pod koniec roku509. Pesymistyczni byli też dziennikarze „Gazety Wyborczej”. W przeciwieństwie do strony rządowej zwracali oni uwagę na wygórowane oczekiwania ekipy Rakowskiego (domagającej się gwarancji kredytów gotówkowych), mimo że oferta niemiecka i tak przewyższała propozycje przedstawione chociażby przez Mitterranda510. Co ciekawe, do podróży zachęcała kanclerza zarówno koalicyjna FDP, jak i opozycyjna SPD511. Jak podsumowuje niemiecki badacz Dieter Korger, odłożenie wyjazdu wynikało, po pierwsze, z braku porozumienia w sprawach kredytowo-zadłużeniowych, a po drugie – z niepewnej sytuacji w Polsce: trudności z wyborem prezydenta i sformowaniem rządu512.

Na początku lipca w Bonn na zaproszenie Fundacji Konrada Adenauera gościła delegacja „Solidarności” z Bronisławem Geremkiem na czele. Ten ostatni odbył dwugodzinną rozmowę z Kohlem, poświęconą m.in. kwestii granic513. Delegaci (oprócz Geremka Zbigniew Bujak i dziennikarz „Gazety Wyborczej” Krzysztof Śliwiński) spotkali się również z Hansem-Dietrichem Genscherem i Ritą Süssmuth514. W ten sposób zostały nawiązane oficjalne kontakty między rządem federalnym a „Solidarnością”. Zgodnie z zauważoną już tendencją, Geremek, który zaraz po tej wizycie udawał się do Francji, podobnie jak komuniści zapewniał o konieczności uznania nienaruszalności granic i udzielenia Polsce pomocy finansowej. Chociaż – jak się wydaje – liderzy „Solidarności” mieli większą siłę przekonywania niż polski MSZ, delegacja nie uzyskała konkretnych odpowiedzi515.

Mimo tych trudności zmiany były już bardzo blisko. 14 lipca podczas wizyty w Paryżu Kohl mówił o europejskiej pomocy dla Polski i Węgier516. Jak wiemy, niewiele później na szczycie G-7 najważniejsze państwa zachodnie zdecydowały się wreszcie na finansowe wsparcie bankrutującej PRL. Decyzja ta musiała się przełożyć na stosunki polsko-niemieckie, podobnie jak elekcja Jaruzelskiego. Nastąpił postęp w rozmowach dotyczących zadłużenia517. Niemniej przygotowania do ósmej tury negocjacji przeciągały się, m.in. z powodu kolejnych kontrowersji wokół polskiej granicy zachodniej i nowego kryzysu politycznego w Polsce – tym razem rządowego518.

Atmosfera relacji z Włochami i Watykanem była w tym czasie odmienna, choć i na Półwyspie Apenińskim olbrzymie zwycięstwo „Solidarności” przyjęto z pewnym niepokojem. „Triumf, który przeraża Solidarność” – pisano w prasie. Zwracano uwagę na niską frekwencję wyborczą519. Ogólną radość nieoficjalnie studzili niektórzy dyplomaci, mówiąc o „zbyt dużym zwycięstwie”, mogącym zburzyć porządek ustalony przy okrągłym stole. Masakra na placu Tien’an’men spowodowała przy tym wzrost obaw o przyszłość polskiego eksperymentu. Doceniano jednak wypowiedzi Jaruzelskiego i Wałęsy o woli kontynuowania dialogu i reform, a także chwalono obie strony za umiarkowanie520.

Niełatwo wyczuć, jakie nastroje przeważały – źródła nie dają tu jednoznacznej odpowiedzi. Kolejny włoski kryzys rządowy utrudniał zresztą wypracowanie spójnego stanowiska. Na pewno włoscy decydenci – tak jak ich koledzy z państw sojuszniczych – popierali wybór gen. Jaruzelskiego na prezydenta, widząc w nim warunek realizacji porozumień okrągłego stołu. Giulio Andreotti zapewniał, że było to potrzebne dla „zachowania niezbędnej równowagi wewnętrznej”521. Jaruzelskiemu zależało zarówno na tym poparciu, jak i na kredytach: 6 lipca, mimo trwającego w Rzymie kryzysu politycznego po dymisji rządu Ciriaco de Mity, ambasador Józef Wiejacz przekazał włoskiemu MSZ przesłanie generała, w którym ten ostatni przekonywał, że Zachód powinien udzielić Polsce pomocy finansowej. Strona włoska, tak samo jak Francja czy Wielka Brytania, obiecywała popierać sprawę polską na zbliżającym się szczycie G-7, który – jak wiemy – okazał się przełomowy522. Na ostateczny wybór generała zareagowano pozytywnie, ciesząc się z przełamania instytucjonalnego impasu. Równocześnie, 23 lipca, przezwyciężono również kryzys we Włoszech – nowym premierem został Giulio Andreotti523.

Reakcja Jana Pawła II na wynik wyborów była bardziej czytelna: po pierwsze, coraz usilniej lobbował on na rzecz zachodniej pomocy dla Polski, a po drugie, mimo wyczekiwania na rozwój wydarzeń, sporów wokół wyboru gen. Jaruzelskiego na prezydenta i niepokojów spowodowanych pogarszającą się sytuacją gospodarczą, najprawdopodobniej w końcu czerwca podjął ostateczną decyzję w sprawie nawiązania pełnych stosunków dyplomatycznych z PRL524. Być może znaczenie miała tu ustawa o katolickich wyższych uczelniach, przyjęta przez Sejm 30 czerwca. Dość tajemnicza depesza Jerzego Kuberskiego z 3 lipca informowała o rozmowie autora szyfrogramu z Angelem Sodano przeprowadzonej 1 lipca, podczas której ten wpływowy dyplomata z watykańskiego Sekretariatu Stanu zawiadamiał o pozytywnej decyzji papieża. Obaj rozmówcy ustalali szczegóły planowanej ceremonii nawiązania stosunków525.

Ten znaczący postęp nie oznaczał jednak, że Watykan nie dostrzegał niekorzystnych – z jego punktu widzenia – tendencji pojawiających się na kanwie historycznych wydarzeń w Polsce. Wyborcza przegrana brata Józefa Glempa, Jana, dowodziła (w relacji polskiej ambasady) spadku prestiżu prymasa. Jan Paweł II miał poza tym obawiać się spadku znaczenia Kościoła i odejścia opozycji od współpracy z duchowieństwem. Ponadto Watykan niechętnie patrzył na dobór części kandydatów Komitetu Obywatelskiego, wśród których nie zabrakło ateistów i agnostyków526. Trudno powiedzieć, czy takie opinie przeważały w otoczeniu Ojca Świętego.

Pozostaje faktem, że lipcowa wizyta arcybiskupa Francesca Colasuonno opóźniała się, ale głównie z powodu kryzysu władzy w Polsce – niepewność prezydentury Jaruzelskiego wstrzymywała ogłoszenie nawiązania stosunków. Papież, podobnie jak włoscy politycy, uważał wybór generała za konieczną gwarancję realizacji postanowień okrągłego stołu. Tak można interpretować przemówienie Ojca Świętego z początku lipca, w którym ostrzegał Polaków przed nadużywaniem wolności527. Kryzys paradoksalnie przyczynił się zatem do pewnego przyspieszenia ostatnich formalności – papież pragnął wzmocnić pozycję Jaruzelskiego poprzez fakt ogłoszenia porozumienia. 1 lipca w Watykanie opublikowano treść listu, który Jan Paweł II skierował do prymasa Glempa jeszcze 11 kwietnia. W liście tym papież popierał nawiązanie relacji i był gotów zgodzić się na wysłanie swego przedstawiciela do Polski nawet przed podpisaniem konwencji. Według „Gazety Wyborczej”, publikacja tego nienowego przecież pisma jednoznacznie wskazywała na to, że Ojciec Święty pragnie ustanowić urząd nuncjusza w Polsce528. I rzeczywiście sprawa została szybko rozwiązana jeszcze przed podpisaniem konwencji międzypaństwowej – zatem nieco inaczej, niż to od dawna planowano.

Zapewne z podobnych względów politycznych również strona polska nalegała na doprowadzenie do końca zaawansowanych negocjacji. Specjalny list w tej sprawie wystosował 7 lipca Tadeusz Olechowski, wyrażając formalną prośbę o wznowienie stosunków. W reakcji na tę inicjatywę 8 i 12 lipca doszło do nadzwyczajnych spotkań papieża z jego doradcami: Casarolim, Sodano i Colasuonno. Punktem spornym pozostawał status przedstawiciela Watykanu (nuncjusz lub pronuncjusz) i charakter porozumienia (nawiązanie czy wznowienie stosunków). Ambasor Wiejacz radził warszawskim decydentom pójście na ustępstwa i zgodę na urząd nuncjusza, stanowiący najwyższy szczebel protokolarny w watykańskiej hierarchii stosunków międzynarodowych. 11 lipca arcybiskup Colasuonno zaproponował projekt komunikatów o osiągnięciu porozumienia. Dwa dni później Wiejacz na spotkaniu z przedstawicielami Sekretariatu Stanu przekazał zgodę PRL na „wznowienie stosunków” i powołanie Nuncjatury Stolicy Apostolskiej w Polsce. Watykan zareagował z zadowoleniem, deklarując odłożenie prac nad konwencją międzypaństwową, a w dalszej perspektywie nad konkordatem, na okres po ogłoszeniu nawiązania relacji529.

Także 13 lipca list do ministra Olechowskiego wysłał Angelo Sodano, który pozytywnie odpowiedział na prośbę szefa polskiego MSZ z 7 lipca. Ustalono, że 17 lipca, w dniu święta królowej Polski św. Jadwigi, o godz. 12.00, zostanie ogłoszone (jednocześnie w Warszawie i Watykanie) pełne wznowienie międzypaństwowych stosunków dyplomatycznych530. Tak też się stało, a ponad miesiąc później nuncjuszem papieskim został mianowany arcybiskup tytularny Heraklei, Józef Kowalczyk, choć strona polska spodziewała się raczej wyboru Stanisława Dziwisza531.

Doniosły charakter wznowienia pełnych stosunków dyplomatycznych między PRL a Stolicą Apostolską, zerwanych przez stronę polską jeszcze w 1945 r., nie budzi wątpliwości. W świetle analizowanych w tej książce wątków za przesadną należy jednak uznać opinię Pawła Kowala, że stanowiło ono warunek zwiększenia manewru w polityce międzynarodowej Polski532. Mimo drobnych niesnasek (nie ustalono, czy zgodnie z tradycją nuncjusz będzie dziekanem korpusu dyplomatycznego) rozpoczynała się nowa era wzajemnych kontaktów.

Sejmowe gry. Wybór Mazowieckiego

Zachodnia dyplomacja nie zdążyła jeszcze odetchnąć po dramatycznym głosowaniu prezydenckim, kiedy w sierpniu rozwinął się kryzys parlamentarny. Jego zaczątki pojawiły się właściwie już przed zaprzysiężeniem obu izb, kiedy 3 lipca Adam Michnik ogłosił swój słynny artykuł Wasz prezydent, nasz premier533. Po wyborze gen. Jaruzelskiego na prezydenta strona rządowa, mimo propozycji Michnika, forsowała kandydaturę Czesława Kiszczaka, który nie potrafił zdobyć silnej pozycji.

Parlamentarne przepychanki przykuły uwagę najważniejszego zachodniego mocarstwa – Stanów Zjednoczonych. Amerykańska ambasada uważnie, dzień po dniu śledziła rozwój sytuacji. Dzięki doniesieniom Johna R. Davisa Waszyngton doskonale wiedział, że gen. Jaruzelski został wybrany tylko dzięki akcji celowego unieważnienia kilku głosów i wstrzymaniu się od głosu przez kilkunastu posłów opozycji. Było to rozwiązanie podważające wiarygodność nie tylko generała, ale i „Solidarności”. Niemniej zadowolenie z nominacji Jaruzelskiego wyrażali m.in. sam Davis i sekretarz stanu Baker, który wypowiedział się na ten temat w jednym z programów telewizji PBS534. Zwyczajowe gratulacje przesłał rzecznik prasowy Białego Domu, podkreślając zarazem, że wybór stanowił „wewnętrzną sprawę narodu polskiego”. Zapewnił przy tym, że Amerykanie wciąż wspierają współpracę między opozycją a koalicją i mają nadzieję na kontynuowanie procesu reform535.

Mimo tych oficjalnych wypowiedzi wyraźnie dostrzegano, że kontrowersje wokół głosowania prezydenckiego położyły się cieniem na procesie formowania rządu. Jak wiadomo, na początku sierpnia Lech Wałęsa otwarcie odrzucił ideę wielkiej koalicji, a Bronisław Geremek oświadczył, że „Solidarność” nie będzie popierać ekipy gen. Kiszczaka. Szybka polityczna wolta opozycji demokratycznej była pewnym zaskoczeniem nawet dla ambasadora Davisa, dobrze znającego polską rzeczywistość. Wprawdzie już kilka tygodni wcześniej przewidywał on, że SD i ZSL mogą przejść na stronę „Solidarności”, ale nie spodziewał się aż tak błyskawicznych zmian536.

Gregory F. Domber zauważa, że atmosfera była naprawdę napięta: Amerykanie nie wiedzieli, jak zachowa się ZSRR, a przyszłość była wielką niewiadomą537. Departament Stanu nakazywał wobec tego Davisowi: „chcielibyśmy, aby uczynił Pan wszystko, co możliwe, aby przekazać kierownictwu »Solidarności«, w tym także Wałęsie, jak wielką wagę przywiązujemy do utrzymania dialogu z przedstawicielami rządu”538. Oto przykład strategii „spowalniacza”. Anna Mazurkiewicz podkreśla jednak, że po nominacji Jaruzelskiego Amerykanie – w ramach przeciwwagi – przyjęli bardziej stanowczą postawę wobec nowego prezydenta, czego przejawem był chociażby oschły ton depeszy gratulacyjnej. Pragmatyczny cel: wybór gwaranta realizacji reform okrągłego stołu, został osiągnięty i teraz należało się tłumaczyć z tej dwuznacznej strategii539. Wydaje się, że te na pierwszy rzut oka sprzeczne tendencje, zauważone przez dwoje badaczy, współistniały.

Ze względu na niepewną i skomplikowaną sytuację Waszyngton bardzo ograniczył oficjalne komentarze dotyczące Polski. Znowu czekano na rozwój wydarzeń, który wcale nie rysował się różowo. Tonowaniu nastrojów miała służyć doraźna pomoc humanitarna: 1 sierpnia prezydent Bush ogłosił oświadczenie w sprawie pomocy żywnościowej w wysokości do miliona dolarów w roku fiskalnym 1990. Nie ukrywał, że gesty tego typu służyły wsparciu procesu demokratyzacji (poprzez łagodzenie kryzysu)540. Nie stanowiły one jednak pełnej realizacji postanowień szczytu G-7: trudności polityczne wpływały na spowolnienie tempa spełniania ogłoszonych tam obietnic. W czasie spotkań z dziennikarzami Bush, pytany o sprawy polskie, ostrożnie podkreślał dynamikę zmian oraz pozytywną rolę Michaiła Gorbaczowa, ale unikał prognoz na przyszłość541.

11 sierpnia, kiedy kryzys rządowy sięgał zenitu, szef MSZ Tadeusz Olechowski wysłał do wszystkich ambasad najważniejszych krajów zachodnich oświadczenie, dotyczące rozwoju sytuacji w Polsce. Był to element ofensywy środowisk komunistycznych, stanowiący w istocie próbę dość rozpaczliwej obrony przed zmianami. Rozpaczliwej, co nie znaczy nieskutecznej: ofensywa owa bazowała bowiem na jak najbardziej realnym strachu Zachodu przed zbytnią destabilizacją bloku wschodniego i reakcją ZSRR. W oświadczeniu zwrócono uwagę, że opozycja znacznie utrudnia realizację porozumień okrągłego stołu i uniemożliwiając powołanie rządu, dąży do zerwania umowy. Grożono, że ta postawa może „mieć reperkusje o szerszej skali niż tylko wewnątrzpolska” i wpłynąć na „tendencje antyreformatorskie we wszystkich krajach socjalistycznych”, a także „bardzo wzmocnić przeciwników pierestrojki w ZSRR”. Krótko mówiąc, „Solidarność” mogła spowodować „ostry kryzys polityczny”, implikujący destabilizację sytuacji w Europie Wschodniej i pogorszenie relacji między Wschodem a Zachodem542.

Również 11 sierpnia ambasador Davis spotkał się z Czesławem Kiszczakiem. Klimat rozmowy kazał zapomnieć o „pełnej normalizacji” stosunków. Spotkanie streszczała depesza, wysłana do Waszyngtonu jeszcze tego samego dnia. Kiszczak wpisał się w dramatyczno-zaczepny ton oświadczenia MSZ. Dał do zrozumienia, że próba przejęcia władzy przez „Solidarność” wespół z ZSL i SD „była nie do przyjęcia dla starych funkcjonariuszy armii i policji, a także dla Czechów, wschodnich Niemców i Sowietów”. Wyraźnie groził, że obalenie jego formowanego z trudem rządu może doprowadzić do katastrofy. Po raz kolejny podkreślił, że opozycja chce złamać postanowienia okrągłego stołu – czego przecież obawiała się amerykańska dyplomacja. Co znamienne, generał czynił nawet aluzje do wydarzeń na placu Tien’an’men, choć nie spodziewał się radzieckiej interwencji militarnej, ale raczej represji ekonomicznych. Wskazywał za to na osłabienie pozycji Gorbaczowa543. Zdaniem Dombera, była to desperacka próba skłonienia Waszyngtonu, by próbował odwieść opozycję od formowania własnego rządu544.

Strona amerykańska, zaniepokojona rozwojem sytuacji, poważnie potraktowała słowa Kiszczaka i zajęła stanowisko defensywne. Ta bierność nie służyła zresztą komunistom. Być może obóz gen. Jaruzelskiego liczył na takie samo dyskretne poparcie Amerykanów w wyborze premiera jak w wyborze prezydenta. Historia się jednak nie powtórzyła. Davis bronił się przed oskarżeniami Kiszczaka, który sugerował, że Waszyngton popiera plan przejęcia władzy przez „Solidarność”. Dyplomata podkreślał, że powołanie rządu jest wewnętrzną sprawą Polski. Komentując wypowiedzi generała w swej depeszy, konkludował: „jasnym przesłaniem rozmowy było, że solidarnościowy rząd w tym momencie jest niemożliwy do zaakceptowania, chociaż bardzo chętnie oddano by »Solidarności« kilka tek ministerialnych. Kiszczak w sposób zawoalowany apelował, aby Stany Zjednoczone pohamowały dążenie opozycji do przejęcia władzy; jest to coś, czego najprawdopodobniej nie bylibyśmy w stanie uczynić […]. Obawiam się, że braki w zaopatrzeniu w żywność i podwyżki cen doprowadziły do katastrofalnej sytuacji, trzeba więc będzie wysiłków chłodniejszych głów z obu stron, aby uniknąć kryzysu o nieprzewidywalnych konsekwencjach”. W sumie „wyszedłem ze spotkania z wyraźnym przekonaniem, że Polska wkracza w okres bardzo głębokiego kryzysu”545 – kończył.

Dzień później w podobnym jak Kiszczak tonie wypowiadał się waszyngtoński chargé d’affaires Ryszard Krystosik w rozmowie z Curtisem Kammanem, bardzo zaniepokojonym ostatnimi posunięciami polskiej dyplomacji. Krystosik, zgodnie z tekstem oświadczenia MSZ, stwierdził, że wezwanie Wałęsy do stworzenia koalicji rządowej byłoby dużym zagrożeniem dla porozumień okrągłego stołu, a „każda próba przejęcia władzy przez opozycję” stanowi „zagrożenie dla procesów reform w innych krajach, w tym w Związku Radzieckim”. Spodziewał się zatem „nadejścia ostrego kryzysu politycznego, który mógłby zdestabilizować sytuację w regionie i zagrozić rozwojowi stosunków Wschód–Zachód”. Jak widać, Krystosik był nerwowy i grał ostro. Kamman zajął uspokajające, koncyliacyjne stanowisko, zachęcając strony sporu do dialogu, ale wskazując też na niezadowolenie społeczne w Polsce jako prawdziwą przyczynę kłopotów, niewynikających z działań „Solidarności”. Delikatnie perswadując, dodał, że porozumienie okrągłego stołu „nie było zamierzone jako coś statycznego, ale jako proces dynamiczny”546. Tym samym pośrednio zaakceptował zabiegi opozycji. Takie postępowanie zdaje się świadczyć o tym, że Biały Dom już nieco mniej niż jeszcze miesiąc wcześniej obawiał się zmian w Polsce. Jak zwykle jednak w czasach kryzysu wygładzał swą dyplomatyczną retorykę.

Kryzys rządowy pokazał jednocześnie, że Waszyngton nie potrafił już skutecznie odgrywać roli „spowalniacza”, co mimo wszystko budziło niepokój w amerykańskich kręgach władzy547. Właściwie nie wiedziano, jak reagować na nową sytuację. Warszawska ambasada USA otrzymała mało konkretne zadanie „utrzymywania wszystkich linii komunikacji” z „Solidarnością” i PZPR548. 14 sierpnia ambasador Davis martwił się, że „tempo wydarzeń nadal rośnie, raz po raz przekraczając wszelkie przewidywania”. I dodawał: „Obawiam się, że nie wszyscy nadążają za tym tempem. Wpływowe i reakcyjne siły rządzącego reżimu pozostają na swoich pozycjach”. „Jak długo odchodząca elita będzie zwlekać z podjęciem obrony?” – pytał dramatycznie549.

Departament Stanu, aby lepiej rozeznać się w sytuacji, poprosił amerykańskiego ambasadora w Moskwie Jacka F. Matlocka o analizę radzieckiej reakcji na ewentualne powstanie rządu solidarnościowego. W odpowiedzi 16 sierpnia Matlock przesłał tajną depeszę, w której uspokajał: „radziecka reakcja na polski kryzys polityczny jest jak dotąd powściągliwa i przy założeniu, że »Solidarność« nie uczyni jakiegoś istotnego fałszywego kroku, najprawdopodobniej taka pozostanie. Zgodnie z radzieckim »nowym myśleniem« w polityce zagranicznej, zdecydowana reakcja nie wydaje się właściwa […]. W sumie, chociaż »Solidarność« może być dla Rosjan gorzką pigułką do przełknięcia, to jeśli do tego [utworzenia solidarnościowego rządu – przyp. P.P.] dojdzie, przełkną ją, choć będą się długo dławić i krztusić. Ich podstawowe interesy w Polsce może zaspokoić każdy rząd, solidarnościowy bądź nie, który będzie działał na rzecz stabilności wewnętrznej i unikał wystąpień antyradzieckich”550.

Analiza była więc uspokajająca, choć przecież owe „antyradzieckie zapędy” w następnych miesiącach bardzo się wzmogły. Na razie jednak „Solidarność” nie demonstrowała, że chce się wyzwolić spod radzieckich wpływów, i działała bardzo ostrożnie. Najważniejszy był fakt, że Stany Zjednoczone zdały sobie sprawę z poważnej ewolucji polityki radzieckiej, która właśnie odchodziła od dogmatu „ograniczonej suwerenności” i powoli godziła się z większą (ale nie było jeszcze pewne, jak dużą) niezależnością krajów satelickich. W Waszyngtonie uświadomiono sobie, że interwencji zbrojnej nie będzie. Dlatego też amerykańska ambasada spokojnie i pozytywnie przyjęła kompromis z 19 sierpnia, który przewidywał, że Tadeusz Mazowiecki (pierwotnie Bronisław Geremek) zostanie premierem, a kluczowe resorty pozostaną pod kontrolą komunistów. Davis bardzo życzliwie oceniał politykę głównego architekta porozumienia, Bronisława Geremka, który przekonywał (w relacji ambasadora), iż opozycja zapędziła się za daleko i powinna nieco przyhamować w ramach koalicji z praktycznie wszystkimi siłami w Sejmie – co oczywiście nie wszystkim się podobało551. Opinia ta była związana z pierwszymi rozbieżnościami między ugodowym środowiskiem rekrutującym się spośród byłych KOR-owskich doradców a otoczeniem Lecha Wałęsy – coraz większą rolę odgrywali tu bracia Lech i Jarosław Kaczyńscy. Wydaje się, że dyplomacja Zachodu sprzyjała raczej tym pierwszym.

Tego samego dnia przebywający w Polsce delegat Kongresu Alan Cranston rozmawiał na temat nowego rządu z marszałkiem Sejmu Mikołajem Kozakiewiczem. Marszałek przekonywał, że „Polska osiągnęła granicę tego, co możliwe”. Oddanie PZPR pięciu kluczowych resortów (choć z początku myślano o dwóch–trzech) miało zapewnić spokój ze strony Moskwy552. Być może dlatego wybór Tadeusza Mazowieckiego i uformowanie ostatecznie 24 sierpnia rządu z komunistycznymi ministrami odebrano w Departamencie Stanu – jak przesadnie zauważa Gregory F. Domber – „z zachwytem graniczącym z ekstazą”553. Wybór Mazowieckiego śledzili na gorąco goszczący w Polsce senator Robert Dole, sekretarz pracy Elizabeth H. Dole i kongresman Bob McEwen. Politycy byli podekscytowani historycznymi przemianami, których stali się świadkami, i przychylnie wypowiadali się o prezydencie Jaruzelskim554. Ostrożniejsze były analizy polskiej ambasady w Waszyngtonie. Jej zdaniem, choć USA „z zadowoleniem” (ale i zaskoczeniem) przyjęły szybkie tempo zmian, pozostawały w swej dyplomacji „bardzo zrównoważone i ostrożne”, aby nie sprawiać wrażenia, że ingerują w sprawy polskie, które postrzegano jako bardzo delikatne i złożone. Miano się przy tym obawiać, czy „Solidarność” poradzi sobie z rządzeniem i postępującym kryzysem, grożącym utratą jej wiarygodności i znaczenia555.

Rzeczywiste stanowisko Waszyngtonu wobec wyboru Tadeusza Mazowieckiego na premiera stanowiło zapewne wypadkową tych dwóch ocen. Jest faktem, że oświadczenie George’a Busha, wydane 24 sierpnia, miało bardzo ostrożną wymowę. „Chcę pogratulować Panu Mazowieckiemu wyboru na premiera i zapewnić go o naszym zdecydowanym poparciu dla jego wysiłków w prowadzeniu kraju na drodze odrodzenia gospodarczego i politycznej zmiany. Chciałbym także oddać honory gen. Jaruzelskiemu za jego polityczną mądrość […], konstruktywną rolę w dokonaniu nowego początku w Polsce”. Prezydent po raz kolejny zapewnił również, że pragnie pomagać Polsce w jej zmaganiach z „poważnymi wyzwaniami politycznymi i gospodarczymi”. Nie dodał jednak nic nowego do tez z Hamtramck i obietnic złożonych w Warszawie. W krótkim tekście oświadczenia nazwiska Mazowieckiego i Jaruzelskiego pojawiły się dokładnie po dwa razy556. Ostrożność tych słów zauważała strona polska557. Niewiele nowego wniosła też specjalna proklamacja z okazji pięćdziesięciolecia wybuchu II wojny światowej. Bush podkreślał, że dzięki odwadze i wytrwałości Polaków oraz Węgrów w ich ojczyznach rozpoczęły się demokratyczne przemiany558.

Oświadczenie zostało podpisane w miasteczku Kennebunkport, gdzie znajduje się rezydencja rodziny Bushów. Prezydent odpoczywał tam po wizycie w Europie. Jego wypowiedzi, sformułowane cztery dni później w tym samym miejscu na sesji z dziennikarzami, były wciąż ostrożne. Szef Białego Domu nie podał szczegółowych informacji na temat pakietu finansowego dla Polski. Podkreślał, że „reakcje pana Gorbaczowa na zmiany w Polsce były pełne wyjątkowego zrozumienia i w żadnej mierze nie miały charakteru agresywnego”559. Dwa dni później powtarzał: „żyjemy w ekscytujących czasach”. Zmiany w bloku wschodnim określił jako „radykalne” i „zupełnie nowe”560.

Jest znamienne, że pierwszym zagranicznym gościem, którego przyjął Tadeusz Mazowiecki po desygnowaniu go na szefa rządu, był szef KGB Władimir Kriuczkow. Rosjanin w czasie rozmowy uspokajał nowo mianowanego premiera (a byłego internowanego): „wszystko jest w porządku i nie ma się czym martwić”561. „Solidarność”, od początku swego istnienia stanowiąca siłę opozycyjną wobec systemu państwowego, teraz zaczęła ten system tworzyć. Wobec tego przełomu historycznego amerykańska (i zachodnia) dyplomacja musiała wreszcie dokonać podstawowych przewartościowań. Dlatego w związku z powołaniem Mazowieckiego na premiera i coraz bardziej widocznym upadkiem komunistycznego reżimu ambasador Davis w depeszy z 24 sierpnia (informującej w podniosłym stylu o wyborze Mazowieckiego) prosił centralę o nowe wytyczne, meldując zarazem o wypełnieniu zadań powierzonych mu na początku urzędowania562. Jeszcze tego samego dnia otrzymał od podsekretarza stanu Lawrence’a Eagleburgera dość sarkastyczną odpowiedź: „następnym Pańskim zadaniem będzie działanie na rzecz wspierania [reform gospodarczych] i zapewnienia Polsce prosperity, w tym stabilnego wzrostu gospodarczego, pełnego zatrudnienia, niskiej inflacji, wysokiej wydajności i mercedesa (albo jego odpowiednika) w każdym garażu. Najlepsze życzenia dalszych sukcesów”563. Tak oto rodziła się nowa amerykańska dyplomacja wobec przyszłej III RP.

Jak ocenia Henryk Szlajfer, „w 1989 r. i w latach następnych na podstawie stosunku Waszyngtonu do wydarzeń w Polsce można prześledzić zapoczątkowanie trudnego i bynajmniej nie linearnego procesu odchodzenia od koncepcji containment i następnie engagement, a także mozolnego tworzenia przestrzeni działania dla polityki amerykańskiej w Europie Środkowo-Wschodniej, polityki, która nie byłaby tylko pochodną relacji z ZSRR. […] Była to zmiana wręcz rewolucyjna”564. Wymijająca odpowiedź Eagleburgera wskazywała jednak, że tuż po wyborze Mazowieckiego Biały Dom nie był jeszcze gotów do szybkiej reakcji. Ambasada polska w Waszyngtonie sugerowała, że do czasu „wyjaśnienia się sytuacji” wewnętrznej i geopolitycznej Polski „ani Stany Zjednoczone, ani Europa Zachodnia nie będą podejmowały żadnych bardziej liczących się kroków w sprawach gospodarczych”565. Nie była to do końca prawda, czego dowodziły istotne, choć na pewno wstępne i niewystarczające ustalenia na lipcowym spotkaniu grupy G-7. Nierozstrzygnięte pozostawały kwestie regularnych programów kredytowych. W tym kontekście znaczące, ale nie najważniejsze dla przewartościowania amerykańskiej dyplomacji okazało się exposé Mazowieckiego z 12 września, jednoznacznie chwalone przez Departament Stanu566. Dwa dni później prezydent ogłosił kolejną ofertę pomocy żywnościowej dla Polski567.

Przemiany w Polsce oczywiście wpływały na szybką ewolucję amerykańskiej strategii politycznej względem Związku Radzieckiego. Dość ogólne oficjalne wypowiedzi Busha dotyczące „wyjścia poza containment” zostały uszczegółowione w tajnej National Security Directive nr 23, podpisanej przez prezydenta 22 września 1989 r. Była to pierwsza zakrojona na tak szeroką skalę próba przestawienia amerykańskiej dyplomacji na nowe tory, wytyczone szybką i jeszcze nieprzewidywalną ewolucją w Europie Środkowej i Wschodniej. Z uwagi na niepewną sytuację w Polsce trudno zalecenia dyrektywy określić jako pełny i zamknięty plan nowej strategii Waszyngtonu – w dokumencie jest dużo zastrzeżeń i wątpliwości. Na początku przypomniano założenia containment: „powstrzymywanie militarnego i ideologicznego zagrożenia ze strony ZSRR”, a także zapewnienia Busha, że polityka ta nie była celem samym w sobie – „to była strategia powstała w warunkach powojennego świata”. Przyjmowała ona m.in., że Moskwa „ostatecznie musiała stawić czoła wewnętrznym sprzecznościom swego nieefektywnego, represyjnego i nieludzkiego systemu”. Tak właśnie stało się w końcu lat osiemdziesiątych. Dlatego też „charakter zmian dokonujących się w Związku Radzieckim pozwala otworzyć nową erę. Być może będziemy zdolni wykroczyć poza containment i wprowadzić politykę aktywnie wspierającą integrację Związku Radzieckiego z istniejącym systemem międzynarodowym”. Amerykanie dobrze jednak rozumieli, że zmiany na Kremlu nie mogły pozostać w sferze deklaracji. Musiały one prowadzić do „demilitaryzacji radzieckiej polityki zagranicznej”, która w pełni podporządkuje się „zasadom porządku świata”. Za warunki takiego podporządkowania Waszyngton uznawał zgodę na samostanowienie państw bloku wschodniego, ograniczenie zbrojeń, współpracę w zakresie nierozprzestrzeniania technologii wojskowych, a także w walce z międzynarodowym terroryzmem i handlem narkotykami; „instytucjonalizację demokratycznych praw wewnętrznych […], polityczny pluralizm i gospodarkę bardziej ukierunkowaną na wolny rynek”568. Były to bardzo surowe wymagania.

Waszyngton zdawał sobie sprawę, że „znajdujemy się w okresie przejściowym i niepewnym”. Podkreślano, że Stany Zjednoczone będą testować wiarygodność zapewnień Moskwy o wdrażaniu reform. Obietnica wyjścia poza containment była więc warunkowa. Amerykanie planowali tu w jakiejś mierze wykorzystać sprawdzoną na terenie polskim strategię step by step: „USA będą sprawdzać krok po kroku, sprawa po sprawie, instytucja po instytucji, czy Moskwa realizuje wyższe standardy deklarowane przez radzieckie przywództwo”. Na razie zwracano uwagę na to, że „Związek Radziecki wciąż rządzony jest metodami autorytarnymi, a jego potężne siły zbrojne pozostają zagrożeniem dla bezpieczeństwa naszego i naszych sojuszników”. W sumie zatem „odpowiedzialność za stworzenie warunków pozwalających na wykroczenie poza containment […] spoczywa przede wszystkim na samej Moskwie”569. W Białym Domu zamierzano coraz śmielej ingerować w sprawy radzieckie.

W tym burzliwym okresie do Polski przyjeżdżało jeszcze więcej polityków (głównie kongresmanów, senatorów i wysokich urzędników Białego Domu) niż na początku roku. Sprzyjał temu fakt, że między 7 sierpnia a 5 września Kongres miał przerwę w obradach570. Do najważniejszych wizyt należy zaliczyć wspomnianą misję Elizabeth i Roberta Dole’ów i Boba McEwena. Politycy rozmawiali m.in. z Jaruzelskim, przekazując „życzenia i wyrazy najwyższego uznania” od prezydenta Busha i proponując programy szkoleń dla polskich pracowników571. Spotkali się także z premierem Mazowieckim i parlamentarzystami OKP (m.in. Bronisławem Geremkiem, Andrzejem Wielowieyskim, Jerzym Osiatyńskim), którzy usilnie prosili o szybką pomoc materialną dla Polski. Nie zabrakło również spotkania z Lechem Wałęsą, który za pośrednictwem Roberta Dole’a przekazał dla Busha list; wzywał w nim do natychmiastowej pomocy finansowej572. Niemal w tym samym czasie, w dniach 22–26 sierpnia, w Polsce przebywała delegacja Kongresu z Dennisem DeConcinim na czele. W rozmowie z Wałęsą ponownie pojawiła się prośba o pomoc, bez której – jak ostrzegał przywódca „Solidarności” – polski eksperyment mógł runąć573.

Na początku września w Polsce gościł demokratyczny senator Paul Simon. Polityk ogłosił oświadczenie – przedstawił w nim program pomocy dla Polski, który zamierzał przeforsować w Kongresie. Zakładał on restrukturyzację polskiego zadłużenia, wsparcie amerykańskich inwestycji prywatnych, fundusze na rozwój sieci telekomunikacyjnej i ochronę środowiska, a także szkolenia dla pracowników574. Była to tylko jedna z licznych inicjatyw tego typu. Dwa tygodnie później śladami Simona podążył sekretarz do spraw handlu Robert Mosbacher575. Wątki polskie podejmowano ponadto na kolejnych posiedzeniach Kongresu, m.in. 20 września lub 25–27 października576. Poszczególni kongresmani (m.in. Bob Dole) i senatorzy (m.in. Edward Kennedy, George J. Mitchell) wzywali administrację Busha do zwiększenia pomocy finansowej dla Polski577.

Mimo tych nacisków i zobowiązań podjętych na forum międzynarodowym sprawy pomocy gospodarczej nadal nie były załatwiane tak szybko, jak chciałaby strona polska. Ten stan rzeczy wywoływał również krytykę niektórych amerykańskich polityków, zwłaszcza demokratów. Bush był jednak stanowczy – pod koniec października w rozmowie telefonicznej z kanclerzem Kohlem przekonywał: „nie zamierzam posuwać się aż tak szybko, by okazać się nierozważnym”578. W związku z tym dopiero koniec roku przyniósł znaczący postęp. Przyczyniła się do tego wizyta nowego ministra finansów Leszka Balcerowicza w Waszyngtonie i Nowym Jorku pod koniec września579. W związku z tą wizytą George Bush w dwóch równoległych listach do Jaruzelskiego i Mazowieckiego z 4 października informował, że zdecydował się przyznać Polsce „grant stabilizacyjny” w wysokości 200 mln dolarów, ale pod warunkiem osiągnięcia porozumienia z MFW. Wzywała go do tego przyjęta tego dnia rezolucja Izby Reprezentantów wprowadzona przez Dantego B. Fascella580. Bush zaprosił też obu polityków do złożenia (oddzielnych) wizyt w USA. Co charakterystyczne, do USA pojechał tylko Mazowiecki – w marcu 1990 r.581

24 listopada utworzona pod egidą Białego Domu międzynarodowa grupa wspierająca polską i węgierską demokrację na swym trzecim spotkaniu w Brukseli uzgodniła przyznanie tym krajom pomocy o wartości około 1 mld dolarów (w formie grantów, pożyczek, pomocy technicznej, odroczenia spłaty długów itp., kredytów eksportowych), z czego trzy czwarte miało przypaść Polsce582. Cztery dni później Bush, wypełniając zobowiązania przyjęte na forum międzynarodowym, podpisał dodatkowo Support for East European Democracy (SEED) Act – Ustawę o wspieraniu wschodnioeuropejskiej demokracji, która przyznawała wspomniany „grant stabilizacyjny” i wyrażała zgodę na zaangażowanie się Waszyngtonu w opracowanie pakietu stabilizacyjnego583. Do SEED włączono wcześniejszą rezolucję Fascella. Pod koniec roku 24 najbardziej uprzemysłowione państwa świata przyjęły progam PHARE (Poland and Hungary: Assistance for Restructuring their Economies), którego geneza sięgała jeszcze lipcowego szczytu G-7 w Paryżu. Można go uznać za symbol przewartościowania polityki Zachodu wobec Polski: o ile w okresie 1981–1988 przeważała opinia, że polski kryzys gospodarczy osłabia reżim komunistyczny, o tyle teraz uznano, że wzmocnienie gospodarki zachodnimi funduszami może pomóc w rozwoju kruchej demokracji584.

Na zakończenie wypada dodać, że w dniach 13–20 listopada 1989 r. w USA gościł Lech Wałęsa (między 10 a 13 listopada przebywał w Kanadzie)585, zaproszony kilka miesięcy wcześniej przez AFL-CIO586. Przewodniczący „Solidarności” „z pasją” prosił o amerykańskie inwestycje i „nowy plan Marshalla” dla Polski587. Wykazywał – wedle słów Busha – „stosunkowe zadowolenie” z amerykańskiej oferty finansowej, obliczanej w tym momencie na ponad 650 mln dolarów588. W Chicago spotkał się z Polonią589. 15 listopada jako trzeci w historii cudzoziemiec (po Marie Josefie de La Fayetcie i Winstonie Churchillu) wystąpił z przemówieniem w amerykańskim Kongresie. Jego słowa, przyjęte z entuzjazmem przez dostojnych słuchaczy i komentowane na pierwszych stronach największych gazet amerykańskich i polonijnych, przeszły do historii. Lider „Solidarności” rozpoczął cytatem ze wstępu do amerykańskiej konstytucji: „We, the People – My, Naród”. „Oto słowa – kontynuował Wałęsa – od których chcę zacząć moje przemówienie. Nikomu na tej sali nie muszę przypominać, skąd one pochodzą, nie muszę też przypominać, że ja, elektryk z Gdańska, też mam prawo się nimi posługiwać”590. Wcześniej z rąk prezydenta otrzymał Medal Wolności, a Bush określił go jako „człowieka wolności”591. Z JFK Airport udał się prosto do Caracas592. Prasa uznała wizytę Wałęsy za triumf593. Nieco ponad rok później ów elektryk został prezydentem szybko demokratyzującej się Polski.

Sierpniowe zamieszanie związane z rządową misją gen. Czesława Kiszczaka wzbudziło zaniepokojenie także w Londynie – obawiano się, że „Solidarność” nie stanie się postulowaną „konstruktywną opozycją”. Rządowy impas tylko wzmocnił wyczekującą postawę brytyjską594 – podobnie jak całego Zachodu. Pod zdawkowymi stwierdzeniami o konieczności szybkiego powołania rządu i potrzebie wykorzystania marginesu działania, który umożliwiła polityka ZSRR, krył się niepokój o ewentualne negatywne reakcje Moskwy i pogłębiający się kryzys społeczno-polityczny w Polsce. To one wpływały na powściągliwe oceny działań „Solidarności”, niezależne od rzeczywistej sympatii dla niej. Foreign Office w rozmowach z przedstawicielami ambasady PRL wyrażało zaskoczenie tempem przemian w Polsce. Obawiało się także odejścia od postanowień okrągłego stołu i naruszenia kruchej równowagi politycznej. Dlatego wstrzymywano się nawet z propozycją zaproszenia Lecha Wałęsy do Londynu595. Dodatkowym czynnikiem komplikującym sytuację stały się dwa artykuły z „The Times” (z 3 i 21 sierpnia), w których napisano, że powinno się „publicznie powiesić” gen. Jaruzelskiego596.

Być może pośrednio w odpowiedzi na te głosy już we wrześniu 1989 r. Thatcher w rozmowie z Gorbaczowem stwierdziła: „byłam pod wrażeniem odwagi i patriotyzmu gen. Jaruzelskiego w Polsce”597. Trudno przypuszczać, by te słowa były całkowicie szczere. Chodziło raczej o wybadanie i uspokajanie Moskwy. Brytyjska premier ostrożnie kontynuowała: „zauważyłam, że spokojnie przyjął Pan wybory w Polsce oraz ogólne przemiany w tym kraju i w innych państwach bloku wschodniego. Rozumiem Pana postawę w następujący sposób: zgadza się Pan, by każde z państw wybierało własną drogę rozwoju pod warunkiem nienaruszalności Układu Warszawskiego. Doskonale rozumiem tę postawę”598. Gorbaczow nie polemizował. Wkrótce zresztą – pod koniec września – Thatcher udała się do Moskwy, gdzie poruszyła kwestię pomocy gospodarczej dla krajów bloku wschodniego, w tym dla Polski599.

