Krzysztof  Zajączkowski

Westerplatte
jako miejsce pamięci 1945–1989

Recenzenci
prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek; dr hab. Piotr Semków, prof. AMW

Redakcja
Anna Zawadzka

Korekta
Magdalena Baj, Anna Kaniewska

Redakcja techniczna
Katarzyna Szubka

Indeks
Łukasz Rybak

Skład i łamanie
Marcin Koc

Projekt graficzny okładki
Sylwia Szafrańska

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2015

ISBN978-83-8229-775-1 (epub)
ISBN 978-83-8229-776-8 (mobi)
Seria „Monografie”: tom 105

Zapraszamy na stronę internetową
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Wstęp

Żadne wydarzenie polskiego Września 1939 r. nie doczekało się tak obfitego i różnorodnego upamiętnienia jak obrona Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Mamy tu do czynienia z ogromną ilością przyczynków historycznych, setkami artykułów i wspomnień, przewodnikami, wywiadami i reportażami, audycjami radiowymi, filmami dokumentalnymi i fabularnymi, dziesiątkami relacji żołnierzy, zdjęciami i albumami, wreszcie z pamiątkami rzeczowymi w muzeach czy „śladami” bitwy zachowywanymi w przestrzeni topograficznej. Nie przypadkiem w 1985 r. Władysław Kopaliński uznał za stosowne odnotować hasło „Westerplatte” w swoim Słowniku mitów i tradycji kultury1, a w Słowniku wydarzeń, pojęć i legend XX wieku umieścił „Obronę Westerplatte” pośród sześciu haseł dotyczących kampanii wrześniowej2.

Pomimo mnogości literatury poświęconej Wojskowej Składnicy Tranzytowej niniejsza praca wchodzi na obszar dotąd nieopisany. Trwające od 2005 r. studia autora nad tematyką obrony półwyspu nie tylko pozwoliły bliżej przyjrzeć się niewątpliwemu fenomenowi, jakim pozostaje siedmiodniowa obrona we wrześniu 1939 r.3, lecz także stwierdzić, że Westerplatte jest zjawiskiem znacznie wykraczającym poza tradycyjnie pojmowany przedmiot badań historycznych. Analiza wojskowych aspektów obrony półwyspu prowadziła do wniosku, iż obrona Składnicy nie miała istotnego wpływu na przebieg kampanii wrześniowej. Co w takim razie spowodowało, że Westerplatte urosło do rangi wrześniowego symbolu i stało się składnikiem kanonu historycznego Polaków? Jakie były przyczyny tego stanu rzeczy, jakie mechanizmy zadziałały? Patrząc dalej: kto i w jakim celu wywierał wpływ na kształt i upowszechnianie wiedzy o obronie Składnicy? Jak przebiegał proces narastania wokół Westerplatte nowych sensów? Czym stała się pamięć o Westerplatte w kolejnych latach jej funkcjonowania?

Ustosunkowanie się do tego zestawu pytań wymagało przewartościowania przedmiotu zainteresowań i skierowania pasji badawczej w zupełnie nową stronę. Oznaczało poszukiwanie odniesień zjawiska Westerplatte do problematyki pamięci społecznej oraz podjęcie badań w ramach tzw. historii drugiego stopnia.

Zagadnienia związane z kategorią pamięci, podstawowe dla przedmiotu niniejszych dociekań, należą do najistotniejszych we współczesnych naukach humanistycznych. „To pamięć, a nie historia sprawia, że przeszłość nas dotyczy, jest naszą przeszłością, w której odciska się naznaczony emocją fragment prawdy o nas samych. To pamięć, a nie historia przekracza granice przedstawienia” – podkreślał wagę zjawisk mnemonicznych Krzysztof Trybuś4.

W minionych wiekach do problematyki pamięci podchodzono w wieloraki sposób. Od czasów Oświecenia w kulturze europejskiej dominowało przeświadczenie, że badanie przeszłości jest domeną historii. Badacze dziejów zbudowali w ciągu dziesięcioleci wiarygodną aparaturę poznawczą, stworzyli narzędzia pozyskiwania źródeł oraz ich krytycznej interpretacji. Znamienne, że „tylko odrobina tej wiedzy trafiła do zbiorowej pamięci”, gdzie mieszała się „z treściami pozyskiwanymi w pozanaukowy sposób”5. Pamięć obecna w rozmyślaniach św. Augustyna, Szekspira, Byrona, Prousta, Bergsona czy Freuda była rozumiana i badana przede wszystkim w wymiarze indywidualnym6. Dopiero w okresie międzywojennym francuski socjolog Maurice Halbwachs (1877–1945) sformułował ideę „społecznych ram pamięci”7. Kolejni badacze, zwłaszcza historycy skupieni wokół francuskiego pisma „Annales”, w latach sześćdziesiątych XX w. rozpoczęli „rewolucję pamięciologiczną”, oddzielając poznanie historyczne od studiów nad pamięcią społeczną.

W Polsce zagadnienia kolektywnych wymiarów pamięci podejmowano w trzech perspektywach badawczych8. Na użytek badań przedstawianych w tej książce warto było odwołać się przede wszystkim do dwóch spośród nich: pierwszej – wynikającej z politycznych kontekstów zjawiska pamięci społecznej, związanej głównie z upamiętnianiem ważnych wydarzeń z historii najnowszej; oraz drugiej – dostrzegalnej dziś w licznych tekstach naukowych, rodzącej się w toku analiz relacji między historią a pamięcią i opierającej się na inspiracjach płynących z prac Paula Ricoeura, Krzysztofa Pomiana, Jacques’ a Le Goffa czy Jana Assmanna9. Z tej perspektywy problematyka pamięci zostaje podjęta na gruncie różnych dziedzin humanistycznych, przy czym „charakterystyczną cechą wszelkich prób badawczych” jest „częste przekraczanie granic tradycyjnie pojmowanych dyscyplin, zapożyczanie terminów, metod i procedur, budowanie pomostów i ujęć ponaddyscyplinowych”10. Jeśli chodzi o trzecią perspektywę, która wiąże się z unikalnym podejściem badawczym zainicjowanym przez Ninę Assorodobraj-Kulę11, następnie zastosowanym przez innych polskich socjologów, m.in. Barbarę Szacką12 i Andrzeja Szpocińskiego13, wykorzystano w pewnym zakresie wypracowany w jej obrębie aparat pojęciowy; pożyteczny okazał się zwłaszcza termin „kanon historyczny”.

Podstawowe znaczenie dla tematyki i metodologii badań będących przedmiotem niniejszego studium mają dokonania francuskiego historyka z grupy „Annales” Pierre’ a Nory, który konstruując pojęcie miejsca pamięci, rozpoczął „zwrot mnemoniczny” w naukach humanistycznych14. Prace Nory umożliwiły ukształtowanie nowego sposobu pisania o historii (który ów uczony określał jako historię drugiego stopnia). Jak zauważył Étienne François, z chwilą zapoczątkowania przez Norę „epoki pamięci i upamiętniania” relacje między historią a pamięcią zaczęły się rozwijać w trzech kierunkach: interdyscyplinarnych badań nad odniesieniami między pamięcią a naukami społecznymi; badań związanych z funkcjonowaniem miejsca pamięci w kulturze i historii dawnych społeczeństw oraz prac filozoficznych poświęconych związkom pamięci, historii i zapomnienia15.

Wymienione wyżej perspektywy badawcze pozwalają przejść od sformułowanych na początku pracy problemu badawczego i zestawu pytań do rzeczywistego przedmiotu dociekań, którym uczyniono nie tyle konkretną historię rozgrywającą się między 1 a 7 września 1939 r. na niewielkim skrawku polskiego Wybrzeża, ile coś, co w zasadzie działo się później, lecz nie stanowiło standardowo rozumianych skutków tejże historii. Pamięć o jednostkowym zdarzeniu, którym była obrona Westerplatte, formowała się bowiem i przekształcała w dłuższej perspektywie. Chodziło zatem o zbadanie znaczeń przypisywanych temu wydarzeniu ex post, kształtujących się w skomplikowanym procesie, który – używając terminologii Braudelowskiej – rozgrywa się w przestrzeni „długiego trwania”.

W swojej refleksji skupiłem się na okresie 1945–1989, choć już we wrześniu 1939 r. – zatem w schyłkowych latach II Rzeczypospolitej – należy poszukiwać początku procesów wprowadzających Westerplatte do polskiego uniwersum pamięci16. Zasadnicze ramy chronologiczne pracy określają lata 1945 i 1989, które to przyjęło się uznawać za cezury wyznaczające okres rządów komunistycznych w Polsce. Rozprawa została zatem zaplanowana jako wpisująca się w tradycje badań historycznych drugiego stopnia analiza specyficznego miejsca pamięci; z kolei ze względu na przyjęty horyzont czasowy podjęta tematyka mieści się w obrębie studiów nad dziejami Polski ludowej17.

Jeden ze współczesnych badaczy pamięci ocenił, że „historyk, zajmując się pamięcią, nadal pozostaje historykiem, a uprawianie przezeń dyskursu pamięci jawi się jako szczególny sposób uprawiania dyskursu historii”18. Warto to przeświadczenie uzupełnić refleksją, która często towarzyszy autorom zajmującym się „archeologią pamięci”. Wskazują oni mianowicie na złożony i wielokształtny charakter miejsc pamięci, który wymaga od nich „budowania wielostronnego warsztatu przekraczającego wąskie specjalizacje badawcze”19. Wobec niewątpliwej zasadności tego stwierdzenia przedsięwzięcie, którego wyniki zostały przedstawione w tej książce, jawi się jako zadanie trudne, ale przynoszące niemałą satysfakcję, ponieważ „historyczne studium pamięci otwiera ekscytujące możliwości postawienia świeżych pytań w stosunku do konwencjonalnych źródeł i zagadnień oraz tworzenia elementów dla świeżej syntezy”20.

1 W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985, s. 1269.

2 Pozostałe hasła związane z Wrześniem to: „Bitwa nad Bzurą”, „Dziwna wojna”, „Bitwa pod Kockiem”, „Z lancami na czołgi” (idem, Słownik wydarzeń, pojęć i legend XX wieku, Warszawa 1999, s. 55, 100, 194, 450, 486–487). Powojenne słowniki i encyklopedie podają mniej lub bardziej rozbudowany, ale zgodny co do treści opis hasła „Westerplatte”. W Szkolnym słowniku historii Polski czytamy: „Westerplatte, bitwa stoczona podczas kampanii wrześniowej w 1939 na półwyspie o tej samej nazwie znajdującym się u ujścia Martwej Wisły w Gdańsku; w okresie międzywojennym na tym umocnionym betonowymi schronami obszarze należącym wówczas do Wolnego Miasta Gdańska znajdowała się polska kompania piechoty; 1 IX 1939 ostrzelana została rankiem przez niemiecki pancernik szkoleniowy »Schleswig-Holstein« i zaatakowana przez oddziały policji gdańskiej i Wehrmacht; 182-osobowa załoga pod dowództwem H. Sucharskiego broniła się bohatersko do 7 IX 1939” (Szkolny słownik historii Polski, oprac. P. Greiner, E. Gronkowska, R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Katowice 2000, s. 419; por. W. Sienkiewicz, Mały słownik historii Polski, Warszawa 2000, s. 262; Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1976, t. 4, s. 612 – tu dodatkowo informacja o wzniesieniu w 1966 r. na półwyspie Pomnika Obrońców Wybrzeża).

3 Zob. wcześniejsze publikacje naukowe i popularnonaukowe autora poświęcone obronie Westerplatte: Zostawić Westerplatte, „Najwyższy Czas!” 2005, nr 37, s. 28–29; Jak powstała legenda majora Sucharskiego, „Gazeta Polska” 2006, nr 31, s. 24; 60 lat temu w Anconie, „Nowy Dziennik” (Nowy Jork), 11 VIII 2006; Wrześniowe archiwum Melchiora Wańkowicza, „Pomerania” 2007, nr 9, s. 29–32; Lekarz z Westerplatte. Major Mieczysław Mikołaj Słaby. 1905–1948, Rzeszów 2008; „O krok od Termopil”. Nieznane kulisy obrony Westerplatte w korespondencji majora Stefana Fabiszewskiego [w:] M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939. Prawdziwa historia, Gdańsk 2009, s. 505–528; Obrona Westerplatte w korespondencji mjr. Stefana Fabiszewskiego, Nieznana miłość lekarza z Westerplatte, „Nowy Dziennik”, IX 2011, s. 5; Major Mieczysław Słaby – lekarz z Westerplatte w rękach funkcjonariuszy Informacji Wojskowej [w:] „Politycznie obcy!”. Żołnierze Wojska Polskiego w zainteresowaniu komunistycznego aparatu represji i propagandy w latach 1944–1956, red. B. Polak, P. Skubisz, Szczecin 2011, s. 93–107; Zakłócona rocznica. Wizyta niemieckich weteranów w Gdańsku w 1979 roku w świetle dokumentów Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2, s. 365–381; K. Zajączkowski, Wokół tajemnic Westerplatte. Zbiór tekstów z lat 2005–2012, Warszawa 2012.

4 K. Trybuś, Pamięć romantyzmu. Studia nie tylko z przeszłości, Poznań 2011, s. 64.

5 S. Bednarek, Jeśli nie miejsca pamięci, to co? O badaniach pamięci, „Kultura Współczesna” 2010, nr 1, s. 101.

6 Według współczesnej definicji psychologicznej, „pamięć jest zdolnością do przechowywania informacji i późniejszego ich wykorzystania. Z innego punktu widzenia pamięć to zespół procesów poznawczych, zaangażowanych w nabywanie, przechowywanie i późniejsze odtwarzanie informacji” (E. Nęcka, J. Orzechowski, B. Szymura, Psychologia poznawcza, Warszawa 2006, s. 320). Interesująco pojęcie pamięci opisał w traktacie Rhetorica novissima włoski historyk i filozof Boncompagno da Signa, żyjący na przełomie XII i XIII w. „Czym jest pamięć? – pytał. – Pamięć jest wspaniałym i podziwu godnym darem natury, dzięki któremu przypominamy sobie rzeczy przeszłe, ujmujemy teraźniejsze i rozważamy przyszłe, opierając się na ich podobieństwie do przeszłych” (cyt. za: F. Yates, Sztuka pamięci, tłum. W. Radwański, Warszawa 1977, s. 69). Według Giambattisty Vica (1668–1744), „Pamięcią (memoria) nazywali Rzymianie tę władzę duszy, która spostrzeżenia zmysłów gromadzi w swej składnicy, a kiedy wydobywa je stamtąd, nazywa się wtedy zdolnością przypominania (reminiscentia). Ale oznacza też władzę, za pomocą której tworzymy obrazy, i w tym znaczeniu miała u Greków nazwę »fantazji«, u Rzymian »imaginacji«, i kiedy my zwyczajnie mówimy »wyobrażać sobie«, Rzymianie wyrażali to samo przez »wspominać« (memorare), a to niewątpliwie dlatego, że wyobrażać sobie możemy tylko to, co spostrzegamy zmysłami. W każdym razie jest pewne, że żaden malarz nie namalował nigdy innej rośliny albo zwierzęcia, niż je stworzyła natura, bo nawet urojone chimery, centaury i gryfy są to prawdziwe elementy natury z domieszką fałszywych” (G. Vico, O najstarszej wiedzy Włochów [cyt. za:] F. Yates, Sztuka pamięci…, s. 196–197).

7 Zob. M. Halbwachs, Społeczne ramy pamięci, tłum. i wstęp M. Król, Warszawa 1969.

8 Zob. M. Saryusz-Wolska, Wprowadzenie [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009, s. 17.

9 Zob. zwłaszcza następujące publikacje: P. Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków 2006; K. Pomian, Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006; J. Le Goff, Historia i pamięć, tłum. A. Gronowska, J. Stryjczyk, Warszawa 2007; J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, wstęp R. Traba, Warszawa 2008.

10 S. Bednarek, Jeśli nie miejsca pamięci…, s. 101.

11 Zob. N. Assorodobraj, Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i proporcje badawcze, „Studia Socjologiczne” 1963, nr 2, s. 5–47.

12 Zob. B. Szacka, Miejsce historii w świadomości współczesnego człowieka, „Kwartalnik Historyczny” 1973, nr 2, s. 360–371; eadem, Świadomość historyczna (Wnioski z badań empirycznych), „Studia Socjologiczne” 1977, nr 3, s. 69–103; eadem, O pamięci społecznej, „Znak” 1995, nr 5, s. 68–76; eadem, Pamięć zbiorowa i wojna, „Przegląd Socjologiczny” 2000, t. 49, nr 2, s. 11–28; eadem, Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa 2006; B. Szacka, A. Sawisz, Czas przeszły i pamięć społeczna. Przemiany świadomości historycznej inteligencji polskiej 1965–1988, Warszawa 2006.

13 Zob. A. Szpociński, Kanon historyczny. Pamięć zbiorowa a pamięć indywidualna. Trzy wymiary pamięci zbiorowej, „Studia Socjologiczne” 1983, nr 4 (91), s. 129–146; idem, Społeczne funkcjonowanie symboli [w:] Symbol i poznanie. W poszukiwaniu koncepcji integrującej, red. T. Kostyrko, Warszawa 1987, s. 13–32; idem, Przemiany obrazu przeszłości Polski. Analiza słuchowisk historycznych dla szkół podstawowych 1951–1984, Warszawa 1989; idem, Miejsca pamięci, „Borussia” 2003, nr 29, s. 17–23; idem, Formy przeszłości a komunikowanie społeczne [w:] A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski, Przeszłość jako przedmiot przekazu, Warszawa 2006, s. 7–66; idem, O współczesnej kulturze historycznej Polaków [w:] B. Korzeniewski, Przemiany pamięci społecznej a teoria kultury, Poznań 2007, s. 25–42; idem, Wizualizacja pamięci społecznej [w:] Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, red. A. Szpociński, Warszawa 2009, s. 227–236; Wobec przeszłości. Pamięć przeszłości jako element kultury współczesnej, red. A. Szpociński, Warszawa 2005.

14 Do momentu pojawienia się monumentalnego dzieła Pierre’ a Nory Les lieux de mémoire (Paryż 1984–1992) w polskiej humanistyce termin miejsce pamięci był używany jedynie w kontekście odnoszącym się do poszczególnych upamiętnień (np. „miejsca pamięci walk i męczeństwa”). W 1994 r. o lieux de mémoire wspomniał Jan Prokop, nie uczynił jednak z tego pojęcia kategorii badawczej (J. Prokop, Wyobraźnia pod nadzorem. Z dziejów literatury i polityki w PRL, Kraków 1994, s. 17, 20).

15 É. François, Jeszcze raz o historii i pamięci, „Kultura Współczesna” 2010, nr 1, s. 25–27.

16 Pojęcia „uniwersum pamięci” używam za Janem Prokopem, badaczem polskiej symboliki narodowej i mitów zbiorowych Polaków, zob. J. Prokop, Uniwersum polskie. Literatura, wyobraźnia zbiorowa, mity polityczne, Kraków 1993. Prokop uważa, że określenie przynależności narodowej następuje poprzez uznanie przez jednostkę uniwersum znaków „stanowiących sui generis mitologię czy legendarium – matecznik archetypów-toposów” (ibidem, s. 11).

17 Z publikacji przedstawiających różne ujęcia problematyki pamięci w odniesieniu do wydarzeń historycznych z zakresu dziejów polskich warto wymienić: R. Kobylarz, Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944–1989, Warszawa 2009; M. Kula, Między przeszłością a przyszłością. O pamięci, zapominaniu i przewidywaniu, Poznań 2004; Piastowsko-komunistyczna satysfakcja? Obchody rocznic historycznych i świąt państwowych na Śląsku po II wojnie światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2008; D. Malczewska-Pawelec, T. Pawelec, Rewolucja w pamięci historycznej. Porównawcze studia nad praktykami manipulacji zbiorową pamięcią Polaków w czasach stalinowskich, Kraków 2012; P. Migdalski, „…w tej strażnicy Rzeczypospolitej”. Rejon Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki, Szczecin–Poznań 2007; Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. 3: Paralele, red. R. Traba, H.H. Hahn, współpr. M. Górny, K. Kończal, Warszawa 2012; J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę. Historia zmagań o pamięć powstania warszawskiego 1944––1989, Warszawa 2005; R. Traba, Historia – przestrzeń dialogu, Warszawa 2006; J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pamięć drugiej wojny światowej 1949–1969, Warszawa 2009; Z. Wóycicka, Przerwana żałoba. Polskie spory wokół pamięci nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady 1944–1950, Warszawa 2009; S. Zabierowski, Wojna i pamięć, Katowice 2006.

18 T. Pawelec, Pamięć historyczna jako screen memory [w:] Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008, s. 146.

19 Wprowadzenie redakcyjne [w:] Paradygmat pamięci w kulturze. Prace dedykowane Antoniemu Czyżowi, red. A. Borkowski, M. Pliszka, A. Ziontek, Siedlce 2005, s. 11.

20 D. Thelen, Introduction [w:] Memory and American History, red. D. Thelen, Bloomington–Indianapolis 1990, s. VII [cyt. za:] T. Pawelec, Pamięć historyczna…, s. 142.

Podstawy teoretyczne i struktura pracy

Problematyka pamięci, przedmiot rozważań filozoficznych od czasów starożytności, dopiero na początku XX w. wzbogaciła się o namysł nad jej kolektywnym wymiarem. Jak twierdzi niemiecki badacz pamięci zbiorowej Jan Assmann (ur. 1938), nowe podejście do pamięci miało związek z przemianami w dyskursie historycznym, na które zwrócił uwagę Friedrich Nietzsche w drugiej rozprawie z Niewczesnych rozważań1. Choć niemiecki filozof posługiwał się jeszcze tradycyjnym rozumieniem historii, to dokonując podziału na historię monumentalną, antykwarską i krytyczną, przedstawił idee, które do dziś są podejmowane w analizach pamięci zbiorowej2.

Korzenie współczesnej „rewolucji pamięciologicznej” sięgają czasów międzywojnia i koncepcji francuskiego socjologa Maurice’ a Halbwachsa (1877–1945). Halbwachs był twórcą teorii, która nie ujmowała pamięci jedynie w wymiarze indywidualnym i psychologicznym (jak czynili to współcześni francuskiemu badaczowi Zygmunt Freud i Henri Bergson), lecz traktowała procesy pamięciowe jako zjawisko społeczno-kulturowe. Kwestię wyobrażeń i przedstawień społecznych Halbwachs zaprezentował przede wszystkim w trzech publikacjach: w 1925 r. ukazało się klasyczne już dzieło Les cadres sociaux de la mémoire, w 1941 r. La Topographie légendaire des évangiles en Terre sainte, w 1950 r. – już po śmierci uczonego – La mémoire collective3. Koncepcje w nich zawarte stanowią główny punkt odniesienia dla większości analiz poświęconych problematyce pamięci.

Zgodnie z podstawową tezą Halbwachsa przypominanie sobie nie polega na prostym przywoływaniu czy odtwarzaniu przeszłości, lecz na jej rekonstrukcji. Według francuskiego uczonego, obraz wydarzeń, który pojawia się w toku procesu pamięciowego, nie musi być zgodny z rzeczywistością. Uznał on, że „jednostka wspomina, przyjmując pamięć grupy”4, a pamięć danej społeczności, czyli jej pamięć zbiorowa, nie stanowi sumy indywidualnych pamięci i doświadczeń poszczególnych członków zbiorowości, ale jest wynikiem interakcji między nimi. Tak rozumiane wspólnoty tworzą „zbiorowe ramy pamięci” jako „obraz przeszłości zgodny w każdej epoce z ideałami dominującymi w społeczeństwie”5. Halbwachs podkreślał, że w zależności od bieżących potrzeb danej zbiorowości pewne epizody z przeszłości mogą stać się przedmiotem fałszowania, ulec tabuizacji albo ujawnić się jako rodzaj imaginacji. Istotę jego teorii ujął francuski filozof Paul Ricoeur (1913–2005): „Do dobrze znanych i dość dobrze opisanych przez Halbwachsa doświadczeń należy to, że warunkiem uruchomienia naszych własnych wspomnień nie jest wspominanie w izolacji, lecz z pomocą wspomnień drugiej osoby, że opowieści zasłyszane od innych traktuje się jak własne wspomnienia, a także to, iż znajduje się oparcie w rocznicowych obchodach i innych publicznych uroczystościach poświęconych znaczącym wydarzeniom, od jakich zależały historyczne koleje tej społeczności, do której należymy”6. O zaakcentowanym tu związku łączącym wspomnienia z obchodami rocznic i uroczystościami publicznymi należy pamiętać zwłaszcza w kontekście badań nad miejscem pamięci, któremu jest poświęcone niniejsze studium.

Wypowiedź Ricoeura nawiązywała do sformułowanej przez Halbwachsa tezy, że pamięć zbiorowa może się manifestować i rozpowszechniać za pomocą kulturowych artefaktów. Spostrzeżenie to stało się inspiracją dla wielu późniejszych badaczy, analizujących publiczny wymiar wyobrażeń na temat przeszłości i kierujących swoje zainteresowania ku literaturze, sztukom wizualnym, eksponatom w muzeach, rzeźbom i pomnikom. Oznaczało przyjęcie założenia, że pamięć zbiorowa nie obejmuje jedynie wydarzeń, które nastąpiły na przestrzeni życia generacji, lecz dzięki procesom komunikacji bezpośredniej lub przy pomocy nośników pamięci7 może być przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Zwrócenie uwagi na przełomową rolę nośników pamięci ma fundamentalne znaczenie dla wypracowania właściwego podejścia przy badaniu szczególnego miejsca pamięci, jakim jest Westerplatte. Wpływa również na strukturę pracy. Rozważając rolę nośników pamięci, autor postanowił zanalizować kolejne nośniki najistotniejsze dla formowania przedmiotowego miejsca pamięci, a związane z nim zagadnienia ująć jako oddzielne, ale pozostające ze sobą we wzajemnej relacji pola dociekań. Wyodrębniono w ten sposób historiografię, literaturę, film i teatr, wreszcie topografię przestrzenną miejsca pamięci jako najważniejsze obszary badawcze. Ważne stało się rozpoznanie specyfiki każdego z tych nośników, diagnoza właściwych im mechanizmów działania oraz uchwycenie przeobrażeń miejsca pamięci, związanych z funkcjonowaniem danego nośnika. Specyficznym nośnikiem pamięci, który został uwzględniony, było środowisko westerplatczyków, traktowane jako grupa pamięci narażona na szczególną presję ze strony komunistycznego aparatu władzy.

Podstawowe pytania w zakresie badania nośników pamięci można sformułować następująco: w jakim stopniu podjęte na ich gruncie strategie interpretacyjne i narracje wpłynęły na kształt miejsca pamięci oraz w jakim stopniu generowały treści, z którymi wiązano Westerplatte w czasach Polski ludowej? Które z tych treści stały się modelowe, a które jedynie uzupełniające? Które z nich z różnych względów nie miały większego wpływu na kształt i dynamikę miejsca pamięci? Jakie kryteria i czynniki o tym decydowały? Czy pojawił się przekaz, który byłby konkurencyjny dla modelowego i miał charakter „kontrpamięciowy”?

Zasadniczą częścią analizy działań podejmowanych wobec miejsca pamięci (zwłaszcza dla oceny specyficznych zabiegów związanych z byłymi obrońcami Składnicy) stało się rozpoznanie podmiotów kreujących pamięć. Refleksja nad nimi, dotycząca pamięci społecznej, pojawiła się na gruncie koncepcji niemieckiego historyka Jana Assmanna, który zaproponował wprowadzenie rozróżnienia między pamięcią komunikatywną i pamięcią kulturową. Jego zdaniem, owe dwa rodzaje pomięci różnią się sposobem transmisji, przy czym w przeciwieństwie do pamięci komunikatywnej, która podlega stałej modyfikacji podczas codziennych interakcji międzyludzkich, pamięć kulturowa jest kreowana przez specjalnie do tego celu powołanych ekspertów, kapłanów i archiwistów, działających za pomocą tekstów, obrazów, pomników lub rytuałów i nadających jej w ten sposób cechy trwałego kanonu8. Bardziej odpowiedni zespół pojęć dla podjęcia rozważań nad grupami kreującymi miejsca pamięci w państwie totalitarnym wypracowali brytyjscy badacze skupieni w Popular Memory Group. Wyróżnili oni kategorię pamięci potocznej (popular memory) oraz pamięci dominującej (dominant memory), przy czym pamięcią potoczną nazwali indywidualne wspomnienia i wyobrażenia na temat przeszłości przekazywane w życiu codziennym, podczas rozmów z rodziną i znajomymi. Z kolei za pamięć dominującą uznali narracje, które znajdują wyraz w sferze publicznej i dzięki temu wywierają wpływ na społeczne wyobrażenia o przeszłości. Zgodnie ich teorią, pamięć dominująca jest kształtowana przez aparat historyczny (the historical apparatus), składający się z instytucji życia publicznego, takich jak szkoła, media publiczne i prywatne, administracja państwowa, organizacje społeczne i stowarzyszenia. Zofia Wóycicka zauważyła, że wyróżnione pojęcia „należy traktować jako weberowskie »typy idealne«, w rzeczywistości granice między oboma sferami pozostają płynne, a treści »pamięci potocznej« starają się stale przebić na forum publiczne i zdobyć tam dominującą pozycję”9. Czy w przypadku Westerplatte pamięć potoczna usiłowała przedostać się na forum publiczne? Jeśli tak, to kto i w jakim zakresie takie próby podejmował? Czy owe starania spotkały się z reakcjami instytucji dominujących w państwie totalitarnym?

Ostatnie pytanie nawiązuje do pojawiającej się w pracach Popular Memory Group kategorii „aparatu historycznego” oraz przywodzi na myśl refleksję Jana Assmanna o ekspertach, kapłanach i archiwistach. Dla grup i jednostek dążących do utrwalenia w danej społeczności określonej wykładni przeszłości badacze pamięci zbiorowej ukuli termin „aktor pamięci”10. W realiach systemu totalitarnego, a w obrębie takiej rzeczywistości społeczno-politycznej poruszamy się w tym opracowaniu, instytucje i organy państwa, które dysponują środkami przymusu i represji pozwalającymi im zająć pozycję monopolistyczną, odgrywają rolę dominujących aktorów pamięci. W kontekście rozważań nad Westerplatte ważnym obszarem dociekań będzie zatem sprecyzowanie, jakie instytucje i osoby odgrywały te role. Jakimi metodami posłużono się w kreowaniu pamięci i co starano się w ten sposób osiągnąć? Które narracje miały charakter powtarzalny i trwały, a które stanowiły jedynie chwilowy efekt doraźnych zabiegów politycznych i legitymizacyjnych?11

Podczas badania mechanizmów funkcjonowania miejsca pamięci w państwie należącym do bloku komunistycznego przydatna okazuje się również koncepcja pamięci społecznej, rozbudowywana od lat sześćdziesiątych przez francuskiego socjologa Pierre’ a Bourdieu (1930–2002). Przyglądając się różnym zjawiskom w historii Francji, Bourdieu stwierdził, że źródłem społecznych wyobrażeń jest przemoc symboliczna, która procesy generowania znaczeń wiąże z układem sił panujących. Władza posługująca się przemocą symboliczną „to każda władza, której udaje się narzucić znaczenia, i to narzucić je jako uprawnione, ukrywając siły leżące u podstaw jej mocy”12. W myśl tych założeń za działania charakteryzujące się przemocą symboliczną należy uznać cały wachlarz metod władz komunistycznych, które „panując nad agendami tworzenia, odtwarzania i transmisji wiedzy, rozporządzają potencjałem artykulacyjnym oraz środkami kontroli kryteriów prawomocności znaczeń, pozwalającymi na regulację procesu tworzenia i obiegu przekazów mających wpływ na formowanie się identyfikacji”13. Jakkolwiek trudno zmierzyć skalę tej przemocy oraz skutki jej oddziaływania, trzeba zgodzić się ze Zbigniewem Kwiecińskim, który ocenił, że „narzucanie zuniformizowanej koncepcji i interpretacji świata jednego »naukowego« postępu przy zorganizowanym prawnie monopolu informacyjnym, propagandowym i oświatowym” prowadziło do natężenia „procesów »przemocy symbolicznej« z negatywnymi tego skutkami rozwojowymi: ograniczaniem kompetencji do krytycznego i całościowego władania alternatywnymi wizjami, zawężaniem horyzontów postrzegania i interpretowania świata, kurczeniem się wiary we własne możliwości sprawcze, zubożeniem tożsamości”14. Warto dodać, że mechanizm przemocy, który ze sfery symbolizacji czyni pole legitymizujące porządek społeczno-polityczny, korzysta również z prawideł funkcjonowania języka. Ludzka mowa przez automatyzm używania i ujmowanie poznania w ramy naturalności i neutralności sprzyja porządkowaniu i hierarchizowaniu sposobów postrzegania. Dominujący aktor pamięci, korzystając z tych właściwości, może łatwiej ukryć manipulację i budować fałszywy przekaz społeczny.

Centralną kategorią determinującą charakter i strukturę pracy jest termin miejsce pamięci. Genezy pojawienia się kategorii miejsce pamięci należy upatrywać w dorobku francuskich historyków skupionych wokół pisma „Annales”, założonego w 1929 r. Pozostając pod wpływem szkoły durkheimowskiej, badacze związani z tym środowiskiem odrzucili refleksję historyczną polegającą na objaśnianiu poszczególnych wydarzeń z przeszłości i skupili się na badaniu historii społecznej oraz realizacji postulatu tworzenia historii globalnej15. Jacques Le Goff, który w 1969 r. objął kierownictwo redakcji pisma „Annales”, zaczął stopniowo wprowadzać na jego karty problematykę antropologii historycznej oraz związków między historią a innymi dyscyplinami (ekonomią i demografią, archeologią, antropologią, historią religii, literatury, sztuki, nauki i polityki)16. Idee Le Goffa od tytułu jednej z jego książek otrzymały nazwę Nowa Historia i przyczyniły się do stworzenia wspólnej płaszczyzny badań dla różnych nauk społecznych i humanistycznych. Miało to istotne znaczenie dla rozwoju dociekań prowadzonych na wspólnym obszarze17.

Za jeden z głównych problemów badawczych Le Goff uznał określenie związku między historią a pamięcią, twierdząc, że historię tworzą badacze funkcjonujący w określonych warunkach społecznych i politycznych, wobec czego jawi się ona jako pewna praktyka społeczna i rzeczywistość historyczna. Z kolei pamięć, jako narzędzie polityki historycznej, wyparła z dyskursu historię, ale została poddana obróbce ideologicznej. Dlatego, zdaniem Le Goffa, „żeby skutecznie objaśniać historię, trzeba dostrzegać istnienie symbolizmu wewnątrz każdej rzeczywistości historycznej”18.

Prace francuskiego historyka oraz innych badaczy z grupy „Annales” stały się popularne na całym świecie i zapoczątkowały tzw. rewolucję pamięciologiczną. W latach siedemdziesiątych XX w. pojawiło się na tym gruncie pojęcie miejsca pamięci (fr. les lieux de mémoire, niem. Erinnerungsorte), mające wielkie znaczenie dla podejmowanych współcześnie prób opisywania przemian pamięci społecznej. Kategorię tę wprowadził do obiegu bliski współpracownik Le Goffa, historyk i socjolog Pierre Nora (ur. 1931). Nora pierwszy zdefiniował zastaną sytuację kulturową jako „czas pamięci”, a jego pionierskie publikacje określiły główne cechy nowego podejścia do uprawiania historii, które odwróciło relacje między pamięcią a historią, czyniąc z tej pierwszej przedmiot badań historyków19.

Nora wychodził z dwóch założeń: z jednej strony – o radykalnej opozycji między historią a pamięcią, z drugiej – o zanikaniu milieux de mémoire (ośrodków pamięci), traktowanych jako ostoja funkcjonowania wśród Francuzów pamięci republikańskiej. Interesowało go to, jak członkowie wspólnoty na przestrzeni wieków oraz przy całym swym społecznym zróżnicowaniu sytuowali się wobec historii. W toku badań podjęty przez niego projekt zaczął się przekształcać się i rozbudowywać, zapoczątkowując nową metodę pisania o historii. Wypracowane podejście Nora nazwał historią drugiego stopnia.

Aby oddać istotę odkrytego przez siebie zjawiska, francuski badacz sięgnął po wyrażenie z zakresu starożytnej retoryki i mnemoniki, proponując posługiwanie się pojęciem lieu de mémoire. Monumentalność i oryginalny charakter wyników badań opublikowanych przez Norę przyniosły mu sławę, a zaproponowany termin na dobre wszedł do naukowego dyskursu jako konceptualna podstawa nowego paradygmatu badawczego o uniwersalnym znaczeniu20.

W literaturze przedmiotu można spotkać różne definicje miejsca pamięci. Sam Nora nie określił lieu de mémoire jednoznacznie. Ujmował je jako „każdy znaczący byt/obiekt materialnej lub niematerialnej natury, który dzięki ludzkiej decyzji albo na skutek pracy czasu stał się składnikiem pamięciowego dziedzictwa jakiejś wspólnoty/społeczności”21. Charakter nowego pojęcia oddawał także za pomocą metafory, gdy pisał o miejscu, „gdzie pewne wspólnoty – jakie by one nie były – naród, rodzina, partia przechowują swe pamiątki (souvenirs) lub uznają je za niezbywalną część swej osobowości: miejsca topograficzne, jak na przykład archiwa, biblioteki, muzea; miejsca monumenty – pomniki, cmentarze, architektura; miejsca symboliczne, takie jak rocznice, pielgrzymki, upamiętnienia; miejsca funkcjonalne – stowarzyszenia, autobiografie, podręczniki”22. Podobnie jak w starożytnej mnemonice, miejsca pamięci pełniły u Nory funkcję pomocniczą, inicjując proces ożywiania pamięci. Stanowiły także schronienia, w których „krystalizuje się narodowe dziedzictwo”23.

Dochodzimy w tym miejscu do określenia podstawowej dla przedmiotu badań kategorii: miejsce pamięci Westerplatte. Uczestnik seminariów Nory, Andrzej Szpociński, mówił o miejscach pamięci jako „nazwach własnych zobiektywizowanych wytworów kulturowych i nazwach zdarzeń historycznych oraz imionach postaci bohaterów, o których członkowie danej grupy sądzą, iż skrywają jakieś ważne dla nich treści”. „Zbiór uznawanych przez daną wspólnotę miejsc pamięci” Szpociński określał jako kanon historyczny24. W nawiązaniu do tych definicji oraz biorąc pod uwagę zastaną po latach rangę symbolu Westerplatte, obronę Składnicy należy uznać za jedną z nazw zdarzeń historycznych właściwych miejscom pamięci i wchodzących do kanonu historycznego Polaków.

Przy okazji prezentacji koncepcji Nory powraca pytanie o źródła siły zjawiska zdefiniowanego tu jako jedno z istotnych polskich miejsc pamięci. W przytoczonym fragmencie wypowiedzi francuski uczony wymienił miejsca topograficzne, monumenty, rocznice, pielgrzymki, upamiętnienia itp. jako komponenty tworzące i ożywiające miejsce pamięci. Wymienione przez badacza elementy stanowią kolejne uzasadnienie dla przyjętej w niniejszej pracy metody badawczej i założonej struktury przedstawienia jej wyników. Poruszamy się mianowicie w obrębie poszczególnych, fundamentalnych dla Westerplatte nośników pamięci, co pozwala przeprowadzić analizę na podstawie założeń wypracowanych przez Norę: krystalizowania się miejsca pamięci w obrębie różnorodnych wytworów kulturowych.

Pozostając w obrębie przesłanek wynikających z dorobku pamięciologicznego, należy poruszyć odrębną, ale bardzo istotną dla prezentowanych dociekań kwestię tożsamości zbiorowej Polaków w znaczeniu narodowym i/lub etnicznym. W obrębie tej tematyki pojawiają się kategorie terytorium, mitu i bohaterów, wydarzeń i systemów wartości podzielanych przez członków danej społeczności. Przyjęto, że wspólnota narodowa tworzy własną pamięć, korzystając z określonego, szczególnego dla niej uniwersum. Jako uniwersum symboli pamięć społeczności staje się podstawą dla „wszelkich znaczeń zobiektywizowanych społecznie i subiektywnie rzeczywistych”25. Zdaniem Stanisława Ossowskiego, jednostce, która ma przekonanie o uczestnictwie w pewnej zbiorowości, towarzyszy przeświadczenie o terytorialnym funkcjonowaniu owej wspólnoty. W ramach tak rozumianych więzi między jednostkami a narodową wspólnotą pamięci pojawia się pojęcie ojczyzny26.

Według badacza kanonu historycznego Polaków, Jana Prokopa, w rodzimych realiach historycznych i kulturowych służebną rolę wobec pamięci zbiorowej odgrywała literatura. Jej celem było „podtrzymywanie wspólnego uniwersum wyobrażeń i symboli” oraz pełnienie funkcji poznawczej i identyfikacyjnej, by wyznaczać kody komunikacyjne zbiorowości i jej członków – „posiadaczy odziedziczonego domu duchowego”27. Związek między kulturą literacką a tożsamością Polaków i pamięcią zbiorową był na tyle silny, że – zdaniem Marii Janion – historyk analizujący dzieje Polski porozbiorowej musi umieć się posługiwać archiwami wyobraźni indywidualnej i zbiorowej na równi z dokumentami historycznymi28. Trudno nie zgodzić się z tym stwierdzeniem, przyjmując, że fundamentalne znaczenie dla formowania się polskiej tożsamości i rodzimych miejsc pamięci ma literatura. Stąd płynie ważny dla niniejszej publikacji wniosek, że bez znajomości literackich kodów i tradycji nie da się zrozumieć fenomenu zjawisk pamięciologicznych i wagi miejsc pamięci. Czy z podobnym związkiem mamy do czynienia w przypadku Westerplatte? W jakiej mierze utwory literackie odcisnęły piętno na badanym miejscu pamięci?

Aby odpowiedzieć na powyższe pytania, zasadne wydaje się poświęcenie we wstępnych założeniach badawczych odpowiedniego miejsca specyfice polskiej tradycji literackiej. Badacze tej problematyki zgodnie uznali, że korzeni duchowego dziedzictwa Polaków należy upatrywać w epoce romantyzmu i dziedzictwie wieszczów narodowych29. Do ciekawych refleksji doszedł w tym względzie historyk literatury Krzysztof Trybuś, który weryfikował tezy o romantycznym pochodzeniu polskiej tożsamości narodowej na podstawie współczesnych dokonań pamięciologicznych. Nawiązując do myśli Marii Janion czy Jana Prokopa, podjął on badania łączące studia literaturoznawcze ze współczesnym dyskursem pamięci i potwierdził na gruncie historii drugiego stopnia tezę o romantycznych źródłach polskiej tożsamości30.

Pozostając w kręgu romantycznych uwarunkowań polskiej kultury (ważnych dla specyfiki przedstawianego tu miejsca pamięci), wróćmy do opinii prezentowanych przez Janion i Prokopa. Istotną dla badanych zjawisk myśl wyraziła Janion, gdy stwierdziła, że postawa charakteryzowana jako heroiczna i romantyczna stała się dominującym paradygmatem regulującym polskie życie zbiorowe31. Postawa ta wyrastała z doświadczenia wojen i kolejnych powstań narodowych, a twórcy romantyczni spełnili zadanie, kreując paradygmat zachowań społecznie pożądanych i akceptowanych, oraz zapewnili mitotwórczą terapię zastępczą dla zniewolonego społeczeństwa32. „W chwili gdy Polska upadła – czytamy w obszernym Wstępie do wyboru poezji romantycznej pod znamiennym tytułem Reduta – powszechne było przekonanie, że naród bez państwa istnieć nie może, i że upadek państwowości polskiej oznacza definitywny koniec Polski, nieuchronną całkowitą zagładę narodu […]. Dzięki romantyzmowi nasza historia nowożytna zaczyna się nie od rozpaczy, lecz od nadziei, nie od poczucia końca i upadku, lecz od wezwania do męstwa i zwycięstwa […]. Zewnętrzne unicestwienie państwa nie było w stanie przekreślić jej [ojczyzny – przyp. K.Z.] wewnętrznego bytu. Ta właśnie cecha ukonstytuowała styl nowożytnego patriotyzmu polskiego, styl emocjonalnego utożsamienia z ojczyzną, styl duchowego istnienia narodu”33. Prokop dowodził, że polska historia ugruntowała „przekonanie o powtarzalności naszych losów, o tym, że jesteśmy wystawieni na tę samą serię prób”, że kolejne pokolenia muszą „bić się o niepodległość”, a w polskich dziejach „nic nie zdarza się jeden raz”34. Są to ważne stwierdzenia w kontekście Westerplatte.

Spuścizna twórców romantycznych znalazła swoich następców. Klęska powstania styczniowego spowodowała wprawdzie odejście od mesjanistycznych koncepcji Adama Mickiewicza czy Zygmunta Krasińskiego, zakładających istnienie szczególnej więzi narodu polskiego z Bogiem, a także – w okresie pozytywistycznym – skutkowała atakami na narodowe sacrum, ale już pod koniec XIX w. romantyczne dziedzictwo powstańczej Polski się odrodziło. Po Henryku Sienkiewiczu, Arturze Grottgerze czy Janie Matejce – strażnikach pamięci obdarzonych charyzmatyczną siłą oddziaływania – pojawił się Stanisław Wyspiański, potem Stefan Żeromski. Jak pisał Prokop, ukształtowali oni „szczególny wariant romantycznej irredenty”, wywodzący się „bardziej z ducha tragedii greckiej niż z ducha Ewangelii”. Stał się on szczególnie atrakcyjny literacko, a „bycie Polakiem stawało się figurą ludzkiego losu jako bycie ku klęsce w heroicznym geście samotnego buntu i protestu przeciw sprzysiężeniu wszystkich sił zła, wszystkich ciemnych mocy przeznaczenia”35. W tym też czasie upowszechniła się wyjątkowa rola poezji w kształtowaniu polskiej tożsamości. Związek ten dostrzegał nawet walczący z polskimi mitami Tadeusz Boy-Żeleński, który pisał o „przewadze poezji w naszej literaturze”36. Utrwalony wówczas wzór odniesień, jak podkreśla Prokop, „zdominuje uczuciowość i wyobraźnię następnych pokoleń […]; Popioły, Wierna rzeka, Warszawianka, Noc listopadowa ustalą i skodyfikują repertuar obowiązujący aż do naszych czasów”37.

Dziedzictwo romantyzmu, które zawładnęło wyobraźnią Polaków, będzie oddziaływać na formowanie się miejsca pamięci we wrześniu 1939 r., a także na tożsamość społeczeństwa w analizowanym przez nas okresie, czyli w latach 1945–1989. W kontekście Westerplatte przydatne będzie zwłaszcza zwrócenie uwagi na elementy tradycyjnej, romantycznej wizji polskości wymienione w 1979 r. przez Marię Janion. Wyodrębniła ona wywodzące się z romantyzmu i stale obowiązujące następujące paradygmaty:

– postawa „znamiennej dla romantyzmu patriotycznej determinacji, właściwy mu ethos bezwzględnej obrony zagrożonej »reduty« (Reduta Ordona), przekonanie, że walka o wolność wymaga bezkompromisowości”38;

– kult śmierci poniesionej w boju za ojczyznę; ten rodzaj śmierci jest wyjątkowym poświęceniem, a w niektórych okolicznościach w sposób szczególny wywyższa postać bohatera (np. Sowiński w okopach Woli)39;

– kanon pieśniowo-tyrtejski, zakładający „współoddziaływanie na siebie poezji i czynu, przyległość, a nawet i tożsamość myśli i działania, literatury i życia”40;

– stosunek do lancy i pióra, zakładający, że umiejętność mężnego władania bronią daje gwarancję właściwego użycia pióra (najcenniejszym zawołaniem jest Mickiewiczowskie „natchnienie miłością do ojczyzny”, czyli połączenie twórczości ze sprawą narodową)41;

– osobliwa kultura cytatu romantycznego, mająca swe źródło w charakterystycznym podejściu do twórczości polskich wieszczów, którą trzeba traktować jako zbiór tekstów kanonicznych, wymagających maksymalnej wobec nich wierności42; twórcy romantyczni „wypracowali cały obowiązujący właściwie do dzisiaj repertuar gestów, zachowań i symboli patriotycznych”43.

W podsumowaniu swoich rozważań o paradygmacie romantycznym Janion stwierdziła: „polska kultura nowożytna to kultura literacka wraz ze wszystkimi tego konsekwencjami. I trzeba dobrze zdawać sobie sprawę, że polska tożsamość – właśnie ze względu na szczególny styl patriotyzmu w poezji romantycznej – legitymuje się głównie literaturą. Poezja romantyczna zostawiła nam dwa bezcenne legaty. Jeden dotyczy śmierci, drugi – życia. Jeden zawiera się w symbolice reduty i ostatniego kanoniera, w symbolice miejsca wydzielonego i ostatniego żołnierza, w którym skupia się niewymierna wartość ojczyzny. Potrzeba obrony tej wartości wymaga bezwzględnej determinacji i poświęcenia – aż do śmierci”44. Cytowane powyżej refleksje Janion zawarte w pracy, która ukazała się w 40. rocznicę wybuchu II wojny światowej, przywodziły na myśl potocznie funkcjonującą wiedzę o Westerplatte, chociaż autorka nie wspominała o obronie Składnicy.

Warto dodać jeszcze jeden ważny element opisywanego zagadnienia: wychowanie obywateli i żołnierzy II Rzeczypospolitej w duchu romantyczno-patriotycznym. Potwierdzenia tego stanu rzeczy można poszukiwać podczas studiów nad siedmiodniową obroną. Wspominając potężną pracę wychowawczą wykonaną pod zaborami i w dwudziestoleciu międzywojennym na rzecz formacji patriotycznej, tworzący w naszych czasach poeta Wojciech Wencel przywołał postaci wieszczów, Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego: „Natchnieni poeci, kreśląc symboliczne wizje, zanurzeni w mistyce, eschatologii, historiozofii, przypominali biblijnego Mojżesza. Ich utwory pełniły podobną funkcję, co kamienne tablice, przekazane prorokowi przez Boga na górze Synaj. Przechowywane w niemal każdej bibliotece, jak w Arce Przymierza, stanowiły depozyt polskości. […] Jednoczyły inteligencję i »społeczne doły«, ukazując ojczyznę jako wartość, dla której warto poświęcić życie. Bohaterstwo uczestników kampanii wrześniowej, konspiratorów z ZWZ i AK, powstańców warszawskich i żołnierzy wyklętych byłoby dużo mniejsze, gdyby ludzie ci nie wychowali się na poezji romantycznych wieszczów”45. W kontekście Westerplatte istotne będzie zbadanie, czy treści miejsca pamięci znalazły oparcie w tak określonym „depozycie polskości”. I dalej: jak doszło do tego, że symbolem obrony odzyskanego dwadzieścia lat wcześniej bogactwa niepodległości stali się właśnie westerplatczycy i ich reduta.