Wybór Mazowieckiego przyczynił się do wyciszenia nastrojów i ożywienia brytyjskiej polityki, choć „The Times” znowu określił to wydarzenie stosunkowo ostro – jako „zgniły kompromis”600. 5 września premier Thatcher skierowała listy w sprawie pomocy dla PRL do George’a Busha, François Mitterranda, Helmuta Kohla i Jacques’a Delorsa. I chociaż nadal traktowała priorytetowo umowy PRL z MFW, to opowiedziała się za przyznaniem Polsce znacznych środków z budżetu funduszu oraz za szybkim uregulowaniem kwestii restrukturyzacji polskiego zadłużenia601. Dzień później nazwała nominację Mazowieckiego „znamiennym znakiem na drodze do pełnej demokracji parlamentarnej”. „Zwycięstwo »Solidarności« stało się nagrodą za odwagę, wizję i wytrwałość Lecha Wałęsy. Życzymy nowemu rządowi wszelkich sukcesów. Oddajmy też cześć prezydentowi Jaruzelskiemu za jego patriotyczny i godny stosunek do tych niezwykłych wydarzeń […]. To, co się dzieje w Polsce, stanowi eksperyment, który nie może się nie udać. Od jego powodzenia tak bardzo zależy przyszłość” – podkreślała premier602. Przez te słowa przebijała wciąż obawa przed geopolitycznymi reperkusjami „polskiego eksperymentu”. Brytyjczycy, tak jak dyplomacja amerykańska, pamiętali o chwaleniu generała. Mimo to nieco później Thatcher przyznawała: „kiedy jechałam do Polski, uważałam, że to niemożliwe, by wydarzenia następowały jedno po drugim aż tak szybko […]. Nie mogliśmy tego przewidzieć jeszcze rok temu, to niezwykły postęp […]. Jestem bardzo podekscytowana sytuacją w Polsce”603.

Obietnicę pomocy brytyjska premier wielokrotnie ponawiała w kolejnych tygodniach. Wyraziła ją m.in. w połowie września przed wizytą w Japonii604 czy też w rozmowie telefonicznej z kanclerzem Kohlem, w momencie kiedy przerywał on swą wizytę w Polsce z powodu wydarzeń w Berlinie605. Dyplomacja brytyjska względem władz i dawnej opozycji wkraczała w nową fazę. W ostatnich miesiącach 1989 r. wśród osób otrzymujących z rozdzielnika szyfrogramy Ambasady PRL w Londynie znalazł się… Lech Wałęsa. Lider „Solidarności” wraz m.in. z Jerzym Milewskim i Władysławem Frasyniukiem gościł zresztą na Wyspach między 29 listopada a 3 grudnia 1989 r.606 Mniej więcej w tym czasie Margaret Thatcher wybrała się do Waszyngtonu, gdzie chwaliła postawę Busha wobec przemian zachodzących w Europie Wschodniej607.

Również w Paryżu sejmowe przepychanki przyjmowano z niepokojem – tym większym, że od lipca Francja przewodziła EWG. Już bardzo niepewna nominacja Jaruzelskiego wzbudziła zaniepokojenie. Uznano ją za porażkę generała i możliwy czynnik pogłębienia polskiego kryzysu. Liczono jednak na to, że może nowy prezydent zastosuje metodę „ucieczki do przodu” i uratuje swoją pozycję dalszymi reformami608. Niepewność co do charakteru przyszłych wydarzeń powodowała wzrost liczby raportów i notatek dotyczących spraw polskich. Codzienne szyfrogramy, szczegółowo informujące o sejmowych przepychankach, nadsyłała ambasada Republiki w Warszawie609. Wiele emocji w Paryżu budziły poza tym trwające od kilku lat kontrowersje wokół działalności klasztoru karmelitanek w Oświęcimiu610.

Kryzys rządowy stał się głównym tematem – oprócz spraw finansowych – spotkania ambasadora Ryszarda Fijałkowskiego z szefem MAE Rolandem Dumasem, do którego doszło 14 sierpnia. Dumas wyrażał swe zatroskanie, przede wszystkim reakcjami ZSRR i Układu Warszawskiego na możliwość powołania opozycyjnego rządu w Polsce. Podobnie jak dyplomacja amerykańska, obawiał się, że taki rząd mógłby wzmocnić ortodoksyjne środowiska w KPZR i zagrozić pozycji Gorbaczowa, oskarżanego o demontaż imperium. Dość zaskakująco porównywał obecną sytuację nad Wisłą do tej we Francji z 1981 r. – wprowadzenie do rządu komunistycznych ministrów wywołało wtedy krytykę ze strony USA. W Polsce zachodził proces odwrotny, ale analogiczny: włączenie do rządów niekomunistycznej opozycji mogło wzbudzić krytykę ze strony ZSRR. Dumas dziwił się także radykalizacji otoczenia Wałęsy, która nie była widoczna w czasie wizyty Mitterranda. Zastanawiał się, czy nie dałoby się powierzyć rządu opozycji, ale jednocześnie zachować dla PZPR kluczowe resorty611.

Jak wiemy, tak się właśnie stało – czy z inspiracji francuskiej? Z uwagi na niekompletność źródeł trudno to stwierdzić. Zapewne nie należy też w pełni zakładać, że wypowiedź sformułowana na użytek polskiej ambasady pokrywała się z założeniami francuskiej dyplomacji. Nie wydaje się jednak, by istniały tu zasadnicze różnice, czego częściowo dowodzą dostępne źródła. Obawy wyrażone przez Dumasa były realne, choć być może w rzeczywistości polskiej opozycji kibicowano bardziej, niż wyrażano to w oficjalnych kontaktach. Problematyka ta wymaga dalszych badań.

Ugodowe stanowisko Mazowieckiego, przedstawione chociażby w wywiadzie dla „Le Monde” z 23 sierpnia, wpłynęło na stonowanie niepokojów. Mazowiecki mówił o wyborze formuły „wielkiej koalicji” i współpracy z PZPR bez rozliczeń. Było to po myśli Paryża. Dlatego ta postawa – tak krytykowana przez wielu działaczy „Solidarności” – była chwalona przez MAE, które teraz uznało, że współpraca komunistów z dawną opozycją i przezwyciężenie impasu rządowego mogły się w sumie okazać korzystne dla Gorbaczowa i pierestrojki. Zarazem liczono na wprowadzenie przez nową ekipę głębokich reform gospodarczych612. Ostateczny wybór Mazowieckiego spotkał się z szerokim oddźwiękiem – stacja TF1 przerwała nawet wydanie południowego dziennika, by przekazać wieści z Polski613. W analizach MAE podkreślano, że nowy premier potwierdził przynależność Polski do Układu Warszawskiego, niewykluczającą jednak bardziej niezależnej polityki względem ZSRR614. Z uwagi na te wydarzenia niewielkim echem odbiła się wizyta sekretarza stanu w resorcie obrony Gérarda Renona, który przybył nad Wisłę na uroczystości z okazji pięćdziesiątej rocznicy wybuchu II wojny światowej615.

W związku z zaprzysiężeniem gabinetu 12 września dwanaście państw członkowskich – pod prezydencją Francji – wydało specjalne oświadczenie, w którym dostrzeżono w nowym polskim rządzie zapowiedź reform politycznych i gospodarczych, a także wyrażono „zdecydowane poparcie” dla Mazowieckiego. Kilka dni później później, 19 września, w Warszawie podpisano (w obecności Rolanda Dumasa i Jacques’a Delorsa) dwustronne porozumienie między EWG a PRL, ogólnikowo zakładające współpracę gospodarczą, handlową i technologiczną616. Te ustalenia usunęły w cień wizytę czworga francuskich senatorów z senackiej Komisji Prawnej, goszczących w Polsce między 19 a 24 września617.

Koncyliacyjna polityka, deklarowana od początku przez nowego premiera, dawała Francuzom nadzieję na stabilizację wewnętrzną w Polsce. Linię Mazowieckiego potwierdzał Adam Michnik, który 31 sierpnia wraz z László Rajkiem spotkał się z premierem Michelem Rocardem na uroczystości dwusetlecia ogłoszenia Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela618. Kolejne miesiące całkowicie zweryfikowały te przewidywania, i to w skali całego bloku wschodniego. Udział Leszka Millera w komunistycznym festiwalu „Fête de l’Humanité” we wrześniu był jednym z ostatnich wydarzeń odchodzącej epoki619. Początkiem nowej było wspólne oświadczenie Rolanda Dumasa i Hansa-Dietricha Genschera z pierwszych dni września w sprawie europejskiej pomocy gospodarczej dla Polski i Węgier620. O tym, jak długa i kręta była droga do uzyskania nowej jakości obustronnych stosunków, świadczy fakt, że 16 września podczas dyskusji w rezydencji ambasadora Claude’a Harela Marek Edelman wprost oskarżył Republikę i inne państwa Zachodu o inercję w kwestii pomocy dla Polski621. Krytyka polityki zachodniego państwa przez przedstawiciela dotychczasowej opozycji była bardzo charakterystycznym signum temporis.

Niepokoje związane z perypetiami Kiszczaka uwidoczniły się także na Półwyspie Apenińskim, choć stosunki PRL z Watykanem i Włochami były na ogół lepsze (mimo problemu uchodźców622) niż z innymi państwami zachodnimi. Przecież dopiero co ogłoszono historyczne porozumienie między Warszawą a Stolicą Apostolską. W komentarzach dotyczących sytuacji w Polsce Sekretariat Stanu opowiadał się za wielką koalicją komunistów i „Solidarności”, pozwalając sobie nawet na pewną krytykę tej ostatniej623. Oczywiście polskie MSZ wyolbrzymiało te niedominujące głosy. Faktem jest jednak, o czym świadczą źródła zagraniczne, że – zdaniem papieża – ówczesna sytuacja w Polsce mogła oznaczać wielkie szanse, ale i duże ryzyko624. Niepokój wyrażało też włoskie MSZ, choć w kontaktach ze stroną polską deklarowało wiarę w osiągnięcie porozumienia, tak potrzebnego w delikatnej sytuacji zewnętrznej i wewnętrznej625. W tym czasie we Włoszech przebywali z prywatną wizytą Bronisław Geremek i Adam Michnik, bardzo aktywni na arenie międzynarodowej. Rozmawiali m.in. z wicepremierem Claudiem Martellim, zabiegając o pomoc gospodarczą dla Polski626. Jak wielokrotnie mogliśmy się przekonać, dawni opozycjoniści przechwytywali polską dyplomację, nie zmieniając jednak jej podstawowych wytycznych.

Utworzenie rządu Tadeusza Mazowieckiego uznano w Rzymie i Watykanie za wydarzenie historyczne, wpływające tonująco na relacje Wschód–Zachód. Cieszono się, że zapowiedź reform zyskała poparcie wszystkich sił politycznych reprezentowanych w Sejmie627. Nie wyzbyto się jednak obaw – z okazji rocznicy II wojny światowej papież we współczesnym kontekście nawoływał do dialogu i pokoju628. Mimo to wydarzenia w Polsce powoli ustępowały innym tematom, m.in. otwarciu granic między Węgrami a Austrią, problemowi niemieckiemu, a także przygotowaniom do listopadowej wizyty Michaiła Gorbaczowa i zatroskaniu o przyszłość pierestrojki629.

W kolejnych tygodniach i miesiącach Włosi aktywnie uczestniczyli w zachodnich projektach pomocy gospodarczej dla Polski630. We wrześniu rozpoczęto też przygotowania do wizyty premiera Mazowieckiego w Watykanie i Rzymie631. Były doradca „Solidarności” gościł na Półwyspie Apenińskim w dniach 18–21 października; spotkał się m.in. z Giuliem Andreottim, Giovannim Spadolinim, Franceskiem Cossigą, a także z papieżem632. Był to kolejny przejaw przejmowania państwowej dyplomacji przez dotychczasową opozycję. Co więcej, wizyta ta stanowiła pierwszą zagraniczną podróż nowego premiera633. Dowodziła wagi stosunków polsko-włoskich i miała na celu podkreślenie ogromnej roli Rzymu w normalizacji stosunków z PRL: od wizyty Andreottiego w końcu 1984 r., przez owocną współpracę gospodarczą w dalszych latach (umowa z Fiatem), po plany kredytowe z 1989 r.

Sejmowe przepychanki stanowiły jeden z licznych czynników hamujących przygotowania do wizyty kanclerza Helmuta Kohla w Polsce oraz rokowania prowadzone przez pełnomocników obu rządów: Horsta Teltschika i następcę Ernesta Kuczy, katolickiego działacza Mieczysława Pszona, w ramach ósmej już tury rozmów634. Szybko zmieniające się wydarzenia w Polsce śledzono w Bonn z dużą uwagą. Po chwilowym uspokojeniu z początku sierpnia (po wyborze gen. Jaruzelskiego na prezydenta i gen. Kiszczaka na premiera) zaczęło narastać poczucie nietrwałości sytuacji. O ile na początku miesiąca Kohl zapewniał, że RFN pragnie wspomagać proces reform w Polsce, o tyle dwa tygodnie później, gdy misja Kiszczaka zakończyła się niepowodzeniem, przekonywał, że przyjedzie do Polski dopiero po wyłonieniu stabilnego rządu635. W istocie obawiano się, tak jak wszędzie, że dynamika zmian może spowodować odejście od ustaleń okrągłego stołu. Zauważano, że „Solidarności” – przy całej sympatii dla niej – brakowało rzeczywistego programu pozytywnych działań636. Dlatego też Urząd Kanclerski w kontaktach z polską ambasadą wyrażał swą „wielką troskę” spowodowaną rządowym kryzysem. Zapewniał, że RFN zależało na „stabilnym, spokojnym i rozsądnym przebiegu reform i przemian w Polsce”. Dostrzegano przy tym możliwe negatywne skutki „ostrego kryzysu politycznego”637. Również opozycja brała na serio przestrogi obozu gen. Jaruzelskiego przed zaostrzeniem sytuacji w Polsce i obawiała się odejścia od postanowień okrągłego stołu638.

Zakończenie kryzysu i ugodowa postawa Mazowieckiego – tak jak we Francji – doprowadziły do uspokojenia i wywołały pozytywne reakcje, tym bardziej że Mazowiecki deklarował wolę poprawy relacji z Niemcami, m.in. w rozmowie z przebywającym w tym czasie w Warszawie ministrem pracy Norbertem Blümem639. Blüm spotkał się też z Wałęsą, który po raz kolejny prosił o pomoc finansową640. W Gdańsku niemiecki polityk po mszy w kościele św. Brygidy stwierdził: „Marks jest martwy – Jezus żyje”641.

Wybór nowego premiera zdominował nagłówki niemieckich dzienników z 25 sierpnia642. Jeszcze dzień wcześniej, w dniu nominacji, oficjalne gratulacje przesłał Mazowieckiemu kanclerz643. 27 sierpnia frakcja parlamentarna CDU/CSU wezwała do udzielenia Polsce pomocy finansowej, ale tylko w ramach „konkretnych projektów”644. Następnego dnia prezydent Richard von Weizsäcker wystosował do gen. Jaruzelskiego posłanie, w którym m.in. podkreślił znaczenie układu z 1970 r., niezgłaszanie roszczeń terytorialnych przez RFN i odpowiedzialność Niemiec za wybuch II wojny światowej645. Wywołało ono zresztą w Niemczech pewne kontrowersje (kanclerz nie uznał tej deklaracji za wiążącą dla rządu) i spory między SPD, FDP a CDU/CSU646. Niewiele później podobną deklarację w sprawie granic wydali Zieloni, a także socjaliści647.

31 sierpnia Helmut Kohl przeprowadził telefoniczną rozmowę z premierem Mazowieckim648. Dzień później w oświadczeniu ogłoszonym na sesji Bundestagu z okazji rocznicy wybuchu wojny kanclerz jednoznacznie wskazał na winę hitleryzmu i potępił porozumienia niemiecko-radzieckie z 1939 r. Poparł także rząd Mazowieckiego. Nie posunął się jednak do bezpośredniego uznania polskiej granicy zachodniej; stawiał w jednym szeregu ofiary III Rzeszy z „wypędzonymi”649. Co więcej, na uroczystych obchodach rocznicy w Polsce nie zjawił się żaden członek bońskiego rządu, choć wcześniej pragnienie przyjazdu wyrażał Weizsäcker650. Postawę tę krytykowała opozycja, np. Zieloni651. Na obchody przybyło za to wielu reprezentantów partii opozycyjnych, m.in. Johannes Rau z SPD652. Wszystkie frakcje Bundestagu przyjęły poza tym (przy pewnej krytyce części posłów opozycji) okolicznościową, bardzo ogólnikową rezolucję w sprawie „dalszego porozumienia z narodem polskim”653. Zauważmy, że podstawową przyczyną nieobecności władz bońskich na obchodach było zwlekanie z decyzjami finansowymi: jadąc do Polski, przedstawiciel rządu musiałby coś konkretnego zaoferować654.

Bardzo ważną deklarację sformułował 2 września w wywiadzie dla niemieckiej prasy Bronisław Geremek: szef OKP opowiedział się (z zastrzeżeniami) za ponownym zjednoczeniem Niemiec655. Stanowiło to radykalną zmianę komunistycznej Westpolitik, uprawianej przez dawne władze PRL. Elementem ciągłości było wezwanie Bonn do pomocy finansowej, a także przyjęcie za podstawę w stosunkach bilateralnych układu z 1970 r., postulowane przez nowego szefa MSZ Krzysztofa Skubiszewskiego656. 7 września w kolejnym przemówieniu w Bundestagu Kohl wyraźnie opowiedział się za pomocą finansową dla Polski, przekonując: „Polska nie potrzebuje ciepłych słów, tylko realnego wsparcia”657. Dwa dni wcześniej w czasie debaty budżetowej zauważał: „wyborem premiera z szeregów opozycji parlament jasno pokazał, że nadal chce konsekwentnie kroczyć drogą ku demokracji”. Obiecywał wykonać „spóźniony krok ku trwałemu pojednaniu” oraz „zrobić wszystko, aby nie dopuścić do impasu […]. Polacy potrzebują teraz nie dobrych słów, ale po prostu solidnego wsparcia”658. Konkretniej wypowiedziały się środowiska niemieckich katolików: we wspólnym oświadczeniu z okazji pięćdziesiątej rocznicy wybuchu wojny przedstawiciele „Solidarności” (w tym Mazowiecki) i Komitetu Centralnego Niemieckich Katolików zadeklarowali nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie, ale także uznali prawa mniejszości narodowych659. Oświadczenie to stało się zapowiedzią międzypaństwowego porozumienia z 14 listopada 1989 r.

Tymczasem w dniach 5–7 września w Bonn i Düsseldorfie na zaproszenie DGB gościła delegacja „Solidarności” z Lechem Wałęsą, a także m.in. Janem Krzysztofem Bieleckim i Władysławem Frasyniukiem660. Wałęsa liczył na to, że misja przyczyni się do otwarcia niemieckich kredytów661. 7 września delegacja odbyła półtoragodzinną rozmowę z kanclerzem662. Nie omieszkała też spotkać się z przedstawicielami socjalistycznej opozycji. Zainteresowanie było tak duże, że zdecydowano się przenieść miejsce spotkania z siedziby Fundacji Friedricha Eberta do sali festiwalowej przy Zentrum Kennedybrücke w Bonn663. Po ogólnej dyskusji i wygłoszeniu przemówienia664 Wałęsa rozmawiał m.in. z Brandtem i Voglem. Politycy zgodzili się, że Polska potrzebuje pilnej i konkretnej pomocy ze strony RFN665. W rozmowie z Wałęsą kanclerz zapewniał o konieczności „nowego otwarcia” w relacjach z Polską, lider „Solidarności” zaś zaprosił nad Wisłę prezydenta Weizsäckera666. Dzień później Kohl po raz kolejny zwrócił się do Mazowieckiego, tym razem listownie, deklarując wolę zacieśnienia współpracy z Polską i przyspieszenia negocjacji prowadzonych przez Horsta Teltschika667. Rozmowy delegacji z kręgami finansowymi nie przyniosły jednak przełomowych rezultatów668.

W tym świetle nie może dziwić, że exposé Mazowieckiego wygłoszone 12 września przyjęto w Bonn bardzo przychylnie. Dostrzegano fragment, w którym premier stwierdził potrzebę „przełomu w stosunkach z RFN”669. Podkreślano zwłaszcza spokojną retorykę i zapowiedź radykalnych reform gospodarczych. CDU/CSU nazywała powołanie rządu „pozytywnym, przyszłościowym wydarzeniem”. Deklarowała szacunek dla nowego premiera. Oceniano, że po raz pierwszy w historii „ludowej” Polski utworzono rząd, który pośrednio i częściowo (z powodu udziału komunistów), miał jednak poparcie większości Polaków. Podobnie jak nowy polski premier, wyrażano nadzieję na przełom we wzajemnych stosunkach670.

Z okazji zaprzysiężenia Mazowieckiego list do szefa MSZ Krzysztofa Skubiszewskiego wysłał Hans-Dietrich Genscher, który wyraźniej niż Kohl podkreślał nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie671. Zarazem Bonn liczyło na to, że nowy, niekomunistyczny rząd przyzna prawa mniejszości niemieckiej672. Mimo nierozwiązanych problemów we wzajemnych stosunkach pojawiła się nowa jakość – a także nowe punkty zapalne, przede wszystkim kwestia zjednoczenia Niemiec i uchodźców z NRD. Zgodnie z zapowiedziami liderów „Solidarności” nowy, niekomunistyczny rząd w Warszawie miał zupełnie inny stosunek do sprawy mniejszości niemieckiej i problemu zjednoczenia niż rządy komunistyczne. Zmiana postawy RFN była już zatem kwestią czasu.

W kolejnych tygodniach Bonn z coraz większym napięciem patrzyło jednak na rozwój sytuacji u wschodniego sąsiada, a nie w Polsce. Nie oznaczało to braku postępów w negocjacjach. Już w nowej rzeczywistości politycznej, w dniach 14–16 września, odbyła się wreszcie ósma runda negocjacji międzyrządowych, bardziej owocna od poprzednich, choć skupiająca się na problemach mniej kontrowersyjnych (głównie masowych ucieczkach z NRD). Strona polska, reprezentowana przez Mieczysława Pszona, była wreszcie gotowa uznać istnienie mniejszości niemieckiej w Polsce, co oznaczałoby przełom w rozmowach673. Teltschik deklarował, że Kohl nadal pragnie przybyć do Polski w 1989 r.674 Jeszcze bardziej owocna okazała się dziewiąta runda negocjacji, która toczyła się w dniach 2–3 października w Bonn. Ustalono na niej termin wizyty kanclerza (z dokładnością co do miesiąca), Niemcy zaś zadeklarowali otwarcie kredytów675.

Do zbliżenia stanowisk w perspektywie wizyty Kohla doszło również pod koniec września w Nowym Jorku, na spotkaniu Genschera z szefem MSZ Krzysztofem Skubiszewskim w ramach sesji ONZ. Genscher przekonywał, że „nienaruszalność granic jest podstawą pokojowego współżycia w Europie”676. Wobec takiego zbliżenia do połowy października ostatecznie ustalono termin podróży Kohla na 9–14 listopada677. Wcześniej w Polsce gościł – nie pierwszy już raz – jeden z liderów SPD Hans-Jochen Vogel (towarzyszył mu Hans Koschnick). Polityk rozmawiał z najważniejszymi przedstawicielami polskich władz: byłym ministrem spraw zagranicznych Tadeuszem Olechowskim, jego następcą Krzysztofem Skubiszewskim, marszałkami Sejmu Mikołajem Kozakiewiczem i Senatu Andrzejem Stelmachowskim, Józefem Czyrkiem i gen. Jaruzelskim, a także z Lechem Wałęsą, Tadeuszem Mazowieckim i arcybiskupem Bronisławem Dąbrowskim. Co znamienne, jednym z tematów rozmów był pogłębiający się kryzys w NRD678. Tydzień przed przyjazdem kanclerza do Warszawy przybył nowy niemiecki ambasador Günter Knackstedt, dotychczas pracujący w Santiago de Chile679.

Długo oczekiwana wizyta Helmuta Kohla i jego licznej świty (m.in. Genschera) odbyła się w kontekście gwałtownych przemian społeczno-polityczno-gospodarczych w PRL i doniosłych wydarzeń w NRD680. Warto podkreślić, że kanclerz przybywał do Polski wyraźnie później niż inni przywódcy najważniejszych krajów zachodnich, które przez wiele lat pozostawały bardziej od Bonn krytyczne wobec PRL. Dzień przed wizytą Bundestag wydał rezolucję, w której nie tak jednoznacznie jak Genscher w Nowym Jorku stwierdzono nienaruszalność granic: na skutek presji chadeków dodano ustęp o regulacjach przyszłego traktatu pokojowego. Rezolucję przyjęto 400 głosami, przy 4 głosach przeciwnych i 33 wstrzymujących się. Kwestia interpretacji nienaruszalności granic w pewien sposób poróżniła partnerów koalicyjnych681. Tymczasem kilka dni wcześniej, 4 listopada, Wałęsa w wywiadzie dla niemieckiej prasy zadeklarował, że podział Niemiec jest sztuczny i powinien się skończyć (choć stopniowo)682. Co znamienne, Kohl odbył już podróż na Węgry i w rozmowie z prezydentem Bushem pod koniec października podkreślał, że tam „sprawy idą najlepiej”. W odniesieniu do Polski przekonywał: „zrobię, co będę mógł, by wesprzeć nowy rząd, szczególnie w sferze gospodarki”683.

W tej gorącej atmosferze i w obliczu pewnych niesnasek przyjazd kanclerza wzbudził wiele emocji. Nie zmienia to faktu, że sytuacja polityczna była już na tyle jasna, iż niemiecki przywódca mógł spokojniej reagować na błyskawicznie postępujący demontaż PRL. Do historii przeszedł obraz Kohla i Mazowieckiego trwających w serdecznym uścisku684. Pod efektownymi gestami kryła się bardziej prozaiczna polityka – w kolejnej rozmowie telefonicznej z prezydentem Bushem 10 listopada Kohl określał członków polskiego rządu jako „zbyt idealistycznych, a zarazem mało profesjonalnych”. Mimo to deklarował: „musimy im pomóc […]. Właśnie poinformowałem Margaret Thatcher, a jutro powiem François Mitterrandowi, że należy powiadomić naszych przedstawicieli przy Międzynarodowym Funduszu Walutowym o konieczności szybkiego zakończenia negocjacji z Polską […]. Powinniśmy pomóc w finalizacji porozumienia pod koniec listopada”685.

Pobyt Kohla w Polsce, zwieńczony „Wspólną deklaracją” – oświadczeniem kanclerza i polskiego premiera (w którym m.in. strona polska zagwarantowała większe prawa dla niemieckiej mniejszości i prawo opieki nad niemieckimi grobami, a niemiecka – natychmiastową pomoc finansową)686 oraz licznymi, wielopłaszczyznowymi umowami, porozumieniami i protokołami, podpisywanymi m.in. przez sześciu ministrów niemieckich, często określa się jako finalny akord stosunków polsko-niemieckich w interesującym nas okresie, a zarazem pierwszy krok w nowej epoce687. Epoce niewolnej od konfliktów – nieco później, podczas wizyty w USA, Wałęsa wyrażał obawy związane ze zjednoczeniem Niemiec688.

Mimo że kanclerz w związku z otwarciem granic między RFN a NRD musiał na ponad dobę przerwać swój pobyt nad Wisłą, a przyjęta 14 listopada „Wspólna deklaracja” nie wnosiła w sprawie uznania granic nic nowego ponad układ z 1970 r., nie może dziwić, iż misję Kohla oceniano jako sukces (bardziej psychologiczny niż wymierny) i otwarcie drogi do dalszej normalizacji wzajemnych stosunków689. Jej zwieńczeniem była umowa „o dobrosąsiedzkich stosunkach i przyjaznej współpracy” z 19 czerwca 1991 r.690

1 Zob. AIPN, 1585/3900, Informacja dzienna Departamentu I MSW: dyplomaci i korespondenci krajów kapitalistycznych, 28 VIII 1988 r., k. 74–76.

2 Ibidem, Informacja dzienna Departamentu I MSW: dyplomaci i korespondenci krajów kapitalistycznych, 16 X 1988 r., k. 77–79.

3 Ośrodek KARTA, Archiwum Solidarności, Komitet Helsiński w Polsce 2, Pismo organizatorów Międzynarodowej Konferencji Praw Człowieka w sprawie publikacji materiałów pokonferencyjnych, [1988 r.], b.p.

4 Ibidem, Projekt Statutu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, [grudzień 1988 r.], b.p.

5 Ibidem, Lista osób zgłaszających akces do Komitetu Helsińskiego, 23 XII 1988 r., b.p.

6 Zob. T. Garton Ash, Wiosna obywateli. Rewolucja 1989 widziana w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i Pradze, Londyn 1990; S. Kotkin, Uncivil Society…; G. Stokes, The Walls Came Trumbling Down: The Collapse of Communism in Eastern Europe, New York 1997.

7 W. Malendowski, Proces pohelsiński i rola OBWE…, s. 37.

8 Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 VII 2011 r.

9 A. Paczkowski, Boisko wielkich mocarstw…, s. 202.

10 Por. A. Rachwald, In Search of Poland…, s. 130.

11 G. Bush, B. Scowcroft, A World Transformed, New York 1998, s. 117.

12 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…; zob. też AIPN, 0449/8, t. 10, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska nowej administracji USA wobec Polski, 29 III 1989 r., k. 48–50.

13 Zob. np. R.L. Hutchings, American Diplomacy…

14 J. Matlock, Autopsy of an Empire. The American Ambassador’s Account of the Fall of the Soviet Empire, New York–Toronto 1995, s. 183 i n.

15 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

16 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 313.

17 J.A. Baker, The Politics of Diplomacy. Revolution, War and Peace, 1989–1992, New York 1995, s. 64.

18 George Bush Library, National Security Reviews, National Security Review 3–4, 15 II 1989 r., b.p. Tego samego dnia Bush sporządził też memorandum w sprawie relacji USA z państwami Europy Zachodniej (ibidem, National Security Review – 5, 15 II 1989 r., b.p.), polityki wobec Nikaragui (ibidem, National Security Review – 6, 15 II 1989 r., b.p.), a dwa dni wcześniej – Panamy (ibidem, National Security Review – 2, 13 II 1989 r., b.p.). Pierwsze z serii memorandów rewizyjnych dotyczyło Afganistanu (ibidem, National Security Review – 1, 7 II 1989 r., b.p.). Ogólnie między lutym a sierpniem 1989 r. powstało 20 takich dokumentów (zob. ibidem, lista National Security Reviews).

19 Ibidem, National Security Review – 3, 15 II 1989 r., b.p.

20 Ibidem, National Security Review – 4, 15 II 1989 r., b.p.

21 J. Matlock, Autopsy of an Empire…, s. 183–195.

22 G.F. Domber, Wstęp…, s. 20.

23 Idem, Rumblings in Eastern Europe. Western Pressure on Poland’s Moves towards Democratic Transformation [w:] Europe and the End of the Cold War, red. F. Bozo, M.P. Rey i in., London–New York 2008, s. 58–61; zob. też M.E. Sarotte, 1989: The Struggle to Create a Post-Cold War Europe, Princeton 2009, s. 1–38.

24 George Bush Library, NSC/DC Meetings – George H.W. Bush Administration (1989–1993), b.p.

25 Szyfrogram nr 2891/I z Waszyngtonu, 23 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 70–71.

26 Do tej pierwszej tezy skłaniają się m.in.: sekretarz stanu z okresu reaganowskiego George Shultz, który krytykował zwłaszcza CIA za brak rozeznania, James Baker, a także – choć niekonsekwentnie – Robert Gates (zob. J.A. Baker, The Politics of Diplomacy…, s. 68; R.M. Gates, From the Shadows…, s. 449, 460–461, 483; G.P. Shultz, Turmoil and Triumph. My Years as Secretary of State, New York 1993, s. 864. Przychylniejszą ocenę administracji można znaleźć w: C. Rice, P. Zelikov, Germany Unified and Europe Transformed. A Study in Statecraft, Cambridge 1995; R.L. Hutchings, American Diplomacy… Pewną „miękkość” Busha podkreśla m.in. George Shultz (G. Shultz, Turmoil and Triumph…, s. 1138).

27 AIPN, 0449/8, t. 4, Szyfrogram nr 11281 z Waszyngtonu, 1 XII 1988 r., k. 11–12.

28 George Bush Library, National Security Reviews, Lista spotkań National Security Council Deputies Committee, b.p. (zob. http://bushlibrary.tamu.edu/research/pdfs/nsc_and_dc_meetings_1989-1992-declassified.pdf).

29 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 183–184.

30 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 6 I 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 41–43.

31 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 11 I 1989 r. [w:] ibidem, s. 44–46.

32 Szyfrogram nr 452/1 z Waszyngtonu, 10 I 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 33–35; Szyfrogram nr 1730/I z Waszyngtonu, 2 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 52.

33 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 18 I 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 47–48; Szyfrogram nr 791/1 z Waszyngtonu, 17 I 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 36–37.

34 Szyfrogram nr 1062/I z Waszyngtonu, 22 I 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 45–46.

35 Szyfrogram nr 452/I z Waszyngtonu, 10 I 1989 r. [w:] ibidem, s. 33–35.

36 Szyfrogram nr 536 Departamentu III MSZ, 19 I 1989 r. [w:] ibidem, s. 39–40.

37 Szyfrogram nr 1105/I z Waszyngtonu, 23 I 1989 r. [w:] ibidem, s. 47–48.

38 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 4 II 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 62–65; Szyfrogram nr 1879/I z Waszyngtonu, 4 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 53–55.

39 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 4 II 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 62–65; Szyfrogram nr 1879/I z Waszyngtonu, 4 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 53–55; Szyfrogram nr 2310/I z Waszyngtonu, 13 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 64–65; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 290.

40 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 6 II 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 66–69.

41 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 13 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 77–79.

42 AIPN, 1585/3901, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący niektórych aspektów amerykańskiej decyzji o pomocy dla Polski, 4 V 1989 r., k. 24.

43 AIPN, 0449/8, t. 11, Szyfrogram nr 1436 z Waszyngtonu, 10 [?] II 1989 r., k. 96–97.

44 AIPN, 0449/53, t. 2, Notatka Ambasady PRL w Waszyngtonie ze spotkania z grupą członków Izby Reprezentantów, 10 III 1989 r., k. 88–90; Szyfrogram nr 2891/I z Waszyngtonu, 23 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 70–71.

45 AIPN, 0449/53, t. 13, Informacja o rozmowach delegacji NBP z przedstawicielami BŚ i MFW, 23 III 1989 r., k. 100–110.

46 AIPN, 0449/53, t. 2, Notatka Ambasady PRL w Waszyngtonie ze spotkania z grupą członków Izby Reprezentantów, 10 III 1989 r., k. 88–90; Szyfrogram nr 2891/I z Waszyngtonu, 23 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 70–71.

47 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 2429 z Waszyngtonu, 12 III 1989 r., k. 67–69.

48 Ibidem, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca stanowiska nowej administracji USA wobec Polski, 29 III 1989 r., k. 48–50.

49 Ibidem, Notatka Departamentu I MSW na temat niektórych aspektów strategii nowej administracji USA wobec Polski, 16 III 1989 r., k. 60, 63–64. Instytucja ta jest formą polonijnej unii kredytowej funkcjonującej w USA od lat siedemdziesiątych.

50 Ibidem, k. 60–61.

51 Ibidem, k. 61–62.

52 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 2814 z Paryża [sic!], 22 III 1989 r., k. 55–56.

53 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 15 II 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 80–84; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 27 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 93–98.

54 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 27 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 93–98.

55 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 22 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 85–89.

56 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 1 III 1989 r. [w:] ibidem, s. 99–101.

57 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 16 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 90–92; Szyfrogram nr 1729/I z Waszyngtonu, 3 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 51.

58 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 2815, 23 III 1989 r., k. 53–54.

59 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 16 II 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 90–92; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 1 III 1989 r. [w:] ibidem, s. 111–114; Szyfrogram nr 1729/I z Waszyngtonu, 2 II 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 51.

60 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 13 III 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 123–124.

61 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 2 III 1989 r. [w:] ibidem, s. 102–107.

62 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 20 III 1989 r. [w:] ibidem, s. 125–126. W marcu Czyrek gościł za to w Kanadzie (Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81).

63 Szyfrogram nr 2042 Departamentu III MSZ, 7 III 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 78.

64 Szyfrogram nr 2854k Departamentu Prasy i Informacji MSZ, 1 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 81–82.

65 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 7 III 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 115–119.

66 H. Szlajfer, Wstęp…, s. 12.

67 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 11 III 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 120–122.

68 Szyfrogram nr 2436 Departamentu Ekonomicznego MSZ, 18 III 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 79–80.

69 AIPN, 0449/8, t. 10, Szyfrogram nr 2911 z Chicago, 25 III 1989 r., k. 51–52; A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 259.

70 G. Bush, B. Scowcroft, A World Transformed…, s. 59.

71 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 4 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 135–137; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 6 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 138–142.

72 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie sekretarza prasowego w sprawie porozumień polskiego okrągłego stołu, 5 IV 1989 r., b.p.; Radiotelegram nr 228 SL. 980 z Waszyngtonu, 5 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 91–92.

73 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha, 6 IV 1989 r., b.p.

74 Szyfrogram nr 310/II z Waszyngtonu, 6 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 88–89.

75 Szyfrogram nr 311/II z Waszyngtonu, 6 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 90–92.

76 Szyfrogram nr 409/II z Waszyngtonu, 7 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 95–97.

77 Szyfrogram nr 392/II z Waszyngtonu, 7 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 98–99; Szyfrogram nr 655/II z Waszyngtonu, 12 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 108–109.

78 H. Szlajfer, Wstęp…, s. 13.

79 George Bush Library, Public Papers, Przemowa George’a Busha do mieszkańców Hamtramck, 17 IV 1989 r., b.p.; Excerpts From Speech By Bush on Polish Aid, „The New York Times”, 18 IV 1989; B. Weinraub, Bush Unveils Aid Plan for Poland Linked to Recent Liberalization, ibidem, 18 IV 1989; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

80 George Bush Library, Public Papers, Przemowa George’a Busha do mieszkańców Hamtramck, 17 IV 1989 r., b.p.; G. Bush, B. Scowcroft, Świat przekształcony, tłum. J.J. Górski, Warszawa 2000, s. 62–64; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 152; Excerpts From Speech By Bush on Polish Aid, „The New York Times”, 18 IV 1989; B. Weinraub, Bush Unveils Aid Plan for Poland Linked to Recent Liberalization, ibidem, 18 IV 1989.

81 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 17 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 170–173; Szyfrogram nr 1032/II z Waszyngtonu, 17 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 112–114. Sprawę podróży Busha poruszył za to tego samego dnia ambasador Davis w rozmowie z ministrem Olechowskim. Zdaniem Davisa, Bush był skłonny odwiedzić Polskę w lipcu (Szyfrogram nr 3428 Departamentu III MSZ, 17 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 117). Projekt ustawy o OPIC został zaproponowany jeszcze 9 VIII 1988 r. (AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 2180/III z Waszyngtonu, 12 VIII 1988 r., k. 833–831).

82 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha na spotkaniu z Departamentem Związków Zawodowych Budownictwa i Architektury AFL-CIO, 18 IV 1989 r., b.p.

83 Ibidem, Spotkanie George’a Busha z Jackiem Kuroniem i Móniką Jiménez de Barros, 3 V 1989 r., b.p.

84 G. Bush, B. Scowroft, A World Transformed…, s. 63; zob. też A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 215–216.

85 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1987–1990…, s. 420.

86 FAS-OIRD, National Security Directives, NSD-9: Posunięcia podjęte w odpowiedzi na ustalenia polskiego okrągłego stołu, 8 V 1989 r. (skan); Szyfrogramy nr 1031/II i 1032/II z Waszyngtonu, 17 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 112–116; G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…; idem, Wstęp…, s. 21.

87 George Bush Library, National Security Directives, National Security Directive – 9, 8 V 1989 r., b.p.

88 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…; idem, Wstęp…, s. 21; zob. też A. Chernyaev, My Six Years with Gorbachev, tłum. R. English, E. Tucker, State College 2000; J.F. Matlock, Autopsy of an Empire…

89 Excerpts From Speech By Bush on Polish Aid, „The New York Times”, 18 IV 1989.

90 George Bush Library, Public Papers, Przemowa George’a Busha do mieszkańców Hamtramck, 17 IV 1989 r., b.p.; Excerpts From Speech By Bush on Polish Aid, „The New York Times”, 18 IV 1989.

91 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 152, 294.

92 AMSZ, Depesze przychodzące – Waszyngton, 74/p/III – 1988 r., Szyfrogram nr 2180/III z Waszyngtonu, 12 VIII 1988 r., k. 833–831; Szyfrogram nr 1031/II z Waszyngtonu, 17 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 115–116.

93 Szyfrogram nr 3428 Departamentu III MSZ, 17 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 117.

94 Notatka informacyjna ministra spraw zagranicznych o wystąpieniu prezydenta George’a Busha w Hamtramck, 20 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 118–121.

95 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 445/I z Londynu, 10 I 1989 r., k. 15–14.

96 Ibidem, Szyfrogram nr 1129/I z Londynu, 23 I 1989 r., k. 22.

97 Ibidem, Szyfrogram nr 2268/I z Londynu, 13 II 1989 r., k. 64–63.

98 Ibidem, Szyfrogram nr 2543/I z Londynu, 17 II 1989 r., k. 77–76.

99 Ibidem, Szyfrogram nr 1754/I z Londynu, 3 II 1989 r., k. 30.

100 Ibidem, Szyfrogram nr 2865/I z Londynu, 23 II 1989 r., k. 87–85.

101 Ibidem, Szyfrogram nr 2815/I z Londynu, 23 II 1989 r., k. 84–83.

102 Ibidem, Szyfrogram nr 3391/I z Londynu, 6 III 1989 r., k. 100.

103 Ibidem, Szyfrogram nr 4274/I z Londynu, 22 III 1989 r., k. 129; ibidem, Szyfrogram nr 288/II z Londynu, 6 IV 1989 r., k. 145.

104 Ibidem, Szyfrogram nr 3864/I z Londynu, 14 III 1989 r., k. 113–112.

105 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 4 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 135–137; zob. H. Kissinger, A Memo to the Next President, „Newsweek”, 19 IX 1988.

106 Ośrodek KARTA, Archiwum Opozycji, AO IV/183.4, „Brzemię winy i brytyjska pomoc dla Polski” – wycinek z „Życia Warszawy”, 13 XII 1989 r., b.p.

107 Ibidem, AO IV/183.1, „House of Lords. Official report”. Zapis debaty w Izbie Lordów, dotyczącej pomocy udzielanej Polsce, 11 XII 1989 r., b.p.

108 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 589/II z Londynu, 11 IV 1989 r., k. 153–152; ibidem, Szyfrogram nr 638/II z Londynu, 12 IV 1989 r., k. 157–158; Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher i Helmuta Kohla, 30 IV 1989 r., b.p.

109 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher przed wizytą Michaiła Gorbaczowa w Londynie, 7 IV 1989 r., b.p.

110 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 805/II z Londynu, 21 IV 1989 r., k. 183b–183a.

111 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 359, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stosunków między RFN a PRL, 29 III 1989 r., b.p.

112 Ibidem, 361, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków RFN–PRL, 26 V 1989 r., b.p.

113 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 429/I z Kolonii, 10 I 1989 r., k. 11–10.

114 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Wciąż brak terminu wizyty prezydenta RFN w Polsce, 26 I 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 989/I z Kolonii, 21 I 1989 r., k. 41–40; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 3 II 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 53–55; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 9 II 1989 r. [w:] ibidem, s. 75–76; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 293–294. Weizsäcker przyjechał do Polski dopiero w maju 1990 r.

115 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 997/I z Kolonii, 21 I 1989 r., k. 42; D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 30.

116 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o sytuacji wewnętrznej w Polsce, 13 II 1989 r., b.p.; ibidem, 320, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Solidarność przekracza Rubikon”, 6 II 1989 r., b.p.

117 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 1179/I z Kolonii, 24 I 1989 r., k. 51–50; ibidem, Szyfrogram nr 1451/I z Kolonii, 28 I 1989 r., k. 67–65.

118 Ibidem, Szyfrogram nr 1183/I z Kolonii, 24 I 1989 r., k. 53–52.

119 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3019/I z Kolonii, 27 II 1989 r., k. 161–160.

120 Ibidem, Szyfrogram nr 2240/I z Kolonii, 10 II 1989 r., k. 108–107.

121 Ibidem, Szyfrogram nr 2353/I z Kolonii, 13 II 1989 r., k. 114–113.

122 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego, 19 II 1989 r., b.p.

123 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 2569/I z Kolonii, 17 II 1989 r., k. 125–124.

124 Ibidem, Szyfrogram nr 4264/I z Kolonii, 21 III 1989 r., k. 263.

125 AIPN, 0449/10, t. 7, Notatka informacyjna na temat wizyty Hansa Koschnicka w Polsce, 2 III 1989 r., k. 12.

126 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3202/I z Kolonii, 1 III 1989 r., k. 177–176.

127 Ibidem, Szyfrogram nr 3464/I z Kolonii, 6 III 1989 r., k. 192–191.

128 Ibidem, Szyfrogram nr 3992/I z Kolonii, 16 III 1989 r., k. 238.

129 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Warnke rozmawiał w Warszawie z opozycjonistami i Niemcami, 30 I 1989 r., b.p.

130 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3874/I z Kolonii, 14 III 1989 r., k. 227–226; ibidem, Szyfrogram nr 3904/I z Kolonii, 14 III 1989 r., k. 230.

131 Ibidem, Szyfrogram nr 4094/I z Kolonii, 17 III 1989 r., k. 243.

132 Ibidem, Szyfrogram nr 4349/I z Kolonii, 22 III 1989 r., k. 268.

133 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 81; zob. też np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 448/I z Kolonii, 10 I 1989 r., k. 16–14; ibidem, Szyfrogram nr 1215/I z Kolonii, 25 I 1989 r., k. 55–54.

134 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3048/I z Kolonii, 28 II 1989 r., k. 164; ibidem, Szyfrogram nr 3142/I z Kolonii, 28 II 1989 r., k. 168–167.

135 Kredyt „Jumbo” na sumę 1 mld dolarów został przyznany PRL w 1975 r. (zob. np. AIPN, 0449/2, t. 25, Raport Departamentu I MSW dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce w I kwartale 1986 r., 8 IV 1986 r., k. 241–247). Ekipa Kohla, dostrzegając polskie trudności w spłacie tych pieniędzy, nie była tak chętna jak ekipa Schmidta do ponownego wykorzystania tej drogi kredytowania (D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 80; H.P. Schütz, Eiertanz um Polen-Reise, „Stern” 1989, nr 20, s. 224).

136 Zob. Kohl will die Ostpolitik intensivieren. Reise nach Warschau wahrscheinlich Ende Juli, „Süddeutsche Zeitung”, 7 IV 1989.

137 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3371/I z Kolonii, 5 III 1989 r., k. 189–187.

138 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Kohl i Mitterrand jednomyślnie o zasadach i problemach europejskich, 4 IV 1989 r., b.p.; ibidem, Kohl i Mitterrand serdecznie witają porozumienia w Polsce, 6 VI 1989 r., b.p.

139 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 730/II z Kolonii, 13 IV 1989 r., k. 317.

140 Ibidem, Szyfrogram nr 235/II z Kolonii, 5 IV 1989 r., k. 298–296; AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 785/II z Paryża, 14 IV 1989 r., k. 259.

141 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Rühe mówi o „historycznym przełomie”, 6 IV 1989 r., b.p.

142 Ibidem, Komunikat sekcji prasowej frakcji parlamentarnej Zielonych, 7 IV 1989 r., b.p.

143 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Teltschik rozmawiał z Rakowskim, 7 IV 1989 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Polska wizyta Kohla może nastąpić „w połowie tego lata”, 6 IV 1989 r., b.p.

144 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 235/II z Kolonii, 5 IV 1989 r., k. 298–296; ibidem, Szyfrogram nr 601/II z Kolonii, 12 IV 1989 r., k. 314–313.

145 Ibidem, Szyfrogram nr 620/II z Kolonii, 12 IV 1989 r., k. 316–315.

146 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 1199/II z Kolonii, 20 IV 1989 r., k. 349–348; B. Conrad, Bonn will Reformprocess in Polen unterstützen, „Die Welt”, 20 IV 1989.

147 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1987–1989, Wiele wniosków musiało zostać odrzuconych, 19 IV 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 341/II z Kolonii, 6 IV 1989 r., k. 300–299; ibidem, Szyfrogram nr 572/II z Kolonii, 11 IV 1989 r., k. 310–309.

148 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 534/I z Paryża, 11 I 1989 r., k. 33.

149 Ibidem, Szyfrogram nr 2150/I z Paryża, 10 II 1989 r., k. 103.

150 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 175; J. Zając, R. Zięba, Polska w stosunkach międzynarodowych…, s. 192.

151 J. Stefanowicz, Niewdzięczna misja…, s. 167.

152 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 2457/I z Paryża, 15 II 1989 r., k. 111; ibidem, Szyfrogram nr 2460/I z Paryża, 15 II 1989 r., k. 112.

153 K. Gebert, Magia słów…, s. 83–84.

154 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 534/I z Paryża, 11 I 1989 r., k. 33; ibidem, Szyfrogram nr 2458/I z Paryża, 15 II 1989 r., k. 110–109.

155 Ibidem, Szyfrogram nr 1153/I z Paryża, 24 I 1989 r., k. 59–58.

156 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE pt. „Solidarność przekracza Rubikon”, 6 II 1989 r., b.p.

157 P. Vodnik, Walesa demande aux ouvriers de patienter, „Libération”, 10 II 1989.

158 Zob. La „table ronde” se met en place, „Le Figaro”, 7 II 1989; Partie de poker à Varsovie, ibidem, 6 II 1989; La table ronde laisse les Polonais de marbre, „Libération”, 6 II 1989; Premier tour de table à Varsovie, ibidem, 7 II 1989.

159 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 1570/I z Paryża, 31 I 1989 r., k. 75–74.

160 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 290.

161 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 4129/I z Paryża, 17 III 1989 r., k. 175–174.

162 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Bronisławem Geremkiem, 7 II 1989 r., b.p. Warto dodać, że w tym czasie rozważano we Francji odznaczenie Geremka (oraz Witolda Lutosławskiego) Legią Honorową (zob. np. ibidem, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie propozycji odznaczeń dla Bronisława Geremka i Witolda Lutosławskiego, 21 II 1989 r., b.p.). Historyk otrzymał to wyróżnienie.

163 Ibidem, 333, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat rozmów z Bogdanem Lisem, 9 II 1989 r., b.p.

164 Zob. np. ibidem, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie stanu prac przy okrągłym stole, 31 III 1989 r., b.p.; ibidem, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie polskiego pejzażu politycznego, 20 III 1989 r., b.p.

165 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie okrągłego stołu i niepokojów w Polsce, 27 II 1989 r., b.p.

166 Ibidem, Raport Wydziału Europy Wschodniej MAE o sytuacji wewnętrznej w Polsce, 13 II 1989 r., b.p.

167 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie podpisania porozumienia okrągłego stołu, 6 IV 1989 r., b.p.

168 K. Gebert, Magia słów…, s. 84.

169 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 351/II z Paryża, 5 IV 1989 r., k. 224–223.

170 Ibidem, Szyfrogram nr 634/II z Paryża, 12 IV 1989 r., k. 243–242.

171 Ibidem, Szyfrogram nr 550/II z Paryża, 10 IV 1989 r., k. 232–231.

172 Ibidem, Szyfrogram nr 634/II z Paryża, 12 IV 1989 r., k. 243–242.

173 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE w sprawie treści i skutków porozumień okrągłego stołu, 26 V 1989 r., b.p.

174 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 761/II z Paryża, 13 IV 1989 r., k. 257–256.

175 W organizacji spotkań z opozycją w ambasadzie Republiki w Warszawie nie po raz pierwszy pomagał Bronisław Geremek (CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 359, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie planowanych spotkań Rolanda Dumasa z opozycją, 11 IV 1989 r., b.p.; ibidem, Program pobytu Rolanda Dumasa w Polsce, [kwiecień] 1989 r., b.p.).

176 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów prowadzonych przez Rolanda Dumasa w Polsce (cz. 1–3), 19 III 1989 r., b.p.

177 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 1487/II z Paryża, 25 IV 1989 r., k. 276; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 359, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie rozmów prowadzonych przez Rolanda Dumasa w Polsce (cz. 1–3), 19 III 1989 r., b.p.

178 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 4002/I z Paryża, 15 III 1989 r., k. 167–166; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 359, Streszczenie wypowiedzi Rolanda Dumasa na konferencji prasowej 18 kwietnia 1989 r., 19 [?] IV 1989 r., b.p.; K. Gebert, Magia słów…, s. 85.

179 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie relacji PRL ze Stolicą Apostolską, 24 V 1989 r., b.p.

180 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 463/I z Rzymu, 10 I 1989 r., k. 13.

181 Ibidem, Szyfrogram nr 520/I z Rzymu, 12 I 1989 r., k. 23–22.

182 Ibidem, Szyfrogram nr 1014/I z Rzymu, 20 I 1989 r., k. 51–50.

183 Ibidem, Szyfrogram nr 1000/I z Rzymu, 20 I 1989 r., k. 55–54.

184 Ibidem, Szyfrogram nr 810/I z Rzymu, 17 I 1989 r., k. 39–38; ibidem, Szyfrogram nr 893/I z Rzymu, 19 I 1989 r., k. 46; ibidem, Szyfrogram nr 1132/I z Rzymu, 24 I 1989 r., k. 62; ibidem, Szyfrogram nr 1569/I z Rzymu, 31 I 1989 r., k. 93–92; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 242–243.

185 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 1389/I z Rzymu, 27 I 1989 r., k. 74; ibidem, Szyfrogram nr 1533/I z Rzymu, 30 I 1989 r., k. 80; ibidem, Szyfrogram nr 1534/I z Rzymu, 30 I 1989 r., k. 82–81.

186 Ibidem, Szyfrogram nr 833/I z Rzymu, 17 I 1989 r., k. 41.

187 Ibidem, Szyfrogram nr 1317/I z Rzymu, 26 I 1989 r., k. 69.

188 Ibidem, Szyfrogram nr 2795/I z Rzymu, 22 II 1989 r., k. 147.

189 Ibidem, Szyfrogram nr 3219/I z Rzymu, 1 III 1989 r., k. 178–177.

190 Ibidem, Szyfrogram nr 1747/I z Rzymu, 2 II 1989 r., k. 97.

191 Ibidem, Szyfrogram nr 2333/I z Rzymu, 13 II 1989 r., k. 117–116; ibidem, Szyfrogram nr 2722/I z Rzymu, 21 II 1989 r., k. 138; ibidem, Szyfrogram nr 3606/I z Rzymu, 8 III 1989 r., k. 201–200. Wydaje się, że jednak opinie ambasady były zbyt optymistyczne. Zachód obawiał się przecież zbytniego przyspieszenia zmian w Polsce (zob. ibidem, Szyfrogram nr 3858/I z Rzymu, 14 III 1989 r., k. 221–220).

192 Ibidem, Szyfrogram nr 2913/I z Rzymu, 23 II 1989 r., k. 156; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 175–176.

193 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 176.

194 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 3015/I z Rzymu, 27 II 1989 r., k. 161; ibidem, Szyfrogram nr 3603/I z Rzymu, 8 III 1989 r., k. 208–207.

195 Ibidem, Szyfrogram nr 3793/I z Rzymu, 13 III 1989 r., k. 216; ibidem, Szyfrogram nr 3950/I z Rzymu, 15 III 1989 r., k. 224–223; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 168.

196 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 4133/I z Rzymu, 18 III 1989 r., k. 234–233; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 242.

197 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 179.

198 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 3790/I z Rzymu, 13 III 1989 r., k. 213.

199 Ibidem, Szyfrogram nr 4038/I z Rzymu, 16 III 1989 r., k. 232–231.

200 Ibidem, w. 20, Szyfrogram nr 159/II z Rzymu, 4 IV 1989 r., k. 265.

201 Ibidem, Szyfrogram nr 4210/II z Rzymu, 16 VI 1989 r., k. 449–447; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Wizyta François Mitterranda w Polsce – dossier informacyjne, [maj] 1989 r., b.p.; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 249–250.

202 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 111/II z Rzymu, 4 IV 1989 r., k. 262; ibidem, Szyfrogram nr 129/II z Rzymu, 4 IV 1989 r., k. 264–263.

203 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie relacji PRL ze Stolicą Apostolską, 24 V 1989 r., b.p.

204 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 327/II z Rzymu, 6 IV 1989 r., k. 273–272.

205 Ibidem, Szyfrogram nr 640/II z Rzymu, 12 IV 1989 r., k. 295–294.

206 Ibidem, Szyfrogram nr 478/II z Rzymu, 10 IV 1989 r., k. 287.

207 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 249.

208 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 643/II z Rzymu, 12 IV 1989 r., k. 298.

209 Ibidem, Szyfrogram nr 641/II z Rzymu, 12 IV 1989 r., k. 299.

210 Ibidem, w. 19, Szyfrogram nr 1648/I z Rzymu [sic!], 1 II 1989 r., k. 87.

211 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 416, 426.

212 Zob. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 2431/I z Rzymu, 15 II 1989 r., k. 123.

213 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Deutschland-Union-Dienst, Oświadczenie Hansa-Gerta Pötteringa, 2 VI 1989 r., b.p.

214 Zob. Szyfrogram nr 2854k Departamentu Prasy i Informacji MSZ, 1 IV 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 81–82.

215 Ośrodek KARTA, „Archiwum Solidarności”, Komitet Helsiński w Polsce 1, Informacja prasowa, 3 III 1989 r., b.p.

216 Co znamienne, Ambasada PRL w Paryżu, odnosząc się do planowanego wyjazdu Wałęsy, stwierdziła: „w aktualnych realiach politycznych i ze względu na legalizację »Solidarności« nie odmawiamy pomocy”. Jeszcze kilka miesięcy wcześniej takie słowa byłyby nie do pomyślenia (AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 1488/II z Paryża, 25 IV 1989 r., k. 273).

217 Na czele delegacji stanął jednak reprezentant komunistycznych władz – marszałek Roman Malinowski (ibidem, Szyfrogram nr 2049/II z Paryża, 6 V 1989 r., k. 297).

218 Depesza Johna Kornbluma, zastępcy przedstawiciela USA przy NATO, do Sekretariatu Stanu w sprawie dyskusji Rady Północnoatlantyckiej na temat odpowiedzi Polsce, 14 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 161–169.

219 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 27.

220 Depesza Johna Kornbluma, zastępcy przedstawiciela USA przy NATO, do Sekretariatu Stanu w sprawie wystąpienia Thomasa Simonsa na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej, 14 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 151–160.

221 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 19, Szyfrogram nr 3858/I z Rzymu, 14 III 1989 r., k. 221–220.

222 Depesza Johna Kornbluma, zastępcy przedstawiciela USA przy NATO, do Sekretariatu Stanu w sprawie wystąpienia Thomasa Simonsa na posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej, 14 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 151–160.

223 Depesza Johna Kornbluma do Sekretariatu Stanu w sprawie dyskusji Rady Północnoatlantyckiej na temat odpowiedzi Polsce, 14 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 161–169.

224 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 266.

225 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 321, Sprawozdanie Wydziału Europy Wschodniej MAE z posiedzenia grupy roboczej ds. Europy Wschodniej EWG w Luksemburgu w dniach 21–22 listopada 1985 r., 26 XI 1985 r., b.p. Warto dodać, że w tym czasie stosunki polsko-hiszpańskie były już unormowane: jak wiemy, w marcu 1987 r. w Warszawie gościł szef MSZ Francisco Fernández Ordóñez (początkowo podróż przewidywano na 1986 r.), w maju do Madrytu udał się Marian Orzechowski, a w październiku 1989 r. do Warszawy przybył sam król Juan Carlos i królowa Zofia (Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 189).

226 Depesza Johna Kornbluma do Sekretariatu Stanu w sprawie dyskusji Rady Północnoatlantyckiej na temat odpowiedzi Polsce, 14 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 161–169.

227 Ibidem.

228 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 338.

229 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…; idem, Wstęp…, s. 21–22; A. Garlicki, Rozgrzane łącza, „Polityka” 2009, nr 17, s. 70–71.

230 „Władze, jak wiele innych upadających reżimów, mogą popełnić grzech poważnego niedocenienia siły i wielkości opozycji” (NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 19 IV 1989 r., b.p.; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 19 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 179–187; zob. też A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 189).

231 Zauważano, że Wałęsa zaczął namawiać swych zwolenników do nieskreślania kandydatów rządowych, i odnotowywano w depeszy: „jest to jeszcze jeden ogromny paradoks tutejszych przemian politycznych: to, czy wyniki wyborów pozwolą zachować rządzącym choćby odrobinę godności, może zależeć od wspaniałomyślności Wałęsy” (Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 24 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 235–239).

232 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 2 VI 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 240–248).

233 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 173–174.

234 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 2 VI 1989 r., b.p. zob. też ibidem, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 19 IV 1989, b.p.; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 18 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 220–225.

235 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 24 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 232–234.

236 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 2 VI 1989 r., b.p.; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 194.

237 „Reluctant inhibitor” (G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…).

238 G. Bush, B. Scowcroft, Świat przekształcony…, s. 50.

239 H. Szlajfer, Wstęp…, s. 11.

240 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 207.

241 MSZ wydało „kategoryczne polecenie” ograniczenia takich wyborczych przyjazdów, choć spodziewało się negatywnej reakcji Kongresu, „czego ze względu na sprawy gospodarcze należałoby za wszelką cenę uniknąć, ale kampania wyborcza ma charakter nadrzędny” (Szyfrogram nr 4799 Departamentu III MSZ, 1 VI 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 140; Szyfrogram nr 3435/II z Waszyngtonu, 1 VI 1989 r. [w:] ibidem, s. 138–139).

242 AIPN, 1585/3901, Meldunek o działalności Narodowego Funduszu na rzecz Demokracji, 16 III 1989 r., k. 30–31; AKKG, US Congress, 354.000–354.110, Pieniądze Funduszu Wsparcia Gospodarczego na rzecz wyborów w Polsce, [maj?] 1989 r., b.p.

243 AKKG, NED, 355.000, 1988–1989, Program pomocy dla demokratycznej transformacji w Polsce, [lipiec?] 1989 r., b.p.

244 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 21 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 188–191.

245 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 28 IV 1989 r. [w:] ibidem, s. 195–197.

246 F. Swoboda, Walesa to Visit Washington, Adress AFL-CIO Convention, „The Washington Post”, 2 V 1989.

247 Kuroń u Busha, „Gazeta Wyborcza”, 8 V 1989.

248 George Bush Library, Public Papers, Przemowa George’a Busha do mieszkańców Hamtramck, 17 IV 1989 r., b.p.

249 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 21 IV 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 199–202.

250 Ibidem.

251 P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku, U progu przemiany ustrojowej, Warszawa 2012, s. 160.

252 Będzie demokracja, będzie pomoc, „Gazeta Wyborcza”, 24 V 1989.

253 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 23 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 226–231.

254 Ibidem.

255 Będzie demokracja, będzie pomoc, „Gazeta Wyborcza”, 24 V 1989.

256 AIPN, 1585/3901, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący niektórych aspektów amerykańskiej decyzji o pomocy dla Polski, 4 V 1989 r., k. 24.

257 Pilna notatka podsekretarza stanu w MSZ dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 3 V 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 122–124.

258 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 4 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 205–206. Dlatego nie jest do końca prawdziwa teza Marka Jędrysa, że to dopiero czerwcowe wybory „definitywnie skłoniły władze amerykańskie do podjęcia pozytywnej decyzji w sprawie wizyty w Polsce w lipcu 1989 r.” (M. Jędrys, Informacja o dokumentach…, s. 18).

259 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie dotycząca amerykańskiego stanowiska w kwestii pomocy dla Polski i Węgier, 8 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 313–318. Dyrektywa nakazywała też podjęcie działań legislacyjnych, umożliwiających objęcie PRL systemem preferencji taryfowych oraz ubezpieczeń prywatnych inwestycji zagranicznych.

260 H. Szlajfer, Wstęp…, s. 12.

261 Lepsze 35 niż zero. Wywiad ze Zbigniewem Brzezińskim, „Gazeta Wyborcza”, 29 V 1989; P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 315.

262 M. Gorbachev, Memoirs, New York 1996, s. 501

263 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 216.

264 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

265 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 17 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 214–219; Szyfrogram nr 2603/II z Waszyngtonu, 17 V 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 127–129.

266 Szyfrogram nr 2590/II z Waszyngtonu, 17 V 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 125–126.

267 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 151–152.

268 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha po szczycie NATO w Brukseli, 30 V 1989 r., b.p.

269 Ibidem, Toast George’a Busha podczas obiadu wydanego przez Helmuta Kohla w Bonn, 30 V 1989 r., b.p.

270 Ibidem, Przemówienie George’a Busha w Mainz, 31 V 1989 r., b.p.

271 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 23 V 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 226–231.

272 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 152–153.

273 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat stosunków PRL z Radą Europy, 23 V 1989 r., b.p.; ibidem, Wizyta François Mitterranda w Polsce – dossier informacyjne, [maj] 1989 r., b.p.

274 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 805/II z Londynu, 14 IV 1989 r., k. 169–168.

275 Ibidem, Szyfrogram nr 1589/II z Londynu, 27 IV 1989 r., k. 198.

276 Ibidem, Szyfrogram nr 1952/II z Londynu, 4 V 1989 r., k. 215–214; ibidem, Szyfrogram nr 1320/II z Londynu, 22 IV 1989 r., k. 188–187.

277 Ibidem, Szyfrogram nr 1043/II z Londynu, 18 IV 1989 r., k. 177; ibidem, Szyfrogram nr 1410/II z Londynu, 24 IV 1989 r., k. 191–190; ibidem, Szyfrogram nr 3368/II z Londynu, 31 V 1989 r., k. 260; ibidem, Szyfrogram nr 3353/II z Londynu, 31 V 1989 r., k. 259.

278 Ibidem, Szyfrogram nr 3734/II z Londynu, 8 VI 1989 r., k. 278.

279 Ibidem, Szyfrogram nr 1768/II z Londynu, 2 V 1989 r., k. 209; ibidem, Szyfrogram nr 3012/II z Londynu, 24 V 1989 r., k. 250.

280 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 816/II z Paryża, 14 IV 1989 r., k. 261–260.

281 Ibidem, Szyfrogram nr 1232/II z Paryża, 20 IV 1989 r., k. 268–267.

282 Ibidem, Szyfrogram nr 1553/II z Paryża, 26 IV 1989 r., k. 281; ibidem, Szyfrogram nr 1583/II z Paryża, 27 IV 1989 r., k. 282; ibidem, Szyfrogram nr 2046/II z Paryża, 6 V 1989 r., k. 295; ibidem, Szyfrogram nr 2193/II z Paryża, 10 V 1989 r., k. 302–301.

283 Ibidem, Szyfrogram nr 3494/II z Paryża, 2 VI 1989 r., k. 384–383 (wraz z załącznikami: teleksem Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” do ministra spraw zagranicznych i komunikatem prasowym ambasady PRL); ibidem, Szyfrogram nr 3549/II z Paryża, 3 VI 1989 r., k. 390.

284 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE w sprawie polskiego pejzażu politycznego w przededniu wyborów, 26 V 1989 r., b.p.

285 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE o sytuacji w Polsce wiosną 1989 r., 25 V 1989 r., b.p.

286 Ibidem; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zagranicznych kontaktów „Solidarności”, 21 IV 1989 r., b.p.

287 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE o sytuacji w Polsce wiosną 1989 r., 25 V 1989 r., b.p.

288 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE dotyczący międzynarodowych uwarunkowań sytuacji w Polsce, 25 V 1989 r., b.p.

289 Europejska nagroda dla Wałęsy, „Gazeta Wyborcza”, 10 V 1989.

290 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 2389/II z Paryża, 12 V 1989 r., k. 314–313; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 358, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty Lecha Wałęsy w Strasburgu, 15 IV 1989 r., b.p.

291 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 2389/II z Paryża, 12 V 1989 r., k. 314–313.

292 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przebiegu kampanii wyborczej w Polsce, 19 V 1989 r., b.p.

293 Ibidem, Notatka informacyjna Wydziału Europy Wschodniej MAE ze spotkania z Krzysztofem Śliwińskim, 16 V 1989 r., b.p.

294 Ibidem, 362, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przyjazdu grupy przygotowującej wizytę François Mitterranda w Polsce, 4 V 1989 r., b.p.; ibidem, 361, Program pobytu w Polsce grupy przygotowującej wizytę François Mitterranda w Polsce, [maj] 1989 r., b.p.

295 Michnik–Rocard, „Gazeta Wyborcza”, 23 V 1989.

296 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji przed pierwszą turą wyborów w Polsce, 2 VI 1989 r., b.p.

297 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 774/II z Kolonii, 13 IV 1989 r., k. 322.

298 Ibidem, Szyfrogram nr 857/II z Kolonii, 14 IV 1989 r., k. 329–328.

299 Ibidem, Szyfrogram nr 1192/II z Kolonii, 20 IV 1989 r., k. 344.

300 Ibidem, Szyfrogram nr 1231/II z Kolonii, 20 IV 1989 r., k. 351.

301 Ibidem, Szyfrogram nr 1353/II z Kolonii, 23 IV 1989 r., k. 363–362; ibidem, Szyfrogram nr 1524/II z Kolonii, 26 IV 1989 r., k. 376–375; ibidem, Szyfrogram nr 1640/II z Kolonii, 28 IV 1989 r., k. 399–398; ibidem, Szyfrogram nr 2031/II z Kolonii, 5 V 1989 r., k. 427–425; ibidem, Szyfrogram nr 1864/II z Kolonii, 3 V 1989 r., k. 418; ibidem, Szyfrogram nr 2663/II z Kolonii, 18 V 1989 r., k. 488–486; ibidem, Szyfrogram nr 4056/II z Kolonii, 14 VI 1989 r., k. 591.

302 Ibidem, Szyfrogram nr 2644/II z Kolonii, 18 V 1989 r., k. 485; ibidem, Szyfrogram nr 4207/II z Kolonii, 16 VI 1989 r., k. 606.

303 Zob. np. Hilfsaktion für „Solidarność”, „Die Welt”, 18 V 1989.

304 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 2918/II z Kolonii, 23 V 1989 r., k. 498–496.

305 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 236.

306 Przemówienie Waltera Scheela na Uniwersytecie Warszawskim, 23 V 1989 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 462–463.

307 AKKG, Lech Wałęsa – travels, 552.000, Program pobytu Lecha Wałęsy w Rzymie, b.d., b.p.; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 102–103.

308 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 174–177.

309 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie zagranicznych kontaktów „Solidarności”, 21 IV 1989 r., b.p.

310 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 642/II z Rzymu, 12 IV 1989 r., k. 297.

311 Ibidem, Szyfrogram nr 1228/II z Rzymu, 20 IV 1989 r., k. 334–333. Dodajmy, że jednocześnie we Włoszech przebywał z misją gospodarczą minister Dominik Jastrzębski (zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 1083/II z Rzymu, 18 IV 1989 r., k. 327–326).

312 Ibidem, Szyfrogram nr 1254/II z Rzymu, 21 IV 1989 r., k. 335.

313 Ibidem, Szyfrogram nr 1445/II z Rzymu, 25 IV 1989 r., k. 344–343.

314 AIPN, 1585/3901, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca inicjatyw zmierzających do reaktywowania nurtów chadeckich w Polsce, 13 XII 1989 r., k. 99–100.

315 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 1822/II z Rzymu, 3 V 1989 r., k. 363.

316 Ibidem, Szyfrogram nr 2709/II z Rzymu, 18 V 1989 r., k. 397–396.

317 Ibidem, Szyfrogram nr 3343/II z Rzymu, 30 V 1989 r., k. 420.

318 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 664/II z Rzymu, 12 IV 1989 r., k. 301–300; ibidem, Szyfrogram nr 1083/II z Rzymu, 18 IV 1989 r., k. 327–326; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 159, 178–179.

319 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 1787/II z Rzymu, 2 V 1989 r., k. 359; ibidem, Szyfrogram nr 2434/II z Rzymu, 14 V 1989 r., k. 390; G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 179–190.

320 Ibidem, Szyfrogram nr 1975/II z Rzymu, 5 V 1989 r., k. 375.

321 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 362, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty prezydenta Francesca Cossigi w Polsce, 10 V 1989 r., b.p.

322 George Bush Library, Public Papers, Powitalna przemowa George’a Busha na lotnisku Ciampino w Rzymie, 26 V 1989 r., b.p.

323 Ibidem, Przemówienia Jana Pawła II i George’a Busha po audiencji u papieża, 27 V 1989 r., b.p.

324 AIPN, 1585/3901, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący wizyty ministra spraw zagranicznych Tadeusza Olechowskiego w Kanadzie, 4 V 1989 r., k. 25; AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 2703/II z Paryża, 18 V 1989 r., k. 330; ibidem, Szyfrogram nr 4554/II z Paryża, 23 VI 1989 r., k. 434. Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81.

325 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 153.

326 Cyt. za: Excerpts From Speech By Gorbachev in France, „The New York Times”, 7 VII 1989; zob. H. Kissinger, Dyplomacja…, s. 873; A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 214; J.F. Matlock, Autopsy of an Empire…, s. 192. W trakcie europejskiego tournée Gorbarczow odwiedził Londyn (w kwietniu), Bonn (w czerwcu), Paryż (w lipcu), Helsinki (w październiku) i Rzym (w listopadzie). Witano go z dużym entuzjazmem.

327 G. Mérétik, Noc generała…, s. 258.

328 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Skład oficjalnej delegacji kierowanej przez François Mitterranda, [czerwiec?] 1989 r., b.p.; K. Śliwiński, Bonjour, Monsieur le Président!, „Gazeta Wyborcza”, 14 VI 1989; Mitterrand fait un tour entre des tours, „Libération”, 14 VI 1989; Mitterrand w Polsce, „Gazeta Wyborcza”, 15 VI 1989.

329 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Wizyta François Mitterranda w Polsce – dossier informacyjne, [maj] 1989 r., b.p.

330 Mitterrand fait un tour entre des tours, „Libération”, 14 VI 1989.

331 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE o sytuacji w Polsce w przededniu wyborów, 26 V 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wyników wyborów w Polsce, 6 VI 1989 r.; ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE o wynikach wyborów w Polsce, 7 VI 1989 r., b.p. Co ciekawe, w MAE spodziewano się za to kłopotów z zatwierdzeniem listy krajowej (ibidem).

332 Ibidem, Raport Ośrodka Analiz i Prognoz MAE o wynikach wyborów w Polsce, 7 VI 1989 r., b.p.

333 Ibidem.

334 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie powyborczych perspektyw w Polsce, 21 VI 1989 r., b.p.; ibidem, 361, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE na temat sytuacji Lecha Wałęsy, 8 VI 1989 r., b.p.

335 Ibidem, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie powyborczych perspektyw w Polsce, 21 VI 1989 r., b.p.

336 Np. Jacek Kuroń w wywiadzie dla „Libération” stwierdził, że jedynym skutecznym rozwiązaniem dla władz była głęboka czystka w aparacie partyjno-państwowym – ta zaś była w zasadzie niemożliwa, a poza tym groziła rozpętaniem „wojny domowej” (Kuron: „Nous seron prêts dans quatre ans”, „Libération”, 13 VI 1989).

337 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 3796/II z Paryża, 8 VI 1989 r., k. 403–402.

338 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Wizyta François Mitterranda w Polsce – dossier informacyjne, [maj] 1989 r., b.p.

339 Zob. np. ibidem, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wyników wyborów w Polsce, 6 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie sytuacji w Polsce po wyborach, 8 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie kompromisu dotyczącego listy krajowej, 9 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie bardzo niskiej frekwencji wyborczej w II turze wyborów w Polsce, 19 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przyszłości komitetów obywatelskich „Solidarności”, 23 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie kryzysu prezydenckiego w Polsce, 12 VII 1989 r., b.p.

340 Ibidem, 361, Notatka Departamentu Europejskiego MAE w sprawie wizyty François Mitterranda w Polsce, 8 VI 1989 r., b.p.

341 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 4055/II z Paryża, 13 VI 1989 r., k. 412–411.

342 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Notatka Departamentu Europejskiego MAE na temat wizyty François Mitterranda w Polsce, 8 VI 1989 r., b.p.

343 Zob. np. S. Kauffmann, M. Mitterrand entend maintenir l’équilibre entre le pouvoir polonais et Solidarité, „Le Monde”, 16 VI 1989.

344 Zob. Rada Europy: otwarcie na Wschód, „Gazeta Wyborcza”, 10 V 1989.

345 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 362, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przebiegu wizyty François Mitterranda w Polsce (cz. 1–3), 19 VI 1989 r., b.p.; ibidem, 361, Program pobytu François Mitterranda w Polsce, [czerwiec?] 1989 r., b.p.; P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku…, s. 291; P. Guilbert, Modèle franco-polonais pour la paix en Europe, „Le Figaro”, 15 VI 1989.

346 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Program pobytu François Mitterranda w Polsce, [czerwiec?] 1989 r., b.p.; G. Mérétik, Noc generała…, s. 87–88.

347 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Program pobytu François Mitterranda w Polsce, [czerwiec?] 1989 r., b.p.; ibidem, 362, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Bronisławem Geremkiem, dotyczącego przygotowań do wizyty François Mitterranda w Polsce, 2 V 1989 r., b.p.

348 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przebiegu wizyty François Mitterranda w Polsce (cz. 1–3), 19 VI 1989 r., b.p.

349 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Program pobytu François Mitterranda w Polsce, [czerwiec?] 1989 r., b.p.; G. Mérétik, Noc generała…, s. 87–88.

350 Zob. np. D. Garraud, Mitterrand garde ses distances, „Libération”, 17 VI 1989; P. Guilbert, „Pitié, angoisse, résolution”. François Mitterrand à Auschwitz, „Le Figaro”, 17 VI 1989.

351 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania prezydenta ze studentami Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, 24 V 1989 r., b.p.

352 „Polska jest krajem nadziei”, „Gazeta Wyborcza”, 19 VI 1989.

353 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 3156/II z Paryża, 26 V 1989 r., k. 364.

354 Ibidem, Szyfrogram nr 4869/II z Paryża, 29 VI 1989 r., k. 439; P. Guilbert, Modèle franco-polonais pour la paix en Europe, „Le Figaro”, 15 VI 1989.

355 Francja dla Polski, „Gazeta Wyborcza”, 16 VI 1989; Mitterrand w Polsce, ibidem, 15 VI 1989; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 175.

356 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 0-259/III z Paryża, 6 VII 1989 r., k. 450–449; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 362, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przebiegu wizyty François Mitterranda w Polsce (cz. 1–3), 19 VI 1989 r., b.p.; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 294; Mitterrand apporte son crédit à la Pologne, „Libération”, 16 VI 1989.

357 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 361, Wizyta François Mitterranda w Polsce – dossier informacyjne, [maj] 1989 r., b.p.; ibidem, 362, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przebiegu wizyty François Mitterranda w Polsce (cz. 1–3), 19 VI 1989 r., b.p.

358 Ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie przebiegu wizyty François Mitterranda w Polsce (cz. 1–3), 19 VI 1989 r., b.p.; D. Garraud, Mitterrand garde ses distances, „Libération”, 17 VI 1989.

359 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 0-259/III z Paryża, 6 VII 1989 r., k. 450–449; ibidem, Szyfrogram nr 0-528/III z Paryża,11 VII 1989 r., k. 468–467.

360 A. Podraza, Stosunki polityczne i gospodarcze Wspólnoty Europejskiej z państwami Europy Środkowej i Wschodniej, Lublin 1996.

361 Wspólnota Europejska i Mitterrand o wyborach w Polsce, „Gazeta Wyborcza”, 8 VI 1989.

362 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 4194/II z Paryża, 16 VI 1989 r., k. 415.

363 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

364 R.L. Hutchings, American Diplomacy…, s. 64.

365 Szczyt EWG, „Gazeta Wyborcza”, 28 VI 1989.

366 Szyfrogram nr 3601/II z Waszyngtonu, 5 VI 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 141–142.

367 Szyfrogram nr 3665/II z Waszyngtonu, 6 VI 1989 r. [w:] ibidem, s. 143.

368 Zachód o wyborach w Polsce, „Gazeta Wyborcza”, 6 VI 1989.

369 „It looks to me like there’s quite a move” (George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha w Białym Domu, 5 VI 1989 r., b.p.).

370 Ibidem, Oświadczenie George’a Busha z okazji 45. rocznicy D-Day, 6 VI 1989 r., b.p.

371 Ibidem, Oświadczenie George’a Busha z okazji wyborów parlamentarnych w Polsce, 6 VI 1989 r., b.p.

372 Ibidem, Konferencja prasowa George’a Busha w Białym Domu, 8 VI 1989 r., b.p.

373 Ibidem, Przemówienie George’a Busha w Cheltenham High School w Wyncote, Pennsylvania, 19 VI 1989 r., b.p.

374 Zob. P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku…, s. 290; R. Kałuża, Polska. Wybory ’89, Warszawa 1989, s. 271–272.

375 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 6 VI 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 251–254; zob. też A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 201–203.

376 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 7 VI 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 255–257.

377 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 221–222.

378 Według Davisa, „kierownictwo »Solidarności« patrzy z trwogą na odrzucenie listy krajowej jako na kolejny przejaw radykalizacji wyborców” (ibidem, zob. ten sam dokument w: NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 6 VI 1989 r., b.p.).

379 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 203–204.

380 Zob. G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

381 NSA, NSAEBB42, Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 23 VI 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 270–272).

382 Ibidem; G.F. Domber, Wstęp…, s. 25.

383 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…; zob. też idem, Wstęp…, s. 27.

384 Idem, Wstęp…, s. 26–27.

385 George Bush Library, Public Papers, Rozmowa George’a Busha z dziennikarzami, 2 VI 1989 r., b.p.

386 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 16 VI 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 261–266).

387 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 208.

388 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 23 VI 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 270–272).

389 Na plenum pojawił się pomysł, by kandydatem na prezydenta został Czesław Kiszczak, a Jaruzelski wycofał swą kandydaturę, co wywołało sensację. Mimo to ambasador Davis zalecał „najwyższą ostrożność” w komentowaniu sytuacji przez RWE, ale jednocześnie spokojne kontynuowanie przygotowań do podróży Busha (Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 1 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 289–292; zob. też Poland 1986–1989. The End of the System, red. T. Blanton, M. Byrne, Washington 1999, s. 21).

390 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 239–240.

391 Ibidem, s. 239–243.

392 20 czerwca Izba Reprezentantów przyjęła projekt ustawy o „pewnych formach pomocy” dla PRL i WRL, ale do konkretnych rezultatów było jeszcze daleko (Szyfrogram nr 4163/II z Waszyngtonu, 15 VI 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 151–152; Szyfrogram nr 4428/II z Waszyngtonu, 21 VI 1989 r. [w:] ibidem, s. 153–154).

393 Stanowisko amerykańskie na posiedzenie Komitetu Politycznego NATO w sprawie sytuacji w Polsce, 22 VI 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 267–269.

394 Davis dostrzegał, że legalizacja paradoksalnie osłabiła „Solidarność” jako związek zawodowy, ale – wbrew oczekiwaniom władz – w nowej sytuacji opozycja uzyskała bardziej skuteczną metodę nacisku niż strajki: legalną walkę polityczną (Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 28 VI 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 279–286).

395 J. Kalabiński, Dolarowa kroplówka, „Gazeta Wyborcza”, 22 VI 1989; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 153–154; zob. nieco inne dane w: A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 266. Mazurkiewicz przekonuje, że ustawa została przyjęta jednogłośnie, nie wspominając o odrzuceniu ulg.

396 Senat Stanów Zjednoczonych nie zatwierdził ulg dla Polski, „Gazeta Wyborcza”, 27 VI 1989.

397 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 216–217.

398 Ibidem, s. 217–219.

399 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 3 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 299–303; zob. też Szyfrogram nr 5626 podsekretarza stanu w MSZ Jana Majewskiego, 27 VI 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 157–159.

400 Szyfrogram nr 0-343/III z Waszyngtonu, 8 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 167–168.

401 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 225–226.

402 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha w Białym Domu, 27 VI 1989 r., b.p.

403 Ibidem, Wywiad z polskimi dziennikarzami w Białym Domu, 30 VI 1989 r., b.p.

404 Ibidem, Konferencja prasowa George’a Busha w Waszyngtonie, 6 VII 1989 r., b.p.

405 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 4 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 304–306.

406 Tak przynajmniej uważali amerykańscy dziennikarze (George Bush Library, Public Papers, Uwagi George’a Busha przy podpisywaniu proklamacji z okazji 200-lecia rewolucji francuskiej, 7 VII 1989 r., b.p.).

407 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 245–246.

408 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 23 VI 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 270–272). Davis, opisując przyjęcie w ambasadzie z okazji Dnia Niepodległości (w tym samym dniu został zaprzysiężony Sejm i Senat), podkreślał specyfikę tego czasu: „surrealistyczny charakter przyjęcia, podczas którego dozgonni wrogowie składali sobie wylewne gratulacje, osiągnął poziom kulminacyjny, kiedy ambasador radziecki [Władimir Browikow – przyp. P.P.] bezceremonialnie przyłączył się do grupy złożonej z dwóch członków Biura Politycznego, dwóch przywódców »Solidarności« i ze mnie i pogratulował nowo wybranemu solidarnościowemu marszałkowi Senatu »żelaznej demokracji«” (Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 5 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 307–310).

409 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 3 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 299–303.

410 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha w Waszyngtonie, 6 VII 1989 r., b.p.

411 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 218.

412 Konferencja prasowa George’a Busha z 27 czerwca 1989 r. [w:] Public Papers of the United States Presidents. Administration of George Bush, 1989–1993, Washington 1995, s. 809.

413 George Bush Library, Public Papers, Wywiad z polskimi dziennikarzami w Białym Domu, 30 VI 1989 r., b.p.; Mówi prezydent Bush, „Gazeta Wyborcza”, 3 VII 1989.

414 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha w Waszyngtonie, 6 VII 1989 r., b.p.

415 Ibidem, Konferencja prasowa George’a Busha w Białym Domu, 27 VI 1989 r., b.p.

416 NSA, NSAEBB42, Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 27 VI 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 273–278); Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 181.

417 Szyfrogram nr 0-113/III z Waszyngtonu, 3 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 164–166; Szyfrogram nr 0-379/III z Waszyngtonu, 8 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 171–173; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 18 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 177–179.

418 George Bush Library, Public Papers, Wywiad z polskimi dziennikarzami w Białym Domu, 30 VI 1989 r., b.p.

419 Ibidem, Przemówienie George’a Busha na sympozjum poświęconym Europie Wschodniej, 6 VII 1989 r., b.p.

420 Ibidem.

421 AIPN, 0449/8, t. 11, Meldunek Departamentu I MSW, dotyczący wizyty prezydenta USA George’a Busha w Polsce i na Węgrzech, 10 VII 1989 r., k. 88–89.

422 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha na sympozjum poświęconym Europie Wschodniej, 6 VII 1989 r., b.p.

423 Pilna notatka ministra spraw zagranicznych na temat wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 19 V 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 130–136.

424 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha podczas ceremonii powitania na Okęciu, 6 VII 1989 r., b.p.

425 Ibidem, Toast George’a Busha na kolacji w pałacu Radziwiłłów, 10 VII 1989 r., b.p.; M. Dowd, Bush Urges Poles to Pull Together, „The New York Times”, 12 VII 1989; Excerpts From Remarks by Walesa and Bush at the Solidarity Monument, ibidem.