Współcześni badacze podkreślają, że po zakończeniu wojny nastąpiła w Polsce „rewolucja w pamięci historycznej”46. Była ona związana ze zmianami ustrojowymi i przejęciem rządów przez reprezentantów tzw. władzy ludowej. Funkcjonariusze „nowego porządku” wszelkimi dostępnymi środkami próbowali przeprowadzić pieriekowkę polskich dusz47. Kraj znajdował się w powojennym szoku, spowodowanym ogromem strat i zniszczeń. Klęska powstania warszawskiego – pociągająca za sobą niemal całkowite zniszczenie stolicy i tysiące ofiar – unaoczniła beznadziejność otwartego oporu. Niepodległościowe podziemie dogasało rozbijane bez skrupułów przez aparat przemocy. Po traumatycznych przeżyciach wojennych polskie społeczeństwo zdawało się stać na ideologicznym rozdrożu, dlatego – jak mówił Jarosław Marek Rymkiewicz – władzy łatwiej było opanować umysły i budować „nowy, wspaniały świat”. Powojenne pokolenie zostało planowo pozbawione zaufania do pamięci historycznej, nie mogło też w warunkach ciągłego strachu i zniewolenia wytworzyć oficjalnej, alternatywnej dla komunistów wizji politycznej48.

Warto zauważyć, że właściwy dla społeczeństw demokratycznych mechanizm kreowania pamięci w ramach sporów między grupami interesu i gry w obrębie kultury nie mógł dotyczyć realiów, w których funkcjonowały po II wojnie światowej społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej. Narzucona Polakom ekipa władzy zdawała sobie jednak sprawę, że posiadając instrumenty przemocy, dysponuje znikomym poparciem społecznym, dlatego potrzebna była mniej lub bardziej wiarygodna legitymizacja, która pozwoliłaby zademonstrować, że rządzący PRL nie są marionetkami w rękach Kremla. W praktyce oznaczało to podjęcie działań, które opisał w swojej słynnej powieści George Orwell: „Kto rządzi przeszłością – głosił jeden ze sloganów Partii – w tego rękach jest przyszłość; kto rządzi teraźniejszością, w tego rękach jest przeszłość”49.

Charakteryzując legitymizację systemu politycznego, Marcin Zaremba stwierdził, że może ona przyjmować różne podstawy i formy, które zależą od podłoża kulturowego i ogólnie uznawanych w danej społeczności norm i obyczajów50. W odniesieniu do Polski ludowej Zaremba przyjął „z dużą dozą prawdopodobieństwa, że działania prowadzące do złagodzenia deficytu uprawomocnienia właśnie poprzez wykorzystanie legitymizacji nacjonalistycznej miały swoją przyczynę w przekonaniu większości członków elity władzy (również w Moskwie) o znaczeniu, jakie Polacy przywiązują do niepodległości, suwerenności państwa, swojej historii i kulturowego dziedzictwa przeszłości”. Wskazał ponadto na „niezwykle silne, wzmocnione jeszcze doświadczeniami wojny, więzi narodowe społeczeństwa polskiego oraz na fakt, że jego narodowa identyfikacja kształtowała się m.in. w toku licznych, nierzadko heroicznych zmagań wpierw z Moskwą, później z Rosją carską, w końcu z bolszewicką. Władza komunistyczna, powiązana z obcym, radzieckim mocarstwem, straciłaby wszelkie szanse na uzyskanie choćby minimum społecznego poparcia, gdyby nie uwzględniła w swoim programie – jak to określali marksiści – kwestii narodowej”51. „Polska – mówił Jakub Berman – to puszka Pandory. Łatwo z niej wypuścić złe duchy, ale potem trudno je ściągnąć z powrotem. […] To cały syndrom: marzenia o Polsce wielkiej, Polsce mocarstwowej, Polska – Chrystusem narodów, Polacy – narodem wybranym; […] te wszystkie urojenia jagiellońskie połączone z marzeniami o wielkiej ekspansji na Wschód, które znamy z Sienkiewicza, żyją w świadomości Polaków ciągle, bo były przez wieki pielęgnowane w różnych środowiskach”52.

Grupa sprawująca w Polsce władzę i narzucająca Polakom wizję pamięci historycznej była przekonana o swojej szczególnej pozycji i wyjątkowej roli w polskim społeczeństwie. Wojciech Lamentowicz zwracał uwagę, że decydujące znaczenie dla działań legitymizacyjnych miała sama specyfika rewolucyjnego panowania: partia komunistyczna pragnęła uzasadnić swoje prawo do rządzenia nie na cztery lata czy na jedną kadencję (jak to ma miejsce w systemach demokratycznych), lecz na czas nieokreślony, aż do momentu spełnienia swojej historycznej misji53. Społeczeństwo było traktowane przedmiotowo, miało być ono podatne – zdaniem peerelowskich dygnitarzy – na różnorodne wpływy podmiotów wobec niego zewnętrznych. Mechanizm dominacji opisywano za pomocą dwóch metafor: dziecka, które można poddać niezbędnemu procesowi wychowawczemu, i puszki Pandory54. Jan Prokop zauważał, że sterników Polski ludowej czekał „trud gruntownej reedukacji narodu, całkowitej pieriekovki dusz, umiejętny demontaż polskiej wyobraźni zbiorowej i wpasowywanie w to miejsce nowych bohaterów wykuwanych z bolszewickiego marmuru”55. Walka toczyła się na dwóch poziomach: „policyjnego terroru oraz podboju (reorganizacji) wyobraźni nie tylko za pomocą perswazji ideowej (propaganda w mass mediach, edukacji etc.), ale przede wszystkim poprzez zaludnienie wyobraźni i pamięci zbiorowej nowymi mitami fundatorskimi, obdarzonymi energią pozytywną i nakierowanymi na niszczenie, przechwytywanie lub obezwładnianie tradycji wyobrażeń zbiorowych wchodzących w skład polskiego universum od dawien dawna”56.

Scharakteryzowane podejście i cele nowej władzy stanowią kolejny istotny punkt odniesienia dla badań nad Westerplatte. W obrębie opisanej tu walki i historycznej misji spotkamy symbol „bohaterskiej obrony”, który będzie wypełniać pamięć i wyobraźnię Polaków. Wśród komunistycznych struktur i organizacji należy poszukiwać aktora pamięci stosującego różnorakie środki przymusu i wywierającego wpływ na miejsce pamięci.

W toku badań trzeba pamiętać, że po 1945 r. w Polsce przyjęto zasadę, by przedstawiając charakter zmian politycznych i społecznych, stworzyć wrażenie, że tzw. wyzwolenie nie przyniosło rzeczywistego zerwania ciągłości polskich tradycji ideowych, a nowe porządki są kontynuacją dotychczasowych praktyk. Jak podkreśla Prokop, przewrotność mechanizmów zniewolenia polegała na tym, że konstruowano namiastki państwa i tworzono ersatz narodowej kultury, a więc wstawiano pozory zamiast tworzywa. Atak na narodową substancję przedstawiano jako troskę o znaki i symbole. Komunistyczna władza chciała uchodzić za „prawowitego dziedzica najlepszych polskich – postępowych, dodawano – tradycji”. Peerelowska skarbnica wyobraźni musiała uwzględnić i upowszechniać niektóre stare wątki (w myśl zasady ciągłości), ale dominować miała propaganda nowych tematów, zajmujących miejsce tych skazanych na niepamięć. Maskowanie się nowej władzy polegało na tym, że „zamiast […] rewolucyjnych haseł, których znajdziemy tak wiele w heroicznym okresie sowieckiego października 1917, w mitach fundatorskich bolszewizmu, w Polsce po 1944 ujrzymy manifestacyjne zaludnianie nowej wyobraźni obrazami nasyconymi tradycją”57.

Zadanie przebudowy pamięci zbiorowej powierzono inżynierom dusz: literatom, malarzom, filmowcom, dziennikarzom, nauczycielom. Mieli oni zapełnić zbiorową wyobraźnię „nowymi mitami fundatorskimi, aby powstało, niepostrzeżenie, jako niby logiczna kontynuacja dawnego, całkiem nowe, polsko-radzieckie universum”58. Również w tym gronie należy zatem szukać dominujących aktorów pamięci. W obręb działań ideologicznych włączono historię i historiografię, literaturę, film i teatr, mass media i wszelkie inne nośniki pamięci.

Dorota Malczewska-Pawelec i Tomasz Pawelec, którzy dokonali pamięciologicznej analizy różnych aspektów powojennej rzeczywistości, uznali, że „zadanie przebudowy pamięci zbiorowej należało do zasadniczych elementów komunistycznego projektu społecznego i musiało zająć prominentne miejsce w politycznej oraz edukacyjnej praktyce systemu”. W związku z tym współcześni badacze stoją przed konkretnym zadaniem, oznaczającym „potrzebę studiowania zespołu (różnorodnych zresztą) zjawisk i działań składających się na proces przebudowywania pamięci historycznej Polaków podjęty przez komunistyczne władze”59.

Analizując ów zespół zjawisk na podstawie scharakteryzowanych wyżej założeń metodologicznych, trzeba zdawać sobie sprawę, że podejmujemy się zbadania specyficznego miejsca pamięci, a Westerplatte należy traktować jako fragment peerelowskiej pamięci upowszechnianej, która jako pamięć dominująca trafiała do obywateli60.

Zauważalnym walorem tak zaplanowanych badań może być wypracowanie na płaszczyźnie pamięci i polityki pamięci61 związanej z Westerplatte istotnego materiału porównawczego dotyczącego wielowymiarowej problematyki dziejów PRL, a także pomocnego do zweryfikowania innych miejsc pamięci. W dociekaniach podjętych nad kolejnymi nośnikami pamięci można uchwycić, jak to postulują badacze pamięci, „we wzajemnym sprzężeniu zjawiska oraz procesy należące do porządku rozmaitych sfer i aspektów rzeczywistości historycznej, jakże często traktowane mniej lub bardziej rozłącznie”62. Naświetlanie egzystowania miejsca pamięci w różnorodnych wytworach kultury będzie nas interesować przede wszystkim w aspekcie analizy przestrzeni ciągłych ponowień i cyrkulacji idei towarzyszących miejscu pamięci oraz w odniesieniu do zjawisk, znaków i narracji rozumianych w kategoriach „długiego trwania”. Istotnym zadaniem będzie także wyodrębnienie takich elementów obrony Składnicy, które w największej mierze posłużyły jako budulec badanego miejsca pamięci (chodzi o najczęściej przypominane szczegóły obrony, sposób opisywania walki i kapitulacji, dominujące oceny postaw dowódców i żołnierzy, wartości przypisywane motywacjom i zachowaniom).

Przedstawione założenia metodologiczne nawiązują do modelu stworzonego przez autorów studium porównującego różne aspekty pamięci w II RP, a następnie w PRL. Dorota Malczewska-Pawelec i Tomasz Pawelec w odniesieniu do katalogu miejsc i obrazów pamięci, który starano się ufundować i utrwalić w Polsce ludowej, napisali o „mapie pamięci historycznej”63. Zadaniem autora niniejszej książki jest z kolei, aby poszczególne rozdziały utworzyły razem „mapę miejsca pamięci”. Mapę rozumianą w sposób bliski jednemu z badaczy literatury, który wyraził się następująco: „Historia z natury narzuca perspektywę czasową, jednokierunkowy układ linearny, uporządkowaną sekwencję chronologiczną. Mapa zaś jest zapisem jednoczesności, w którym nie obowiązują prawa narastania, rozwoju czy kontynuacji”64. Zapożyczamy tę myśl z zastrzeżeniem, że w obrębie mapy, którą tworzymy, obowiązują zarówno jednoczesność zjawisk i mechanizmów, jak i prawa narastania, rozwoju i kontynuacji. Podejmując analizę miejsca pamięci w obrębie najważniejszych związanych z nim nośników, należy wziąć pod uwagę występowanie współzależności między badanymi przestrzeniami, które – co także spróbujemy zweryfikować – tworzą wspólnie „obraz jednoczesności” i współistnieją w uniwersum kultury. Tworzenie „mapy miejsca pamięci” jest zatem jego odkrywaniem i docieraniem do ośrodków, w których opisywane miejsce egzystuje65.

Niniejsze opracowanie składa się z siedmiu rozdziałów (łącznie z tym teoretycznym), w których podejmowane są rozważania nad różnorodnymi aspektami funkcjonowania Westerplatte. W rozdziale zatytułowanym Źródła lieu de mémoire (formowanie się miejsca pamięci do 1945 roku) wyodrębniono źródła przedmiotowego lieu de mémoire, które – jak można by to metaforycznie określić – tworzą zauważalną w dłuższym okresie rzekę pamięci. Ze względu na pochodzenie owych źródeł uznano, że na przedmiotowe miejsce pamięci składa się tradycja polska (romantyczno-heroiczna), niemiecka (wizualizująca pamięć o Westerplatte) oraz sowiecka (zapoczątkowana przez komunistów w ZSRS).

W dalszej części książki przedstawiono analizę najważniejszych nośników pamięci. Znalazły się tu rozważania na temat historiografii i publicystyki historycznej, następnie zajęto się rozpoznaniem roli literatury w procesie kształtowania się miejsca pamięci. Przeanalizowano wykorzystanie wątku Westerplatte w filmie i teatrze oraz specyfikę przekształceń topograficznego miejsca pamięci, czyli pola bitwy z 1939 r. W rozdziale Westerplatczycy jako grupa pamięci zostało zbadane środowisko byłych obrońców i jego funkcjonowanie w odniesieniu do zaobserwowanych zjawisk pamięciologicznych. Opracowanie zamyka Zakończenie, w którym usystematyzowano wyniki badań oraz syntetycznie ujęto całość rozważań dotyczących miejsca pamięci. Materiały uzupełniające zostały zamieszczone w Aneksach.

W książce wykorzystano rozległy i różnorodny materiał źródłowy. W zakresie archiwaliów i źródeł rękopiśmiennych bardzo ważną rolę odegrały zbiory Biblioteki Narodowej (kolekcja Wrzesień 1939 obejmująca 560 gazet i druków z epoki), które wraz innymi materiałami prasowymi (czasopisma wojenne z innych źródeł bibliotecznych oraz ze zbiorów autora) pozwoliły empirycznie uchwycić moment wprowadzenia Westerplatte do romantycznego depozytu mitów oraz umożliwiły udzielenie odpowiedzi na pytanie: dlaczego Westerplatte? – tzn. z jakiego powodu to właśnie obrona Składnicy została wykreowana na symbol wrześniowego oporu. Te same zasoby posłużyły także do podjęcia rozważań na temat wartości, które obronie półwyspu przypisano we wrześniu 1939 r.

W analizie źródeł miejsca pamięci za najistotniejsze w zakresie tradycji niemieckiej uznano opublikowane w opracowaniu Eugeniusza Guza zapisy konferencji organizowanych przez Ministerstwo Propagandy III Rzeszy dla wybranych dziennikarzy niemieckich66, w zakresie zaś tradycji komunistycznej: zbiór pism i przemówień Wandy Wasilewskiej67 oraz prasę wydawaną przez komunistów w ZSRS („Nowe Widnokręgi” z lat 1941–1945). Bardzo pomocne dla badania zasięgu oddziaływania źródeł miejsca pamięci do 1945 r. były publikacje dokumentów w opracowaniu Andrzeja Krzysztofa Kunerta68 oraz ilustrowane wypisy źródłowe z lat 1939–1945 przygotowane przez Kunerta i Dariusza Baliszewskiego69.

Nieocenionym materiałem badawczym dysponuje Filmoteka Narodowa: scenariusz, scenopis, a zwłaszcza zapis z kolaudacji filmu Westerplatte Stanisława Różewicza pozwoliły nie tylko przedstawić rekonstrukcję okoliczności związanych z pracą nad filmem, ale przede wszystkim uchwycić stan miejsca pamięci w drugiej połowie lat sześćdziesiątych, zrozumieć cele i treści zabiegów komunistycznych oraz ukazać kierunki kampanii prasowej zorganizowanej w związku z filmem.

W zakresie archiwaliów ważne materiały pozyskano z Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dokumenty Służby Bezpieczeństwa dotyczące czynności operacyjnych związanych z obchodami rocznic), z Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk (zbiory korespondencji westerplatczyków), z Archiwum Biblioteki Jagiellońskiej (spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, obejmująca m.in. korespondencję mjr. Stefana Fabiszewskiego z westerplatczykami), z Archiwum Państwowego w Szczecinie (spuścizna Zbigniewa Flisowskiego) oraz z Archiwum Akt Nowych (dokumenty Wydziału Propagandy i Agitacji Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej oraz akta Związku Bojowników o Wolność i Demokrację). Źródła te posłużyły do odtworzenia niektórych zakulisowych działań mających na celu podtrzymywanie i modyfikacje miejsca pamięci, poznania mechanizmów takich działań oraz motywów i przekonań aktorów pamięci biorących w tym udział.

Oprócz wymienionych źródeł drukowanych na szczególną uwagę zasługują Dzienniki działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein”, przetłumaczone i opracowane przez Jacka Żebrowskiego (publikowane począwszy od 1995 r.) oraz listy westerplatczyków w opracowaniu Stanisławy Górnikiewicz-Kurowskiej70. Z różnorodnych wspomnień najważniejszy materiał zawierają tom Westerplatte Zbigniewa Flisowskiego (wyd. I: Warszawa 1959) oraz Wspomnienia z obrony Westerplatte autorstwa Franciszka Dąbrowskiego, zastępcy komendanta Składnicy71.

W badaniach nad poszczególnymi nośnikami pamięci o Westerplatte jako naczelną zasadę przyjęto uwzględnienie materiałów mających największy wpływ na funkcjonowanie miejsca pamięci. Interdyscyplinarny charakter rozważań wymagał korzystania z wielu fachowych dzieł, uzupełniających wiedzę w zakresie literatury, filmu, teatru czy rzeźby pomnikowej. Zgromadzony materiał został częściowo wykorzystany w innych publikacjach, ale nie był dotychczas wyzyskiwany do badań pamięciologicznych. W bibliografii zamieszczono jedynie te prace i publikacje, które – zweryfikowane w relacji do miejsca pamięci – okazały się najistotniejsze i niosły informacje umożliwiające rozpoznanie i postawienie diagnoz w zakresie rozważanych zagadnień.

1 F. Nietzsche, Pożyteczność i szkodliwość historii dla życia [w:] idem, Niewczesne rozważania, Kraków 2003, s. 71.

2 Zob. M. Saryusz-Wolska, Wprowadzenie [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009, s. 21–22.

3 Zob. polskie wydanie Les cadres sociaux: M. Halbwachs, Społeczne ramy pamięci, Warszawa 1969. La mémoire collective oraz La Topographie légendaire des évangiles en Terre sainte nie doczekały się polskich edycji.

4 M. Halbwachs, Społeczne ramy pamięci…, s. 839.

5 Ibidem. Halbwachs nie unikał hipostazy w swym nowatorskim podejściu do zjawiska pamięci zbiorowej, ale nie rozumiał tej pamięci jako odrębnego ponadindywidualnego bytu. Uważał, że jest to raczej proces zachodzący w świadomości poszczególnych jednostek. Niektórzy badacze wolą mówić w tym kontekście o „zbiorowym pamiętaniu”.

6 P. Ricoeur, Pamięć – zapomnienie – historia [w:] Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa–Kraków 1995, s. 27.

7 Pojęcie „nośników pamięci historycznej” zapożyczono od Marcina Kuli (zob. M. Kula, Nośniki pamięci historycznej, Warszawa 2002). „Przeszłość odzwierciedla się […] praktycznie w każdym przedmiocie i zjawisku, które trwa do dziś – pisał Kula. – W konsekwencji nośnikiem pamięci o przeszłości, przynajmniej potencjalnym, jest dosłownie wszystko” (ibidem, s. 7–8). Kornelia Kończal, nawiązując do różnorodności nośników pamięci historycznej, próbowała je wymienić: „Analizując miejsca pamięci – pisała – badacz ma możliwość odwołania się do atlasów, baśni, czasopism, dzieł sztuki, festiwali, filmów, fotografii, gazet, historiografii, kartek pocztowych, karykatur, komiksów, kronik, książek dla młodzieży, obrazów, opowiadań, pamiętników, piosenek, plakatów, podręczników szkolnych, pomników, powieści, programów radiowych i telewizyjnych, prospektów reklamowych, przedstawień teatralnych, przewodników, relacji z podróży, rytuałów, utworów muzycznych, wystaw czy wywiadów” (K. Kończal, Polsko-niemieckie miejsca pamięci, czyli o nowym spojrzeniu na historię sąsiedztwa, „Kultura Współczesna” 2010, nr 1, s. 71).

8 Pojęcia „pamięci komunikatywnej” i „pamięci kulturowej” niemiecki uczony przedstawił w opracowaniu Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i tożsamość polityczna w cywilizacjach starożytnych, Warszawa 2008, s. 64–101. Omawia w niej sposób transmisji i funkcje pamięci kulturowej w starożytnym Egipcie, Izraelu i Grecji oraz w cywilizacji hetyckiej. Zob. też J. Assmann, Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa, „Borussia” 2003, nr 29, s. 11–16.

9 Z. Wóycicka, Przerwana żałoba…, s. 16–17.

10 Ibidem, s. 17–18.

11 Uwarunkowania komunistycznych stosunków społecznych wymienia m.in. Marcin Zaremba (zob. M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005, s. 82).

12 P. Bourdieu, J.-C. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, tłum. E. Neyman, Warszawa 2006, s. 73.

13 A. Piotrowski, Tożsamość zbiorowa jako temat dyskursu polityki. Dwa przemówienia parlamentarne – analiza przypadku [w:] Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, red. M. Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski, Kraków 1997, s. 189.

14 Z. Kwieciński, Socjopatologia edukacji, Warszawa 1992, s. 144.

15 Badacze z tej grupy zajmowali się m.in. uniwersalizmem historii traktowanej nie jako nauka o przeszłości, lecz jako dyscyplina, której przedmiotem jest opis zmian zachodzących w czasie (zob. M. Bloch, Pochwała historii czyli O zawodzie historyka, tłum. W. Jedlicka, Warszawa 1962) oraz dialogiem historii z socjologią na gruncie poszukiwań powinowactwa między tymi dyscyplinami (zob. F. Braudel, Historia i socjologia [w:] idem, Historia i trwanie, Warszawa 1971). Wymienieni historycy oraz Lucien Febvre i Jacques Le Goff stworzyli zręby teorii społecznej, którą polski historyk myśli socjologicznej Jerzy Szacki zaliczył do teorii cywilizacji (zob. J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2005, s. 733).

16 W rozumieniu Le Goffa historia miała się zajmować tak różnymi elementami rzeczywistości jak ciało ludzkie, klimat, upodobania kulinarne, formy świętowania czy funkcjonowanie opinii publicznej.

17 „Do historii, rozumianej teraz jako historia kultury – pisał Paweł Rodak – zbliżyli się badacze literatury, sztuki, nauki czy filozofii. […] Dzięki Nowej Historii […] dokonało się odejście w bardzo różnych obszarach poznania hermeneutycznego, w którym najważniejszą rolę odgrywało pojęcie dzieła czy tekstu, rozumianych jako wytwór duchowy i ponadczasowy nośnik idei, w stronę ujęcia, które nazwać można antropologicznym, a jego sens opisać jako ucieleśnianie idei, uspołecznianie twórców, ukazywanie dzieł jako dynamicznych całości wyrastających z praktyk kulturowych, a w konsekwencji uhistorycznianie wytworów duchowych” (P. Rodak, Historia według Jacques’ a Le Goffa [w:] Obserwacja uczestnicząca w badaniach historycznych, red. B. Wagner, T. Wiślicz, Zabrze 2008, s. 199). Koncepcje francuskiej historiografii z kręgu „Annales”, w tym koncepcję Nowej Historii i antropologii historycznej, omawia Wojciech Wrzosek w pracy Historia, kultura, metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii (Wrocław 1995), a dyskusje, krytyki i nowe propozycje w ramach grupy „Annales” przedstawia Tomasz Wiślicz w opracowaniu Krótkie trwanie. Problemy historiografii francuskiej lat dziewięćdziesiątych XX wieku (Warszawa 2004).

18 J. Le Goff, Przedmowa do wydania włoskiego [w:] idem, Historia i pamięć, Warszawa 2008, s. 36.

19 O genezie historycznych studiów nad pamięcią i roli, jaką odegrali w nich przedstawiciele środowiska „Annales” z Pierre’ em Norą na czele, jak również na temat kontekstu społeczno-kulturowego, który warunkował wzrost znaczenia dyskursu pamięci, w końcowych dekadach XX w. piszą szerzej m.in. B. Baczko, Wyobraźnia społeczna, wyobrażenia społeczne [w:] idem, Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, tłum. M. Kowalska, Warszawa 1994, s. 18–70; K. Kaźmierska, Ramy społeczne pamięci, „Kultura i Społeczeństwo” 2007, t. 51, nr 2, s. 3–23; K. Kończal, Bliskie spotkania z historią drugiego stopnia [w:] Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, red. A. Szpociński, Warszawa 2009, s. 207–226; eadem, Co dwa stopnie to nie jeden. Kronika (nie)obecności „miejsc pamięci” w badaniach historycznych, „Zapiski Historyczne” 2008, t. 73, z. 3–4, s. 171–189; B. Korzeniewski, Pamięć zbiorowa we współczesnym dyskursie humanistycznym, „Przegląd Zachodni” 2005, nr 2, s. 121–138; K. Lee Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, t. 57, nr 3–4, s. 42–56; P. Nora, Czas pamięci, „Res Publica Nowa” 2001, nr 7, s. 37–43; T. Pawelec, Pamięć historyczna…, s. 141–156; M. Saryusz-Wolska, Wprowadzenie…, s. 8–38; Świadomość historyczna jako przedmiot badań historycznych, socjologicznych i historyczno-dydaktycznych. Materiały konferencji naukowej, red. J. Maternicki, Warszawa 1985; R. Traba, Historia…, s. 23–40.

20 Zamiast przewidywanych czterech tomów, Nora opublikował wyniki prac w siedmiu tomach, a nad lieux de mémoire rozpoczęto wkrótce prace w wielu krajach. We Włoszech (w latach 1996–1997), następnie w Niemczech (2001 r.), w Austrii (2005–2007) i Holandii (2006–2007) ukazywały się publikacje, których wspólną cechą było zastosowanie modelu badań właściwego dla miejsc pamięci. Ich autorzy stawiali sobie zadanie „dokonania historycznego, kontekstualnego i całościowego ujęcia kultur pamięci” (É. François, Jeszcze raz o historii…, s. 18). W nurt ten wpisał się także tom 3 pracy podejmującej temat polsko-niemieckich miejsc pamięci (zob. Polsko-niemieckie miejsca pamięci…). Opublikowany tom jest pierwszym z planowanych czterech. Publikacja powstała jako rezultat pracy badawczej podjętej pod patronatem Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie założonego w 2006 r. Głównym zadaniem tego ośrodka jest badanie historycznych i współczesnych aspektów stosunków polsko-niemieckich w kontekście europejskim.

21 P. Nora, From lieux de memoire to realms of memory [w:] idem, Realm of memory, t. 1, New York 1994, s. XVI [cyt. za:] D. Malczewska-Pawelec, T. Pawelec, Rewolucja w pamięci historycznej…, s. 17.

22 Cyt. za: A. Szpociński, Miejsca pamięci…, s. 21.

23 K. Kończal, Polsko-niemieckie miejsca pamięci…, s. 62.

24 A. Szpociński, Kanon historyczny…, s. 134–135; por. J. Prokop, Kanon literacki i pamięć zbiorowa, „Arcana” 1995, nr 5, s. 42–49.

25 Zob. P. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa 1983, s. 156.

26 S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie (1935), Warszawa 1984, s. 26. Na użytek niniejszej pracy przyjęto pojęcie ojczyzny, o którym Józef Maria Bocheński pisał następująco: „Pod nazwą »ojczyzny« rozumiemy tutaj zgodnie z przyjętym zwyczajem naród wraz z zamieszkałym przez niego terytorium. Naród natomiast pojmujemy nie tylko jako zbiór jednostek obecnie żyjących, lecz przede wszystkich jako społeczeństwo odpowiedzialne za rozwój i szerzenie specyficznych wartości (kultury), stanowiących jego wkład do kultury ogólnoludzkiej. Słowem »miłość« oznaczamy nie uczucie, ale mocne nastawienie woli, która chce dobra drugiego, w naszym wypadku dobra ojczyzny” (J.M. Bocheński, Patriotyzm, męstwo, prawość żołnierska, Warszawa–Komorów 1999, s. 53). W studium na temat stereotypów narodowych Jan Błuszkowski stwierdził, że „naród jako etniczna wspólnota kształtuje się na podłożu odrębności kulturowych” (J. Błuszkowski, Stereotypy narodowe w świadomości Polaków. Studium socjologiczno-politologiczne, Warszawa 2003, s. 90). Różnice językowe, obyczajowe, religijne, polityczne i historyczne występujące między poszczególnymi narodami pełnią funkcję identyfikacyjną i samookreślającą, stanowią także podłoże dla tworzenia się autostereotypu własnej wspólnoty narodowej (zob. Z. Bokszański, Stereotypy a kultura, Warszawa 1997; J.S. Bystroń, Megalomania narodowa, Warszawa 1995; E. Lewandowski, Charakter narodowy Polaków i innych, Warszawa 2008; Mity i stereotypy w dziejach Polski, red. J. Tazbir, Warszawa 1991; S. Ossowski, O Ojczyźnie…; H. Pietrzak, Następstwa i efekty stereotypowego postrzegania człowieka i świata społecznego, Rzeszów 2002). Początkowo na płaszczyźnie pamięciologii narodowy wymiar pamięci społecznej był traktowany jako naturalny.

27 J. Prokop, Kanon literacki…, s. 43.

28 M. Janion, Polski korowód [w:] Mity i stereotypy…, s. 186–187. Janion wyraziła się w ten sposób w nawiązaniu do podejścia Normana Daviesa.

29 Zob. M. Janion, Odnawianie znaczeń, Kraków 1980, s. 127; eadem, Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi, Warszawa 2000, s. 6.

30 K. Trybuś, Pamięć romantyzmu… Trybuś spojrzał na dzieła Halbwachsa, Ricoeura, Le Goffa, Assmanna, Pomiana czy Kuli jak na „nowe źródła inspiracji”. Badając dorobek polskiego romantyzmu, odniósł utrwalone w pracach romantyków „przekonanie o społecznych ramach zjawiska pamięci oraz rozróżnienie pamięci komunikatywnej i kulturowej” do „krystalizującej się po 1830 roku kultury wygnańczej polskiej zbiorowości” (ibidem, s. 18). Podkreślał, że dla literatury polskiego romantyzmu podstawowym celem stało się ocalenie pamięci o przeszłości narodu pogrążonego w politycznym niebycie (ibidem, s. 34). Najważniejszą rolę w kreowaniu tak rozumianej pamięci romantycznej odgrywały kwestie językowe, które spowodowały, że „język pamięci romantycznej literatury wykazuje cechy długiego trwania, to właśnie ten język w najwyższym stopniu decyduje o aktualności romantycznego paradygmatu w odniesieniu do naszej współczesności” (ibidem, s. 379). Z potrzeby zachowania pamięci Trybuś wywodził korzystanie przez romantycznych twórców z odpowiednich form literackich, jak i stworzenie przez nich zbiorów używanych do dziś metafor i miejsc pamięci.

31 M. Janion, Płacz generała. Eseje o wojnie, Warszawa 2007, s. 68.

32 Eadem, Rozmowy na koniec wieku: o duszy [w:] eadem, Do Europy…, s. 246–249.

33 Eadem, Wstęp [w:] Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa, wstęp, wybór i oprac. M. Janion, Kraków 1979, s. 8–9.

34 J. Prokop, Szczególna przygoda żyć nad Wisłą. Studia i szkice literackie, London 1985, s. 9–11.

35 Ibidem, s. 15.

36 T. Żeleński (Boy), Polonistyka od pana Zagłoby [w:] idem, Reflektorem w mrok. Wybór publicystyki, oprac. A.Z. Makowiecki, Warszawa 1985, s. 535.

37 J. Prokop, Szczególna przygoda…, s. 15.

38 M. Janion, Wstęp…, s. 14. Postawa ta jest rodzajem romantycznego mesjanizmu, dla którego klęska staje się „duchowym triumfem nad wrogiem” (ibidem, s. 43).

39 „Wedle religii romantycznego patriotyzmu – napisała Janion – ten, kto umierał za ojczyznę, doznawał od razu wniebowstąpienia, umacniając żywych w nadziei nieśmiertelności” (ibidem, s. 69–75).

40 Ibidem, s. 19.

41 Ibidem, s. 25.

42 Ibidem, s. 22.

43 Ibidem, s. 69.

44 Ibidem, s. 85–86. W latach dziewięćdziesiątych Janion uznała, że formuła romantyczna już się wyczerpała i nie przystaje do nowych warunków społeczno-politycznych (M. Janion, Zmierzch paradygmatu [w:] eadem, „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś”, Gdańsk 2000, s. 4–11).

45 W. Wencel, Polacy na skrzydłach wieszczów, „Niezależna Gazeta Polska” 2012, nr 2, s. 15. We wstępie do książki o Łukaszu Cieplińskim, prezesie IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, Janusz Kurtyka określił wychowane w II RP niezwykle ofiarne i patriotyczne „pokolenie niepodległości” mianem najlepszego w ciągu ostatnich 300 lat polskiej historii (J. Kurtyka, Słowo wstępne [w:] E. Jakimek-Zapart, Nie mogłem inaczej żyć… Grypsy Łukasza Cieplińskiego z celi śmierci, Kraków 2007, s. 6).

46 Jest to nawiązanie do tytułu książki Doroty Malczewskiej-Pawelec i Tomasza Pawelca, Rewolucja w pamięci historycznej…

47 J. Prokop, Wyobraźnia pod nadzorem…, s. 18. Na temat wyrażenia „pieriekowka dusz” zob. A. Wat, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, oprac. R. Habielski, t. 1, Kraków 2011, s. 318.

48 Wypowiedź Jarosława Marka Rymkiewicza [w:] J. Trznadel, Hańba domowa, Lublin 1990, s. 126.

49 G. Orwell, Rok 1984, Warszawa 1999, s. 43.

50 M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 21.

51 Ibidem, s. 35–36.

52 T. Torańska, Oni, Warszawa 1989, s. 173, 177. Cyt. za: D. Malczewska-Pawelec, „Oni” – polscy ludzie Stalina. Rekonstrukcja wizji świata i człowieka polskiej elity władzy lat 1944–56, „Wieki Stare i Nowe” 2005, t. 4, s. 235. W maju 1945 r. na jednym z posiedzeń KC PPR Władysław Gomułka powiedział: „grozi nam niebezpieczeństwo, że może przyjąć się zarzut o agenturze sowieckiej, że może nastąpić izolacja. Masy powinny nas uważać za polską partię, niech nas atakują jako polskich komunistów, a nie jako agenturę” (cyt. za: M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 137).

53 W. Lamentowicz, Kulturowe aspekty legitymizacji monocentrycznych struktur politycznych [w:] Legitymizacja: klasyczne teorie i polskie doświadczenia, red. A. Rychard, A. Sułek, Warszawa 1988, s. 81; zob. też R. Stobiecki, Bolszewizm a historia. Próba rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów, Łódź 1998.

54 Zob. D. Malczewska-Pawelec, „Oni” – polscy ludzie Stalina…, s. 234–235.

55 J. Prokop, Wyobraźnia pod nadzorem…, s. 18.

56 Ibidem, s. 20.

57 Ibidem.

58 Ibidem.

59 D. Malczewska-Pawelec, T. Pawelec, Rewolucja w pamięci historycznej…, s. 21.

60 Pojęcia „pamięci upowszechnianej” autor użył za Andrzejem Paczkowskim (zob. A. Paczkowski, Peerelowska przeszłość w pamięci społecznej, historiografii i polityce [w:] idem, Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999, s. 208–209).

61 Kategorię „polityka pamięci” zaproponowali Dorota Malczewska-Pawelec i Tomasz Pawelec jako bardziej odpowiadającą rzeczywistości niż stosowany obecnie termin „polityka historyczna” (D. Malczewska-Pawelec, T. Pawelec, Rewolucja w pamięci historycznej…, s. 14 i nast.).

62 Ibidem, s. 23.

63 Ibidem, s. 25.

64 J. Jarniewicz, Kartografowanie poezji, „Literatura na Świecie” 1994, nr 12, s. 337.

65 Metoda ta może przywodzić na myśl badania archeologiczne – wraz z właściwym archeologom odczytywaniem i interpretacją „znalezisk”. Podobnego porównania metodą psychoanalizy dokonał Zygmunt Freud w pracy Konstruktionen in der Analyse z 1937 r. (polski przekład: Konstrukcje w analizie [w:] Pamięć w filozofii XX wieku, red. Z. Rosińska, Warszawa 2006, s. 41–49). Biorąc pod uwagę specyfikę odkładania się wspomnień, które zasypane są przez wydarzenia późniejsze, Freud stwierdził, że pracę psychoanalityka, który odtwarza przeszłość przez zgłębianie kolejnych warstw podświadomości, można porównać do pracy archeologa. Procesowi psychoanalizy towarzyszą nieoczekiwane odkrycia lub błędne tropy – niczym Schliemannowi poszukującemu śladów Troi. Odkrywanie wspomnień odbywa się w odwróconym porządku chronologicznym, co przypomina odsłanianie kolejnych warstw podziemnych ruin.

66 Zob. E. Guz, Jak Goebbels przygotowywał Wrzesień, Warszawa 1969.

67 Zob. W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną. Wybór artykułów, przemówień i listów, oprac. Z. Kumoś, T. Siergiejczyk, E. Syzdek, Warszawa 1985.

68 A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca. Wrzesień–grudzień 1939. Kalendarium, Warszawa 1993; idem, Rzeczpospolita Walcząca. Powstanie Warszawskie 1944. Kalendarium, przedm. W. Bartoszewski, Warszawa 1994; idem, Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1940. Kalendarium, Warszawa 1997; idem, Rzeczpospolita Walcząca: styczeń–grudzień 1941. Kalendarium, Warszawa 2002.

69 Zob. Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939–1945, oprac. D. Baliszewski, A.K. Kunert, t. 1–3, Warszawa 1999–2000.

70 Znaki pamięci. Listy westerplatczyków (1940–1993), oprac. S. Górnikiewicz-Kurowska, Gdańsk 1994.

71 F. Dąbrowski, Wspomnienia z obrony Westerplatte. Wspomnienia i dokumenty, wstęp i oprac. załączników M. Pelczar, Gdańsk 1957.

Źródła lieu de mémoire (formowanie się miejsca pamięci do 1945 roku)

Analiza genezy przedmiotowego miejsca pamięci wymaga nakreślenia polityczno-kulturowego podłoża, na którym się ono ukształtowało. Bez omówienia specyficznego klimatu, w jakim Polska przystąpiła do wojny w 1939 r., nie da się bowiem zrozumieć, dlaczego właśnie obrona nadmorskiej reduty stała się militarnym i politycznym wydarzeniem, które tak zaistniało we wrześniowej przestrzeni publicznej i w konsekwencji weszło do historycznego kanonu Polaków.

Gdy w 1918 r. po 123 latach zaborów odrodzona Rzeczpospolita odzyskała dostęp do morza – odcinek wybrzeża o długości 147 km, wliczając linię brzegową Półwyspu Helskiego – aby zagospodarować ten niewielki pas, podjęto wiele inwestycji pochłaniających ogromne środki. Polskim elitom udało się wytworzyć atmosferę społecznego entuzjazmu i poparcia dla „idei morskiej”, którą wiązano z występującą w polskiej literaturze romantyczną nutą pisania o morzu1.

Poza granicami odrodzonego państwa znalazł się Gdańsk, uznany za Wolne Miasto pod ochroną Ligi Narodów. Położone u jego bram Westerplatte w 1919 r. stało się obiektem zakulisowych działań polskiego rządu, zmierzających do jego przejęcia2. W 1924 r. Rada Ligi Narodów zgodziła się przydzielić Polsce teren półwyspu, a jego oficjalne przekazanie w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie nastąpiło 31 października 1925 r. W tymże roku Liga Narodów przyznała Rzeczypospolitej prawo do utrzymania straży wojskowej na Westerplatte. Pierwszy oddział wartowniczy przybył do Wojskowej Składnicy Tranzytowej w styczniu 1926 r. Status Wolnego Miasta Gdańska i Westerplatte od początku stanowił zarzewie konfliktu polsko-niemieckiego3.

W prasie polskiej wątek Westerplatte pojawił się przed wrześniem 1939 r. kilkakrotnie. W 1927 r. w związku z zamieszczoną 13 września w dodatku nadzwyczajnym „Rzeczypospolitej” informacją o uwięzieniu na Westerplatte zaginionego gen. Włodzimierza Zagórskiego przeszukano obiekty na terenie Składnicy4. W 1933 r., gdy Senat Gdański zarządził zlikwidowanie odrębnej policji portowej w Gdańsku (tereny portowe miała objąć policja ochronna – Schutzpolizei – podlegająca Senatowi Wolnego Miasta), rozgorzał kolejny konflikt między Polską a Senatem Wolnego Miasta5. Zarządzenie zostało wydane wbrew obowiązującym traktatom i porozumieniom polsko-gdańskim, dlatego rząd polski postanowił działać energicznie. Po upływie trzech tygodni, 6 marca 1933 r., do basenu przy Polskiej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte wpłynął transportowiec Marynarki Wojennej ORP „Wilia” i wysadził na ląd dwie kompanie piechoty (około stu żołnierzy) z ciężką bronią maszynową. Do kompromisowego rozstrzygnięcia sporu doszło dopiero na posiedzeniu Ligi Narodów w Genewie, zwołanym 14 marca 1933 r. Władze gdańskie odwołały zarządzenie w sprawie likwidacji odrębnej policji portowej, Polska natomiast wycofała z Westerplatte żołnierzy wysadzonych tam 6 marca. „Sprawa Westerplatte”, jak nazywano wówczas polsko-gdański incydent, została więc zakończona, ale w jej następstwie strona polska rozpoczęła budowę na półwyspie umocnień obronnych6.

Akcja wzmocnienia polskiej załogi 6 marca 1933 r. odbyła się dzień po wyborach do Reichstagu, które przyniosły wielki sukces partii hitlerowskiej. Nowy kanclerz Niemiec, Adolf Hitler, opowiedział się za przyłączeniem do Rzeszy wszystkich terenów zamieszkanych przez Niemców. Jeszcze w tym samym roku Führer polecił opracować pierwsze plany aneksji Gdańska, czekając z realizacją na dogodny moment. W Wolnym Mieście nasiliły się antypolskie ataki nacjonalistów. W 1935 r. Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP), stosując terror i dopuszczając się oszustw, uzyskała w mieście 59,3 proc. głosów w wyborach parlamentarnych. W latach 1936–1937 gauleiter Albert Forster doprowadził do likwidacji partii opozycyjnych.

Po podpisaniu w 1934 r. polsko-niemieckiej deklaracji o niestosowaniu przemocy przez długi czas Polska starała się utrzymywać z zachodnim sąsiadem stosunki dobrosąsiedzkie. Jednak po anszlusie Austrii (marzec 1938 r.) i zgodzie na oddanie Niemcom Sudetów (układ w Monachium we wrześniu 1938 r.), jesienią 1938 r. Berlin opracował szczegółowy plan zajęcia Gdańska. 24 października 1938 r. minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop w rozmowie z ambasadorem polskim w Berlinie, Józefem Lipskim, wysunął propozycję przyłączenia tego miasta do Niemiec oraz budowy eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej między niemieckim Pomorzem a Prusami Wschodnimi. Rozmowę utrzymywano w tajemnicy, ale polscy przywódcy zdali sobie sprawę, że Rzeczpospolita może się stać kolejnym celem niemieckiej agresji7. Po zajęciu przez Niemcy Czechosłowacji (15 marca 1939 r.) i Kłajpedy (22 marca) w polskim sztabie zaczęto opracowywać poprawki do operacyjnych założeń planu wojny polsko-niemieckiej.

Kwestie gdańskie i ewentualna interwencja w mieście na wypadek konfliktu z Niemcami były brane pod uwagę podczas negocjacji i podpisywania porozumień polsko-francuskich (13 kwietnia 1929 r.) i polsko-brytyjskich (6 kwietnia 1939 r.). Umowa polsko-brytyjska, a zwłaszcza odnowiony alians polsko-francuski, odbiła się szerokim echem w społeczeństwie polskim i wzbudziła nadzieje. Jednak, jak słusznie zauważył Stefan Zabierowski, „jedno zjawisko wymykało się wówczas świadomości znaczących kręgów społeczeństwa polskiego, a przede wszystkim jego kierowniczych elit: głęboka niechęć ludności i rządów Anglii, a przede wszystkim Francji do poważnego angażowania się w wojnę w obronie napadniętej Polski”8. Po latach symbolem postawy aliantów stał się tytuł artykułu z 4 maja 1939 r. francuskiego publicysty Marcela Déata, który w periodyku „L’ Oeuvre” pytał: Mourir pour Danzig? (Czy warto umierać za Gdańsk?). Popularność jego zapytania dowodziła, jak wielkie znaczenie mogły wówczas zyskać odpowiednio użyte „skrzydlate słowa”9.

28 kwietnia 1939 r. Hitler w przemówieniu wygłoszonym w Reichstagu oświadczył, że zrywa polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy i domaga się eksterytorialnej autostrady do Prus Wschodnich. Reakcją było wystąpienie Józefa Becka wygłoszone 5 maja 1939 r. (transmitowane przez polskie i zagraniczne rozgłośnie radiowe), w którym polski minister spraw zagranicznych zaprzeczył, że brytyjskie gwarancje udzielone Polsce zagrażają interesom III Rzeszy, oraz odrzucił niemieckie żądania dotyczące Gdańska, nawet za cenę konfliktu zbrojnego.

W 1939 r. sytuacja w Wolnym Mieście Gdańsku stopniowo się zaostrzała. Gdy pełnię lokalnej władzy przejęła NSDAP, zaczęto realizować politykę zmierzającą do konfliktu z Polakami. Ostatnie miesiące przed wybuchem wojny wzmocniły przekonanie o nieuchronności starcia zbrojnego. Europa spodziewała się, że gdańska „bomba” musi wybuchnąć, nie znano jedynie terminu i politycznych następstw konfliktu10.

W polskich kołach wojskowych od początku 1939 r. panowało przekonanie, że Gdańsk stanie się punktem zapalnym przyszłego starcia zbrojnego. Przedmiotem rozważań było jedynie to, czy dojdzie do tzw. puczu i lokalnego zatargu o Wolne Miasto Gdańsk, czy też spór wokół miasta stanie się zarzewiem ogólnej wojny polsko-niemieckiej. Obecność na Westerplatte polskiego garnizonu odgrywała w tych przewidywaniach strategiczną rolę, gdyż z militarnego punktu widzenia Wojskowa Składnica Tranzytowa stanowiła jedyne miejsce w mieście, gdzie można było stawić Niemcom zdecydowany opór. W ówczesnej prasie ani nazwa półwyspu, ani świadomość jego znaczenia nie były jednak rozpowszechnione. 21 marca 1939 r. na dworcu w Kielcach urządzono pożegnanie grupy żołnierzy wyjeżdżających na Westerplatte. „W Kielcach panowała wojenna gorączka – wspominał chor. Jan Gryczman. – Na dworcu pełno ludzi. Żegnali nas serdecznie. »Nie dajcie Gdańska« – słychać było okrzyki: »Za wami jest cały naród«”11.

Duży wpływ na nastroje społeczne miała w tym czasie literatura. Twórcy wypowiadali się na temat bieżącej sytuacji politycznej z pozycji funkcjonującego w polskiej kulturze romantycznego przeświadczenia, które z tekstów literackich czyniło oręż, a z poetów żołnierzy walczących piórem12.

W lipcu 1939 r. ukazał się specjalny numer tygodnika „Wiadomości Literackie”, poświęcony sprawom gdańskim. W artykule wstępnym Ksawery Pruszyński pisał: „Historia raz jeszcze przystanęła nad Gdańskiem. Raz jeszcze wiele ziem naszej strony świata spogląda w owych tygodniach na Gdańsk. Nie tylko Polska. Patrzą i Rumunia, i Jugosławia, i Grecja, patrzy Turcja, patrzy Bułgaria, zerkają ukradkiem (bo inaczej im nie wolno) dzisiejsze Węgry i dzisiejsza Słowacja. To znaczy wszystkie kraje środkowowschodniej Europy, którym grozi los stania się niemieckim »Lebensraumem«. Gdańsk będzie dla nich sprawdzianem”13. W tym samym numerze Józef Mackiewicz w tekście Memel–Prag–Danzig deklarował, że jest taki czynnik, który różni Gdańsk od Kłajpedy, a Polskę od Czechosłowacji – „mianowicie podejście z bagnetem osadzonym na karabinie”14. W ostatnim numerze pisma (wydrukowanym z datą 3 września), który trafił do czytelników jeszcze przed wojną, opublikowano m.in. wiersz Jana Brzechwy Ojczyzna. W kontekście rosnącego oczekiwania na wybuch konfliktu poeta przypominał mobilizację i zwycięstwo z 1920 r.: „Gdy padnie słowo »Ojczyzna« – / Wierny odpowie głos / […] O, Matko! Mundur mi podaj / Ten sprzed dwudziestu lat”15.

Choć głównym i powszechnie dostępnym środkiem masowego przekazu w okresie międzywojennym była prasa, to w drugiej połowie lat trzydziestych ogromną popularność zyskiwało radio. Rynek prasowy II RP obejmował ponad 200 dzienników o nakładzie dziennym dochodzącym do 2 mln egzemplarzy16. W ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej radio stało się prawdziwą konkurencją dla prasy, i „jeśli wcześniej rodzina gromadziła się wieczorem wokół lampy, poświęcając czas lekturze”, to teraz zbierała się „w pobliżu zajmującego w mieszkaniu centralne miejsce radioodbiornika”17. Ocenia się, że pod koniec lat trzydziestych stałych słuchaczy radia było około 6 mln, czyli mniej więcej tyle co czytelników prasy codziennej.

Przekaz radiowy mógł odgrywać ważną rolę zwłaszcza w razie wybuchu konfliktu, świadomość doniosłości nowego medium w tym zakresie nie była jednak w kręgach rządzących powszechna. Dopiero w 1937 r. w dokumencie zatytułowanym „Sytuacja Polskiego Radia”, przygotowanym (prawdopodobnie przez Oddział II Sztabu Głównego lub na jego zlecenie) dla Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych, zauważono, że „radio posiada pod względem znaczenia propagandowego i kulturalnego wartość równą co najmniej znaczeniu całej prasy polskiej”. Z tego względu „powinno podlegać całkowicie odpowiedniej komórce stworzonej w Prezydium Rady Ministrów, zanim w państwie nie powstanie Ministerstwo Propagandy, Prasy i Radia”. W raporcie ostrzegano, że „z niedoceniania Radia jako organu państwowego i narodowego oraz z jego błędnego przydziału organizacyjnego wynika zupełne nieprzygotowanie tej instytucji do reagowania w razie mobilizacji i innych wstrząsów, na jakie państwo może być narażone”18.

Działania we właściwym kierunku podjęto w marcu 1938 r., gdy Rada Ministrów powołała Komitety i Biura Koordynacji Planowania i Propagandy. Pełnomocnikiem rządu do organizacji pracy komitetów został gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki, stanowisko kierownika Biura Koordynacji Propagandy objął zaś płk dypl. Władysław Kiliński19. Mimo tych posunięć „do wybuchu II wojny światowej w Polsce nie udało się urzeczywistnić planu ujęcia propagandy państwowej w zwarty system, o jasnej strukturze instytucjonalnej, na szczycie zwieńczonej ogniwem w randze ministra”20.