426 George Bush Library, Public Papers, Spotkanie z dziećmi z Małej Ligi Baseballu w Warszawie, 10 VII 1989 r., b.p.

427 Ibidem, Przemówienie George’a Busha w Sejmie PRL, 10 VII 1989 r., b.p.

428 Ibidem; George Bush Library, Public Papers, Notatka informacyjna Białego Domu na temat pomocy finansowej dla Polski i Węgier, 10 VII 1989 r., b.p.

429 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa po lunchu George’a Busha i Lecha Wałęsy, 11 VII 1989 r., b.p.; ibidem, Rozmowa George’a Busha z dziennikarzami po spotkaniu z Robertem Dole’em, Elizabeth H. Dole i Bobem McEwenem w Kennebunkport, 28 VIII 1989 r., b.p.

430 M. Dowd, Bush Urges Poles to Pull Together, „The New York Times”, 12 VII 1989; Excerpts From Remarks by Walesa and Bush at the Solidarity Monument, ibidem.

431 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha pod pomnikiem Poległych Stoczniowców w Gdańsku, 11 VII 1989 r., b.p.

432 Ibidem.

433 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha na gdańskim lotnisku przed odlotem do Budapesztu, 11 VII 1989 r., b.p.

434 Ibidem, Oświadczenie sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie amerykańskiej pomocy technicznej dla Polski, 11 VII 1989 r., b.p.; Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Brukseli [sic!], 2 IX 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 385–391; Szyfrogram nr 0-607/III z Waszyngtonu, 13 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 174–176; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 18 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 177–197; R.W. Apple Jr., Bush, in Warsaw, Unweils Proposal for Aid to Poland, „The New York Times”, 11 VII 1989; G. Bush, B. Scowcroft, A World Transformed…, s. 114; M. Dowd, East Europe Visit Challenges Bush, „The New York Times”, 9 VII 1989; Zachód o wizycie Busha, „Gazeta Wyborcza”, 10 VII 1989. Więcej na temat wizyty Busha zob. A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 227–236; L. Pastusiak, Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich…, s. 295–310.

435 R.W. Apple Jr., Bush, in Warsaw, Unweils Proposal for Aid to Poland, „The New York Times”, 11 VII 1989.

436 G. Bush, B. Scowcroft, A World Transformed…, s. 114 i n.; M. Dowd, East Europe Visit Challenges Bush, „The New York Times”, 9 VII 1989; Zachód o wizycie Busha, „Gazeta Wyborcza”, 10 VII 1989.

437 G. Mérétik, Noc generała…, s. 244, 258; zob. też Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Brukseli [sic!], 2 IX 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 385–391; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 19 V 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 130–136; Szyfrogram nr 0-607/III z Waszyngtonu, 13 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 174–176; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 18 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 177–197; M. Frybes, Dziękujemy za solidarność…, s. 104; Zachód o wizycie Busha, „Gazeta Wyborcza”, 10 VII 1989.

438 G. Dalos, Der Vorhang geht auf…

439 Zob. np. R.W. Apple Jr., A Polish Journey; Bush Escapes Pitfalls in Weathering Tough Economic and Political Climate, „The New York Times”, 12 VII 1989.

440 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 233.

441 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 27 VI 1989 r., b.p.; G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory… Przed wizytą Busha pojawiły się pomysły zaproszenia gen. Jaruzelskiego do USA. Do tej podróży jednak nie doszło (zob. Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 274, przypis 2).

442 A. Mazurkiewicz, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 232.

443 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja…, s. 363–364, przypis 73.

444 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie rozmowy George’a Busha z Wojciechem Jaruzelskim, 10 VII 1989 r., b.p.

445 G. Bush, B. Scowcroft, A World Transformed…, s. 119.

446 Ibidem, s. 117; por. Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 18 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 177–197; P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku…, s. 308. Nieco inne tłumaczenie wspomnień prezydenta w: G. Bush, B. Scowcroft, Świat przekształcony…, s. 127.

447 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

448 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 18 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 319–324.

449 George Bush Library, Public Papers, Toasty wzniesione podczas lunchu w rezydencji ambasadora USA, 10 VII 1989 r., b.p.

450 J.R. Davis, Przedmowa…, s. 10.

451 AIPN, 1585/3901, Informacja Departamentu I MSW, dotycząca pomocy finansowej dla opozycji w Polsce i jej zagranicznych agend, 12 VI 1989 r., k. 49–53.

452 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 25 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 325–329; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 18 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 177–197.

453 Szyfrogram nr 0-607/III z Waszyngtonu, 13 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 174–176; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca wizyty prezydenta George’a Busha w Polsce, 18 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 177–197.

454 George Bush Library, Public Papers, Wywiad George’a Busha dla dziennikarzy w Białym Domu, 13 VII 1989 r., b.p.

455 Zob. np. ibidem, Konferencja prasowa George’a Busha w Waszyngtonie, 6 VII 1989 r., b.p.; ibidem, Wypowiedź George’a Busha przed odlotem do Polski, 9 VII 1989 r., b.p.

456 George Bush Library, FOIA 1999-0393-F, Rozmowa telefoniczna George’a Busha z Helmutem Kohlem, 23 VI 1989 r., b.p.

457 Gen. Jaruzelski prosił m.in. o 2 mld dolarów kredytu z MFW, 800 mln z BŚ, wsparcie dla inwestycji, ulgi celne oraz restrukturyzację zadłużenia (Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie dotycząca listu gen. Jaruzelskiego, 8 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 311–312; Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie dotycząca amerykańskiego stanowiska w kwestii pomocy dla Polski i Węgier, 8 VII 1989 r. [w:] ibidem, s. 313–318).

458 AKKG, EEC Assistance to for Poland, 331.122, Operacja PHARE. Stosunki Wspólnoty Europejskiej z Polską i Węgrami, 16 XI 1989 r., b.p.; George Bush Library, Public Papers, Rozmowa George’a Busha i Margaret Thatcher z dziennikarzami, 15 VII 1989 r., b.p.

459 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 25 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 325–329; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-992/III z Londynu, 21 VII 1989 r., k. 341–340; Szyfrogram nr 0-868/III z Waszyngtonu, 19 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 198–200; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 295.

460 AKKG, 331.122, Deklaracja grupy G-7 dotycząca stosunków Wschód–Zachód, 15 VII 1989 r., b.p.; Szyfrogram nr 0-868/III z Waszyngtonu, 19 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 198–200; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 295.

461 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 25 VII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 325–329; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-992/III z Londynu, 21 VII 1989 r., k. 341–340; Szyfrogram nr 0-868/III z Waszyngtonu, 19 VII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 198–200; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 295. Na tej podstawie 19 września zostało podpisane w Warszawie porozumienie o współpracy handlowej i gospodarczej między Wspólnotami Europejskimi a PRL (AKKG, EEC Assistance to for Poland, 331.122, Operacja PHARE. Stosunki Wspólnoty Europejskiej z Polską i Węgrami, 16 XI 1989 r., b.p.).

462 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 295. Na termin ten zwracali uwagę dziennikarze „Gazety Wyborczej”, np. Janusz Jankowiak w artykule Pięć wątpliwości („Gazeta Wyborcza”, 10 VII 1989).

463 George Bush Library, Public Papers, Konferencja prasowa George’a Busha w Paryżu, 16 VII 1989 r., b.p.

464 AKKG, EEC Assistance to for Poland, 331.122, Operacja PHARE. Stosunki Wspólnoty Europejskiej z Polską i Węgrami, 16 XI 1989 r., b.p.

465 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 18, Szyfrogram nr 0-2421/IV z Paryża, 22 XI 1989 r., k. 758–757. Całościowe porozumienie z Klubem Paryskim zajęło więcej czasu: dopiero w dniach 15–16 II 1990 r. podczas konferencji w Paryżu 17 państw wierzycieli Polski podpisało umowę w sprawie rozłożenia na 14 lat spłaty polskiego zadłużenia, sięgającego 10 mld dolarów (Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 162).

466 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha po powrocie do Białego Domu, 18 VII 1989 r., b.p.

467 Ibidem, Oświadczenie sekretarza prasowego na temat elekcji Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta Polski, 19 VII 1989 r., b.p.

468 Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 43, 492.

469 Zachód o wyborach w Polsce, „Gazeta Wyborcza”, 6 VI 1989.

470 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 3799/II z Londynu, 8 VI 1989 r., k. 279.

471 P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku…, s. 291.

472 Ibidem, Szyfrogram nr 4190/II z Londynu, 15 VI 1989 r., k. 286; B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 294. Kovrig, pisząc o sumie 40 mln funtów, miał być może na myśli już tę powiększoną kwotę.

473 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 4344/II z Londynu, 20 VI 1989 r., k. 291.

474 Ibidem, Szyfrogram nr 3934/II z Londynu, 12 VI 1989 r., k. 282.

475 Ibidem, Szyfrogram nr 0-653/III z Londynu, 14 VII 1989 r., k. 229–228.

476 Ibidem, Szyfrogram nr 0-364/III z Londynu, 8 VII 1989 r., k. 217–216.

477 Ibidem, Szyfrogram nr 0-226/III z Londynu, 5 VII 1989 r., k. 311–310; ibidem, Szyfrogram nr 0-477/III z Londynu, 11 VII 1989 r., k. 323–322.

478 Tak przynajmniej twierdziła polska ambasada, komentując wizytę wiceministra rolnictwa Andrzeja Malinowskiego w Wielkiej Brytanii w początkach lipca (ibidem, Szyfrogram nr 0-364/III z Londynu, 8 VII 1989 r., k. 217–216; ibidem, Szyfrogram nr 0-369/III z Londynu, 8 VII 1989 r., k. 219–218). Dodajmy, że kilka tygodni później do Polski udała się delegacja brytyjskich biznesmenów z wiceministrem handlu i przemysłu Alanem Clarkiem na czele (Rozmowa z wiceministrem handlu i przemysłu Wielkiej Brytanii, Alanem Clarkiem, „Gazeta Wyborcza”, 21 VII 1989).

479 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-727/III z Londynu, 17 VII 1989 r., k. 331–330.

480 George Bush Library, Public Papers, Rozmowa George’a Busha i Margaret Thatcher z dziennikarzami, 15 VII 1989 r., b.p.

481 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher na szczycie G-7 w Paryżu, 16 VII 1989 r., b.p.

482 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-1039/III z Londynu, 24 VII 1989 r., k. 344–343; ibidem, Szyfrogram nr 0-1298/III z Londynu, 28 VII 1989 r., k. 351.

483 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 0-350/III z Paryża, 7 VII 1989 r., k. 460–458.

484 Ibidem, Szyfrogram nr 0-591/III z Paryża, 13 VII 1989 r., k. 478–477.

485 Zob. np. CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Bronisławem Geremkiem, 12 VII 1989 r., b.p.

486 Ibidem, Pismo Claude’a Harela do Bronisława Geremka w sprawie zaproszenia na uroczystości dwusetlecia rewolucji francuskiej, 28 VI 1989 r., b.p.

487 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 0-691/III z Paryża, 15 VII 1989 r., k. 485–482.

488 Ibidem, Szyfrogram nr 0-1770/III z Paryża, 8 VIII 1989 r., k. 550–549.

489 Zob. Kohl i długi, „Gazeta Wyborcza”, 23 V 1989.

490 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3940/II z Kolonii, 12 VI 1989 r., k. 586; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 236.

491 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 236.

492 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 3973/II z Kolonii, 12 VI 1989 r., k. 588–587.

493 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Komunikat serwisu prasowego SPD, 6 VI 1989 r., b.p.

494 Kohl will am 17. Juli nach Warschau, „Süddeutsche Zeitung”, 7 VI 1989.

495 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy Michaeli Geiger, rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU ds. międzynarodowych, w sprawie wyników wyborów w Polsce, 5 IX 1989 r., b.p.

496 Zachód o wyborach w Polsce, „Gazeta Wyborcza”, 6 VI 1989.

497 Kohl will am 17. Juli nach Warschau, „Süddeutsche Zeitung”, 7 VI 1989.

498 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 4056/II z Kolonii, 14 VI 1989 r., k. 591.

499 Kohl will am 17. Juli nach Warschau, „Süddeutsche Zeitung”, 7 VI 1989.

500 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Wizyta kanclerza w Polsce niepewna, 16 VI 1989 r., b.p.

501 George Bush Library, FOIA 1999-0393-F, Rozmowa telefoniczna Helmuta Kohla z George’em Bushem, 15 VI 1989 r., b.p.

502 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Spotkanie przedstawicieli Kohla i Rakowskiego, 23 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Urząd Kanclerski: Teltschik gotowy na konkretne rozmowy finansowe, 24 VI 1989 r., b.p.

503 Ibidem, Teltschik: rozmowy z Polską będą kontynuowane, 28 VI 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 4474/II z Kolonii, 22 VI 1989 r., k. 624; CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie przygotowań do obchodów 50. rocznicy wybuchu II wojny światowej, 17 VII 1989 r., b.p.; Bonn–Warschau: Oben offen, „Der Spiegel” 1989, nr 27, s. 25; G. Ziętkiewicz, Zieloni zamiast Kohla?, „Gazeta Wyborcza”, 28 VI 1989.

504 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 4844/II z Kolonii, 29 VI 1989 r., k. 633.

505 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Polski rząd liczy na wizytę kanclerza jeszcze w tym roku, 7 VII 1989 r., b.p.; ibidem, Polski ambasador wyraża swe zaniepokojenie dyskusją o granicach, 12 VII 1989 r., b.p.; AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Kohl: kwestia niemiecka jest otwarta – trzeba próbować ją zrozumieć, 11 VII 1989 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 237; Kohl: Wir haben die Grenze anerkannt, „Der Spiegel”, 17 VII 1989.

506 Zob. np. Bonn–Warschau: Oben offen, „Der Spiegel” 1989, nr 27, s. 25.

507 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 368, Szyfrogram ambasady francuskiej w Waszyngtonie w sprawie przygotowań do obchodów 50. rocznicy wybuchu II wojny światowej, 17 VII 1989 r., b.p.

508 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Rozczarowanie w Polsce z powodu przesunięcia wizyty Kohla, 4 VII 1989 r., b.p.; ibidem, „Solidarność”: pomoc dla Polski powinna stać się sprawą Europy, 12 VII 1989 r., b.p.

509 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 0-98/III z Kolonii, 3 VII 1989 r., k. 652–651; Kanclerz nie przyjedzie, „Gazeta Wyborcza”, 4 VII 1989.

510 G. Ziętkiewicz, Zieloni zamiast Kohla?, „Gazeta Wyborcza”, 28 VI 1989.

511 Die FDP drängt den Kanzler, „Süddeutsche Zeitung”, 22 VIII 1989; Lambsdorff drängt Kohl zur angekündigen Reise anch Polen, ibidem, 5 V 1989; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 82.

512 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 82.

513 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, „Solidarność”: nowe szanse dla obustronnej współpracy, 7 VII 1989 r., b.p.; D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 30; Szczebel rządowy?, „Gazeta Wyborcza”, 6 VII 1989.

514 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Delegacja „Solidarności” w Bonn – Kohl: żadnej dyskusji o granicach, 6 VII 1989 r., b.p.

515 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 0-339/III z Kolonii, 7 VII 1989 r., k. 673–672; ibidem, Szyfrogram nr 0-470/III z Kolonii, 11 VII 1989 r., k. 680–679; AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Przedstawiciel Bundestagu 1 września w Polsce, 7 VII 1989 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 238; K. Miszczak, Deklarationen und Realitäten…, s. 310; J. Reiter, RFN chce nam pomóc, „Gazeta Wyborcza”, 7 VII 1989; „Solidarität” stützt Bonn in seiner Haltung, „Die Welt”, 8 VII 1989.

516 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Kohl: zostanie wypracowana wspólna koncepcja Zachodu w sprawie pomocy dla Polski, 14 VII 1989 r., b.p.

517 Bonn und Warschau einigen sich auf Umschuldungsabkommen, „Süddeutsche Zeitung”, 13 VII 1989; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 81.

518 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 0-588/III z Kolonii, 13 VII 1989 r., k. 690–689; ibidem, Szyfrogram nr 0-637/III z Kolonii, 13 VII 1989 r., k. 693.

519 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 178; P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku…, s. 289–291.

520 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 3726/II z Rzymu, 7 VI 1989 r., k. 423–422; ibidem, Szyfrogram nr 3994/II z Rzymu, 13 VI 1989 r., k. 439–438.

521 Ibidem, Szyfrogram nr 0-211/III z Rzymu, 5 VII 1989 r., k. 488–487.

522 Ibidem, Szyfrogram nr 0-294/III z Rzymu, 6 VII 1989 r., k. 492–490.

523 Ibidem, Szyfrogram nr 0-1055/III z Rzymu, 21 VII 1989 r., k. 532–531; ibidem, Szyfrogram nr 0-1139/III z Rzymu, 25 VII 1989 r., k. 535–534.

524 Ibidem, Szyfrogram nr 4210/II z Rzymu, 16 VI 1989 r., k. 449–447; ibidem, Szyfrogram nr 4686/II z Rzymu, 27 VI 1989 r., k. 467; ibidem, Szyfrogram nr 022/III z Rzymu, 1 VII 1989 r., k. 478.

525 Kuberski chciał osobiście zreferować w Warszawie „dodatkowe elementy” rozmowy (ibidem, Szyfrogram nr 0-62/III z Rzymu, 3 VII 1989 r., k. 480–479).

526 Ibidem, Szyfrogram nr 4800/II z Rzymu, 29 VI 1989 r., k. 472–471.

527 Ibidem, Szyfrogram nr 0-476/III z Rzymu, 11 VII 1989 r., k. 501.

528 Przedstawiciel Watykanu w Polsce, „Gazeta Wyborcza”, 3 VII 1989.

529 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 0-368/III z Rzymu, 8 VII 1989 r., k. 497; ibidem, Szyfrogram nr 0-352/III z Rzymu, 8 VII 1989 r., k. 495; ibidem, Szyfrogram nr 0-475/III z Rzymu, 11 VII 1989 r., k. 500–498; ibidem, Szyfrogram nr 0-557/III z Rzymu, 12 VII 1989 r., k. 506–505; ibidem, Szyfrogram nr 0-592/III z Rzymu, 13 VII 1989 r., k. 511–510.

530 Ibidem, Szyfrogram nr 0-592/III z Rzymu, 13 VII 1989 r., k. 511–510; ibidem, Szyfrogram nr 0-609/III z Rzymu, 13 VII 1989 r., k. 513–512: Polska–Watykan, „Gazeta Wyborcza”, 17 VII 1989.

531 Pierwszy nuncjusz w PRL, „Gazeta Wyborcza”, 28 VIII 1989.

532 P. Kowal, Koniec systemu władzy…, s. 233.

533 A. Michnik, Wasz prezydent, nasz premier, „Gazeta Wyborcza”, 3 VII 1989.

534 A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 248–254.

535 P. Codogni, Wybory czerwcowe 1989 roku…, s. 309.

536 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 27 VI 1989 r., b.p.; ibidem, Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 16 VI 1989, b.p.

537 G.F. Domber, Wstęp…, s. 24.

538 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 12 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 342.

539 A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 253.

540 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie George’a Busha w sprawie pomocy żywnościowej dla Polski, 1 VIII 1989 r., b.p.

541 Zob. np. ibidem, Konferencja prasowa George’a Busha, 23 VIII 1989 r., b.p.

542 Szyfrogram nr 6890 ministra spraw zagranicznych, 11 VIII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 203–205.

543 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 11 VIII 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 337–341).

544 G.F. Domber, Wstęp…, s. 24–25.

545 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 11 VIII 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 337–341); G.F. Domber, Wstęp…, s. 25.

546 Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Warszawie, 12 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 343–345; Szyfrogram nr 0-2029/III z Waszyngtonu, 12 VIII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 206–208.

547 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

548 NSA, NSAEBB42, Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 12 VIII 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 342).

549 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 14 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 346–351.

550 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Moskwie do Sekretariatu Stanu, 16 VIII 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 352–358). Zdaniem Marka Kramera, ZSRR wręcz „aktywnie ułatwił obalenie rządów komunistycznych w Polsce” (M. Kramer, The Collapse of East European Communism and the Repercussions within the Soviet Union (Part 1), „Journal of Cold War Studies” 2004, nr 4, s. 200).

551 NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 19 VIII 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 357–363).

552 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 20 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 364–368. Dwa dni później Cranston rozmawiał na ten temat z Wałęsą (Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 22 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 369–371).

553 G.F. Domber, Solidarity’s Coming Victory…

554 George Bush Library, Public Papers, Rozmowa George’a Busha z dziennikarzami po spotkaniu z Robertem Dole’em, Elizabeth H. Dole i Bobem McEwenem w Kennebunkport, 28 VIII 1989 r., b.p.; A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 272.

555 Szyfrogram nr 0-2357/III z Waszyngtonu, 21 VIII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 210–211.

556 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie George’a Busha w sprawie wyboru Tadeusza Mazowieckiego na premiera, 24 VIII 1989 r., b.p.; D. Hoffman, Bush Vows „Strong Support” of Poland, „The Washington Post”, 25 VIII 1989.

557 Szyfrogram nr 0-2539/III z Waszyngtonu, 24 VIII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 212.

558 AKKG, US Government & Policy, 353.000–353.100, Proklamacja George’a Busha ustanawiająca Tydzień Pamięci o II Wojnie Światowej, 1 [?] IX 1989 r., b.p.

559 George Bush Library, Public Papers, Rozmowa George’a Busha z dziennikarzami po spotkaniu z Robertem Dole’em, Elizabeth H. Dole i Bobem McEwenem w Kennebunkport, 28 VIII 1989 r., b.p.

560 Ibidem, Wypowiedź George’a Busha w czasie lunchu z przedstawicielami Izby Handlowej w Kennebunkport, 30 VIII 1989 r., b.p.

561 B. Kovrig, Of Walls and Bridges…, s. 207.

562 „Mam zaszczyt donieść, że w dniu dzisiejszym polski Sejm powierzył misję tworzenia nowego rządu czołowemu działaczowi »Solidarności« panu Tadeuszowi Mazowieckiemu” (NSA, NSAEBB42, Depesza Ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 24 VIII 1989 r., b.p. – zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 372).

563 NSA, NSAEBB42, Depesza Sekretariatu Stanu do Ambasady USA w Warszawie, 24 VIII 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 373); J.R. Davis, Przedmowa…, s. 15.

564 H. Szlajfer, Wstęp…, s. 11.

565 Szyfrogram nr 0-287/III z Waszyngtonu, 30 VIII 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 213–214.

566 Szyfrogram nr 0-3429/III z Waszyngtonu, 13 VIII 1989 r. [w:] ibidem, s. 218–219.

567 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie George’a Busha, dotyczące pomocy żywnościowej dla Polski, 14 IX 1989 r., b.p.

568 George Bush Library, National Security Directive 23, 22 IX 1989 r., b.p.

569 Ibidem.

570 A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 277.

571 George Bush Library, Public Papers, Rozmowa George’a Busha z dziennikarzami po spotkaniu z Robertem Dole’em, Elizabeth H. Dole i Bobem McEwenem w Kennebunkport, 28 VIII 1989 r., b.p.; Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu dotycząca spotkania Elizabeth i Roberta Dole’ów z Wojciechem Jaruzelskim, 29 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 374–379; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 182.

572 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu dotycząca spotkania Elizabeth i Roberta Dole’ów z parlamentarzystami OKP, 29 VIII 1989 r. [w:] Ku zwycięstwu „Solidarności”…, s. 380–384. Jeszcze w tym roku pomoc rzeczywiście ruszyła. Rządowe dary żywnościowe sięgnęły wartości kilkudziesięciu milionów dolarów, przyznano również 100 mln dolarów na rozwój polskiego sektora prywatnego. Ponadto na rok 1990 planowano wydanie ponad 6 mln dolarów na „umocnienie demokratycznych wartości i instytucji, dzięki znacznemu rozszerzeniu wymiany naukowej, kulturalnej i kontaktów międzyludzkich” (Depesza Sekretariatu Stanu do ambasady USA w Brukseli [sic!], 2 IX 1989 r. [w:] ibidem, s. 385–391).

573 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 29 IX [sic!] 1989 r. [w:] ibidem, s. 401–404.

574 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 5 IX 1989 r. [w:] ibidem, s. 392–396.

575 Depesza ambasady USA w Warszawie do Sekretariatu Stanu, 29 IX 1989 r. [w:] ibidem, s. 401–404.

576 AKKG, EEC Congressional Records 1989, 354.200, Obrady i debaty 101. Kongresu Stanów Zjednoczonych, 20 IX 1989 r., 25–27 X 1989 r., b.p.

577 A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 278.

578 George Bush Library, FOIA 1999-0393-F, Rozmowa telefoniczna George’a Busha z Helmutem Kohlem, 23 X 1989 r., b.p.

579 George Bush Library, Public Papers, Przemówienie George’a Busha na ceremonii z okazji Miesiąca Dziedzictwa Amerykanów Polskiego Pochodzenia, 30 X 1989 r., b.p.; Szyfrogram nr 0-3220/III z Waszyngtonu, 8 IX 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 215–217.

580 A. Mazurkiewicz, Polityka Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce…, s. 280.

581 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie pomocy gospodarczej dla Polski i Węgier, 4 X 1989 r., b.p.; Szyfrogram nr 0-3220/III z Waszyngtonu, 8 IX 1989 r. [w:] Ku wielkiej zmianie…, s. 215–217; Szyfrogram nr 0-3429/III z Waszyngtonu, 13 VIII 1989 r. [w:] ibidem, s. 218–219; Pilna notatka ministra spraw zagranicznych dotycząca listów prezydenta George’a Busha do prezydenta i premiera PRL, 4 X 1989 r. [w:] ibidem, s. 220–222.

582 George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie zachodniej pomocy dla Polski i Węgier, 28 XI 1989 r., b.p.

583 Ibidem, Oświadczenie George’a Busha w sprawie podpisania Support for East European Democracy (SEED) Act, 28 XI 1989 r., b.p.

584 Por. AKKG, EEC Assistance to for Poland, 331.122, Operacja PHARE. Stosunki Wspólnoty Europejskiej z Polską i Węgrami, 16 XI 1989 r., b.p.; George Bush Library, Public Papers, Oświadczenie sekretarza prasowego Białego Domu w sprawie zachodniej pomocy dla Polski i Węgier, 28 XI 1989 r., b.p.; Komisja Wspólnoty Europejskiej, Wspólnota Europejska i jej kontakty z Polską…, s. 21–23.

585 AKKG, Lech Wałęsa – travels, 552.000, Program pobytu Lecha Wałęsy w Kanadzie i USA, b.d., b.p.; ibidem, Przemówienie Lecha Wałęsy na spotkaniu z przedstawicielami Kanadyjskiego Kongresu Pracy, b.d., b.p., ibidem, Przemówienie Lecha Wałęsy na stadionie w Hamilton, b.d., b.p.; ibidem, Program pobytu Lecha Wałęsy w Ottawie w dniach 12–13 listopada 1989 r., b.d., b.p.; ibidem, Program pobytu Lecha Wałęsy w USA, 30 X 1989 r., b.p.

586 F. Swoboda, Walesa to Visit Washington, Adress AFL-CIO Convention, „The Washington Post”, 2 V 1989; zob. też A. Shanker, Welcome, Lech Walesa! Democracy Owes You, „The New York Times”, 12 XI 1989.

587 F. Swoboda, Walesa Makes Passionate Plea For U.S. Investment in Poland, „The Washington Post”, 15 XI 1989; House Approval on Aid Package for Poland, „The New York Times”, 17 XI 1989.

588 George Bush Library, FOIA 1999-0393-F, Rozmowa telefoniczna George’a Busha z Helmutem Kohlem, 17 XI 1989 r., b.p.; zob. też E. Auster, Walesa dream fulfilled, „The Record”, 14 XI 1989; M. Sherrill, Lech Walesa, on a Wave of Welcome, „The Washington Post”, 16 I 1989; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 2, s. 81.

589 R. Karwath, Cold city warms up to Walesa, „Chicago Tribune”, 18 XI 1989; zob. też Wypełnił czek dla Lecha – w Chicago, „Nowy Dziennik”, 21 XI 1989.

590 M. Greene, Walesa charms Congress, moves on, „USA Today”, 16 XI 1989; A.D. Horne, Invest in Freedom, Walesa Urges, „The Washington Post”, 16 XI 1989; N.A. Lewis, In Talk to Congress, Walesa Urges A Marshall Plan to Revive Poland, „The New York Times”, 16 XI 1989; G. Mérétik, Noc generała…, s. 260; Owacyjne przyjęcie Lecha Wałęsy w Kongresie USA, „Nowy Dziennik”, 16 XI 1989; Pracowity dzień Lecha Wałęsy w Waszyngtonie, ibidem, 17 XI 1989; zob. tekst przemówienia Wałęsy w: AKKG, Lech Wałęsa – travels, 552.000, b.p.

591 E. Auster, Walesa dream fulfilled, „The Record”, 14 XI 1989; Lech Wałęsa odznaczony Nagrodą Wolności, „Nowy Dziennik”, 18–19 XI 1989; Walesa, a man of freedom, „USA Today”, 14 XI 1989.

592 AKKG, Lech Wałęsa – travels, 552.000, Program pobytu Lecha Wałęsy w USA, 30 X 1989 r., b.p.

593 Zob. M. Greene, Walesa captivates the nation, „USA Today”, 20 XI 1989; K. Sack, With America Honoring Walesa, Little Poland Is Filled With Pride, „The New York Times”, 17 XI 1989.

594 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-1868/III z Londynu, 10 VIII 1989 r., k. 368–367.

595 Ibidem, Szyfrogram nr 0-2487/III z Londynu, 23 VIII 1989 r., k. 392–391.

596 Ibidem, Szyfrogram nr 0-2353/III z Londynu, 21 VIII 1989 r., k. 383–382.

597 NSA, Electronic Briefing Book No. 293, Document 3, Nagranie rozmowy Margaret Thatcher z Michaiłem Gorbaczowem, 23 IX 1989 r., b.p.

598 Ibidem. Thatcher nie chciała, by wypowiedź ta została nagrana, ale obecny przy rozmowie prezydencki doradca Anatolij Czerniajew po zakończeniu rozmowy natychmiast zapisał to, co zapamiętał (zob. S. Savranskaya, T. Blanton, Fall of Berlin Wall Caused Anxiety More than Joy at Highest Levels, www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/ /NSAEBB293/index.htm).

599 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher w Moskwie, 23 IX 1989 r., b.p.

600 Historia Lecha Wałęsy według „The Times”, „Polska The Times”, 21 VI 2008.

601 AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-3115/III z Londynu, 6 IX 1989 r., k. 406; Aby Polsce się powiodło, „Gazeta Wyborcza”, 7 IX 1989.

602 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Przemówienie Margaret Thatcher dla Unii Międzyparlamentarnej (Inter-Parliamentary Union), 6 IX 1989 r., b.p.

603 Ibidem, Konferencja prasowa Margaret Thatcher w Moskwie, 23 IX 1989 r., b.p. Podobne opinie, ukazujące zaskoczenie szybkim tempem zmian w Polsce, Thatcher sformułowała w listopadzie na spotkaniu z konserwatystami z rejonu Finchley w północnym Londynie (ibidem, Edward Agius MSS, Przemówienie Margaret Thatcher na spotkaniu z konserwatystami w Finchley, 11 XI 1989 r., b.p.).

604 Ibidem, Thatcher Archive: COI transcript, Konferencja prasowa Margaret Thatcher dla japońskich dziennikarzy, 15 IX 1989 r., b.p.

605 Margaret Thatcher Foundation, Horst Teltschik diary, 10 XI 1989 r., b.p.

606 AKKG, Lech Wałęsa – travels, 552.000, Program pobytu Lecha Wałęsy w Wielkiej Brytanii w dniach 29 XI – 3 XII 1989, b.d., b.p.; zob. też AMSZ, Depesze przychodzące – Londyn, 24/91, w. 12, Szyfrogram nr 0-1622/IV z Londynu, 6 XI 1989 r., k. 497; ibidem, Szyfrogram nr 0-3226/IV z Londynu, 7 XII 1989 r., k. 523–522.

607 Margaret Thatcher Foundation, Speeches, Interviews and other Statements, Thatcher Archive: COI transcript, Wywiad Margaret Thatcher dla IRN podczas wizyty w Waszyngtonie, 24 XI 1989 r., b.p.

608 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie nominacji gen. Jaruzelskiego (cz. 1–2), 20 VII 1989 r., b.p.

609 Zob. np. ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie negocjacji, dotyczących powstania nowego rządu, 11 VIII 1989 r., b.p.; ibidem, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie kryzysu rządowego w Polsce, 18 VIII 1989 r., b.p.

610 Zob. np. AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 0-2007/III z Paryża, 11 VIII 1989 r., k. 457; por. B. Le Léannec, La polémique se poursuit sur le carmel d’Auschwitz, „La Croix”, 15 IV 1986.

611 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 17, Szyfrogram nr 0-2072/III z Paryża, 14 VIII 1989 r., k. 563–562.

612 Ibidem, w. 18, Szyfrogram nr 0-2536/III z Paryża, 24 VIII 1989 r., k. 583–582; ibidem, Szyfrogram nr 0-3587/III z Paryża, 15 IX 1989 r., k. 614–613.

613 K. Turowski, Świat komentuje, „Gazeta Wyborcza”, 25 VIII 1989.

614 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 311, Notatka Wydziału Europy Wschodniej MAE w sprawie polityki zagranicznej Polski, 10 XI 1989 r., b.p.

615 Ibidem, 363, Notatka Ministerstwa Obrony w sprawie wizyty Gérarda Renona w Polsce w dniach 31 sierpnia – 1 września 1989 r., 1 IX 1989 r., b.p.

616 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 363, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie porozumienia między PRL a EWG, 10 IX 1989 r., b.p.; NAKG, FO 974/956/1, Porozumienie o współpracy handlowej i gospodarczej między EWG a PRL, 19 IX 1989 r., b.p.; Komisja Wspólnoty Europejskiej, Wspólnota Europejska i jej kontakty z Polską…, s. 27–29; tekst porozumienia zob. AKKG, 711.200–711.510, Umowa między EWG a PRL w sprawie współpracy handlowej i gospodarczej, 14 IX 1989 r., b.p. (zob. ten sam dokument w: NAKG, FO 974/956/1, 19 IX 1989 r., b.p.). W późniejszych miesiącach umowę modyfikowano (zob. np. NAKG, FO 974/1013, Pismo ministra spraw zagranicznych PRL do Komisji Wspólnot Europejskich, 29 XII 1989 r., b.p.).

617 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 363, Depesza ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie wizyty delegacji senackiej Komisji Prawnej w Polsce, 28 IX 1989 r., b.p.

618 Wizyta we Francji, „Gazeta Wyborcza”, 1 IX 1989.

619 AMSZ, Depesze przychodzące – Paryż, 24/91, w. 18, Szyfrogram nr 0-3145/III z Paryża, 7 IX 1989 r., k. 604.

620 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Genscher i Dumas za wsparciem Polski oraz Węgier przez struktury europejskie, 5 IX 1989 r., b.p.

621 CADN, Ambassade de France en Pologne, Versement 1978–1993, 320, Szyfrogram ambasady francuskiej w Warszawie w sprawie spotkania z Bronisławem Geremkiem i Markiem Edelmanem, 16 IX 1989 r., b.p.

622 Zob. np. Komitet Helsiński interweniuje, „Gazeta Wyborcza”, 30 V 1989.

623 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 0-2061/III z Rzymu, 12 VIII 1989 r., k. 555.

624 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Norbert Blüm rozmawiał z papieżem o sytuacji w Polsce, 16 VIII 1989 r., b.p.

625 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 0-2099/III z Rzymu, 14 VIII 1989 r., k. 557.

626 Ibidem, Szyfrogram nr 0-2114/III z Rzymu, 14 VIII 1989 r., k. 558.

627 Ibidem, Szyfrogram nr 0-3252/III z Rzymu, 9 IX 1989 r., k. 599; ibidem, Szyfrogram nr 0-3285/III z Rzymu, 9 IX 1989 r., k. 600; ibidem, Szyfrogram nr 0-3437/III z Rzymu, 13 IX 1989 r., k. 604.

628 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Papież nawołuje do dialogu i zgody, 1 IX 1989 r., b.p.

629 AMSZ, Depesze przychodzące – Rzym, 24/91, w. 20, Szyfrogram nr 0-3350/III z Rzymu, 12 IX 1989 r., k. 603.

630 Zob. np. ibidem, Szyfrogram nr 0-4140/III z Rzymu, 26 IX 1989 r., k. 630–629.

631 Ibidem, Szyfrogram nr 0-303/IV z Rzymu, 6 X 1989 r., k. 657.

632 Ibidem, Szyfrogram nr 0-510/IV z Rzymu, 11 X 1989 r., k. 670–669; Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator…, t. 1, s. 408, 508.

633 G. Bernatowicz, Stosunki polsko-włoskie…, s. 181.

634 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Teltschik: negocjacje z Polską mogą się szybko zakończyć, 8 VIII 1989 r., b.p.; zob. też J. Reiter, Przed przyjazdem kanclerza Kohla, „Gazeta Wyborcza”, 18 IX 1989.

635 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Kohl: Republika Federalna wspomoże proces reform w Polsce, 3 VIII 1989 r., b.p.; ibidem, Kohl w Polsce pod warunkiem, że będzie zdolny do działania rząd, 19 VIII 1989 r., b.p.

636 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 24/91, w. 10, Szyfrogram nr 0-1609/III z Kolonii, 4 VIII 1989 r., k. 754–753.

637 Ibidem, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-2106/III z Kolonii, 15 VIII 1989 r., k. 770–769.

638 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 152A, Notatka Hansa-Eberharda Dingelsa na temat rozwoju sytuacji w Polsce, 16 VIII 1988 r., b.p.

639 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Mazowiecki poprawi stosunki z RFN, 24 VIII 1989 r., b.p.; ibidem, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Blüm u Mazowieckiego opowiada się za nowym początkiem obustronnych relacji, 25 VIII 1989 r., b.p.

640 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa do Blüma: polityczne zwycięstwo musi przeistoczyć się w sukces gospodarczy, 27 VIII 1989 r., b.p.

641 Ibidem, Blüm zwraca się do wiernych w Gdańsku: „Marks jest martwy – Jezus żyje”, 27 VIII 1989 r., b.p.

642 K. Turowski, Świat komentuje, „Gazeta Wyborcza”, 25 VIII 1989.

643 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego w sprawie telegramu Helmuta Kohla do Tadeusza Mazowieckiego, 24 VII 1989 r., b.p.

644 Ibidem, Frakcja parlamentarna CDU/CSU: pomoc dla Polski tylko na konkretne projekty, 24 VIII 1989 r., b.p.

645 Ibidem, Weizsäcker obiecuje, że Polska będzie miała bezpieczne granice, 28 VIII 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-2713/III z Kolonii, 29 VIII 1989 r., k. 801–800. Tekst posłania zob. Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 470–472.

646 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 239; Weizsäcker-Brief führt bei Union zu Verärgerung, „Die Welt”, 1 IX 1989; K. Dreher, Der überflüssige, notwendige Streit, „Süddeutsche Zeitung”, 2 IX 1989; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 62; H.P. Schütz, Eiertanz um Polen-Reise, „Stern” 1989, nr 20, s. 224.

647 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Zieloni ogłaszają deklarację w sprawie granic; SPD formułuje podobne oświadczenie, 31 VIII 1989 r., b.p.

648 Ibidem, Kohl zadzwonił do Mazowieckiego, 31 VIII 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-2868/III z Kolonii, 31 VIII 1989 r., k. 818; Kohl spricht mit Mazowiecki, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 1 IX 1989.

649 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Stenograficzne sprawozdanie ze 154. posiedzenia Bundestagu XI kadencji, 1 IX 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-2938/III z Kolonii, 1 IX 1989 r., k. 825–823. Tekst oświadczenia zob. Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 473–478.

650 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Obchody w Polsce znakiem narodowego pojednania, 1 IX 1989 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 240; M. Tomala, Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland…, s. 18; zob. też F. Pflüger, Richard von Weizsäcker. Ein Portrait aus der Nähe, Stuttgart 1990, s. 319–327.

651 Die Grünen stellen Kohl in Warschau an den Pranger, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 6 IX 1989.

652 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Pojednanie przy grobach – z Bonn przybyli tylko przedstawiciele opozycji, 1 IX 1989 r., b.p.

653 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Bundestag deklaruje wolę porozumienia z Polską, 1 IX 1989 r., b.p.; ibidem, Stenograficzne sprawozdanie ze 154. posiedzenia Bundestagu XI kadencji, 1 IX 1989 r., b.p.

654 Por. E. Cziomer, Rozwój stosunków politycznych między Polską a RFN w latach 1989–1995 [w:] Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1995…, s. 31.

655 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Geremek opowiedział się za ponownym zjednoczeniem Niemiec, 2 IX 1989 r., b.p.

656 Ibidem, Szef klubu poselskiego „Solidarności” za ponownym zjednoczeniem Niemiec, 3 IX 1989 r., b.p.; ibidem, Skubiszewski liczy na szybkie rozwiązanie problemów wspólnie z Bonn, 1 IX 1989 r., b.p. Skubiszewski z większymi zastrzeżeniami niż Geremek podchodził do kwestii zjednoczenia Niemiec, jednak przyznawał, że oba państwa niemieckie miały do tego procesu prawo.

657 D. Bingen, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 31.

658 Idem, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 244.

659 Ibidem, s. 239–240; K. Malinowski, Innere und äussere Faktoren…, s. 13. Tekst oświadczenia zob. Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 465–468.

660 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa 5 września w RFN, 22 VIII 1989 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 632.

661 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa spodziewa się nowych impulsów w związku ze swoją wizytą w RFN, 3 IX 1989 r., b.p.; M. Birnbaum, Walesa: Polen braucht deutsche Hilfe, „Süddeutsche Zeitung”, 6 IX 1989.

662 Gespräch des Bundeskanzlers Kohl mit dem Vorsitzenden der Gewerkschaft „Solidarität”, Walesa, 7 IX 1989 r. [w:] Deutsche Einheit Sonderedition aus den Akten des Bundeskanzleramtes 1989/1990, red. H.J. Küsters, D. Hofmann, München 1998, s. 398–402; Wizyta w RFN, „Gazeta Wyborcza”, 4 IX 1989.

663 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 83, Ogłoszenie Fundacji Friedricha Eberta w związku ze zmianą miejsca spotkania z delegacją „Solidarności”, [wrzesień] 1989 r., k. 353.

664 Niemieckie tłumaczenie przemówienia zob. ibidem, A 13, 152A, Przemówienie Lecha Wałęsy dla Fundacji Friedricha Eberta, 7 IX 1989 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 477. Szczególną uwagę wzbudziło stwierdzenie Wałęsy, stanowiące odpowiedź na rewizjonistyczne tendencje niektórych środowisk niemieckich: „stolicami »Solidarności« są Gdańsk, Wrocław, Szczecin” (AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa zaprosił Weizsäckera do Gdańska, 7 IX 1989 r., b.p.).

665 AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 83, Pismo Holgera Börnera, prezesa Fundacji Friedricha Eberta, do Willy’ego Brandta, 29 VIII 1989 r., k. 353–354; ibidem, Komunikat prasowy Eduarda Hessena, rzecznika SPD, w sprawie spotkania Lecha Wałęsy z Hansem-Jochenem Voglem, 29 VIII 1989 r., k. 353.

666 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa zaprosił Weizsäckera do Gdańska, 7 IX 1989 r., b.p.

667 Schreiben des Bundeskanzlers Kohl an Ministerpräsident Mazowiecki, 8 IX 1989 r. [w:] Deutsche Einheit Sonderedition…, s. 402–403; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 82.

668 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-2647/III z Kolonii, 25 VIII 1989 r., k. 798; ibidem, Szyfrogram nr 0-3146/III z Kolonii, 7 IX 1989 r., k. 854–853; Wałęsa w Bonn, „Gazeta Wyborcza”, 9 IX 1989.

669 J. Fiszer, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1989…, s. 25.

670 AfCDP, 2/205/1, CDU – Polen, 1972–1991, Komunikat prasowy Michaeli Geiger, rzecznika frakcji parlamentarnej CDU/CSU ds. międzynarodowych, w sprawie powołania rządu Tadeusza Mazowieckiego, 13 IX 1989 r., b.p.

671 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Genscher: Bonn nigdy więcej nie poda w wątpliwość zachodniej granicy Polski, 13 IX 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-3683/III z Kolonii, 18 IX 1989 r., k. 888; D. Bingen, Helmuts Kohls Polenpolitik…, s. 27–29.

672 D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 72.

673 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989, Niemiecko-polskie negocjacje będą kontynuowane w połowie września, 31 VIII 1989 r., b.p.; ibidem, 1989–1990, Niemiecko-polskie negocjacje zbliżają się do końca, 13 IX 1989 r., b.p.; AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-3204/III z Kolonii, 8 IX 1989 r., k. 858–857; ibidem, Szyfrogram nr 0-3734/III z Kolonii, 1 IX 1989 r., k. 894–893; D. Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung…, s. 72; Verhandlungen mit Warschau vor dem Durchbruch, „Süddeutsche Zeitung”, 18 IX 1989.

674 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Teltschik: wizyta Kohla w Polsce jeszcze w tym roku, 15 IX 1989 r., b.p.

675 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 37/p/IV, Szyfrogram nr 0-110/IV z Kolonii, 3 X 1989 r., k. 948–946; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 235, 244; zob. też M. Pszon, Wspomnienia [w:] Polacy i Niemcy pół wieku później. Księga pamiątkowa dla Mieczysława Pszona, Kraków 1996, s. 541–548.

676 AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Polski minister spraw zagranicznych dziękuje Genscherowi za „wzruszające słowa”, 27 IX 1989 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 241; F. Elbe, R. Kiessler, Ein runder Tisch mit scharfen Ecken. Der diplomatische Weg zur deutschen Einheit, Baden-Baden 1993, s. 27.

677 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Kohl prawdopodobnie 10 listopada pojedzie do Polski, 5 X 1989 r., b.p.; AfCDP, 0/073-Polen-1, Allgemeines, 1989–1990, Porozumienie z Polską jest zadaniem o wymiarze europejskim, 21 X 1989 r., b.p.; Der Bundeskanzler reist im November nach Polen, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 14 X 1989.

678 Obszerne, w sumie kilkudziesięciostronicowe protokoły z tych rozmów zob. AdsD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 152A, Protokoły rozmów przeprowadzonych przez Hansa-Jochena Vogla, [listopad] 1986 r., b.p.

679 AfCDP, 0/073-Polen-4, Vertragliche, diplomatische Beziehungen, 1985–1991, Nowy ambasador RFN w Warszawie, 3 XI 1989 r., b.p.

680 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Kohl przybył z trudną misją do Warszawy, 9 XI 1989 r., b.p.; Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 632.

681 D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 242.

682 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Wałęsa za stopniowym zakończeniem podziału Niemiec, 4 XI 1989 r., b.p.

683 George Bush Library, FOIA 1999-0393-F, Rozmowa telefoniczna George’a Busha z Helmutem Kohlem, 23 X 1989 r., b.p.

684 M. Tomala, Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland…, s. 18–19; zob. też Toast Helmuta Kohla z okazji spotkania z Tadeuszem Mazowieckim na kolacji w Pałacu Rady Ministrów, 9 XI 1989 r. [w:] Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 493–497.

685 George Bush Library, FOIA 1999-0393-F, Rozmowa telefoniczna George’a Busha z Helmutem Kohlem, 10 XI 1989 r., b.p.

686 AfCDP, 0/073-Polen-5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Komunikat prasowy Wydziału Prasy i Informacji rządu federalnego ze wspólnej konferencji Helmuta Kohla i Tadeusza Mazowieckiego, 14 XI 1989 r., b.p.; ibidem, Wspólne oświadczenie podpisane w Warszawie, 14 XI 1989 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 247–249; H.A. Jacobsen, Deutschland und Polen 1949–1989. Beziehungen im Zeichen von Konfrontation und Kooperation [w:] Deutsche und Polen 1945–1995: Annäherungen–Zbliżenia…, s. 95; H. Thiesen, Zeichen der Versöhnung. Das deutsch-polnische Verhältnis im Spiegel politischer Begegnungen [w:] ibidem, s. 116.

687 Zob. AfCDP, 0/073-Polen-4, Vertragliche, diplomatische Beziehungen, 1985–1991, Umowa między rządem RFN i rządem PRL w sprawie współpracy w ochronie środowiska, 11 XI 1989 r., b.p.; D. Bingen, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 249–250; K. Leski, Oczekuje się od nas, abyśmy dokonali przełomu, „Gazeta Wyborcza”, 10 XI 1989; Sechs Bundesminister unterzeichnen Abkommen in Warschau, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 8 XI 1989; M. Tomala, Die Beziehungen zwischen Polen und der Bundesrepublik Deutschland…, s. 10; M. Wiliński, Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991…, s. 112–114. Tekst umowy zob. Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen…, s. 501 i n.

688 N.A. Lewis, Walesa Warns on Reunification of Germany, Citing Hitler’s Rule, „The New York Times”, 17 XI 1989.

689 Margaret Thatcher Foundation, Horst Teltschik diary, 10 XI 1989 r., b.p.; D. Bingen, Auswirkungen auf Polen [w:] Umbruch in Osteuropa. Interdependenzen und Konsequenzen, red. H. Vogel, Köln 1990, s. 23; idem, Polityka Republiki Bońskiej…, s. 241; idem, Helmut Kohls Polenpolitik…, s. 31–32; J. Hackmann, Vergangenheitpolitik in der Bundesrepublik…, s. 321; K. Malinowski, Innere und äussere Faktoren…, s. 13–14; G. Mérétik, Noc generała…, s. 260; Polska–Niemcy: na drodze ku porozumieniu. Zbiór dokumentów związanych z wizytą Kanclerza Federalnego RFN Helmuta Kohla w Polsce w dniach 9–14 listopada 1989 r., wybór, wstęp i oprac. J. Barcz, Poznań 1990.

690 Zob. Ch. Klessmann, Ostpolitik und Koexistenz der Systeme…, s. 98.

ZAKOŃCZENIE

Jak można by podsumować zachodnią politykę wobec „Solidarności” i PRL w latach osiemdziesiątych? Należy dobitnie podkreślić, że kolejne ekipy rządowe we wszystkich państwach – nie tylko zachodnich – nie chciały z powodu wydarzeń w Polsce dopuścić do naruszenia stabilizacji w Europie i na świecie. Aż do końca 1989 r. (jeśli nie dłużej) zdawały sobie sprawę, że Polska leży w radzieckiej strefie wpływów, i nie zamierzały tego wpływu negować (co nie oznaczało braku prób osłabiania go). Poparcie społeczne dla „Solidarności”, wyrażane od sierpnia 1980 r., a następnie sprzeciw opinii publicznej wobec antydemokratycznych posunięć ekipy Wojciecha Jaruzelskiego, widoczny w większości krajów zachodnich z Francją, Niemcami, Skandynawią i USA na czele, wymuszał jednak na elitach władzy krytyczne stanowisko względem władz PRL i życzliwe względem „Solidarności” – ale tylko do pewnych granic i na pewnym poziomie, przede wszystkim retoryczno-symbolicznym i finansowym. Marazm w stosunkach kredytowych z „ludową” Polską i materialne wspieranie polskiej opozycji współistniały niemal przez całą dekadę.

Mimo ograniczonych gestów wobec opozycji przez większość omawianego okresu „Solidarność” stanowiła istotną kartę przetargową w relacjach zachodnich dyplomacji z władzami polskimi. Według powszechnie uznawanego (choć różnie interpretowanego) założenia, ocieplenie stosunków z Polską – a co za tym idzie, przyznanie dalszych kredytów – uzależniano od liberalizacyjnych posunięć na polskiej scenie polityczno-społeczno-gospodarczej i ewolucji stosunku do opozycji. Trudno o jaskrawszy przejaw wielkiego znaczenia „Solidarności” dla zachodnich postaw politycznych względem PRL. Trzeba zarazem pamiętać, że skuteczniejszym instrumentem wpływania na politykę wewnętrzną i zewnętrzną warszawskich władz był właśnie szantaż finansowy. Obie karty – solidarnościowa i finansowa – były zresztą ściśle ze sobą związane.

Nasilenie krytycyzmu wobec komunistycznych decydentów i życzliwości dla polskiej opozycji kształtowało się różnie w zależności od strategii politycznej i dyplomacji danego państwa – od tendencji ugodowych (Grecja, Austria, częściowo RFN) przez pośrednie (Francja, NATO, EWG), po „bezpiecznie” konfrontacyjne (USA, częściowo Wielka Brytania). Wyjątkową i specyficzną pozycję zajął Watykan – państwo o nikłej władzy politycznej, ale olbrzymiej „władzy symbolicznej” (by użyć określenia Pierre’a Bourdieu), mające ponadto w zanadrzu wielki atut i skuteczny instrument nacisku – polski Kościół.

Należy również pamiętać o niejednoznacznym postrzeganiu „Solidarności” w kręgach politycznych: dla wielu polityków lewicowych była ona zbyt chrześcijańska i narodowa (np. dla części niemieckich socjalistów), dla prawicy zaś – za bardzo lewicowa (m.in. dla części brytyjskich konserwatystów). Ogólnie poparcie dla „Solidarności” wyrażano najczęściej na płaszczyźnie nieoficjalnej i na niskim szczeblu dyplomatycznym. Na tej płaszczyźnie osiągało ono dużą skalę, np. tylko w latach 1985–1986 działacze zdelegalizowanego związku 74 razy spotykali się z dyplomatami zachodnich ambasad w Warszawie (od szeregowych urzędników po ambasadorów), często w prywatnych mieszkaniach1.

Oczywiście prasa i społeczeństwa państw zachodnich zdecydowanie wyraźniej i dobitniej niż władze manifestowały swoje solidarnościowe sympatie. Należy jednak pamiętać o specyfice oficjalnej dyplomacji i wymogach prowadzenia polityki międzynarodowej. W relacjach międzypaństwowych nie można było sobie pozwolić na publicystyczne czy czarno-białe oceny i komentarze. „Makiaweliczny” charakter dyplomacji wyjaśnia po części budzącą być może zdziwienie ostrożną i zachowawczą politykę większości państw zachodnich wobec „Solidarności” i Polski – choć na pewno nie usprawiedliwia niektórych posunięć. Dlatego też prezentowane w tej książce analizy nie powinny być podstawą do formułowania zaangażowanych politycznie ocen dotyczących charakteru PRL i działań opozycji w latach osiemdziesiątych – krytyki lub pochwały ostrożności liderów „Solidarności”, posunięć decydentów państwowych ani też realności zagrożenia ze strony ZSRR. Rozważania te stanowią tylko wycinkowy obraz skomplikowanego zagadnienia i nie mają na celu stwierdzenia „kto miał rację” lub „co by było, gdyby”. Pytania te historyk i politolog musi traktować z najwyższą ostrożnością.

Dokumenty zagraniczne, analizowane w kolejnych rozdziałach książki, są nie tylko użytecznym i niezbędnym narzędziem do tworzenia charakterystyki postaw politycznych Zachodu wobec Polski, lecz także umożliwiają wniknięcie w niezwykle ciekawą problematykę sposobów postrzegania spraw polskich za granicą. Problematykę, która pozwala wiele się dowiedzieć zarówno o postrzeganych, jak i postrzegających. Podobnie lektura depesz MSZ i raportów MSW z lat osiemdziesiątych, dotyczących dyplomacji Zachodu wobec PRL, bardzo dużo mówi nie tylko o polityce „krajów kapitalistycznych”, ale i – a może przede wszystkim – o samej „ludowej” Polsce w schyłkowym okresie: jej problemach, dążeniach, celach. Uderzające, że w miarę upływu lat coraz więcej miejsca w dokumentach tego typu zajmowały kwestie finansowe: trudności z otrzymaniem kredytów, spłacaniem długów, przystąpieniem do Międzynarodowego Funduszu Walutowego, w rozmowach z Klubem Paryskim. Fenomen ten dostrzega Zbigniew Siemiątkowski, który przekonuje: „problematyka gospodarcza oraz kwestia wyjścia PRL z kryzysu gospodarczego stale gościły na łamach meldunków wywiadowczych”2. Mniej więcej od 1987 r. tematy te w zasadzie stały się dominujące, spychając kwestię stosunków międzynarodowych i wątek „Solidarności” na drugi plan. Nie jest przypadkiem, że zjawisko to nakładało się na coraz większą zapaść gospodarczo-finansową kraju, który zmierzał do bankructwa. W depeszach i raportach widać narastającą frustrację polskich polityków i dyplomatów z powodu braku sukcesów w staraniach o fundusze.

Dokumenty zarówno polskiej, jak i zagranicznej proweniencji uwidaczniają zatem, że w schyłkowej fazie PRL strona polska podczas najróżniejszych spotkań z politykami zachodnimi wszystkich szczebli przede wszystkim zabiegała o pieniądze. Jej prośby okazywały się zresztą najczęściej nieskuteczne. O ile w latach siedemdziesiątych Polska mogła żyć na kredyt Zachodu, o tyle dekadę później wierzyciele PRL nie byli już skłonni oferować następnych pożyczek i domagali się spłaty długów – zarówno z przyczyn politycznych (stan wojenny), jak i ekonomicznych (niewiarygodność finansowa Polski). Jeśli do tego nastawienia dodamy strategię tylekroć wspominanego szantażu finansowego (dotyczącego z jednej strony polskiego zadłużenia, a z drugiej – oferty kredytowej), stosowanego przez najważniejsze państwa Zachodu, otrzymamy bardzo ważną – jeśli nie najważniejszą – przyczynę zmiany polityki reżimu komunistycznego i transformacji ustrojowej, zapoczątkowanej w 1989 r.

W latach osiemdziesiątych można dostrzec inny fundamentalny proces, pokazujący nową jakość w stosunkach Zachodu z Polską – powstawanie dyplomacji alternatywnej, solidarnościowej. Śledząc podejmowaną zarówno w kraju, jak i za granicą działalność legalnej, potem nielegalnej, a wreszcie ponownie zalegalizowanej „Solidarności”, państwa zachodnie coraz wyraźniej uświadamiały sobie, iż władze PRL nie miały już monopolu na tworzenie państwowej dyplomacji. Do tej pory rządy europejskie i atlantyckie nie prowadziły rozmów za plecami polskich władz. Tymczasem w okresie legalnej działalności NSZZ opozycja zorganizowała w sumie 42 oficjalne zagraniczne delegacje związkowe do 19 państw niekomunistycznych, liczące ogółem 233 osoby3. Już zatem w 1980 r. zakiełkowała alternatywna dyplomacja solidarnościowa, kształtowana przede wszystkim przez inteligenckich doradców związku z Bronisławem Geremkiem na czele. Jej kulminacyjnym momentem było wydanie przez Komitet Obywatelski w końcu kwietnia 1989 r. oświadczenia „Opozycja i świat”, w którym odrodzona „Solidarność” zawarła swoją wizję polityki zagranicznej, dążącej do realizacji pięciu celów: suwerenności państwowej, utrwalenia pokoju, zniesienia zimnowojennych podziałów w Europie, rozwoju współpracy międzynarodowej we wszystkich dziedzinach, a także umocnienia i rozwoju praw człowieka oraz zapewnienia ludziom lepszej jakości życia4. O znaczeniu tej nowej siły świadczył fakt, że nawet sprzyjające „Solidarności” emigracyjne władze RP postrzegały niekiedy te międzynarodowe działania dyplomatów opozycyjnych jako zagrożenie dla własnych inicjatyw5. Obawiając się konkurencji, zwolennicy legalistycznej emigracji wytykali krajowym opozycjonistom brak doświadczenia dyplomatycznego i międzynarodowej ogłady6.

Jednak już wcześniej Zachód, widząc „pracę organiczną” części środowisk solidarnościowych, niedających się porwać „romantycznym”, ekstremistycznym porywom, dochodził do wniosku, że z tymi środowiskami można i należy rozmawiać. Ów „realizm” części liderów „Solidarności” budził uznanie nawet Amerykanów, nastawionych przecież bardziej antykomunistycznie niż Europejczycy7. W praktykowaniu polityki zagranicznej państw Zachodu narodziła się zatem tzw. diplomatie paralelle; typowym jej przejawem były omawiane wizyty zachodnich polityków w Polsce, podczas których prowadzono rozmowy zarówno z gen. Jaruzelskim czy członkami rządu, jak i (nie zawsze) z Lechem Wałęsą lub jego otoczeniem. Zarazem amerykański ambasador John R. Davis wspomina: „Stany Zjednoczone wspierały »Solidarność« przez całe lata osiemdziesiąte […]. Wywieraliśmy [na polskie władze] nacisk polityczny i gospodarczy, domagając się uwolnienia więźniów politycznych i większego respektowania praw człowieka. Zawsze jednak bardzo się staraliśmy, aby nie wpływać na strategię »Solidarności«”8. Czyżby zatem opozycja była zaledwie przedmiotem, a nie podmiotem zachodniej dyplomacji? W świetle przedstawionych w tej książce wątków nie wydaje się to zupełną prawdą.

Na pewno „równoległa dyplomacja” nie pojawiła się od razu. Państwa demokratyczne musiały przekonać się do wiarygodności opozycyjnych partnerów; w okresie 1980–1981 i pod koniec lat osiemdziesiątych starały się zarazem nie pogarszać kontaktów na szczeblu międzyrządowym. Na ogół jednak z biegiem lat ich strategia stawała się coraz odważniejsza. Wymownym przykładem tej ewolucji jest fakt, że w 1980 r., planując swą podróż nad Wisłę, kanclerz Helmut Schmidt nie chciał się spotkać z Wałęsą. Kilka lat później już niemal każdy dyplomata pragnął rozmawiać z przywódcą „Solidarności”, który jeszcze przed 1989 r., kiedy nie sprawował żadnej oficjalnej funkcji, odwiedził kilka najważniejszych państw zachodnich, witany z większymi honorami niż przedstawiciele władz polskich. Zjawisko to budziło zrozumiałe obawy ze strony warszawskich władz, które z oczywistych względów nie chciały utracić monopolu dyplomatycznego.

Można dodać, że dla liderów „Solidarności” ceną za zyskanie wiarygodności na Zachodzie było wyrzeczenie się słusznych być może haseł radykalnych, rozliczeniowych i tzw. cięcie skrzydeł, różnie oceniane ze współczesnej perspektywy. Do dziś trwa gorąca nieraz polityczna i historyczna debata, czy warto było tę cenę zapłacić. Nie wolno przy tym zapominać, że w opisywanej epoce ostrożność ta była popierana i chwalona przez większość zachodnich decydentów.

Nie ulega wątpliwości, że fenomen „Solidarności” rozbudził zainteresowanie świata Zachodu szerszą problematyką krajów satelickich Moskwy. Inaczej niż wcześniej region ten zaczęto traktować (przede wszystkim w amerykańskiej strategii „dyferencjacji”) jako odrębny podmiot polityczny, choć rzecz jasna aż do początku lat dziewięćdziesiątych postrzegano go przede wszystkim przez pryzmat stosunków z Wielkim Bratem. Tego podejścia nie zmieniło nawet zwycięstwo „Solidarności” w czerwcowych wyborach i uformowanie rządu Tadeusza Mazowieckiego.

* * *

Gustaw Herling-Grudziński w swym Dzienniku pisanym nocą, drukowanym w kolejnych numerach paryskiej „Kultury”, 25 sierpnia 1980 r. zainteresował się zachodnimi postawami wobec powstającej właśnie „Solidarności”. W opinii pisarza „reakcje Zachodu należy podzielić na milczenie rządów i donośne głosy prasy, telewizji, partii politycznych, związków zawodowych”. Opinię tę na najbardziej ogólnym poziomie z koniecznym uproszczeniem można odnieść do całego okresu 1980–1989. Co ciekawe, pisarz nie zamierzał krytykować tego stanu rzeczy: „kto od dawna wie, że możemy liczyć na własne wyłącznie siły […], nie ma powodu do rozdzierania szat i załamywania rąk. Tak jest, tak będzie, może nawet tak być powinno”9. Pozostaje kwestią indywidualnej oceny, czy słowa Herlinga-Grudzińskiego uznamy za słuszne.

1 AIPN, 1585/3998, Departament I MSW, Wykaz ustalonych spotkań przedstawicieli opozycji z dyplomatami placówek państw kapitalistycznych w latach 1985–1986, [1986 r.], k. 7–10. Najaktywniejsze na tym polu były ambasady USA, Wielkiej Brytanii i Francji. Ze strony „Solidarności” najczęściej spotykali się Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Tadeusz Mazowiecki, Janusz Onyszkiewicz, Zbigniew Romaszewski i oczywiście Lech Wałęsa.

2 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 323.

3 A. Paczkowski, Dyplomacja polska czasów kryzysu…, s. 844.

4 K. Dziewanowski, Opozycja, Polska i świat, „Gazeta Wyborcza”, 9 V 1989.

5 K. Tarka, Emigracyjna dyplomacja…, s. 261.

6 P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej…, s. 243.

7 Zob. J.R. Davis, Przedmowa…, s. 10.

8 Ibidem, s. 8.

9 G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą…, s. 30–31.

Wykaz ambasadorów „wielkiej czwórki” w PRL w latach osiemdziesiątych

Ambasada Republiki Federalnej Niemiec:

– Georg Negwer: 22 X 1979 – 13 III 1983 r.

– Horst Röding: 14 III 1983 – 4 VI 1985 r.

– Franz Pfeffer: 5 VI 1985 – 15 XI 1987 r.

– Franz Joachim Schoeller: 16 XI 1987 – 6 XI 1989 r.

– Günter Knackstedt: 7 XI 1989 – 16 VI 1992 r.

Ambasada Republiki Francuskiej:

– Serge Boidevaix : 17 VIII 1977 – 16 III 1980 r.

– Jacques Dupuy: 17 III 1980 – 19 IX 1982 r.

– Jean-Bernard Raimond: 20 IX 1982 – 29 V 1985 r.

– Jean-François Noiville: 30 V 1985 – 23 IX 1986 r.

– Claude Harel: 24 IX 1986 – 21 V 1990 r.

Ambasada Stanów Zjednoczonych Ameryki:

– William E. Schaufele (ambasador): 30 III 1978 – 11 VIII 1980 r.

– Francis Joseph Meehan (ambasador): 27 X 1980 – 11 II 1983 r.

– Herbert E. Wilgis (chargé d’affaires a.i.): II 1982 – VII 1983 r.

– John R. Davis (chargé d’affaires a.i., ambasador): IX 1983 –  20 VII 1990 r.

Ambasada Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej:

– Kenneth Robert Comyn Pridham: 29 V 1978 – 24 V 1981 r.

– Cynlais James: 25 V 1981 – 25 V 1983 r.

– John Albert Leigh Morgan: 26 V 1983 – 8 VI 1986 r.

– Brian Leon Barder: 9 VI 1986 – 4 IX 1988 r.

– Stephen Jeremy Barrett: 5 IX 1988 – 24 IX 1991 r.

Summary

When Solidarity was established, the so-called “Polish issue” became a key point in the international political discourse on East–West relations. “People’s” Poland, together with Afghanistan, the Middle East and certain Latin American countries was perceived as a potential trouble spot and a cause of geopolitical anxiety. Solidarity fascinated, inspired but was also a worry. Undoubtedly, no Western country was prepared to defend the Polish opposition at the expense of their own interests in the general picture of international relations.

And it is precisely a reconstruction of the attitudes of “capitalist states” vis-à-vis the Polish issue which constitutes the chief aim of this book entitled The Troublesome Miss “S”. Western Political Attitudes towards Solidarity vis-à-vis the relations with the People’s Republic of Poland 1980–1989. A comparative analysis takes into consideration primarily the political stances of the key Western countries (France, West Germany, the USA and Great Britain), as well as the strategies of other countries (particularly Italy, the Vatican, and Scandinavia). Substantial space was devoted to the international level – particularly the policy of NATO and of the EEC. The author has also attempted that the issue of Solidarity be discussed against a broad background of the diplomatic (and political) relations between the West and the People’s Republic of Poland. In his analysis he tries to reconstruct not only the “surface”, that is the official diplomatic moves, but also actual conditions implied by those moves.

The book consists of six chapters that reflect the chronological evolution of political attitudes of the West towards the Polish reality of the 1980s. Chapter 1 discusses the sometimes surprisingly restrained attitude of the democratic countries to the phenomenon of Solidarity, which functioned legally during 1980–1981. Chapter 2 analyses the responses of the West to the imposition (and the continuation) of martial law in Poland. It turns out that the overtly manifested outrage and critique sometimes hid a relief at the fact that there was no Soviet intervention in Poland, which was real source of worry. Chapters 3, 4, and 5 focus on the gradual normalization of relations of the individual countries with Poland. By and large, the progress depended on the Gen. Jaruzelski’s internal policy vis-à-vis the democratic opposition. At that time, most Western states developed an effective instrument of pressure: the linking of unlocking of credit lines and negotiations of Polish debt (suspended after 13 December 1981) with the democratization of social life in Poland. This “financial blackmail” proved effective, which is shown in Chapter 6 on the Polish systemic transformation after 1989. This part reflects a significant phenomenon: if earlier on the Western states had been interested in supporting actions of the Polish opposition and undermining the communist power, now they began to apply a different strategy, aimed at maintaining the compromise reached during the Round Table talks. This meant an indirect and partial support for Gen. Jaruzelski’s camp.

It must be stressed that political decision-makers in all countries, not only in the West – did not want the Polish situation to undermine the relative geopolitical stabilization in Europe and all over the world achieved after 1945. Until the end of 1989 (if not later) it was generally agreed that Poland lay in the Soviet sphere of influence and this influence was not negated (which does not mean that there were no attempts to undermine it). On the other hand, the support of Western societies for Solidarity since August 1980, and the subsequent opposition of public opinion to antidemocratic moves of Gen. Jaruzelski, visible in most Western countries (particularly in France, West Germany, Scandinavia, and the USA) compelled the political elites to become critical of the authorities of the People’s Republic of Poland and sympathetic for Solidarity – but only to a certain extent and at a certain level – primarily rhetorical-symbolical and financial. Despite these limited gestures aimed at the opposition, for most of the time in question, Solidarity was nevertheless a basic bargaining card in the relations of Western diplomacy with the Polish authorities.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN – Archiwum Akt Nowych

ABC – American Broadcasting Company (Amerykańska Spółka Nadawcza)

ACENT – The Assembly of Captive European Nations (Zgromadzenie Europejskich Narodów Ujarzmionych)

ACLI – Associazioni Cristiane Lavoratori Italiani (Chrześcijańskie Zrzeszenie Robotników Włoskich)

ACTU – Australian Council of Trade Unions (Australijska Rada Związków Zawodowych)

ACV/CSC – Algemeen Christelijk Vakverbond / Confédération des syndicats chrétiens (Konfederacja Chrześcijańskich Związków Zawodowych)

ACYPL – American Council of Young Political Leaders (Amerykańska Rada Młodych Przywódców Politycznych)

AD – Aliança Democrática (Blok Demokratyczny)

ADH PRL – Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL

AdsD – Archiv der sozialen Demokratie der Friedrich Ebert-Stiftung (Archiwum Socjaldemokracji Fundacji Friedricha Eberta)

AfCDP – Archiv für Christlich-Demokratische Politik

AFL-CIO – American Federation of Labor and Congress of Industrial Organizations (Amerykańska Federacja Pracy i Kongres Organizacji Przemysłowych)

AFP – Agence France Presse (Francuska Agencja Prasowa)

AI – Amnesty International

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AKKG – Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku

AMSZ – Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych

APG – Archiwum Państwowe w Gdańsku

ARD – Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland (Związek Niemieckich Nadawców Publiczno-Prawnych)

ASN PAN – Archiwum Stacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk w Paryżu

AWACS – Airborne Warning and Control System (Lotniczy System Ostrzegania i Kontroli)

BBC – British Broadcasting Corporation (Brytyjska Korporacja Nadawcza)

BEP – Biuro Edukacji Publicznej

BHP – bezpieczeństwo i higiena pracy

BIPS – Biuro Informacji Prasowej „Solidarności”

BND – Bundesnachrichtendienst (Federalna Służba Wywiadowcza)

BP – Biuro Polityczne

BŚ – Bank Światowy

BWNzZ PAN – Biuro Współpracy Naukowej z Zagranicą Polskiej Akademii Nauk

CAC – Cité des Archives Contemporaines – Archives Nationales (Fontainebleau)

CADN – Centre des Archives Diplomatiques (Nantes)

CARE – Cooperative for Assistance and Relief Everywhere

CBS – Columbia Broadcasting System

CDU – Christlich-Demokratische Union Deutschlands (Chrześcijańsko- -Demokratyczna Unia Niemiec)

CFDT – Confédération Française Démocratique du Travail (Francuska Demokratyczna Konfederacja Pracy)

CFTC – Confédération Française des Travailleurs Chrétiens (Francuska Konfederacja Pracowników Chrześcijańskich)

CGIL – Confederazione Generale Italiana del Lavoro (Włoska Powszechna Konfederacja Pracy)

CGT – Confédération Générale du Travail (Powszechna Konfederacja Pracy)

CIA – Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CISL – Confederazione Italiana Sindacati Lavoratori (Włoska Konfederacja Związków Zawodowych); Confédération internationale des syndicats libres (zob. ICFTU)

CMT – Confédération Mondiale du Travail (Światowa Konfederacja Pracy)

CMTU – Confederation of Malta Trade Unions (Konfederacja Związków Zawodowych Malty)

CNN – Cable News Network

COCOM – Coordinating Committee for Multilateral Export Controls (Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu)

CRS – Congressional Research Service (Służba Badań Kongresu)

CSC – Confédération des Syndicats Chrétiens (Konfederacja Chrześcijańskich Związków Zawodowych)

CSCE – Commission on Security and Cooperation in Europe (Komisja do spraw Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie)

CSRS – Czechosłowacka Republika Socjalistyczna

CSU – Christlich-Soziale Union in Bayern (Chrześcijańsko-Społeczna Unia w Bawarii)

CTM – Confederación de Trabajadores de México (Konfederacja Pracowników Meksykańskich)

CTV – Confederación de Trabajadores de Venezuela (Wenezuelska Konfederacja Pracowników)

DGB – Deutscher Gewerkschaftsbund (Niemieckie Zrzeszenie Związków Zawodowych)

DPWKiN – Departament Prasy, Współpracy Kulturalnej i Naukowej (MSZ)

DS – Departament Stanu

DST – Direction de la Surveillance du Territoire (Dyrekcja Ochrony Państwa)

EHESS – École des Hautes Études en Sciences Sociales (Wyższa Szkoła Nauk Społecznych)

ETUC – European Trade Union Confederation (Europejska Konfederacja Związków Zawodowych)

EWG – Europejska Wspólnota Gospodarcza

FAO – Food and Agriculture Organization (Organizacja do spraw Wyżywienia i Rolnictwa)

FAS-OIRD – Federation of American Scientists – Official Intelligence-Related Documents FBI – Federal Bureau of Investigation (Federalne Biuro Śledcze)

FCO – Foreign and Commonwealth Office (brytyjskie MSZ)

FDP – Freie Demokratische Partei (Wolna Partia Demokratyczna)

FFW – Federation of Free Workers (Federacja Wolnych Pracowników)

FJN – Front Jedności Narodu

FNV – Federatie Nederlandse Vakbeweging (Federacja Holenderskich Związków Zawodowych)

FO – Force Ouvrière (Siła Robotnicza); Foreign Office (zob. FCO)

FPK – Francuska Partia Komunistyczna

FRS – Frente Republicana e Socialista (Front Republikański i Socjalistyczny)

GATT – General Agreement on Tariffs and Trade (Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu)

gestapo – Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa)

ICA – International Communication Agency (Agencja do spraw Łączności Międzynarodowej)

ICFTU – International Confederation of Free Trade Unions (Międzynarodowa Konfederacja Wolnych Związków Zawodowych)

IFRI – Institut Français des Relations Internationales (Francuski Instytut Stosunków Międzynarodowych)

IH – Instytut Historii (PAN)

IN – Intersindical Nacional (Narodowy Związek Zawodowy)

INR – Bureau of Intelligence and Research (Biuro Wywiadu i Analiz)

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

IRN – Independent Radio News (Niezależne Informacje Radiowe)

ITN – Independent Television News (Niezależne Informacje Telewizyjne)

KBWE – Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KC – Komitet Centralny

KERM – Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów

KGB – Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

KIK – Klub Inteligencji Katolickiej

KKW – Krajowa Komisja Wykonawcza (NSZZ „Solidarność”)

KNU – klauzula najwyższego uprzywilejowania

KOR – Komitet Obrony Robotników

KPA – Kongres Polonii Amerykańskiej

KPCz – Komunistyczna Partia Czechosłowacji

KPN – Konfederacja Polski Niepodległej

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KSS „KOR” – Komitet Samoobrony Społecznej „Komitet Obrony Robotników”

KW – Komenda Wojewódzka

KZD – Krajowy Zjazd Delegatów

LAC – Library and Archives of Canada (Biblioteka i Archiwa Kanadyjskie)

LO – Landsorganisasjonen i Norge (Konfederacja Norweskich Związków Zawodowych)

LWP – Ludowe Wojsko Polskie

MAE – Ministère des Affaires Étrangères (Ministerstwo Spraw Zagranicznych)

MBFR – Mutual and Balanced Force Reductions (Rozmowy na temat Wzajemnej i Zrównoważonej Redukcji Zbrojeń)

MFW – Międzynarodowy Fundusz Walutowy

MKS – Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

MKZ – Międzyzakładowy Komitet Założycielski

MO – Milicja Obywatelska

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MOP – Międzynarodowa Organizacja Pracy

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MSZ – Ministerstwo Spraw Zagranicznych

NAA – National Archives of Australia

NAC – Narodowe Archiwum Cyfrowe

NAI – National Archives of Ireland (Narodowe Archiwa Irlandii)

NAKG – National Archives – Kew Gardens (Narodowe Archiwa Brytyjskie)

NATO – North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego)

NBC – National Broadcasting Company (Narodowa Spółka Nadawcza)

NBP – Narodowy Bank Polski

NKWD – Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NSA – National Security Archive

NSC – National Security Council (Rada Bezpieczeństwa Narodowego)

NSDD – National Security Decision Directive

NSDM – National Security Decision Memorandum

NSR – National Security Review

NSZZ „Solidarność” – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”

NZS – Niezależne Zrzeszenie Studentów

OBWE – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

OKP – Obywatelski Klub Parlamentarny

ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych

OPIC – Overseas Private Investment Corporation (Spółka Prywatnych Inwestycji Zamorskich)

OPZZ – Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych

ORF – Österreichischer Rundfunk (Austriacka Rozgłośnia Radiowa)

PAN – Polska Akademia Nauk

PAP – Polska Agencja Prasowa

PCK – Polski Czerwony Krzyż

PHARE – Poland and Hungary: Assistance for Restructuring their Economies (Program Restrukturyzacji Gospodarczej Polski i Węgier)

PIASA – Polish Institute of Arts and Sciences of America (Polski Instytut Nauk i Sztuk, Polski Instytut Naukowy w Ameryce)

PISM – Polski Instytut Stosunków Międzynarodowych

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PLL LOT – Polskie Linie Lotnicze LOT

PLO – Polskie Linie Oceaniczne

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRiTV – Polskie Radio i Telewizja

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRON – Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego

PS – Partia Socjalistyczna; Partido Socialista

PSI – Partito Socialista Italiano (Włoska Partia Socjalistyczna)

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RAI – Radiotelevisione Italiana (Włoskie Radio i Telewizja)

RFI – Radio France Internationale (Francuskie Radio dla Zagranicy)

RFN – Republika Federalna Niemiec

ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

RP – Rzeczpospolita Polska

RPA – Republika Południowej Afryki

RPR – Rassemblement pour la République (Zgromadzenie na rzecz Republiki)

RS – Radio Swoboda

RSW „Prasa” – Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa”

RTL – Radio Télévision Luxembourg

RWE – Radio Wolna Europa

SACEUR – Supreme Allied Commander – Europe (Naczelny Dowódca Sił Sprzymierzonych Obszaru Europy)

SAPMO – Stiftung Archiv der Parteien und Massenorganisationen der DDR im Bundesarchiv (Kolekcja Dokumentów Partii i Organizacji Masowych NRD w Niemieckim Archiwum Federalnym)

SB – Służba Bezpieczeństwa

SCC – Special Coordination Committee (Specjalny Komitet Koordynacyjny)

SD – Stronnictwo Demokratyczne

SDP – Social Democratic Party (Partia Socjaldemokratyczna)

SdRP – Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej

SEED – Support for East European Democracy (Ustawa o Wspieraniu Demokracji Wschodnioeuropejskiej)

SEK – Synomospondia Ergaton Kyprou (Cypryjska Konfederacja Pracy)

SIDAC – Socialist International Disarmament Advisory Council (Rada Doradcza Międzynarodówki Socjalistycznej do spraw Rozbrojenia)

SNP – Solidaritet Norge-Polen (Solidarność Norwesko-Polska)

Sōhyō – Nihon Rōdō Kumiai Sō Hyōgikai (Generalna Rada Związków Zawodowych)

SPD – Sozialdemokratische Partei Deutschlands (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec)

Stasi – Ministerium für Staatssicherheit (Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego)

TKK – Tymczasowa Komisja Koordynacyjna

TUC – Trades Union Congress (Kongres Związków Zawodowych)

TVP – Telewizja Polska

TW – tajny współpracownik

UAW – United Auto Workers (Zjednoczony Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Motoryzacyjnego)

UDF – Union pour la démocratie française (Unia na rzecz Demokracji Francuskiej)

UDP – União Democrática Popular (Demokratyczna Unia Ludowa)

UEDS – União da Esquerda Democrática Socialista (Unia Lewicy Socjaldemokratycznej)

UGT – União Geral dos Trabalhadores (Generalna Unia Pracowników)

UIL – Unione Italiana del Lavoro (Włoska Unia Pracy)

UJ – Uniwersytet Jagielloński

UNDP – United Nations Development Programme (Program Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju)

UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury)

UNIDO – United Nations Industrial Development Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Przemysłowego)

USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

USIA – United States Information Agency (Agencja Informacyjna Stanów Zjednoczonych)

UW – Układ Warszawski; Uniwersytet Warszawski

VOA – Voice of America (Głos Ameryki)

WCL – World Confederation of Labour (Światowa Konfederacja Pracy)

WiP – Ruch „Wolność i Pokój”

WP – Wojsko Polskie

WPK – Włoska Partia Komunistyczna

WRON – Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego

WZZ – Wolne Związki Zawodowe

ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZDF – Zweites Deutsches Fernsehen (Program 2 Niemieckiej Telewizji Publicznej)

ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

Bibliografia

I. Źródła

1. Źródła archiwalne

Instytucje polskie

Archiwum Akt Nowych

Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL

Archiwum Emigracji UMK

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych

Archiwum Państwowe w Gdańsku

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Ośrodek KARTA

Instytucje zagraniczne/poza Polską

Archiv der Sozialen Demokratie, Bonn

Archiv für Christlich-Demokratische Politik der Konrad Adenauer Stiftung, Sankt Augustin

Archiwum Foreign & Commonwealth Office, Londyn

Archiwum Stacji Naukowej PAN, Paryż

Biblioteka Centrum Badań Historycznych PAN, Berlin

Centre des archives diplomatiques, Nantes

Churchill Archives Centre, Cambridge

Cité des Archives Contemporaines – Archives Nationales, Fontainebleau

Federation of American Scientists – Official Intelligence-Related Documents, Waszyngton

George Bush Library, College Station, Texas

Jimmy Carter Library, Atlanta, Georgia

Konrad Adenauer Stiftung – Bibliothek, Sankt Augustin

Library and Archives Canada, Ottawa

Margaret Thatcher Foundation, Waszyngton

National Archives – Kew Gardens

National Archives of Australia

National Archives of Ireland

National Security Archive, Waszyngton

NATO Archives, Bruksela

Polish Institute of Arts and Sciences of America, Radio Free Europe Sound Archives, Nowy Jork

Prywatne archiwum dr. Garreta Sobczyka

Prywatne archiwum Wiktora Moszczyńskiego

Ronald Reagan Library, Simi Valley, California

Stiftung Archiv der Parteien und Massenorganisationen der DDR im Bundesarchiv, Berlin

2. Źródła wywołane

Korespondencja e-mailowa Karstena D. Voigta z autorem

Relacja Colina Andrew Munro, 2009 r. www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/BDOHP/Munro_Colin.pdf)

Relacja Marka Garzteckiego złożona autorowi, 14 VI 2011 r.

Relacja sir Briana Leona Bardera, 6 III 1997 r., www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/BDOHP/Barder.pdf

Relacja sir Christophera Mallaby, 1998 r. [?], www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/BDOHP/Mallaby.pdf

Relacja sir Johna Bircha, 2004 r. www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/BDOHP/Birch.pdf

Relacja sir Rodrica Braithwaite’a, 19 IX 2011 r.

Rozmowa z Krzysztofem Czumą przeprowadzona przez autora i Roberta Spałka (w ramach projektu OBEP IPN dotyczącego Niezależnego Zrzeszenia Studentów) – bez autoryzacji, 25 XI 2008 r.

Rozmowa z Yoshiho Umedą przeprowadzona przez autora, 2 III 2012 r.

3. Prasa (1980–1989)

„Berliner Morgenpost”

„Bild”

„Bonner Rundschau”

„Chicago Tribune”

„Daily Mail”

„Daily Mirror”

„Der Spiegel”

„Der Tagesspiegel”

„Die Welt”

„Die Zeit”

„Frankfurter Allgemeine Zeitung”

„Frankfurter Rundschau”

„Gazeta Wyborcza”

„il Sabato”

„International Herald Tribune”

„Irish Independent”

„Irish Times”

„Jedność Stoczniowa”

„Kultura” (Paryż)

„L’Express”

„l’Unità”

„La Croix”

„Le Figaro”

„Le Matin”

„Le Monde”

„Libération”

„Münschner Merkur”

„Neue Ruhr-Zeitung”

„Newsweek”

„Nowy Dziennik”

„Orzeł Biały” i „Na Antenie”

„Paris Match”

„Rzeczpospolita”

„Słowo Powszechne”

„Süddeutsche Zeitung”

„Stern”

„Sunday Mirror”

„Time”

„The Daily Telegraph”

„The Guardian”

„The Financial Times”

„The New York Times”

„The Observer”

„The Record”

„The Standard”

„The Times”

„The Washington Post”

„Trybuna Ludu”

„Tygodnik Mazowsze”

„Tygodnik Powszechny”

„Tygodnik Solidarność”

„USA Today”

„Weser Kurier” (Brema)

„Życie Warszawy”

4. Źródła publikowane, wspomnienia

An Inside Look at External Affairs During the Trudeau Years. The Memoirs of Mark MacGuigan, red. P.W. Lackenbauer, Calgary 2002

Andrews N.G., Poland 1980–1981. Solidarity versus the Party, Washington 1985

Ascherson N., The Polish August. The Self-Limiting Revolution, New York 1981

Aussenpolitik der Bundesrepublik Deutschland. Dokumente von 1949 bis 1994, Köln 1995

Baka W., Zmagania o reformę. Z dziennika politycznego 1980–1990, Warszawa 2007

Baker J.A., The Politics of Diplomacy. Revolution, War and Peace, 1989–1992, New York 1995

Boldin V., Ten Years That Shook the World. The Gorbachev Era as Witnessed by His Chief of Staff, New York 1994

Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch-polnischen Beziehungen Analyse und Dokumentation, red. H.A. Jacobsen, M. Tomala, Köln 1992

Bosak H., Wywiadowcza wiza. Z tajemnic polskiego wywiadu 1980–1981, Warszawa 2006

Brandt W., Erinnerungen, Frankfurt am Main 1992 (wyd. 4)

Bronisław Geremek odpowiada, Jacek Żakowski pyta, Warszawa 1990

Brzeziński Z., A White House Diary, „Orbis” 1980, nr 1

Brzeziński Z., Cztery lata w Białym Domu. Wspomnienia, Warszawa 1990

Brzeziński Z., Gorąca jesień ’80, Warszawa 1987

Brzeziński Z., Power and Principle. Memoirs of the National Security Adviser, 1977–1981, New York 1983

Bush G., Scowcroft B., A World Transformed, New York 1998 (polskie wyd.: Świat przekształcony, Warszawa 2000)

Casaroli A., Pamiętniki. Męczeństwo cierpliwości, Warszawa 2001

Deutsche Einheit Sonderedition aus den Akten des Bundeskanzleramtes 1989/1990, red. H.J. Küsters, D. Hofmann, München 1998

Die Förderung des Friedens in Europa – Perspektiven der Verständigung zwischen de Bundesrepublik Deutschland und der Volksrepublik Polen, red. H. May, H. Westmüller, „Loccumer Protokolle” 1985, t. 72

Dudek A., Zmierzch dyktatury. Polska lat 1986–1989 w świetle dokumentów, t. 1–2, Warszawa 2009–2010

Europe transformed: documents on the end of the Cold War, red. L. Freedman, New York 1990.