W kwietniu 1939 r. emisję specjalnego serwisu dla mniejszości niemieckiej i Polaków rozpoczęło radio niemieckie. Jeszcze przed 1 września 1939 r. propagandowe audycje w języku polskim nadawało co najmniej dziesięć radiostacji niemieckich. Działalność ta, jak również świadomość pogłębiającego się kryzysu w stosunkach polsko-niemieckich spowodowały zwrócenie uwagi na rolę radia. Uznano, że jest ono bezkonkurencyjnym medium pod względem szybkości przekazywania informacji, może również pełnić funkcję animatora nastrojów. Dziennikarze radiowi zaczęli wówczas poświęcać coraz więcej uwagi ocenie sytuacji politycznej, z kolei do audycji w eterze zaczęła nawiązywać prasa, która dostrzegła, że nowe medium uważnie śledzi bieżące wydarzenia. Zorientowano się, że radio „w czasie zawieruchy wojennej staje się jednym z najpewniejszych środków komunikacji”, informując mieszkańców o przebiegu wydarzeń oraz podtrzymując morale; ponadto funkcjonuje jako potężny środek dyspozycyjny, pozwalający na wydawanie poleceń w tak istotnej sprawie jak obrona przeciwlotniczo-gazowa21.

Najważniejszym wydarzeniem podnoszącym rangę radiowego przekazu stała się wspomniana już transmisja sejmowego wystąpienia Józefa Becka z 5 maja 1939 r. Powszechnie słuchane przemówienie wzbudziło entuzjastyczne poparcie dla stanowiska rządu, co dowodziło siły nowego medium22.

Tuż przed wybuchem wojny, w sierpniu 1939 r., Polskie Radio dysponowało dziesięcioma radiostacjami, z największą Warszawą I (Raszyn), która obejmowała swoim zasięgiem 90 proc. powierzchni kraju i przygotowywała 60 proc. programu ogólnopolskiego nadawanego w innych rozgłośniach23. Ogromny zasięg radia i prawie dwumilionowy nakład prasy świadczyły o sile społecznego oddziaływania mediów w tym czasie24.

W ostatnich dniach przed wybuchem konfliktu sytuacja na Pomorzu, a zwłaszcza w Gdańsku, znalazła się w kręgu szczególnego zainteresowania polskich dziennikarzy. „Gazeta Kartuska” drukowała odezwę o kopaniu rowów przeciwlotniczych i donosiła o napadach na domy Polaków. „Gazeta Białostocka” pisała o zajęciu dworca gdańskiego przez gestapo, a korespondent „Polski Zbrojnej” o pospiesznej mobilizacji młodzieży i rezerwistów w Gdańsku25.

Znaczenie polskiego garnizonu broniącego placówki u bram Gdańska nie było uwydatniane w przedwrześniowej prasie. Uderzający będzie zatem fakt nagłego pojawienia się nazwy Westerplatte w przestrzeni publicznej tuż po wybuchu wojny. Mimo braku zwartego systemu propagandy państwowej obrona półwyspu wypełni od 1 września łamy polskiej prasy, zostanie wyeksponowana w radiu, pojawi się w oficjalnych komunikatach polskiego Sztabu Głównego i – last but not least – trafi do twórczości literackiej. Odpowiedzi na pytania, jak do tego doszło i co miało wpływ na ów fenomen, to jedna z najważniejszych kwestii na tym etapie rozważań dotyczących źródeł miejsca pamięci.

1 września 1939 r. o 6.30 słuchacze Polskiego Radia nie usłyszeli audycji przewidzianej w ramowym programie. Zamiast tego spiker odczytał informację: „Halo, tu Warszawa i wszystkie rozgłośnie Polskiego Radia. Dziś o godzinie 5.40 oddziały niemieckie przekroczyły granicę polską, łamiąc pakt o nieagresji. Bombardowano szereg miast. Za chwilę usłyszą państwo Komunikat Specjalny”26. W tym dniu podczas posiedzenia Komisji Państwowej Akcji Informacyjnej na wniosek szefa Biura Propagandy Kwatery Głównej, płk. Romana Umiastowskiego, przyjęto uchwałę, że prasa i radio będą informować o przebiegu działań wojennych, stratach stron walczących, uszkodzeniach itp., podając komunikaty Sztabu Naczelnego Wodza, przekazywane przez Polską Agencję Telegraficzną (PAT) z wyłączeniem wszelkich innych źródeł informacji. Wprowadzono cenzurę prewencyjną dla druków i wszelkich utworów przeznaczonych do rozpowszechniania. W obliczu zagrożenia wojennego właściciele mediów zastosowali się do przyjętych ustaleń; radio i prasa utworzyły w tych dniach jeden wspólny front informacyjno-propagandowy.

1 września w radiu i na pierwszych stronach wieczornych numerów tych gazet, które zdążyły przygotować uaktualnioną wersję swoich wydań, podano wojenny komunikat PAT, w którym został wprowadzony wątek obrony Westerplatte: „O świcie, dnia 1 września 1939 r. – głoszono – siły zbrojne Rzeszy niemieckiej rozpoczęły działania wojenne przeciw Polsce. Nastąpiło przekroczenie granicy polskiej w szeregu miejscowości, zarówno ze strony Prus Wschodnich, jak i Rzeszy niemieckiej. Wojska niemieckie zaatakowały garnizon polski na Westerplatte, który odparł atak. Niemieckie lotnictwo dokonało szeregu nalotów na Kraków, miasta śląskie, Częstochowę, Tczew, Puck, Grodno, przy czem przeprowadzono szereg bombardowań”27. Nazwa półwyspu pojawiła się zatem pierwsza, dopiero potem wyszczególniono inne miejsca zaatakowane przez wroga; poza tym garnizon polski na Westerplatte był jedynym wymienionym z nazwy oddziałem, który walczył i „odparł atak”. Takie zdecydowane zaakcentowanie roli nadmorskiej placówki świadczyło o tym, że od samego początku centralne ośrodki decyzyjne w Warszawie postanowiły podkreślić wagę walk na Westerplatte.

Obok komunikatu PAT krakowski „Telegram Wieczorny” zamieścił 1 września 1939 r. relację przekazaną telegraficznie przez korespondenta z Gdyni, zatytułowaną Zacięte walki w Gdańsku. Polska placówka na Westerplatte odparła atak wroga. W krótkiej notce czytelnikom tej popołudniówki przedstawiono szczegóły obrony: „Godz. 9.45: Od trzech i pół godzin toczy się nieprzerwanie zacięta walka o Westerplatte, polską placówkę wojskową położoną u wyjścia z portu gdańskiego w morze. Walka toczy się w powietrzu i na lądzie. Artylerja przeciwlotnicza jest w akcji. Godz. 8.30. Nalot samolotów niemieckich na Westerplatte został przed pół godziną odparty przez naszą artylerię przeciwlotniczą. Samoloty niemieckie salwowały się ucieczką. W tej chwili wojska polskie przystąpiły do kontrofenzywy. Postawa naszej armji jest znakomita [pisownia oryginalna, wyróżnienia w tekście – przyp. K.Z.]”28.

2 września w Warszawie odbyło się nadzwyczajne posiedzenie Sejmu RP, podczas którego przemówienie wygłosił premier, gen. Felicjan Sławoj Składkowski. Pojawiły się w nim motywy, które potem powtarzano w mediach. Premier odwoływał się do czasu chwały polskiego oręża z 1920 r.: „Wysoka Izbo! – mówił. – Sytuacja, w której dziś mam zaszczyt przemawiać w imieniu rządu, jest jasna: Zostaliśmy zaatakowani, więc walczymy. […] Narzuconą nam wojnę wygramy, bo nauczył nas Józef Piłsudski, jak się zdobywa niepodległość i jak się jej broni. (Huczne oklaski). Wojnę tę wygramy, bo na wezwanie Pana Prezydenta pójdziemy do walki wszyscy – ramię przy ramieniu. (Huczne oklaski). Wojnę tę wygramy, bo mamy wodza – Edwarda Śmigłego Rydza”29. Zabierający głos po Składkowskim były adiutant marszałka Piłsudskiego, szef sztabu Obozu Zjednoczenia Narodowego i wicepremier, płk Zygmunt Wenda, oznajmił: „nie ma dziś w Polsce ani jednego obywatela, którego serce nie biłoby rytmem ofiarności żołnierskiej. Do Psiego Pola, Płowiec, Grunwaldu dojdą nowe wawrzyny, zdobyte w walce z odwiecznym wrogiem”30. Jednym z tych nowych wawrzynów miała się stać obrona Westerplatte.

2 września gazety opublikowały odezwę prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego do narodu, wzywającą do wspólnej walki „o swoją świętą i słuszną sprawę”. Obok zamieszczano Komunikat nr 1 Sztabu Głównego, dzień wcześniej rozpowszechniany przez radio. Informowano w nim, że najsilniejsze walki toczą się na Śląsku, a „w Gdańsku trzykrotne natarcie na Westerplatte zostało odparte”31. Na pierwszej stronie „Dziennika Kresowego” obok Komunikatu nr 1 znalazł się tekst ks. Wiktora Potrzebskiego, opatrzony znamiennym tytułem Czas herosów. Duchowny pisał w podniosłym tonie: „Widocznie my to mamy dane, aby stać się pokoleniem bohaterów, gdyż na nas idą takie wielkie dni i gdyż od nas wymaga przyszłość walki do ostatniego tchu. Więc stańmy się bohaterami, bo nas do tego życie woła; bohaterami pracy, wytrwania, wiary i bohaterami śmiertelnej walki; zwycięstwo przed nami tak wielkie, jakiego nie odniosły poprzednie pokolenia”32. Bohaterami i herosami mieli zostać m.in. obrońcy Westerplatte. Popołudniówka „Dobry Wieczór! Kurjer Czerwony” notkę na pierwszej stronie zatytułowała Cała Polska przy lwach z Westerplatte broniących wolności, praw i honoru Polski33.

Oprócz Komunikatu nr 1 tego dnia w prasie po raz pierwszy pojawiła się wypowiedź marszałka Polski Edwarda Rydza-Śmigłego, mianowanego 1 września Naczelnym Wodzem. „Dzielna załoga Westerplatte w Gdańsku niezłomnie trwa na posterunku. Naczelny Wódz pozdrawia dzielną załogę Westerplatte i liczy na dalsze jej wytrwanie”34. Słowa te, bardzo ważne dla rozważań o miejscu pamięci, były powtarzane w prasie i radiu także w następnych dniach. Do żadnej innej walczącej polskiej jednostki Naczelny Wódz nie kierował imiennych pozdrowień. Nie były one jedynie wezwaniem do trwania w obronie tout court, ale niosły duży ładunek emocjonalny i odwoływały się do znanych wydarzeń z dziejów Polski.

Symbolikę przesłania Naczelnego Wodza tłumaczył 2 września na antenie Polskiego Radia ppłk dr Wacław Lipiński35. Jego emocjonalny wykład stał się najważniejszym aktem kreującym nowe miejsce pamięci. Po raz pierwszy została tu użyta metafora, za pomocą której określano obrońców Westerplatte przez następne dziesięciolecia: Morski Batalion. Tekst wystąpienia ogłoszono w prasie 3 września 1939 r.

„Starzy żołnierze, którzy dwie wojny mają za sobą, wojnę światową i wojnę polsko-rosyjską, znają głos tego pozdrowienia – mówił ppłk Lipiński. – Słyszeli go już raz, słyszeli przed laty dwudziestu trzema, a pamiętają tak, jakby to było niemal wczoraj, teraz, przed chwilą. Waliła się wówczas ulewa pocisków na wzgórze pod Kostiuchnówką, bronione przez 1 batalion 5 pułku legionowego. Ogień huraganowy […] od 6 rano dnia 4 lipca 1916 r. szalał na pozycjach polskiego żołnierza. […] Żołnierze tkwili w okopach czarni, osmoleni, z zapiekłymi wargami i wyschniętymi w upale lipcowym gardłami […]. Nie cofną się nigdy, nikt nie osłabł, z niczyich ust nie padła skarga, choć wysiłek nerwów i woli, duszy i serca wymagał próby męstwa najwyższej skali. I oto w takiej chwili, gdy od wielu już godzin trwali uparcie na posterunku – przychodzi z dowództwa batalionu krótka wiadomość przez telefon przekazana: »Komendant pozdrawia żołnierzy 1 batalionu 5 pułku«… Któż opisze falę gorącej miłości żołnierskich serc, kto jest w stanie oddać wdzięczność i wzruszenie tych, do których krótkie te słowa zostały skierowane. Zrozumie je ten, kto wie, kim dla żołnierzy jest ich Naczelny Wódz.

I oto dzisiaj na dalekim krańcu rozległego frontu, odcięci od krzepiącej jego wspólnoty, bronią się już drugi dzień żołnierze morskiego batalionu na Westerplatte. Na wąskim cyplu, oblani ujściem Wisły z jednej strony i morzem z drugiej, rażeni z najbliższej odległości ogniem ciężkich dział niemieckiego pancernika Schlezwig-Holstein [właściwie: Schleswig-Holstein – przyp. K.Z.], którego działobitnie raz wraz żółtym płomieniem gromów biją ich niemal prosto w twarze, w ulewie karabinowego ognia piechoty, nacierającego od lądu, od strony Gdańska, w kurzu bitewnym i dymie, w napięciu mięśni i nerwów, duszy i serca – bronią się nieubłaganie.

Czterokrotnie już podrywały się fale wrażej piechoty, czterokrotnie szło natarcie z furią i wściekłością prowadzone i za każdym razem w ulewie ognia polskiego, w trzasku i grzmocie karabinów załamywało się natarcie nieprzyjaciela. Są, trwają, bronią się, choć mgła znużenia oczy zasłania, choć mdleje coraz bardziej ramię żołnierskie.

I oto w takiej chwili, gdy wiele już godzin trwa ich bój, przychodzą krótkie lakoniczne, dalekie, a jakże bliskie słowa: Naczelny Wódz pozdrawia dzielną załogę na Westerplatte i liczy na dalsze jej trwanie na posterunku…

Żołnierze! Gdziekolwiek jesteście, gdziekolwiek wam w godzinach tych wypadł bój, w strzeleckim okopie, czy w pancernym wozie, w bojowym samolocie, czy na dalekim patrolu, w zbiorowym akcie odwagi, czy w samotnym męstwie żołnierskim – wiedzcie i pamiętajcie: Naczelny Wódz jest przy was, a naród cały, zasłuchany w dalekie echa waszej walki, waszego trudu i wysiłku, jest z wami. W każdej godzinie, teraz i na wieki”36.

„Pozdrowienie Naczelnego Wodza” nawiązywało do bohaterskiej i słynnej w międzywojniu bitwy pod Kostiuchnówką na Wołyniu, stoczonej 4–6 lipca 1916 r. Był to najtrudniejszy i najkrwawszy bój na szlaku Legionów Polskich. I Brygadą Legionów dowodził Józef Piłsudski. Pomimo panicznej ucieczki wojsk austro-węgierskich na prawym skrzydle, Polacy nie dopuścili do przerwania frontu, zatrzymując kilkakrotnie ponawiany atak rosyjskiej dywizji piechoty. Śmierć poniosło, zaginęło, odniosło rany lub dostało się do niewoli około 2 tys. polskich żołnierzy. Zażarty bój toczył zwłaszcza 5 pułk piechoty, którego straty przekroczyły 50 proc. stanu osobowego. 4 lipca, około 10.00, do załogi bohaterskiej jednostki dotarł telefonogram z pozdrowieniami Piłsudskiego „dla Zuchowatych” – tak dowódca zwykł nazywać żołnierzy tego pułku. Powstrzymując atak wroga, znajdowali się oni w tym czasie pod bardzo ciężkim ostrzałem37.

Skierowane do westerplatczyków słowa marszałka Rydza-Śmigłego stanowiły zatem bezpośrednie odwołanie do żywej w polskim społeczeństwie legionowej legendy. W pierwszych dniach września prasa umieszczała portret Rydza-Śmigłego obok notek wzywających do walki. Przypominano, że był on u boku Piłsudskiego w czasie legionowych bojów, a teraz, we wrześniu 1939 r., obejmując funkcję Naczelnego Wodza, miał godnie zastąpić marszałka. „Pozdrowienie Naczelnego Wodza” służyło zatem kreowaniu Rydza-Śmigłego na charyzmatycznego i zwycięskiego wodza w rodzaju Józefa Piłsudskiego38.

Wystąpienie ppłk. dr. Wacława Lipińskiego było jednak przede wszystkim uczuciowym, ale gruntownie przemyślanym posłaniem, kierowanym do wszystkich polskich żołnierzy walczących na froncie. Nie tylko budowało więź między obrońcami Westerplatte a bohaterami bitwy pod Kostiuchnówką, lecz także – w szerszej pespektywie – łączyło tamten heroiczny bój z bieżącymi zmaganiami na froncie. Żołnierze Morskiego Batalionu na wzór 5. pułku piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego mieli się stać przykładem dla innych oddziałów. Dzięki informacji o wytrwałej obronie na niewielkim półwyspie żołnierz polski otrzymywał zapewnienie, że nawet jeśli na jego odcinku dzieje się nie najlepiej, to daleka nadmorska placówka wciąż się nie poddaje i wytrzymuje ataki. Nie należy się zatem załamywać, lecz kontynuować ofiarną walkę.

Wyjątkowe znaczenie miała również metafora „lwy z Westerplatte”, która już drugiego września pojawiła się w prasie. Nawiązywała do znanego Polakom, świeżego symbolu – lwami nazwano nieco wcześniej obrońców toledańskiego Alkazaru podczas hiszpańskiej wojny domowej z 1936 r.39 Otoczoną przez republikańskie oddziały twierdzę bombardowano z samolotów, ostrzeliwano ogniem artyleryjskim, drążono podkopy i wysadzano w powietrze kolejne jej fragmenty. Mimo braku amunicji i żywności obrońcy Alkazaru wytrzymali liczne ataki wroga i odrzucali wezwania do kapitulacji. Siedemdziesięciodniowa obrona twierdzy, nosząca znamiona prawdziwego bohaterstwa, stała się symbolem heroizmu i odbiła się głośnym echem w całym ówczesnym świecie40. Obronę tę śledziła polska prasa, a w 1937 r. w Katowicach ukazała się książka Rudolfa Timmermansa Lwy Alkazaru41, której fragmenty przedrukowano w tym samym roku w katolickim tygodniku „Gość Niedzielny”42.

Należy podkreślić, że właśnie wtedy: 1, 2 i 3 września, najpierw dzięki wzmiance – o znaczeniu politycznym i symbolicznym – w komunikatach Sztabu Głównego polskiej armii, a następnie dzięki wygłoszonemu w Polskim Radiu przemówieniu byłego żołnierza I Brygady Legionów, ppłk. dr. Wacława Lipińskiego, narodziła się legenda bohaterskiej obrony Westerplatte. To wówczas po raz pierwszy posłużono się metaforami opisującymi niezłomną walkę: „Morski Batalion” (określenie związane z poetyką morza), „lwy Westerplatte” walczące w „odcięciu od krzepiącej wspólnoty” i „Naczelny Wódz pozdrawia dzielną załogę na Westerplatte i liczy na dalsze jej trwanie na posterunku…”. Metafory te powodowały przeniesienie nazw i znaczeń kilku różnych zjawisk (już rozpoznanych) na inne, dopiero rozpoznawane, tj. obronę Westerplatte43. Swoją wymowę miały także wciąż powtarzane słowa: „Westerplatte broni się jeszcze”.

Wymienione metafory z rozmysłem zastosowano w momencie największego napięcia emocjonalnego wywołanego sytuacją na froncie, po to by silnie wpłynąć na odbiorcę. Zwróćmy uwagę, że ani ppłk Lipiński, ani autorzy tekstów prasowych właściwie nie dysponowali szczegółową wiedzą o walkach na półwyspie. Z komunikatów Sztabu Głównego wynikało jedynie, że „Westerplatte broni się nadal”, a ze znajomości ogólnej sytuacji w Gdańsku można było wysnuć wniosek, że niewielki polski garnizon broniący półwyspu został odcięty od innych polskich jednostek i broni się, otoczony przez przeważające siły wroga. Celowo nakreślono obraz przywodzący na myśl znane z historii oblężone reduty. Działano w potrzebie chwili: nadszedł czas herosów, a społeczeństwo potrzebowało otuchy i symbolu oporu. W ten sposób powstał grunt, na którym narodziło się miejsce pamięci.

Kolejnym ważnym czynnikiem, który wpłynął na powstanie idei „Pozdrowień Naczelnego Wodza”, była sytuacja międzynarodowa. Z napięciem oczekiwano na przystąpienie do wojny aliantów, którzy mieli pomóc Rzeczypospolitej pokonać wroga. Rozpowszechnianie informacji o walce polskiego garnizonu było zatem polityczną deklaracją – dowodziło, że Polacy, odrzucając niemieckie żądania i twardo broniąc praw do Gdańska i Pomorza, byli przekonani o słuszności swoich racji. Demonstrowało, że nie zawahają się oddać za tę sprawę życia i oczekują od aliantów wypełnienia zobowiązań.

Jak podkreślał Paweł Wieczorkiewicz, do chwili przyłączenia się do wojny Anglii i Francji obrona terenów położonych blisko granic była w istocie walką o czas (zadania uporczywej obrony otrzymały oddziały broniące Helu i Gdyni). Obawiano się, że w razie oddania agresorowi bez walki terenów przygranicznych i wycofania się na linię Wisły (co podpowiadały prawidła sztuki wojennej) Niemcy mogą się zadowolić okupacją opuszczonych ziem (Pomorza, Śląska, Poznańskiego), a następnie zwrócić się do mocarstw o mediację międzynarodową. Taki scenariusz byłby groźny, biorąc pod uwagę wcześniejszą postawę Francji, która szukała pretekstu do odwleczenia wojny nawet za cenę zawarcia kolejnego kompromisu „w stylu Monachium”. „Walka wszystkimi siłami, od pierwszych minut wojny – uważał Wieczorkiewicz – stała się zatem strategiczną i polityczną koniecznością, gdyż jedynie w ten sposób można było wymusić dotrzymanie gwarancji złożonych przez sojuszników”44. Według szefa Sztabu Naczelnego Wodza, gen. Wacława Stachiewicza, „walka o czas mogła być w naszych warunkach tylko strategicznym opóźnianiem […] do czasu odciążenia naszego frontu. Rozstrzygnięcie mogło zapaść tylko na froncie zachodnim”45. Opór na Westerplatte, widziany z tej perspektywy, miał zatem w pierwszych dniach września istotne znaczenie strategiczne.

Wystąpienie ppłk. Lipińskiego odbiło się szerokim echem w prasie popołudniowej z 2 września i porannej z 3 września. Słowa o Kostiuchnówce i Morskim Batalionie wywarły wrażenie na ludziach pióra, którzy podchwycili ton i frazeologię. Warszawski dziennik „Czas” opublikował tego dnia niewielkie zdjęcie Westerplatte z lotu ptaka, aby przybliżyć czytelnikom nieznane im miejsce. „Tak wygląda Westerplatte – napisano pod zdjęciem – którego bohaterscy obrońcy odparli kilkakrotny atak znacznie przeważających sił brutalnego prusactwa”46. Wileńskie „Słowo” i warszawski „Kurjer Poranny” na pierwszej stronie przytaczały w tym dniu Komunikat nr 2 Naczelnego Wodza. Przynosił on wieści o nalotach niemieckiego lotnictwa na Warszawę, stratach w samolotach własnych oraz zniszczonych samolotach i czołgach wroga. „Nieprzyjaciel kontynuuje silne natarcie na froncie Podhala, Śląska i w kierunku Częstochowy […]. Na froncie Pomorza i Prus Wschodnich walki trwają na pograniczu. W rejonie Gdyni walki trwają. Westerplatte broni się”. Ostatnie słowa komunikatu stawały się często jego tytułem prasowym47. „Kurjer Warszawski” zamieszczał obok niego wyeksponowany anons napisany na podstawie notki PAT: „Cały naród z podziwem i troską śledzi bohaterską obronę załogi Westerplatte w Gdańsku, gdzie oddział polskiej piechoty odpiera ataki o wiele liczniejszych nieprzyjacielskich sił lądowych, dokonywane pod osłoną ognia ciężkich dział pancernika niemieckiego »Schlezwig-Holstein« [właściwie: Schleswig-Holstein – przyp. K.Z.]. Niechże bohaterom tym, którzy jawnym zaparciem się trwają na posterunku, towarzyszy świadomość, że wszystkie serca polskie żywym biją ku nim tętnem i wiarą, że zwycięsko przetrwać zdołają napór wrogiej nawały, laurem świeżym okrywając znane z dziejów i tradycji męstwo żołnierza polskiego”48. „Kurjer Poranny”, który w kilku zdaniach informował o nieugiętej obronie, pisał m.in.: „cała Polska patrzy dziś z dumą na Westerplatte i jej załogę, a bohaterska jej obrona przejdzie do historii walk naszych o Bałtyk i honor”49. „Gazeta Wileńska” zatytułowała notkę na pierwszej stronie Bohaterowie na Westerplatte wprawiają w podziw całą Polskę50. Z kolei „Dziennik Białostocki” w tekście opatrzonym tytułem Westerplatte redutą polskiego bohaterstwa użył określenia „lwy Westerplatte” i przekonywał, że walka polskiego garnizonu „wzbudziła już podziw całego świata dla naszego żołnierza”51. Nie brakowało porównań z Alkazarem: „Dziennik Białostocki” pisał 3 września o obrońcach Westerplatte, nazywając ich „lwami Alkazaru”, a „Ilustrowany Kuryer Codzienny” 4 września zatytułował tekst: Westerplatte – polski Alkazar. Rosła podawana w prasie liczba ataków odpartych przez załogę placówki: „Tam na cyplu Wolnego Miasta – czytamy w „Ilustrowanym Kuryerze Codziennym” – stoi jeszcze twardo żołnierz polski – symbol naszych niezaprzeczalnych praw do tej ziemi […]. Droga do Westerplatte usiana jest trupami żołnierzy niemieckich. W ciągu ub[iegłej] soboty sześć szalonych [wyróżnienie w oryginale – przyp. K.Z.] ataków niemieckich odparła bohaterska załoga Westerplatte”52.

3 września „Polska Zbrojna” przyniosła radosną nowinę: „Anglia w stanie wojny z Niemcami”53. Cały kraj obiegła również entuzjastycznie witana wiadomość, że do wojny przeciwko III Rzeszy przystąpiła Francja. Radość w polskich domach była powszechna, chociaż sytuacja na froncie stawała się coraz trudniejsza. Do pracowników Polskiego Radia dobiegały w tym czasie wieści o postępach wojsk niemieckich, stopniowo milkły też kolejne polskie rozgłośnie54.

W tym dniu na pierwszej stronie wieczornego wydania „Polski Zbrojnej” oprócz informacji o przystąpieniu do wojny aliantów znalazła się fotografia marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (w podpisie widniał cytat z jego słowami o „miłości do Ojczyzny”). Nad jego zdjęciem opublikowano wypowiedź Józefa Piłsudskiego z 31 lipca 1919 r.: „Żołnierze! Krew waszych przodków pisała w dziejach smutne »nie zginęła!«. Wy, szczęśliwsi, krwią swą piszecie: »żyje – i zginąć nie może!«”. Obok fotografii marszałka Rydza-Śmigłego zamieszczono zdjęcie tłumów wiwatujących ku czci aliantów na Nowym Świecie. W tym samym numerze „Polski Zbrojnej” na pierwszej stronie pojawił się wiersz autorstwa młodego poety Jerzego Pietrkiewicza55. Nie był to pierwszy w polskiej prasie utwór na temat walk wrześniowych56, ale był to pierwszy wiersz o Westerplatte:

Westerplatte

Tu, w Gdańsku, podmyci morzem,

Oparci o Wisły huk –

Trwamy, aż bitwy zorze

Padną u naszych nóg.

Wódz dał nam rozkaz stalowy,

Plujemy więc śmierci w twarz

Ogniem żelaznym – a głowy

Wznosimy nad dymy jak maszt!

Jest nas niewielu, lecz naród

Przepływa przez serca jak pieśń,

Wybucha strugami żaru,

I mówi: – Nie damy się zgnieść! –

Czuwaj, Ojczyzno spokojna,

Z luf dumnych w obłoki mierz!

Na Westerplatte trwa wojna,

Dzierżymy cień gdańskich wież!

Tu, w ziemi wrzeszczącej kulami,

Dźwigając strzępy złych chmur,

Choć wróg pod nami, nad nami –

Krwią swoją krzepniemy w mur!

Gdańsk płonie wojennym kwiatem

Na naszych dłoniach – i w mrok

Patrzymy wciąż z westerplatte,

By ujrzeć stąd wodza wzrok!57

Treść utworu dowodziła, że powstał on pod wpływem emocji chwili, prawdopodobnie po wysłuchaniu przez radio wystąpienia ppłk. Lipińskiego. Pietrkiewicz opisał osobiste przeżycia, ale też oddał emocje zbiorowe. Jego utwór pozwala zrozumieć, czym stała się wówczas obrona Westerplatte. Garstka obrońców („jest nas niewielu”), którym wódz dał „rozkaz stalowy”, walczyła na śmierć i życie („krwią swoją krzepniemy”). Obowiązek spełniali z godnością i pogardą dla śmierci („plujemy więc śmierci w twarz”), zapewniając ojczyznę, że będą trwać („Czuwaj, Ojczyzno spokojna…”) i bić się, ufni, że Naczelny Wódz jest z nimi („patrzymy wciąż z Westerplatte, / by ujrzeć stąd wodza wzrok!”).

Redaktor powojennych antologii poezji wrześniowej Jan Szczawiej podkreślał: „Wiersze, jakie powstawały dzień w dzień w miarę jak trwała walka, znaczyły wtedy nie mniej niż granaty. Tak je traktowali sami poeci. Miały walczyć i walczyły na równi z trotylem. Za broń uważali je także i ich czytelnicy, kolportując wiersze z rąk do rąk, podając je z ust do ust jako komunikat frontowy lub zawołanie do walki”58. Jednym z takich wierszy był z pewnością utwór dwudziestotrzyletniego Jerzego Pietrkiewicza.

4 września felieton pod znamiennym tytułem: Westerplatte – symbol Polski!, wyrażającym tę samą myśl co wystąpienie ppłk. Lipińskiego i wiersz Pietrkiewicza, opublikował na łamach „Wieczoru Warszawskiego” Stefan Kwaśniewski ps. „Quas”. „Bohaterska załoga polska na Westerplatte broni się! – pisał. – Ta krótka wiadomość komunikowana nam od trzech dni przez radio napełnia serca Polaków dumą, radością i wzruszeniem. Garstka żołnierzy […], otoczona ze wszystkich stron morzem wrogiej nawały, stawia dzielnie czoło rozwścieczonym hordom teutońskich barbarzyńców. […] Już z Zachodu śpieszą nam z pomocą potężne armie sojusznicze. Wiara w zwycięstwo rośnie z każdą chwilą. Lecz największą otuchę i moc czerpiemy z bohaterskiego bastionu Westerplatte, o który daremnie kruszą się zęby rozwścieczonego wroga. Westerplatte to przykład dla całej Polski. Jego żołnierze, stawiający ku zdumieniu świata opór militarnej potędze Europy, to symbol naszego narodu. Westerplatte – to symbol Polski!”59.

Tytułem Westerplatte został też opatrzony felieton redaktora naczelnego wileńskiego „Słowa”, Stanisława Cata-Mackiewicza, chociaż dopiero w ostatnich słowach nawiązywał on do bohaterskiej obrony półwyspu. Nazwa Westerplatte nabierała tu szerszej wymowy; miała być argumentem w stosunkach międzynarodowych: obrońcy placówki stanowili punkt odniesienia dla sojuszniczej Anglii. Cat-Mackiewicz opisał w felietonie odczucia, które towarzyszyły mu, kiedy słuchał przez radio słów angielskiego króla przyłączającego do wojny i „rekomendującego Bogu naród” oraz tłumaczącego, dlaczego to samo pokolenie musi drugi raz chwytać za broń. „My Polacy – kończył swój wywód Cat – broniąc dziś swej pięknej ojczyzny, bronimy także celu całego cywilizowanego świata […]. Człowiek musi pozostać wolny. Dla szlachetnej sprawy giną nasi bohaterowie z Westerplatte”60.

Kolejny – trzeci – komunikat Sztabu Głównego, opublikowany 4 września, przedstawiał działania lotnicze i lądowe i w zakończeniu w podobnej formie jak w dotychczasowych komunikatach podtrzymywał na duchu: „W rejonie Gdyni i Gdańska przeciwuderzeniem odebraliśmy Orłowo i Kack. Załoga Westerplatte broni się nadal”61. Tego samego dnia z codzienną pogadanką mobilizacyjną wystąpił w radiu płk Roman Umiastowski, który rozpoczął tymi słowami: „Wy, którzy walczycie na Westerplatte, wy, którzy strzelacie w tej chwili na ziemi, w powietrzu i na morzu”. Jego przemówienie 5 września wydrukowano w prasie62. W „Kurjerze Warszawskim” opublikowano 5 września następny wiersz poświęcony obrońcom półwyspu, zatytułowany Lwy z Westerplatte – autor tego utworu Tadeusz Kończyc aż czterokrotnie użył tego określenia. Poeta nadał obronie, która miała stać się walką na śmierć i życie, wyraźne cechy bohaterstwa.

Lwy z Westerplatte

W oparach z morza płynącej mgły,

W śmiertelnej pocisków matni –

Na Westerplatte bronią się lwy

Na posterunku ostatnim.

Dokoła wrogów okrutna moc,

Strzelają z morza armaty…

Bronią się, bronią i w dzień i w noc.

Lwy z Westerplatte!

W oczach im płoną zapału skry!

Na skrawku ziemi skrwawionym.

Lwy z Westerplatte-Junaki-Lwy

Trwają w udręce obrony.

Cały kraj na nich, jak jeden mąż

Spogląda w dumnym zachwycie:

Czy jeszcze… walczą? Tak, walczą wciąż,

To walka na śmierć i życie.

Z lądowych szlaków i z morskich dróg

Kule ich prażą w atakach –

Lecz z góry na nich spogląda Bóg

I błogosławi junakom.

Idą w zwycięstwo… w ogniowy szał,

Bodajby nawet w zatratę!

Któż by ich teraz pokonać miał? –

Niech żyją! Lwy z Westerplatte!63

W dniach 4–7 września komunikaty Sztabu Głównego nie wspominały o Westerplatte – tak jakby wcześniejsze wzmianki na temat półwyspu miały związek głównie z przesłaniem dla aliantów, które po 3 września wydawało się już zbyteczne. Nadmorską placówkę wciąż przypominano natomiast w prasie. 6 września pisano na czołówkach: Westerplatte, Gdynia, Hel – bronią się!. Narastała propaganda, która zgodnie z oczekiwaniami, ale niezgodnie z rzeczywistością podawała informacje o zaangażowaniu się aliantów w wojnę z Hitlerem. Francuzi przeszli linię Zygfryda, bombowce angielskie bombardują Niemcy od Bawarii po Hanower – takie wieści podawały w tych dniach polskie środki przekazu64. Pogłębiał się rozdźwięk między oficjalnymi komunikatami rozpowszechnianymi w prasie i radiu a faktyczną sytuacją na froncie.

Nowo mianowany minister propagandy Michał Grażyński na zwołanej 5 września konferencji prasowej w obecności dziennikarzy i wydawców, kierownictwa Polskiego Radia oraz agencji informacyjnych oświadczył, że rząd i urzędnicy zostaną ewakuowani z Warszawy. W nocy z 6 na 7 września słynne przemówienie do ludności wygłosił płk Umiastowski, który na falach Warszawy I apelował o wznoszenie barykad i kopanie rowów przeciwczołgowych. Równocześnie wezwał mężczyzn w wieku poborowym do opuszczenia miasta i udania się w bliżej nieokreślonym kierunku wschodnim, gdzie ma się tworzyć armia rezerwowa. W atmosferze paniki, jaką wywołało przemówienie, ewakuowano poszczególne agendy PAT, pracowników ważniejszych drukarni oraz personel radia i wozów transmisyjnych. Warszawę opuścili rząd oraz pracownicy urzędów centralnych, szpitali wojskowych i większości placówek dyplomatycznych. Odbiorniki radiowe, których Polacy w tych dniach w ogóle nie wyłączali, nagle zamilkły.

Rankiem 7 września (o 6.00) słuchacze, na próżno szukając w odbiornikach Raszyna (Warszawy I) i Warszawy II, gorączkowo dzwonili do redakcji radiowych z zapytaniem, co się stało65. Apel płk. Umiastowskiego spotkał się z gwałtowną krytyką w zespole Biura Propagandy Naczelnego Wodza; niektórzy pracownicy radia postanowili wrócić do rozgłośni. O 8.00 udało się uruchomić Warszawę II, słyszalną w promieniu 50 km (sygnał nie docierał zatem na Westerplatte). Tymczasem Niemcy wykorzystali sytuację i uruchomili fałszywy Raszyn. Berlińska radiostacja, podszywając się pod Polskie Radio, wyemitowała audycję w języku polskim na falach Warszawy I. Nieznani spikerzy odczytywali wiadomości, nadawano polską i słowiańską muzykę. Oszustwo wywołało spore zamieszanie. Słuchacze nie mieli wątpliwości, że pod polskich spikerów podszywają się Niemcy. Słuchacze spoza stolicy zapewne pomyśleli, że Warszawa została zdobyta, a wróg nadaje z Raszyna. Tak też audycja fałszywego Raszyna mogła zostać potraktowana przez słuchających jej obrońców Westerplatte i wpłynąć na podjęcie decyzji o kapitulacji. Polscy radiowcy podjęli walkę z fałszywym przekazem – na antenie Warszawy II wielokrotnie powtarzano komunikat o niemieckiej dywersji66.

W piątek 8 września, w trudnych chwilach, spowodowanych chaosem, który wywołało przemówienie płk. Umiastowskiego, do Polaków dotarł kolejny komunikat Sztabu Głównego. Ogłosił spóźnioną o jeden dzień w stosunku do rzeczywistej daty zdarzenia wiadomość: „Westerplatte padło. Po heroicznej, osiem dni trwającej obronie – Westerplatte padło”. Hiobowa wieść o upadku reduty pogłębiła złe nastroje; ponieważ komunikat z 8 września był ostatnim komunikatem Sztabu Głównego, wydawało się, że wraz z upadkiem Westerplatte nastąpiło ogólne załamanie sytuacji. Ostatnie słowa komunikatu: „Westerplatte padło” działały przygnębiająco, zwłaszcza na mieszkańców stolicy zdezorientowanych po apelu Umiastowskiego. Komunikat rozpowszechniał też fałszywą informację, że Westerplatte broniło się osiem dni67.

Komunikat z 8 września przytaczała prasa. „Robotnik. Centralny Organ PPS” dodał w formie komentarza: „Nazwiska obrońców przejdą na pewno do polskiej historii. Należą się obrońcom najpiękniejsze słowa poezji polskiej, by jak napisał kiedyś Żeromski, mogiły ich pokryte były we wdzięcznej polskiej pamięci – pióropuszem chwały”68. Gazeta publikowała również wiersz Mariana Kubickiego Do broni!. Poeta nawoływał do walki: „Obywatele – Za broń! Za broń! Trzeba umieć umierać jak Westerplatte! Faszyzm nie przejdzie [wyróżnienia w oryginale – przyp. K.Z.]!”69.

Powszechne było przekonanie o śmierci wszystkich obrońców wyrażone w tym wierszu. „Ilustrowany Kuryer Codzienny” zamieścił tekst pod tytułem Zginął ostatni z bohaterów na Westerplatte. „Po siedmiu dniach i siedmiu nocach nadludzkich zmagań załoga Westerplatte uległa przemocy. […] Dziś zginął ostatni z bohaterów. Leżą pokotem wybrańcy Boży. […] Lecz ci, co przeżyją, zaniosą sztandar polski na Westerplatte, by zaświadczyć, iż śmierć ich była potrzebna. Wrócimy na Westerplatte, tak jak prawdą jest, iż Bóg jest sprawiedliwy” – czytamy70. W wydaniu „Dziennika Ludowego i Powszechnego” z 9 września napisano zaś: „Wedle komunikatów ogłoszonych w państwach neutralnych, a pochodzących z Berlina, wczoraj, dnia 8 września o godz. 9.30, po straszliwym huraganowym ogniu niemieckim z morza, lądu i powietrza Westerplatte zamilkło. W godzinę później przed szańcami niemieckimi zjawiły się niedobitki bohaterskich obrońców wraz ze swym komendantem, a wkrótce potem rozległ się przerażający huk. To Westerplatte wyleciało w powietrze”71. „Dziennik Gdyński” w numerze z 10 września oprócz komunikatu Sztabu Głównego podał, że „większość obrońców zginęła śmiercią bohaterską”. W „Dzienniku Polskim” informowano: „wczoraj zginął ostatni z bohaterskich obrońców Westerplatte”, którzy „nie zawiedli ani Naczelnego Wodza, ani całego narodu”. Anonimowy autor pisał ponadto: „Pragnęli ratować rannych towarzyszy broni, ale budynki były zbombardowane i zostali odcięci od wody. Brak wody zwiększał tragizm sytuacji. Wróg, pragnąc zmusić załogę do kapitulacji, zablokował dostęp do Wisły i ostrzeliwał każdego żołnierza załogi usiłującego przedrzeć się do brzegu rzeki. […] Westerplatte przedstawia teren jak po wybuchu wulkanu – wszystko jest zrównane z ziemią. Załoga zginęła. Zginęła, spełniając rozkaz Naczelnego Wodza, tak jak spełni go cały naród […], przyjdzie dzień pomszczenia naszych poległych żołnierzy, dzień ostatecznego zwycięstwa. Na Westerplatte wzniesiemy wówczas pomnik, który będzie przypominał światu jeden z fragmentów bohaterstwa Polski”72.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że lakoniczna informacja Sztabu Głównego w pewien sposób przyczyniła się do powstania przeświadczenia o śmierci wszystkich obrońców. Komunikat traktowano jako potwierdzenie losu polskich żołnierzy, który odpowiadał logice procesu heroizacji: obrońcy placówki wypełnili swą powinność i oddali życie za ojczyznę. Autorzy tekstów prasowych zapowiadali podtrzymanie pamięci o Westerplatte: powrót na półwysep, pomszczenie poległych obrońców i – co równie istotne dla naszego wywodu – wzniesienie pomnika. Natychmiast po załamaniu się obrony pojawiło się zatem wezwanie do upamiętnienia bohaterskich obrońców w formie monumentu. Można uznać, że narodziła się świadomość, iż przez swoją pełną poświęcenia postawę żołnierze z Westerplatte weszli do narodowego kanonu historii. Przez ich bohaterską śmierć dopełniła się kreacja miejsca pamięci, które zyskało wyraźnie romantyczno-heroiczny charakter. Symbol „lwów Westerplatte” – żołnierzy bohaterskiej reduty, broniących się do ostatka – przywodził na myśl ważne dla polskiej pamięci tropy literackie: Redutę Ordona Adama Mickiewicza i pana Wołodyjowskiego, wysadzającego w powietrze twierdzę kamieniecką73.

Obraz miejsca pamięci utrwalały nekrologi, nabożeństwa za dusze poległych i utwory poetyckie, opiewające ich bohaterską śmierć. 10 września na łamach „Kurjera Warszawskiego” ukazała się klepsydra, w której poinformowano, że zginął „ostatni z załogi na Westerplatte”74. Korespondent PAT z Kowna informował, że o kapitulacji garstki bohaterów, których miało przeżyć jedynie czterdziestu, napisała prasa litewska i łotewska75. 11 września, w poniedziałek, „Kurjer Warszawski” napisał o nabożeństwach w intencji ojczyzny, które odbyły się dzień wcześniej we wszystkich polskich kościołach, gromadząc rozmodlone tłumy wiernych. W osobnej notce podano następujące ogłoszenie: „jutro [tj. 12 września – przyp. K.Z.] odbędzie się staraniem katolickiego Związku Polek w kościele św. Krzyża przed wielkim ołtarzem o godz. 9 rano uroczyste nabożeństwo żałobne za spokój duszy poległych śmiercią walecznych na Westerplatte, bohaterskich obrońców polskiego Bałtyku”76. 13 września „Express Poranny” napisał: „Świątynia była przepełniona. Po nabożeństwie odśpiewano Boże, coś Polskę”77. W kościele św. Krzyża stawił się poeta Tadeusz Kończyc. 12 września „Kurjer Warszawski” opublikował jego kolejny po Lwach z Westerplatte pisany na gorąco wiersz, poświęcony bohaterskim żołnierzom, zatytułowany Msza za bohaterów:

Po bohaterach z Westerplatte

Płyną rozpaczne łzy…

Złożyli z życia swego objatę –

I uwięzieni w śmiertelnej matni

Za honor Polski! Po dech ostatni!

Bili się, walcząc jak lwy!

Na serca nasze padł kir żałoby,

Ból w dusze, jak sztylet, wszedł…

Na Westerplatte – samotne groby,

A tu w świątyni, w ciszy kościoła –

Stroskane twarze, schylone czoła

Gorących modlitw szept…

Lecz – sursum corda! Zwyciężyć, zginąć –

Dziś w każdym chęć ta tkwi!

Nie opłakujmy tych Polski Synów!

Oni polegli w nierównym boju,

Lecz kwiaty szczęścia, kwiaty Pokoju

Wyrosną z Ich świętej krwi…

I pamięć o nich trwać tutaj będzie,

Gdy rany już zaczną schnąć!

Żyć będą wiecznie w cudnej legendzie.

A matki dzieci tuląc do piersi,

Będą mówiły: To ci najpierwsi!

Synu! Jak Oni bądź!78

Trudno dziś jednoznacznie ustalić, skąd w polskiej prasie wzięły się pogłoski o śmierci wszystkich obrońców Składnicy. Wiadomość o „upadku Westerplatte” 8 września została zaczerpnięta z komunikatów niemieckich, które w tym dniu powiadomiły o zajęciu półwyspu79. Niemieckie sprawozdania nie mówiły natomiast o śmierci wszystkich obrońców. Niemieccy reporterzy fotografowali idących do niewoli polskich żołnierzy i w różnych pozach polskiego dowódcę i takie też materiały przekazywali do zachodnich agencji. Ujmowali także na zdjęciach zniszczone polskie wartownie i umocnienia oraz niemałą ilość zdobycznej amunicji80. Materiały te nie przedostały się do polskiej prasy; po informacji, że „Westerplatte padło”, temat obrony półwyspu niemal zupełnie zniknął z prasy wrześniowej81.

Prawdopodobnie do Warszawy początkowo rzeczywiście dotarły wieści o śmierci wszystkich obrońców Westerplatte. Pogłoski te były oparte na realnych przesłankach. O „wysadzeniu się w powietrze” polskich żołnierzy byli też z początku przekonani mieszkańcy Gdańska, których sposób myślenia ukształtowała przed wojną niemiecka propaganda. W drugiej połowie sierpnia 1939 r. w jednej z dwóch niemieckich kronik filmowych rozpowszechnianych w kinach III Rzeszy (także w Wolnym Mieście Gdańsku) przedstawiono kwestię „polonizowania Gdańska – prastarego niemieckiego miasta”. Jako przykład podawano dwie polskie placówki funkcjonujące po traktacie wersalskim: pocztę i „twierdzę” na Westerplatte. Aby poruszyć wyobraźnię masowego widza, lektor podawał, że w owej „twierdzy” zgromadzono tyle amunicji, iż gdyby doszło do wybuchu, eksplozja zamieniłaby w gruzy odległy o 8 km kościół Mariacki82. Zgromadzone rzekomo na Westerplatte wielkie ilości beczek z dynamitem znalazły się na satyrycznych rysunkach publikowanych w niemieckiej prasie przed wybuchem wojny. Miały one piętnować polską nieodpowiedzialność i podpowiadać niemieckiemu czytelnikowi, kto będzie winien wzniecenia wojennej pożogi83.

7 września o 8.00 rano na skutek podpalenia przez Niemców przedpola Składnicy na Westerplatte rzeczywiście pojawił się olbrzymi słup dymu. Bezpośredni świadek tej sytuacji, saper Karl Dee, wspominał: „z dostarczonej cysterny, przy pomocy pompy, na skraju lasu na poszycie leśne został rozpryskany materiał łatwopalny, a następnie podpalony. Polacy nie przeciwdziałali. Ogień nie przyniósł spodziewanych efektów, wprawdzie materiał zapalił się, ale ogień rozprzestrzenił się tylko na niewielkim obszarze leśnym. Ogromny słup ognia i dymu był tak potężny, że w Gdańsku rozeszła się pogłoska, że Westerplatte płonie”84. Informacja na temat płonącego półwyspu przedostała się prawdopodobnie w głąb kraju jako pogłoska o spaleniu placówki.

O pojawieniu się nowego, heroicznego miejsca pamięci dobitnie świadczy treść kolejnego wiersza, który powstał na wieść o „upadku Westerplatte”. Pewnego wrześniowego dnia w domu Natalii Gałczyńskiej w Aninie pojawił się żołnierz – kolega jej męża, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego – który przekazał rękopis Pieśni o żołnierzach z Westerplatte, opatrzony datą 16 września. Wiersz został napisany pod Hankiewiczami, na wschodnich terenach II RP, gdzie szeregowiec Gałczyński służył w 15. baonie Korpusu Ochrony Pogranicza. „Prosto do nieba czwórkami szli / żołnierze z Westerplatte” – pisał poeta, przekonany o śmierci całej bohaterskiej załogi. We wspomnieniowej książce o Gałczyńskim jego córka Kira usprawiedliwia uśmiercenie w utworze obrońców, przedrukowując klepsydrę prasową z września 1939 r., która zawiadamiała o śmierci „ostatniego z załogi Westerplatte”. Rzeczywiście Gałczyński mógł przeczytać w gazecie, usłyszeć w radiu lub dowiedzieć się od innej osoby o śmierci bohaterskich obrońców. Poruszony ich losem, napisał przejmujący wiersz-świadectwo85.

Wspomnienia z września 1939 r. często zawierają wzmianki o Westerplatte. Chociaż część tych relacji powstała już wiele lat po wojnie, gdy pamięć o obronie placówki była wciąż odświeżana w przestrzeni publicznej (co mogło mieć wpływ na treść przekazywanych wspomnień), to jednak zwraca uwagę podobieństwo zapisów: uczucie przejmującego smutku na wieść o upadku Składnicy. Relacje potwierdzają dominację przekazu radiowego, który charakteryzuje szybkość reagowania na wydarzenia i emocjonalny charakter żywego słowa. „Słuchałem wtedy pilnie radia – wspomina w 1994 r. Kazimierz Żygulski. – l września zaniepokoiły mnie dziwne komunikaty: »Uwaga, uwaga – nadchodzi« lub: »Uwaga, uwaga – przeszedł« z podaniem jakichś liczb. Sądziliśmy w domu, że są to ćwiczenia, próba sprawności wojskowej. Nagle wyraźnie zdenerwowanym głosem spiker warszawskiego radia rozproszył wszelkie wątpliwości – wojna rozpoczęta. Wojska Rzeszy przekroczyły granice, lotnictwo niemieckie bombarduje miasta, Westerplatte broni się, wkrótce należy oczekiwać orędzia Prezydenta”86. Dziewięćdziesięciotrzyletnia Halina Ozimek wspominała w 2009 r.: „Wojna zastała mnie w Płocku, gdzie się urodziłam […]. Mój teść, policjant, wywiózł nas do miejscowości Rakowiec koło Żychlina. […] Oprócz nas przybyła tam masa ludzi. Zazwyczaj skupiali się koło naszego domu, bo tylko my mieliśmy radio, i wszyscy czekaliśmy na wiadomości z Westerplatte. Zresztą byliśmy przekonani, że ta wojna potrwa tylko kilka dni…”87. „Pamiętam, byłem wtedy dzieckiem – mówił w 2008 r. prof. Adam Suchoński – jak dorośli gromadzili się przy radiu i z ogromnym wzruszeniem słuchali niezrozumiałych wtedy dla mnie słów: »Westerplatte broni się jeszcze…«”88.