From Solidarity to Martial Law. The Polish Crisis of 1980–1981, red. A. Paczkowski, M. Byrne, Budapest–New York 2007

Gates R.M., From the Shadows: The Ultimate Insider’s Story of Five Presidents and How They Won the Cold War, New York 1996

Genscher H.D., Erinnerungen, Berlin 1995

Genscher H.D., Unterwegs zur Einheit: Reden und Dokumente aus bewegter Zeit, Berlin 1991

Giscard d’Estaing V., Le pouvoir et la Vie, t. 1–3, Paris 1988, 1991, 2006

Gorbachev M., Memoirs, New York 1996

Gorbaczow M., Młynar Z., Conversations with Gorbachev. On Perestroika, The Prague Spring and the Crossroads of Socialism, New York 2002

Haig A., Caveat. Realism, Reagan and Foreign Policy, New York 1984

Herling-Grudziński G., Dziennik pisany nocą, „Kultura” (Paryż), październik 1980

Jan Paweł II, „Do końca ich umiłował”. Trzecia wizyta duszpasterska w Polsce 8–14 czerwca 1987 roku, red. S. Dziwisz, J. Kowalczyk, T. Rakoczy, Watykan 1987

Jan Paweł II, Stan wojenny w Polsce: słowa papieża, Warszawa 1982

Jan Paweł II w Szczecinie. Meldunki operacyjne Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych z 1987 roku, oprac. M. Semczyszyn, A. Sitkowska, Z. Stanuch, Warszawa–Szczecin 2008

Kohl H., Bundeskanzler Helmut Kohl, Reden 1982–1984, Bonn 1984

Kohl H., Erinnerungen 1982–1990, München 2005

Kohl H., Ich wollte Deutschlands Einheit, oprac. K. Dickmann, R.G. Reuth, Berlin 1996

Kramer M., Soviet Deliberation during the Polish Crisis 1980–1981, Washington 1999

Krise in Polen. Vom Sommer 80 zum Winter 81, In Beiträgen und Dokumenten aus dem Europa-Archiv, red. H. Volle, W. Wagner, Bonn 1982

Ku wielkiej zmianie. Korespondencja między Ambasadą PRL w Waszyngtonie a Ministerstwem Spraw Zagranicznych, styczeń–październik 1989, red. H. Szlajfer, Warszawa 2008

Ku zwycięstwu „Solidarności”. Korespondencja Ambasady USA w Warszawie z Departamentem Stanu, styczeń–wrzesień 1989, wstęp i wybór G.F. Domber, Warszawa 2006

Kukliński R., Wojna z narodem widziana od środka, „Kultura” 1987, nr 4

Kuroń J., Gwiezdny czas, Londyn 1991

Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945–2000, Warszawa 2003

Moraczewski M., Wspomnienia i niedomówienia. Dwadzieścia pięć lat pracy w wywiadzie wojskowym, Grodzisk Mazowiecki 1995

Najnowsza historia Polski na tle międzynarodowym. Teksty źródłowe, oprac. Z.J. Michalski, M. Wilk, Łódź 2000

Negwer G., Schwierige Mission. Botschafter in der Zeit der Solidarność und des Kriegsrechts [w:] Feinde werden Freunde: von den Schwierigkeiten der deutsch-polnischen Nachbarschaft, red. F. Pflüger, W. Lipscher, Bonn 1993

Oficjalne reakcje zagraniczne na wydarzenia w Polsce 13 grudnia 1981 – 31 grudnia 1982: dokumenty (w wyborze), oprac. M. Grela, Warszawa 1984

Okrągły Stół. Dokumenty i materiały, t. 1–5, red. W. Borodziej, A. Garlicki, Warszawa 2004

Onyszkiewicz J., Ze szczytów NATO. Z Januszem Onyszkiewiczem rozmawiają Witold Bereś i Krzysztof Burnetko, Warszawa 1999

Pawłow W., Byłem agentem KGB w Polsce, Warszawa 1994

Pfeffer F., Ein Amt und eine Meinung: Botschafter in Polen und Frankreich, Frankfurt 2006

Piątkowski W., Moja misja nad Renem, Kraków 1984

Pipes R., Żyłem: wspomnienia niezależnego, Warszawa 2004

Poland: Five Years After August 1980, Londyn 1986 (I wyd.: Raport. Polska: 5 lat po sierpniu, Warszawa 1985)

Polityka Stanów Zjednoczonych Ameryki wobec Polski w świetle faktów i dokumentów (1980–1983), red. H. Trentowska, Warszawa 1984

Polityka Stanów Zjednoczonych Ameryki wobec Polski w świetle faktów i dokumentów (1984–1985), red. H. Trentowska, Warszawa 1986

Polska 1986–1989: koniec systemu. Materiały międzynarodowej konferencji Miedzeszyn 21–23 października 1999, t. 2: Dyskusja, red. A. Paczkowski; t. 3: Dokumenty, red. A. Dudek, A. Friszke, Warszawa 2002

Polska a realizacja uchwał KBWE, cz. 1–2, oprac. M. Grela i in., Warszawa 1988–1989

Polska–Niemcy: na drodze ku porozumieniu. Zbiór dokumentów związanych z wizytą Kanclerza Federalnego RFN Helmuta Kohla w Polsce w dniach 9–14 listopada 1989 r., wybór, wstęp i oprac. J. Barcz, Poznań 1990

Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989. Wybór dokumentów, oprac. J. Zając, Warszawa 2005

Polska wobec zjednoczenia Niemiec 1989–1991. Dokumenty dyplomatyczne, red. W. Borodziej, Warszawa 2006

Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 1–2, red. Ł. Kamiński, Warszawa 2006–2007

Pszon M., Wspomnienia [w:] Polacy i Niemcy pół wieku później. Księga pamiątkowa dla Mieczysława Pszona, Kraków 1996

Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1981, Washington 1982

Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1982, Washington 1983

Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1983, Washington 1984

Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1984, Washington 1987

Public Papers of the United States Presidents. Administration of Ronald Reagan, 1985, Washington 1988

Public Papers of the United States Presidents. Administration of George Bush, 1989–1993, Washington 1995

Raina P., Arcybiskup Dąbrowski – rozmowy watykańskie, Warszawa 2001

Raina P., Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce. Rozmowy przygotowawcze Watykan–PRL–Episkopat, Warszawa 1997

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1978–1981, Warszawa 2004

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2004

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1984–1986, Warszawa 2005

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1987–1990, Warszawa 2005

Rakowski M.F., Jak to się stało, Warszawa 1991

Raporty ambasadora Davisa, cz. 1–5, „Gazeta Wyborcza” 2–3, 9–10, 16–17, 23–24 VI 1989; 30 VI – 1 VII 1989

Reagan R., An American Life, New York 1990

Reagan R., Moja wizja Ameryki. Najważniejsze przemówienia 40. prezydenta Stanów Zjednoczonych, red. M.J. Chodakiewicz, P. Toboła-Pertkiewicz, Warszawa 2004

Reiff K., Als deutscher Diplomat an der Weichsel, Bonn 1990

Rowny L.E., Tango z niedźwiedziem. Wspomnienia generała i ambasadora Stanów Zjednoczonych, Amerykanina polskiego pochodzenia. Kulisy rozmów rozbrojeniowych USA–ZSRR, Warszawa 2007

Schmidt H., Die Deutschen und ihre Nachbarn. Menschen und Mächte II, Berlin 1990

Schmidt H., Menschen und Mächte, Berlin 1987

Shultz G.P., Turmoil and Triumph. My Years as Secretary of State, New York 1993

Siwek S., Fundacja Rolnicza. Jak władze PRL zablokowały wsparcie przez Kościół polskich rolników? Fakty, dokumenty – negocjacje w latach 1981–1987, Warszawa 2001

Spasowski R., The Liberation of One, San Diego–New York 1985

Stefanowicz J., Niewdzięczna misja. Zapiski ambasadora w Paryżu 1984–1989, Toruń 1997

Strauss F.J., Die Erinnerungen, Berlin 1989

Tajne dokumenty Biura Politycznego i Sekretariatu KC PZPR. Ostatni rok władzy 1988–1989, oprac. S. Perzkowski [A. Paczkowski], Londyn 1994

Teczka Susłowa. Dokumenty, red. A. Krawczyk, J. Snopkiewicz, A. Zakrzewski, Warszawa 1993

Texte zur Deutschlandpolitik, seria II, t. 8: 20 III 1980 – 1 X 1982, Bonn 1983

Texte zur Deutschlandpolitik, seria III, t. 1: 13 X 1982 – 30 XII 1983, Bonn 1985

Texte zur Deutschlandpolitik, seria III, t. 3: 1 I 1985 – 30 XII 1985, Bonn 1986

Thatcher M., The Downing Street Years, London 1993 (wyd. polskie: Moje lata na Downing Street, Warszawa 1996, 2012)

The Makings of America: The United States and the world, Lexington 1993

Volle H., Wagner W., Das Madrider KSZE-Folgetreffen. Der Fortgang des KSZE-Prozesses in Europa. Beiträge und Dokumente aus dem Europa-Archiv, Bonn 1984

Wałęsa L., Droga do wolności. Decydujące lata 1985–1990, Warszawa 1991

Zacharski M., Nazywam się Zacharski. Marian Zacharski. Wbrew regułom, Poznań 2009

II. Opracowania1

Aber eines Tages war das nicht mehr so: Polen 1980, red. T. Gaehme, Köln 1981 (BCBH)

Akcja niepodległościowa na terenie międzynarodowym 1945–1990, red. T. Piesakowski, Londyn 1999

Anczewski I., Polityka zagraniczna Francji. Wybrane kierunki, Warszawa 1989

Anczewski I., Miazgowski W., Popiński R., Francja, Wielka Brytania, kraje nordyckie wobec Europy Środkowej, Warszawa 1987

Andreotti G., Foreign policy in the Italian democracy, „Political Science Quarterly” 1994, nr 109

Andrew Ch., Tylko dla oczu prezydenta. Od Washingtona do Busha – amerykańscy prezydenci i tajne służby, Warszawa 1998

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008

At Cold Wars’s End. US Intelligence on the Soviet Union and Eastern Europe, red. B.B. Fisher, Washington 1999

Attali J., C’était François Mitterrand, Paris 2005

Aussenpolitik und Interessenausgleich: die Bundesrepublik Deutschland und die Volksrepublik Polen in den Ost-West Beziehungen, red. H. Timmermann, Saarbrücken–Scheidt 1988

Bafoil F., Fratellini N., Lowit T., Le pouvoir nu. La parole donnée aux ouvriers polonais, Paris 1984

Baker J.A., The Big Ten: The case for pragmatic idealism, „The National Interest” 2007, nr 5

Barberini G., L’Ostpolitik delle Santa Sede. Un dialogo lungo e faticoso, Bologna 2007

Barcz J., Polska–Niemcy. Na drodze do porozumienia i pojednania, Poznań 1990

Barret L.I., Gambling with History, New York 1984

Bartoszewski W., Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, Frankfurt am Main 1986

Bégin N., Kontakte zwischen Gewerkschaften in Ost und West: die Auswirkungen von Solidarnosc in Deutschland un Frankreich: ein Vergleich, „Archiv für Sozialgeschichte” 2005, t. 45

Bell C., From Carter to Reagan, „Foreign Affairs” 1985, nr 3

Bell D.S., Mitterrand, Cambridge 2005

Bender P., Die Neue Ostpolitik und ihre Folgen. Vom Mauerbau bis zur Vereinigung, München 1995

Bernatowicz G., Stosunki polsko-włoskie 1944–1989, Warszawa 1990

Bernstein S., Milza P., Bianco J.L., François Mitterrand. Les années du changement 1981–1984, Paris 2001

Bielecki R., Z czerwoną różą przez Francję, Warszawa 1988

Bieleń S., Polityka zagraniczna a racja stanu, „Sprawy Międzynarodowe” 1992, nr 3

Bilanz der Ära Kohl. Christlich-liberale Politik in Deutschland 1982–1998, red. G. Wewer, Opladen 1998

Bingen D., Bonn–Warschau 1949–1988. Von der kontroversen Grenzfrage zur gemeinsamen europäischen Perspektive?, Köln 1988

Bingen D., Deutsche und Polen – Paradigmenwechsel in Warschau (1985–1989), Köln 1989

Bingen D., Die deutsch-polnischen Beziehungen nach 1945, „Aus Politik und Zeitgeschichte” 2005, nr 5–6

Bingen D., Helmut Kohls Polenpolitik, „Die Politische Meinung” 1998, nr 349

Bingen D., Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski. Od Adenauera do Kohla 1949–1991, Kraków 1997

Bingen D., Węc J.J., Die Deutschlandpolitik Polens 1945–1991. Von der Status-quo-Orientierung bis zum Paradigmwechsel, Kraków 1993

Binnendijk H., Talking Security, „The New York Times”, 20 IV 2005

Boel B., LO og Solidarnosc, 1980–1989. Så nær og dog så fjern?, „Arbejderhistorie, Tidsskrift for Historie, Kultur og Politik” 2007, t. 2

Bryła J., Czynniki kształtujące stosunki międzynarodowe [w:] Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, C. Mojsiewicz, Wrocław 1998

Bryła J., Dyplomacja instrumentem polityki zagranicznej państwa [w:] Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, C. Mojsiewicz, Wrocław 1998

Brzeziński J., „Ouest-France” au secours de la Pologne, Rennes 1984

Brzeziński Z., Plan gry: USA–ZSRR, Warszawa 1990

Buhle P., Taking Care of Business. Samuel Gompers, George Meany, Lane Kirkland and the Tragedy of American Labor, New York 1999

Central and Eastern Europe. The Opening Curtain?, red. W.E. Griffith, San Francisco–London 1989

Chafetz G.R., Gorbatchev. Reform and The Brejnev Doctrine: Soviet Policy toward Eastern Europe 1985–1989, Westport 1993

Chalendar J. de, Francja–Polska. Nowe wyzwanie, Kraków 1995

Cheysson C., Żałuję tylko słów z 13 grudnia, „Gazeta Wyborcza”, 13 XII 1989

Chernyaev A.S., My Six Years with Gorbachev, State College 2000

Chmielecki A., Uciekinier z obozu, „Wprost” 2008, nr 45

Chruszczyński P., Polski Paryż 1981–1989, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 10

Chwalba A., Czasy „Solidarności”. Francuscy związkowcy i NSZZ „Solidarność” 1980–1990, Kraków 1997

Cimbala S.J., US military strategy and the Cold War endgame, Portland 1995

Codogni P., Wybory czerwcowe 1989 roku. U progu przemiany ustrojowej, Warszawa 2012

Commission des Communautés européennes, XXIIe Rapport général sur l’activité des Communautés européennes 1988, Bruxelles–Luxembourg 1989

Continuity and Change in Soviet-East European Relations, red. M. Carnovale, W.C. Potter, Boulder 1989

Coralluzzo V., La politica estera dell’Italia repubblicana (1946–1992). Modello di analisis e studio di casi, Milano 2000

Creditworthiness and Reform in Poland. Western and Polish Perspectives, red. P. Marer, W. Siwiński, Bloomington 1988

Cynkin T.M., Soviet and American Signalling in the Polish Crisis, London 1988

Czachór Z., Uczestnicy stosunków międzynarodowych [w:] Stosunki międzynarodowe, red. W. Malendowski, C. Mojsiewicz, Wrocław 1998

Czaja J., Prawno-międzynarodowy status Watykanu, Warszawa 1983

Dalos G., Der Vorhang geht auf. Das Ende der Diktaturen in Osteuropa, München 2009

Daoudi M.S., Dajani M.S., Poland: The Politactics of Sanctions, „The Polish Review” 1985, nr 2

Davis H.C., Amerykanka w Warszawie, Kraków 2001

Dawisha K., Eastern Europe, Gorbachev and Reform. The Great Challenge, Cambridge 1988

Deutsche und Polen 1945–1995: Annäherungen – Zbliżenia. Begleitbuch zur Ausstellung im Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland Bonn, 7 III–5 V 1996, Bonn–Düsseldorf 1996

Deutsche und Polen auf dem Weg zu einer partnerschaftlichen Nachbarschaft 1989–1998: Versuch einer Bilanz. Konferenzmaterialen, red. D. Bingen, K. Malinowski, Köln 1999

Deutsche und Polen. 100 Schlüsselbegriffe, red. E. Kobylińska, A. Lawaty, S. Rüdiger, München–Zürich 1992

Deutschland und Polen im zwanzigsten Jahrhundert, red. U.A.J. Becher, W. Borodziej, R. Maier, Hannover 2002

Deutschlandbilder in Polen und Russland, in der Tschechoslowakei und Ungarn, Baden-Baden 1993

Deutsch-polnische Beziehungen. Eine Einführung, red. W. Borodziej, K. Ziemer, Osnabrück 2000

Devlin K., Porter B.D., Weydenthal J. de, Polski dramat 1980–1982, Warszawa 1991

Die Ost- und Deutschlandpolitik der SPD in der Opposition 1982–1989. Papiere eines Kongresses der Friedrich-Ebert-Stiftung am 14. und 15. September 1993 in Bonn, red. D. Dowe, Bonn 1993

Dobbs M., Precz z Wielkim Bratem. Upadek imperium radzieckiego, Poznań 1998

Dobrowolski P., RFN a polityka odprężenia w latach osiemdziesiątych, Katowice 1989

Dockrill S.R., The End of the Cold War Era. The Transformation of the Global Security Order, London 2007

Domber G.F., Solidarity’s Coming Victory: Big or Too Big. Poland’s Revolution as Seen from the U.S. Embassy, www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB42

Domber G.F., Supporting the Revolution: America, Democracy, and the End of the Cold War in Poland, 1981–1989, Washington 2007 (mps)

Domber G.F., The AFL-CIO, The Reagan Administration and Solidarność, „The Polish Review” 2007, nr 3

Dombrowsky N., Solidarität mit Solidarność? Politische Reaktionen aus der Bundesrepublik auf die Entstehung der „Solidarność” und die Ausrufung des Kriegszustandes in der Volksrepublik Polen 1980–1982, „Deutschland Archiv” 2009, nr 41

Dosse F., L’histoire en miettes. Des Annales à la „Nouvelle histoire”, Paris 1987

Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1989, Kraków 2004

Dudek A., Gryz R., Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2006

Eisler J., Kupiecki R., Sobańska-Bondaruk M., Świat i Polska 1939–1992, Warszawa 1993

Elbe F., Kiessler R., Ein runder Tisch mit scharfen Ecken. Der diplomatische Weg zur deutschen Einheit, Baden-Baden 1993

Erdmans M.P., Opposite Poles. Immigrants and Ethnics in Polish Chicago, 1976–1990, University Park 1998

Erlebte Nachbarschaft. Aspekte der deutsch-polnischen Beziehungen im 20. Jahrhundert, red. J.P. Barbian, M. Zybura, Wiesbaden 1999

Europe and the End of the Cold War, red. F. Bozo, i in., London–New York 2008

Feinde werden Freunde: von den Schwierigkeiten der deutsch-polnischen Nachbarschaft, red. F. Pflüger, W. Lipscher, Bonn 1993

Friszke A., Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999

Frybes M., Dobre Duchy, „Polityka” 2007, nr 38

Frybes M., Dziękujemy za solidarność = Merci pour votre solidarité!, Warszawa 2005

Frybes M., Reakcje Zachodu na polski Sierpień, „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1

Frybes M., Rencontre ou malentendu autour de Solidarite?, „CFDT aujourd’hui’’ 1991, nr 100

Frybes M., Une experience de dialogue Est-Ouest. Les dimensions de l’engagement de la CFDT en faveur du mouvement Solidarność, Paris 1997

Frybes M., Pleskot P., L’immigration du temps de Solidarność [w:] Polonia. Des Polonais en France de 1830 à nos jours, red. J. Ponty, Paris 2011

Galenson W., The American Labor Movement, 1955–1995, Westport 1996

Garlicki A., Rozgrzane łącza, „Polityka” 2009, nr 17

Garrett S.A., From Potsdam to Poland. American Policy toward Eastern Europe, New York 1986

Garthoff R., The Great Transition. American-Soviet Relations and the End of the Cold War, Washington 1994

Garton Ash T., Im Namen Europas. Deutschland und der geteilte Kontinent, München–Wien 1993

Garton Ash T., Jesień wasza, wiosna nasza, Warszawa 2009

Garton Ash T., Polska rewolucja. Solidarność 1980–1982, Londyn 1987

Garton Ash T., Wiosna obywateli. Rewolucja 1989 widziana w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i Pradze, Londyn 1990

Gasztold-Seń P., Międzynarodowi terroryści w Warszawie (lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XX w.) [w:] Cudzoziemcy w Warszawie 1945–1980. Studia i materiały, red. P. Pleskot, Warszawa 2012

Gasztold-Seń P., Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” – charakterystyka stowarzyszenia [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2008, t. 2, red. M. Bielak, Ł. Kamiński, Warszawa 2009

Gawrich R., Deutscher Gewerkschaftsbund und polnische Gewerkschaftsbewegung. Der DGB als transnationaler Akteur und seine Beziehungen zur „offiziellen” und „oppositionellen” Gewerkschaftsbewegung in der Volksrepublik Polen (1970–1989), Bonn 1996

Gebert K., Magia słów. Polityka francuska wobec Polski po 13 grudnia 1981 r., Londyn 1991

Gelles K., Niemiecka polityka wschodnia, Wrocław 2007

Gerrits A.W.M., The Failure of Authoritarian Change. Reform, Opposition and Geo-politics in Poland in the 1980s, Dartmouth 1990

Gierowski J., Historia Włoch, Wrocław 1999

Giret V., Solidarność & Solidarity, Warszawa 2005

Gluza Z., Dekada polsko-niemiecka (1980–1990), „Karta” 2003, nr 39

Goddeeris I., Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Koordynacyjne NSZZ „Solidarność”, 1982–1989, część 1, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2006, nr 2

Goddeeris I., Western Trade Unions and Solidarność: a Comparison from a Polish Perspective, „The Polish Review” 2007, nr 3

Gordon L. i in., Eroding Empire. Western Relations with Eastern Europe, Washington 1987

Górski B., Verfolgung in Polen: Repressionsmechanismus im realen Sozialismus, Bern 1985 (BCBH)

Grala D., Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania socjalizmu, Warszawa 2005

Grela M., Oficjalne reakcje zagraniczne na wydarzenia w Polsce (od 13 grudnia 1981 r. do 31 grudnia 1982 r.), „Sprawy Międzynarodowe” 1984, nr 3

Grela M., Polska a rozwój stosunków Wschód–Zachód, „Stosunki Międzynarodowe” 1986, nr 2

Grela M., Polska a stosunki Wschód–Zachód w latach osiemdziesiątych, Warszawa 1989

Grosser A., Affaires extérieures. La politique de la France 1944–1984, Paris 1984

Grunwald H.A., After the Election: Foreign Policy Under Reagan II, „Foreign Affairs” 1984/1985, nr 2

Hacke Ch., Die Außenpolitik der Bundesrepublik Deutschland von Konrad Adenauer bis Gerhard Schröder, Berlin 2003

Hacker J., Die Ostpolitik der konservative-liberalen Bundesregierung seit dem Regierungsantritt 1982, „Aus Politik und Zeitgeschichte” 1994, nr 14

Hajnicz A., Polen in seinem geopolitischen Dreieck, „Aussenpolitik” 1989, nr 1

Hajnicz A., Ze sobą, czy przeciw sobie. Polska–Niemcy 1989–1992, Warszawa 1996

Hardt J.P., Boone J.F., Poland’s Renewal and U.S. Options. A Policy Reconnaissance. Update, Washington 1987

Harris K., Thatcher, Łódź 1992

Hart G., „For Our Freedom and Yours”. A History of The Polish Solidarity Campaign of Great Britain 1980–1994, London 1995

Heruday-Kiełczewska M., Reakcja Francji na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce: grudzień 1981 – styczeń 1982, Warszawa 2012

Heywood A., Klucz do politologii, Warszawa 2008

Hindess B., Filozofie władzy. Od Hobbesa do Foucaulta, Warszawa–Wrocław 1999

Holzer J., Uraz, nacjonalizm, manipulacja. Kwestia niemiecka w komunistycznej Polsce, „Rocznik Polsko-Niemiecki” 1992, t. 1

Hough J.F., The Polish Crisis: American Policy Options, Washington 1982

Hufbauer C.G., Schott J.J., Economic Sanctions in Support of Foreign Policy Goals, Washington 1983

Hufbauer C.G., Schott J.J., Economic Sanctions Reconsidered: History and Current Policy, Washington 1985

Huntington S.P., Trzecia fala demokratyzacji, Warszawa 2009

Hutchings R.L., American Diplomacy and the End of the Cold War. An Insider’s Account of US Policy in Europe, 1989–1992, Washington 1997

Instytut Badania Współczesnych Problemów Kapitalizmu, Kongres USA wobec spraw Polski (sierpień 1980 – listopad 1983 r.), Warszawa 1984

Jacoby T., The Reagan Turnaround on Human Rights, „Foreign Affairs” 1986, nr 5

Jäger W., Republik im Wandel 1974–1982: die Ära Schmidt, Stuttgart 1987

Janicka B., Polska polityka zagraniczna. Kalendarium wydarzeń 1944–2004, „Zeszyty Akademii Dyplomatycznej” 2005, nr 26

Janowski K., Źródła i przebieg zmiany politycznej w Polsce (1980–1989), Toruń 2003

Jarosz D., Pasztor M., Robineau, Bassaler i inni. Z dziejów stosunków polsko-francuskich w latach 1948–1953, Toruń 2001

Jarosz D., Pasztor M., Stosunki polsko-francuskie 1944–1980, Warszawa 2008

Julliet P., Il se fait tard, Monsieur le Président, „Le Monde”, 10 II 1982

Kałuża R., Polska. Wybory ’89, Warszawa 1989

Kampelman M.M., Three Years at the East-West Divide, New York 1983

Kegley Ch.W. Jr., Wittkopf E.R., World Politics. Trend and Transformation, New York 2004

Kemp-Welch A., Polska pod rządami komunistów 1944–1989, Kraków 2010

Kemp-Welch T., Solidarity and the Super-Powers, 1980–1981, „InterMarium” 2007, t. 10, nr 1

Kengor P., Ronald Reagan i obalenie komunizmu. Zbliżenie na Polskę, Warszawa 2007

Kerski B., Homer na placu Poczdamskim. Szkice polsko-niemieckie, Lublin 2008

Kissinger H., A Memo to the Next President, „Newsweek”, 19 IX 1988

Kissinger H., Dyplomacja, Warszawa 1996 (wyd. 2)

Kofman J., Roszkowski W., Transformacja w Polsce, „Studia Polityczne” 1997, nr 7

Komisja Wspólnoty Europejskiej, Wspólnota Europejska i jej kontakty z Polską, Bruksela–Luksemburg 1990

Koncepcje polityki, red. W. Wesołowski, Warszawa 2009

Korger D., Die Polenpolitik der deutschen Bundesregierung 1982–1991, Bonn 1993

Korzycki W., Reakcja RFN na stan wojenny w Polsce, „Sprawy Międzynarodowe” 1982, nr 5

Kotkin S., Uncivil Society. 1989 and the Implosion of the Communist Establishment, New York 2009

Kovrig B., Of Walls and Bridges. The United States and Eastern Europe, New York 1991

Kowal P., Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989, Warszawa 2012

Kramer M., The Collapse of East European Communism and the Repercussions within the Soviet Union (Part 1), „Journal of Cold War Studies” 2004, nr 4

Kto był kim w drugim obiegu? Słownik pseudonimów pisarzy i dziennikarzy 1976–1989, oprac. C. Gajkowska i in., Warszawa 1995

Kubik J., The Power of Symbols against the Symbols of Power. The Rise of Solidarity and the Fall of State Socialism in Poland, University Park 1994

Kula M., Francuzi pod wrażeniem ruchu „Solidarności” oraz wprowadzenia stanu wojennego w Polsce [w:] Studia z dziejów Polski i Europy w XIX i XX wieku. Księga dedykowana Profesorowi Piotrowi Stefanowi Wandyczowi, red. J. Faryś, R. Nir, M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2004

Kula M., Niespodziewani przyjaciele czyli rzecz o zwykłej, ludzkiej solidarności, Warszawa 1995

Kuroń J., Un chemin sans retour, „Esprit” 1981, nr 1

La politica del dialogo. Le carte Casaroli sull’Ostpolitik vaticana, red. G. Barberini, Bologna 2008

La politica estera italiana 1869–1985, red. R. Bosworth, S. Romano, Bologna 1991

La Pologne en temps de crise, red. W. Adamski, A. Rychard, R. Sainsaulieu, Paris 1988

Leamer L., Make-Believe. The Story of Nancy and Ronald Reagan, New York 1983

Leffler M.P., Four the Soul of Mankind. The United States, The Soviet Union and the Cold War, New York 2007

Lefort C., L’Invention démocratique. Les limites de la domination totalitaire, Paris 1981

Lehmann R., Kein Frieden ohne Freiheit: unsere Hilfe soll weitergehen: Was Polen und Deutsche verbindet, Bonn 1982 (BCBH)

Leonard M., Alakson V., Going Public. Diplomacy for the Information Society, London 2000

Levesque J., 1989, la fin d’un empire. L’URSS et la libération de l’Europe de l’Est, Paris 1995

Lipset S.M., Homo politicus. Społeczne podstawy polityki, Warszawa 1998

Luers W.H., The U.S. and Eastern Europe, „Foreign Affairs” 1987, nr 65

Łakomy H., François Mitterrand. Biografia polityczna, Kraków 2006

Łoś-Nowak T., Stosunki międzynarodowe. Teorie – systemy – uczestnicy, Wrocław 2000

MacEachin D.J., U.S. Intelligence and the Confrontation in Poland, 1980–1981, University Park, Pennsylvania 2002 (wyd. polskie: Amerykański wywiad i konfrontacja w Polsce 1980–1981, Warszawa 2011)

MacEachin D.J., U.S. Intelligence and the Polish Crisis 1980–1981, Washington 2000

Machcewicz P., Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999

Machcewicz P., „Monachijska menażeria”. Walka z Radiem Wolna Europa 1950–1989, Warszawa 2007

Maćków J., Die Entspannungspolitik der Bundesrepublik Deutschland gegenüber der Entwicklung in Polen in den sebziger und achtziger Jahren, „Zeitschrift für Politik” 1993, nr 4

Malinowski K., Polityka Republiki Federalnej Niemiec wobec Polski w latach 1982–1991, Poznań 1997

Małe państwa Europy Zachodniej i terytoria o statusie specjalnym. Ich rola i miejsce w Unii Europejskiej, red. R. Żelichowski, Warszawa 2008

Mania A., Détente i polityka Stanów Zjednoczonych wobec Europy Wschodniej, styczeń 1969 – styczeń 1981, Kraków 2003

Mastny W., Helsinki, Human Rights and European Security. Analysis and Documentation, Durham 1986

Mastny W., The Soviet Non-Invasion of Poland in 1980–1981 and the End of the Cold War, „Europe-Asia Studies” 1999, nr 2

Matlock J.F., Autopsy of an Empire. The American Ambassador’s Account of the Fall of the Soviet Empire, New York–Toronto 1995

Mazurkiewicz A., Dyplomacja Stanów Zjednoczonych wobec wyborów w Polsce w latach 1947–1989, Warszawa 2007

Meehan F.J., Reflections on the Polish Crisis, „Cold War International History Project Bulletin” 1998, nr 11

Mérétik G., Noc generała, Warszawa 1989 / La Nuit du General (Varsovie, 13 decembre 1981). Enquête sur le coup d’etat, Paris 1989

Michel P., L’Église de Pologne et l’avenir de la nation, Paris 1981

Michel P., La stratégie de l’Église et cell de Solidarité, „Esprit” 1981, nr 1

Michel P., Mink G., Mort d’un prêtre. L’affaire Popieluszko. Analyse d’une logique normalisatrice, Paris 1995

Michnik A., Listy z Białołęki, Warszawa 1982

Milewski J., Pomian K., Zielonka J., Poland: Four Years After, „Foreign Affairs” 1985/1986, nr 2

Miller P., Domination and Power, London 1987

Mink G., Siła czy rozsądek. Historia społeczna i polityczna Polski (1980–1982), Warszawa 1992

Miszczak K., Deklarationen und Realitäten. Die Beziehungen zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der (Volks-)Republik Polen von der Unterzeichnung des Warschauer Vertrages bis zum Abkommen über gute Nachbarschaft und freundschaftliche Zusammenarbeit (1970–1991), München 1993

Model wizyt zachodnich polityków, oprac. A. Paczkowski, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2002, t. 2, nr 3

Moïsi D., French Policy Toward Central and Eastern Europe [w:] Central and Eastern Europe. The Opening Curtain?, red. W.E. Griffith, San Francisco–New York 1989

Napiórkowska K., Pac R., Nowe formy współpracy gospodarczej PRL–RFN, „Zeszyty Niemcoznawcze PISM” 1987, nr 2

Nitecki P., Jan Paweł II w obliczu stanu wojennego, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 11–12

Nowaczyk M., Włoska lewica chrześcijańska, Wrocław 1990

Nowak-Jeziorański J., Polityka amerykańska wobec kraju i emigracji w latach zimnej wojny, „Zeszyty Historyczne” 1985, z. 74

NSZZ Solidarność 1980–1989, t. 2–7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010

O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, red. K. Brzechczyn, M. Nowak, Poznań 2007

Ociepka B., Związek Wypędzonych w systemie politycznym RFN i jego wpływ na stosunki polsko-niemieckie 1982–1992, Wrocław 1997

Okrągły Stół. Dwadzieścia lat później, red. W. Polak i in., Toruń 2009

Orzechowski M., Polska a nowe koncepcje bezpieczeństwa międzynarodowego, „Sprawy Międzynarodowe” 1987, nr 7/8

O’Sullivan J., Prezydent, papież, premier. Oni zmienili świat, Warszawa 2007

Ost D., Klęska „Solidarności”, Warszawa 2007

Ost D., Solidarity and the Politics of Anti-Politics, Philadelphia 1990

Paczkowski A., Boisko wielkich mocarstw: Polska 1980–1989. Widok od wewnątrz, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2002, nr 3

Paczkowski A., Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy, lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2001

Paczkowski A., Dyplomacja polska czasów kryzysu [w:] Historia dyplomacji polskiej, t. 6, red. W. Materski, W. Michowicz, Warszawa 2010

Paczkowski A., Polska 1986–1989: od kooptacji do negocjacji. Kilka uwag o wchodzeniu w proces zmiany systemowej, Warszawa 1997

Paczkowski A., Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VIII 1983, Warszawa 2007

Pałyga E.J., Dyplomacja Polski Ludowej 1944–1984. Kierunki – treści – mechanizmy, Warszawa 1986

Panné J.L., Wallon E., L’Entreprise sociale. Le pari autogestionnaire de Solidarnosc, Paris 1986

Państwa narodowe w euroatlantyckich strukturach, red. J. Fiszer, Warszawa 1996

Parzymies S., Ciągłość i zmiana stanowiska Francji w sprawie granicy na Odrze i Nysie, „Sprawy Międzynarodowe” 1988, nr 6

Pastusiak L., Prezydenci amerykańscy wobec spraw polskich, Warszawa 2003

Patoka W., Uncertainty and Crisis in Poland 1980–1981. Strategies and Processes of Decision-making, Umea 1999

Pernal M., Skórzyński J., Kalendarium Solidarności 1980–1989, Warszawa 1990

Pflüger F., Richard von Weizsäcker. Ein Portrait aus der Nähe, Stuttgart 1990

Piątek K., Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa a wprowadzenie stanu wojennego [w:] Kościół i społeczeństwo wobec stanu wojennego, red. W.J. Wysocki, Warszawa 2004

Pick D., Brücken nach Osten. Helmut Schmidt und Polen, Bremen 2011

Pienkos D.E., For Your Freedom Through Ours. Polish-American Efforts on Poland’s Behalf 1863–1991, New York 1991

Pleskot P., Bonn – Warszawa – „Solidarność”. Dyplomacja RFN wobec PRL i „Solidarności” (styczeń–wrzesień 1989 r.), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 18

Pleskot P., Determinacja, appeasement czy Realpolitik? Polityczne reakcje państw zachodnich wobec fenomenu „Solidarności” (1980–1989) [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 7: Wokół „Solidarności”, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010

Pleskot P., Enthusiasm, Strategy and… Fear: U.S. Reactions Toward Solidarity, 1980–1981, „InterMarium” 2011, nr 2–3

Pleskot P., Ideologia Komunistycznej Partii Francji wobec upadku ZSRR, Toruń 2006

Pleskot P., Intelektualni sąsiedzi. Kontakty historyków polskich ze środowiskiem „Annales” 1945–1989, Warszawa 2010

Pleskot P., Jaruzelski – tak, Wałęsa – nie. Kontrowersyjna podróż Willy’ego Brandta do Polski w grudniu 1985 r. jako przejaw zachodnioniemieckiej polityki wobec Solidarności [w:] O Polskę wolną! O Polskę solidarną! NSZZ Solidarność w latach 1980–1989, red. W. Polak i in., Gdańsk 2011

Pleskot P., La diplomazia dei Paesi occidentali di fronte al „carnevale della Solidarność”: la documentazione degli archivi polacchi, „Sindicalismo. Rivista di studi sulla rappresentanza del lavoro nella società globale” 2010, nr 12

Pleskot P., Między nadzieją a obawą. Dyplomacja Zachodu wobec narodzin „Solidarności” (sierpień 1980 r.) [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1989, red. W. Polak, P. Rychlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010

Pleskot P., Modny gest „V”. Znane osoby wspierające „Solidarność”, „Nowe Państwo” 2010, nr 7

Pleskot P., Molier w defensywie. Regres znajomości języka francuskiego w PRL, „Zeszyty Historyczne” 2008, t. 166

Pleskot P., Potępić, nie obrazić. Reakcje zachodniej dyplomacji na zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki [w:] Kościół w obliczu totalitaryzmów. Zbiór studiów dla uczczenia XXV rocznicy męczeńskiej śmierci księdza Jerzego Popiełuszki, red. W. Polak, W. Rozynkowski, M. Białkowski, J. Kufel, Toruń 2010

Pleskot P., Potępienie czy… ulga? Reakcje państw zachodnich na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 12

Pleskot P., Solidarnościowi uchodźcy we Francji, „Nowe Państwo” 2010, nr 7

Pleskot P., Sympatia, nieufność, wyczekiwanie. Postawy polityczne Zachodu wobec „karnawału Solidarności” (1980–1981), „Politeja” 2011, nr 14

Pleskot P., Trudny orzech do zgryzienia. Solidarnościowa dyplomacja Bronisława Geremka w ocenach dyplomatów PRL, „Liberté” 2009, nr 2

Pleskot P., Ulga polityków, złość obywateli, „Newsweek Extra: Stan wojenny – odtajnione archiwa IPN”, 13 XII 2011

Pleskot P., Zachód ratuje generała?! Paradoksy zachodniej dyplomacji w czasie przemian w Polsce (czerwiec–lipiec 1989 r.), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, t. 16

Pleskot P., Zerkając na Moskwę. „Wybuch” „Solidarności” w ocenach dyplomacji zachodniej (sierpień 1980 r.), „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 9–10

Pleskot P., Spałek R., Pokolenie 82–90. Niezależne Zrzeszenie Studentów na Uniwersytecie Warszawskim we wspomnieniach (1982–1990), Warszawa 2011

Podraza A., Stosunki polityczne i gospodarcze Wspólnoty Europejskiej z państwami Europy Środkowej i Wschodniej, Lublin 1996

Poland 1986–1989. The End of the System, red. T. Blanton, M. Byrne, Washington 1999

Polen: freie Gewerkschaften im Kommunismus?, red. A.T. Dross, Reinbek 1980 (BCBH)

Polityka zagraniczna. Aktorzy – potencjały – strategie, red. T. Łoś-Nowak, Warszawa 2011

Polska 1986–1989: koniec systemu. Materiały międzynarodowej konferencji Miedzeszyn 21–23 października 1999, t. 1–3, red. P. Machcewicz, A. Paczkowski, A. Dudek, A. Friszke, Warszawa 2002

Polska emigracja polityczna stanu wojennego 1981 do Norwegii, red. M. Jurgo-Puszcz, Milanówek 2011

Pomoc finansowa dla NSZZ „Solidarność” zza granicy, „Kultura” 1987, nr 480

Portes R., The Polish Crisis. Western Economic Policy Options, London 1981

Potel J.Y., Scènes de grèves en Pologne, Paris 2006

Pravda A., The End of the Outer Empire. Soviet-East European Relations in Transition 1985–1989, London 1992

PRL–RFN. Blaski i cienie procesu normalizacji wzajemnych stosunków 1972–1987, red. A. Czubiński, Poznań 1988

Przeklęte miejsce Europy? Dylematy polskiej geopolityki, red. J. Kloczkowski, Kraków 2008

Przeobrażenia ustroju politycznego w Polsce i ZSRR, red. A. Łopatka, Warszawa 1991

Przywództwo polityczne. Teorie i rzeczywistość, red. L. Rubisz, K. Zuba, Toruń 2004

Puaux F., La politique internationale des années quatre-vingt, Paris 1989

Puddington A., Lane Kirkland: champion of American labor, New Jersey 2005

Putnam R.D., Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech, Kraków–Warszawa 1995

Rachwald A., In Search of Poland. The Superpowers’ Response to Solidarity 1980–1989, Stanford 1990

Rachwald A., Poland Between the Superpowers. Security vs. Economic Recovery, Boulder 1983

Radzikowski P., Od stalinizmu do socjaldemokracji. Komunizm włoski 1945–1991, Kielce 1996

Raimond J.B., Jan Paweł II – papież w samym sercu historii: apostoł prawdy i wolności jako dyplomata i polityk, Gniezno 2000

Raimond J.B., Le Quai d’Orsay à l’épreuve de la cohabitation, Paris 1989

Raina P., Cele polityki władz wobec Watykanu, Warszawa 2001

Ranelagh J., The Agency. The Rise and Decline of the CIA, New York 1986

Recepcja Ostpolitik w RFN i w krajach bloku komunistycznego. Polska, ZSRR, NRD, Czechosłowacja, Węgry, red. J. Fiszer, J. Holzer, Warszawa 2004

Republik im Wandel 1974–1982. Die Ära Schmidt, red. W. Jäger, W. Link, Stuttgart–Mannheim 1987

Rice C., Zelikov P., Germany Unified and Europe Transformed. A Study in Statecraft, Cambridge 1995

Riechers A., Pomoc dla „Solidarności”. Przykłady pomocy zachodnioniemieckiego społeczeństwa i państwa w latach 1980–1982, Warszawa 2006

Rogaczewska K., Niemcy w myśli politycznej polskiej opozycji w latach 1976–1989, Wrocław 1998

Rogosz B., Obraz sytuacji w Polsce w latach 1980–1981 w świetle opiniotwórczej prasy brytyjskiej, „Dzieje Najnowsze” 2008, nr 3

Rola Polonii w uzyskaniu pomocy przez naród polski od społeczności międzynarodowej w latach 1981–1990, red. M.S. Wolański, Zielona Góra 2010

Rostow W.W., Containment: 40 Years Later: On Ending the Cold War, „Foreign Affairs” 1987, nr 4

Rotfeld A.D., Europejski system bezpieczeństwa in statu nascendi, Warszawa 1990

Sarotte M.E., 1989: The Struggle to Create a Post-Cold War Europe, Princeton 2009

Sartori G., Teoria demokracji, Warszawa 1998

Schultz E., Die deutsche Frage und die Nachbarn im Osten. Beiträge zu einer Politik der Verständigung, München 1989

Schweizer P., Victory czyli zwycięstwo, Warszawa 1994

Siemiątkowski Z., Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009

Simons T.W., American Policy and the Polish Road to 1989, „Polish Review” 1999, nr 4

Sjursen H., The United States, Western Europe and The Polish Crisis. International Relations in the Second Cold War, New York 2003

Skórzyński J., Ugoda i rewolucja. Władza i opozycja 1985–1989, Warszawa 1995

Skrzypek A., Dyplomatyczne dzieje PRL w latach 1956–1989, Pułtusk–Warszawa 2010

Smolar A., Afghanistan et Pologne, „Esprit” 1981, nr 1

Solidali con Solidarność. Torino e il sindacato libero polacco, red. K. Jaworska, C. Simiand, Milano 2011

Solidarité. Analyse d’un mouvement social. Pologne 1979–1981, red. A. Touraine, Paris 1982

Solidarność. XX lat historii, koncepcja A. Borowski, red. M. Łątkowska, Warszawa 2000

Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006

Solidarność, Zachód i Węże. Służba Bezpieczeństwa wobec emigracyjnych struktur Solidarności 1980–1989, red. P. Pleskot, Warszawa 2011

Soutou G.H., Polska a stosunki francusko-niemieckie w latach 1914–1990 [w:] Francja i Polska w Europie nowożytnej i najnowszej (XVI–XX w.), red. M. Forycki, M. Serwański, Poznań 2003

Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2007

Spotkania na Bagateli. Polska, Europa, Świat. Z Janem Kułakowskim rozmawia Leszek Jesień, Warszawa 2004

Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003

Stehle H., Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917–1991), Warszawa 1993

Stokes G., The Walls Came Trumbling Down: The Collapse of Communism in Eastern Europe, New York 1997

Stola D., Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010

Stolarczyk M., Sprawa przezwyciężenia podziału Europy w polityce zagranicznej RFN i Polski w latach osiemdziesiątych, „Przegląd Zachodni” 1990, nr 4

Stosunki dyplomatyczne Polski. Informator, t. 1–2, red. B. Janicka, A. Herman-Łukasik, K. Szczepanik, Warszawa 2007–2008

Stosunki międzynarodowo-prawne PRL–RFN i NRD–RFN. Materiały z konferencji naukowej w Kazimierzu nad Wisłą, 20–22 października 1983 r., red. J. Barcz, Warszawa 1986

Stosunki polsko-niemieckie 1949–2005: wspólnota wartości i interesów?, red. B. Kerski, W.D. Eberwein, Olsztyn 2005

Stosunki polsko-niemieckie w latach 1970–1995: próba bilansu i perspektywy rozwoju, red. J. Holzer, J. Fiszer, Warszawa 1998

Stosunki polsko-niemieckie w okresie przemian ustrojowych w Polsce: wybrane problemy, red. P. Dobrowolski, Katowice 1997

Strękowski J., Bohaterowie Europy. Norwegia – Polsce 1976–1989, Warszawa 2005

Sukces jest najlepszą zemstą. Z Jerzym Skolimowskim rozmawia Joanna Pogorzelska, „Gazeta Wyborcza”, 8 II 2001

Sutor J., Prawo dyplomatyczne i konsularne, Warszawa 2000

Svenbalrud H.K., Sankcje czy współpraca? Pytania o Polskę w norweskiej polityce zagranicznej od Solidarności do upadku komunizmu [w:] Polska emigracja polityczna stanu wojennego 1981 do Norwegii, red. M. Jurgo-Puszcz, Milanówek 2011

Śmiłowski E., Stosunki Polska – Republika Federalna Niemiec. Oceny, uwarunkowania i oczekiwania polskiej opinii społecznej, „Zeszyty Niemcoznawcze PISM” 1989, nr 4

Świder M., Bońskie spojrzenie na polski Sierpień ’80 [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1989, red. W. Polak, P. Rychlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010

Świder M., Privatreise oder Spezialmission? Herbert Wehner in Warschau – Februar 1982, „Przegląd Stosunków Międzynarodowych” 2007, nr 2

Świder M., Wizyta Herberta Wehnera w Warszawie w lutym 1982 roku w świetle sprawozdań Frakcji SPD, „Rocznik Polsko-Niemiecki”/„Deutsch-Polnisches Jahrbuch” 2009, nr 16

Świder M., Z perspektywy Bonn. Przemiany polityczne w Polsce w latach 1980–1989, Toruń 2011

Szarek J., Zachód wobec stanu wojennego [w:] Droga do niepodległości. „Solidarność” 1980–2005, red. A. Borowski, Warszawa 2005

Szczepanik K., Ewolucja funkcji Włoch w NATO, „Sprawy Międzynarodowe” 1988, nr 4

Szczepanik K., Polityka Włoch w basenie Morza Śródziemnego, Warszawa 1987

Szczepanik K., Polsko-włoskie stosunki gospodarcze, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, nr 3

Szymborski W., Międzynarodowe stosunki polityczne, Warszawa 2006

Tarka K., Emigracyjna dyplomacja. Polityka zagraniczna Rządu RP na Uchodźstwie 1945–1990, Warszawa 2003

Tebinka J., Nadzieje i rozczarowania. Polityka Wielkiej Brytanii wobec Polski 1956–1970, Warszawa 2005

Teltschik H., Aspekte der deutschen Aussen- und Sicherheitspolitik im Rahmen der Ost-West-Beziehungen, „Aus Politik und Zeitgeschichte” 1985, nr 7–8

Teltschik H., Die Bundesrepublik Deutschland und Polen: eine schwierige Nachbarschaft im Herzen Europas, „Aussenpolitik” 1990, nr 1

Teorie i metody w naukach politycznych, red. D. Marsh, G. Stroker, Kraków 2006

Terlecki R., „Solidarność”: dekada nadziei 1980–1989, Warszawa 2010

The Fall of Detente. Soviet-American Relations during the Carter Years, red. O.A. Vestad, Oslo 1997

The Foucault Effect. Studies in Governmentality, red. G. Burchell, C. Gordon, P. Miller, Hemel Hempstead 1991

Thomas G., Skok stulecia, „Wprost” 2004, nr 18

Thomas G., Szpiedzy Gideona. Tajna historia Mossadu, Warszawa 2000

Tomala M., Patrząc na Niemcy. Od wrogości do porozumienia 1945–1991, Warszawa 1997

Trzcielińska-Polus A., „Wysiedleńcy” z Polski w Republice Federalnej Niemiec w latach 1980–1990, Opole 1997

U.S. Department of State, Dictionary of International Relations Terms, Washington 1987

U.S. – Soviet Relations: The Next Phase, red. A.L. Horelick, Ithaca 1986

Układ PRL–RFN z grudnia 1970 roku a proces normalizacji. Aspekty prawne i polityczne, red. H. Trentowska, Warszawa 1985

Umbruch in Osteuropa. Interdependenzen und Konsequenzen, red. H. Vogel, Köln 1990

Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der Bundesrepublik Deutschland zu Polen, red. W. Plum, Bonn 1984

United States Department of State, Fundamentals of U.S. Foreign Policy, Washington 1988

United States Policy Toward Poland. A Conference Report, red. R. Johnson, B. Kliszewski, Santa Monica 1987

Urban G.R., Radio Wolna Europa i walka o demokrację: moja wojna w czasach zimnej wojny, Warszawa 2000

Uschner M., Die Ostpolitik der SPD. Sieg und Niederlage einer Strategie, Berlin 1991

Varsori A., L’Italia nelle relazioni internazionali dal 1943 al 1992, Bari 1998

Węc J.J., Die Beziehungen zwischen der VR Polen und der Bundesrepublik Deutschland 1949–1987, „Aus Politik und Zeitgeschichte” 1988, nr 11–12

Węc J.J., FDP wobec polityki wschodniej RFN 1969–1982, „Deutschland-Archiv” 1991, nr 5

Weigel G., Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków 2000

Weiser B., Ryszard Kukliński. Życie ściśle tajne, Warszawa 2005

Wejdą, nie wejdą? Polska 1980–1982: wewnętrzny kryzys, międzynarodowe uwarunkowania. Konferencja w Jachrance, 8–10 listopada 1997, Londyn 1999

Wiatr J.J., Przywództwo polityczne. Studium politologiczne, Łódź 2008

Wieviorka M., Les Juifs, La Pologne et Solidarnosc, Paris 1984

Wiliński M., Stosunki polsko-niemieckie w latach 1982–1991, Katowice 2007

Winkler H.A., Polskie wyzwolenie, niemieckie zjednoczenie. Trudna droga do rozwiązania dwóch kwestii stulecia, Warszawa 2002

Winn N., European crisis management in the 1980’s, Dartmouth 1996

Władza i polityka. Wybór tekstów ze współczesnej politologii zachodniej, red. M. Ankwicz [J. Tarkowski], Warszawa 1988

Władza polityczna. Koncepcje i ujęcia zjawiska, red. S. Wróbel, Katowice 1997

Wnuk-Lipiński E., Granice wolności. Pamiętnik polskiej transformacji, Warszawa 2003

Wnuk-Lipiński E., Socjologia życia publicznego, Warszawa 2008

Wojdon J., „W jedności siła”. Kongres Polonii Amerykańskiej w latach 1968–1988, Toruń 2008

Woodward B., Veil: The Secret Wars of the CIA, 1981–1987, New York 1987

Zachowania polityczne, t. 1–2, red. R.J. Dalton, H-D. Klingemann, Warszawa 2010

Zając J., Zięba R., Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989, Toruń 2006

Zapert T.Z., Zawrócony przez Pana Boga, „Rzeczpospolita”, 31 XII 2009

Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003

Żukiewicz P., Przywództwo polityczne. Teoria i praktyka, Warszawa 2011

Żyromski M., Teorie elit a systemy polityczne, Poznań 2007

1 Cechą charakterystyczną metodologii stosowanej w historii najnowszej jest traktowanie wielu opracowań, opublikowanych w badanej epoce, jako źródeł. Także w tej książce część publikacji wymienionych poniżej była traktowana źródłowo. Umieszczenie ich wszystkich w spisie opracowań ma sprzyjać przejrzystości bibliografii. Nie zostały w niej wymienione osobno (z nielicznymi wyjątkami) teksty z publikacji zbiorowych, uwzględnione w merytorycznej części pracy. Pominięto również większość artykułów prasowych z epoki, zaliczających się do „typowych” źródeł.

INDEKS OSÓB

Aaron David 29

Abramowicz Alfred 37

Abu Nidal (właśc. al Banna Hassan Sabri) 624, 638, 639

Acland Antony 740

Ådal Dag 719

Adam-Schwaetzer Irmgard 702

Adamowicz Michał 235

Agt Andreas Antonius Maria van 41

al Banna Hassan Sabri zob. Abu Nidal

Alakson Vidhya 15

al-Kaddafi Muammar 402

Allen Richard 204

Allison John S. 552

Amato Giuliano 752

Anczewski Ignacy 295, 297

Anderson David 213, 214

Andersson Sten 755

Andréani Jacques 298, 299, 443, 462

Andreotti Giulio 275, 456, 459–462, 493–501, 513, 588, 595, 596, 598–605, 697, 752, 753, 755, 771, 772, 805, 821

Andrews Nicholas 37

Andropow Jurij 241, 309, 442

Angrema Jean-Pierre 462

Antony Bernard 684

Apel Hans 102

Apple Raymond Walter Jr. 793, 794

Armacost Michael Hayden 417

Arnoud Claude 155

Ascherson Neal 272, 665

Ashford Nicholas 207, 209, 336

Aspin Les 33

Ata Gil 317

Atkins Humphrey 249, 251, 252, 254, 259, 260

Atkinson David 134, 259

Attali Jacques 295, 312, 684

Augé Marc 750

Auster Elisabeth 816

Austin Anthony 26

Azcarate Manuel 155

Babiuch Edward 22

Bach Dieter 703

Badini Antonio 496, 498, 500

Bahr Egon 99, 109, 122, 362, 536

Bailey Norman A. 211

Baka Władysław 603

Baker James Addison 2, 205, 207, 639, 726, 728, 731, 733, 763, 781, 796, 807

Bakunin Michaił 144

Balcerowicz Leszek 815

Baldrige Malcolm 44, 58, 211

Bałuka Edmund 108, 306, 312–315, 373, 375, 436, 438, 450, 489, 776

Bałuka Françoise 450

Bangemann Martin 539, 545, 709

Barberini Giovanni 162

Barbian Jan-Pieter 99

Barchard David 317

Barcikowski Kazimierz 94, 189, 389, 409, 464, 465, 472, 473, 493, 540, 541, 612

Barcz Jan 828

Barder Brian Leon 557–563, 609, 632, 633, 662–664

Bariani Didier 682, 683

Barker Revel 386

Barre Raymond 62, 68, 77, 520

Barret Laurence I. 206

Barrett Stephen Jeremy 668, 669, 673–675

Barry Peter 549, 553

Bartczak Jan 95

Bartoszewski Władysław 122, 366

Baylet Jean-Michel 518, 519, 521, 585, 681

Beam Jacob Dyneley 423

Beauvois Daniel 292

Becher Ursula A.J. 366

Becker Helmuth 363, 466, 535, 544, 701

Beeston Richard 207, 210

Bégin Natalie 10, 355, 533

Behrendt Erwin 349

Beitz Berthold 474

Bejger Stanisław 708

Bell Coral 35, 220, 326

Bell David S. 289

Bender Peter 100, 355, 366

Benkow Jo 277

Benn Tony 560

Bennett William Tapley 27, 31, 36, 53, 149, 210, 211, 240, 319, 326

Beregovoy Pierre 291, 774

Bereis Pierre 289

Bergdoll Udo 192

Bergeron André 90, 303, 304, 312, 315, 442, 478, 483

Berlinguer Enrico 272, 338, 358

Bernard-Reymond Pierre 74

Bernatowicz Grażyna 11, 156, 157, 159–161, 270–275, 393, 458–461, 496, 497, 499, 595–597, 600, 601, 604, 605, 752, 753, 771, 773, 805, 821

Berthoud Eric 549

Bessler Erwin 349

Białkowski Grzegorz 750

Białołęcki Janusz zob. Onyszkiewicz Janusz

Bielak Feliks 285

Bielak Monika 179

Bielecki Czesław 521, 526, 576

Bielecki Jan Krzysztof 824

Bieliński Konrad 524, 526, 559

Bierut Bolesław 118

Biffen John 552

Binder David 21

Bingen Dieter 10, 13, 20, 99–105, 107, 110–112, 202, 300, 324, 336, 340, 346–348, 350, 351, 353–356, 360–363, 366, 367, 369, 370–374, 463, 468, 471, 473, 474, 532, 535, 536, 539, 541, 542, 546–548, 697, 706–708, 716, 741, 770, 802–804, 823–828

Binnendijk Hans 29

Birch John 426, 428, 551, 552, 555

Birnbaum Michael 824

Bisztyga Jan 134, 135, 140, 142, 146

Blackwill Robert D. 35, 790

Blair Tony 550

Blanchard Francis 197, 198, 247, 282, 696, 720

Blanton Thomas 784, 817

Block John Rusling 44, 211

Blondel Marc 282, 477, 478

Blot Jacques 681, 683, 687, 688, 776

Blüm Norbert 106, 108, 370, 821, 822

Blumsztajn Seweryn 302, 409, 445, 451, 481, 495, 503, 506, 522, 693, 776

Bobichon Jean-Pierre 285

Bobinski Christopher 636

Bobrowski Marcin 358

Bocheński Jacek (Teodor Ursyn) 398

Boden Dieter 714

Boel Bent 280

Böll Heinrich 350, 466, 488

Bölling Klaus 367, 368

Bonamy André 87

Bond Kit 643

Boniecki Adam 586

Bonior David E. 730

Boone Jean F. 559, 579, 581, 613–616, 619, 621–623, 629, 636

Börner Holger 825

Borodziej Włodzimierz 366, 371, 584

Borowski Adam 11, 105

Borusewicz Bogdan 421, 521, 569, 570

Borusiński Jan 285

Boulboullé Carla 466

Bourdieu Pierre 829

Boyd Gerald Michael 419, 632

Boyes Roger 225, 424

Bozo Frederic 727

Bradley Bill 564, 568, 580, 626

Brady Nicholas 734

Braine Bernard 136, 561, 562, 666

Braithwaite Rodric 19, 122, 123, 200, 249, 550, 551, 725

Brandt Willy 99, 102, 105, 109, 120–122, 278, 316, 317, 346, 348–350, 358, 362, 363, 426, 452, 463, 464, 466, 474, 488, 517, 534–541, 543–545, 569, 584, 585, 699, 705, 715, 716, 824, 825

Bratkowski Stefan 410, 550, 552

Bratteli Trygve 278

Bräutigam Hans-Otto 115

Breit Ernst 544, 698

Bremer Jörg 369

Bresson Gilles 288

Breton Françoise 313

Breżniew Leonid 30, 31, 40, 42, 43, 51, 53, 60, 64, 215, 218, 219, 241, 252, 254, 278, 285, 309, 360

Briançon Pierre 296, 321

Bridges Peter 26

Brittan Leon 424

Broadbent Edward 152

Broek Hans van den 630, 683, 702, 718, 757

Broniarek Zygmunt 786

Browikow Władimir 787

Brown Colin 254

Brown Harold 28

Brück Wolfram 704

Brundtland Gro Harlem 277

Brunet Jean-Pierre 357

Bryll Ernest 582

Bryła Jolanta 12, 14

Brzeziński Zbigniew 20–24, 26, 28–33, 347, 617, 619–621, 760, 763, 790

Buchanan Patrick J. 626

Buck Liv 282, 477

Buckland Christopher 219

Bujak Bogdan 512

Bujak Zbigniew 47, 52, 121, 150, 151, 314, 439, 478, 500, 501, 512, 513, 524–527, 530, 535, 559, 576, 577, 582, 583, 590, 619, 645, 659, 671, 681, 804

Bullard Julian 256

Burakowska Joanna 498

Burin Roziers Étienne des 683

Burmester Greta 362

Buschschluter Siegfried 347

Bush George Herbert 8, 41, 43, 44, 59, 204, 205, 207, 218, 240, 566, 575, 578, 581, 582, 584, 610, 616, 617, 619–625, 627–637, 639, 642, 648–651, 656–658, 670, 683, 689, 725–738, 741, 749, 756, 759–764, 772, 773, 775, 779–781, 783–798, 800, 801, 803, 808, 811–818, 827

Bushowie 812

Byrne Malcolm 20, 30, 204, 784

Campins Luis Herrera 176

Carillo Santiago 155

Carlile Alex 549, 663

Carlsson Bernt 105

Carlucci Frank 29

Carney Pat 379

Carrington Peter Alexander 43, 112, 123, 124, 126–129, 131, 134, 137, 142, 144–146, 156, 249–251, 254, 256, 257, 336, 355, 483

Carstens Carl 109

Carter Hodding 228

Carter Jimmy 8, 19–26, 29–36, 49, 124, 128, 152, 228, 619, 631, 788

Casaroli Agostino 163, 164, 167, 170, 171, 384, 387, 388, 392, 395, 397, 399, 400, 455, 457, 587, 589, 597, 752, 806

Casey William Joseph 48, 207, 211, 222

Castaing Fréderic 452

Castaneda Jorge 247

Castex Michel 443

Celiński Andrzej 160

Cella Glenn R. 22, 223, 322, 324, 327, 329, 331

Cetoloni Rudolfo 610

Chaban-Delmas Jacques 184, 503, 683, 686

Chafee John 421, 569, 626, 640

Challot Jacques 443, 444

Channon Paul 553

Charrel Christine 675, 676, 685, 686, 689

Chartier Roger 292, 315

Chereque Jacques 774

Chernyayev Anatoly zob. Czerniajew Anatolij

Cheysson Claude 21, 53, 59, 83, 85, 87, 89–97, 166, 196, 231, 271, 287–291, 293, 294, 299–306, 308, 309, 311, 313, 315, 316, 325, 355, 358, 397, 435, 441, 443, 444, 446, 447, 450, 478, 481, 483

Chiliński Tomasz 408

Chirac Jacques 80, 81, 98, 289, 290, 520, 522, 523, 529, 680, 682

Chłap Zbigniew 695

Chmielecki Adam 210

Chodakiewicz Marek Jan 242

Chodakowski Andrzej 495

Choma-Jusińska Małgorzata 17

Chomeini Ruhollah 516

Chruszczyński Piotr 309, 503, 516, 696

Church George J. 31, 204, 205, 207, 214, 218, 221

Churchill Winston Spencer 129, 405, 816

Chwalba Andrzej 10

Chylińska, żona Jana 121

Chyliński Jan 111, 118, 119, 121

Ciampi Carlo 156

Ciastoń Władysław 358, 486

Cimbala Stephen J. 19

Clark Alan 800

Clark Joe 718

Clark William Patrick 211

Clarke Kenneth 662

Clement Wolfgang 353, 536

Codogni Paulina 761, 777, 781, 794, 799, 805, 807

Colasuonno Francesco 589, 590, 612, 752, 754, 772, 806

Colombo Emilio 156, 160, 161, 196, 271–275, 393

Conrad Bernt 405, 465, 473, 474, 548, 710, 746

Coombs Anthony 666

Corchan William Thad 643

Corcoran Tom 409

Corti Bruno 459, 596

Cossiga Francesco 156, 495–497, 596, 601–603, 605, 753, 755, 771–773, 775, 821

Coudenhove-Kalergi Barbara 147

Cox Caroline 740

Cranston Alan 811

Craxi Bettino (Benedetto) 278, 458, 460, 461, 481, 495–502, 588, 595–599, 601, 665, 771

Cronkite Walter 40

Crosbie John Carnell 378

Cryer Bob 129

Curien Gilles 592, 593

Cynkin Thomas M. 20, 23, 32, 36, 42, 44, 47, 50, 51

Cywiński Bohdan 158, 160, 282, 485

Czachór Zbigniew 14

Czaja Herbert 375, 468, 473

Czaputowicz Jacek 545, 715

Czerniajew Anatolij (Chernyayev Anatoly) 737, 817

Czernienko Konstantin 186, 533

Czerwonienko Stiepan 74, 75, 82, 284

Cziomer Erhard 348, 541, 543, 823

Czuma Andrzej 564

Czyrek Józef 27, 36, 38, 41, 51, 61, 66, 74, 79, 80, 85–87, 91, 109, 112, 117, 118, 141, 142, 144–146, 148, 152, 155, 156, 159, 161, 170, 173, 189, 192, 197, 198, 209, 213, 246, 254, 274, 275, 280, 283, 293, 296, 299, 301, 302, 305, 339, 348, 355, 358, 362, 363, 375, 386, 392, 393, 395, 409, 442, 449, 474, 526, 530, 531, 536, 537, 540, 547, 562, 576, 579, 581, 583, 602, 615, 619–622, 658, 676, 677, 703, 705, 709, 710, 728, 732, 733, 760, 763, 769, 771, 782, 783, 787, 826

D’Amato Alfonso (Al) 569, 576, 626, 752

Daehlen Kåre 276

Dajani Munther Suleiman 237

Dalma Alfons 317, 458

Dalos György 10, 794

Dam Kenneth 412

„Dan” zob. Rostenkowski Daniel

Dannenbring Fredo 270, 332, 399, 429, 482, 483

Daoudi Mohammed S. 237

Dauge Louis 385

Davies Richard Townsend 564

Davis Helen Carey 424, 621, 639, 728

Davis John Roger Jr. 205, 216, 409, 410, 418–420, 423, 424, 559, 580, 584, 618, 619, 624, 628, 631, 633, 635, 638, 639, 655, 728, 729, 732–734, 736, 758–762, 767, 780–785, 787–789, 794, 795, 807–812, 831

Dąbrowski Bronisław 97, 164, 167–169, 362, 385, 387, 389–391, 394, 549, 826

Deaver Michael 207

Dechezelles Yves 450

DeConcini Dennis 814

Deferre Gaston 517

Della Briotta Libero 458

Delors Jacques 87, 300, 765, 798, 801, 817, 820

Deniau Jean-François 520, 526

Depardieu Gérard 444

Derrick Butler Carson 241, 640, 649

Deryło Romuald 420

Deskur Andrzej 597, 754

Diehl Jackson 631

Dietrich Stefan 702

Dingels Hans-Eberhard 105, 111, 117, 121, 349, 375, 458, 537, 635, 822

Dixon Alan 626

Dmowski Fabian 224

Dobrosielski Marian 27, 44, 68, 69, 80, 147, 333

Dodd Christopher 416, 626

Doherty Gabriel 17, 146, 147

Doi Takako 269

Dole Elizabeth Hanford 640, 792, 811, 812, 814

Dole Robert (Bob) 640, 792, 811, 812, 814, 815

Dollinger Werner 544

Domber Gregory F. 10, 217, 224, 242, 243, 357, 404, 408, 424, 616, 625, 631, 632, 725–727, 737, 758, 759, 779, 782, 783, 793–795, 808–811

Dombrowsky Nina 10, 103–105, 112, 347, 351, 356, 365, 366

Domin Czesław 366

Dooge James 268

Dosse François 501

Douglas Kirk 228

Dowe Dieter 535

Dowd Maureen 791–793

Doyle Leonard 336

Dregger Alfred 540–542, 709, 712

Dreher Klaus 717, 823

Dubczek Alexander 64, 605, 772

Dubrow Steve 203

Duchowski Kazimierz 560, 562

Dudek Antoni 11, 15, 163, 166, 369, 383, 385, 386, 388, 392, 394, 396, 397, 399, 403, 597, 608, 671, 794

Dufourcq Bertrand 307, 308, 691

Dujon Yvan 287

Dukakis Michael 637, 642, 656

Dumas Roland 441, 442, 449, 450, 492, 503–511, 514–519, 521, 522, 531, 566, 691, 694, 697, 746, 747, 749, 750, 766, 774, 777, 778, 801, 819, 820

Dumoulin Jérôme 200

Dupuy Jacques 22, 25, 60–62, 64–72, 74, 76, 78, 80, 81, 83, 85, 87, 91, 104, 283, 285, 287, 289, 290, 293–297, 299, 302, 303, 305, 346, 361, 386, 387

Durenberger David Ferdinand 423, 576, 580, 623

Dyer James W. 570

Dymarski Lech 150

Dziewanowski Kazimierz (Karol Grodkowski) 346, 831

Dziwisz Stanisław 164, 383, 607, 612, 751, 807

Eagleburger Lawrence (Larry) Sidney 50, 53, 204, 319, 354, 740, 761–764, 790, 812, 813

Edelman Marek 519, 623, 820

Eder Richard 195

Eggar Timothy 666

Ehmke Horst 102, 466, 472, 474, 536, 538, 541, 544, 635, 699, 708, 712, 713

Eisenhower Dwight 233

Eisler Jerzy 17

Elbe Frank 826

Elliott Harvey 318, 378

Elżbieta II 261, 671

English Robert 737

Eppler Erhard 356

Erlanger Steven 612, 649

Evans Rowland 537

Evren Kenan 317

Ezard John 254

Fabius Laurent 445, 452, 506, 515, 516, 522, 682, 696

Facius Gernot 471, 472

Falber René 755

Falls Robert 32

Fanfani Amintore 275, 394, 599

Faron Bolesław 94

Fary John 37

Fascell Dante Bruno 23, 407, 621, 815, 816

Faure Jacques 688

Fernández Ordóñez Francisco 679, 757

Figgis Anthony 660

Fijałkowski Ryszard 749, 768, 819

Fischer Heinz-Joachim 458

Fisiak Jacek 669

Fiszer Józef 99, 102, 345, 359, 591, 825

Fitzwater Marlin 645, 729, 734, 798

„Flam”, TW 187, 188

Flis Jesse 380

Folger Christel 534

Fölldin Thorbjörn 278

Foot Michael 129–131, 262

Ford Gerald 788

Ford Henry 35, 228, 638

Førde Einar 278

Forlani Arnaldo 156

Forycki Maciej 295

Foucault Michel 313, 444

Fouchet Christian 689

Fournier Jacques 308, 309

Franco Francisco 731

François-Poncet Jean 65, 66, 70–75, 80–83, 107, 111

Fraser John MacLeod 380, 381

Fraser Malcolm 228, 275

Frasyniuk Władysław 150, 274, 312, 417, 421–423, 451, 452, 487, 496, 499, 500, 506, 507, 509, 512, 521, 526, 527, 540, 545, 552, 560, 570, 572, 576, 586, 571, 720, 818, 824

Frasyniuk Krystyna 576

Frasyniuk, matka Władysława 576

Freeman Anthony G. 643

Fretwell John 668

Friedrich Bruno 193

Frisbie Norman H. 331

Friszke Andrzej 11, 136, 662

Frøysnes Torbjørn 487

Frybes Marcin 10, 17, 77, 83, 97, 149, 282, 284, 287, 288, 309, 340, 475–477, 489, 516, 526, 529, 532, 568, 671, 695, 696, 705, 718, 720, 771, 794

Frydenlund Knut 172, 173

Fuchs Anke 544

Fujio Masayuki 151

Fulford Robert 377

Furre Berge 277

Gadaud André 769

Gajkowska Cecylia 346

Gandhi Indira 177

Garlicki Andrzej 584, 758

Garraud Dominique 777, 779

Garton Ash Timothy 61, 100, 101, 351, 724

Garztecki Marek 16, 122, 125, 136, 139, 140, 248, 253, 257, 259–263, 425, 427, 430, 550, 555, 556, 568, 658

Gasztold-Seń Przemysław 17, 179, 638

Gates Robert Michael 26, 34, 166, 728

Gaulle Charles de 19, 511, 683, 684, 774

Gavras Costa 444

Gawlikowski Lechosław 38

Gawrich Rolf 10

Gawroński Jan 337

Gebert Konstanty 10, 60, 64, 83, 84, 91, 92, 94, 203, 247, 284, 285, 288–290, 293–296, 300–304, 306, 308, 309, 311, 313, 315, 323, 325, 333, 359, 366, 383, 384, 387, 435–438, 442–446, 448, 451, 452, 488, 514–517, 519, 520, 522, 523, 526, 529, 597, 616, 680, 682, 687, 690, 695, 696, 747, 749, 750

Geiger Michaela 802, 825

Geiss Imanuel 349, 350

Geissler Heiner 710

Geng Francis 678

Genscher Hans-Dietrich 22, 103, 105, 107–114, 118, 196, 224, 271, 327, 339, 348, 351, 354–356, 359, 361–365, 367, 369, 370, 375, 376, 431, 448, 449, 460, 461, 463–475, 480, 483, 496, 502, 510, 511, 531–533, 536, 539–549, 584, 696–709, 712, 714, 715, 718, 742, 801, 802, 804, 820, 825, 826

Geremek Bronisław 78–80, 92–95, 196, 198, 199, 272, 285, 304, 314, 315, 344, 421, 436, 439, 442, 450, 452, 469, 471, 477, 501, 504, 505, 507, 509, 517, 522, 523, 525–529, 535, 539, 541, 546, 549, 552, 582, 585, 602, 603, 605, 606, 629, 640, 643, 659, 671, 676, 678, 680, 681, 683, 686, 688, 693, 695, 696, 703, 705, 712, 745, 748, 750, 761–764, 771, 772, 777, 778, 784, 795, 799, 801, 804, 807, 811, 814, 820, 821, 823, 824, 830, 831

Gerhardsen Einar 278

Germon Claude 442, 510

Gershman Carl 407, 571, 625, 626

Gersonde Hans-Jürgen  108

Gertych Zbigniew 659, 660, 663, 666–669, 674, 738, 739, 765, 799, 800

Getler Michael 228

Gibault Jean 190

Giedroyc Jerzy 290, 423, 625, 626, 696

Gierek Edward 14, 24, 59, 61–66, 69, 79, 101, 105, 124, 180, 347, 367, 548, 561

Gierłowski Włodzimierz 258

Gieysztor Aleksander 582, 706, 750

Gilmour Ian 125–127, 136

Giscard d’Estaing Valéry 14, 22, 32, 60, 61, 64–69, 71, 74, 75, 77, 78, 80–83, 90, 100, 111, 123, 192, 195, 446, 684, 690, 748

Glazer Michael 260

Glemp Jan 806

Glemp Józef 55, 86, 94, 97, 145, 154, 167, 171, 178, 294, 297, 306, 307, 310, 315, 369, 386, 389, 391–397, 412, 454, 456, 461, 483, 489, 519, 523, 532, 536, 540, 549, 551, 568, 573, 582, 588–590, 606, 608, 611, 660, 661, 681, 683, 703, 720, 750, 754, 755, 772, 776, 801, 806

Glenn John 643

Glotz Peter 360

Glyn Alan 252

Głowacki Janusz 21

Gobbi Hugo 335, 336, 478, 485

Gocłowski Tadeusz 703

Goddeeris Idesbald 10, 176, 280, 281, 357, 358, 407, 463, 475–477, 597, 626

Goebbels Joseph 506

Goldmann Renate 349

Gomułka Władysław 62, 367, 474

Gorbachev Mikhail zob. Gorbaczow Michaił

Gorbaczow Michaił (Gorbachev Mikhail) 423, 432, 503, 508, 511, 512, 515, 559, 581, 593, 597, 603, 613, 629, 639, 641, 646, 647, 649, 654, 667, 673, 675, 682, 694, 705, 712, 726, 727, 728, 736, 740, 744, 763, 768, 774, 788–790, 800, 801, 803, 808, 809, 812, 817, 819, 821

Gordon Lincoln 33, 245

Gori Francesca 304

Goria Giovanni 599

Gorman Paul Francis 211

Goy Joseph 292

Góreczny Ireneusz 623

Górnicki Wiesław 431

Górny Jan 665

Grabowska Krystyna 99

Grabowski Chester 410

Graham Bradley 490

Grass Günter 466

Grassley Charles 626

Gratz Leopold 493

Greene Marilyn 816, 817

Grela Marek 182, 295, 323, 591

Griffith William E. 288

Grimsted Patricia Kennedy 304

Grlič Aleksander 213

Grodkowski Karol zob. Dziewanowski Kazimierz

Gromb Dora 304

Gromyko Andriej 26, 36, 51, 53, 54, 85, 142, 220

Grosser Alfred 295

Grósz Károly 650

Grünewald Armin 101

Gryz Ryszard 163, 166, 369, 383, 385, 386, 388, 392, 394, 396, 397, 399, 597, 608

Grządzielski Henryk 570

Grzyb Zofia 142

Gucwa Stanisław 154, 493, 510

Guehenno Jean-Marie 766

Gugała Stanisław 36

Guilbert Paul 777, 778

Gulbinowicz Henryk 389, 606

Gutmann Francis 292, 435

Guz Eugeniusz 368

Gwiazda Andrzej 52, 141, 144, 166, 168, 451, 461, 648, 667, 695

Hacker Jens 370

Hackmann Jörg 371, 542, 828

Hahn Hans Henning 350

Haig Alexander 35, 36, 39, 41–44, 46, 49–51, 53, 57–59, 137, 204–209, 211–214, 218, 220, 226–228, 272, 287, 316, 317, 322, 324–327, 334, 378

Hajnicz Artur 102, 361, 374, 471, 536

Hall Aleksander 772

Hall Margaret 219

Halloran Richard 43

Halstead John Gelder Horler 153, 177, 179, 377, 378

Halter Marek 289

Halvorsen Dag 310

Halvorsen Tor 277

Hamilton Lee H. 571, 572, 574, 579, 580, 785, 816

Hamm-Brücher Hildegard 121

Hammond Michael 629

Hanckock Peter 434

Hansard Thomas Curson 8

Hanson Philip 214

Hanuszkiewicz Adam 94

Hardt John P. 559, 579, 581, 613–616, 619, 621–623, 629, 636

Harel Claude 21, 528, 529, 531, 675–679, 683, 688, 689, 692, 694, 748, 749, 751, 754, 769, 775–777, 801, 820

Harper James 409

Harris Kenneth 664

Hart Giles 131

Harwood William 420

Hasper Harald 349

Hassner Pierre 304

Hatch Orrin Grant 407

Hawes John H. 22, 223

Hayhoe Barney 124

Hayward Thomas B. 211

Healey Denis 252, 658

Hecht Chic 626

Heck Bruno 467

Heide Trygve 719

Heinrichs Hans Peter 107, 108

Hejmo Konrad 610

Helms Jesse 627, 628, 631

Herbst Axel 298

Herczyński Ryszard 231

Herling-Grudziński Gustaw 20, 21, 832

Herman-Łukasik Anna 44, 154

Hernu Charles 300

Hersant Yves 449

Heruday-Kiełczewska Magdalena 10, 17, 288–290, 295

Heseltin William 671

Hessen Eduard 825

Heston Charlton 228

Hills Carla Anderson 790

Hinckley John Jr. 42

Hitler Adolf 242, 418

Hoffman David 632, 633, 812

Hofmann Daniel 824

Holik Andrzej 201, 217, 224, 281

Hollings Ernest Frederick 626

Holst Johan Jørgen  720

Holzer Jerzy 99, 542, 701

Homeyer Josef 400

Honecker Erich 102, 128, 254, 347, 348, 353

Hopper David T. 420

Horelick Arnold Lawrence 35

Horne A.D. 816

Houllez Marcel 147

Howard James Daniel 231

Howe Geoffrey 424–426, 429, 507, 513, 548–552, 557, 560, 561, 585, 658, 661, 662, 667, 739, 799

Hoyer Steny 623, 631, 643, 730

Hoyle Russ 347

Hudon Elżbieta 173

Hufbauer Gary Clyde 216, 584

Huff Gertrud 349

Humphrey Gordon 626

Hupka Herbert 376, 473, 542

Husson Roger 522

Hutchings Robert L. 10, 725, 728, 763, 779

„Hutny” (N.N.) 633

Huyn Hans Graf 360, 540

Iotti Nilde 500, 605

Isenberg Veronica 541

„J. Mondry” 151

Jabłoński Henryk 91, 109, 148, 167, 175, 395, 454, 455, 459, 460

Jackson Glenda 228

Jacobsen Hans-Adolf 112, 354, 365, 366, 370, 827

Jaenecke Heinrich 115

Jäger Wolfgang 99

Jagielski Mieczysław 44, 45, 49, 61, 62, 65, 67, 71, 73–76, 82, 83, 148

Jahn Egbert 120

Jakobsen Johan Jakob 277

James Cynlais Morgan 138, 141–145, 248, 250, 254, 255, 265–267, 297, 322, 331, 382, 393, 394, 558

Jan Paweł II (John Paul II) (właśc. Wojtyła Karol) 18, 28, 31, 58, 63, 72, 76, 120, 123, 128, 136, 149, 158, 159, 162–172, 213, 227, 242, 244, 245, 249, 263, 267, 274, 282, 302, 308, 309, 311, 314, 315, 343, 344, 369, 375, 376, 383–400, 411, 440, 453–457, 459, 460, 486, 502, 515, 573, 583, 585–590, 596, 597, 599, 606–613, 629, 655, 660, 673, 682, 700, 720, 751–755, 771–773, 789, 805, 806, 821

Janda Krystyna 94

Janicka Barbara 44, 154

Jankowiak Janusz 798

Jankowski Henryk 454, 525, 613, 671, 683

Jankowski Maciej 553

Jankowski Wojciech 770

Janowski Gabriel 632

Jańczak Stanisław 441, 451

„Jarek”, TW 610

Jarosz Dariusz 689

Jaruzelska Barbara 544, 545

Jaruzelski Wojciech 16, 39–41, 43, 45, 46, 48–50, 54–56, 59, 79–81, 86, 87, 91–94, 96–98, 110–114, 120, 122, 133–135, 138, 141, 142, 144–146, 153–155, 165, 167, 170, 171, 175, 185, 189, 190, 192, 200–202, 206, 209, 211–215, 217, 219, 221, 222, 225, 226, 228–230, 236, 237, 240, 242, 243, 245, 247–250, 252, 253, 260, 263–266, 268–271, 273, 276–279, 281, 283–286, 288–294, 297, 298, 300–302, 304, 305, 307, 308, 310, 312, 317–320, 322, 327, 328, 330, 331, 334–335, 342, 343, 346–349, 355, 356, 358–361, 363, 364, 367, 368, 370, 371, 375, 379–381, 383–400, 402–404, 409, 411, 412, 414, 416–418, 421–426, 428–431, 433, 435–437, 439–443, 447, 448, 452–455, 457, 458, 460, 461, 463, 465, 467, 468, 470–472, 474, 476, 477, 479–482, 484, 485, 487, 488, 491, 492, 496, 498–506, 508, 510–533, 535–537, 539, 540, 543, 548–555, 559, 564, 565, 567, 569, 570, 572, 573, 576–578, 584–612, 614–616, 618, 619, 623, 624, 628–633, 635–639, 641, 643, 644, 646, 649, 650, 653–656, 658, 659, 661, 662, 664, 667, 669–671, 673, 675, 676, 679, 680, 682, 683, 685, 687, 689–696, 698, 700, 701, 703–705, 708, 711, 712, 714, 718, 719, 721, 722, 725, 728, 729, 732, 733, 736, 739, 747, 749, 750, 752, 754, 757, 762, 765, 766, 771, 772, 775–777, 779, 782–789, 791, 793–801, 803–809, 811, 812, 814, 815, 817, 818, 822, 826, 829, 831, 834, 835

Jarzębski Stefan 631

Jaskiernia Jerzy 785

Jastrun Tomasz 765

Jastrzębski Dominik 739, 771

Jelcyn Borys 774

Jenkins Peter 217

Jenniger Philipp 353

Jędrys Marek 9, 762

Jiménez de Barros Mónica 737, 761

Jobert Michel 289

Joffrin Laurent 321

Johnson Ross 204

Jones David 207

Jørgensen Anker 173

Joseph Keith 260

Jospin Lionel 83, 95, 288, 289, 312, 316, 445, 452, 503, 506, 520, 685

Joxe Pierre 289, 402, 439–442, 774

Juan Carlos I  757

Julliet Pierre 303

Junghans Hans-Jürgen  363

Jurczyk Marian 34, 77

Jurgo-Puszcz Monika 487

Kaczkowski Józef 95

Kaczmarek Lech 489

Kaczorowski Françoise 304

Kaczurba Janusz 732, 733

Kaczyński Jarosław 724, 811

Kaczyński Lech 811

Kalabiński Jacek 785

Kalb Bernard 36

Kałuża Roman 781

Kamiński Józef 420

Kamiński Łukasz 11, 30, 179

Kamman Curtis 785, 786, 795, 809

Kampelman Max M. 333, 334

Kania Stanisław 24, 26–30, 36, 40, 46, 48–50, 67, 71, 72, 74, 75, 78–80, 85–87, 91–93, 97, 104, 105, 107, 109, 110, 112, 114, 126, 127, 141–143, 152, 164, 167, 170, 175, 185, 189, 192, 193