Niezapomniane wrażenie zrobiła na słuchaczach informacja „Westerplatte padło”. Waleria Kroenitz, siostra kpt. Mieczysława Słabego, który od 4 sierpnia przebywał na Westerplatte jako lekarz załogi, zapamiętała: „W pierwszy dzień wojny przyszedł taki moment, że usłyszałam, że wszyscy zginęli. Był taki komunikat. Najpierw było: »Westerplatte się broni« raz, drugi, [później] nie wiem, którego dnia: »Zginęli wszyscy…«. Potem drogą jakąś okrężną dowiedziałam się, że nieprawda, że nie zginęli wszyscy i że są w niewoli. Naturalnie długośmy czekali, aż przyjdzie od niego jakaś wiadomość. I przyszła… wiadomość z obozu jenieckiego spod Królewca. Matka moja już była bardzo chora, ale pamiętam, że to było dla niej niebywałe przeżycie i do ostatniej chwili wspominała: »Widzisz! Żyje Mieciu, żyje!«”89. Brat Mieczysława Słabego – Wilhelm Słaby, który w marcu 1940 r. został wywieziony ze Lwowa do sowieckiego łagru, a następnie wstąpił do Armii gen. Andersa, o losie Mieczysława dowiedział się dopiero w 1945 r. Wspominał, że w czasie wojny znajomi przychodzili mu składać kondolencje z powodu śmierci brata i „cały Wschód [tj. Polacy przebywający wówczas w Związku Sowieckim – przyp. K.Z.] był przekonany, że oni [westerplatczycy – przyp. K.Z.] tam wszyscy zginęli”90.

Ci, którzy nie mieli westerplatczyków w rodzinie, aż do zakończenia wojny byli przekonani, że wszyscy obrońcy polegli. Ten stan świadomości utrzymywał się w polskim społeczeństwie jeszcze długi czas po wojnie91. „Radio podało wiadomość o upadku Westerplatte, informując równocześnie, że wszyscy obrońcy zginęli” – wspominał Kazimierz Żygulski92. „Wiadomość o wypowiedzeniu przez Anglię i Francję wojny Niemcom wzmaga powszechny optymizm. Jednak po kilku dniach przychodzi smutek. Żałobny komunikat – Westerplatte padło. Obrońców starczyło tylko na siedem dni – podało radio” – zapamiętał Zbigniew Możdżeń93, który ex post wiedział już, że obrona trwała siedem, a nie osiem dni.

Ze szczegółami zdarzenie z 8 września odtworzyła siedemnastoletnia wówczas lwowianka Wanda Niemczycka-Babel: „pokusa wyrwania się z nagle narzuconej nam groźnej i ponurej rzeczywistości była tak silna, że któregoś popołudnia, korzystając z nieobecności Rodziców, wyrwałyśmy się z Hanką do położonego przy ulicy Zielonej, o sto metrów od naszego domu malutkiego kina »Bajka«. Jeszcze ciągle było czynne i wyświetlało wielkie przeboje Hollywood. Kino było prawie puste, więc rozsiadłyśmy się wygodnie, rozkoszując się zupełnym odosobnieniem od świata zewnętrznego i tym, co działo się na ekranie. Te rozkosze przeżywania nierzeczywistości w otaczającej nas rzeczywistości opłaciłyśmy bardzo boleśnie prawdziwymi wyrzutami sumienia. Gdy wróciłyśmy bowiem do domu i stanęłyśmy przed groźnym tym razem obliczem Tatusia, ostro indagowane o swą nieobecność, dowiedziałyśmy się, że w czasie gdy my beztrosko zabawiałyśmy się, bohaterskie Westerplatte padło po dramatycznych dniach obrony. To było straszne i uderzyło w nas bardzo mocno. Nasza małość przytłoczyła nas niewypowiedzianym ciężarem”94.

Wieści z walczącej reduty były w tych dniach bardzo oczekiwane. Sabina Dłużniewska, we wrześniu 1939 r. pełniąca funkcję pielęgniarki w szpitalu wojskowym w Warszawie, pisała: „Irena Grochowska i Maria Zajdler, dyżurujące w komendzie szpitala, na wiadomość o tym, że Niemcy są na przedmieściu Warszawy, dokąd dojeżdżało się przecież tramwajem – zamarły. Chciałam odejść, ale zatrzymały mnie. Oczekiwały zapowiadanego komunikatu z Westerplatte. Komunikatu nie było, ale za chwilę pułkownik Umiastowski zaczął wygłaszać sztuczną, ohydną mowę. Westerplatte padło […] schrony poszły w drzazgi… coś tam jeszcze o darni”95.

Nie tylko Polacy czekali wtedy na nowiny z Westerplatte. Bój Morskiego Batalionu zainteresował ludzi w wielu krajach. Branko Čirlič, w 1939 r. dwudziestotrzyletni stypendysta rządu RP w Warszawie, wspominał: „pewna duża amerykańska redakcja żądała drogą kablową od swojego warszawskiego korespondenta, aby dwa razy dziennie donosił, czy Westerplatte jeszcze się trzyma”96. Przebywający w Warszawie podczas oblężenia amerykański korespondent Julien Bryan w wywiadzie opublikowanym 16 września w „Expressie Porannym” powiedział: „Polacy! Gdyby Spartanie odżyli i zobaczyli Wasz heroizm i bohaterstwo, waleczny i dzielny ten naród schyliłby przed Wami czoło”97.

Stanisław Grabowski we wstępie do wydanej w 1995 r. antologii polskiej poezji wrześniowej napisał, że najbardziej „poezjotwórczym motywem liryki wrześniowej” stały się miejsca, których bronili i o które heroicznie walczyli bohaterowie Września. „Dwa z nich były najczęściej wymieniane od pierwszych dni w komunikatach wojennych. To Warszawa i Westerplatte”98.

Miejsce pamięci Westerplatte powstałe we wrześniu 1939 r. funkcjonowało w twórczości literackiej w kolejnych latach wojny – zarówno w wydawanej wówczas w Polsce prasie konspiracyjnej, jak i w prasie publikowanej na emigracji. Wystąpiło w projekcie nazwy jednej z ulic w Warszawie; zaistniało jako nazwa reduty powstańczej Warszawy, a także trafiło do pieśni i twórczości plastycznej. Zostało też opisane przed 1945 r. w pracach historycznych poświęconych kampanii wrześniowej.

W pierwszą rocznicę wybuchu wojny na łamach londyńskiego „Robotnika Polskiego w Wielkiej Brytanii” Adam Pragier skrytykował dowództwo, które nie przygotowało kraju do wojny, ale też podkreślił „gotowość moralną i materialną” narodu polskiego, który „wojnę tę podjął od pierwszego dnia”. Polskie armie biły się mimo złego dowodzenia, biły się oddzielne grupy wojsk, „wreszcie samotne oddziały rozproszone w kraju”. Wśród nich „ujawniły się nowe klejnoty polskiej historii wojskowej: Hel, Westerplatte, Kutno. I Warszawa! […] Tak jak Westerplatte jest symbolem niezłomności żołnierza polskiego, tak Warszawa stała się wyrazem roli ludności cywilnej w tej wojnie”99. Na inny aspekt Września zwrócił uwagę Kazimierz Wierzyński, widzący Polskę w pierwszym szeregu państw walczących z Niemcami: „Biliśmy się na naszych ziemiach przez wrzesień 1939 r. i wolno powiedzieć – pisał – że miesiąc ten nie skończył się dla nas po dziś dzień. Nasz kraj pozostał w okopach i nie poddał się przemocy. Żołnierz nasz bije się wszędzie, gdzie można spotkać wroga […]. Nasz wrzesień nie przeminął w naszym życiu, jakże mógłby minąć w pamięci?”100.

Pod koniec 1941 r., 11 listopada, w Bradfordzie otwarto wystawę pięciu artystów malarzy – Andrzeja Warta (czyli Adama Bunscha), Zygmunta Haupta, Aleksandra Żywa, Stanisława Mikuły i Antoniego Wasilewskiego, którzy pełnili służbę w 10. Brygadzie Kawalerii Pancernej. Wystawa przedstawiała „dzieje polskiego żołnierza-tułacza, jego historię od barykad Westerplatte do namiotów szkockich”101. O bohaterskim półwyspie przypomniał także twórca pieśni dla polskich marynarzy, napisanej w Wielkiej Brytanii w styczniu 1941 r.102

Wspomnienie Westerplatte towarzyszyło żołnierzom na bojowym szlaku Armii Polskiej gen. Władysława Andersa. 1 stycznia 1943 r. w noworocznym numerze „Kuriera Polskiego w Bagdadzie” opublikowano wiersz z podziemnej Warszawy, gdzie „wrześniowy heroizm trwa bez przerwy”. Redakcja przypominała miejsca, do których żołnierz miał wrócić po wojnie: Kraków, Lwów, Poznań, Wilno, Katowice, Toruń i Bydgoszcz. Wymieniono też Gdańsk, który „przeciwstawiał się potopowi” niemieckiemu „przed Westerplatte” i gdzie „urodziła się iskra, która zapaliła wszystkie składy prochu na świecie”103.

Wiersz Marka Koernera o Westerplatte znalazł się w antologii Naród w walce (Jerozolima 1943) opracowanej przez Łukasza Kurdybachę, jak i w zbiorze Azja i Afryka. Antologia poezji polskiej na środkowym Wschodzie, przygotowanym przez Czesława Dobka, opublikowanym w 1944 r. w Palestynie. Poeci powtarzali zapamiętane z września 1939 r. motywy związane z miejscem pamięci: Westerplatte jako Alkazar, wytrzymujący „lawinę pocisków”, walczący „dopóki broń trzyma, kto żywy” i póki nie umrą „ostatnie orły Westerplatte…” (Koerner)104; obrońcy, którzy nie urodzili się bohaterami, ale stali się nimi, bo Polskę mieli we krwi i sercem kochali polskie morze (Dobek)105.

W okupowanej Polsce konspiracyjny „Biuletyn Informacyjny” w artykule wstępnym zatytułowanym Warszawa wracał do obrony stolicy sprzed dwóch lat, przypominając „zespolenie serc obrońców w jeden nierozdzielny i potężny płomień uniesienia bohaterskiego”. „Bogu Najwyższemu chwała i dziękczynienie – pisał anonimowy autor – za Westerplatte i Modlin, Hel i Kutno. I za Warszawę. Duch polski i polskie dzieje otrzymały z krwi i uniesienia bohaterów narodowych tak potężny zastrzyk mocy narodowej – że starczy go dla dziesiątków pokoleń”106.

W 1943 r. w broszurze Piosenka i wiersz w podziemnej Polsce (wydanej w Warszawie) opublikowano utwór nieznanego autora, który porównywał Westerplatte do Termopil, pozostając w kręgu wykreowanej we wrześniu symboliki nadmorskiej reduty107.

Pamięć o „lwach z Westerplatte” była także żywa w świadomości Żydów. Utworzona w warszawskim getcie w 1942 r. Żydowska Organizacja Bojowa gromadziła broń i prowadziła szkolenia wojskowe. W dzieło budzenia oporu wobec „potulnej śmierci” zaangażował się poeta getta – Władysław Szlengel. Po wielkiej akcji zagłady z lata 1942 r., na przełomie 1942 i 1943 r. podjął on w swoich utworach zagadnienie „jakości śmierci”. W wierszu Dwie śmierci rozróżnił wojenną śmierć Polaków od masowej, odartej z dostojeństwa śmierci Żydów. Tej ostatniej przeciwstawił postawę Janusza Korczaka. Na wieść o jego losie napisał Kartkę z dziennika „akcji” – utwór, w którym obrona Westerplatte znalazła zastosowanie jako symbol odwagi, wspólnej dla Polaków i Żydów:

Na tym froncie, gdzie śmierć nie osławia

W tym koszmarnym tańcu śród nocy,

Był jedynym dumnym żołnierzem –

Janusz Korczak – opiekun sieroty.

Czy słyszycie sąsiedzi zza murka,

Co na śmierć naszą patrzycie przez kratę?

Janusz Korczak umarł, abyśmy

Mieli także swe Westerplatte108.

O tym, jaką wagę miało już wówczas wrześniowe miejsce pamięci, przekonuje decyzja struktur Polski Podziemnej z 1943 r. W czwartą rocznicę wybuchu wojny w ramach walki z niemieckim nazewnictwem w Warszawie ulicom nadano nowe nazwy i umieszczono własne tabliczki. Wśród nich były: aleja gen. Sikorskiego, place Starzyńskiego i Roosevelta, ulice gen. Kleeberga, Churchilla, Niedziałkowskiego, Obrońców Warszawy oraz ulica Westerplatte109.

O bohaterskiej obronie pamiętali w 1944 r. powstańcy warszawscy. „Minęło 5 lat i oto dzisiaj nowa nazwa jest na ustach Warszawy, Polski, a nawet całego świata – czytamy w powstańczym piśmie. – Stare Miasto! Analogia uderza każdego, kto pamięta okoliczności obrony Westerplatte. Jest tylko różnica w czasie wytrwania i w rozmiarze zadań. Nie kilka, lecz 32 dni […] broniło się Stare Miasto. […] Jak pięć lat temu, tak i dziś rodzi się niejedna legenda, która przetrwa setki lat. Jedną z nich jest legenda warszawskiego Westerplatte”110.

Podczas powstania w alei Niepodległości dostępu do Mokotowa od strony południowej broniła reduta nazwana Westerplatte, obok walczyły placówki Alkazar 1 i Alkazar 2111. W kalendarium powstańczym pod datą 24 września 1944 r. czytamy: „Niemcy atakują Górny Mokotów. […] Na wschodzie Niemcy odnotowują sukcesy: zdobywają Królikarnię i docierają do ul. Ksawerów. Na odcinku zachodnim powstańcy utrzymują dotychczasową linię obrony (bastiony Alkazar i Westerplatte)”112. Podobnie jak obrońcy półwyspu w 1939 r., powstańcy warszawscy walczący w 1944 r. w bastionie Westerplatte przeżywali ostrzał artyleryjski i atak sztukasów113.

Podane wyżej przykłady funkcjonowania miejsca pamięci w formie różnych nośników dowodziły, że Westerplatte na trwałe weszło do podtrzymywanego przez Polaków kanonu wydarzeń heroiczno-patriotycznych. Podobne wnioski można wysnuć z pierwszych prac o charakterze historiograficznym, które ujmowały obronę Składnicy jako znaczący symbol Września. Warto szerzej omówić te spośród nich, w których pojawiły się dłuższe wzmianki na ten temat. 31 sierpnia 1941 r. dwustronicowy „Żołnierz Polski w Kampanji Wrześniowej” – stały dodatek konspiracyjnych „Wiadomości Polskich”, wydawanych przez Biuro Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK – został w całości poświęcony walkom na półwyspie114. W tekście Od redakcji można było przeczytać, że minęły właśnie „dwa lata od chwili wybuchu wojny polsko-niemieckiej, a ściślej mówiąc, od chwili napadu Niemiec na Polskę”. Dlatego rocznicowy numer redakcja „poświęca relacji, dającej w prostych, skromnych słowach sprawozdanie o jednym z najchlubniejszych epizodów naszej kampanii wrześniowej – obronie Westerplatte”. Podkreślono niemiecką dwunastokrotną przewagę w „oddziałach szturmowych” oraz przewagę w sprzęcie: jedno polskie „działo lekkie”, a naprzeciw „26 dział w większości ciężkich, nie licząc już lotnictwa”. Zwrócono uwagę na „determinację obrońców i wolę ich spełnienia, pomimo wszystko, do końca swego żołnierskiego obowiązku”. Redakcja dostrzegła ponadto, że „nawet na tle naszej kampanji wrześniowej, której nie brak przykładów ofiarnego spełnienia obowiązku […], obrona Westerplatte stanowić będzie jedną z najpiękniejszych kart naszej historii wojskowej”. Podkreślano: „Dotychczas nie mieliśmy żadnej relacji polskiej z tych walk. Opis, jaki daliśmy w broszurze p.t. Walki w obronie granic (Warszawa 1941), zawierał wyłącznie materiał niemiecki. Dziś, w drugą rocznicę rozpoczęcia bohaterskiej obrony, dajemy relację komendanta Westerplatte, która ukazała się w 4-tym numerze »Za drutami«, gazety obozowej jeńców polskich Oflagu 2B w Arnswalde. Ponieważ gazeta ta, która dzięki pomyślnemu zbiegowi okoliczności wpadła teraz w nasze ręce, jest w kraju zupełnie nieznana, dajemy z niej opis obrony Westerplatte”115.

Dalej drukowano relację „komendanta Westerplatte”, niewymienionego z nazwiska przez redakcję ani też niepodpisanego pod tekstem. Redakcyjna ocena relacji, mówiąca o „prostych, skromnych słowach”, będzie w kolejnych latach powtarzana przez innych autorów charakteryzujących styl mjr. Henryka Sucharskiego116. Jego relacja rzeczywiście była utrzymana w specyficznym suchym i bezosobowym tonie raportów wojskowych. Zawierały one informacje o przebiegu walk, stratach w ludziach i sprzęcie oraz nazwiskach zasłużonych na placu boju. Dopiero w zakończeniu opisu walk Sucharski odszedł od konwencji lakonicznego raportu, aby szerzej omówić przyczyny i okoliczności kapitulacji oraz honorowe potraktowanie przez Niemców poddającej się załogi. W tekście tym znalazło się wiele informacji, które później powtarzano w pracach podejmujących tematykę obrony Westerplatte. Major zaczynał opis od podania stanu osobowego jednostki: 5 oficerów, 175 szeregowych i 22 funkcjonariuszy cywilnych, co dawało łącznie 180 żołnierzy i 22 cywilów. Była to informacja pochodząca z prasy niemieckiej. Strzał z pancernika „Schleswig-Holstein” miał paść o 4.40 i zaalarmować załogę, której jedna trzecia czuwała na stanowiskach. Po wysadzeniu bramy kolejowej i muru wróg wdarł się na teren placówki, ale „zaskoczony ogniem broni maszynowej […] począł się wycofywać […], ponosząc przy tym znaczne straty”. Jedyne działo, którym dysponowali obrońcy, „3-calówka […] po oddaniu około 30 strzałów, musiała zamilknąć trafiona pociskiem nieprzyjacielskim”. Natarcie Niemców zostało „zlikwidowane ostatecznie” dzięki „czterem sztokesom” (tj. moździerzom Stokes-Brandt 81 mm), ale „linia obronna – na skutek ognia ciężkiej artylerii okrętowej […], wycofała się na rozkaz na linję umocnionych wartowni”. „Straty własne – pisał Sucharski o wyniku działań prowadzonych 1 września – nieznaczne: 3 zabitych i 4 rannych. Reszta dnia przeszła względnie spokojnie. Próby natarć i wypadów nieprzyjaciela zostały łatwo zlikwidowane”117.

Następnego dnia „do godz. 17-ej nie było szczególnych wydarzeń”. O tej godzinie nastąpiło „piekielne bombardowanie” Westerplatte – „przez pół godziny 47 samolotów”. Po nalocie „nasz teren wyglądał jak powierzchnia księżyca – krater obok krateru”. Została zburzona górna kondygnacja koszar oraz wartownia nr 5, której „bohaterska załoga” znalazła „grób w jej ruinach”. Według opisu majora, „łączność telefoniczna i sygnalizacja świetlna” przestały działać, a „radiostacja uszkodzona i nie do użytku”. Ponadto „kuchnia zniszczona, piekarnia uszkodzona, wodociągi i kanalizacja rozbite. Jednym słowem, obronność umocnień stałych i koszar mocno nadwyrężone”. „W tym stanie rzeczy – czytamy dalej w relacji – poleciłem spalić szyfry i dokumenty. Łączność telefoniczna, zniszczona za dnia, musiała być improwizowana w nocy i tak było przez cały czas. Krytyczny okres po bombardowaniu stanowiły dwie pierwsze godziny. Po ich upływie byliśmy już gotowi znowu do dalszej obrony. Natarcie nieprzyjaciela wyszło jednak dopiero w pięć godzin po nalocie. Zostało odparte. Odtąd dzień do dnia był podobny. Codzienne ostrzeliwanie działami okrętowymi i artylerją z lądu trwało po kilka godzin. Szczerbiło ono nasze nadwyrężone już mocno mury i niszczyło ubogi sprzęt ogniowy. Na stanowiskach jedni i ci sami ludzie – byli już u kresu sił fizycznych. Stan moralny załogi przez cały ten czas był wspaniały. Wszystkie też natarcia niemieckie w ciągu tych siedmiu dni i nocy (a było natarć trzynaście) zostały odparte”118.

W siódmym dniu walki na skutek zburzenia – jak podaje autor relacji – „ogniem ciężkich moździerzy wartowni nr 2”, stanu nadwyrężenia innych wartowni, trudnej sytuacji rannych, którzy „nie mieli potrzebnej pomocy, poza prowizorycznymi zabiegami”, wreszcie na skutek „położenia w kraju, o którym – mimo uszkodzenia radiostacji – częściowo dowiedzieliśmy się […], powziąłem […] ok. godz. 10 m[inut] 15 najsmutniejszą w życiu decyzję o kapitulacji, którą bezpośrednio potem wprowadziłem w czyn, podziękowawszy uprzednio, po zebraniu większości naszej załogi, za ich wspaniałą postawę i oddawszy cześć naszym poległym. Tragizmu tej chwili – kończy opis komendant – nie osłodziły nam, rzecz prosta, gratulacje dowódców niemieckich i pozostawienie mi w uznaniu dzielnej obrony – szabli przez dowodzącego w Gdańsku gen. Eberhardta”119.

Walki na półwyspie obszernie przypominała też konspiracyjna stupięćdziesięcioczterostronicowa książka Zbigniewa Sadkowskiego Honor i Ojczyzna, wydana w czerwcu 1943 r. przez Wydaw. D. I. (Departamentu Informacji Delegatury Rządu na Kraj)120. Opisano w niej bitwy kampanii wrześniowej; oprócz rozdziału o Westerplatte znalazły się tu m.in. fragmenty dotyczące obrony Warszawy i szeroki opis bitwy pod Kutnem. Na kolejnych stronach opiewano walki na frontach Francji, Norwegii i Anglii oraz pod Tobrukiem121.

W rozdziale poświęconym Westerplatte Zbigniew Sadkowski wrócił do wrześniowych dni, kiedy nadmorski posterunek był „pierwszym bastionem, który powstrzymał Niemców przez tydzień”. „Kto słuchał radia w pierwsze dni wrześniowe – czytamy – ten przypomina sobie, z jak szczególnym wzruszeniem słuchano wiadomości o tej garstce żołnierzy broniących się na okruszynie ziemi w porcie gdańskim. A gdy padło Westerplatte, była to pierwsza wiadomość, która uderzyła we wszystkich Polaków. Pierwszy grom z nieba okrytego wojenną pożogą. Tak daleko od nas walczyli samotni żołnierze Westerplatte, a tak nam wszystkim byli bliscy”. W dalszej części rozdziału autor zamieścił fragmenty relacji publikowanej w periodyku „Za Drutami” i „Żołnierzu Polskim w Kampanji Wrześniowej”. Podał też informacje o stanie osobowym załogi i szczegółach walk, zaznaczając, że to „jeden z załogi tak opisuje tę obronę”. W zakończeniu rozdziału Sadkowski napisał: „7 września dowódca Westerplatte, major Henryk Sucharski, powziął decyzję o kapitulacji”, a „generał Eberhardt złożył gratulacje i pozostawił szablę majorowi Sucharskiemu”122.

W tekście Sadkowskiego znalazły się nieprawdziwe informacje, zapamiętane prawdopodobnie z wrześniowej prasy lub z krążących wówczas pogłosek, np. o tym, że żołnierze „poddali się dopiero, gdy fort był w gruzach, gdy wystrzelono ostatnie naboje, gdy już większość obrońców zginęła, gdy żaden z pozostałych nie potrafił o własnych siłach stanąć na nogach. Wydobyto ich spod gruzów”. „Wytrwali w beznadziejnej walce – pisał dalej Sadkowski – choć Westerplatte żadnego znaczenia strategicznego nie miało. Im tylko szło o to, aby jak najdłużej polska chorągiew w Gdańsku powiewała”123.

Znamienny jest fakt, że o bohaterskiej obronie napisali ci, którzy we wrześniu budowali w radiu legendę niezłomnej walki. W 1943 r. w Londynie ukazała się Bitwa polska. Przygotowanie i przebieg początku wojny polsko-niemieckiej w roku 1939 autorstwa Romana Umiastowskiego. Na sześciu stronach poświęconych Westerplatte Umiastowski zamieścił nietypową, bardzo uproszczoną mapkę Składnicy (północ znajduje się tu na dole mapy) oraz dwa zdjęcia ze źródeł niemieckich (podpisane: „Wejście do składów na Westerplatte” i „Westerplatte w ogniu”). W tekście dotyczącym obrony znalazło się wiele nieprawdziwych informacji, jak ta mówiąca, że „na wezwanie do poddania się dowódca załogi, major Sucharski, odpowiedział odmownie”. Polscy żołnierze mieli odeprzeć trzynaście szturmów (informacja taka sama jak w relacji mjr. Sucharskiego), a „duża część załogi zginęła”. Umiastowski podał również informację, którą – jak przyznał – przytoczył na podstawie publikacji Der Sieg in Polen, wydanej przez Oberkommando der Wehrmacht, o pozostawieniu „oficerom i żołnierzom broni bocznej”124.

W 1941 r. Obóz Polski Walczącej opublikował konspiracyjne opracowanie marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego i ppłk. Wacława Lipińskiego, zatytułowane Wojna polsko-niemiecka. Kampania wrześniowa w Polsce w roku 1939125. Czytamy w nim: „Obok czynów oddziałów polskich, walczących pod Kutnem i nad Bzurą, obok bohaterstwa wytrwałej obrony Warszawy i wielu innych aktów wspaniałej odwagi, męstwa i pogardy śmierci, godnie stanie w historii tej wojny wrześniowej obrona Westerplatte i polskiego wybrzeża”126. Autorzy nazwali Westerplatte „polskimi Termopilami” i podali prawidłową datę kapitulacji (7 września). Dalsze szczegóły związane z kapitulacją są już nieścisłe („Niemcy znaleźli na Westerplatte stu kilkudziesięciu polskich zabitych, rannych lub ledwo żywych z wyczerpania”) bądź nieprawdziwe (informacja o atakach niemieckich czołgów)127.

Ważnym budulcem miejsca pamięci, który pojawił się we wrześniu 1939 r., stały się – oprócz opisanych wyżej źródeł polskich – niemieckie wytwory propagandowe, zwłaszcza jeśli chodzi o wizualny odbiór Westerplatte. Dlaczego obrona półwyspu była tak wyeksponowana w propagandzie III Rzeszy i jaki wkład w treść miejsca pamięci wnieśli Niemcy?

Warto zwrócić uwagę, że pierwszym urzędem centralnym rangi ministerialnej powołanym przez Adolfa Hitlera po objęciu przezeń funkcji kanclerza w 1933 r. było Ministerstwo Oświecenia Narodowego i Propagandy Rzeszy. Führer przykładał ogromną wagę do działań propagandowych; prowadzenie resortu powierzył Josephowi Goebbelsowi, uważanemu za jednego z najzdolniejszych niemieckich polityków. Władzy Goebbelsa podlegały prasa, radio, film, teatr, literatura, sztuki plastyczne i muzyka, ale początkowo szef propagandy nie miał całkowitego monopolu w zakresie prowadzenia agitacji związanej z działaniami militarnymi. Swoich prerogatyw w tej dziedzinie pilnie strzegło Reichskriegsministerium (Ministerstwo Wojny), a potem utworzone zamiast niego Oberkommando der Wehrmacht (OKW, Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych).

W 1938 r. Goebbels zawarł z OKW umowę w sprawie utworzenia Propagandatruppen (grup propagandowych), które do 1943 r. funkcjonowały na obszarach objętych działaniem wojsk niemieckich i dostarczały środkom masowego przekazu odpowiednich materiałów – tekstów, zdjęć i filmów128.

Jedną z takich grup, złożoną z „pięciu osób personelu prasy i filmu” (fotoreporterzy i operatorzy filmowi), przyjął na pokład płynący do Gdańska pancernik „Schleswig-Holstein”129. Oglądając wyniki jej pracy, można zauważyć, że wykonywała liczne zdjęcia podczas rejsu, w czasie wchodzenia okrętu do Nowego Portu w Gdańsku, przy zajmowaniu przez okręt pozycji bojowej, wreszcie fotografowała Westerplatte z bocianiego gniazda. Dowódca okrętu otrzymał – prawdopodobnie od szefostwa Kriegsmarine – szczegółowe polecenie odbycia w Gdańsku serii spotkań protokolarnych, które miały wzbudzić zainteresowanie mediów i dowodzić pokojowego nastawienia strony niemieckiej. Spotkania miały być filmowane i fotografowane przez ekipę propagandową130.

Podczas kampanii wrześniowej w informacji i propagandzie niemieckiej ścierały się dwie tendencje. Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych nie godziło się na bagatelizowanie przebiegu działań wojennych i pomijanie swoich sukcesów militarnych. Aparatowi Goebbelsa przyświecały natomiast przede wszystkim cele polityczno-propagandowe i chęć przedstawiania zwycięstw w Polsce jako „spacerku”, który gładko zakończył się po „osiemnastodniowej kampanii”. Do października 1939 r. Goebbels organizował dla wyselekcjonowanego zespołu dziennikarzy stałe odprawy, ale sam pojawiał się na nich rzadko. Korzystał z usług swoich zastępców, którym wcześniej mówił, co mają przekazać. Zachowane w archiwach zapiski dziennikarzy świadczą o ścisłej kontroli treści artykułów prasowych dotyczących najważniejszych kierunków polityki i podsuwaniu pracownikom mediów konkretnych wytycznych, narzucanych przez jednego „dyrygenta”. Roszczenia do Gdańska i sprawa tzw. korytarza były wówczas najczęściej podejmowanymi zagadnieniami. Od 25 sierpnia informacje wojskowe przekazywane do prasy zostały objęte cenzurą. Nakręcano spiralę konfliktu, przy czym za agresora i stronę dążącą do wojny miała uchodzić Polska131.

W dniu wybuchu wojny, 1 września, o 10.00 wszystkie rozgłośnie Rzeszy zaczęły transmisję stosunkowo krótkiego – niespełna godzinnego – przemówienia Hitlera w Reichstagu. Jak pisze Eugeniusz Cezary Król, „berlińczycy wiedzieli już z radia i gazet o rozpoczęciu działań wojennych z Polską. […] Unikając ataków przeciwko państwom zachodnim, a wyrażając się ciepło o pakcie ze Związkiem Radzieckim, Führer przedstawił listę znanych już oskarżeń wobec Polski. Jako cele swojej polityki wymienił jedynie »rozwiązanie« problemu Gdańska i korytarza oraz zadbanie o to, aby w stosunkach niemiecko-polskich zaistniał przełom umożliwiający »pokojowe współżycie«. Ponieważ jednak, oświadczył podniesionym głosem mówca, Polska po raz pierwszy ostrzelała dzisiejszej nocy terytorium Rzeszy przy użyciu regularnych wojsk, »od 5.45 odpowiada się teraz ogniem!«”132.

Oficjalne, podawane przez niemieckie radio i prasę komunikaty Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych o Westerplatte wspominały dwa razy: 1 i 8 września. 1 września komunikat głosił: „Stojący w Neufahrwasser okręt szkolny »Schleswig-Holstein« rozpoczął ogień na obsadzone przez Polaków Westerplatte”133, 8 września zaś napisano: „Załoga Westerplatte w Gdańsku poddała się, jej opór został przełamany przez pionierów kompanji szturmowej i oddziały sztafet ochronnych przy współdziałaniu okrętu »Schleswig-Holstein«”134.

Podczas odprawy propagandowej 1 września niemieccy dziennikarze zanotowali, że nie należy używać terminów „wojna” ani „komunikat wojskowy”. Niemieckie uderzenie miało zostać zaprezentowane jako kontratak w odpowiedzi na polskie prowokacje. Nie zamierzano „w żadnym wypadku” umniejszać wagi zwycięstw militarnych i przedstawiać „przeciwnika jako tchórzliwego i nie zasługującego na poważne traktowanie”. Prasa miała podkreślać, że „staczamy poważną walkę militarną”135.

Nie wiemy, jakie szczegółowe wytyczne otrzymała grupa propagandowa przybyła do Gdańska na pokładzie pancernika „Schleswig-Holstein”. Chodziło z pewnością o uwiecznienie powrotu Gdańska do Rzeszy i sfilmowanie akcji bojowej pancernika, która miała w tym przekazie odegrać „jedną z kluczowych ról”136. Szczegóły ataku na polską Składnicę do ostatniej chwili były uzgadniane w gronie niemieckich dowódców. Nie jest pewne, czy od samego początku planowano bojowe wykorzystanie okrętu już w pierwszych minutach wojny137. Prawdopodobnie decyzję o rozpoczęciu ataku na Westerplatte salwą z pancernika podjął osobiście dowódca okrętu Gustav Kleikamp. Planowano również, że po oddaniu salw przez „Schleswig-Holstein” polski garnizon zostanie zaatakowany nie przez siły gdańskie, lecz przez przybyłą na jego pokładzie kompanię szturmową138. Spodziewano się łatwej i szybkiej zdobyczy. Wolne Miasto Gdańsk już 1 września miało być ogłoszone miastem niemieckim, a błyskawiczne zajęcie Westerplatte podkreślać sprawność armii niemieckiej oraz brak zainteresowania ze strony Polski obroną spornego terytorium. Komunikaty o zajęciu Westerplatte były już zawczasu opracowane139.

Reporterzy z grupy propagandowej przygotowali się gruntownie do uwiecznienia ataku z 1 września. Na licznych fotografiach widzimy wyokrętowaną kompanię szturmową szykującą się do rozpoczęcia działań militarnych. Kamery filmowe i aparaty fotograficzne towarzyszą żołnierzom podchodzącym do muru okalającego Składnicę. Na jednym z fragmentów filmu widać z bliska salwę z luf pancernika, ujmowaną kamerą z pokładu okrętu, na innym – ostrzał Westerplatte, filmowany z drugiej strony Kanału Portowego kamerą na statywie umieszczoną na dachu samochodu140. W ten sposób powstawały ujęcia, które stały się wizualnym symbolem wybuchu II wojny światowej i „natrętną przebitką pamięci dla milionów widzów, stereotypem i nieodłącznym inicjałem dokumentów filmowych sięgających po wydarzenia ostatniej wojny”141. Być może niemieckim reporterom salwa z pancernika przywodziła na myśl wystrzał z krążownika „Aurora”, który kojarzył się z rozpowszechnionym przez obraz filmowy symbolem rozpoczęcia rewolucji październikowej142.

Jak się okazało, szturm na Westerplatte 1 września nie był dla niemieckich żołnierzy propagandowym „spacerkiem”. Wręcz przeciwnie – nie udało się zaskoczyć polskiej załogi, która zadała kompanii szturmowej dotkliwe straty w ludziach. Pod datą 2 września Goebbels zapisał w dzienniku: „Niestety, nie mamy jeszcze Westerplatte. To nie jest dobre ze względów psychologicznych. […] [Narada] u Führera. Jest wściekły, że Westerplatte nie jest bombardowane. Zaraz to zarządza”143.

2 września w godzinach popołudniowych dwa dywizjony pułku „Immelmann” dokonały nalotu na Westerplatte, filmowanego z pokładu jednego z samolotów. Niemcy najwidoczniej chcieli uwiecznić na taśmie filmowej zniszczenie terenu Składnicy, nalot nie doprowadził jednak do zdobycia półwyspu. Zniszczeniu uległa wartownia nr 5 i część koszar, zginęło co najmniej dziesięciu polskich obrońców, ale placówka się nie poddała144. Pod datą 3 września Goebbels pisał: „Walki o Westerplatte toczą się nadal. Führer nakazał użycie ciężkiej artylerii”145. Po przystąpieniu w tym dniu do wojny Anglii i Francji Niemcom prawdopodobnie przestało zależeć na propagandowym efekcie zdobycia Westerplatte146. Po nieudanych atakach i sporych stratach w ludziach 1 września kolejne natarcie miało być odpowiednio przygotowane.

Jak uważa historyk z grupy „Annales”, Marc Ferro, „Sowieci i naziści jako pierwsi wzięli pod uwagę kino w całej rozciągłości, poddając analizie jego funkcjonalność i przyznając mu uprzywilejowaną pozycję w świecie wiedzy, propagandy i kultury”. Ich „wyobraźnia czerpała głównie ze świata obrazów”, a „Goebbels i Hitler całe dnie spędzali w kinie”147. Niemieccy bywalcy kin otrzymali wkrótce wyretuszowany obraz wydarzeń na Westerplatte, dostosowany do bieżących potrzeb propagandowych. W kronice filmowej datowanej na przełom sierpnia i września 1939 r., w ponaddwuminutowej sekwencji można było zobaczyć ostrzał z pancernika i bombardowanie lotnicze z 2 września. Spiker mówił o „warowni Polaków” naszpikowanej rzekomo wszelką bronią, a różnorodne ujęcia „od nabrzeża, z mostku kapitańskiego i ładowni okrętu, z najazdem kamery na wstrząsany wybuchami las porastający polską placówkę – zapewniały dużą dynamikę przekazu, która musiała robić odpowiednio silne wrażenie na odbiorcach w Rzeszy”148. Zmontowany wówczas przekaz oddziaływał na widzów w całej Europie. W listopadzie 1940 r. zawartość trzech funkcjonujących dotychczas kronik niemieckich w pełni ujednolicono, a dwuminutowy początek wojny, czyli atak pancernika „Schleswig-Holstein” na Westerplatte, mogli oglądać widzowie kin w okupowanych przez Niemcy krajach Europy, w których wyświetlano niemiecką kronikę149. „Dniami i nocami trwał ostrzał” – opowiadał spiker, a jego słowom towarzyszyły na ekranie ujęcia potwierdzające tę tezę: najpierw pancernik strzelający w kierunku polskiego półwyspu w świetle dnia, następnie prowadzący ostrzał w nocy150.

Opisane tu zabiegi propagandowe spowodowały, że w pamięci widzów jako początek wojny utrwalał się obraz ataku pancernika na Westerplatte wraz z godziną 4.45151. Nie był to jedyny niemiecki wkład w miejsce pamięci.

Aż do 7 września informacje o sytuacji na półwyspie „nie znajdowały […] poważniejszego odbicia w środkach masowego przekazu Trzeciej Rzeszy”152. 7 września niemieckim dziennikarzom przekazano poufną informację, że ani Francja, ani Anglia nie podejmują żadnych działań wojennych, ale zastrzeżono, by nie podawać tego do wiadomości. Zakazano również wspominać o prowokacyjnej akcji niemieckiej radiostacji podszywającej się pod polską rozgłośnię153.

Dzień później, 8 września, Führer postanowił ograniczyć kompetencje Goebbelsa w dziedzinie propagandy i przekazać je resortowi spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa154. Chwilowe odsunięcie szefa resortu propagandy spowodowało zmianę w podejściu do relacjonowania działań militarnych w Polsce. To właśnie 8 września do agencji prasowych trafiły zdjęcia z Westerplatte, a OKW w oficjalnym komunikacie podało, że Westerplatte skapitulowało, przy czym złamanie oporu obrońców przypisano oddziałom niemieckim155. Przedostanie się tych informacji wraz z materiałem ilustracyjnym do mediów niemieckich i światowych było prawdopodobnie spowodowane brakiem w tym dniu nadzoru ze strony Goebbelsa. W poleceniach dla dziennikarzy przypominano, że należy podtrzymać dotychczasowy ton artykułów i „nie pomniejszać osiągnięć naszych wojsk przesadnym ukazywaniem przeciwnika jako tchórzliwego i godnego pogardy”. Jeden z dziennikarzy zanotował, że chodziło o „traktowanie w najbliższych dniach polskich żołnierzy zdecydowanie przyzwoicie i rycersko”, ponieważ „dotychczasowy bieg wydarzeń pozwala oczekiwać, że w ciągu najbliższych dni większe jednostki armii polskiej będą musiały się poddać. Traktując po rycersku polskich żołnierzy, możemy im poważnie ułatwić kapitulację”156.

Materiał ilustrujący wytyczne o „rycerskim traktowaniu polskich żołnierzy” dostarczono z Westerplatte. 7 września, około 10.00, po zniszczeniu przez niemiecki ostrzał wartowni nr 2, mjr Henryk Sucharski postanowił poddać placówkę i wywiesić białą flagę. W towarzystwie dwóch żołnierzy oraz obsady zniszczonej wartowni nr 2, która dołączyła do niego po drodze, komendant Składnicy udał się do Niemców na rozmowy kapitulacyjne157.

Na wieść o widocznej na budynku koszar białej fladze dowódca pancernika „Schleswig-Holstein” Gustav Kleikamp natychmiast przybył z Wisłoujścia na Westerplatte, by przyjąć kapitulację polskiej jednostki. „Dowódca Westerplatte, major Sucharski – czytamy w Dzienniku działań bojowych pancernika… – poddał swoją załogę i Westerplatte mnie i ppłk. Henke. Ten polski oficer robi wrażenie bardzo mocno wyczerpanego, jego żołnierze są obszarpani, zupełnie otępiali i zdemoralizowani; oficer, po pobieżnym sprawdzeniu dokumentów, zostaje przesłuchany w naszej obecności, przede wszystkim co do powodu kapitulacji. Wg jego zeznań zaniechał on dalszego oporu, ponieważ załoga po pierwszym ostrzeliwaniu w dn. 1.09 i po ataku bombowców w dn. 02.09, a przede wszystkim po ostrzale z dział 28 cm, poniosła straty i szczególnie w dniu dzisiejszym ucierpiała moralnie”158.

Trzeba wziąć pod uwagę, że niemiecki oficer celowo przejaskrawił i w nie najlepszym świetle ukazał polskich żołnierzy, w materiałach propagandowych pochodzących z kapitulacji Składnicy uwydatniono jednak zgoła inny obraz. Wprawdzie mjr. Sucharskiemu zrobiono w tym czasie zdjęcia z rękami podniesionymi do góry (widać na nich, że jest „mocno wyczerpany”), ale materiał, który przekazano do agencji prasowych, zdominowały zupełnie inne ujęcia polskiego dowódcy – przygotowane na użytek Propaganda-Kompanie (Kompanii Propagandowej, KP).

Około 11.30 do byłego pruskiego fortu, zwanego Mewim Szańcem, leżącego u nasady półwyspu, przybyła pozostała część załogi Westerplatte z kpt. Franciszkiem Dąbrowskim. Jak wspominał adiutant mjr. Sucharskiego, Stefan Grodecki, kmdr Kleikamp „wyraził załodze Westerplatte, jako godnemu sobie przeciwnikowi, pełne uznanie za dzielną obronę i prosił o przetłumaczenie naszym żołnierzom słów: »Tapfer geschlagen« – Dzielnie walczyliście”159. Po 12.00 na miejscu kapitulacji stawił się dowodzący siłami niemieckimi w Gdańsku gen. mjr Friedrich Eberhardt, który postanowił, że to on przyjmie oficjalną kapitulację polskiej placówki. Major Sucharski, jako najwyższy stopniem polski oficer na Westerplatte, miał się ubrać w mundur służbowy i uczestniczyć w ceremonii kapitulacji. Najważniejszy punkt ceremoniału odbytego w świetle fleszy fotoreporterów i przy pracujących kamerach filmowych miał stanowić salut zwycięzcy dla zwyciężonego, podanie ręki i wręczenie komendantowi Składnicy szabli w rycerskim geście szacunku.

Uwiecznione przez ekipę dowodzoną przez ppor. Alfreda Tschimpke160 zainscenizowane sceny kapitulacji odpowiadały propagandowej potrzebie chwili i znalazły uznanie w dowództwie OKW. Na zdjęciu wielokrotnie powielanym w kolejnych dziesięcioleciach można zobaczyć mjr. Sucharskiego, któremu honorowy salut składa gen. Eberhardt. Na innej fotografii, szeroko rozpowszechnianej w prasie i publikacjach poświęconych kampanii wrześniowej, widzimy zadumanego komendanta w mundurze wyjściowym, opartego na szabli, z Orderem Wojennym Virtuti Militari na piersi i sygnetem na lewym ręku. Z tych ujęć nie dowiemy się, że dowódcę polskiej załogi odarto wcześniej z płaszcza, zabrano mu pas i książeczkę wojskową.

Goebbels zareagował 9 września z opóźnieniem na zamieszczane w prasie niemieckiej zdjęcia z kapitulacji Westerplatte. „Prasa ma pisać o dzielnych żołnierzach niemieckich, a z drugiej strony o twardym, względnie zaciętym przeciwniku. Odnosi się to szczególnie do zdjęć z Westerplatte ukazujących polskiego komendanta i załogę”161. Od 10 września niemieckie media otrzymały zadanie, by podkreślać, że „polski rząd, który sam ratował się ucieczką, stale nawoływał ludność polską do mordowania”162. Zakładano, że „jeżeli miasto [Warszawa – przyp. K.Z.] nie podda się, wyniknie konieczność złamania oporu przy użyciu ostrzejszych środków”163. Nowe wytyczne propagandowe, mające usprawiedliwić barbarzyńskie bombardowanie miast i ludności cywilnej, oznaczały zmianę tonu w odniesieniu do Westerplatte. 11 września dziennikarze niemieccy zanotowali: „Zdjęcia polskiego dowódcy Westerplatte, któremu w uznaniu za dzielność pozwolono zatrzymać szablę, nie wolno więcej publikować. Uwaga ogólna: słowa »dzielny« nie należy więcej używać w odniesieniu do Polaków. Zamiast tego należy mówić o »twardej« lub »zaciętej« obronie. […] Zakazuje się dalszego publikowania zdjęć polskiego komendanta Westerplatte. W tej chwili niepożądane jest podkreślanie dzielności pojedynczych polskich jednostek wojskowych. Słowo »dzielny« odnosić się ma jedynie do żołnierzy niemieckich”164.

Wytyczne te podtrzymano 2 października na konferencji prasowej Ministerstwa Oświecenia Narodowego i Propagandy III Rzeszy. Referent oświadczył wówczas: „Jeśli już zniszczyliśmy państwo, to byłoby błędem o historycznej doniosłości, gdybyśmy Polsce stwarzali okazję do jakiegokolwiek heroizowania czy sentymentalizowania. W ostatnim momencie udało się nie dopuścić do opublikowania zdjęcia, na którym przedstawiony był w pełnej godności polski komendant Westerplatte, które to zdjęcie w wielkiej reprodukcji ukazać się miało na tytułowej stronie jednego z pism ilustrowanych. Zdjęcie takie osnułoby wkrótce nimb chwały, którego nigdy już nie udałoby się całkowicie usunąć”165. „Rycerskie zdjęcia” z mjr. Sucharskim zdążyły już jednak do tego czasu obiec Europę i trafić za ocean166. Prasa zachodnia chętnie publikowała je jako przykład humanitarnego wymiaru wojny. Filmowa wersja niemieckiej mistyfikacji, jak bez wątpienia można nazwać ceremonię kapitulacji, nie weszła do oficjalnego obiegu – prawdopodobnie Goebbels zdążył nie dopuścić do jej rozpowszechniania167.

W centrum zainteresowania niemieckich mediów Westerplatte znalazło się także 21 września, gdy do Gdańska z gospodarską wizytą przybył Adolf Hitler. Führer wizytował teren Wojskowej Składnicy Tranzytowej, aby osobiście się przekonać, jak wygląda „twierdza”, która przez siedem dni opierała się ostrzałowi pancernika „Schleswig-Holstein” oraz ciężkich haubic i moździerzy, a także przetrwała ataki piechoty i nalot bombowców nurkujących168.

Od końca października 1939 r. przekazy o sytuacji w Polsce w mass mediach III Rzeszy stały się coraz rzadsze. Dziennikarze skupili się na konflikcie sowiecko-fińskim, następnie na nowych niemieckich działaniach militarnych w Europie. Jak napisała Anna Wolff-Powęska, „1 września nie zaistniał w zbiorowej pamięci Niemców. Początek wojny zarejestrowany w literaturze, kulturze, mediach niemieckich po 1945 roku wiązał się z agresją na ZSRS, głównie zaś z klęską pod Stalingradem. W pamięci kulturowej utrwaliły się bowiem te wydarzenia, które odebrano jako własną krzywdę”169.

W badanym przez autora zbiorze polskiej prasy wrześniowej nie zamieszczano ani zdjęć z kapitulacji, ani informacji o „rycerskim” traktowaniu polskich jeńców. W konsekwencji w polskim społeczeństwie utrwalił się heroiczny i tragiczny obraz walk na Westerplatte, a nazwisko dowódcy Składnicy – mjr. Sucharskiego – nie zaistniało w świadomości Polaków.

Niemieckie zdjęcia i sekwencje filmowe zdominowały powojenny przekaz wizualny związany z obroną Westerplatte; nie było polskiej alternatywy dla produktów niemieckiej grupy propagandowej. Stało się tak również i z tego powodu, że polscy żołnierze nie mogli robić zdjęć na terenie Składnicy ze względu na tajemnicę wojskową170. Niemiecka hegemonia w tym zakresie pociągała za sobą określone konsekwencje dla polskiej świadomości historycznej. Do dziś oglądamy obronę Westerplatte oczyma niemieckich fotoreporterów i operatorów filmowych. Widzimy strzelający pancernik, następnie polskich oficerów i żołnierzy po kapitulacji. Uważamy te materiały za obiektywny wgląd w prawdę historyczną, mimowolnie przyjmując ładunek propagandowy, który ze sobą niosą, nie dostrzegając jego selektywności. Niemieckie filmy i zdjęcia jako spopularyzowane materiały wizualne określają wrześniowy ogląd miejsca pamięci. Podkreślają także historyczny charakter miejsca i rangę wydarzeń na półwyspie. Przynoszą zatem częściową odpowiedź na pytanie postawione na początku rozprawy: dlaczego Westerplatte? Wykorzystywane w licznych publikacjach, materiały te oddziaływały w dłuższej perspektywie czasowej, odnawiając zapisaną na nich wiedzę o Westerplatte. Była to wiedza o wspomnianym już początku wojny, ale też o „rycerskiej kapitulacji”, w trakcie której została przez Niemców doceniona postawa mjr. Sucharskiego171.

Odrębnych niż przedstawione wyżej źródła polskie i niemieckie odpowiedzi na pytanie: dlaczego Westerplatte? udziela analiza postawy komunistów, którzy w końcu 1939 r. znaleźli się po stronie sowieckiej. Ustosunkowanie się do specyficznego i niedawno wykrystalizowanego miejsca pamięci wymagało wypracowania określonego stanowiska ideologicznego i przyjęcia długofalowej strategii propagandowej. Jakie działania zostały w tej kwestii podjęte przez komunistów? Jak doszło do wprowadzenia Westerplatte w obręb akceptowalnych przez nową władzę wyobrażeń o przeszłości?