Karaś Antoni 460, 509, 511

Karcz Zbigniew 450

Karp Georg 147

Karski Ryszard 660, 702, 705, 744, 770, 803

Karwath Rob 816

Kasten Robert Walter 409

Kastrup Dieter 704

Kauffmann Sylvie 776

Kaufman Michael T. 537

Kąkol Kazimierz 466

Keatley Patrick 338

Kegley Charles W. 14

Kemp Jack 564, 569, 625

Kemp-Welch Tony 20, 25, 30–32, 34–37, 42, 166

Kendelbacher Joachim F. 367

Kengor Paul 163, 209, 219, 224, 386

Kennedy Edward 51, 207, 413, 417, 569, 582, 583, 608, 619, 623, 626, 627, 642, 648, 815

Kęcik Wiesław 119

Kętrzyński Wojciech 299

Kiessler Richard 826

Kimmitt Robert 785, 786

Kinast Jan 381, 580, 581, 631, 635, 637, 643–648, 650–652, 655, 656, 718, 728, 729, 731, 735, 736, 738, 785–787, 789, 795, 796

Kipling Bogdan 378, 379

Kirchschläger Rudolf 147

Kirkland Lane 32, 49, 407, 583, 625, 627, 652, 696

Kirkpatrick Donald 213

Kirkpatrick Jean 423

Kisiel Henryk 110, 111, 136, 148

Kissinger Henry 35, 236, 407, 740, 774

Kiszczak Czesław 189, 358, 424, 440, 502, 517, 527, 547, 578, 602, 604, 653, 692, 696, 776, 784, 787, 801, 807, 809, 817, 820, 822

Kittelmann Peter 704

Klapish Christiane 292

Klär Karl-Heinz 466, 535, 545

Klausa Ekkehard 415

Klessmann Christoph 366, 828

Klimczak Edward 540

Klimkiewicz Sławomir 292

Klincz Jan zob. Szczęsna Joanna

Kliszewski Barbara 204

Kmiecik Violetta 100

Knackstedt Günter 826

Kobylińska Ewa 373

Koch Ed 585

Kohl Helmut 103, 109, 112, 120, 264, 330, 353, 360, 365, 366, 369–374, 376, 397, 411, 448, 462–466, 468, 470–473, 533, 537, 539–546, 548, 670, 689, 698–701, 703, 707–717, 739–745, 749, 750, 764, 769, 770, 772, 775, 797, 798, 801–804, 815–818, 822–828

Kolbe Maksymilian 393, 629, 706

Kołakowski Leszek 115, 485

Komorowska Maja 149

Konwicki Tadeusz 449, 677

Kończak Janina 95

Korczewski Ryszard 83, 185, 186

Korczyński Wacław 140

Korger Dieter 10, 13, 99, 356, 366, 370, 373, 374, 471, 493, 533, 539, 699, 707, 716, 717, 744, 804, 823, 825, 826

Kornblum John 756–758

Korvald Lars 278

Korzonek Jerzy 549

Korzycki Włodzimierz 349, 365

Koschnick Hans 350, 351, 357, 375, 534, 536, 537, 540, 635, 704, 705, 743, 826

Kostrzewski Jan Karol 753

Koszel Bogdan 369, 370, 374, 471, 531, 700, 706, 715

Kościuszko Tadeusz 791

Kościuszko-Morizet Jacques 451

Kotkin Stephen 10, 724

Kouchner Bernard 444, 520

Kovrig Bennett 21–23, 25, 26, 29–35, 37, 42, 43, 46, 54, 57, 195, 203–205, 207, 217, 231, 235–237, 245, 328, 329, 333, 334, 406–408, 410, 414, 559, 583, 618, 620, 627, 628, 632, 633, 638, 646–648, 650, 656, 736–738, 747, 760, 764, 765, 774, 778, 785, 797–799, 812

Kowal Paweł 491, 585, 588–590, 597, 607–609, 611, 613, 619, 643, 649, 650, 664, 669, 697, 716, 726, 754, 755, 758, 763, 807

Kowalczyk Edward 363, 364, 532

Kowalczyk Józef 807

Kowalewski Zbigniew 302, 360

Kozakiewicz Mikołaj 811, 826

Kozłowski Marek 193

Krajewski Andrzej 786

Krakowiak Adam 140

Kramer Klaus 350

Kramer Mark 810

Krawczuk Aleksander 598, 600, 677, 694

Kreisky Bruno 334, 376

Kristiansen Kåre 277

Kristoffersen Erwin 105, 121, 467, 546, 743

Kriuczkow Władimir 812

Krol John 213

Król Ryszard 534

Krüger Heinz 349

Krystosik Ryszard 652, 653, 786, 809

Krzak Marian 94

Krzeczunowicz Andrzej 197, 229

Krzeczunowicz Nika 309

Krzemiński Adam 100

Kubasiewicz Ewa 312

Kuberski Jerzy 588, 612, 754, 805

Kubiak Hieronim 94

Kuchel Ronald 421

Kucza Ernest 504, 505, 508, 511, 540, 553, 703, 716, 741, 742, 745, 770, 802, 803, 822

Kufel Jakub 100

Kukliński Ryszard 29, 30, 45, 50, 59, 201, 204, 208, 284, 321, 575, 795

Kukołowicz Romuald 160

Kula Marcin 17

Kulik Ewa 524, 526, 559

Kulikow Wiktor 78, 85, 287, 292

Kulski Bolesław 739

Kułaga Eugeniusz 71, 74, 75, 77, 81, 84, 91, 95, 97, 98, 283, 288, 291, 292, 294, 295, 307, 308, 311, 313, 314, 435–439, 441, 446

Kułaj Jan 94, 160

Kułakowski Jan 149, 281, 720

Kunikowski Kazimierz 357

Kuroń Jacek 32, 88, 89, 95, 125, 166, 312, 350, 445, 489, 513, 525, 585, 633, 737, 745, 761, 762, 776, 830

Küsters Hans Jürgen  824

Kwaśniewski Aleksander 600, 684, 711, 787

Kwiatkowski Stanisław 732

La Fayette Marie Joseph de 816

Labedz Leo (Łabędź Leopold) 253

Lachowski Zdzisław 333, 334

Lackenbauer P. Whitney 379

Laghi Pio 456

Lahnstein Manfred 117

Lambsdorff Otto Graf 770

Lanc Erwin 531

Lang Jack 309, 529, 774

Lantos Tom 580

Lasota Irena 584

Lautenberg Frank 623

Lawaty Andreas 373

Le Goff Jacques 312, 313, 452

Le Léannec Bernard 819

Le Pen Jean-Marie 447

Leamer Laurence 219

Lecomte Bernard 76

Ledogar Stephen Joseph 237

Lefebvre Jean-Marie 287

Lehideux Martine 684

Lenin Włodzimierz 186

Lenz Allen J. 57, 211

Lenz Carl Otto 471

Leonard Mark 15

Lesiuk Stanisław 312

Leski Krzysztof 827

Levin Carl 650, 651

Lewicki Zbigniew 576

Lewis Neil A. 816, 828

Lewis Paul 300

Lied Harald U. 719

Lindenberg Klaus 534–536, 538, 544–546, 635

Lipinski William 580, 734

Lipiński Edward 410

Lipski Jan Józef 262, 372, 535, 799

Lipszyc Henryk 149, 150

Lis Bogdan 34, 140, 199, 408, 417, 421, 423, 432, 445, 451, 452, 467, 469, 487, 496, 499, 500, 506, 507, 509, 512, 521, 527, 540, 552, 556, 570, 572, 577, 578, 586, 645, 720, 748

Litherland Bob 673

Loertscher Clive 493, 494

López Fernando Morán 492

Luce Richard 252

Ludwiczak Zdzisław 417–419, 421, 566, 571, 572, 577, 578, 580, 622, 630, 631, 640

Lugar Richard 572, 574

„Lula” zob. Silva Luiz Inácio da

Luns Joseph 31, 36, 53, 130, 149, 155, 177–179, 190, 210, 211, 240, 270, 319, 320, 322, 324–326, 328, 329, 377, 378

Lustiger Jean-Marie 97, 696

Lutosławski Witold 748

Łabędź Leopold zob. Labedz Leo

Łakomy Henryk 294, 295

Łapicki Andrzej 766

Łatyński Marek (Michał Suszycki) 95

Łątkowska Mirosława 11

Łopatka Adam 299, 397, 398, 442, 451, 455, 473, 586, 589, 603

Łoziński Włodzimierz 656

Łukasiewicz Marek 377

Łukasiewicz Sławomir 17, 132

Łukowska-Karniej Hanna 665

Łunkow Nikołaj 171

M’Bow Amadou-Mahtar 485, 486

MacEachen Allan Joseph 380, 433

MacEachin Douglas 20, 23, 26, 30, 43, 50, 204

MacGregor John 549

MacGuigan Mark 377–379

Macharski Franciszek 167–169, 171, 389, 392, 465, 606, 703, 750

Machcewicz Paweł 35, 132, 136, 227, 250, 831

Maciborski Bogusław 420

„Mack” (N.N.) 731

MacLennan Gordon 765

Madej Zbigniew 58, 465

Maier Robert 366

Maire Edmond 77, 309

Maiworm Michael 541

Majewski Jan 762, 786

Malassagne Paul 447

Malendowski Włodzimierz 12, 591, 725

Malhuret Claude 529

Malinowski Andrzej 800

Malinowski Krzysztof 10, 99, 370, 374, 533, 705, 706, 824, 828

Malinowski Roman 460, 493, 500, 603, 622, 661, 680, 699, 701, 708, 709, 732, 739, 753–755

Mallaby Christopher 123

Mallet Jean-Claude 399, 403

Malone James 423

Malraux André 297

Małgorzata II 279

Mania Andrzej 35

Manno Vincenzo 753

Marcaggi Toussaint 447

Marchais Georges 506

Margueritte Bernard 310, 314, 315, 436, 522, 691

Marks Karol 228, 356, 822

Marsland David 260

Martelli Claudio 821

Martens Wilfried 228, 246, 755

Martinazzoli Mino 604

Martini Carlo 397

Marty François 444

Masterman Sue 72

Mastny Wojciech 333, 334

Materski Wojciech 12

Matlock Jack Foust 726, 727, 737, 744, 810

Mauroy Pierre 74, 83–87, 89, 92, 94, 96, 97, 247, 283, 284, 288, 290, 291, 293, 294, 296, 300–302, 308, 445, 488, 520, 690

Maxwell-Hyslop Robin 130, 548

May Hans 533

Mazerolle Olivier 287

Mazewski Alojzy 48, 238, 423

Mazowiecki Tadeusz 12, 150, 151, 157, 158, 160, 252, 292, 374, 442, 525, 526, 536, 538, 550, 585, 659, 662, 671, 703, 705, 712, 745, 771, 777, 807, 810–815, 817–827, 830, 832

Mazur Wojciech 179

Mazurkiewicz Anna 10, 204, 205, 237, 419, 614, 621, 631, 639, 728, 734, 737, 758, 759, 764, 774, 781, 782, 784–788, 793, 794, 807, 808, 811, 814, 815

Mazurkiewicz Waldemar 29

Mąkosa Jerzy 120

McEwen Bob 792, 811, 812, 814

McLaine Alan 379, 381

Meehan Francis Joseph 24, 29, 34, 36, 37, 41, 44, 54, 56, 74, 78, 204, 213, 237

Meese Edwin 205, 207

Mellor David 665

Meloz Augusta 346

Mérétik Gabriel 10, 31, 33, 94, 201, 203–208, 213, 219, 228, 283, 284, 287–289, 291, 347, 352, 366, 383, 386, 515, 695, 774, 777, 793, 816, 828

Meric André 444

Merkel Jacek 720

Mertes Alois 118, 353, 360, 374, 464, 468, 471, 540

Messner Zbigniew 423, 512, 544, 589, 590, 607, 640, 654, 655, 666, 680

Micewski Andrzej 540

Michel Patrick 446

Michnik Adam 16, 309, 312, 350, 421, 423, 445, 451, 452, 455, 458, 466, 487, 496, 499–501, 506, 507, 509, 512, 521, 527, 540, 549, 552, 556, 560, 570, 572, 576–578, 582, 583, 585, 586, 588, 599, 602, 619, 671, 681, 683, 716, 732, 745, 750, 769, 787, 807, 820, 821

Michowicz Wojciech 12

Mierzejewski Piotr 432

Mikulski Barbara A. 643

Milewski Jerzy 192, 281, 283, 290, 312, 333, 407–409, 419, 422, 423, 434, 448, 452, 478, 489, 495, 497, 499, 503, 553, 556, 564, 468, 570, 596, 619, 625–627, 643, 651, 677, 772, 818

Miller Leszek 820

Miłosz Czesław 173, 582

Mineyko Zofia 381

Mink Georges 204, 446, 520

Mink Henri de 304

Miodowicz Alfred 544, 605, 657, 674, 694, 695, 702, 715

Mirrow Thomas 121, 122

Mischnick Wolfgang 465, 701

Miszczak Krzysztof 374, 804

Mita de Ciriaco 603, 753, 771

Mitchell Bob 267

Mitchell George John 815

Mitsotakis Konstantinos 172, 448

Mitterrand Danielle 294

Mitterrand François 19, 64, 83–85, 87, 88, 90, 94, 96, 97, 143, 172, 215, 228, 284, 287–291, 295–298, 300, 301, 304, 312, 315, 316, 331, 388, 436, 442, 445, 448, 453, 498, 505, 511, 512, 514–517, 519, 523, 670, 680, 683, 687, 689, 690, 694–697, 721, 741, 744–747, 749, 750, 754, 765, 766, 769, 772, 774–779, 792, 797, 801, 803, 804, 817, 819, 827

Młyńczak Tadeusz 373, 642, 643, 711, 712, 718

Mochejski Ludwik 660

Mock Alois 697, 721, 756

Moczar Mieczysław 49, 74, 131

Moczulski Leszek 69, 108, 193, 549, 623, 651

Modzelewski Karol 125, 158, 160, 166, 750

Moïsi Dominique 288, 316

Mojsiewicz Czesław 12

Molgat Daniel 434

Möllemann Jürgen  371

Moltke-Hansen Olav 172

Mondale Walter 407, 416

Montand Yves 312, 444, 516, 766

Moon Sun Myung 408

Morawiecki Kornel 423, 545, 611, 612, 640, 643, 644, 648, 649, 663, 665, 667, 686

Morawski Kazimierz 654, 729

Mörbitz Eghard 464

Morgan John Albert Leigh 267, 268, 396, 399, 410, 425, 426, 428, 430–432, 441, 457, 542, 550, 553–555, 558, 562, 567

Morow Thomas 317

Morrison Peter 561

Mortimer Jim 552

Mosbacher Robert 815

Mosin Ryszard 282

Moszczyński Wiktor 17, 132, 425, 426

Mountbatten Filip 671

Moynihan Daniel Patrick 576, 626

Mueller Albert 623

Mull Stephen 575

Mulroney Brian 434

Munro Colin Andrew 192

Murray Ian 278, 318

Musawi Mir-Husajn 755

Muskie Edmund 22, 24–26, 28

Mussolini Benito 242

Myer Barbara 419, 420

Myer Frederick 419, 420

Naimski Piotr 201, 217, 224

Nakasone Yasuhiro 596, 629, 689, 718

Nance James W. 208, 212–214, 218, 220, 319, 324, 382

Narożniak Jan 133

Nash Ronald 659

Naszkowski Eligiusz 486

Nayhauss Mainhardt Graf 711

Negwer Georg 107, 122, 201, 325, 348, 365–367

Neiertz Véronique 83

Nestorowicz Tadeusz 465, 546, 547, 702

Neumaier Eduard 369

Neumann Volker 363

Nieckarz Stanisław 416, 509, 511

Niedzielak Stefan 748

Niemczyk Piotr 545

Nitecki Piotr 383, 384, 387–389

Nixon Richard 35, 788

Noël Roger 306

Noiville Jean-François 452, 504, 507, 510, 511, 515, 520, 521, 681, 690

Nothomb Charles-Ferdinand 148

Novak Robert 537

Nowak Henry James 576

Nowak-Jeziorański Jan 414, 415

Nowakowski Karol 276

Noworyta Eugeniusz 426

O’Donnel Gus 556

O’Sullivan David 427

O’Sullivan John 34, 162, 227, 673

Obey David Ross 730

Obodowski Janusz 87, 94, 197, 493

Oertzen Peter von 116

Offredo Jean 488

Okada Haruo 269

Olaf V 276

Olechowski Tadeusz 37, 68, 71, 83, 276, 302, 303, 361, 362, 375, 466, 469, 501, 532, 534, 535, 546, 577, 590, 596, 602, 648–650, 655, 658, 679, 682, 684, 690–692, 694–697, 712–715, 729, 732, 733, 736, 738, 741, 743, 745, 746, 750, 770, 773, 774, 790, 802, 806, 808, 826

Olesen Kjeld 173, 280

Olesiak Kazimierz 753

Olszowski Stefan 41, 63, 64, 91, 94, 112, 142, 170, 238, 340, 341, 358, 373, 379, 394, 409, 426, 429, 433, 441, 442, 455, 463, 465, 468, 474, 492, 496, 497, 499, 508, 509, 511, 514, 531, 532, 549, 565, 566, 586, 587

Onyszkiewicz Janusz 56, 94, 410, 436, 471, 523, 525, 530, 537, 550, 585, 637, 651, 653, 662, 665, 678, 681, 683, 703, 705, 761, 795, 830

Opiela Stanisław 765

Oreja Marcelino 721

Orszulik Alojzy 464

Orzechowski Marian 279, 514, 518, 528, 534, 543–547, 555, 557, 561–563, 579, 589, 591, 600, 602, 606, 607, 630, 631, 638, 643, 647, 658–663, 665, 675, 678–680, 683, 684, 687, 700, 703, 706, 707, 709, 711, 712, 718, 746, 757

Osiatyński Jerzy 814

Ost Friedhelm 742

Ostrowski Waldemar 37, 47, 56, 223, 229, 410

Ottaway David B. 580

Owen David 253

Ozdowski Jerzy 164, 225, 393, 394

Pack Doris 535

Paczkowski Andrzej (Stanisław Perzkowski) 12, 16, 18, 20, 30, 56–58, 66, 142, 200, 202–205, 209, 214, 254, 402, 416, 491, 532, 559, 577, 581, 592, 671, 725, 831

Padlewski Jan 306, 313, 314

Paetz Juliusz 395

Paillard Henri 290

Palme Olof 279

Palmer John 226, 318

Palmer Mark 242, 243, 568

Palmer Robbie 574

Palmer Ronald D. 420

Paoloni Mark 318, 336, 338

Papandreu Andreas 172, 221, 381, 382, 447, 448, 474, 475, 483, 493, 496

Parzymies Stanisław 680

Passent Daniel 786

Pastusiak Longin 23–25, 40, 42, 43, 47, 51, 204, 207, 210, 213, 218, 231, 235, 238, 384, 388, 396, 403, 405, 410, 422, 423, 570, 577, 617, 631, 635, 637, 645, 729, 793

Pasztor Maria 689

Pater Eugeniusz 77

Pawlak Stanisław 380

Pawliszewski Stanisław 434

Paziewski Michał 108

Pedro Edmundo 489

Pell Claiborne 569, 570, 619, 625, 626, 640

Penderecki Krzysztof 94

Perenyi Peter 759

Pérez de Cuéllar Javier 485

Pérez-Llorca José Pedro 154, 155

Perito Robert 639

Perle Richard 48

Pernal Marek 11, 30, 208, 214, 306, 398, 420, 478, 486, 584, 608, 619, 625, 629, 632, 638, 671, 695, 705, 718, 720

Person Joanna 683

Pertini Alessandro 160, 272–274, 459, 460, 496, 497, 500

Perzkowski Stanisław zob. Paczkowski Andrzej

Peterhoff Reinhard 594

Pfeffer Franz 465

Pflimlin Pierre 485

Pflüger Friedbert 100, 823

Piasecki Barbara 240

Piątek Krzysztof 249, 269, 271, 276, 278

Piątkowski Wacław 535

Picaper Jean-Paul 348

Piesakowski Tomasz 132

Pilarska Joanna 277, 281

Piłsudski Józef 749

Pinochet Augusto 252, 516

Pińkowski Józef 78, 109

Piotrowski Grzegorz 664

Piotrowski Jacek 766

Piotrowski Paweł 660

Pipes Richard 36, 201, 205, 208, 209, 211, 219, 223, 272

Pivot Bernard 682

Plaisant François 452, 507, 511, 514, 517

Pleskot Patryk 15, 93, 160, 163, 188, 190, 212, 226, 230, 239, 239, 256, 307, 318, 358, 424, 435, 438, 542, 557, 563, 594, 638, 677, 689, 735, 787, 788, 810

Pleuger Gunter 538

Plum Werner 105

Podraza Andrzej 779

Poggi Luigi 165, 383, 385, 386, 391, 393–395, 397, 455, 585–587, 589, 590

Poher Alain 686

Polak Wojciech 100

„Polites” (N.N.) 494

Polkehn Walter 114, 363, 465

Pomian Krzysztof 304, 312, 503, 570

Poniatowski Michel 61, 441, 748

Ponomariow Borys 184

Pontillon Robert 91, 306

Pope G. 449

Popiełuszko Jerzy 315, 417–419, 429–432, 446, 447, 451, 456, 457, 460–462, 470–472, 482, 484, 488, 489, 494, 495, 509, 519, 529, 532, 540, 547, 550, 551, 553, 582, 585, 586, 588, 589, 608, 632, 650, 663, 665, 671, 677, 681, 705, 743, 750, 773, 777

Poręba Bohdan 179

Portykus Elżbieta 150

Pöttering Hans-Gert 755

Powell Colin 651

Pożniak Mieczysław 235

Pożoga Władysław 49, 358

Pressler Larry 223, 225

Price Christopher 257

Pridham Kenneth Robert Comyn 123, 126, 127, 132

Przemyk Grzegorz 315, 418

Przybylski Józef 176

Pszon Mieczysław 822, 825, 826

Puaux François 387

Pudysz Zbigniew 700

Pym Francis 424

Quayle Dan 761

Rachwald Arthur 20, 44, 725

Raczyński Edward 549

Raimond Jean-Bernard 10, 307–309, 311, 312, 315, 397, 436, 442, 443, 446, 449, 451, 452, 504, 518, 522, 523, 528, 530, 658, 677–682, 684, 689, 690, 750

Raina Peter 163, 390, 391, 395–398, 606, 607

Rajk László 820

Rakoczy Tadeusz 607

Rakowski Mieczysław Franciszek 72, 94, 106, 118, 144, 189, 237, 280, 298, 308, 316, 321, 352, 359, 361, 362, 376, 388, 409, 469, 471, 488, 532, 536, 542, 543, 556, 562, 585, 604, 613, 640, 644, 655–657, 669, 670, 673–675, 688, 690, 692, 695, 697–700, 715–717, 724, 728, 734, 737, 739, 741, 742, 745, 746, 748, 750, 752, 753, 770, 776, 779, 803, 804

Rallis Jeorios 172

Ratzinger Joseph 400, 586

Rau Johannes 364, 544, 699, 710, 712, 774, 823

Rausch Jean-Marie 774

Raymond Walter 626

Reagan Nancy 219

Reagan Ronald 8, 16, 19, 23, 29, 31, 34, 35, 38–58, 93, 107, 111, 128, 134, 135, 149, 153, 162, 163, 171, 186, 188, 190, 203–242, 245, 247–249, 253–255, 257, 259, 261, 262, 267, 270, 273, 274, 281, 284, 300, 304, 320, 334, 339, 351, 356, 357, 361, 371, 384, 386–388, 390, 392, 396, 398, 403–406, 408, 410–419, 422, 423, 454–456, 466, 489, 556, 564–570, 572–582, 584, 593, 608, 610, 616–618, 621–624, 628, 629, 631, 633, 637, 639, 641, 643–647, 649–653, 655, 657, 659, 699, 705, 726, 728, 738, 792, 794

Reddaway Norman 549

Redman Charles Edgar 645

Regan Donald Thomas 211

Reichardt Hartmut 121

Reid Harry 643

Reiff Klaus 346, 363, 535, 548

Reiter Janusz 350, 804, 822

Renon Gérard 820

Renton Timothy 552, 561–563, 658, 659, 679

Repnik Hans-Pieter 709

Rey Marie-Pierre 727

Rice Condoleezza 728, 731

Richardson Gordon 136

Richthofen Hermann von 713

Ridgway Rozanne Lejeanne 568, 580, 581, 634, 635, 637, 639, 640, 729, 736, 738

Riechers Albrecht 10, 100, 355, 357, 358, 363, 366, 533, 712

Riegle Donald 626

Rifkind Edith 430

Rifkind Malcolm 260, 427, 429–432, 448, 461, 470, 472, 483, 493, 497, 507, 513, 519, 548, 550, 552, 553, 585

Ritter Don 21

Rocard Michel 60, 520, 696, 746, 769, 820

Rockefeller David 638, 733

Rocksborough-Smith David 379

Rogaczewska Krystyna 102

Rogosz Barbara 125, 137

Rokita Jan 629, 724

Roland-Lévy Fabien 293

Romaszewska Zofia 635, 692, 724, 795

Romaszewski Zbigniew 121, 312, 409, 445, 629, 635, 724, 795, 830

Rose Clive 178

Rosini Giacomo 604

Ross Joseph E. 622

Rostenkowski Daniel („Dan”) 621, 622, 648, 649, 730

Roszkowski Janusz 643

Rotfeld Adam Daniel 591

Rother Berndt 534

Roux Jacques 443, 444

Rozpłochowski Andrzej 37, 158

Rozwalak Zdzisław 95

Różycki Stanisław 177

Rüdiger Stephan 373

Ruge Peter 108, 113

Ruggiero Romano 604

Rühe Volker 372, 467, 468, 470, 473, 474, 541, 703, 716, 745

Rühl Lothar 318, 368

Rulewski Jan 52, 150, 151, 199

Rurarz Zdzisław 209, 270

Rychlewski Przemysław 100

Rzedkowski Waldemar 464

Sa Rego Carlos de 346

Sabbat Kazimierz 136

Sacharow Andriej 696

Sack Kevin 817

Sadowska Barbara 315

Sadowski Zdzisław 644, 647, 648, 667

Safire William 207

Sakurauchi Yoshio 269

Samsonowicz Henryk 750

Sancton Thomas A. 23, 100

Santana Enrique Olivares 176

Sarotte Mary Elise 10, 727

Savary Alain 77

Savranskaya Svetlana 817

Scanlan Jack 45, 242, 419, 565

Schäfer Hermann 366, 372, 701

Scharping Rudolf 536

Schäuble Wolfgang 541, 717

Schaufele William Elias 22

Scheel Walter 771

Scheer François 308, 309

Schell Manfred 707

Schmidt Helmut 22, 43, 47, 71, 99–101, 103–107, 109–112, 114–117, 119, 120, 128, 172, 192, 195, 225, 228, 296, 300, 301, 347–353, 355, 356, 358–360, 363–365, 367–369, 384, 462, 464, 548, 698, 744, 832

Schmitt Jean-Claude 304

Schmitt Rudi 468

Schneider Claudine 569, 626, 640, 663

Schneppen Heinz 534–536

Schott Jeffrey J. 216, 584

Schult Wolfgang 349, 350

Schultz Eberhard 116

Schumann Maurice 88, 306, 526, 683

Schümer Rolf 349

Schümer Teresa 349

Schütz Hans-Peter 744, 823

Schwan Gesine 358, 359

Schwartz David 577

Schwarzenberg Karl 629

Schwehn Klaus J. 703

Schweizer Peter 34, 50, 179, 222, 230, 279

Scobie William 257

Scott Kenneth 130

Scowcroft Brent 725, 734, 736, 760, 790, 793, 794

Seeler Hans-Joachim 723

Selbmann Eugen  106, 362, 367, 375, 465, 466, 534–536, 540, 541

Semczyszyn Magdalena 607

Sereda Janusz 494, 532, 533

Sergent François 355

Serrou Robert 388

Serwański Maciej 295

Sędziwy Witold 375

Shackleton Edward 429

Shanker Albert 816

Shenon Philip 646

Sherrill Martha 816

Shintaro Abe 494

Shipler David K. 407

Shultz George 240, 244, 412, 413, 507, 566, 588, 620, 630, 631, 639, 648–650, 655–657, 728, 729, 747

Siemiątkowski Zbigniew 830

Signoret Simone 312, 313, 444

Sikorski Władysław 139, 141, 659, 660, 662

Silva Luiz Inácio da („Lula”) 160

Silvestrini Achille 164, 383–385, 393–395, 457, 500, 587, 590, 597, 606, 607

Siła-Nowicki Władysław 44, 691, 753

Simon Paul 814, 815

Simons Thomas W. Jr. 582, 583, 639, 640, 643–646, 648, 649, 651, 656, 733, 756, 757, 761, 762

Sinatra Frank 228

Sitkowska Anna 607

Siwek Sławomir 412

Sjursen Helene 10

Skalnik Kurt 531

Skaug Gunnar 719

Skibniewska Halina 61, 750

Skórzyński Jan 11, 30, 108, 208, 214, 306, 398, 420, 478, 486, 584, 608, 619, 625, 629, 632, 638, 671, 695, 705, 718, 720

Skrzydło Wiesław 680, 693

Skubiszewski Krzysztof 720, 824–826

Słowik Andrzej 34

Słowikowski Jan 110, 138, 163, 171, 190, 198, 221, 222

Smith Diana 56

Smith Neal 566

Smith William E. 207, 214, 247, 290, 296, 345, 348, 383, 386

Smolar Aleksander 312, 438

Soares Mario 278, 489

Sobczyk Andrew 241

Sobczyk Garret 241, 612, 640, 649

Sobierajska Krystyna 95

Sodano Angelo 805, 806

Solarz Stephen Joshua 407, 580, 623, 787

Sołżenicyn Aleksander 488

Sonik Bogusław 680

Sonnenfeldt Helmut 35

Soros George 762

Sorsa Kalevi 635

Soulé Véronique 436

Soutou Georges-Henri 295

Sowiński Paweł 108

Spadolini Giovanni 160, 161, 228, 271–274, 500, 598, 600, 605, 755, 821

Spałek Robert 594

Spasowska Wanda 209, 210

Spasowski Romuald 24, 37, 38, 49, 51, 209, 210, 213, 216, 270, 386, 617

Späth Lothar 540

Speaks Larry M. 186

Spoo Eckart 121

St. Germain Fernand Joseph 421, 569, 570, 626, 640

Staden Berndt von 117, 119, 375

Stanford Joseph 718

Staniszewski Stefan 258, 427–429, 552, 553, 555, 557, 560, 688, 717

Stanuch Zbigniew 607

Stavenhagen Lutz 705

Stefanowicz Janusz 435, 446, 447, 449, 450, 452, 503–507, 510–514, 517, 518, 520, 522, 523, 525–528, 677, 680–684, 686–688, 690, 691, 695–697, 723, 746–748

Stefański Piotr 466

Steger Norbert 493

Stelmachowski Andrzej 536, 582, 671, 693, 795, 826

Stercken Hans 547, 713

Stetzenbach Otto 536

Stevens Ted 643

Stobbe Dietrich 703

Stoessel Walter John 206, 211, 423, 573, 574

Stokes Gale 724

Stoltenberg Thorvald 487, 719

Stomma Stanisław 536

Strasz Małgorzata 108

Straszewski Konrad 396

Strauss Franz Josef 120, 347, 462, 463, 471, 545

Stray Svenn 276, 719

Street Anthony 178

Strękowski Jan 10, 172, 173, 276–278, 283, 310, 477, 486, 487, 489, 490, 719

Strobel Georg W. 715

Ströhm Carl Gustav 471

Strzałka Krzysztof 16

Strzelecka Jadwiga 691

Strzelecki Jan 139, 140, 199

„Stud” (N.N.) 145

Suchowolec Stanisław 748

Sudhoff Jürgen  373

Susłow Michaił 85, 117

Süssmuth Rita 711, 716, 804

Suszycki Michał zob. Łatyński Marek

Sutor Julian 13

Sutton Nina 219, 290

Suzannet Robert de 320, 338

Suzuki Zenkō 149, 228, 269, 270

Svanstrøm Bjørg 719

Svart Anker 237

Svenbalrud Hallvard Kvale 487, 719, 720

Swihart James W. 735, 785

Swoboda Frank 761, 816

Sydow Max von 228

Sykes Charles 38

Symmes Steven 625, 626, 628

Symonides Janusz 362

Szablewski Kazimierz 163, 167

Szałajda Zbigniew 499, 500, 539, 544, 709, 712

Szaniawski Józef 50

Szaniawski Klemens 585, 703

Szarek Jarosław 105, 201, 204, 206, 214, 219, 228, 237, 254, 273, 276, 278, 279, 283, 284, 288, 290, 294, 296, 300, 321, 323, 334–337, 339, 344, 347, 351, 363, 364, 376–378, 383–386, 392, 393, 423, 461, 478, 488, 493, 494, 505, 506, 515, 516, 534, 548, 550, 584, 585, 617, 619, 628, 629, 632, 671, 696

Szczepanik Krzysztof 44, 154

Szczepański Jan 299, 427, 691

Szczęsna Joanna (Jan Klincz) 696

Szelachowski Tadeusz 493

Szewczyk Z. 37

Szlajfer Henryk 9, 203, 204, 734, 735, 760, 762, 813

Szumańska Agnieszka 766

Szumski Krzysztof 309, 437

Szymanderski Jacek 553

Szymański Krzysztof 686

Szymborski Wojciech 14

Śliwiński Arkadiusz 81

Śliwiński Krzysztof 442, 683, 769, 774, 804

Śliwiński Zbigniew 140

Ślusarek Ewa 421, 569, 619, 625, 626, 640, 663

Świder Małgorzata 100, 101, 106, 361, 363

Świtoń Kazimierz 158, 160, 440

Tapsell Peter 129, 134

Tarka Krzysztof 35, 132, 136, 375, 415, 831

Tatu Michel 304

Taylor Jacek 724

Tejchma Józef 94

Teltschik Horst 370, 533, 716, 717, 741, 742, 745, 770, 802, 803, 818, 822, 825, 826, 828

Terborg Margitta 702

Terjung Knut 114, 363

Terlecki Ryszard 11, 15, 526

Thalwitz Margret 730

Thatcher Margaret 7, 16, 22, 68, 88, 93, 122–125, 128–130, 132–135, 137, 138, 141–143, 156, 161, 194, 195, 228, 232, 239, 247–251, 253–257, 259–265, 267, 268, 331, 338, 339, 366, 425, 427–429, 431, 548–551, 553–557, 560, 568, 657–675, 689, 725, 738–740, 765, 774, 797, 799, 800, 817, 818, 827

Thieme Hans-Achim 349, 350

Thiesen Helene 827

Thomas Gordon 179, 392

Thomas Stephan G. 117, 118, 469

Thompson James Robert 43, 47

Thoroddsen Gunnar 228

Thyden James 422

Tijn Theo van 304

Timmermann Heiner 542

Tindemans Leo 246, 340, 341, 675, 765

Tkocz Zygmunt 347, 351

Toboła-Pertkiewicz Paweł 242

Tokarczuk Ignacy 585

Tomala Mieczysław 112, 345, 370, 707, 823, 827

Tomizuka Mitsuo 149

Tornetta Vincenzo 156, 161

Touraine Alain 10, 750

Trajkowski Andrzej 235

Trautman Andrzej 477

Trefgarne David Garro 255, 259, 260

Treholt Arne 719

Trepczyński Stanisław 566

Trevisan Dessa 130

Trimborn Harry 403

Trudeau Pierre 152–154, 228, 330, 377–380, 434

Trzeciakowski Witold 585, 671, 771, 772, 777

Tucker Elizabeth 737

Turkowski Stanisław 209

Turner Stansfield 26

Turowicz Jerzy 681

Turowski Krzysztof 819, 822

Tutu Desmond 576

Tutwiler Margaret 780

Udall Morris 625

Ullmann Bernard 200

Ullsten Ola 175, 278

Ulusu Bülent 228

Umeda Yoshiho 149, 150, 152, 269, 389

Umeda-Kudo Hisayo 269

Urban George Robert 227

Urban Jerzy 233, 311, 397, 418, 430, 443, 444, 460, 468, 471, 472, 500, 501, 504, 506, 510, 518, 519, 523, 528, 535, 545, 546, 557, 567, 568, 573–575, 580, 585, 588, 589, 601, 605, 616, 625, 628, 659, 676, 677, 684, 718, 719, 733, 735, 767, 795

Ursyn Teodor zob. Bocheński Jacek

Valticos Nicolas 478

Vandrisse Joseph 386

Väyrynen Paavo 493

Vedrine Hubert 445

Veil Simone 520

Vekens John van der 720

Verheugen Günther 363, 368

Vieser Günther 350

Vinocur John 32, 354

Vodnik Pierre 747

Vogel Bernhard 365, 465, 703, 710

Vogel Friedrich 473

Vogel Hans-Jochen 119, 365, 375, 465, 470–473, 541, 699, 703, 825, 826

Vogel Heinrich 828

Voigt Karsten Dietrich 362, 368, 369, 703

Volle Hermann 107, 336

Vranitzky Franz 697

Wagner Rainer 349

Wagner Wolfgang 107, 336

Wajda Andrzej 83, 94, 116, 312

Waldegrave William 765, 799

Waldheim Kurt 191, 211

Walentynowicz Anna 89, 90, 92, 96, 302, 308, 312, 314, 440, 501

Waligóra Grzegorz 11

Wallace James 549

Wallop Malcolm 569, 626

Walters Alan 799

Walthemate Ernst 363

Wałęsa Danuta 489, 496, 777, 784

Wałęsa Jarosław 489

Wałęsa Lech 23, 34, 40, 45, 48, 52, 54–56, 58, 64, 65, 67, 69, 70, 72, 73, 75–78, 80, 81, 86, 88, 89, 92–97, 105–108, 111, 113, 115, 117, 118, 121, 128, 133–135, 137, 139, 141, 143–146, 149–151, 154, 155, 157–162, 164–166, 168, 169, 171, 176–178, 192, 196, 197, 206, 209, 212, 219, 221, 225, 226, 231, 233, 234, 237, 240, 243, 245, 250, 251, 262, 264, 267, 275, 277–279, 282, 289, 291, 292, 301, 302, 306, 308–312, 314, 315, 319, 327, 330, 337, 342, 358, 360, 363, 365, 366, 368–373, 380, 385, 387, 389, 393, 394, 396–398, 405, 406, 409, 410, 413, 416, 424–426, 428, 435, 437–441, 448, 451, 452, 454, 456, 471, 478–480, 483, 485, 486, 488–491, 494, 496, 501, 506, 513, 516–520, 522, 525, 527–529, 534, 535, 537–539, 544, 546, 553–558, 570, 572, 573, 576, 579, 583–585, 595, 597, 598, 603–605, 608, 610, 612, 615, 616, 619, 620, 624–627, 629, 630, 632, 633, 638, 639, 642–644, 647, 648, 650–657, 659–663, 668, 669, 671, 674, 675, 681–685, 687, 688, 692–697, 702–706, 709, 710, 714–716, 718–721, 728, 733, 734, 736, 743, 745–751, 753–755, 758, 760, 761, 763, 766, 768–773, 775, 777, 782, 784, 789, 791–794, 805, 807–809, 811, 814, 816–819, 822, 824–828, 830–832

Wałęsa Stanisław 23, 158, 416

Wałęsowie 398

Warnke Jürgen  743

Wasiutynski Elizabeth 642

Watson Russel 398

Wągrowska Maria 700

Weatherill Bernard 661, 739

Weber Elisabeth 373, 545

Weckbach-Mara Friedemann 118

Wehner Herbert 99, 102, 360–363, 540

Weigel George 166, 385, 397–399

Weinberger Caspar 41, 44, 57, 137, 205–207, 211–213, 229, 259, 300

Weinraub Bernard 419, 736

Weiser Benjamin 50

Weizsäcker Richard von 537, 543, 545, 698, 703, 715, 717, 741, 802, 803, 822–825

Welles Orson 228

Wenick Martin A. 577, 578, 580, 630, 637

Werblan Andrzej 72

Wesołowska Alicja 191, 485

Westmüller Horst 533

Węc Janusz Józef 103, 351

Whitehead John 581–585, 615, 616, 619–622, 638–640, 643–645, 647–649, 652–656, 659, 679, 729, 733

Wiatr Jerzy Józef 14

Wiejacz Józef 29, 36, 39, 79, 110, 133, 165, 172, 198, 277, 293, 305, 335, 380, 381, 434, 456, 458, 595, 496, 498–500, 502, 596, 598, 599, 601–603, 605, 608–610, 754, 755, 771, 772, 805, 806

Wielowieyski Andrzej 94, 536, 585, 678, 681, 695, 814

Wierczyński Lech 39

Wilczek Mieczysław 752

Wilgis Herbert E. 419

Wiliński Mateusz 11, 99, 371, 374, 471, 474, 533, 706, 827

Willoch Kåre 228, 276–278, 486, 488, 490

Wilson Woodrow 228

Winkler Heinrich August 100, 122, 346, 347, 541

Winterton Ann 427

Winterton Nicholas 129, 427

Wirga Andrzej 545

Wischnewski Hans-Jürgen  109, 111, 117–119, 121, 352, 354, 356, 362, 364, 365, 465

Wittkopf Eugene R. 14

Wojna Ryszard 106, 442, 446, 504, 525, 605, 686, 692, 700, 703, 709, 743

Wojtaszek Emil 60, 66, 71, 160, 161, 275, 458

Wojtkowski Mirosław 105

Wojtyła Karol zob. Jan Paweł II

Wolak Artur 766

Wolański Marian S. 149

Wolf Frank 576

Wolicki Krzysztof 522

Wołowski Aleksander 302

Woodward Bob 204, 406, 407

Wörner Manfred 360

Wójcik Andrzej 600, 659, 674, 680, 683, 684

Wójcik Magdalena 150

Wright Jim 620

Wright Patrick 660

Wróbel Sylwester 14

Wróblewski Andrzej 746, 752

Wujec Henryk 312, 445, 553

Wyszkowski Krzysztof 95

Wyszyński Stefan 109, 145, 159, 163, 164, 166, 167, 212, 398, 587

Wyzner Eugeniusz 193

Yamaguchi Toshio 269

Yatron Gus 576, 651

Yokomichi Yasuhiro 269

Zabczyk Walter 349

Zabłocki Clement 23, 171

Zacharski Marian 47, 241, 420, 566

Zając Justyna 32, 182, 204, 215, 295, 323, 334, 340, 412, 429, 461, 531, 539, 559, 567, 581, 591, 592, 599, 650, 663, 680, 746

Zamiatin Leonid 117

Zanussi Krzysztof 94

Zapert Zbigniew 210

Zarębski Andrzej 95

Zawadzki Stanisław 420

Zawalski Krzysztof 176

Zdrada Jerzy 695

Zelikov Philip 728

Zepter Bernhard 474

Zerolis John William 231

Zielonka Jan 570

Ziembiński Wojciech 193

Ziemer Klaus 371

Ziemiński Tomasz 750

Zięba Ryszard 32, 182, 204, 295, 323, 335, 340, 412, 429, 461, 531, 539, 559, 567, 581, 591, 592, 599, 650, 663, 680, 746

Zięba Stanisław 493, 542, 552, 600

Ziętkiewicz Grzegorz 803, 804

Zimmermann Friedrich 353, 374, 375, 468

Zink Otto 374

Zofia grecka 757

Zukowski Erwin 349

Zybura Marek 99

Żakowski Jacek 173

Żaryn Jan 589

Żelichowski Ryszard 16

Żukiewicz Przemysław 14

Żyła Jacek 285