Komunistyczne zabiegi zmierzające do przebudowy pamięci i tożsamości Polaków rozpoczęły się na zajętych terenach II RP w 1939 r. Gdy 17 września 1939 r. Armia Czerwona zaatakowała wschodnie tereny Polski, ambasador RP w Moskwie otrzymał notę, w której rząd ZSRS tłumaczył działania zbrojne na polskim terytorium „bankructwem państwa polskiego” i koniecznością „wzięcia w opiekę ludności białoruskiej i ukraińskiej”172. W mowie wygłoszonej 31 października 1939 r. na posiedzeniu Rady Najwyższej ZSRS sowiecki ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow stwierdził: „Koła rządzące Polski chełpiły się »trwałością« swego państwa i »potęgą« swojej armii. Okazało się jednak, że wystarczyło krótkie natarcie najpierw wojsk niemieckich, a następnie Armii Czerwonej, by nic nie pozostało po tym bękarcie traktatu wersalskiego, żyjącym z ucisku niepolskich narodowości”173.

Na ziemiach okupowanych przez Armię Czerwoną stosunkowo najliczniejsza grupa polskiej inteligencji znalazła się we Lwowie. Przy pomocy środowisk godzących się na kolaborację Sowieci rozpoczęli tu pieriekowkę dusz wśród zdezorientowanej po klęsce wrześniowej ludności polskiej. Bohdan Urbankowski, autor książki poświęconej ówczesnym działaniom komunistów polskich w ZSRS, napisał, że był to czas tworzenia ram ideologii, która na sowieckich bagnetach zostanie przyniesiona do „wyzwalanej” Polski. Zdaniem Urbankowskiego, kultura kreowana przez Polaków współpracujących z moskiewskim okupantem była przejawem kolaboracji, a utwory poetyckie „poezją zdrady”174. To wówczas w prasie lwowskiej narodziła się propagandowa wykładnia, która będzie obowiązywała w czasach PRL, a „opis lwowskiego okresu naszej kultury jest kluczem do zrozumienia kultury PRL – i twórców tej kultury”175. Tutaj rozpoczynali kariery późniejsi prominentni funkcjonariusze partyjni w Polsce: Władysław Gomułka, Aleksander Kowalski, Jerzy Borejsza, Adam Schaff, Roman Szydłowski, Julia Brystigerowa czy Artur Międzyrzecki.

Najważniejszą postacią w tym środowisku stała się Wanda Wasilewska, która 5 września 1939 r. na wieść o zbliżaniu się Niemców do Warszawy opuściła polską stolicę i via Chełm i Kowel udała się do Lwowa176. Nawiązała tu kontakt z przedstawicielem Komunistycznej Partii Ukrainy zajmującym się sprawami Polaków, ukraińskim pisarzem Aleksandrem Korniejczukiem. Wykorzystując przedwojenne znajomości, Wasilewska skupiła wokół siebie grupę literatów w Klubie Pisarzy Polskich oraz założyła dziennik „Czerwony Sztandar” – organ lwowskiego Komitetu WKP(b), który służył działalności propagandowej wśród miejscowych Polaków177. Od lutego 1941 r. zaczął się ukazywać miesięcznik społeczno-kulturalny wydawany przez Związek Pisarzy Sowieckich we Lwowie, polskojęzyczne „Nowe Widnokręgi”178. W anonimowym artykule wstępnym można przeczytać: „My, którzy żyjemy w Związku Radzieckim – w jedynym kraju świata, gdzie każda narodowość ma prawo do rozwoju, do szacunku, do życia – jesteśmy strażnikami tego, co w narodzie polskim było najlepsze, najwspanialsze. […] zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy »arką przymierza między dawnymi i nowymi laty«”. Po tym zmienionym i skrojonym pod bieżące potrzeby cytacie z Konrada Wallenroda Mickiewicza179 następowała esencja politycznych intencji nowego pisma, jak również przyszłych działań podejmowanych przez polskich komunistów: „Naszym zadaniem jest uratować i dać to, co było i jest u nas najlepszego i najpiękniejszego. Kulturze polskiej jako części kultury radzieckiej, jej zachowaniu i rozwojowi ma służyć nasze pismo”180.

6 października 1939 r. „Czerwony Sztandar” wydrukował sprawozdanie z „wiecu mas pracujących Lwowa”, na którym wystąpił dowódca Frontu Ukraińskiego, Siemion Timoszenko. Wyraził on stosunek Sowietów do oficerów Wojska Polskiego: „Oddziały Frontu Ukraińskiego – mówił – […] z radością wyzwoliły pracujący naród Zachodniej Ukrainy spod pańskiego ucisku i samowoli. […] Armia Polska, z niezdolnymi oficerami na czele, nieprzygotowana do wojny, rozpadła się i rozbiegła po lasach… Polscy oficerowie – niech mi wybaczą obecni – to tałałajstwo (śmiech, oklaski) – to bohaterowie balów i bankietów. Już pierwszego dnia działań wojennych uratowali swoją skórę ucieczką do Rumunii i innych krajów”181. Słowa Timoszenki już wkrótce znalazły swoje odzwierciedlenie w poetyckich utworach Adama Ważyka, Lucjana Szenwalda czy Józefa Nacht-Prutkowskiego, którzy przyjmowali „ton żołnierskiej kpiny” wobec wrześniowej klęski182. Takie podejście było widoczne w próbach literackich w całym okresie PRL, co oznacza, że twórcy, którzy przyjęli wykładnię sowieckiego politruka, pozbywali się swojej podmiotowości i stawali się narzędziem służącym wprowadzaniu dyrektyw politycznych. Tak wyrażony model twórcy kultury był zaprzeczeniem ideału poety-czynu i literata, który tworzył z troską o los ojczyzny i narodu. Jak pisał Bohdan Urbankowski, przyjęty model z czasem został udoskonalony: związek między utworem a „policyjną instrukcją” stawał się „coraz bardziej dyskretny, coraz trudniej uchwytny”183.

Liderka grupy polskich komunistów Wanda Wasilewska zajmowała wysokie stanowiska państwowe i często publikowała swoje teksty na łamach pism sowieckich. W kwietniu 1940 r. w czasie sesji Rady Najwyższej ZSRS spotkała się nieoficjalnie ze Stalinem. Spotkanie, na którym omówiono nastroje wśród Polaków w ZSRS i ewentualne współdziałanie w przyszłej wojnie z Niemcami, miało zasadniczy wpływ na dalsze bezpośrednie kontakty Wasilewskiej z przywódcą Sowietów. Sprawiło, że od lata 1940 r. Wasilewska stała się „faktycznym i głównym reprezentantem interesów całej Polonii radzieckiej, łącznie z komunistami”184.

17 września 1940 r., w pierwszą rocznicę „Wyzwolenia”185, polscy pisarze przebywający we Lwowie wykonali zbiorowy gest, demonstracyjnie wstępując do Związku Sowieckich Pisarzy Ukrainy186. Celem ich ataku stała się polska tradycja żołnierska. „Początkowo atakowano głównie żołnierzy walczących we wrześniu 1939 r. – i nie pozwalano na najmniejsze próby obrony” – pisał Urbankowski. Z czasem akcję poszerzono i objęto nią całą tradycję wojskową II RP. Na miejsce niszczonego dorobku „propaganda okupanta podsuwała namiastkę: pseudonowoczesną »kulturę sowiecką«. A ponieważ samo słowo »sowiecka« budziło złe skojarzenia – wzorując się na ukraińskim wprowadzono określenie »radziecki«”187. Do najostrzejszych ataków na polską tradycję trzeba zaliczyć numer 9 „Nowych Widnokręgów” z 1943 r., poświęcony zohydzeniu polskiej wojny obronnej 1939 r. Znalazły się tu Wrzesień Jerzego Putramenta, Przegrana przed startem Stefana Jędrychowskiego oraz inne artykuły, także utrzymane w antypolskim tonie. Śmierć żołnierzy, którzy zginęli w walce, dzielono na słuszną i niesłuszną; bohaterom polskiej tradycji przeciwstawiano nowych herosów, już sowieckich, wymyślanych na potrzeby propagandy. Nic nie wskazywało na to, że miejsca pamięci związane z kampanią wrześniową, takie jak Westerplatte, zostaną przez komunistów uznane za godne wykorzystania.

Sytuacja polityczna zmieniła się 22 czerwca 1941 r., po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Już trzy dni później na łamach „Czerwonego Sztandaru” Wanda Wasilewska opublikowała artykuł zatytułowany Za wolność swoją i za wolność świata. „Stoimy w walce – pisała. – Front od Bałtyku po Morze Czarne. Walczy żołnierz Armii Czerwonej w obronie swojej ojczyzny, na którą porwał się faszyzm […]. W tej walce musimy zwyciężyć. Walczymy o Związek Radziecki razem ze Związkiem Radzieckim […]. Walczymy za narody Związku. Walczymy za robotnika zgniecionej Francji i Belgii, strwożonej Grecji, walczymy za chłopa, którego chaty płoną na Kurpiach, za robotnika, któremu dach nad głową rozbiły bomby w Warszawie, walczymy za wszystkie narody, walczymy za naród polski”188. Artykuł był wyrazem politycznego zaangażowania Wasilewskiej w plany podobne do tych z 1920 r.: poniesienia internacjonalistycznej rewolucji w „wyzwolicielskim pochodzie” do krajów Europy Zachodniej.

Aby stworzyć atmosferę szerokiego poparcia dla tych zamierzeń, w Moskwie zorganizowano I Kongres Wszechsłowiański. 10 sierpnia 1941 r. Wasilewska, przybyła na kongres jako przedstawicielka Wszechsłowiańskiego Komitetu Antyfaszystowskiego „wyłonionego przez przedstawicieli podbitych i zagrożonych narodów słowiańskich”189, wygłosiła przemówienie, deklarując „w imieniu Polonii radzieckiej” gotowość „walki w sojuszu z Armią Czerwoną”. W swoim wystąpieniu wymieniła nazwiska postaci historycznych, które miały stanowić zręby tworzonej wówczas komunistycznej mitologii dla „wyzwalanej” Polski. „Polacy! – mówiła – Naród, który wydał Kopernika, Mickiewicza, Szopena, który wydał Kościuszkę, Jarosława Dąbrowskiego, Ludwika Waryńskiego, nie będzie narodem niewolników! Gnać wroga z polskiej ziemi!”190.

Początkowo Wasilewska włączyła się w prace na rzecz powstającej w ZSRS Armii Polskiej gen. Władysława Andersa, z czasem zaczęła jednak przeciwstawiać się polityce polskiego rządu w Londynie i pod koniec 1941 r. ogłosiła, że skupiona wokół niej grupa wychodźstwa polskiego opowiada się za rzeczywistym zbliżeniem i współpracą ze Związkiem Sowieckim.

W 1942 r. w ręce Wasilewskiej trafił pierwszy tom niemieckiej publikacji zatytułowanej Siły zbrojne. Walka wolnościowa wielkiego niemieckiego narodu191. Prawdopodobnie to właśnie wtedy Westerplatte pojawiło się w myślach liderki komunistów jako wydarzenie historyczne, które mogłoby się stać hasłem na sztandarach nowej władzy.

W niemieckim wydawnictwie opisano działalność sił zbrojnych III Rzeszy od września 1939 do września 1940 r. „Szarozielona, o barwie niemieckiego munduru okładka zamyka w sobie więcej krwi, zbrodni i ludzkich nieszczęść niż jakakolwiek książka świata” – rozpoczynała swoje omówienie Wasilewska. „Stronica za stronicą – kontynuowała – zgliszcza i ruiny Polski, bombardowanie Anglii, zbójecka napaść na Norwegię, zagrabienie Belgii, Holandii, pogrążenie na dno upadku i hańby Francji”. W książce jest „wiele ciekawych, nieznanych jeszcze szczegółów” – uznała. Publikacja przynosi „chwałę narodom, które zdławił żołdacki but”, ponieważ poprzez „triumfalny hymn” ku czci niemieckich żołnierzy „do czytelnika wielkim głosem woła bohaterstwo pokonanych, heroizm mordowanych, męstwo ginących”. Kolejna uwaga recenzentki dotyczy tego fragmentu publikacji, w którym niemiecki autor opisał pamiętny bój z pierwszych dni września: „My wszyscy, Polacy – zanotowała Wasilewska – pamiętamy obronę Westerplatte. Pamiętamy, z jakim drżeniem serca czekało się na wiadomości. Przez osiem dni garsteczka ludzi otoczona ze wszystkich stron przez Niemców, odcięta od kraju, od pomocy, walczyła w Gdańsku na swoim posterunku. Codziennie, po wiele razy przychodziły przez radio wieści: Westerplatte trwa. Westerplatte broni się. Z biciem serca, z zapartym oddechem czekali ludzie: odezwie się jeszcze radio, przyjdzie jeszcze głos bohaterskich obrońców ostatniej placówki gdańskiej?”. Niemiecki autor przypomniał zatem liderce komunistów wrześniowe przeżycia i radiowe komunikaty. Wróciła pamięć o – jak to ujęła Wasilewska – „garsteczce ludzi, otoczonych ze wszystkich stron przez Niemców, odciętych od kraju, od pomocy”. W cytowanym fragmencie recenzji znajdujemy ważną dla naszych dalszych rozważań wiadomość. Oto liderka komunistów wspomniała o „ośmiu dniach” obrony, należy zatem domniemywać, że podobnie jak inni Polacy, którzy słuchali radia czy też czytali wrześniowe gazety, Wasilewska była przekonana, że obrona półwyspu trwała do 8 września, a cała załoga poniosła śmierć192.

„Tak to wyglądało od naszej strony. Dziś mamy możność przeczytać, jak to wyglądało od strony niemieckiej” – napisała dalej Wasilewska i przeszła do omówienia zamieszczonych w książce wspomnień niemieckiego żołnierza, dotyczących Westerplatte193: „Okręt nasz znajduje się na 100–200 metrów od Westerplatte. […] Ognia! Potężne detonacje idą w ślad za okrzykiem. […] Mamy wrażenie, jakby się piekło rozpętało. Olbrzymie, ciężkie, czarne chmury dymu podnoszą się na Westerplatte. […] Można przypuszczać, że na Westerplatte zniszczono wszystko, co żyło” – czytamy, a cytująca niemieckiego żołnierza Wasilewska komentuje: „Zdawałoby się – koniec. Bo przecież wiemy, że tam na Westerplatte całą załogę stanowiło trzystu ludzi. Trzystu ludzi…”194

„Walka przeciąga się całymi dniami. Nurkujące samoloty i saperzy interweniują”195 – to kolejny cytowany fragment relacji niemieckiego żołnierza, który nie poinformował, co się stało z polskimi obrońcami. „Dopiero ósmego dnia Westerplatte zajmują Niemcy” – zapisała Wasilewska i dodała własny komentarz: „Nikt nigdzie dotąd nie mógł pisać o bohaterach Westerplatte. Nikt dokładnie nie wiedział, jak zginęła ostatecznie garść walecznych. Żadne kwiaty nie upadły na ich mogiły. Niemiecka komenda rozlega się nad miejscem, gdzie padli. Wróg wystawił im w swoich wspomnieniach pierwszy pomnik. Trzystu walecznych, którzy osiem dni stawiali czoła niemieckim siłom z morza, lądu i powietrza”196.

W dalszej części omówienia Wasilewska piętnowała niemieckie tezy propagandowe o „polskich bandytach” i „strzałach zza węgła”. Podała, że niemiecki autor wspomniał o „zajadłych walkach pod Kutnem”, obronie Modlina i Warszawy, gdy „każdy dom stawał się twierdzą”. „Pierwszy tom – konkludowała Wasilewska – zapowiada wydanie następnego, który obejmie dzieje niemieckich sił zbrojnych do września 1941 roku. Tak, ten tom może już wyszedł, może jeszcze dojdzie do rąk czytelników. I jest w nim pewnie zapowiedź trzeciego – działalności niemieckich sił zbrojnych do września 1942 roku. Ten tom będzie redagował już kto inny, nie Karl Fischer. Ten tom będzie redagowała Czerwona Armia, tak jak redaguje go od miesięcy. Ten tom będą redagowały narody Europy, którym nasze zwycięstwa niosą zapowiedź wolności […]. Dziś niemiecka armia bierze odpłatę z rąk krasnoarmiejca. Bierze ją na całej linii frontu – i weźmie ją do końca. I za bohaterów Westerplatte, i za kobiety Warszawy, i za tragedię narodu polskiego, i za Norwegię, i za wszystkie zbrodnie dokonane na przestrzeni ostatnich lat. Trzeci tom, obejmujący dzieje niemieckich sił zbrojnych w 42 roku, pisze krwią na śniegu, redaguje w huku salw Czerwona Armia. I tylko Czerwona Armia. I ten tom nie będzie już nosił zapowiedzi następnych – będzie ostatni”197.

Czytając słowa o „redagowaniu” przez Armię Czerwoną nowego ładu społeczno-politycznego w Europie, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że kiedy Wasilewska – redaktorka naczelna „Nowych Widnokręgów”, autorka wielu pism i odezw – pisała te słowa, myślała również o swojej roli w „redagowaniu” nowej rzeczywistości. Już wkrótce sowiecki „redaktor” miał uwzględnić w swoich planach oprócz Dzieci Wrześni, Kościuszki, Szopena, Drzymały i Waryńskiego także przypomnianych przez Wasilewską bohaterów Westerplatte.

Prawdopodobnie wcześniejszym niż artykuł Wasilewskiej utworem, który powstał w kręgu kolaborujących z Sowietami komunistów i wspominał Westerplatte, był napisany – jak podają źródła – w roku 1941 wiersz Nowe Termopile Leopolda Lewina. Okoliczności powstania tego utworu nie są znane. Autor pisał w nim o tworzeniu „mitów naszych czasów” i zapowiadał usypanie mogiły „Nieznanemu Morskiemu Rycerzowi”. Wysuwał zatem te same postulaty, które zgłaszali autorzy prasy wrześniowej: upamiętnienia obrońców w formie pomnika – w tym przypadku usypanej mogiły. Była jednak znacząca różnica – w tekstach pisanych we wrześniu 1939 r. nie mówiono o tworzeniu „mitów naszych czasów”; upamiętnienie westerplatczyków miało być aktem sprawiedliwości ze strony Polaków i oddaniem czci bohaterom. W zamyśle Lewina chodziło zaś o tworzenie bliżej nieokreślonych mitów na potrzeby „nowych czasów”.

Nowe Termopile

„Westerplatte się broni” – chciwie słucham szmeru,

Płynącego z głośnika czarodziejskiej toni,

I czekam potwierdzenia drżących fal eteru,

Że załoga trwa jeszcze, że jeszcze się broni.

Kiedy zaczną przebierać w historycznym pyle

I z tego pyłu tworzyć mity naszych czasów,

I powiedzą, że to są Nowe Termopile

I że tam zginął cały huf Leonidasów.

I kiedy na wybrzeżu usypią mogiłę

Ku chwale Nieznanego Morskiego Rycerza,

Wierząc, że mogiła wyobraża siłę,

Która będzie broniła polskiego wybrzeża,

Kiedy oczarowany wspaniałą legendą,

Naród im cześć należytą bohaterom odda –

Ty nie wierz: oni żyją i wiecznie żyć będą,

Westerplatte się broni i nigdy nie podda!198

W czasie gdy Leopold Lewin pisał swój wiersz, a Wanda Wasilewska recenzowała niemiecką książkę, Westerplatte pojawiło się w dokumencie programowym Polskiej Partii Robotniczej. W sierpniu 1941 r. Stalin podjął decyzję o utworzeniu w Polsce nowej partii i wydał polecenie budowania jej struktur. Zrzuceni na spadochronach w różnych miejscach okupowanej Polski członkowie grup dywersyjnych, wyszkoleni przez sowieckie służby specjalne i opłaceni przez Komintern, rozpoczęli wrogą dla polskich dążeń niepodległościowych działalność, którą najlepiej charakteryzuje pierwsza odezwa programowa wydana na początku 1942 r. Czytamy w niej: „w tej decydującej chwili przed całym narodem staje zagadnienie zjednoczenia wszystkich sił do walki z okupantem na śmierć i życie, zadanie utworzenia frontu narodowego do walki o wolną, niepodległą Polskę. Taki front narodowy, front narodowy bez zdrajców i kapitulantów, może być urzeczywistniony i zwycięży tylko wtedy, kiedy w jego pierwszych szeregach walczyć będzie zespolona i zwarta klasa robotnicza. […] Polska Republika Radziecka wejdzie w skład Międzynarodowej Republiki Radzieckiej. […] Niech żyje Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich!”199.

W dalszej części deklaracji pisano: „Jesteśmy krwią z krwi i kością z kości Pułaskiego, Kościuszki, Traugutta, Henryka i Jarosława Dąbrowskiego, Ludwika Waryńskiego i innych sławnych bojowników o wolność narodu polskiego. Westerplatte i Warszawa żyją w sercach Polaków”200. „Jakiekolwiek były intencje, którymi się kierowano – oceniał Marcin Zaremba – uruchomiony został mit genealogiczny, zasadzający się na wierze w wywodzenie się polskich komunistów od polskich bohaterów narodowych”201. W tworzonym wówczas micie do wymienionych już postaci historycznych dołączono dwie nazwy: Westerplatte i Warszawa. Wydaje się, że „sowiecki redaktor” uznał, iż organizacji zrzuconej do kraju będą potrzebne symbole świeżo zakorzenione w pamięci Polaków i kojarzące się z niedawną walką z Niemcami. Odwołując się do tych wydarzeń, komunistyczne grupy miały uchodzić za „prawdziwych patriotów”. Z podobnych względów te same dwie nazwy miejscowe staną się nazwami jednostek ludowego wojska, które będzie „wyzwalało” Rzeczpospolitą i przyniesie jej „nową władzę”.

W kwietniu 1942 r., w czasie II Kongresu Wszechsłowiańskiego, w chwili gdy zażegnano niebezpieczeństwo grożące Moskwie ze strony armii niemieckiej, Wanda Wasilewska była już przeświadczona, że zbliża się początek pochodu Armii Czerwonej na Zachód. Apelowała do Polaków o podjęcie walki: „My, Polacy, mamy w swoich tradycjach Grunwald, druzgocące zwycięstwo odniesione nad przodkami hitlerowskich Niemiec, zgrają krzyżackich morderców. Grunwald, gdzie ramię w ramię z polsko-litewską armią walczyły pułki rosyjskie, pułki ukraińskie, pułki czeskie […]. Dziś nadszedł czas, by przygotować nowy Grunwald […]. Od Bałtyku po Tatry, od zachodu na wschód niech zahuczy otwartą wojną z okupantem nasza ziemia!”202. Wymieniła „bitwy trzydziestego dziewiątego roku”: Kutno, Modlin, Mławę, Siedlce, a zaraz potem bitwy Armii Czerwonej: Moskwę, Rostów, Leningrad. Zabrakło w tym przemówieniu miejsca dla Westerplatte, ale było to tylko chwilowe przeoczenie. Już wyraźnie widoczna za to była nowa strategia: wrześniowe miejsca pamięci funkcjonowały wymieniane obok nazw kojarzonych z bojami sowieckiej armii. Miały stanowić jedynie patriotyczną namiastkę sowieckiego ersatzu przygotowywanego przez komunistów dla podbijanej Polski.

W maju 1942 r. w Kujbyszewie wznowiono wydawanie „Nowych Widnokręgów”. Linia programowa pisma była jednoznaczna: krytyka rządu londyńskiego i zapowiedź walki, która miała przynieść „wyzwolenie Polsce”. Sukces miał być „nie tylko pochodną zwycięstwa Armii Czerwonej, ale także dziełem powstańczego wysiłku narodu polskiego”203. W tym czasie pogorszyły się stosunki polskiego rządu emigracyjnego z rządem sowieckim. Wyprowadzenie wojsk gen. Władysława Andersa do Persji spowodowało, że wśród polskiego aktywu komunistycznego w ZSRS dojrzewała „idea utworzenia polskiej organizacji społeczno-politycznej i ogólna koncepcja nowej, ludowej, regularnej siły zbrojnej, która by rzeczywiście wzięła udział w wojnie na froncie radziecko-niemieckim u boku Armii Czerwonej”204. Adam Ważyk pisał w wierszu, że Polacy, którzy ginęli w różnych miejscach (również na Westerplatte), „winni się zrewanżować za Stalingrad”205.

W styczniu 1943 r. wiersz szkalujący polityków emigracji opublikował w „Nowych Widnokręgach” Leon Pasternak. Znalazły się w nim słowa oburzenia pod adresem tych, którzy próbują dyskontować pamięć o bohaterstwie polskich żołnierzy. Do tego zabierali się wszak już inni – „patrioci” moskiewscy. Pasternak explicite wyrażał dezaprobatę dla przypominania o Westerplatte w kręgach polskiej emigracji. Jego słowa trzeba odbierać à rebours: jako chęć „nabycia patentu” i przejęcia „schedy jeszcze nie okrytej kirem”.

Bruk emigracji

Spójrzcie – jak za granicą taki typ się panoszy,

jak się po stolicach emigracji szasta!

Śmigły biegacz z żałosnej zaleszczyckiej szosy

– sławojkowy działacz, znany mistrz w konszachtach.

Gęba pełna Polski! On też nabył patent

na tę schedę jeszcze nie okrytą kirem.

I teraz dyskontuje zlane krwią Westerplatte

ów niedoszły Polski pomajowej führer. […]206

W drugiej połowie lutego 1943 r. Wandę Wasilewską wraz z Hilarym Mincem i Wiktorem Groszem przyjął Stalin, który podjął decyzję o powołaniu Związku Patriotów Polskich (ZPP). Powstało pismo „Wolna Polska”, którego redaktorem naczelnym została Wasilewska. W numerze 5 pojawił się pierwszy artykuł, w którym organ ZPP wyraźnie formułował chęć utworzenia w ZSRS polskich formacji wojskowych. Autor tekstu, Wiktor Grosz, odwołał się do tradycji Legionów Mickiewicza, a także do ulubionego wśród komunistycznych funkcjonariuszy instrumentu „listów do redakcji”207.

„Liczymy na to, że uda nam się zacząć od dywizji” – pisała Wasilewska w liście do Stalina w kwietniu208. List powstał tuż po zerwaniu przez ZSRS stosunków z polskim rządem emigracyjnym, co Moskwa ogłosiła w nocy z 25 na 26 kwietnia 1943 r. w następstwie odkrycia przez Niemców grobów katyńskich i po wystosowaniu przez polski rząd prośby do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie niezależnego śledztwa.

9 i 10 czerwca 1943 r. odbył się I Zjazd ZPP, na którym przyjęto statut, powołano władze i ogłoszono deklarację ideową. Przewodniczącą prezydium Zarządu Głównego ZPP została Wasilewska209, która podczas przemówienia stwierdziła, że powstanie Związku „nie było rzeczą przypadkową, było ono koniecznością historyczną”. Wspomniała powszechny nastrój jedności i gotowości do walki w 1939 r. oraz opuszczenie narodu przez rząd. Mimo to „dzielnie walczył lud Warszawy, dzielnie walczył żołnierz polski bez wodza. Pamiętamy bohaterską obronę Westerplatte, Kutna, Warszawy i tysiąca innych miejsc, pokrytych mogiłami żołnierskimi”210. W słowach tych można było odczytać istotę komunistycznego zamysłu: Westerplatte i inne wrześniowe miejsca miały przyczynić się do mobilizacji i zachęcać do wstępowania w szeregi ludowych jednostek, a także – przypominając wrześniową jedność w walce – tworzyć atmosferę braterstwa z Sowietami. Wrześniowe reminiscencje miały też maskować prawdziwy charakter ZPP.

Wkrótce rozpoczęto prace organizacyjne i uzgadniane z sowieckimi oficerami formowanie polskiej dywizji piechoty. Aby kształtować nowy sposób myślenia polskich żołnierzy, w dywizji utworzono stanowiska tzw. oficerów kulturalno-oświatowych. Podstawowymi i obowiązującymi przez następne kilka lat dokumentami regulującymi działalność tych oficerów były opracowane wówczas „Wytyczne w sprawie pracy ideowo-politycznej w polskiej jednostce wojskowej w ZSRR” oraz „Instrukcja tymczasowa o służbie kulturalno-oświatowej 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki”. W „Wytycznych” czytamy m.in.: „Nawiązując do wspaniałych tradycji narodowych, poczynając od Bolesława Chrobrego, Łokietka, Kazimierza Wielkiego, nawiązując do tradycji Kościuszki i bohaterów powstań narodowych, nawiązując do wiekopomnych przykładów patriotyzmu, bohaterstwa i poświęcenia obrońców Warszawy i Westerplatte – polska jednostka wojskowa nie szczędzi krwi i ofiar”211.

W maju 1943 r. w Sielcach nad Oką rozpoczęto formowanie 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Przy udziale oficerów sowieckich i pod nadzorem funkcjonariuszy NKWD przystąpiono do szkolenia przybyłych na zasadach poboru tysięcy Polaków, którzy „nie zdążyli do Andersa” (zgodnie z prawem ZSRS byli traktowani jako obywatele sowieccy). Dowódcą dywizji w randze generała-majora został były ppłk dypl. Wojska Polskiego, Zygmunt Berling212.

W rocznicę bitwy pod Grunwaldem (komuniści uwielbiali wykorzystywać do swoich celów daty wydarzeń historycznych), 15 lipca 1943 r., w obecności Wasilewskiej odbyła się przysięga kościuszkowców. W sierpniu 1943 r. przewodnicząca ZPP wspólnie z Berlingiem wystosowała do Stalina list, w którym – nie zważając na niedostateczne przeszkolenie żołnierzy – deklarowała możliwość wyruszenia dywizji na front w rocznicę 1 września. Generalissimus postanowił wykorzystać propagandowo powstanie polskiej dywizji i skierować ją do walki. 1 września, żegnając wyruszających na front żołnierzy 1. Dywizji Piechoty, Wasilewska wygłosiła przemówienie: „Musicie czynem udowodnić – apelowała – że jesteście godni tych, co walczyli na Westerplatte, tych, co ginęli w Warszawie, tych, co szarżowali na niemieckie czołgi pod Kutnem, tych, co walczyli w Norwegii i Tobruku, tych, co dziś bombardują Berlin. Musicie czynem dowieść, że jesteście godni sztandaru i hasła, które na nim wypisano: Honor i Ojczyzna. Musicie dowieść, że jesteście godni imienia waszego patrona, Tadeusza Kościuszki. W dzień rocznicy grunwaldzkiej składaliście przysięgę ziemi polskiej i narodowi polskiemu. […] Naprzód, dzieci Ojczyzny!”213.

W przemówieniu radiowym, które 1 września Wasilewska skierowała do Polaków w okupowanym kraju, pojawiła się inna, podjęta przez komunistów i wyraźnie akcentowana idea: zemsty za ciąg niewoli zapoczątkowany w 1939 r. „W naszym korpusie są ludzie z całej Polski – mówiła. – Robotnicy ze wszystkich miast, chłopi ze wszystkich stron, inteligenci, ci, co walczyli o Polskę w trzydziestym dziewiątym roku, żołnierze Polskiej Armii. Przybyli do nas z obozu w Algierze ci, co walczyli w Hiszpanii. Są wśród nas obrońcy Warszawy i żołnierze z Westerplatte. Zebraliśmy się wszyscy w imię tego, co nas łączy – w imię wyzwolenia Ojczyzny, w wasze imię. Ślubujemy wam, bracia, do ostatniego tchu, do ostatniej kropli krwi mścić się za dni wrześniowe trzydziestego dziewiątego roku, za wszystkie czarne dni niewoli czterech lat”214. Jak trafnie oceniał Marcin Zaremba, „wykorzystane wówczas [podczas tworzenia 1. Dywizji im. T. Kościuszki – przyp. K.Z.] argumenty legitymizacyjne okazały się modelowe, stając się później wzorem dla propagandy w Polsce Ludowej”215.

Wraz z 1. Dywizją Piechoty im. Tadeusza Kościuszki przystąpiono do organizowania nad Oką pułku czołgów T-34. Stanowisko dowódcy 1. pułku czołgów objął odkomenderowany z Armii Czerwonej ppłk Anatol Wojnowski, a jego zastępcą do spraw oświatowych został Jerzy Putrament. Kazimierz Przytocki w monografii Warszawska Pancerna opisał okoliczności formowania się nowej jednostki: „Przybywających do obozu witał napis »Witaj żołnierzu – wczoraj tułaczu«, wizerunek orła umieszczony na budynku sztabu dywizji, biało-czerwona flaga. […] Nieodzownym tematem składowym tych pierwszych dni w obozie sieleckim były długie dyskusje nad przyczynami klęski Polski. A czasu na dyskusję było dużo”216.

Wraz z innymi oddziałami: pułkiem piechoty, pułkiem artylerii lekkiej, dywizjonem przeciwpancernym, dywizjonem moździerzy, samodzielnym batalionem kobiecym i batalionem sanitarnym, pułk czołgów składał przysięgę 15 lipca 1943 r. Nieustający napływ chętnych spowodował, że 20 sierpnia przystąpiono do formowania 2. pułku czołgów, brygady piechoty zmotoryzowanej, kompanii sztabowej oraz sztabu brygady pancernej. Funkcję instruktorów-czołgistów pełnili wyłącznie oficerowie sowieccy, a pierwszym dowódcą brygady czołgów został płk Jan Mierzycan, zasłużony w walkach pod Moskwą i Stalingradem. 21 września wszystkie załogi 1. pułku przeprowadziły strzelania bojowe, by już następnego dnia wyruszyć w drogę w celu wsparcia 1. Dywizji Piechoty w planowanej bitwie217. Na szlak bojowy skierowano w ten sposób jednostkę, której nadano imię przywołujące wrześniowe miejsce pamięci.

Materiały źródłowe nie przynoszą odpowiedzi na pytanie, kto był pomysłodawcą nadania brygadzie czołgów imienia Bohaterów Westerplatte. O „bohaterskich obrońcach” pisała Wasilewska, wspominał w wierszu Lewin, pamiętała o nich towarzysząca Wasilewskiej Janina Broniewska218. Jako patronów kolejnych jednostek ludowego wojska wybierano postaci historyczne uznane za użyteczne: Józefa Bema, Jana Henryka Dąbrowskiego, Jana Kilińskiego, Tadeusza Kościuszkę, Emilię Plater i Romualda Traugutta. W dwóch przypadkach posłużono się nazwami wydarzeń historycznych – były to nazwy świeże i związane z wrześniem 1939 r.: I Brygada Pancerna otrzymała imię Bohaterów Westerplatte, a I Lotniczy Pułk Myśliwski miano Warszawa. Nie ulega wątpliwości, że patroni jednostek musieli zyskać akceptację najwyższych gremiów na Kremlu219.

Zastanawia użycie określenia „Bohaterów Westerplatte”, a nie „Obrońców Westerplatte”. Walka brygady nazwanej tym ostatnim mianem wprost odwoływałaby się do przykładu poświęcenia dla ojczyzny żołnierzy z 1939 r. Wydaje się jednak, że nazwa taka miałaby słabsze konotacje niż „bohaterowie Westerplatte”. Czołgiści brygady otrzymali zadanie zapisania nowego rozdziału w historii i mieli zostać jej zbiorowym (kolektywnym) bohaterem. Nowa nazwa niosła więc subtelne semantyczne przesunięcie w zakresie znaczeniowym: już nie tylko dotyczyła bohaterów z 1939 r., ale także zwracała uwagę na nowych bohaterów – żołnierzy wyruszających na front w 1943 r. Pojawia się jeszcze jedno pytanie: czy osoba, która zdecydowała o nadaniu brygadzie imienia Bohaterów Westerplatte, wzięła pod uwagę okoliczność, która mogłaby dodatkowo skomplikować funkcjonowanie nazwy Obrońców Westerplatte? W niedalekiej przyszłości na półwyspie mogli bronić się Niemcy (nawet dłużej niż Polacy w 1939 r.), a w takiej sytuacji imię Obrońców Westerplatte stałoby się dwuznaczne i kłopotliwe.

12 i 13 października 1943 r. niedostatecznie wyszkolona 1. Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki i oddział I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte stoczyły bój pod Lenino. Polscy żołnierze wdarli się na 4 km w pas obrony niemieckiej, ale musieli się wycofać, pozbawieni wsparcia sił sowieckich. Źle dowodzona operacja spełniła założony cel propagandowy – bitwę okrzyknięto wielkim zwycięstwem i opiewano jako decydujący bój w całym okresie Polski ludowej. Po bitwie dowódca 1. Korpusu ludowego Wojska Polskiego wysłał do Stalina depeszę dziękczynną: „Moskwa–Kreml. Marszałek Stalin. 1 Polska Dywizja im. T. Kościuszki i oddziały pancernej brygady im. Obrońców Westerplatte ślą Wam, nasz Wodzu w walce z Niemcami, swoje płomienne bojowe pozdrowienie. […] Zygmunt Berling, gen. brygady. 12 XI 1943”220.

W artykule poświęconym znaczeniu bitwy pod Lenino zamieszczonym w „Nowych Widnokręgach” anonimowy autor nie tylko sławił zwycięstwo nad Niemcami i braterstwo z Armią Czerwoną, ale także posunął się do wiernopoddańczej, słownej ekspiacji za wszelkie momenty historycznych przewag Polaków nad Rosjanami: za husarię, Dymitra Samozwańca i rok 1812. „Od wieków znała ta ziemia Polaka jako zdobywcę, jako najeźdźcę, jako wroga – czytamy. – Szli tędy ongiś husarze Batorego, szli awanturnicy Maryny Mniszech, Dymitra Samozwańca, ułani ks. Józefa. […] Tutaj trwała, przekazywana z dziada na wnuka, odnawiana coraz w którymś to pokoleniu legenda o Polsce »polskich panów«. Przeklęty spadek grzechów przeszłości”. Nie tylko zatem z Niemcami, ale i z „przeklętym” dziedzictwem przeszłości miał się zmierzyć ludowy żołnierz. „Żołnierz Pierwszej Dywizji rozbił, wraz z niemiecką linią obronną, i tę straszliwą tradycję – perswadował autor „Nowych Widnokręgów”. – Po raz pierwszy ta graniczna ziemia zobaczyła Polaka-przyjaciela, Polaka-brata, Polaka-oswobodziciela. Po raz pierwszy sztandar z Orłem Białym, zatknięty na tym kawałku ziemi, oznaczał dla niej wolność, wyzwolenie. Po raz pierwszy tu, na drogach między Moskwą a Warszawą, bił się żołnierz polski ramię w ramię z żołnierzem rosyjskim […]. Polskie »hura« zlało się w jedno z rosyjskim »ura«”221.

Ślubowanie I Brygady Pancernej postanowiono urządzić 11 listopada – w Święto Niepodległości Polski. W tym samym miejscu, w którym 15 lipca przysięgali żołnierze 1. Dywizji Piechoty, o 9.30 zastępca gen. Berlinga, gen. bryg. Karol Świerczewski, przyjął raport dowódców podlegających mu jednostek. Na trybunie polowej zajęli miejsca przedstawiciele rządu sowieckiego, Armii Czerwonej z gen. Gieorgijem Żukowem na czele, przedstawiciele francuskiej i czechosłowackiej misji wojskowej w Moskwie oraz dziennikarze sowieccy i zagraniczni akredytowani w Moskwie. Zabrakło tym razem Wandy Wasilewskiej; ZPP reprezentowali Stanisław Skrzeszewski i Bolesław Drobner. Generał Berling dokonał promocji 27 absolwentów szkoły oficerskiej i wygłosił krótkie, żołnierskie przemówienie. Przy dźwiękach Mazurka Dąbrowskiego wciągnięto na maszt biało-czerwoną flagę i rozpoczęto ślubowanie222.

1 stycznia 1944 r. dowódca brygady płk Jan Mierzycan wraz ze swym zastępcą do spraw politycznych udał się do sztabu polskiej brygady artylerii w Sielcach, gdzie przy dźwiękach polskiego hymnu gen. Świerczewski przekazał delegacjom pułków bojowe sztandary. Pułkownik Mierzycan odebrał sztandar „wyhaftowany przez mieszkanki Moskwy na zlecenie Związku Patriotów Polskich”223. Na stronie głównej sztandaru widniały: czerwony krzyż kawalerski, piastowski orzeł (bez korony), napisy „HONOR I OJCZYZNA” i „ZA NASZĄ I WASZĄ WOLNOŚĆ”224 oraz haftowane biało-szarą nicią hasła: „1 P. Czołg.”; „2 P. Czołg.”; „1 Baon Zmotor.” Na stronie odwrotnej umieszczono pośrodku aplikowaną i haftowaną kolorową nicią scenę z walk na Westerplatte oraz herb Gdańska w otoku wieńca, pod spodem zaś haftowany biało-szarą nicią napis: „1 BRYGADA PANCERNA IM. BOHATERÓW WESTERPLATTE”. U góry wyhaftowano datę: 1–8.IX.1939225.

Interesującym elementem sztandaru była data „1–8.IX.1939”. Kolejne potwierdzenie znalazła tu teza, że w świadomości Polaków – także tych, którzy znaleźli się w ZSRS – Westerplatte poddało się 8 września (przypomnijmy omówienie książki Karla Fischera dokonane przez Wasilewską). Co za tym idzie, projektanci sztandaru, jak również pomysłodawcy nadania brygadzie imienia Bohaterów Westerplatte musieli uważać obrońców placówki za poległych. Kwestią trudną do rozstrzygnięcia jest to, czy zdecydowano by się na takich patronów, gdyby wiedziano, że westerplatczycy w większości przeżyli, a mjr Henryk Sucharski i inni oficerowie przebywają w obozach jenieckich. Decydujące były względy o krótkim zasięgu (wojskowa i ideowa mobilizacja żołnierzy brygady) oraz perspektywa długoterminowa (chęć „zagospodarowania” i wykorzystania do celów legitymizacyjnych zapisanego w pamięci społecznej miejsca chwały polskiego oręża). W wielu publikacjach „Polski Lwowskiej”, a także w cytowanych dokumentach ZPP Westerplatte wymieniano jako element pozwalający komunistom uchodzić za spadkobierców polskiej tradycji narodowej. Z miejsc pamięci związanych z kampanią wrześniową dodawano Kutno, Modlin, Hel i przede wszystkim Warszawę.

Dostrzegając patriotyczny potencjał tkwiący w Westerplatte, komunistyczni ideolodzy wiedzieli, że był on na tyle istotny, iż nie wygasł we wrześniu 1939 r., ale też uznawali, że będzie się nadawał do przetworzenia w duchu nowych, przynoszonych do Polski wartości. Westerplatte odgrywało w ich założeniu rolę mitu świeżo zakorzenionego w świadomości narodu i odwołującego się do wciąż bolesnych wydarzeń: przegranej kampanii oraz utraty państwowości. Zakończoną militarną porażką obronę półwyspu, podobnie jak całą przegraną kampanię wrześniową, można było przekuć w symbol wojny zwycięskiej – w myśl fałszywej perspektywy, którą zaczęto upowszechniać: że wrzesień 1939 r. miał kontynuację nad Oką, a jego dopełnienie nastąpi w Berlinie. W ten sposób spadkobiercami westerplatczyków stawali się żołnierze ludowi wspomagani przez czerwonoarmistów, a nie żołnierze gen. Andersa walczący pod Monte Cassino. Pomijano w tej egzegezie dziejów podstawowy wymiar walk z 1939 r.: obronę niepodległości ojczyzny. Unikano słowa „niepodległość”, choć w pierwszych latach Polski ludowej, dopóki tego całkowicie nie zakazano, pozwalano jeszcze na obchody Święta Niepodległości. Wystarczy przypomnieć fragment przemówienia wygłoszonego 2 września 1939 r. w Warszawie przez premiera gen. Felicjana Sławoja Składkowskiego, który mówił: „narzuconą nam wojnę wygramy, bo nauczył nas Józef Piłsudski, jak się zdobywa niepodległość i jak się jej broni”, by skonstatować, jak dalece treść przemówień komunistycznych odbiegała od aksjomatów wolnej Polski226.

Przez kolejne miesiące posuwania się Armii Czerwonej na zachód I Brygada Pancerna, podporządkowana różnym sowieckim strukturom operacyjnym, brała udział w dalszych działaniach militarnych. Do ciekawego zdarzenia doszło w Dorohusku nad Bugiem, w miejscu, gdzie miała przebiegać nowa, powojenna granica między Polską a Związkiem Sowieckim. Działacz ludowy Marian Trendota wspominał w 1973 r., że we współpracy z gen. Gieorgijem Żukowem i z por. Józefem Jurkowskim, przedstawicielem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), w dniach 23–24 lipca 1944 r. w Dorohusku utworzono tymczasowy komitet, który ogłosił odezwę do miejscowej ludności, „wzywającą do jak najdalej idącej współpracy z władzami radzieckimi i polskimi oraz wstępowania do wojska”. Jednym z pierwszych zadań komitetu było powitanie wojsk sowieckich, a kilka godzin później I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Jadwiga i Franciszek Wojtalowie zaprosili do domu dowódcę brygady, gen. Jana Mierzycana, i w czasie poczęstunku wręczyli mu sztandar wojskowy, wyhaftowany w czasie okupacji przez Ludowy Związek Kobiet (LZK) założony w 1942 r., a związany z konspiracyjnym Stronnictwem Ludowym „Roch”. Zgodnie z intencją kierownictwa „Rocha” i Batalionów Chłopskich (BCh) sztandar miał być przeznaczony „dla jednostki wojska polskiego, która pierwsza zostanie sformowana na tej ziemi lub przekroczy próg polskiej ziemi”. Dalszy przebieg wydarzeń Marian Trendota wspominał następująco: „Generał Mierzycan złożył na ów sztandar przysięgę, że on poprowadzi I Brygadę Pancerną im. Westerplatte na Berlin. Członkinie LZK przez noc dohaftowały treść napisu. Ja ustaliłem z oficerem politycznym kalendarz uroczystości wręczenia. Na życzenie generała Mierzycana odbyła się msza polowa, którą celebrował ks. Franciszek Barczuk, ps. Łokietek, kapelan BCh naszego obwodu. Ks. Barczuk poświęcił sztandar. Chrzestną matką byłą mała Joasia, córka Wojtalów. Tłumy ludzi z kwiatami, LSB [Ludowa Straż Bezpieczeństwa – przyp. K.Z.], BCh i LZK z opaskami. Wiwatom nie było końca. Uroczystość trwała do wieczora. Wojsko zostało podjęte przez społeczeństwo wsi chełmskiej polskim bigosem wzmocnionym »kontyngentówką«”227.

Trudno powiedzieć, dlaczego opisana uroczystość, nosząca wszelkie znamiona starannie obmyślonej i przygotowanej akcji propagandowej, nie została wykorzystana w narracji komunistycznej. Dobrze dobrano miejsce; rangę i czyny dopasowano do ideologicznego przesłania. Mimo to powitanie jednostki polskiej, która pierwsza przekroczyła „próg polskiej ziemi”, wręczenie sztandaru i złożenie przysięgi w Dorohusku nie zostały podjęte w propagandowym przekazie PRL.

W 1944 r., w piątą rocznicę Września, w czasie gdy w Warszawie krwawe walki toczyli powstańcy, a wojska sowieckie z rozkazu Stalina zatrzymały się na prawym brzegu Wisły, Stefan Jędrychowski w „Nowych Widnokręgach” przygotowywał grunt pod przejęcie polskiej stolicy zarówno w wymiarze fizycznym (topograficznym), jak i ideologicznym. W rocznicę wybuchu II wojny światowej Jędrychowski odwracał i fałszował sens wrześniowego miejsca pamięci Westerplatte. Radiowe komunikaty: „Westerplatte broni się jeszcze”, które podtrzymywały na duchu i demonstrowały aliantom niezłomność polskiej obrony, dla Jędrychowskiego były symbolem upadku II RP. „We wrześniu 1939 r. – pisał – tracąc ludzkie siły i terytorjum, nie wiedzieliśmy, skąd może przyjść wyzwolenie. Nad całą Polską ciążyła atmosfera głębokiej katastrofy, rozwalania się wszystkiego. Gdy słuchaliśmy we wrześniu 1939 komunikatów, że Westerplatte broni się jeszcze, było w tem coś beznadziejnego, jak obserwacja tonącego, który jeszcze raz po raz wypływa na powierzchnię, ale o którym wiadomo, że utonąć musi. Jeszcze dzień, jeszcze kilka godzin i to wszystko”. Tymi słowami autor wyłuszczył wykładnię Września i Westerplatte, która miała obowiązywać w propagandzie komunistycznej przez cały okres Polski ludowej. „Wrzesień 1939 to moment katastrofy i całkowitego rozkładu armji polskiej – kontynuował. – Mimo bohaterstwa żołnierzy i podoficerów, mimo prawdziwego poświęcenia i sprawności bojowej wielu oficerów, armja polska Rydza-Śmigłego, jako całość, jako organizacja, jako zespół sił materjalnych i moralnych zawiodła w próbie dziejowej. […] Katastrofa wrześniowa tylko ujawniła te głębokie straty, które armji polskiej zadane zostały przez sanacyjne rządy”. Z tak wymownie odmalowanego upadku Polskę mogła podnieść tylko nadciągająca już przemiana: „Gdy dziś jednostki Wojska Polskiego wkraczają do wyzwolonych miast Polski i wraz z Czerwoną Armją biorą udział w dalszym wyzwalaniu ojczyzny, każdy widzi, jak ogromna przepaść dzieli nas od dnia klęski. […] Rozbicie i rozdrobnienie sprzed września 1939 r. ustąpiło miejsca potężnemu prądowi jedności”228.

W tym samym numerze „Nowych Widnokręgów” Jerzy Putrament demaskował polskiego oficera, który w jednym z wyzwalanych miasteczek ośmielił się zorganizować piekarnię. Został za to pochwalony w lokalnej gazecie słowami „poeta-porucznik”, co Putramentowi przywiodło na myśl znienawidzony romantyczny kult poety czynu. Dziennikarza lokalnej gazety nazwał „bronzownikiem [sic!] mitu” i podrażniony „enigmatycznym zrostem poety z porucznikiem”, zapowiedział, że rozprawi się z takim sposobem myślenia. „Zanim ten mit rozwinie się i opierzy – spróbujemy go zgasić” – kończył tonem nieznoszącym sprzeciwu229.

Komunistyczni inżynierowie dusz zdawali sobie sprawę, że po wkroczeniu do Polski czeka ich zadanie implementacji na gruncie społecznym przyniesionych ze sobą mitów założycielskich i zestawu ideologicznych znaków i symboli. Wiedzieli, że oznacza to zniszczenie miejsc pamięci z lat minionych (np. bitwy pod Kostiuchnówką, pod Zadwórzem, Bitwy Warszawskiej), wykorzystanie ich (np. Cedynia, Płowce, Grunwald) bądź też wprowadzenie nowych (Lenino, Kołobrzeg, Wał Pomorski). Westerplatte należało do tej drugiej grupy; zamierzano jednak nadać mu nowe znaczenia i uwypuklić pożądane treści. W dzieło wypełnienia treścią tego miejsca pamięci włączono I Brygadę Pancerną im. Bohaterów Westerplatte. Jej najważniejszym propagandowym zwycięstwem w czasie „wyzwalania” ziem polskich miał się stać udział w „odzyskaniu Gdańska”.

W dniach 26–28 marca 1945 r. I Brygada Pancerna uczestniczyła w zajmowaniu Gdyni, następnie w walkach na Oksywiu. Tymczasem wojska 2. Frontu Białoruskiego rozpoczęły 14 marca walkę o gdański rejon umocniony, by dziesięć dni później toczyć już bezpośrednie starcia o miasto. Do decydującego szturmu na Gdańsk przystąpiono o świcie 27 marca. Jak relacjonuje Kazimierz Przytocki, „w rejonie tym Niemcy bronili się już na niewielkim tylko skrawku ziemi – tym samym, napaścią na który w 1939 r. rozpętali drugą wojnę światową”230. Publikując w 1981 r. monografię I Brygady Pancernej, wojskowy historyk nie ważył się wymienić w tym miejscu Westerplatte – kontekst nie był odpowiedni. Nazwa Westerplatte była zarezerwowana jedynie dla „bohaterów” z lat 1939 i 1945; nie mogła w żadnym razie dotyczyć niemieckiej obrony, którą permanentnie pomijano w peerelowskich opracowaniach dotyczących „wyzwolenia” Gdańska.

„Gwoli sprawiedliwości dziejowej – pisał Przytocki – marsz. Rokossowski polecił część polskiej brygady pancernej, noszącej imię Bohaterów Westerplatte, skierować do walk o Gdańsk, podporządkowując brygadę dowódcy 49 armii. Płk Malutin otrzymał rozkaz, by »z bzmot, plutonem czołgów wykonać marsz wzdłuż wybrzeża do m. Oliwa. Zameldować się u dowódcy 49 armii gen. płk. Griszyna, by wziąć udział w zdobyciu Gdańska i zawieszeniu polskiej flagi nad miastem. Pozostałe pododdziały brygady pozostają i wykonują postawione im zadania bojowe w Gdyni«”231. Rozkaz został wydany późno i był – jak wolno przypuszczać – akcją podjętą w ostatniej chwili.

27 marca batalion piechoty zmotoryzowanej (bez kompanii moździerzy) wraz z plutonem czołgów chor. Daszkiewicza z 1. kompanii 2. batalionu (trzy czołgi) przeszedł w kolumnie przez Kack, Orłowo, Sopot, Oliwę do Wrzeszcza. Zgodnie z rozkazem marsz. Konstantego Rokossowskiego oddziałem dowodził płk Malutin. Ze względu na uszkodzenia i przeszkody na drogach dopiero następnego dnia o 2.00 w nocy kolumna dotarła do Wrzeszcza i zatrzymała się w rejonie koszar przy ulicy Słowackiego. Fizylierzy oczyścili przyległe budynki z ukrywających się Niemców, a nad ranem wraz z czołgami ruszyli w kierunku Dworca Gdańskiego, gdzie wraz z jednostkami sowieckiego 46. korpusu wzięli udział w walkach o Długi Targ. Mimo silnego ostrzału artyleryjskiego rozkaz musiał być wypełniony. Ustalono, że o 14.00 obok Dworu Artusa odbędzie się uroczystość wciągnięcia na maszt flagi biało-czerwonej.

Oddajmy głos Kazimierzowi Przytockiemu: „O wyznaczonej godzinie wyprowadzony z walk batalion piechoty zmotoryzowanej i trzy czołgi stanęły na prostokątnym placu Długiego Targu. Jeden czołg stanął pod głównym wejściem, dwa pozostałe na rogu ulic Kuśnierskiej i Mieszczańskiej, frontem na wschód, gdzie jeszcze bronili się Niemcy. Dwór Artusa był wprawdzie niższy od stojącego obok ratusza, ale był mniej zniszczony, a na dachu miał wysoki maszt, stosowny do wciągnięcia flagi. Czołg przed wejściem spełniał funkcję trybuny; stanęli na nim m.in. płk Malutin, dwaj generałowie z 49 armii (nazwisk nie znamy) oraz mjr Kulig. Batalion zmotoryzowany w dwuszeregu ustawił się frontem do czołgu. Z przygotowaną wcześniej flagą ppor. Wilczewski i ppor. Michel wdrapali się po rynnie i gzymsach (schody były spalone) na gmach i stanęli na dachu. Po krótkim przemówieniu płk. Malutina i generała radzieckiego żołnierze odśpiewali Rotę. W tym czasie podporucznicy Wilczewski i Michel wciągali flagę na maszt. Mimo dymów widoczna była z daleka. Hitlerowcy, dając wyraz swojej bezsilnej wściekłości, zasypali rejon Starówki lawiną pocisków z dział i moździerzy. Nie zdołali jednak przeszkodzić defiladzie, która na zakończenie uroczystości odbyła się w tym wracającym po wiekach do Macierzy mieście. […] Fakt udziału 1 brygady pancernej w wyzwoleniu Gdańska został odnotowany również przez dowódcę wojsk pancernych 49 armii płk. Judina, który skierował do płk. Malutina list, wysoko oceniając »…męstwo i odwagę w walce, wysoki poziom wyszkolenia bojowego i dyscyplinę…«”232.

Pułkownik Malutin rzeczywiście wzorowo wykonał postawione zadanie. Akcja czołgów z I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte miała się stać w kolejnych latach wielekroć opiewana w tekstach prasowych oraz publikacjach poświęconych Westerplatte i odzyskaniu Pomorza Gdańskiego. Zamieszczano przy tym wykonane obok Dworu Artusa zdjęcia, na których było widać zadowolenie polskich czołgistów i powiewającą z budynku biało-czerwoną flagę.

Po należycie wykonanej operacji czołgiści na rozkaz Malutina wrócili do Gdyni. Wieczorem 6 kwietnia brygada otrzymała rozkaz przegrupowania się do Gdańska, gdzie 7 kwietnia została podporządkowana dowódcy 5. Armii Pancernej. Prawdopodobnie czołgi polskiej brygady miały być wykorzystane do jeszcze jednej, nie mniej znaczącej akcji. Planowano mianowicie skierować je do ataku na Westerplatte, by w bezpośredniej walce – używając języka komunistycznej propagandy – odbić półwysep z rąk najeźdźców i pomścić jego obrońców. „7 kwietnia – relacjonuje Przytocki – brygada (5 czołgów i duża liczba samochodów […] udała się do Gdańska-Wrzeszcza. Następnego dnia dowódca brygady otrzymał zarządzenie bojowe sztabu 5 armii pancernej, zgodnie z którym brygada jako odwód pancerny miała być w gotowości do likwidacji ewentualnych desantów morskich lub wykonania kontrataków w wypadku przerwania się wojsk niemieckich”233. W szturmie na Westerplatte oprócz Armii Czerwonej mieli uczestniczyć również polscy marynarze, ściślej: kompania desantowa dowodzona przez por. Eugeniusza Jereczka. Jak wspominał kmdr Henryk Malinowski (wtedy w stopniu podporucznika), „Radzieccy marynarze podchodzili do nas i w milczeniu ściskali nam dłonie. Ich milczenie, tak jak nasze, było zwiastunem niemieckiej klęski na Westerplatte. Nie, nie mogło być siły, poza śmiercią, która mogłaby nas zatrzymać”234. Do ataku jednak nie doszło – Niemcy oddali półwysep bez walki. „Na Westerplatte pierwsi wkroczyli nasi chłopcy z Batalionu Morskiego” – relacjonował Malinowski235.

Nie doszło zatem do wydarzenia, które z pewnością byłoby wykorzystane ideologicznie; przez kolejne dziesięciolecia nie wspominano o odbiciu Westerplatte z rąk niemieckich – przeciwnik pokrzyżował plany propagandowe. W 1968 r. w materiałach szkoleniowych dla marynarzy i podoficerów wydanych przez Zarząd Polityczny Marynarki Wojennej pisano o niepodjętym wówczas boju następująco: „Walka polskich marynarzy o ten skrawek ziemi, wsławiony bohaterską obroną z września 1939 roku przeciw hitlerowskiemu najeźdźcy, miała mieć oprócz znaczenia militarnego także znaczenie moralne”236.

Jeszcze gdy w Warszawie trwało powstanie, w dzienniku PKWN informowano, że I Brygada Pancerna walczy „Za Westerplatte”237. W tym samym dzienniku w Święto Zmarłych 1 listopada 1944 r. Jan Huszcza pisał w wierszu bez tytułu: „Pytają w nocy ci z Westerplatte, / z Kutna, z obozów, ci bez imienia – / jaką wrogowi niesiem zapłatę / za wszystkie nasze starte istnienia?!”. Odpowiadała mu na tej samej stronie Stanisława Zakrzewska, publikując wiersz pt. Rośnij mścicielu238. W następnym roku pisano już jednoznacznie: Westerplatte to „symbol bohaterstwa żołnierza polskiego”, ale „takich symbolów było wiele”. Dlaczego zatem pisano o Westerplatte? Gdyż miało funkcjonować „przede wszystkim jako smutny dokument beznadziejnej pozycji Polski przedwrześniowej nad Bałtykiem”239.

Wychodząc poza ramy czasowe przyjęte w tej części pracy, warto wspomnieć o dalszych działaniach I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Wyremontowana część czołgów została włączona do 4. pułku czołgów ciężkich i wspólnie z nim walczyła w operacji berlińskiej, kończąc następnie szlak bojowy nad Łabą dwoma sprawnymi czołgami (pozostała część brygady pozostała na polskim wybrzeżu). W lutym 1945 r. na mocy rozkazu dowódcy 1. Armii Wojska Polskiego brygada otrzymała miano: 1. Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte. Po powrocie z frontu czołgi brygady zostały w lipcu i sierpniu 1945 r. użyte do walki z niepodległościowymi oddziałami „Tura” (Zygmunta Kamińskiego) i „Młota” (Władysława Łukasiuka)240. W sierpniu 1945 r. brygadę przegrupowano do Legionowa, a w czerwcu 1946 r. do Modlina, gdzie jako przeformowany 1. Warszawski Pułk Czołgów im. Bohaterów Westerplatte wraz z wcześniej skoszarowanym 3. szkolnym pułkiem czołgów utworzyła Oficerską Szkołę Broni Pancernej. W styczniu 1946 r. dowództwo brygady otrzymało rozkaz przekazania jednego z czołgów do Muzeum Wojska Polskiego. Postanowiono oddać ten, który uczestniczył w walkach pod Lenino i na całym szlaku bojowym brygady. W marcu 1946 r. „w związku z decyzją upamiętnienia walk polskiej brygady pancernej na terenie Gdańska-Wrzeszcza, […] wysłano do Gdańska brygadę pod dowództwem por. Górewicza w celu przygotowania pomnika. Ekipa wzniosła cokół i ustawiła na nim przyholowany z pobliskich pobojowisk uszkodzony i pozostawiony czołg T-34/76. 6 kwietnia, w pierwszą rocznicę walk na Kępie Oksywskiej, uroczystego odsłonięcia pomnika-czołgu dokonał wicepremier Stanisław Szwalbe”. Podobne pomniki z czołgami stanęły w tym czasie w wielu polskich miejscowościach241. Na Westerplatte pomnika-czołgu wówczas nie postawiono ze względu na brak walk na półwyspie w 1945 r.

Niemożność dokonania aktu zemsty w bezpośredniej walce o Westerplatte nie oznaczała zaniechania wypowiedzi o tym, że spadkobiercami żołnierzy wrześniowych są czołgiści I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Brygada, podobnie jak wszystkie ludowe jednostki, niosła szeroko rozumiany mit założycielski PRL o zwycięstwie nad faszyzmem i braterskiej walce z sąsiadem ze wschodu. Sowieccy propagandziści znali wystarczająco wiele metod służących zdyskontowaniu popularności Westerplatte i przetworzeniu dotychczasowych treści miejsca pamięci. Heroiczno-romantyczny wymiar symbolu Westerplatte, skonstruowanego wokół pełnej poświęcenia walki o niepodległość ojczyzny, miał być zastąpiony zespołem cech aksjologicznych służących pieriekowce tożsamości Polaków.

Podsumowując podjęte w tym rozdziale rozważania na temat źródeł miejsca pamięci, należy stwierdzić, że Westerplatte już w momencie nawiązania walki 1 września 1939 r. stało się przedmiotem zjawisk i działań memorialnych. Uformowane do 1945 r. konotacje miejsca pamięci miały trojakie pochodzenie, w związku z tym należałoby mówić o trzech zasadniczych źródłach Westerplatte i ujmować powstałe wówczas szkielety aksjologiczne jako odrębne, choć współzależne systemy.

Wyodrębnione w ten sposób źródła miejsca pamięci można określić następująco:

1) romantyczno-heroiczne polskie Westerplatte, które zaistniało 1 września 1939 r. i w kolejnych dniach Września; uformowane przez działania organów II RP. Wykreowano je na symbol oporu dla żołnierzy walczących na frontach, a w wymiarze polityki międzynarodowej – dowód niezłomnej woli wytrwania na spornym terenie i rodzaj wezwania o wypełnienie zobowiązań sojuszniczych kierowanego do aliantów. Przykład Westerplatte wykorzystały szeroko polskie media: prasa i radio, które wzmocniły go (głównie słowami ppłk. doc. Wacława Lipińskiego) przez dodanie treści symbolicznych i przypisanie metafor („Westerplatte broni się jeszcze”, „lwy z Westerplatte”, „Morski Batalion” i traktowany jako wezwanie i wyzwanie zwrot: „Naczelny Wódz pozdrawia dzielną załogę Westerplatte i liczy na dalsze jej wytrwanie”). Ufundowane na tradycyjnych wartościach miejsce pamięci służyło potrzebom podtrzymania narodowej wspólnoty walczącej o zachowanie bytu państwowego. Potwierdziło swój patriotyczno-heroiczny wymiar 7 września, kiedy uznano (za datę zakończenia obrony przyjmując 8 września), że wszyscy obrońcy, spełniając swoją patriotyczną powinność, zginęli śmiercią bohaterów. Tak uformowane miejsce pamięci od samego początku zaczęło egzystować w poezji (pierwszy wiersz Jerzego Pietrkiewicza opublikowano w prasie 3 września); przyczyniło się m.in. po 7 września się do powstania jednego z najwybitniejszych polskich utworów o wojnie: Pieśni o żołnierzach z Westerplatte Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. Do 1945 r. Westerplatte było przypominane w pismach konspiracyjnych w kraju i na emigracji przez różne nośniki pamięci (występowanie w wierszach, pieśniach, próbach historiograficznych i drukach ulotnych, nadanie imienia ulicy przez Polskie Państwo Podziemne i nazwanie szańca w powstaniu warszawskim), potwierdzając swoją nieustającą przydatność;

2) niemiecka wizualizacja miejsca pamięci dokonana w formie filmu przedstawiającego strzelający pancernik „Schleswig-Holstein” (co potraktowano jako symboliczne „odzyskanie Gdańska”, ale z czasem jako symboliczny początek II wojny światowej 1 września 1939 r. o 4.45) oraz w postaci zdjęć wykonanych przez grupę propagandową (fotografie z kapitulacji podkreślające niemiecką „rycerskość” wobec polskich żołnierzy i komendanta). Źródło to nie wpłynęło przed 1945 r. na kształtowanie polskiej pamięci;

3) sowiecki projekt Westerplatte, wprowadzający przedmiotowe miejsce pamięci, począwszy od 1943 r., do komunistycznego kanonu historycznego. Oznaczał nadanie mu treści o marksistowskiej proweniencji; został przyniesiony do Polski przez oddziały Armii Czerwonej i ludowego wojska jako koncepcja komunistów przebywających w ZSRS, którzy zakładali, że obrońcy Składnicy zginęli w 1939 r., a ich pamiętny bój może zrazu służyć podniesieniu morale Polaków wstępujących do ludowych jednostek i uwiarygodnić pochodzenie nowej władzy na gruncie nacjonalistycznym. Wraz ze zbliżaniem się do granic przyszłej Polski ludowej wrześniowe treści miejsca pamięci – od początku traktowane jedynie pretekstowo – stopniowo zastępowano innym podejściem: Westerplatte miało się stać symbolem starego porządku oraz klęski, którą poniosło sanacyjne państwo. Szkielet miejsca pamięci zamierzano zapełnić: przynoszącym zwycięstwo braterstwem ze Związkiem Sowieckim – „dziejowo słuszną” perspektywą wspólnej lewicowej walki, która nazywała wyzwoleniem rzeczywisty podbój polskiego państwa. Sowieckie Westerplatte oznaczało ponadto, że klęska żołnierzy Września zamieni się w sukces I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Historia brygady miała wypełnić wyobraźnię obrazami „wyzwolenia Gdańska” i powrotem Polski nad Bałtyk, którego sanacja nie potrafiła obronić. Kreowano mit mówiący o tym, że żołnierze I Brygady Pancernej w imieniu obrońców Westerplatte dokonywali zemsty na szlaku do Berlina, współdziałając z Armią Czerwoną (wyposażeni w nowoczesną broń – w przeciwieństwie do żołnierzy walczących w 1939 r.). Sowiecki projekt od początku zakładał zwalczanie źródła opisanego tu jako pierwsze, w szczególności pomijanie i zakłamywanie wrześniowych okoliczności i metafor oraz kreowanie nowej, komunistycznej symboliki miejsca pamięci. Jego twórcy doskonale zdawali sobie sprawę, że własne Westerplatte należy wprowadzać stopniowo i w długim procesie przez różnorodne nośniki pamięci historycznej (prasę, literaturę, film, nadawanie nazw upamiętniających, obchody rocznic itp.).

1 O romantycznym podejściu do spraw morskich zob. J. Bachórz, „Złączyć się z burzą…”. Tuzin studiów i szkiców o romantycznych wyobrażeniach morza i egzotyki, Gdańsk 2005. O roli literatury w kształtowaniu świadomości morskiej polskiego społeczeństwa zob. J. Drzemczewski, Frontem do Bałtyku, „Pomerania” 2010, nr 2, s. 18–20.

2 Na temat operacji wykupu tego terenu z rąk niemieckich właścicieli zob. M. Jałowiecki, Wolne Miasto, Warszawa 2002, s. 81–85. „Kto ma Westerplatte, ten panuje nad wejściem do portu gdańskiego” (ibidem, s. 81).

3 Na temat prawnych aspektów funkcjonowania Składnicy i sporów z tym związanych zob. E. Borowski, Ewolucja stosunków polsko-gdańskich na tle orzecznictwa organów Ligi Narodów, „Rocznik Prawniczy Wileński” 1938, R. IX, s. 209–316.

4 Zob. Z. Cieślikowski, Tajemnice śledztwa KO 1042/27. Sprawa generała Włodzimierza Ostoi-Zagórskiego, Warszawa 1997, s. 150–151; A. Drzycimski, Westerplatte, t. 1: Reduta w budowie 1926–1939, Gdańsk 2014, s. 316–318.

5 Rok wcześniej, mimo wygaśnięcia umowy polsko-niemieckiej o tzw. port d’ attache, na mocy której Polacy mieli prawo i przywilej witania w Gdańsku zagranicznych delegacji (Senat Wolnego Miasta Gdańska odmówił zgody na odnowienie umowy polsko-niemieckiej), do portu gdańskiego wpłynął wraz ze statkami angielskimi ORP „Wicher”. Na rozkaz marszałka Piłsudskiego w razie znieważenia Polaków miał ostrzelać najbliższy budynek administracji niemieckiej.

6 Z ówczesnej prasy polskiej zob. np. Wzmocnienie załogi polskiej, „Słowo Pomorskie”, 9 III 1933; Sprawa Westerplatte, „Słowo Pomorskie”, 16 III 1933. Na temat przedwojennych kryzysów polsko-gdańskich i polsko-niemieckich pisze szczegółowo A. Drzycimski, Westerplatte…, t. 1, s. 156–163.

7 Zob. W. Roszkowski, Historia Polski 1914–1991, Warszawa 1992, s. 81–82.

8 S. Zabierowski, Wojna i pamięć…, s. 53.

9 Na temat zwrotu „Czy warto umierać za Gdańsk?” zob. H. Markiewicz, A. Romanowski, Skrzydlate słowa, Warszawa 1990, s. 169.

10 Gdy w czerwcu do Gdańska przybył minister propagandy Rzeszy Joseph Goebbels, ulice miasta udekorowano szpalerem czerwonych flag z emblematami swastyki. Goebbels wypuścił „balon próbny”, który miał zbadać reakcję świata na planowane przez III Rzeszę rozstrzygnięcie w kwestii Wolnego Miasta. „Chcemy w Gdańsku Hitlera!” – domagał się tłum na ulicach, gdy podczas przemowy do zagranicznych dziennikarzy w sopockim „Kasino Hotel” Goebbels dowodził, że Niemcy mają moralne prawo odzyskać miasto (Wydarzyło się w Gdańsku 1901–2000. Jeden wiek w jednym mieście, red. G. Fortuna, D. Tusk, Gdańsk 1999, s. 78–79).

11 J. Gryczman, Siedmiodniowa epopeja, „Zeszyty Nowodębskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego” 2000, z. 1, s. 29. Szerzej o nastrojach społeczeństwa polskiego tuż przed wybuchem wojny zob. B. Kubis, Gorące lato 1939 w świadomości ówczesnych Polaków [w:] Z morza i Pomorza spojrzenie na wrzesień 1939. Pamięć i odpowiedzialność, red. A. Drzewiecki, B. Siek, Toruń 2011, s. 68–91 (tamże dalsza bibliografia).

12 Popularność zdobył wówczas wiersz Bagnet na broń Władysława Broniewskiego (napisany w kwietniu 1939 r.), zawierający profetyczne słowa o „dłoni podniesionej nad Polską”.

13 K. Pruszyński, Miasto niegdyś nasze…, „Wiadomości Literackie” 1939, nr 31–32, wydanie specjalne: Gdańsk a Polska, s. 1. Specjalne wydanie tygodnika cieszyło się wielką popularnością. Na 44 stronach (zamiast zwyczajowych ośmiu) znalazły się teksty nawiązujące do polskiej historii Gdańska, jak również opisujące bieżącą sytuację polityczną. Swoje rozważania zamieścili także m.in. Maria Dąbrowska, Karol Estreicher, Marceli Handelsman, Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Krzyżanowski, Maria Kuncewiczowa, Jalu Kurek i Jan Parandowski. W kolejnych numerach redakcja informowała o echach „numeru gdańskiego”, który był komentowany szeroko w polskiej prasie. „Słychać z daleka żelazny krok / demonów szalonych i ciemnych” – pisała Kazimiera Iłłakowiczówna w wierszu Gdynia i Gdańsk, zamieszczonym w numerze 34 „Wiadomości Literackich” (1939, s. 1).

14 J. Mackiewicz, Memel–Prag–Danzig, „Wiadomości Literackie” 1939, nr 31–32, wydanie specjalne: Gdańsk a Polska, s. 6.

15 J. Brzechwa, Ojczyzna, „Wiadomości Literackie” 1939, nr 37, s. 1.

16 Zob. R. Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, Warszawa 2010, s. 346–350.

17 J. Kochanowski, Jak żyli Polacy?, „Polityka” 2009, nr 3, wydanie specjalne: Rok 1939, s. 54.

18 M.J. Kwiatkowski, Wrzesień 1939 w Warszawskiej Rozgłośni Polskiego Radia, Warszawa 1984, s. 10–13.

19 Członkami biura zostali m.in.: Tadeusz Żenczykowski – kierownik sekcji prasowej; Piotr Górecki – dyrektor programowy Polskiego Radia, przewodniczący sekcji radiowej; Tadeusz Katelbach – szef sekcji filmowej; Melchior Wańkowicz – kierownik sekcji wystąpień publicznych (w 1946 r. Wańkowicz napisze słynne opowiadanie zatytułowane Westerplatte).

20 E. Kaszuba, System propagandy państwowej II Rzeczypospolitej (1926–1939), „Dzieje Najnowsze” 2003, nr 3, s. 23. Podobnie jak Polska, również Francja i Wielka Brytania nie wypracowały ideologicznej strategii przygotowującej do wojny ani scentralizowanego aparatu propagandowego. Państwa te pozwalały na swobodę wypowiedzi w środkach masowego przekazu, zob. eadem, System propagandy państwowej obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1939, Toruń 2004.

21 M.J. Kwiatkowski, Wrzesień 1939…, s. 19. W marcu 1939 r. Polskie Radio – jako przekaźnik rozkazów i zarządzeń – wzięło udział w ćwiczeniach obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej w różnych miastach Polski. Wśród nowych zadań stawianych radiowcom wysunięto projekt zamontowania głośników na placach i ulicach; sprawa nie doczekała się jednak realizacji.

22 Na czas przemówienia rząd apelował o wystawienie aparatów radiowych w oknach domów. Maria Dąbrowska wspominała: „Przed południem w domu słucham mowy Becka. Słucha jej cała Polska, wszędzie przerwano pracę, wszyscy przy głośnikach. […] Żywiołowa reakcja społeczeństwa – proangielsko-francuska i przeciwniemiecka…” (M. Dąbrowska, Dzienniki, t. 2: 1933–1945, wybór, wstęp i oprac. T. Drewnowski, Warszawa 1988, s. 311).

23 C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski 1918–1945, Kraków 2006, s. 424. Najwięcej radioabonamentów było wykupionych w Warszawie – 300 tys.

24 Wiedza o pożytkach stąd płynących nie była powszechna. W ostatnich przedwrześniowych miesiącach „przygotowania wojenne w radiu przebiegały w nastroju napięcia i zdenerwowania”. Chaos nasilił się zwłaszcza w momencie, gdy niektórzy pracownicy (w tym kilku spikerów, kierownik Wydziału Emisji i jego zastępca) otrzymali karty powołania do wojska, a radio nie dysponowało wykwalifikowaną kadrą zastępczą. Dyrektor programowy nie dostrzegał jednak potrzeby interwencji, „oburzył się, że pracownicy Polskiego Radia mogą w ogóle myśleć o wyreklamowaniu z wojska, gdy kraj jest zagrożony” (M.J. Kwiatkowski, Wrzesień 1939…, s. 33).

25 K. Katka, Polska prasa 70 lat temu, „Gazeta Wyborcza – Trójmiasto”, 31 VIII 2009. Szerzej zob. R. Michalski, Obraz Rzeszy Niemieckiej na łamach polskiej prasy pomorskiej w Drugiej Rzeczypospolitej (1920–1939). Studium z dziejów kształtowania się stereotypu wiedzy o rozwoju niemieckiego nacjonalizmu, Toruń 2005.

26 M.J. Kwiatkowski, Wrzesień 1939…, s. 49.

27 „Słowo” (Wilno), 1 IX 1939. O tym, jak przygotowywano wieczorne wydanie „Kurjera Warszawskiego” z 1 IX 1939 r., zob. A. Niewińska, Najważniejszy numer w 1939 r., „Rzeczpospolita”, 1 IX 2009.

28 Wieści o nalotach na Westerplatte 1 września oraz polskiej kontrofensywie były nieprawdziwe. Tę samą relację zamieścił 1 września „Wieczór Warszawski”, informując w osobnym tekście o przyłączeniu Gdańska do Rzeszy.

29 Komunikat Polskiej Agencji Telegraficznej o nadzwyczajnym posiedzeniu Sejmu RP (fragmenty), „Warszawski Dziennik Narodowy”, 3 IX 1939 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 1, s. 40–41.

30 Ibidem, s. 41.

31 „Goniec Warszawski”, 2 IX 1939.

32 „Dziennik Kresowy” (Grodno), 2 IX 1939.

33 „Dobry Wieczór! Kurjer Czerwony”, 2 IX 1939.

34 „Dziennik Kresowy” (Grodno), 2 IX 1939.

35 W ostatnich dniach przed wybuchem wojny szef Biura Propagandy Kwatery Głównej, płk dypl. Roman Umiastowski, rozbudował swoją komórkę, powołując do niej oficerów w stanie spoczynku. Wśród nich znalazł się ppłk doc. dr Wacław Lipiński, mający w tej grupie największe doświadczenie radiowe – współpracował od dawna z Polskim Radiem jako prelegent, a także reporter i sprawozdawca dźwiękowy z defilad i innych uroczystości wojskowych (M.J. Kwiatkowski, Wrzesień 1939…, s. 46). W późniejszym czasie, od 7 do 29 IX 1939 r., ppłk Lipiński pełnił funkcję szefa propagandy w Dowództwie Obrony Warszawy. Opuścił stolicę w listopadzie 1939 r., przebywał na Węgrzech, a w 1942 r. wrócił do kraju i włączył się w działalność konspiracyjną. Po wojnie, niepogodzony z nową sytuacją polityczną, opowiadał się za kontynuowaniem walki o niepodległość niezależnie od rozwoju sytuacji międzynarodowej. Działał m.in. w podziemnym Stronnictwie Niezawisłości Narodowej. Aresztowany 7 I 1947 r., uwięziony w więzieniu mokotowskim. Sądzony w procesie Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej i III ZG WiN. W grudniu 1947 r., skazany na karę śmierci zamienioną przez Sąd Najwyższy na dożywocie. Zmarł w więzieniu we Wronkach 4 IV 1949 r. w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach.

36 „Express Poranny”, 3 IX 1939. Z komentarza redakcji wynika, że przemówienie zostało wygłoszone 2 września. Tekst zilustrowano niewielką mapką ujścia Wisły z zaznaczonym terenem Westerplatte. W przywoływanej publikacji Macieja Józefa Kwiatkowskiego Wrzesień 1939… wystąpienie ppłk. Lipińskiego, odnotowane pod datą 4 września, rozpoczynało się od słów: „I oto dzisiaj…”. Pominięty został cały fragment związany z bitwą pod Kostiuchnówką i pozdrowieniem Naczelnego Wodza. Słowa ppłk. Lipińskiego miały brzmieć: „I oto dzisiaj […] bronią się już trzeci dzień” (M.J. Kwiatkowski, Wrzesień 1939…, s. 72), podczas gdy w cytowanym tu tekście z „Expressu Porannego” wystąpienie pułkownika miało nastąpić 2 września i była w nim mowa o drugim dniu obrony Westerplatte.

37 Miejsca walk pod Kostiuchnówką były nazywane: Redutą Piłsudskiego, Polską Górką, Polskim Mostkiem i Polskim Laskiem, zob. Szlakiem Józefa Piłsudskiego. 1914–1939, Warszawa 1939; J. Sawicki, Polacy–Rosjanie, czterech na jednego, „Rzeczpospolita”, 14 X 2009.

38 Paweł Wieczorkiewicz w studium o kampanii 1939 r. pisał: „Wiara w możliwość skutecznego odparcia agresji brała się z legendy, jaką otaczano zwycięskie w wojnie 1920 r. siły zbrojne” (P.P. Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku, Warszawa 2001, s. 7).

39 Symbol lwa ze swoim bogatym zasobem znaczeniowym występował często już w starożytności (W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1991, s. 194–196 – hasło „Lew”).

40 Dowódca obrońców, płk José Ituarte Moscardó, odmówił poddania twierdzy nawet wówczas, gdy zagrożono, że jego syn przetrzymywany w niewoli republikańskiej zostanie rozstrzelany. Groźba została spełniona. 28 IX 1936 r. nadeszła odsiecz, która oswobodziła twierdzę. Jak pisze Andrzej Solak: „W świadomości Hiszpanów pozostało […] coś więcej niż narodowa duma i podziw dla oddziału bohaterów. Oto, dzięki »toledańskim lwom« wskrzeszony został ideał kastylijskiego rycerza, nieustraszonego obrońcy Wiary, godnego spadkobiercy uczestników reconquisty i wypraw krzyżowych. Wojownika świadomego swej misji, bez lęku spoglądającego z murów oblężonego Miasta na nadciągające z zewsząd hordy barbarzyńców” (A. Solak, Lwy Toledo, „Wzrastanie” 1997, nr 3).

41 R. Timmermans, Lwy Alkazaru. Opis bohaterskich zmagań obrońców toledańskiej twierdzy, tłum. J. Zakrzewska, Katowice 1937. Na temat obrony Alkazaru zob. też C. Ledre, Zbrodnie Frontu Ludowego w Hiszpanii, Katowice 1937.

42 Zob. „Gość Niedzielny” 1937, nr 11, s. 9–10. „Na nic wściekłe szturmy »czerwonych«” – czytamy w tekście Lwy Alkazaru („Nowiny: żołnierska gazeta ścienna”, red. J. Stojek, 7 X 1936, s. 1). „Spodziewamy się wzięcia Madrytu w początkach listopada i zachwycamy się obroną Alkazaru” – pisał w powieści Sława i chwała Jarosław Iwaszkiewicz (J. Iwaszkiewicz, Sława i chwała, t. 2, Warszawa 1997, s. 211 – trzytomowa powieść została po raz pierwszy opublikowana w latach 1956–1962). W okresie PRL obrońców Alkazaru traktowano jako „faszystowskich buntowników”, których miała rzekomo sławić jedynie przedwojenna prasa „endecka” i „oenerowska” (J.J. Terej, Refleksje historyczne, Warszawa 1983, s. 58). Przed II wojną światową Alkazar sławili liczni polscy pisarze, zob. M. Urbanowski, Prawą stroną literatury polskiej. Szkice i portrety, Kraków 2007, s. 134–137.

43 „Metafora, stwarzając pomost nad przepaścią pomiędzy wewnętrznymi i niewidocznymi czynnościami umysłu a światem zjawisk, jest niewątpliwie największym darem, jaki język może oﬁarować myśleniu” – pisała Hannah Arendt (H. Arendt, Myślenie, tłum. H. Buczyńska-Garewicz, Warszawa 2002, s. 154). O sile metafor zob. P. Ricoeur, Metafora i symbol [w:] idem, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, wybór i wstęp K. Rosner, tłum. P. Graff, Warszawa 1989, s. 132–133.

44 P.P. Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku…, s. 16–17.

45 W. Stachiewicz, Wierności dochować żołnierskiej. Przygotowania wojenne w Polsce 1935–1939 oraz kampania 1939 w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza, Warszawa 1998, s. 658 [cyt. za:] P.P. Wieczorkiewicz, Kampania 1939 roku…, s. 16.

46 „Czas”, 3 IX 1939.

47 Zob. „Wieczór Warszawski”, 3 IX 1939.

48 „Kurjer Warszawski”, 3 IX 1939.

49 „Kurjer Poranny”, 3 IX 1939.

50 „Gazeta Wileńska”, 3 IX 1939.

51 „Dziennik Białostocki”, 3 IX 1939. 3 września „Express Poranny” tytułował Komunikat nr 2 Sztabu Głównego słowami: Nieustraszone »Lwy Westerplatte« bronią się. Tego samego dnia o „lwach Westerplatte” pisano w „Tempie Dnia” (popołudniówce „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”), nazywając miejsce obrony „orlim gniazdem”.

52 „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, 4 IX 1939.

53 „Polska Zbrojna”, 3 IX 1939.

54 Dotyczyło to rozgłośni Polskiego Radia w Toruniu (odbieranej na Westerplatte oprócz Warszawy I), ucichła też rozgłośnia w Łodzi – pracownicy ewakuowali się wraz ze sprzętem do Warszawy. Zaprzestały także nadawania rozgłośnie w Poznaniu i Krakowie. Po trzech dniach wojny polska radiofonia utraciła połowę przekaźników (czynne były jeszcze dwie rozgłośnie warszawskie i regionalne w Wilnie, Baranowiczach i we Lwowie).

55 „Polska Zbrojna”, 3 IX 1939.

56 Poeci „stanęli do walki” już 1 września. W tym dniu „Goniec Warszawski” oprócz komunikatów wojennych na s. 1 opublikował wiersz Kazimierza Wierzyńskiego pt. Święty Boże: „Święty Boże, / Święty Boże, / Święty a Nieśmiertelny! / Błogosław naszej broni / Gdy ją przyłoży / Piechur do skroni, / Niech trafia najcelniej” (pierwodruk „Gazeta Polska”, 31 VIII 1939). 1 września utwór poetycki zamieściły też „Kurier Poznański” (Modlitwa za nieprzyjaciół Kazimiery Iłłakowiczówny) czy „Polska Zbrojna” (Do żołnierza Jerzego Pietrkiewicza). Również w kolejnych dniach prasa drukowała powstałe w tych dniach wiersze.

57 J. Pietrkiewicz, Westerplatte, „Polska Zbrojna”, 3 IX 1939. Jerzy Pietrkiewicz (1916–2007), ukończył gimnazjum we Włocławku, studiował w Warszawie. Związany z grupą warszawskich pisarzy pochodzących ze środowisk wiejskich, tzw. autentystów. Publikował w pismach „Kuźnia Młodych” i „Okolica Poetów”. Oprócz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego był jednym z najbardziej znanych poetów w piśmie ruchu narodowego „Prosto z Mostu”. W 1939 r. przedostał się do Wielkiej Brytanii. Ukończył uniwersytet w St. Andrews, a w 1947 r. uzyskał doktorat z anglistyki w londyńskim King’ s College. W latach 1950–1979 profesor i kierownik Wydziału Języków i Literatur Słowiańskich na Uniwersytecie Londyńskim, gdzie wykładał literaturę polską. Za jego najważniejsze dzieło naukowe uchodzi praca Literatura polska w perspektywie europejskiej (wyd. w języku polskim: Warszawa 1986). Debiutował w 1935 r. tomikiem Wiersze o dzieciństwie. Wrześniowi poświęcił m.in. utwór Szarża pod Kutnem oraz zbiór opowiadań Umarli nie są bezbronni. Tłumaczył poezję polską na język angielski i angielską na polski. Był jedynym tłumaczem na świecie oficjalnie upoważnionym do przekładu poezji Karola Wojtyły na język angielski. W Polsce nieznany i niedoceniany – zarówno w czasach PRL (jako twórca emigracyjny z antykomunistycznymi poglądami), jak i współcześnie. Nazywany przez znawców „drugim po Conradzie mistrzem słowa angielskiego i polskiego”. W latach osiemdziesiątych w Polsce ukazały się tłumaczenia niektórych jego anglojęzycznych powieści oraz wiersze. W antologiach wydawanych w PRL drukowano Szarżę pod Kutnem, ale wiersza Westerplatte nigdy nie opublikowano (K. Szymańczyk, Jerzy Pietrkiewicz – poeta nieznany, http://adonai.pl/poezja/?id=200; Jerzy Pietrkiewicz. Inna wersja emigracji. Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej 11–12 maja 2000 roku w Toruniu, red. B. Czarnecka, J. Kryszak, Toruń 2000; M. Krajewski, Koryfeusz dobrej ziemi [biografia prof. Jerzego Pietrkiewicza], Rypin 2008; I. Vonlanthen, „Mój wiersz to nie strumyk – huczy, szarpie i błyska”. Międzywojenna twórczość Jerzego Pietrkiewicza, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2007, t. 4, s. 225–242).

58 Cyt. za: S. Grabowski, Wstęp [w:] Wrzesień heroiczny. Antologia o polskiej wojnie 1939, wybór i oprac. S. Grabowski, Warszawa 1995, s. 7.

59 Quas [Stefan Kwaśniewski], Westerplatte – symbol Polski! (felieton z cyklu „Kwasy”), „Wieczór Warszawski”, 4 IX 1939 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 1, s. 53. Stefan Kwaśniewski (1898–1944), dziennikarz i felietonista, jako żołnierz batalionu „Sokół” w stopniu starszego strzelca walczył w powstaniu warszawskim; poległ 1 X 1944 r., w ostatnim dniu powstania, podczas ostrzału artyleryjskiego już po zawieszeniu broni.

60 (Cat), Westerplatte, „Słowo”, 4 IX 1939.

61 Zob. „ABC – Nowiny Codzienne”, 4 IX 1939; „Wieczór Warszawski”, 4 IX 1939.

62 Zob. Żołnierze słuchajcie, „Kurjer Warszawski”, 5 IX 1939.

63 Wers „W oczach im płoną zapału skry!” kojarzy się z Sienkiewiczowskim Potopem i sceną, w której „Babinicz” prosi króla Jana Kazimierza, aby powrócił do kraju. Oto właściwy fragment: „Stań dziś, miłościwy panie, w granicach, a za miesiąc jednego Szweda już nie będzie, jeno przybądź, jeno się ukaż, bośmy tam jako owce bez pasterza!… Kmicicowi skry szły z oczu, gdy to mówił, i tak wielki zapał go ogarnął, że klęknął na środku sali” (T. Kończyc, Lwy z Westerplatte, „Kurjer Warszawski”, 5 IX 1939).

Tadeusz Kończyc, właśc. Alfred Grot-Bęczkowski (1880–1943), długoletni recenzent teatralny „Kurjera Warszawskiego”, kierownik literacki teatrów stołecznych oraz współpracownik przedwojennych wytwórni filmowych.

64 „Goniec Warszawski”, 6 IX 1939; „Dobry Wieczór! Kurjer Czerwony”, 6 IX 1939.

65 Stanisław Ozimek porównał reakcje na „apel Umiastowskiego” do skutków, które wywołała emisja 30 X 1938 r. przez rozgłośnię radiową w Nowym Jorku osławionej audycji Orsona Wellesa, opartej na powieści Herberta G. Wellsa o rzekomym lądowaniu Marsjan w jednym ze stanów USA (S. Ozimek, Film polski w wojennej potrzebie, Warszawa 1974, s. 47).

66 Dzień później specjalny komunikat wyjaśniający opublikowała prasa, powtórzyły go także czynne rozgłośnie w Wilnie, Baranowiczach i we Lwowie. Radiostacji w Raszynie nie zdołano już uruchomić.

67 Żołnierzom walczącym na Westerplatte osobny wiersz poświęcił w tym czasie warszawianin Zygmunt Michałowski. „Oblężona Warszawa śle Wam myśli bratnie, strażnicy nieugięci morza i honoru” – pisał. Uważał, że stolicę i nadmorską placówkę połączyła wspólnota losu:

„W oblężonej Warszawie chwytamy te wieści

o Waszym bohaterstwie, nieśmiertelnej chwale.

O, my Was rozumiemy – też pełni boleści

i też na szańcach miasta trwający wytrwale”.

Wiersz kończyły następujące słowa:

„I wiedzcie: choć męczeni, spoglądamy dumnie,

że mamy takich braci, jak Wy tam, nad morzem.

Choć garstka Wasza padnie strzaskanej kolumnie

Podobna – myśl ta boli, a przecież nie trwoży,

Przeradza się w grom gniewu o zwycięskiej sile.

Westerplatte to dumne polskie Termopile!

Z oblężonej Warszawy ślemy Wam tę radość

Walczącego żołnierza, co smutek zwycięża.

A kiedy się wyrokom losu stanie zadość,

kiedy ręka bezwładna nie dźwignie oręża

i śmierć Wam zamgli Wasze sny o Polski wiośnie,

kiedy będziecie ginąć – to gińcie radośnie!”

Z. Michałowski, Warszawa – żołnierzom z Westerplatte [w:] idem, O, wrześniu ów!… (Wrzesień 1939 roku w Warszawie), Warszawa 1946, s. 9.

68 Nawiązanie do utworu Sen o szpadzie, wydanego po raz pierwszy w 1915 r.

69 „Robotnik”, 8 IX 1939.

70 „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, 9 IX 1939.

71 „Dziennik Ludowy”, 9 IX 1939.

72 „Dziennik Polski”, 10 IX 1939.

73 Twórczość Henryka Sienkiewicza pisana ku pokrzepieniu serc była w tych dniach szczególnie często przywoływana. Wileńskie dzienniki „Słowo” i „Kurjer Wileński” zamieszczały następujące ogłoszenie: „W każdym polskim domu Krzyżacy, nieśmiertelne dzieło Henryka Sienkiewicza za 3 zł”. Piątego dnia wojny „Słowo” zaczęło zamieszczać cytaty z dzieł Sienkiewicza, najczęściej z Krzyżaków. 8 września autor, ukryty za inicjałami „t.b.” (Teodor Bujnicki), w artykule zatytułowanym Czytajmy Sienkiewicza pisał: „W chwilach, gdy będzie się nam zdawało, że nie damy już sobie rady z wątpliwościami, z niewiarą i depresją, sięgnijmy po tom Potopu, Krzyżaków czy Ogniem i mieczem. Odwróćmy na chybił-trafił kartkę i czytajmy […]. Nie takie przechodziła Rzeczpospolita terminy, nie w takich jak dziś się znajdowała opresjach, a jednak wychodziła z nich zwycięsko”. O łączeniu obrony Westerplatte z historycznymi wydarzeniami napisała poetka Maria Kuźmińska w wierszu powstałym 10 I 1940 r. w Warszawie:

„»Naczelny Wódz pozdrawia mężną załogę Westerplatte

i poleca do końca stać na stanowisku«.

Myślą – wpatrzeni w ciemność przy zgasłym ognisku,

który z nich ujrzy jutrzni wschodzącej poświatę.

Poleca?… Z jak głębokich ten nakaz wznosi się pokładów:

nakaz ziemi ojczystej, fal polskiego morza,

pól Grunwaldu, zakrzepłych krwi krzyżackiej śladów,

polskich mogił od Odry aż do Zaporoża…

I niosą głuche słowa martwe radia fale.

Westerplatte się broni mężnie i wytrwale”.

M. Kuźmińska, Obrońcy Westerplatte [w:] Krwią pisane, Warszawa 1948, s. 9.

74 „Kurjer Warszawski”, 10 IX 1939.

75 „Kurjer Warszawski”, 11 IX 1939; „Słowo”, 11 IX 1939. O publikacji w prasie litewskiej wspominały też Radio Baranowicze (zob. „Czas”, 13 IX 1939), „Kurjer Warszawski” (14 IX 1939) w tekście Polski Alkazar oraz „Kurjer Poranny” (14 IX 1939). Prasa litewska i łotewska także porównywały Westerplatte do Alkazaru.

76 O tym samym informowała również „Polska Zbrojna”, 12 IX 1939.

77 „Express Poranny”, 13 IX 1939.

78 T. Kończyc, Msza za bohaterów, „Kurjer Warszawski”, 12 IX 1939.

79 Zob. J. Pertek, Obrona Wybrzeża we wrześniu 1939 r. Stan badań, Gdańsk 1961, s. 8. Niemcy nie wyrazili się precyzyjnie: nie podali, że zajęli półwysep nie tyle w trakcie walki, ile na skutek decyzji o kapitulacji polskiego komendanta.

80 Chodziło o usprawiedliwienie, dlaczego nie udało się zdobyć polskiej placówki przez tyle dni. Zdjęcia miały także dowodzić nielegalnego zmilitaryzowania półwyspu przez Polaków. Do zabiegów tych nawiązał warszawski „Nasz Przegląd”, komentując krótką notkę przekazaną przez korespondenta z Brukseli, zatytułowaną Echa obrony Westerplatte: „Korespondenci pism donoszą, że po zajęciu Westerplatte przez wojska niemieckie przekonano się, że placówka ta była wyjątkowo silnie umocniona i wyposażona w środki obrony. Propaganda niemiecka rozwodzi się obecnie nad tym, że na podstawie traktatu wersalskiego i na zasadzie umów z Gdańskiem Polska nie miała prawa zrobienia z Westerplatte punktu tak obronnego. Niemcy zapominają, że wbrew wszelkim prawom w ostatnich miesiącach zamienili Gdańsk na twierdzę i zmilitaryzowali go” („Nasz Przegląd”, 18 IX 1939).

81 W kolejnych dniach września prasa rzadko przynosiła wzmianki o Westerplatte. „Goniec Ilustrowany”, pisząc o zawziętych walkach polskich żołnierzy, stwierdził, że na Westerplatte było ich dwustu („Goniec Ilustrowany”, 15 IX 1939). Tę samą liczbę podał lwowski „Dziennik Polski”, opierając się na kolejnej radiowej pogadance płk. Umiastowskiego („Dziennik Polski”, 15 IX 1939).

82 BA-FA, „UFA Ton-Woche”, 468/1939. Omówienie za: E.C. Król, Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa 2006, s. 222.

83 Na jednej z takich ilustracji ironicznie przedstawiony polski żołnierz czaił się z pistoletem za skrzynkami z amunicją, krzycząc do wchodzącego żołnierza trzymającego latarkę: „Cofnąć się! Zagrożenie życia! W tej sytuacji nie wolno zapalać światła!”. Tytuł zamieszczonego w „Kladderadatsch” (30 VII 1939) rysunku głosił: Polski skład amunicji na Westerplatte koło Gdańska (E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 759).

84 Relacja Karla Dee [cyt. za:] M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 368 (tamże zdjęcia niemieckie ukazujące pożar na Westerplatte – ze zbiorów Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej WST na Westerplatte – oraz informacja o tym, że wysoki słup czarnego, gęstego dymu widziany był także w Gdyni i na Półwyspie Helskim).

85 Następnego dnia, 17 września, Gałczyński trafił do sowieckiej niewoli. Informacje o wrześniowych losach ojca córka poety – Kira Gałczyńska – podała dopiero po śmierci obojga rodziców, zob. K. Gałczyńska, Gałczyński, Wrocław 1998, s. 98–99. Anonimowy pierwodruk Pieśni o żołnierzach z Westerplatte miał miejsce w piśmie konspiracyjnym „Walka” (Warszawa, 25 X 1940) – zob. Prawdziwa historia Polaków…, t. 1, s. 57. Wiersz wydrukowano również w: Słowo prawdziwe, wstęp J. Dobraczyński, oprac. W. Trościanko, J. Zagórski, Warszawa 1942 (wydanie konspiracyjne). Informacja za: Wrzesień heroiczny…, s. 32. Konspiracyjną ulotkę z wierszem zob. K. Zajączkowski, Lekarz z Westerplatte…, s. 80. Szerzej o wierszu Gałczyńskiego zob. rozdz. 4.

86 K. Żygulski, Jestem z lwowskiego etapu, Warszawa 1994, http://home.comcast.net/~julsta/zygulski/zygulski.pdf.

87 A. Dybiec, Nie wiem dlaczego, ale nie bałam się śmierci, „Gazeta Wyborcza – Płock”, 27 XI 2009.

88 Albo szambo, albo piedestał. Z prof. dr. hab. Adamem Suchońskim, historykiem, specjalistą dydaktyki historii z Uniwersytetu Opolskiego i Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji rozmawia Barbara Stankiewicz, „Indeks” 2008, nr 7–8, s. 45.

89 Doktor z Westerplatte. Wspomnienia siostry Mieczysława Słabego Walerii Kroenitz dla Polskiego Radia (data nagrania: 20 IX 1989 r., data emisji: 21 IX 1989 r., czas trwania 14 min 20 s., prowadzący Roman Dankowiakowski), Archiwum Polskiego Radia, www2.polskieradio.pl/wojna/posluchaj.aspx?sid=9#start. Żołnierze przebywający w niewoli niemieckiej pierwsze listy do rodzin wysyłali już pod koniec września 1939 r. Westerplatczyk Jan Gryczman kartkę pocztową do rodziny napisał z obozu jenieckiego 22 IX 1939 r. (S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte, Gdańsk 1983, po s. 128). Mieczysław Słaby wrócił do rodzinnego Przemyśla w lipcu 1945 r., ale nie zobaczył już matki, która zmarła w czasie wojny (K. Zajączkowski, Lekarz z Westerplatte…, s. 99).

90 A. Sławski [W. Słaby], Ścieżka przez życie, Katowice 1995, s. 74, mps.

91 Pisali o tym Rafał Witkowski w książce Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy (Gdańsk 1977, s. 100) i Zbigniew Flisowski we Wstępie do Westerplatte (oprac. Z. Flisowski, Warszawa 1974, s. 40 – dalej: Westerplatte…). Także Zbigniew Załuski w 7 polskich grzechach głównych (Warszawa 1968, s. 10) dowodził, że w polskim społeczeństwie utrzymuje się mit o śmierci większości obrońców Westerplatte. Powołał się przy tym na fragment tekstu „Kulis”, w którym napisano, że strzały na Westerplatte umilkły, gdy z całej załogi „zostało tylko kilkunastu rannych żołnierzy” („Kulisy” 1959, nr 35). O problemie tym pisano także przy okazji premiery filmu Stanisława Różewicza w 1967 r.

92 K. Żygulski, Jestem z lwowskiego etapu, Warszawa 1994, http://home.comcast.net/~julsta/zygulski/zygulski.pdf.

93 Z. Możdżeń, Niebo jest Szare, 1999, www.pilot.skarb.telsat.wroc.pl.

94 W. Niemczycka-Babel, Lata wojny 1939–1945, www.lwow.com.pl/wanda/apokalipsa.html.

95 S. Dłużniewska, Pamiętnik warszawski, Warszawa 1965, s. 43.

96 B. Čirlič, Bohaterski czyn garstki obrońców przechodzi do legendy, „Tygodnik Płocki” 1989, nr 38, s. 3. Artykuł Čirlicia ukazał się 17 IX 1939 r. w belgradzkim dzienniku „Pravda”. W USA, podobnie jak na całym świecie, podawano informację o wybuchu konfliktu polsko-niemieckiego i przejęciu Gdańska przez siły III Rzeszy. German Army attacks Poland; cities bombed, port blockaded; Danzig is accepted into Reich – tytułował pierwszą kolumnę „The New York Times” 1 IX 1939 r. (reprodukcja w: Wydarzyło się w Gdańsku…, s. 84).

97 Naród taki nie może być zwyciężony – mówi o Polakach dziennikarz amerykański Julien Bryan, „Express Poranny”, 16 IX 1939 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 1, s. 65.

98 S. Grabowski, Wstęp…, s. 7.

99 A. Pragier, Pierwszy rok, „Robotnik Polski w Wielkiej Brytanii”, 8 IX 1940 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 1, s. 273.

100 K. Wierzyński, Przemówienie radiowe do kraju, Nowy Jork, 5 IV 1942 r., „Wiadomości Polskie” (Londyn), 17 V 1942 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 1, s. 537.

101 O wystawie pisał „Dziennik Żołnierza”, 14 IX 1941 [cyt. za:] A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1941…, s. 375. Wystawa objechała osiemnaście miast, zwiedziło ją 200 tys. mieszkańców Wysp Brytyjskich (J. Chwastyk-Kowalczyk, Świat bez granic…, „Rocznik Bibliologiczno-Prasoznawczy” 2010, nr 13, s. 227).

102 Fragment pieśni:

„Czeka Gdańsk i wierna Gdynia

Na zbawienia rychły cud.

Od Kłajpedy do Szczecina

Czeka na nas polski lud.

[…]

Uczcim Hel i Westerplatte,

Ucałujem polski brzeg,

Od Kłajpedy do Szczecina

Nasz już, nasz, po wieków wiek”.

(Muzyka i słowa: Adam Kowalski).

Pieśń została opublikowana po raz pierwszy w „numerze morskim” „Polski Walczącej” (Londyn), 8 III 1941 [cyt. za:] A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1941…, reprodukcja nr 27. W dwutygodniku Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich „Nasze Drogi” (1941, nr 15, s. 1) Jan Walewski zapewniał, że polscy emigranci wrócą do ojczyzny. Obiecywał to „dumnej i nieugiętej Warszawie, bohaterom Westerplatte, Helu, Oksywia, Modlina, Kutna i Lwowa” (zob. A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1941…, reprodukcja nr 98).

103 Prawdziwa historia Polaków…, t. 2, s. 831.

104 M. Koerner, Westerplatte [w:] Poezja Polski Walczącej 1939–1945. Antologia, oprac. J. Szczawiej, t. 1, Warszawa 1974, s. 708.

105 C. Dobek, Westerplatte [w:] Antologia poezji polskiej 1939–1945, oprac. S. Lam, Paryż 1945 [cyt. za:] Antologia polskiej poezji podziemnej 1939–1945, oprac. J. Szczawiej, t. 1, Warszawa 1957, s. 935.

106 „Biuletyn Informacyjny”, 25 IX 1941 [cyt. za:] A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1941…,
s. 328–329.

107 „Ja w Termopilach nie uchylę głowy,

w Leonidasa twarz spojrzę spokojnie,

bo jestem z kraju, którego synowie

zawsze ginęli za wolność. […]

Padli bez fanfar, wielkich słów, bez blagi

mów napuszonych i przysiąg świątecznych

wiatr tylko świstał po wybrzeżu nagim

dzikie Requiescat na spoczynek wieczny. […]

A dzisiaj… tylko zbłąkanym wędrowcom

skanduje morze, liżąc brzegów blizny

słowa przez wieki jedną nutą brzmiące:

»Przechodniu, powiedz Ojczyźnie…«”.

Westerplatte [w:] Poezja Polski Walczącej…, s. 566–567.

108 W. Szlengel, Kartka z dziennika „akcji” [w:] idem, Co czytałem umarłym: wiersze getta warszawskiego, Warszawa 1977, s. 76.

109 T. Szarota, V – jak zwycięstwo. Symbole, znaki i demonstracje walczącej Europy 1939–1945, Warszawa 1994, s. 43.

110 Westerplatte Warszawy, „Szaniec”, 4 IX 1944.

111 „Przy Alei Niepodległości stały pojedyncze, duże domy, które w czasie Powstania nazwano: Pudełko (dwu- czy trzypiętrowy dom), Alkazar 1, Alkazar 2 i Westerplatte, to były cztery punkty przy Alei Niepodległości obsadzone przez powstańców” (Relacja Zofii Dillenius ps. „Jodła”, 23 III 2005 r., Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, www.old.1944.pl/index.php?a=site_archiwum&STEP=03&id=197&page=2). Pudełko było położone przy al. Niepodległości 52, Westerplatte przy al. Niepodległości 84 nieopodal Ursynowskiej, Alkazar II obok skrzyżowania z Goszczyńskiego, Alkazar I – z Odyńca (A. Aksamitowski i in., Wielka ilustrowana encyklopedia Powstania Warszawskiego, t. 1: Działania zbrojne, red. nauk. P. Rozwadowski, słowo wstępne J. Kłoczkowski, Warszawa 1997, s. 16, 427).

112 Zob. kalendarium powstania warszawskiego na stronie Stowarzyszenia Pamięci Powstania Warszawskiego 1944: www.sppw1944.org.

113 Stanisław Longin Mackiewicz ps. „Żak” wspomina: „Jak już myśmy przeszli ataki sztukasów, to myśmy obok – nie od Wołoskiej, ale z tyłu Westerplatte – wykopali wąskie rowy, dosyć głębokie, na metr, i przykryliśmy to deskami. Sztukasy były bardzo dokładne. […] Jak przyszedł na przykład już ten ostatni atak na Westerplatte, to z chwilą bombardowania myśmy uciekali do dołów, piechota niemiecka naturalnie nie mogła wejść do budynku, który był bombardowany, i zanim oni podeszli, to myśmy wchodzili do budynku z pierwszego piętra; naturalnie ogień, obrona. Pamiętam taki incydent: jest alarm, sztukasy, zdaje się, zrzuciły bomby albo na elżbietanki, albo gdzieś na Woronicza, ale zakręciły się nad Westerplatte i z broni pokładowej strzelają. […] Atak na Alkazar, atak na Westerplatte, jestem na pierwszym piętrze placówki Westerplatte, mam stena. Westerplatte było budynkiem żelbetonowym i było wypełnione pustakami. Było ciekawe, bo na przedniej stronie Westerplatte było trzydzieści siedem dziur – ja je policzyłem przy końcu Powstania. Artyleria jak biła w Westerplatte, pociski przelatywały […]. Westerplatte po ataku nurkowców było przecięte, ale nie zawaliło się całe, reszta została” (Relacja Stanisława Longina Mackiewicza, 20 V 2010 r., Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, http://ahm.1944.pl/Stanislaw%20Longin_Mackiewicz/4).

114 Pierwszy numer dodatku ukazał się 10 VI 1940 r.; redagowali go płk Alojzy Horak i dr Stanisław Płoski. Od numeru 32 z listopada 1941 r. dodatek ukazywał się pod zmienionym tytułem jako miesięcznik „Żołnierz Polski w Drugiej Wojnie Światowej”. Ostatni, 54 numer dodatku ukazał się w czerwcu 1944 r. (K. Sikora, Wstęp [w:] „Żołnierz Polski w Kampanji Wrześniowej” (reprint kompletu numerów), Warszawa 2004, s. I–II). Obronie Westerplatte został poświęcony numer 27 z 31 VIII 1941 r. (K. Sacewicz, Kampania polska 1939 roku w publicystyce BIP KG ZWZ-AK 1939–1944. Próba syntezy [w:] Z morza i Pomorza…, s. 128–141).

115 „Za Drutami” było periodykiem drukowanym na powielaczu, ukazującym się w nakładzie 1000 egzemplarzy, w formacie A4. Każdy numer miał kilkanaście kolumn z ozdobnikami graficznymi i nierzadko ilustracjami artysty plastyka Mieczysława Nesterowicza. Pismo wychodziło przez niecały rok pod redakcją Marka Sadzewicza, następnie zostało zastąpione cotygodniową gazetą „mówioną”, zatytułowaną „Zadrucie”. Likwidacja „Za Drutami” nastąpiła z inicjatywy samej redakcji, gdy zorientowano się, że Niemcy przedrukowują artykuły z pisma, nie podając źródła, w propagandowej gazecie dla jeńców, wydawanej w języku polskim w Berlinie. Przebywający w oflagach i stalagach Polacy mogli w ten sposób odnieść wrażenie, że autorzy pisma – polscy jeńcy – współpracują z niemiecką propagandą. Aby tego uniknąć, pismo zostało zamknięte. „Za Drutami” docierało do Polski (J. Tymiński, Ten wrzesień trwał sześć lat, Warszawa 1980, s. 68).

116 Major Sucharski po kapitulacji został oddzielony od swych podkomendnych i przebywał w innym oflagu niż pozostali oficerowie Składnicy. Unikał tematu Westerplatte i niechętnie godził się na prelekcje o obronie. Zbierał materiały niemieckie na ten temat, a jego relacja ukazała się w numerze 3 pisma „Za Drutami” (1 IX 1940), wydawanego zgodnie z tym, co podaje „Żołnierz Polski, w Kampanji Wrześniowej” w Oflagu II B w Arnswalde. Pod artykułem zamieszczonym w piśmie „Za Drutami” redakcja wymieniła jako źródła do relacji wzmianki z prasy niemieckiej (o pobycie mjr. Sucharskiego w obozach jenieckich zob. J. Pollack, Jeńcy polscy w hitlerowskiej niewoli, Warszawa 1982, s. 150; M. Sadzewicz, Oflag II D Gross-Born, Warszawa 1977, s. 33; J. Witek, Major Henryk Sucharski (1898–1946). Życie i sylwetka duchowa, Niepokalanów 2011, s. 72–82). Fragmenty relacji „komendanta Westerplatte” wydrukowano także w obozowym piśmie w 1943 r., zob. Westerplatte (urywki ze wspomnień dowódcy), „Goniec Obozowy”, 1 IX 1943. Wcześniej w tej samej gazecie rozszyfrowano nazwisko komendanta. Przytaczając fragment opisu kapitulacji placówki z niemieckiego wydawnictwa Der Sieg in Polen, w którym podano, że na Westerplatte dowodził kpt. Dąbrowski, anonimowy redaktor skomentował: „Chodzi tu zapewne o dowódcę kompanii, bo skądinąd wiemy, że dowódcą całej załogi na Westerplatte był mjr Sucharski” – (a.w.), Świadectwo wroga…, „Goniec Obozowy”, 1 II 1943.

117 Westerplatte (relacja komendanta Westerplatte), „Żołnierz Polski w Kampanji Wrześniowej”, 31 VIII 1941, nr 27.

118 Ibidem. Informacja o liczbie natarć niezgodna ze stanem faktycznym. Prawdopodobnie Sucharski wyliczył, ile było natarć, na podstawie relacji niemieckich. Liczba ta będzie się powtarzać w publikacjach powojennych.

119 Ibidem.

120 Z. Sadkowski, Honor i Ojczyzna, Warszawa 1943. Zbigniew Sadkowski został zamordowany przez Niemców w listopadzie 1943 r. (Wrzesień 1939 w książce, prasie i filmie. Poradnik bibliograficzny, oprac. M. Getter, A. Tokarz, Warszawa 1970, s. 10).

121 Osobną część publikacji poświęcono niemieckim zbrodniom w okupowanej Polsce, w tym systemowej zagładzie Żydów. Przedstawiono także społeczno-polityczną wizję powojennej Polski wraz z koncepcją nowych granic. Na ostatniej stronie zamieszczono wiersz Karola Huberta Rostworowskiego Naprzód, wzywający do walki z dwoma wrogami („Gdy z lewej wróg i z prawej wróg…”).

122 Z. Sadkowski, Honor i Ojczyzna…, s. 13–15.

123 Ibidem, s. 13. Niewiadomego pochodzenia jest podana przez Sadkowskiego nieprawdziwa informacja, jakoby załoga Westerplatte składała się z „warszawskich i łódzkich robociarzy”. Westerplatczycy pochodzili w większości z Kielecczyzny oraz z okolic Wilna. Sporna kwestia braku strategicznego znaczenia obrony będzie często podnoszona w powojennych dyskusjach jako argument prokapitulacyjny.

124 R. Umiastowski, Bitwa polska. Przygotowanie i przebieg początku wojny polsko-niemieckiej w roku 1939, Londyn 1943, s. 331–336.

125 Autorzy występowali pod pseudonimami: ppłk W. Gel i A. Szański. Zob. reprint wydania z 1941 r.: W. Lipiński, E. Śmigły-Rydz, Wojna polsko-niemiecka: kampania wrześniowa w Polsce w roku 1939, Kraków 2008.

126 Ibidem, s. 77–78.

127 Ibidem.

128 Zob. S. Newcourt-Nowodworski, Czarna propaganda. Polska, Niemcy, Wielka Brytania. Tajemnice największych oszustw II wojny światowej, tłum. J. Rumińska, Kraków 2008, s. 45.

129 Zanim poddał się Hel. Niemiecki dokument z 1939 roku. Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” (zapis pod datą 24 VIII 1939 r.), oprac. i tłum. J. Żebrowski, Łódź 2003, s. 3.

130 A. Drzycimski, Westerplatte 1939. Przed szturmem, Gdańsk 2009, s. 119. Jedną z wizyt fotografowanych i opisywanych potem w prasie światowej złożył na okręcie 25 sierpnia polski minister, komisarz generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku, Marian Chodacki.

131 Z surowego rozkazu niszczenia notatek z tych konferencji wywiązali się nie wszyscy dziennikarze. Dzięki temu zachowały się zapiski przechowywane w niemieckich archiwach, które pozwalają odtworzyć wytyczne ministra propagandy dotyczące przedstawiania w mediach narastającego konfliktu niemiecko-polskiego, a następnie sugestie związane z działaniami wojennymi w Polsce, w tym i te podnoszące sprawę wydarzeń na Westerplatte. W latach sześćdziesiątych dokumenty te zostały opublikowane na rynku zachodnioniemieckim przez historyka-archiwistę Williego A. Boelckego, zob. W.A. Boelcke, Kriegspropaganda 1939–1941. Geheime Ministerkonferenzen im Reichspropagandaministerium, Stuttgart 1966; idem, Wollt ihr den totalen Krieg? Die geheimen Goebbels-Konferenzen 1939–1943, Stuttgart 1967. W 1969 r. część z nich, przetłumaczona na j. polski, została opublikowana w: E. Guz, Jak Goebbels… Szerszą kwerendę omawianych źródeł niemieckich przeprowadził Eugeniusz C. Król, zob. E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 13–19.

132 E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 250–251. Autor wyjaśnia, że Hitler był w czasie przemówienia „zdekoncentrowany i nerwowy, często się przejęzyczał, między innymi podał błędnie – o godzinę później – moment rozpoczęcia ataku na Polskę” (ibidem, s. 251). Ustaloną w planie „Fall Weiss” godziną agresji na Polskę była 4.45.

133 „Kurier Kielecki”, 10 IX 1940. W pierwszą rocznicę walk w Polsce polskojęzyczny, okupacyjny dziennik skonfrontował w dwóch kolejnych numerach osiem komunikatów armii niemieckiej oraz komunikaty polskie ogłaszane w okresie od 1 do 8 IX 1939 r. W propagandowym komentarzu redakcyjnym czytamy: „Przeglądając komunikaty naczelnego dowództwa armji polskiej i porównując je z komunikatami naczelnej komendy armji niemieckiej, na pierwszy rzut oka widzi się ich rozbieżności. Odnosi się wrażenie, że naczelne dowództwo armji polskiej nie było poinformowane o istocie działań wojennych [wyróżnienie w oryginale – przyp. K.Z.] albo też było poinformowane, ale pod wrażeniem niepowodzeń usiłowało poprawić nastrój ludności, przez podawanie niezgodnych z rzeczywistością informacji” (ibidem).

134 „Kurier Kielecki”, 11 IX 1940. O tym, że polska załoga na Westerplatte złożyła broń 8 września, przypominał także w 1941 r. „Głos Lubelski”, zob. Kronika dwóch lat wojny, „Głos Lubelski”, 2 IX 1941.

135 E. Guz, Jak Goebbels…, s. 108–109.

136 E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 261.

137 Zob. S. Ordon, Wojna obronna Polski w 1939 roku na Wybrzeżu i w morzu w świetle prawa międzynarodowego, Wrocław–Kraków–Gdańsk 1974, s. 151–160.

138 Zob. M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 128–149.

139 2 września Gdańska Służba Prasowa wydała oświadczenie, w którym niezgodnie z prawdą poinformowała, że „po ostrzale artylerii okrętu »Schleswig-Holstein« Westerplatte zostało zajęte” (Oświadczenie Gdańskiej Służby Prasowej dp z 2 września 1939 r. – załącznik do: Dziennik Okrętowy pancernika „Schleswig-Holstein”. 25 sierpnia – 7 września 1939 r. Dokument Kriegsmarine z 1939 r., tłum. i oprac. J. Żebrowski, Rzeszów 2008, s. 33). Informację o zajęciu półwyspu ogłosiło także gdańskie radio, co wywołało wesołość wśród polskich żołnierzy Składnicy, zob. Relacja Władysława Deika [w:] Westerplatte…, s. 208. „Westerplatte w 10 minut kupą gruzu” – podawał dziennik „Der Danziger Vorposten” (1 IX 1939). Podobny tekst został opublikowany w „Danziger Neueste Nachrichten” (M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 224–225).

140 Na niektórych fotografiach zamieszczonych w polskich publikacjach widać członków grupy propagandowej podczas pracy. Zdjęcia zachowane w Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni mają pieczątki: Presse Illustratione z Berlina (fot. Heinrich Hoffmann), Associated Press-Bild z Berlina, Presse Bild Zentrale z Berlina, Welt Bild z Berlina, Foto Kracht z Kolonii (za: A. Drzycimski, Westerplatte 1939…, s. 191, przyp. 78). Równocześnie z ekipą niemiecką funkcję reporterów-korespondentów wojennych pełnili miejscowi, gdańscy fotoreporterzy: Hans Sönnke, Bruno Kramer i Walter Otto Lulinski (zmieniający nazwisko na Luben; przy obu nazwiskach pozostał na zdjęciach ten sam adres: Danzig, Geistgasse 136). Miejscowy reporter nadawał też relacje z pola bitwy dla radia. Z Gdańska informacje o walkach na Westerplatte szły następnie na cały świat (wypowiedź Andrzeja Drzycimskiego w: G. Antoniewicz, Zdjęcia osobistego fotografa Hitlera, Heinricha Hoffmana, „Dziennik Bałtycki”, 2 IX 2011).

141 S. Ozimek, Film polski…, s. 41. W pierwszym numerze emigracyjnego polonijnego pisma „Polska na morzach”, wydanego w Londynie w listopadzie 1941 r., w artykule Od redakcji napisano: „Rozgrywający się konflikt światowy rozpoczął się w Gdańsku strzałami niemieckiego krążownika na nasz posterunek wojskowy na Westerplatte” (zob. A.K. Kunert, Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1941…, reprodukcja nr 118).

142 Wizerunek ten rozpropagował Siergiej Eisenstein filmem Październik z 1927 r. W 2001 r. w komentarzu do żądań niemieckiego Związku Wypędzonych felietonista Maciej Rybiński pisał: „Wystrzał z pancernika »Schleswig« był równie brzemienny w skutki jak wystrzał z »Aurory«. Nie dało się nigdy i już się nie da anulować obu tych wystrzałów” (M. Rybiński, Sposób na głosy, „Rzeczpospolita”, 3 IX 2001).

143 J. Goebbels, Dzienniki, t. 2: 1939–1943, Warszawa 2013, s. 3.

144 Zob. M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 256–294.

145 J. Goebbels, Dzienniki…, t. 2, s. 3–4.

146 „Na rozkaz Führera zrezygnować z wykonania operacji Westerplatte” – taką decyzję dotyczącą działań w dniu 4 września przekazał szef oddziału operacyjnego Sztabu Generalnego OKH płk Hans von Greiffenberg do szefa sztabu Grupy Armii „Północ”, gen. mjr. von Salmutha (Z zapisków w dzienniku wojennym szefa sztabu Grupy Armii „Północ” (materiały i dokumenty WIH, T-311, rolka 200, kl. 131–135) [w:] Westerplatte…, s. 347).

147 M. Ferro, Kino i historia, tłum. T. Falkowski, Warszawa 2011, s. 63–64. Trudno ustalić, kto był prekursorem konkretnych rozwiązań propagandowych przyjętych w filmie i fotografii: operatorzy sowieccy czy niemieccy. Filmy propagandowe zaczęły się mnożyć wraz z wybuchem I wojny światowej.

148 E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 262. Marc Ferro, oceniając ówczesne kroniki wojenne, zauważył, że przy kręceniu filmów dokumentalnych „jedynie Niemcy poddawali informację refleksji. Pozostali opierali się na empirii. Niemcy przekształcali informacje w prawdziwy film. Od początku do samego końca robili western – western by tak rzec nazistowski, który ma swój rytm […], zawsze z tą samą muzyką liryczną” (M. Ferro, Kino i historia…, s. 125).

149 Fragment ten wszedł również do wyświetlanego w kinach dwudziestosiedmiominutowego, wąskotaśmowego filmu dokumentalnego Danziger Bucht wieder deutsch, przedstawiającego wydarzenia w dniach 25 VIII – 2 X 1939 r. Innym obrazem, w którym zamieszczono te ujęcia, był półtoragodzinny film Der Feldzug in Polen, którego premiera odbyła się 20 II 1940 r. w rezydencji Hansa Franka na Wawelu. Film trafił następnie do kin w całej Rzeszy oraz do krajów okupowanych (E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 302–304).

150 Zob. fragment filmu Feldzug in Polen z atakiem na Westerplatte na stronie: www.bundesarchiv.de/oeffentlichkeitsarbeit/bilder_dokumente/01175/index-17.html.de.

151 Rzeczywistą godziną rozpoczęcia salwy z pancernika „Schleswig-Holstein”, zapisaną w Dzienniku działań bojowych…, była 4.48 (Zanim poddał się Hel…, s. 31; szerzej na ten temat zob. M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 154–160).

152 Zob. E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 263.

153 E. Guz, Jak Goebbels…, s. 117. W tym dniu, jak też w kolejnych, wiele miejsca w mediach niemieckich miała zajmować sprawa tzw. bydgoskiej „krwawej niedzieli”.

154 W tym czasie dochodziło do zatargów między ministerstwem Goebbelsa z jednej strony, a Oddziałem Propagandy Wehrmachtu w Naczelnym Dowództwie Sił Zbrojnych Rzeszy i Ministerstwem Spraw Zagranicznych z drugiej. Goebbels miał własną wizję prezentowania kampanii w Polsce, „zamawiał określone tematy, drobiazgowo ustalając treść reportaży z pola walki, sposób fotografowania i filmowania nieprzyjaciela, prezentowania jeńców, ludności cywilnej itp.” Chodziło o optymistyczną propagandę zwycięstwa, mającą wzmacniać niemieckie społeczeństwo. Nie wszyscy generałowie niemieccy akceptowali kłamstwa Goebbelsa, np. o „przypisywaniu oddziałom Wojska Polskiego zachowań typowych dla bandytów i rabusiów” (E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 257–258).

155 Odpowiedni fragment brzmiał: „Die Besatzung der Westerplatte in Danzig hat sich ergeben, ihr Widerstand wurde durch Pioniere, Marinest-leswigurmkompanien und SS-Heimwehr unter Mitwirkung der »Schleswig-Holstein« gebrochen” (Deutschland im Kampf, Erste September-Leferung, Wehrmachtberichte, Berlin 1939, s. 24 [cyt. za:] J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 8).

156 E. Guz, Jak Goebbels…, s. 121. „Rycerska walka” była zgodna z Dziesięcioma przykazaniami dla niemieckich żołnierzy w kwestii prowadzenia wojny, których tekst znajdował się w każdej książeczce wojskowej (E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 256–257). Mimo to trzeba przypomnieć, że w czasie kampanii w Polsce Wehrmacht popełnił wiele zbrodni, w tym na ludności cywilnej.

157 Mariusz Wójtowicz-Podhorski podaje, że razem z majorem poszli do Niemców również żołnierze psychicznie niezdolni do dalszej walki (cierpiący na tzw. zespół wyczerpania walką), umieszczeni w starym schronie artyleryjskim koło wartowni nr 2 (M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 389).

158 Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” od 24.08 do 02.10.1939 r. (zapis z 7 IX 1939 r. ok. godz. 11.00) [w:] Zanim poddał się Hel…, s. 67.

159 Relacja Stefana Grodeckiego [w:] Westerplatte…, s. 245.

160 Zmagania o Westerplatte i Pocztę Polską obserwowali członkowie KP 689, podlegającej 4. Armii gen. Hansa Günthera von Klugego, która wkroczyła do Wolnego Miasta Gdańska w pierwszym dniu działań militarnych (E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 262–263).

161 Cyt. za: E. Guz, Jak Goebbels…, s. 122.

162 Ibidem, s. 123.

163 Ibidem.

164 Ibidem, s. 123–124. W tych dniach zaczęto pisać o tzw. strzelcach zza węgła i znów przypominano „krwawą niedzielę”, zob. ibidem, s. 122–125.

165 B. Drewniak, Kultura w cieniu swastyki, Poznań 1969, s. 18.

166 Fotografia komendanta Składnicy opartego na szabli zdobiła całą okładkę francuskiego pisma „Le Patriote Illustré” z 17 IX 1939 r. Pod zdjęciem widniał podpis: Le heros de la Westerplatte. Fotoreportaż z kapitulacji Westerplatte zamieścił 9 X 1939 r. nowojorski tygodnik „Life”. Zaprezentowano tu materiał ze zdjęciem polskiego komendanta opartego na szabli (z błędnym podpisem: „major Stanisław Kosciański”), zdjęciem półwyspu z lotu ptaka, fotografią tzw. widmowego lasu (kikuty drzew zniszczonych nalotem) i polską załogą prowadzoną do niewoli (z polskimi oficerami na czele). W tekście „heroiczną polską obronę” porównywano do Alamo. Zob. przykładowe teksty o Westerplatte w gazetach amerykańskich: Poland’ s Defense of Munitions Garrison Surprises Germans, „Stevens Point (Wisconcin) Daily Journal”, 8 IX 1939; Poland’ s ‘Alamo’ Surrenders. Famous Fortress Falls to Nazis, „Nevada State Journal”, 8 IX 1939; Westerplatte Golden Date Will Be Celebrated, „The Ogden Standard-Examiner”, 9 IX 1939; Polish Westerplatte Defenders Surrender, „The Capital Times”, 10 IX 1939; Germany Admits Bravery of Polish Army at Westerplatte (tekst ilustrowany zdjęciem polskich żołnierzy po kapitulacji), „Stevens Point (Wisconcin) Daily Journal”, 11 IX 1939; Defenders of Westerplatte In Prison Camp (tekst ilustrowany zdjęciem polskich żołnierzy po kapitulacji), „The Coshocton Tribute”, 12 IX 1939; Won Nazis’ Tribute, „The Altoona Mirror” (ze zdjęciem mjr. Sucharskiego opartego na szabli), 11 IX 1939. W doniesieniach amerykańskich podawano informacje, że polska załoga składała się z 202 żołnierzy i oparła się atakom 5 tys. Niemców. Pisano także, że poległo 70 bohaterskich obrońców, a komendantowi placówki mjr. Henrykowi Sucharskiemu zwycięzcy oddali hołd.

167 O tym, że kapitulacja została uwieczniona na taśmie filmowej, wiadomo było od dawna, gdyż na zachowanych fotografiach można było dostrzec operatorów z kamerami. Pierwszy raz filmowy fragment kapitulacji Westerplatte polscy widzowie mogli zobaczyć dopiero w dokumentalnym obrazie Korespondent Bryan (2010, reż. E. Starky), wyemitowanym w TVP 1 IX 2010 r. Film powstał dzięki staraniom syna Juliena Bryana – Samuela, Fundacji Stevena Spielberga oraz Muzeum Holokaustu w Nowym Jorku. Przedstawiał oblężoną Warszawę we wrześniu 1939 r. Przez kilka sekund na ekranie pojawił się fragment niemieckiego filmu z mjr. Sucharskim i oficerami z Westerplatte, w scenerii znanej z licznych niemieckich zdjęć z kapitulacji.

168 Teren półwyspu razem z Hitlerem odwiedzili liczni przedstawiciele Luftwaffe, Wehrmachtu i Kriegsmarine. W późniejszym terminie odwiedzali Westerplatte różni dowódcy niemieccy, a także attaché wojskowi Japonii, Włoch i Hiszpanii (M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 447–448).

169 A. Wolff-Powęska, Wojna przeciw Polsce i okupacja w pamięci zbiorowej Niemców, „Znak” 2009, nr 9, s. 21. Od końca 1939 r. aż do roku 1941 rynek wydawniczy III Rzeszy zalewały publikacje, przynoszące reminiscencje z pól bitewnych kampanii polskiej. Niezależnie od zróżnicowania gatunkowego i stylistycznego owych wydawnictw ich generalna wymowa pozostawała w zgodzie z wytycznymi propagandy. Charakterystyczną cechą tych publikacji było „dezawuowanie dorobku cywilizacyjnego Polski, odmawianie jej prawa do samodzielnego bytu państwowego i narodowego” (E.C. Król, Polska i Polacy…, s. 344; szerzej o propagandowym pokłosiu Polenfeldzug zob. ibidem, s. 290–347; Z. Zieliński, Relacje Wehrmachtu z Kampanii Wrześniowej jako materiał propagandowy, „Niepodległość i Pamięć” 2009, nr 30, s. 221–237; W. Rezmer, Rok 1939 na Wybrzeżu w historiografii niemieckiej [w:] Z morza i Pomorza…, s. 44–56). Niemieckie wydawnictwa nie były w Polsce znane i nie odegrały roli w kształtowaniu pamięci. W zakresie obrony Westerplatte niektóre z nich przybliżył polskim czytelnikom dopiero Zbigniew Flisowski w zbiorze Westerplatte, który ukazał się po raz pierwszy w 1959 r.

170 Jedyne polskie zdjęcia z 1939 r. wykonał latem – za zgodą mjr. Sucharskiego – por. Leon Pająk (fotografował tak, aby na zdjęciach nie znalazły się schrony ani umocnienia) i przed wybuchem wojny przywiózł je w czasie urlopu do Kielc, dzięki czemu się zachowały (A. Drzycimski, Westerplatte 1939…, s. 187, przyp. 17). Część polskich zdjęć wykonana przed wojną została zarekwirowana przez Niemców w czasie przejmowania obiektów Składnicy w dniu kapitulacji (B. Gondek, Zdjęcia skradzione z Westerplatte na aukcji, „Gazeta Wyborcza – Trójmiasto”, 15 IX 2004). Nieliczni operatorzy PAT próbowali sfilmować pierwsze momenty wojny. Stanisław Ozimek podał ciekawą informację, że w sierpniowych dniach narastającego konfliktu o Gdańsk, gdy zagraniczne agencje pozyskiwały materiał do kronik jedynie za pośrednictwem niemieckiego konsorcjum UFA, operator PAT, Wacław Kaźmierczak, postanowił udać się z kamerą na Westerplatte. Gdy Sztab Marynarki Wojennej nie wyraził na to zgody, Kaźmierczak na własną rękę nakręcił z pokładu statku spacerowego przygotowania do antypolskiej demonstracji związane z ustanowieniem Alberta Forstera prezydentem Gdańska. Trzy rolki nakręconego materiału zostały wyekspediowane samolotem do USA (S. Ozimek, Film polski…, s. 38–39).

171 „Okręt liniowy »Schleswig-Holstein« otwiera ogień na Westerplatte i daje sygnał do agresji hitlerowskiej przeciwko Polsce” – głosił typowy dla literatury poświęconej Westerplatte podpis pod zdjęciem w książce Rafała Witkowskiego, Westerplatte…, s. 65. W antyniemieckim klimacie powojennej Polski zamieszczane w polskich nośnikach (prasie, podręcznikach, opracowaniach historycznych itp.) zdjęcia z zachowującymi się godnie Niemcami musiały oddziaływać na ich korzyść. Problem ten dostrzeżono dopiero przy okazji filmu Stanisława Różewicza w 1967 r., o czym w rozdz. 5.

172 Zob. W. Roszkowski, Historia Polski 1914–1991…, s. 90.

173 Ibidem, s. 94. W państwie sowieckim, podobnie jak później w hitlerowskim, zorganizowano scentralizowany system propagandy, którym kierował specjalny wydział w komitecie centralnym partii. W konstytucji z lipca 1918 r. wszelkie środki techniczne i materialne służące publikacji gazet, broszur, książek i innych materiałów drukowanych przekazano w ręce klasy robotniczej i chłopstwa. W 1922 r. powołano Gławlit – Główny Zarząd do spraw Literatury i Wydawnictw, który miał się zajmować prewencyjną cenzurą wydawnictw.

174 B. Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, Warszawa 1998, t. 1, s. 18. Inne prace podejmujące tę tematykę: Polska kultura literacka Lwowa lat 1939–1941. Ze Lwowa i o Lwowie. Lata sowieckiej okupacji w poezji polskiej. Antologia utworów poetyckich w wyborze, oprac. M. Inglot, Wrocław 1995; J. Trznadel, Kolaboranci: Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Komorów 1998.

175 B. Urbankowski, Czerwona msza…, t. 1, s. 191.

176 K. Sobczak, Przedmowa [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną. Wybór artykułów, przemówień i listów, wybór i oprac. Z. Kumoś, T. Siergiejczyk, E. Syzdek, Warszawa 1985, s. 10–11; szerzej zob. E. Syzdek, Działalność Wandy Wasilewskiej w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1981, s. 55.

177 W tym czasie w Mińsku polscy aktywiści komunistyczni gromadzili się wokół „Sztandaru Wolności”, redagowanego przez zruszczonego Polaka z Białorusi – Stefana Majchrowicza. Współpracowali z nim Jakub Berman, Wilhelm Billig, Janina Broniewska, Juliusz Burgin i Stefan Wierbłowski.

178 W redagowaniu tytułu z Wasilewską współpracowali: Tadeusz Boy-Żeleński, Władysław Broniewski, Jerzy Putrament, Helena Usijewicz i in.

179 W rzeczywistości Adam Mickiewicz pisał o „arce przymierza między dawnymi i młodszymi laty” (A. Mickiewicz, Konrad Wallenrod [w:] idem, Dzieła poetyckie, t. 2, oprac. W. Floryan, Warszawa 1981, s. 101).

180 „Nowe Widnokręgi” (Moskwa) 1941, nr 1 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 2, s. 308. Andrzej K. Kunert uważa, że autorką tekstu była prawdopodobnie Wasilewska (ibidem, s. 308).

181 Nakaz rządu radzieckiego wykonano, „Czerwony Sztandar”, 6 X 1939.

182 B. Urbankowski, Czerwona msza…, s. 74–76; szerzej na temat mitu „szosy zaleszczyckiej” zob. S. Zabierowski, Szosa zaleszczycka [w:] idem, Wojna i pamięć…, s. 110–129.

183 B. Urbankowski, Czerwona msza…, s. 76.

184 K. Sobczak, Przedmowa…, s. 12.

185 „Wyzwolenie” pisano wówczas w ZSRS wielką literą.

186 Akt podpisali: Jerzy Borejsza, Jan Brzoza, Leon Chwistek, Aleksander Dan, Zuzanna Ginczanka, Halina Górska, Mieczysław Jastrun, Juliusz Kleiner, Stanisław J. Lec, Leon Pasternak, Julian Przyboś, Jerzy Putrament, Adolf Rudnicki, Włodzimierz Słobodnik, Elżbieta Szemplińska, Lucjan Szenwald, Wanda Wasilewska, Stanisław Wasylewski, Adam Ważyk, Bruno Winawer. W tym samym dniu do Związku Sowieckich Pisarzy Białorusi zapisali się Janina Broniewska, Jerzy Pański i Jerzy Rawicz. Wasylewski działał wówczas w prawicowym Związku Jaszczurczym i do profspiłki zapisał się dla kamuflażu (B. Urbankowski, Czerwona msza…, s. 123).

187 Ibidem, s. 168–172.

188 W. Wasilewska, Za wolność swoją i za wolność świata, „Czerwony Sztandar”, 25 VI 1941.

189 K. Sobczak, Przedmowa…, s. 13.

190 Przemówienie W. Wasilewskiej z 11 sierpnia 1941 r. na I Kongresie Wszechsłowiańskim w Moskwie [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną…, s. 27–28.

191 W. Wasilewska, Omówienie niemieckiej książki „Siły Zbrojne” [w:] eadem, O wolną i demokratyczną…, s. 38––43 (pierwodruk: W. Wasilewska, Książka przepojona krwią [w:] eadem, W ogniach wojny. Opowiadania i artykuły, Moskwa 1942). Tłumaczenie tytułu i fragmentów książki podano za tekstem Wasilewskiej. Tytuł oryginału: Die Wehrmacht. Der Freiheitskampf des großdeutschen Volkes, oprac. K. Fischer, wyd. Oberkommando der Wehrmacht, Berlin 1940.

192 W. Wasilewska, Omówienie…, s. 38–39.

193 Wasilewska nie podaje, że autorem rozdziału o Westerplatte jest Obermaschinist (starszy bosman maszynowy) de Jong, który służył na pancerniku „Schleswig-Holstein” (zob. [E.] de Jong, Vor Hela, Gdingen und der Westerplatte [w:] Die Wehrmacht…, s. 29–31). Wspomnienia z walk wrześniowych de Jong publikował w różnych wersjach trzykrotnie: oprócz omawianej książki również w roczniku Kriegsmarine na 1941 r. oraz w kalendarzu Floty na 1941 r. (za: J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 15, 51).

194 W. Wasilewska, Omówienie…, s. 39.

195 Ibidem.

196 Ibidem, s. 40–41.

197 Ibidem, s. 41–43. Zob. kolejne tomy niemieckiej publikacji: Die Wehrmacht: Um die Freiheit Europas, cz. 2, oprac. K. Fischer, Berlin 1941; Die Wehrmacht: Im Zeichen der Weltkrieg, cz. 3, oprac. K. Fischer, Berlin 1942.

198 Nowe Termopile [w:] Sny o powrocie, Warszawa 1948, s. 11; zob. też Poezja Polski Walczącej…, s. 205.

199 Do robotników, chłopów i inteligencji. Do wszystkich patriotów polskich! [deklaracja PPR] [w:] Polska Partia Robotnicza. Dokumenty programowe 1942–1948, oprac. M. Malinowski i in., Warszawa 1984, s. 51–55.

200 Ibidem, s. 52.

201 M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 126. „Swoje pretensje legitymizacyjne – pisał Zaremba – PPR wyrażała językiem nacjonalizmu przy wykorzystaniu trzech strategii charakterystycznych dla ideologicznego typu uprawomocnienia: racjonalizacji, uniwersalizacji i strategii narracyjnej. […] Słowo naród we wszystkich swoich odmianach pojawia się aż trzydzieści razy” (ibidem, s. 125).

202 W. Wasilewska, Przemówienie 4 kwietnia 1942 r. na II Kongresie Wszechsłowiańskim w Moskwie [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną…, s. 44–46 (pierwodruk: Polacy!, „Nowe Widnokręgi” 1942, nr 1).

203 A. Lampe, Warunek zwycięstwa, „Nowe Widnokręgi”, V 1942 [cyt. za:] K. Sobczak, Przedmowa…, s. 15.

204 K. Sobczak, Przedmowa…, s. 16.

205 B. Urbankowski, Czerwona msza…, s. 260–261. Tamże wspomniany wiersz Ważyka, zatytułowany Dzieje:

„Ci, co zginęli w murach Warszawy,

ci, co zginęli na Westerplatte,

ci dali życie nie za nic.

Ci, co polegli w śniegach Narviku,

ci, co polegli w piaskach Tobruku,

ci nie polegli za nic. […]

Ci, co bronili murów Odessy,

ci, co bronili Sewastopola,

bronili siebie i nas.

Tam, gdzie się Wołga zbliża do Donu,

Tam, gdzie się gruzy Stalingradu świecą,

Tam ocalono nasz dom”.

Wiersz został opublikowany w organie prasowym PKWN. Widniała pod nim data powstania: marzec 1943 r. (A. Ważyk, Dzieje, „Rzeczpospolita”, 7 XI 1944).

206 L. Pasternak, Bruk emigracji, „Nowe Widnokręgi”, 20 II 1943 (pod wierszem autor podał datę: 15 I 1943) [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 2, s. 888. Utwór był przedrukowywany w Polsce ludowej m.in. w „Stańczyku” (Lublin, 8 X 1944, nr 2) i wznowionych po wojnie „Szpilkach” (1 III 1945, nr 1).

207 Grosz pisał następująco: „Wspomnijmy. Jeszcze w początkach dwudziestego stulecia opowiadali starzy Włosi polskim turystom w północnej Lombardii o mickiewiczowskim legionie polskim, który pod wodzą natchnionego poety-bojownika szedł w 1848 roku walczyć z despotą austryjackim. Tym bardziej nigdy nie zapomni naród radziecki braterstwa broni, scementowanego wspólnie przelaną krwią. […] »My chcemy polskiego wojska w ZSRR! Chcemy się bić ramię przy ramieniu z Armią Czerwoną o wielkie cele…« Te słowa, które wyjęliśmy z listów czytelników »Nowych Widnokręgów«, odbijają uczucia i nastroje szerokich mas polskich w ZSRR. Nas, Polaków, są jeszcze w Związku Radzieckim tysiące, stworzenie oddziałów polskich jest więc realne. Chcemy walczyć z wrogiem z bronią w ręku. Domagamy się stworzenia nam możliwości takiej walki” (W. Grosz, Chcemy walczyć z bronią w ręku, „Wolna Polska” (Moskwa), 1 IV 1943, nr 5 [w:] idem, Gdy rodziło się Wojsko Polskie, Warszawa 1954, s. 19–24).

208 W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną. List z kwietnia 1943 r. do Józefa Stalina w sprawie utworzenia w ZSRR Polskiej Jednostki Wojskowej [w:] eadem, O wolną i demokratyczną…, s. 77.

209 Na zjeździe wybrano Zarząd Główny w składzie: przewodnicząca – Wanda Wasilewska, członkowie: Bolesław Drobner, Alfred Lampe, Andrzej Witos (brat Wincentego). W deklaracji jednoznacznie potępiono rząd RP na uchodźstwie.

210 W. Wasilewska, Przemówienie na I Zjeździe Związku Patriotów Polskich w Moskwie w dniu 9 czerwca 1943 r. [w:] eadem, O wolną i demokratyczną…, s. 61.

211 Wytyczne ZPP z maja 1943 r. w sprawie pracy ideowopolitycznej w polskiej jednostce wojskowej w ZSRR [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną…, s. 78.

212 „Oni [przedstawiciele ZPP – przyp. K.Z.] – pisał po latach Berling – ustami Lampego stwierdzili, że są przeciwnikami naszej suwerenności, a pod adresem wojska polskiego padły obelgi. Im wystarczyła Armia Czerwona i w niej jej integralna część, polskie oddziały. Sprawa była jasna. Tu chodziło przecież o zdobycie władzy nad Polską, a nie o wywalczenie dla niej niepodległości” (Z. Berling, Wspomnienia, t. 3: Wolność na przetarg, Warszawa 1991, s. 120). O Wasilewskiej Berling napisał, wspominając moskiewską rozmowę z 1942 r.: „zadałem Wasilewskiej pytanie, co będzie z nami, z tymi kilkunastoma setkami tysięcy naszych emigrantów i deportowanych z Polski, co będzie z całą naszą sprawą – odpowiedziała mi, że nie wie, i dodała (przytaczam dosłownie): »Ja jestem obywatelką radziecką i członkiem WKP(b), od spraw polskich odeszłam i nic mnie to nie obchodzi«” (ibidem, s. 33). Z dalszych zapisków Berlinga wynika, że do obywateli sowieckich i przeciwników niepodległości Polski zaliczali się wszyscy organizatorzy ZPP: Berman, Borejsza, Brystigerowa, Grosz, Lampe, Minc, Modzelewski, Wasilewska, Werfel, Zambrowski i in. Zdaniem Berlinga, nie byli oni zwolennikami Polski, ale siedemnastej republiki, byli też przeciwnikami odrębnej armii polskiej w ZSRS i robili wszystko, by rozsadzić od środka 1. Dywizję. Do likwidacji polskiej dywizji miały też dążyć niektóre ośrodki sowieckie, czego skutkiem było jej wykrwawienie pod Lenino.

213 W. Wasilewska, Naprzód dzieci Ojczyzny, „Wolna Polska”, 1 IX 1943, nr 25 [w:] eadem, O wolną i demokratyczną…, s. 92.

214 Eadem, Przemówienie radiowe z 1 września 1943 r., „Wolna Polska”, 1 IX 1943, nr 25 [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną…, s. 93–94.

215 M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 132.

216 K. Przytocki, Warszawska Pancerna. Z dziejów 1 Warszawskiej Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte 1943–1946, Warszawa 1981, s. 7. Oprócz nadużywania słów „naród”, „polski” czy „Polska” oraz szafowania polską symboliką (wykorzystanie wizerunku orła i barw biało-czerwonych), początkowo respektowano także religijny ryt polskiej tradycji wojskowej. Na przykład rano śpiewano na zbiórkach Kiedy ranne wstają zorze, a wieczorem Rotę (ibidem, s. 9).

217 Ibidem, s. 15–16.

218 „Pełnym blaskiem zabłyśnie Westerplatte, choć umilknie radio, pozbawione prądu z sieci” – pisała Broniewska we wspomnieniowej powieści, opisując obronę Warszawy (J. Broniewska, Tamten brzeg mych lat, Warszawa 1973, s. 325).

219 „Należy podkreślić – pisał Edward Kospath-Pawłowski – że większość patronów została przyjęta z inicjatywy sowieckich mocodawców” (E. Kospath-Pawłowski, Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie 1943–45, Warszawa 2010, s. 70; zob. też Z. Bielecki, W. Bigoszewska, A. Jońca, S. Komornicki, Wojsko Polskie 1939–1945. Barwa i broń, Warszawa 1984, s. 288).

220 „Wolna Polska” (Moskwa), 24 XI 1943 [cyt. za:] Prawdziwa historia Polaków…, t. 2, s. 1357. Cena była wysoka. Straty wyniosły 3054 żołnierzy – 24,5 proc. stanu osobowego (C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski 1918–1945…, s. 539).

221 Dywizja walczy, „Nowe Widnokręgi”, 20 X 1943 [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną…, s. 95–96.

222 Zob. K. Przytocki, Warszawska Pancerna…, s. 20. Przytocki uczestniczył w tych wydarzeniach jako chorąży sztandaru.

223 Ibidem, s. 22. Janina Broniewska pisała we wspomnieniach: „1 września 1943. Pojechali. Pułkownik Siwicki objął drugą dywizję. Na miejscu zostają: brygada artylerii im. Bema, brygada czołgów im. Bohaterów Westerplatte, pułk lotniczy »Warszawa«. Rysujemy sztandary. Zenon Wasilewski wykańcza je już barwnie i szczegółowo dla moskiewskich hafciarek. Pięknie mu wyszła Emilia Plater dla naszych dziewcząt” (J. Broniewska, Z notatnika korespondenta wojennego, t. 1, Warszawa 1965, s. 159).

224 Oryginalne hasło z 1831 r. (umieszczane na sztandarach podczas powstania listopadowego), którego autorstwo jest przypisywane Joachimowi Lelewelowi, brzmiało: „W imię Boga za naszą i waszą wolność”.

225 Zob. W. Bigoszewska, Sztandary ludowego Wojska Polskiego 1943–1974, Warszawa 1974, s. 138–140.

226 Koncepcję rozpoznania systemu komunistycznego w Polsce z perspektywy tego właśnie mitu zaproponował i omówił Edmund Dmitrów, zob. E. Dmitrów, Pamięć i zapomnienie w stosunkach polsko-niemieckich, „Przegląd Zachodni” 2000, nr 1, s. 2. Szerzej na temat mitów fundatorskich Polski ludowej zob. J. Prokop, Wyobraźnia pod nadzorem…, s. 15–42.

227 M. Trendota, Ruch ludowy w powiecie chełmskim [wspomnienia], „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1973, nr 15, s. 336–338. Wspomnienie zostało zilustrowane zdjęciem wykonanym w czasie uroczystości.

228 S. Jędrychowski, Bilans pięciu lat, „Nowe Widnokręgi” 1944, nr 17, s. 3–5.

229 J. Putrament, Poprawki historyczne, ibidem, s. 10.

230 K. Przytocki, Warszawska Pancerna…, s. 250.

231 CAW, III/253–50, „Biuletyn Informacyjny 19 Armii”, nr 35, Odręczny rozkaz gen. Kozłowa, k. 136 [cyt. za:] K. Przytocki, Warszawska Pancerna…, s. 250.

232 CAW, III/253-53, Pismo płk. Judina, k. 138 [cyt. za:] ibidem, s. 251.

233 K. Przytocki, Warszawska Pancerna…, s. 261.

234 Relacja Henryka Malinowskiego [w:] A. Czarski, Drugi szturm na Westerplatte, „Tygodnik Demokraty” 1969, nr 36.

235 Ibidem. W publikacjach poświęconych Westerplatte informacja o niemieckiej obronie półwyspu znalazła się dopiero w książce Rafała Witkowskiego, Westerplatte…, s. 108–109. W niektórych artykułach była powtarzana wiadomość o kapitulacji Westerplatte 30 III 1945 r., w rzeczywistości była to jednak data zdobycia Gdańska. Na portalu Muzeum II Wojny Światowej czytamy: „28 marca 1945 roku pododdziały niemieckiej 73 dywizji piechoty naciskane przez radzieckie jednostki pancerne zostały zmuszone do wycofania się z Nowego Portu na Westerplatte. W ciągu następnych trzech dni oddziały niemieckie toczyły zacięte walki o Westerplatte, odpierając kolejne próby lądowania na półwyspie jednostek radzieckiej 76 dywizji gwardii. Ostatecznie 1 kwietnia 1945 roku resztki wojsk niemieckich opuściły Westerplatte i drogą morską zostały ewakuowane w kierunku wschodnim” (www.muzeum1939.pl/?str=2&id=1).

236 W. Radziszewski, Powstanie i rozwój Marynarki Wojennej PRL [w:] Z dziejów oręża polskiego na morzu, przygotował Zarząd Polityczny Marynarki Wojennej, Gdynia 1968, s. 176–177. Z podobnych względów po wojnie nie wspominano o losie pancernika „Schleswig-Holstein”, który został uszkodzony przez alianckich lotników z RAF podczas nalotu na port gdyński 18 XII 1944 r. W marcu 1945 r. dobiły go bomby Armii Czerwonej, ale ponieważ zniszczenia okrętu, który rozpoczął II wojnę światową, nie można było przypisać wojskom sowieckim, fakt uszkodzenia go w 1944 r. i jego zatonięcia w 1945 r. nie był eksponowany w wydawnictwach historycznych (M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 546–548).

237 Zob. J. Zagościński, U Westerplattowców. Brygada pancerna w bojach za Wisłą, „Rzeczpospolita”, 25 VIII 1944.

238 „Rzeczpospolita”, 25 VIII 1944.

239 nn, Pod polską banderą, „Rzeczpospolita”, 3 IX 1945.

240 Zob. G. Wąsowski, O nienakręconym odcinku serialu „Czterej pancerni i pies” oraz dwóch filmach Wajdy, czyli zdań kilka na temat peerelowskiej szkoły filmowej, http://podziemiezbrojne.blox.pl/2011/06/O-nienakreconym-odcinku-Czterech-pancernych.html.

241 K. Przytocki, Warszawska Pancerna…, s. 274–276. W dwudniowych uroczystościach w Gdańsku, mimo ulewnego deszczu, licznie uczestniczyła ludność cywilna. Przybyła także delegacja 1. pułku czołgów z płk. Malutinem na czele oraz kompania honorowa z bojowym sztandarem brygady.

Historiografia i publicystyka historyczna jako nośnik pamięci o Westerplatte

Narzucony Polsce w latach 1944–1948 nowy porządek polityczny i społeczny charakteryzował się systemową kontrolą właściwie każdej sfery życia publicznego. Na indeksie dziedzin wymagających stałego nadzoru znalazła się polska nauka, w tym historiografia. Czuwali nad nią cenzorzy, komórki partyjne na uniwersytetach i w instytutach badawczych, wreszcie funkcjonariusze służby bezpieczeństwa i tajni współpracownicy. Grupa rządząca musiała zyskać pewność, że dorobek historyków posłuży „rozwojowi socjalistycznej ojczyzny”, a działalność naukowa wspomoże budowę systemu opartego na wzorcach sowieckich.

Dławiący polityczny gorset był rozluźniany w różnych okresach Polski ludowej; inaczej pojmowano metodologiczne wymogi stawiane badaczom w latach stalinowskich, a inaczej w latach sześćdziesiątych czy późniejszych. Jak zauważył Rafał Stobiecki, „ingerencji dokonywano w odniesieniu do całej historii – od czasów średniowiecznych do XX wieku”, przy czym w zakresie historii najnowszej „aktywność cenzorów była największa”242. Świeże przeżycia z czasów II wojny światowej były silnie utrwalone w pamięci społecznej, tworząc tę część dziedzictwa kulturowego, z którą najbardziej identyfikowali się Polacy. Z tego powodu podlegały największym manipulacjom propagandy.

Pierwsza publikacja książkowa w całości poświęcona wydarzeniom na półwyspie pojawiła się już w pierwszej połowie 1945 r. W Gdyni ukazała się wówczas dwudziestoczterostronicowa broszura dwóch westerplatczyków: Franciszka Dąbrowskiego (we wrześniu 1939 r. w stopniu kapitana na stanowisku dowódcy oddziału wartowniczego oraz zastępcy komendanta Składnicy) i Stefana Grodeckiego (byłego adiutanta mjr. Henryka Sucharskiego), zatytułowana Westerplatte243. Publikację przygotowało do druku Wydawnictwo Zarządu Polityczno-Wychowawczego Marynarki Wojennej; na stronie tytułowej umieszczono następującą informację o autorach: „oprac. Franciszek Dąbrowski, Stanisław Grodecki”244. Broszura oficerów z Westerplatte była jedną z pierwszych prac na temat kampanii wrześniowej, które ukazały się po wojnie, co świadczyło o szczególnej wadze, jaką Zarząd Polityczno-Wychowawczy Marynarki Wojennej przykładał do tego miejsca pamięci245. Obecność na Wybrzeżu bezpośrednich uczestników walk wykorzystano do przygotowania publikacji, która ukazała się w stosunkowo niedługim czasie po wrześniowych wydarzeniach (sześć lat później)246.

Na pierwszych stronach broszury zwięźle zaprezentowano przedwojenną historię Wojskowej Składnicy Tranzytowej, napięcia w stosunkach polsko-niemieckich oraz charakterystykę umocnień militarnych poczynionych przez stronę polską. Tuż po informacji o wpłynięciu 25 sierpnia 1939 r. do gdańskiego portu z „rzekomą wizytą” pancernika „Schleswig-Holstein” znalazł się jedyny fragment opracowania, który autorzy czy też redaktorzy postanowili wyraźnie zaakcentować i wydrukować wytłuszczonym drukiem. Stosowny zapis brzmiał następująco: „Zadanie stawiane obronie Westerplatte: Bronić się posiadanymi środkami przez 6 godzin do czasu nadejścia drogą morską z Gdyni wzmocnienia załogi”. Oprócz pogrubienia druku wagę treści zawartej w tych słowach miało także uwiarygodnić kolejne zdanie, zakładające prawdziwość pierwszego i zmieniające jedynie szczegół dotyczący wymiaru godzinowego: „Zadanie to zostało w godzinach popołudniowych ostatniego sierpnia 1939 r. rozszerzone do 12 godzin” (s. 13). Po raz pierwszy w literaturze przedmiotu pojawiła się tu informacja o sześciogodzinnym zadaniu obrony, które miało być rozszerzone do dwunastu godzin „ostatniego sierpnia 1939 r.”

Warto zatrzymać się dłużej nad wymową tych stwierdzeń. Trzeba pamiętać, że broszura dwóch westerplatczyków ukazała się jeszcze za życia mjr. Sucharskiego, który przebywał we Włoszech, a autorzy publikacji wiedzieli, że major żyje247. Pisali zatem ze świadomością, że ich dowódca mógłby zweryfikować dane w niej zawarte. Czy biorąc pod uwagę to zastrzeżenie, można przyjąć, że podana informacja o 6–12-godzinnym zadaniu była zgodna z prawdą? Nie dysponujemy dziś żadnymi dokumentami (rozkazami), które określałyby wymagany czas obrony. Do zagadnienia, czy rozkaz ten mógł być faktycznie wydany, wrócimy w dalszej części tego rozdziału, w tym miejscu warto jedynie wskazać na pewne przesłanki, które świadczą o politycznych źródłach szczególnego zaakcentowania tego fragmentu i – być może – stworzenia wersji o 6–12-godzinnym zadaniu. Przede wszystkim, tak krótki wymiar obrony podkreślał i niewątpliwie wzmacniał wymiar bohaterstwa obrońców, którzy zamiast dwunastu godzin walczyli przecież do 7 września. Stanowił swoiste usprawiedliwienie przed społeczeństwem, które było przeświadczone, że wszyscy obrońcy zginęli. Westerplatczycy w większości przeżyli, ale przecież wypełnili zadanie z nawiązką – zdawali się przekonywać autorzy broszury.

Dalece ważniejsze były jednak inne cele, które skłoniły redaktorów czy też autorów do uwypuklenia informacji o 6–12-godzinnym zadaniu. Zarząd Polityczno-Wychowawczy Marynarki Wojennej najprawdopodobniej postanowił przeciwstawić bohaterstwo westerplatczyków planom ich sanacyjnych dowódców, którzy zgodnie z treścią zadania kazali im bronić placówki u wrót spornego Gdańska jedynie przez dwanaście godzin. Tak założony czas obrony stawał się jedynie kilkugodzinną demonstracją polskich praw do miasta i nie wyrażał intencji długotrwałej obrony tego terytorium. Ważny przy ocenie passusu o 6–12-godzinnym zadaniu jest fakt, że narzucając już w 1945 r. podaną wyżej historiograficzną wersję wydarzeń, komunistyczni aktorzy pamięci mogli tym łatwiej zapomnieć o wrześniowych reakcjach na obronę placówki w radiu i prasie oraz wprowadzić własne treści miejsca pamięci. Wrześniowe środki masowego przekazu nie mówiły wówczas o dwunastogodzinnym zadaniu – wzywały westerplatczyków do wytrwania, od pierwszego dnia września czyniąc z ich walki symbol oporu i wzór dla innych. W opracowaniu wydanym w 1945 r. nie wspomniano tymczasem o „Pozdrowieniu Naczelnego Wodza” ani nie przytoczono komunikatów: „Westerplatte broni się jeszcze”. Byłoby to niezgodne z symboliką, która wkraczała nad Wisłę ze Wschodu i zakładała uczynienie z Westerplatte miejsca pamięci niekojarzącego się z ideowym bagażem II RP.

W późniejszych latach zapis o 6–12-godzinnym zadaniu nabrał jeszcze jednego sensu, ważnego w rozważaniach historycznych. W toku dyskusji o słuszności wyboru momentu kapitulacji stanowił podstawowy argument dla tych, którzy dowodzili, że mjr Sucharski miał pełne prawo poddać Składnicę już 1 września wieczorem, a tym bardziej 2 września po nalocie niemieckich bombowców248. Trudno jednak posądzać autorów broszury, którzy w gorących dniach wrześniowych byli zwolennikami dalszego prowadzenia walki, o to, że w 1945 r. świadomie przyjmowali prokapitulacyjną perspektywę.

Po omówionym dziewięciostronicowym Wstępie na następnych kartach publikacji zamieszczono opracowany przez Dąbrowskiego i Grodeckiego Dziennik Bojowy Załogi Westerplatte. Skrótowo, w formie wojskowego raportu, opisano w nim przebieg walk w kolejnych dniach obrony249. Autorzy wielokrotnie wspominali powstrzymywanie „silnych natarć” bądź „silnego natarcia w formie wypadów”. Zwracali uwagę na stopniowe wyczerpywanie się sił fizycznych załogi, pogarszanie się stanu rannych i ograniczoną ilość pożywienia250. Przypomnijmy, że informacje o trudach walki były podawane już we wrześniowych komunikatach (pisanych nie na podstawie faktycznej wiedzy) i służyły podkreśleniu heroizmu obrońców, którzy – jak mówiono – walczyli w osamotnieniu, otoczeni przez wroga i przy niewystarczającym wyposażeniu. W publikacji Zarządu Polityczno-Wychowawczego Marynarki Wojennej chodziło o coś innego – o uwydatnienie politycznych przyczyn braku wystarczających środków do obrony. Kapitulację 7 września autorzy opisali jako „przerwanie walki z uwagi na ogólne położenie na frontach w kraju, wyczerpanie załogi i brak wszelkiej możliwości niesienia pomocy rannym” (s. 22). „Suma strat – czytamy – wynosi 16 zabitych, 35 proc. – 40 proc. lekko rannych. Komunikat niemiecki donosił o przekroczeniu rzeki Narwi i zagonach pancernych na obszarze Warszawy” (s. 22). Zwraca uwagę fakt, że opisując przebieg obrony, autorzy pięciokrotnie podali stan sytuacji na froncie, a – jak sami przyznali – wiedzę o tym czerpali z ówczesnych niemieckich komunikatów radiowych. O audycjach Polskiego Radia, co znamienne, wspomnieli tylko jeden raz, pod datą 1 września: „O godzinie 7 Polskie Radio ogłasza napad na Polskę w różnych językach świata” (s. 16).

Warto zwrócić uwagę jeszcze na dwie kwestie wynikające z treści omawianego Dziennika. W jego zakończeniu wymieniono z imienia i nazwiska piętnastu żołnierzy, którzy zginęli „w bohaterskiej walce o Polskie Morze”251. Poza nazwiskami poległych w całej broszurze podano tylko jedno nazwisko walczącego (i żyjącego w 1945 r. – o czym nie pisano) żołnierza – pod datą 1 września zapisano: „ciężko ranny d-ca placówki »Prom« por. Pająk” (s. 15). Inni obrońcy placówki pozostali bezimienni. Ani razu nie wymieniono z nazwiska mjr. Sucharskiego, a tylko w jednym miejscu napisano, że 1 września „na rozkaz Komendanta Westerplatte wycofano placówkę »Prom«, która częściowo wzmacnia załogę wartowni Nr 1” (s. 16). Z publikacji czytelnik nie dowie się również, że jej autorzy, Franciszek Dąbrowski i Stefan Grodecki, to byli oficerowie z Westerplatte.

Oprócz Wstępu i Dziennika Bojowego Załogi Westerplatte publikacja zawierała także dwustronicowe Zakończenie, w którym zostały podjęte kwestie niedopowiedziane w Dzienniku. Zakończenie rozpoczyna się słowami kontynuującymi przerwany wątek. Modelowano w ten sposób odbiór Dziennika: „W ten sposób jedna kompania na skrawku terenu o powierzchni około 0,3 km² – czytamy – broni się na straconym posterunku i przez 7 długich dni i nocy odpiera szturm za szturmem”. Miała ona zatrzymać „niszczycielskie fale hitleryzmu […], przy beznadziejnej sytuacji na frontach w kraju i niedostatecznych środkach obrony – niedostatecznych, gdyż połowa załogi Westerplatte nie miała nawet hełmów stalowych” (s. 23). Po raz pierwszy podano tu kolejny czynnik prokapitulacyjny (przypomnijmy, że mjr Sucharski w swojej relacji wymieniał w tym kontekście stan rannych, zniszczenie wartowni i ogólną sytuację na froncie). Akcentowano niedostateczne środki obrony i brak podstawowego sprzętu (hełmy) – stanowiło to czytelne oskarżenie pod adresem ówczesnych kręgów decyzyjnych.

„Obrona Westerplatte – pisano dalej w Zakończeniu, we fragmencie, z którym można się zgodzić – choć nie miała tego w założeniu, spełniła faktycznie ważne operacyjnie zadanie – co przyznają wyraźnie publikacje niemieckie, a mianowicie wiązała w ramach całości walk o wybrzeże polskie w r. 1939 przez 7 dni poważne niemieckie siły morskie, lądowe i powietrzne oraz liczny materiał wojenny, który nie mógł być użyty na innym odcinku walki” (s. 24). Ostatnie zdania w Zakończeniu nawiązują do panującej wówczas w Polsce atmosfery rewanżu i zemsty na okupantach, dopisując do wymowy wrześniowej walki sens osadzony we współczesności. „Sprawiedliwości dziejowej stało się zadość” – stwierdzają autorzy. Gauleiter gdańskiego NSDAP, Albert Forster, „siedzi w obozie karnym i oczekuje na sąd nad zbrodniarzami wojennymi252, a pancernik »Schleswig-Holstein« leży zatopiony w porcie gdyńskim” (s. 23). Nad polskie morze nadeszła sprawiedliwość dziejowa: „W dniu 10 lutego 1920 zaślubił żołnierz polski – polskie morze po to, by po 25 latach powtórzyć tę uroczystość i zamiast 72 km wybrzeża za pomocą sojuszniczej Armii Czerwonej wywalczyć dla Polski dostęp do morza na przestrzeni około 500 km. […] Powiewa znów na wybrzeżu Orzeł Polski zatknięty tu na nowo przez żołnierza 1-szej Polskiej Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte” (s. 24) – tak brzmią ostatnie słowa książki. Jasno wskazują, że przybyła nad odzyskane morze „1-sza Polska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte” jest kontynuatorką walki przerwanej na Westerplatte w 1939 r. Pięciokrotne użycie w tym krótkim fragmencie słów „polski” lub „Polska” maskuje prawdziwy wymiar zmian politycznych i ideologicznych zachodzących na polskim wybrzeżu. Stwierdzenia te miały także odpowiadać treściom mów wygłoszonych podczas uroczystości państwowych organizowanych w 1945 r., m.in. podczas obchodów Święta Morza, które obronę Westerplatte oficjalnie wprowadzały do komunistycznego zbioru mitów.

Już w 1945 r. wznowiono wydaną dwa lata wcześniej książkę Alojzego Horaka Wojna polsko-niemiecka 1939, w której winą za przegraną kampanię autor obciążył marszałka Rydza-Śmigłego i polityków sanacyjnych253. Z kolei pierwszą powojenną monografią Września stała się Kampania wrześniowa autorstwa gen. Jerzego Kirchmayera, wydana w 1946 r. przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik”254. Były oficer sztabu Armii „Pomorze” omówił organizację, skład i wyposażenie wojska polskiego i niemieckiego w 1939 r., plany wojenne obu stron oraz przebieg działań militarnych. Publikacja, pisana w czasie okupacji i ukończona tuż po wojnie, nie mogła bazować na dostatecznym materiale źródłowym255.

Obronie Wybrzeża Kirchmayer poświęcił w swoim opracowaniu jedynie kilka stron; symptomatyczne jest to, że fragment jej dotyczący umieścił dopiero po głównej części publikacji – jakby w oderwaniu od opisu działań wojennych, które były prowadzone w innych rejonach Polski. Wyjaśniając takie podejście, stwierdził, że tereny nadmorskie zostały odcięte od reszty kraju już w pierwszym dniu wojny i musiały się bronić w odosobnieniu. Z kolei „w odosobnieniu od obrony wybrzeża broniło się Westerplatte i poczta polska w Gdańsku” (s. 204). Walcząca w podwójnym osamotnieniu załoga Westerplatte „wynosiła w dniu 1.IX: 5 oficerów, 175 szeregowców i 22 funkcjonariuszy cywilnych”. Podanie liczby 202 obrońców świadczyło o tym, że autor nie korzystał z publikacji Dąbrowskiego i Grodeckiego (ci określili stan załogi na 171 ludzi), lecz z relacji mjr. Sucharskiego zamieszczonej w konspiracyjnym „Żołnierzu Polskim w Kampanji Wrześniowej”256.

Kirchmayer prawdziwie określił stan wyposażenia Składnicy w broń artyleryjską, podał natomiast błędną informację o dwunastu szturmach do 6 września i ostatnim szturmie 7 września, który został odparty, choć „obrońcy byli u kresu sił”257. Według Kirchmayera, „1/3 załogi poległa, 60 żołnierzy było rannych, reszta wyczerpana walką, broń zniszczona, stanowiska obronne zrujnowane”. Postawa obrońców powodowała, że „obrona Westerplatte przeszła do historii jako jeden z najpiękniejszych czynów wojennych polskiego żołnierza”. W książce generała pojawiło się nazwisko mjr. Henryka Sucharskiego, który zarządził kapitulację „w godzinach przedpołudniowych dnia 7.IX” (s. 204).

Do 1957 r. gdyńska publikacja Zarządu Polityczno-Wychowawczego Marynarki Wojennej, wydana prawdopodobnie w niewielkim nakładzie, pozostawała jedyną pozycją książkową w całości poświęconą Westerplatte. W prasie pojawiały się wówczas niewielkie wzmianki o Składnicy w tekstach dotyczących obrony Wybrzeża, drukowano je jednak przede wszystkim w specjalistycznych pismach morskich o ograniczonym zasięgu czytelniczym i terytorialnym258. Tematyka walk na Wybrzeżu, podobnie jak ogólnie marynistyka, pozostawała na uboczu zainteresowań historyków.

Ważnym wydarzeniem dla procesu popularyzacji Westerplatte było opublikowanie w 1948 r. w dwóch kolejnych numerach „Tygodnika Powszechnego” opowiadania Melchiora Wańkowicza Westerplatte, napisanego na podstawie rozmów, które pisarz przeprowadził we Włoszech z mjr. Sucharskim259. Nie wiadomo, w jakich okolicznościach utwór pozostającego na emigracji Wańkowicza dopuszczono do druku w kraju260. Do opowiadania tego wrócimy w dalszej części książki, w tym miejscu warto jedynie zaznaczyć, że dzieło Wańkowicza stało się poczytne, gdy pisarz wrócił do Polski w 1958 r., a jego publikacje (w tym wielokrotna edycja Westerplatte) spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem czytelników.

Po 1948 r. nastąpił – jak określił to Jerzy Pertek – „okres pięciu, sześciu lat przerwy, w której nie ukazały się właściwie żadne zasługujące na uwagę prace. Nad »wrześniem« zapadło długotrwałe milczenie”. W czasach upowszechniania marksistowskiego modelu dziejów kampania wrześniowa stała się epizodem odsuniętym na boczny tor zainteresowań historycznych261. Przygotowana do druku w 1948 r. poszerzona wersja pracy Pertka, zatytułowana Wielkie dni małej floty, przedstawiająca wrześniowe walki na Wybrzeżu, nie została wydana aż do 1958 r.

W 1949 r. odbyły się w Gdańsku uroczystości, na które w okrągłą, dziesiątą rocznicę wybuchu wojny stawili się żyjący obrońcy Składnicy. W tym samym jednak czasie nakręcano już spiralę nienawiści i masowo rozprawiano się z niepodległościowym podziemiem oraz z ludźmi uznanymi przez władzę za „podejrzany element”. Represje dotknęły również niektórych westerplatczyków262.

Dopiero po śmierci Stalina, w latach 1954–1955, pojawiły się „pierwsze jaskółki zwiastujące nadchodzącą powrotną falę literatury poświęconej kampanii wrześniowej”263. Powstał kwartalnik „Wojskowy Przegląd Historyczny”, a „Głos Wybrzeża” (organ prasowy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku) zamieścił Wrzesień 1939 na Wybrzeżu Edmunda Kosiarza. Pierwsze publikacje zapowiadające powrót do tematyki Westerplatte ukazały się w 1954 r. W „Żołnierzu Wolności” wydrukowano Dziennik Bojowy Załogi Westerplatte, a teksty przypominające siedmiodniową obronę – w „Głosie Wybrzeża” i „Trybunie Ludu”264.

Rok 1956 przyniósł rzeczywisty przełom w polskiej historiografii, oznaczający również powolną zmianę „horyzontu problemowego polskiego dziejopisarstwa”265. Od 1956 r. o obronie Składnicy częściej pisano w prasie – głównie z okazji kolejnych rocznic Września, a w 1957 r. ukazała się wreszcie napisana w 1949 r. opowieść Obrońcy Westerplatte Zofii Meisner266.

Od 1956 r. prasa publikowała wspomnienia uczestników obrony Wybrzeża; do ich pisania zachęcał Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD), prowadzący w następstwie październikowej odwilży szeroko zakrojoną akcję jednoczenia ruchu kombatanckiego. Jak pisał Rafał Witkowski, po wydarzeniach 1956 r. „panowała powszechna świadomość konieczności nadrobienia ogromnych zapóźnień w zakresie najnowszej historii marynarki wojennej, będących następstwem negowania w tzw. okresie kultu jednostki roli sił zbrojnych Polski przedwrześniowej”267.

Tematykę Westerplatte próbowały podejmować różne osoby268. Najwięcej artykułów poświęconych obronie Składnicy opublikował w tym czasie dziennikarz tygodnika „Świat” Mirosław Azembski. Już w 1954 r. w piśmie tym ukazał się tekst jego autorstwa zatytułowany Taki był początek, następnie w 1956 r. kolejne artykuły – w „Rejsach” i „Żołnierzu Wolności”269. Artykuły, w których Azembski przedstawił daleko odbiegające od prawdy opisy walk o Składnicę, zirytowały żyjących westerplatczyków. Listy z żądaniem zamieszczenia sprostowania i poprawienia błędów wysyłał do redakcji „Świata”, a następnie do wydawnictwa „Iskry” (gdzie przygotowywano do druku zbiór tekstów Azembskiego) kmdr por. Franciszek Dąbrowski. Artykuł Mirosława Azembskiego – pisał do redakcji „Świata” – „mija się w pewnych miejscach z prawdą. Nie chodzi tu oczywiście o momenty niezmieniające istotnie prawdy historycznej, gdzie autor dał upust swojej fantazji literackiej. Obrona Westerplatte miała charakter zorganizowany i walka była kierowana. Obsada stanowisk obronnych była […] wyznaczona imiennie”270.

W uwagach tych odnajdujemy reakcję na podkreślany przez Azembskiego charakterystyczny rys „wrześniowego chaosu”, który miał cechować działania polskich żołnierzy. Komandor Dąbrowski nie mógł się zgodzić na takie nieodpowiadające prawdzie przedstawienie obrony. W 1939 r. był zastępcą komendanta i człowiekiem osobiście odpowiedzialnym za właściwe przygotowanie Składnicy do obrony. Zdaniem Dąbrowskiego, Azembski „przy zbieraniu materiału o obronie Westerplatte ograniczył się do dwóch osób przebywających na Wybrzeżu”, tj. do „ob. Michała Gawlickiego”, którego „autor albo nie zrozumiał […], albo też przesadził w podkreślaniu zwartej woli walki całej załogi”, i „ob. Piotrowskiego, który przedstawił [jedynie – przyp. K.Z.] fragmenty sytuacji i nie był dostatecznie zorientowany w całości”, co „zniekształciło obraz walki”. Do innego błędu Azembskiego komandor odniósł się, podbudowując swoje stanowisko typowym dla ówczesnego czasu ideologicznym argumentem o prymacie kolektywu nad jednostką: „Najistotniejszym jednak błędem artykułu, który nie może być wybaczony przez żadnego z nas, obrońców Westerplatte – pisał zastępca komendanta – jest wybór głównego bohatera i niepodkreślenie kolektywności obrony. Czytając bowiem artykuł, mimo woli dochodzi się do wniosku, że obronę Westerplatte stworzyli komendant [Sucharski – przyp. K.Z.] i ob. Piotrowski. I to jest właśnie nieprawda historyczna. Dlatego też uważam, że wybór bohatera artykułu nie był trafny, należało raczej napisać o obrońcach Westerplatte jako bohaterskim kolektywie – co byłoby rzeczywiście zgodne z prawdą historyczną”271.

W liście skierowanym do „Iskier” Dąbrowski nawiązał z kolei do tych fragmentów tekstu Azembskiego, w których przekonywał on, że na naradach zwołanych przez Sucharskiego jedynie Dąbrowski był przeciwny kapitulacji. Komandor zażądał wobec tego „opuszczenia wszystkich faktów z obrony, dotyczących działalności d-cy Westerplatte majora Sucharskiego (do czego mnie przed śmiercią upoważnił) oraz dotyczących mojej działalności”272. Z przytoczonych słów można było wnosić, że sprawa dowodzenia na Westerplatte jest owiana jakąś tajemnicą i stanowi kwestię drażliwą. W liście wysłanym w tym czasie do Stefana Grodeckiego Dąbrowski nawiązał do tych okoliczności obrony, których w żaden sposób nie mógł poruszyć oficjalnie: „Daleki jestem, by atakować osobę Sucharskiego, dlatego że w 1945 r. był za granicą, a potem – zdaje się w 1946 – umarł w Neapolu i nie mógł stanąć w obronie swego postępowania. […] Uważam jednak, że działalność Sucharskiego po odzyskaniu przytomności umysłu znana jest nam wszystkim”273.

Analiza korespondencyjnej reakcji na fałsze publikowane w prasie przekonuje o tym, że nawet oficer pełniący w tym czasie eksponowane wojskowe stanowisko nie mógł sobie pozwolić na ujawnienie prawdy i podważenie obowiązującej już wersji wydarzeń, chociaż rok 1956 zapoczątkował poluzowanie wcześniejszych rygorów i odważniejsze formy wystąpień. Komandor Dąbrowski zdawał sobie sprawę z politycznych uwarunkowań miejsca pamięci, jak również z wagi każdej kwestii wypowiadanej w związku z Westerplatte.

17 marca 1957 r. w Kielcach odbył się I Zjazd westerplatczyków; kilka miesięcy później, w rocznicę wybuchu II wojny światowej, przy zaangażowaniu przedstawicieli najwyższych władz państwowych oraz pod patronatem Wojewódzkiej Rady Narodowej i Dowództwa Marynarki Wojennej zorganizowano w Gdańsku Zjazd Byłych Obrońców Wybrzeża, na którym stawiło się m.in. 68 westerplatczyków.

Do uczestników zjazdu trafiła świeżo wydana książka kmdr. Franciszka Dąbrowskiego. Publikacja powstała na fali październikowej odwilży i za namową historyka doc. dr. Mariana Pelczara, który dysponował zbiorem źródeł niemieckich. Mieszkający wówczas w Krakowie i walczący z gruźlicą komandor skorzystał z możliwości zaprezentowania własnego opracowania i skorygowania pojawiających się w prasie przeinaczeń. Książka, zatytułowana Wspomnienia z obrony Westerplatte, ukazała się staraniem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego274.

Stusześćdziesięciodwustronicowe wydawnictwo otwierają krótka, dwustronicowa przedmowa Zarządu Gdańskiego Towarzystwa Naukowego oraz długi, trzydziestoośmiostronicowy Wstęp Mariana Pelczara. Pelczar zamieścił we Wstępie fotokopię listu mjr. Sucharskiego do siostry Anny (datowanego na 1 września 1939 r.) wraz z odpisem fragmentów tego listu; następnie opisał przebieg wieloletnich, przedwojennych sporów dotyczących prawnego charakteru polskiej załogi na Westerplatte. Przed właściwą treścią książki – relacją Dąbrowskiego – umieszczono jeszcze fotokopię kalendarzyka należącego do mjr. Sucharskiego; major wpisywał do niego notatki w dniach poprzedzających wybuch wojny, w czasie obrony Westerplatte i dalej – do 23 grudnia 1939 r. Notatki obszernie objaśnił w przypisach Pelczar275.

„Poprzedzając wspomnienia komandora Dąbrowskiego zapiskami majora Sucharskiego – czytamy w przedmowie – Gdańskie Towarzystwo Naukowe oddaje w ręce czytelnika bezpośrednie relacje dowódcy i zastępcy dowódcy obrony”. „Wszyscy musimy jak najlepiej spełnić swój obowiązek – pisał major w liście w noc poprzedzającą wybuch wojny. – My tu, a wy tam. I tak będzie najlepiej. Więc bądźcie spokojni – tak jak na dobre Polki przystało”276.

Poprzedzenie materiału wspomnieniowego zastępcy dowódcy Wstępem zawierającym list Sucharskiego, następnie siedmiostronicowym opracowaniem jego kalendarzyka, dowodzi, że zarządowi Towarzystwa i Pelczarowi zależało na tym, aby tworząc odpowiednią strukturę publikacji, nie burzyć hierarchii starszeństwa: najpierw zamieszczono materiały autorstwa dowódcy, potem tekst jego zastępcy. Postać kpt. Dąbrowskiego nie mogła w zamierzeniach redakcji zdominować przekazu historycznego. Starano się także łagodzić czy wręcz tuszować fragmenty wspomnień mówiące o różnicy zdań między komendantem i zastępcą. Wspomnienia Dąbrowskiego – jak zaznaczano w przedmowie – „stanowią istotne źródło historyczne dla przyszłego historyka, opisującego przebieg działań wojennych na Westerplatte” i – w zestawieniu z notatkami majora – „są niemal aż do podrzędnych szczegółów zupełnie zgodne ze sobą, co umacnia ich wartość historyczną”277.

Mając świadomość rangi ujawnianych szczegółów obrony, Pelczar podjął się trudnego zadania, by krótkie wpisy majora w kalendarzyku (zdawkowe informacje typu: „1 IX 4.45 szturm na W[esterplatte]. Ogień z pancernika. Pierwsi ranni i zabici »Pająk, Dominiak, Zięba, Łata, kpr. Kowalczyk, Jezierski, Uss, Najsarek«. Rozbicie działa” (s. 50) można było zestawić z obszernym i integralnym tekstem Dąbrowskiego. „Lakoniczne notatki mjr. Sucharskiego – pisał Pelczar już w pierwszym przypisie do zapisków komendanta – znajdują pełne wyjaśnienie i uzupełnienie w relacji kmdr. por. Dąbrowskiego” (s. 53).

Na 73 stronach Wspomnień kmdr Dąbrowski opowiadał w pierwszej osobie o swoich przeżyciach od momentu przybycia na Westerplatte jesienią 1937 r. do chwili kapitulacji Składnicy. Po jego opowieści umieszczono aneks, który stanowił niekompletny spis załogi Westerplatte (zawierał 168 nazwisk), dalej streszczenie publikacji w języku angielskim i francuskim, mapę półwyspu oraz wybór zdjęć dokumentalnych.

W swoich wspomnieniach Dąbrowski przychylnie odniósł się do postaci mjr. Sucharskiego, jego relacja przynosiła jednak treści, które w sposób zasadniczy przeobrażały wizerunek miejsca pamięci. Pokazywała mianowicie rozbieżności dotyczące podjęcia decyzji o kapitulacji, co w zupełnie innym świetle stawiało wykreowany już obraz Westerplatte.

Charakteryzując komendanta Składnicy, Dąbrowski podkreślał jego doświadczenie z czasów I wojny światowej i służby w szeregach armii austriackiej, wspomniał uczestnictwo Sucharskiego w wojnie 1918–1920, za które otrzymał Virtuti Militari i Krzyż Walecznych. „Był to człowiek o szerszym horyzoncie myślowym – charakteryzował dowódcę Dąbrowski. – Przeciwnik reżimu sanacyjnego278 o bardzo twardych i bezwzględnych zasadach żołnierskich. Atmosfera pozasłużbowa zapowiadała się nader przyjemnie, co było tym ważniejsze, że kwaterowaliśmy razem w jednej willi i byliśmy jakoby skazani na swoje wyłączne towarzystwo” (s. 76). Dąbrowski podawał, że Sucharski zastąpił na Westerplatte Stefana Fabiszewskiego, który był „oficerem z byłych legionów polskich, a mówiąc dokładniej z kompanii kadrowej”. Powyższe fakty stanowiły dla Dąbrowskiego powód do nazwania Fabiszewskiego „pretorianinem, który ma podobno olbrzymie wpływy w Warszawie i bardzo… despotyczny charakter” (s. 63). Fabiszewski miał mieć do Dąbrowskiego pretensję, że ten nie wywiesił biało-czerwonej flagi w dniu zajmowania przez wojska polskie Zaolzia (s. 76). „Kompania kadrowa”, „pretorianin”, służbista egzekwujący radość z zajmowania Zaolzia – wszystkie te określenia pochodziły z arsenału negatywnych i pejoratywnych sformułowań, którymi komunistyczna propaganda piętnowała sanację i jej politykę.

Na kolejnych kartach Wspomnień Dąbrowski wielokrotnie oraz imiennie opisywał zasługi poszczególnych dowódców odcinków oraz szeregowych żołnierzy w czasie obrony. W pierwszych dwóch dniach września powstrzymano największe ataki niemieckie. „Przebieg działań od trzeciego dnia naszej obrony – jak pisał dalej – utwierdza mnie w przekonaniu, że walka nasza – to regularne oblężenie, przy którym Niemcy nie skąpią ognia nękającego, obliczonego na załamanie psychiczne i wyczerpanie fizyczne załogi” (s. 119).

Na temat postawy majora Dąbrowski wypowiadał się delikatnie, ale jasno sygnalizował, kto był za kapitulacją, a kto za kontynuowaniem obrony. 1 września w południe, pisał Dąbrowski, „mjr Sucharski okazuje zniecierpliwienie spowodowane brakiem obiecanej pomocy z Gdyni i »bojówek« polskich w Gdańsku. Ja natomiast wyrażam pogląd, że zapewne flota i dowództwo obrony Wybrzeża w pierwszych godzinach wojny mają inne zadania do wykonania. Tym samym – moim zdaniem – pomocy lub odciążenia nas ogniem artylerii należy się spodziewać później, może nawet w dniu jutrzejszym, tj. 2 września. […] por. Grodecki, który bierze udział w naszej rozmowie, podziela moje zdanie” (s. 101).

W dalszej części Wspomnień Dąbrowski podkreślał oczekiwanie na pomoc, która nie nadchodzi: „2 września […] z kierunku Gdyni słyszymy odgłosy walki […]. Wiążemy z nimi nadzieje na rychłą pomoc” (s. 103). W innym miejscu: „Dwanaście godzin oporu minęło dawno… Brak jakichkolwiek oznak obiecanej działalności bojówek polskich w Gdańsku, jak i Korpusu Interwencyjnego gen. Skwarczyńskiego, składającego się z dwóch dywizji specjalnie nastawionych do akcji na obszarze Wolnego Miasta” (s. 109). Mamy w tym fragmencie zapis o dwunastu godzinach oporu, choć Dąbrowski nie mówił wyraźnie, że funkcjonował rozkaz o 6–12 godzinach.

2 września Sucharski „schodzi na dół do radiostacji. Wraca po chwili na posterunek dowództwa, nie przynosząc żadnych specjalnie ciekawych wiadomości. Przynosi natomiast urywek komunikatu radiowego, że »Westerplatte jeszcze się broni« oraz że »Naczelny Wódz pozdrawia załogę…«” (s. 104). Z opisu Dąbrowskiego nie dowiemy się, czym dla niego i żołnierzy placówki były powyższe komunikaty, czy odebrali ich rzeczywisty sens. Otrzymujemy za to sugestię, że „Pozdrowienie” nie należy do specjalnie ciekawych wiadomości, czyli jest mało istotne. Dąbrowski ani słowem nie wspomniał o faktycznym przesłaniu komunikatu – wezwaniu do wytrwania, nie podał też jego pełnej treści.

Tuż po zbombardowaniu półwyspu przez sztukasy „major wyraża swoje wątpliwości co do celowości dalszego stawiania oporu, czyniąc wyraźną aluzję do wykonania już stawianego nam zadania, które przewidywało obronę przez 12 godzin” (s. 106). Podana treść zadania, którego wykonanie podkreślał major, stanowi argument za poddaniem się Składnicy. Dąbrowski stworzył tu nowy, prokapitulacyjny wymiar zadania dwunastu godzin.

„Nie zgadzam się z komendantem – stwierdzał. – Wahania jego rozstrzyga na korzyść kontynuowania walki mój meldunek, że wartownie stoją. Grodecki potakiwaniem głowy solidaryzuje się ze mną. W przewidywaniu jednak, że lada moment należy oczekiwać natarcia niemieckiego, które może Niemcom przynieść sukces, zapada decyzja palenia akt tajnych i szyfrów. Następują ciężkie chwile oczekiwania na silne natarcie hitlerowskie. […] Palenie akt tajnych, które odbywa się w kuchni i w piecu centralnego ogrzewania, idzie dość opornie. Kominy są zawalone. Trzeba akta drzeć i palić na kamiennej posadzce. Oczekiwane przez nas z napięciem natarcie niemieckie nie wychodzi” (s. 106–107).

Rozwinięcie „nowego wymiaru” nastąpiło na dalszych kartach Wspomnień. 3 września „major przynosi ostatnie wiadomości ze świeżo wysłuchanego u Rasińskiego w radiostacji komunikatu radia niemieckiego. Komunikat donosi o walkach w rejonie Osowca, Mławy, Grudziądza, Kalisza i Częstochowy, o walkach na południo-zachód od Katowic […]. Proponuję – pisał Dąbrowski – by wiadomości te zataić przed załogą. Komendant milcząco aprobuje moją decyzję. Jestem zdania, że nie należy niepowodzeniami w walkach granicznych wpływać ujemnie na nastrój naszych żołnierzy” (s. 108–109).

Tego samego dnia Polskie Radio „donosi o walce powietrznej nad Toruniem i o sukcesach naszego lotnictwa w czasie bombardowania Berlina. Podaje również wiadomość o głębokim zagonie kawaleryjskim do Prus Wschodnich i na zakończenie – sakramentalne już słowa: »Westerplatte jeszcze się broni«. Wiadomości te przekazane wartowniom wzbudzają entuzjazm wśród żołnierzy” (s. 110). Już niedługo pojawiło się jednak pytanie: „– Panie kapitanie, a gdzie nasze lotnictwo […]? Są to pierwsze rozczarowania, żale naszych chłopców, wobec słyszanych przez radio i czytanych w prasie haseł z okresu poprzedzającego wojnę. Chociaż w duchu podzielam ich rozgoryczenie […] odpowiadam: – Nasi mają zapewne gdzie indziej pełne ręce roboty” (s. 111–112).

Również 3 września fale eteru przyniosły jeszcze jedną wiadomość: „na posterunek dowództwa wpada rozradowany st. sierż. Rasiński z wiadomością usłyszaną przez radio: – Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę! Entuzjastyczny nastrój udziela się z miejsca całej załodze koszar. […] Nie zdawaliśmy sobie wtedy jeszcze sprawy z tego, że sam fakt wypowiedzenia wojny Hitlerowi przez Anglię i Francję nie oznaczał bynajmniej doraźnej i szybkiej pomocy dla Polski” (s. 112).

„Trzeci dzień naszej obrony – wspominał dalej Dąbrowski – kończy się, pozostawiając nas świadomymi dokonującego się, a może już dokonanego odcięcia Pomorza od polskiego zaplecza” (s. 114). Kontynuacja walki, za którą opowiadał się kapitan, została przez niego przedstawiona raczej jako trwanie w oczekiwaniu na pomoc i pozbawiona jest głębszego sensu: miłości do ojczyzny i cech podejścia wojennego, które powinno charakteryzować się obroną aż do wyczerpania możliwości – także dlatego, że Westerplatte stało się przykładem dla całego kraju (co westerplatczycy usłyszeli w radiu)279. „W słabo oświetlonym korytarzu wiodącym do radiostacji” Dąbrowski spotkał mjr. Sucharskiego, który był „jakby odrętwiały”. W kabinie radiostacji kapitan dowiedział się, że zamilkła radiostacja krakowska, a „według wiadomości z niemieckich stacji radiowych, nadających komunikaty naczelnego dowództwa niemieckich sił zbrojnych, Niemcy zajęli Tczew i Grudziądz” (s. 113).

Kolejnego dnia, 4 września, obrońcy usłyszeli w radiu komunikat o przełamaniu przez Francuzów linii Zygfryda i powtórnie hasło „Westerplatte broni się…” (s. 116). Wieczorem z niemieckich rozgłośni nadeszła jednak wiadomość o walkach pod Gnieznem, Łodzią i Krakowem. W Polskim Radiu wciąż powtarzano komunikat o zwycięskiej bitwie pod Toruniem i bombardowaniu Berlina, o angielskiej flocie, która sforsowała cieśniny duńskie i wpłynęła na Bałtyk (s. 117). Dowódca radiostacji „łapie Warszawę, która nadaje poważną muzykę kościelną […]. Czyżby było już tak źle, że dla pokrzepienia trzeba nadawać religijne melodie w myśl przysłowia »jak trwoga, to do Boga«?” – pytał Dąbrowski (s. 120).

5 września po południu do kapitana dotarła wiadomość, że major zarządził odprawę. „Byłem tym niemile zaskoczony, przed wojną miał on bowiem zwyczaj omawiania ze mną poważniejszych spraw służbowych i wysłuchiwania mego zdania przed powzięciem decyzji”. W odprawie uczestniczyli m.in. por. Stefan Grodecki i kpt. Mieczysław Słaby. „Major przedstawia zebranym zarówno sytuację naszą, jak i sytuację na frontach w kraju, przy czym opiera się na wiadomościach radiowych. Ponownie porusza – podobnie jak po bombardowaniu lotniczym w dniu 2 września – sprawę celowości dalszego stawiania oporu, podkreślając, że nie ma żadnych widoków na odsiecz i wyswobodzenie nas. Następuje gorąca wymiana zdań” (s. 122). Przeciw kapitulacji wypowiedział się por. Grodecki, który uważał, że Niemcy rozstrzelają obrońców. Za poddaniem placówki był st. ogniomistrz Leonard Piotrowski, który w czasie I wojny światowej służył w armii niemieckiej. Dąbrowski przeciął spekulacje: „W obawie, by wypowiedź Piotrowskiego nie wpłynęła na niezdecydowanych, opuszczam odprawę, demonstracyjnie zatrzaskując za sobą drzwi. Odruchowo przechodzę do sali jadalnej, gdzie na siennikach pod ścianami leżeli ranni. Kiedy opuszczałem punkt opatrunkowy, w drzwiach wyjściowych zagrodził mi drzwi major, mówiąc:

– Kuba, zrozumże…

Żachnąłem się. Czułem do niego żal, że poważny wprawdzie, ale i dobry nastrój zmącił głosem rozsądku. Przecież naszą walkę od samego początku trudno pogodzić z rozsądkiem! Czyżby więc Sucharski liczył się nie tylko z niepowodzeniami w walkach granicznych, ale i z klęską ogólną?” (s. 122–123).

Zwraca uwagę konstrukcja opisywanej sceny, która każe zastanowić się nad tym, w jakiej mierze opisywane szczegóły miały odzwierciedlenie w rzeczywistości, a w jakiej powstały w wyniku sugestii i podpowiedzi redakcji280.

Pod datą 6 września Dąbrowski zapisał: „rusza – nie wiem, które już z kolei – natarcie niemieckie” (s. 124). Późnym wieczorem odbyła się druga odprawa zwołana przez majora „w znacznie szczuplejszym gronie”: „Udział biorą (o ile pamiętam): Sucharski, Kręgielski, Grodecki, Słaby i ja. Major ponownie przedstawia tragiczne położenie na frontach w kraju i na tym tle naszą beznadziejną sytuację obecną” (s. 125). Mówi o „naszej przydatności w Polsce po wojnie. W tym ostatnim kryje się myśl o kapitulacji. Wreszcie Sucharski decyduje, że w wypadku dokonania dalszych zniszczeń przez ogień nieprzyjacielski w naszym systemie obronnym – walkę przerywamy. W milczeniu – jakże wymownym – rozchodzimy się na swoje stanowiska. Co nam jutro przyniesie? […] Mimo dużego zmęczenia nie zmrużyłem ani na chwilę oka do białego rana. Tak samo por. Grodecki” (s. 126). Podobnie jak w opisie pierwszej narady, i tym razem argumentom majora Dąbrowski nie przeciwstawił swoich281.

Następnego dnia, 7 września, Rasiński „przybiega z wiadomościami usłyszanymi w polskim radiu: była wzmianka o tym, że »Westerplatte jeszcze się broni«. Mój Boże, czy »oni« tam zdają sobie sprawę z tego, co my tu przeżywamy? Rasiński dodaje, że już i stacja radiowa Warszawa I nieobecna jest w eterze”282 (s. 126).

Moment ogłoszenia kapitulacji Dąbrowski przedstawił następująco: „Na »szóstkę« wpada major. Oświadcza, że wobec uczynionej wyrwy w naszym systemie obronnym – po zawaleniu się wartowni II – oraz przy braku możliwości ewakuacji rannych i wobec ogólnego położenia w kraju, zdecydował się na kapitulację. […] Zbierający się żołnierze nie rozumieją decyzji komendanta, gdyż nie podawano im wiadomości otrzymywanych przez radio. Jednak choćby brak obiecanej przed wojną pomocy wskazuje na powagę naszej sytuacji. Major przed frontem zebranej załogi dziękuje za trud i wytrzymałość w walce oraz podaje motywy swej przykrej decyzji, podkreślając, że chce uniknąć dalszych strat i że po wojnie przydamy się Ojczyźnie”283 (s. 127).

Niemcy przyjmujący kapitulację oddają honory majorowi: „Tapfer geschlagen” – mówią, a w dowód uznania dla dzielnej postawy wręczają mu szablę (s. 128). Dąbrowski kończy wspomnienia akcentem antyniemieckim i opisem swojego rozgoryczenia: udaje się do niewoli bezsilny wobec Niemców, którzy wygrażają pięściami polskim żołnierzom i cieszą się z sukcesów Wehrmachtu. To wszystko spowodowało przelanie się „kielicha goryczy i rozczarowania” (s. 129), który – jak można wnosić z tych słów – napełniał się tymi odczuciami już od jakiegoś czasu.

Podsumowując, należy zauważyć, że niewątpliwie zastępca dowódcy obrony Westerplatte spisywał relację w sposób znamionujący kompetencje w sprawach wojskowych. Podkreślał wysiłek zbiorowy i siłę żołnierskiego kolektywu, poświęcał też wiele miejsca opisowi trudów żołnierskiej powinności. We fragmentach odnoszących się do konfliktu z dowódcą musiał pójść na wiele ustępstw zarówno wobec siebie (przyjmując inną interpretację zapamiętanych faktów), jak i prawdopodobnie wobec redakcji (akceptując przekazywane przez nią sugestie).

Mimo ostrożnego ujęcia różnicy stanowisk w sprawie dalszej walki książka Dąbrowskiego spotkała się z niespodziewanymi i ostrymi reakcjami niektórych westerplatczyków. Relacjonowanie przebiegu obrony przez pryzmat własnej osoby, naturalne w przypadku pracy wspomnieniowej, dla wielu obrońców stało się asumptem do postawienia zarzutu, że były zastępca Składnicy próbuje wykreować się na dowódcę obrony. Dla większości żołnierzy było szokiem, że w gronie oficerów dochodziło do sporów. Ich zdaniem, autor wspomnień uchybił czci mjr. Sucharskiego, sugerując mu niedyspozycję i postawę defetystyczną. Zamieszaniem wokół publikacji zainteresowali się wiceminister kultury i sztuki Kazimierz Rusinek i płk Stanisław Zaucha – przewodniczący Środowiska Obrońców Wybrzeża. Rozpoczęła się gra mająca na celu skłócenie westerplatczyków. Przyjaciel Dąbrowskiego, we wrześniu 1939 r. dowódca placówki „Przystań”, Zdzisław Kręgielski, wspominał w 1987 r.: „Pierwsza książka, jaka wyszła o Westerplatte, była w zasadzie wspomnieniami Dąbrowskiego. Ile z tego narobiło się szumu! »Jak śmiał Dąbrowski podważać [autorytet – przyp. K.Z.] Sucharskiego!« Wydawnictwo Gdańskie dostało po nosie od Biura Politycznego i w zasadzie Dąbrowski już przez cały czas o Westerplatte nie mówił”284.

Nowe treści miejsca pamięci ukazane we Wspomnieniach wymagały reakcji ze strony aktora pamięci, czuwającego nad poprawnością przekazu płynącego z Westerplatte. Należało wypracować jednoznaczne i modelowe podejście, które we właściwy sposób włączy nowe treści. Okazało się bowiem, że w czasie obrony Składnicy w dowództwie dochodziło do sporów o kontynuowanie obrony i wystąpiło tu typowe dla Polaków „romantyczne podejście” do walki.

W tym samym czasie, gdy kmdr por. Dąbrowski pisał swoje wspomnienia, tematem obrony Westerplatte zajmował się Zbigniew Flisowski z Wojskowego Biura Badań Historycznych285. W 1959 r. w wydawnictwie Ministerstwa Obrony Narodowej ukazało się pierwsze wydanie książki Westerplatte, w której trzydziestosześcioletni wówczas Flisowski zamieścił zebrane w latach 1956–1957 wspomnienia westerplatczyków. Jego dzieło można uznać za przedstawiony z pozycji historiograficznej model, jak pisać o Westerplatte286.

„Dlaczego właśnie na mnie padł przynoszący zaszczyt wybór Biura Historycznego Sztabu Generalnego?” – pytał zasadnie Flisowski i argumentował ten wybór swoimi zainteresowaniami tematyką morską, sięgającymi jeszcze czasów uczęszczania w latach 1935–1938 do warszawskiego Gimnazjum im. Stefana Batorego. „W połowie lat pięćdziesiątych, gdy pewna odwilż zaczęła torować sobie drogę w naszym życiu społecznym, grupa przyjaciół z późniejszego Wojskowego Instytutu Historycznego zwróciła się do mnie z propozycją opracowania tematu Westerplatte” – wspominał w 1986 r.287

Gdy po przełomie roku 1989 Flisowski zamierzał śmielej opisać kulisy podjęcia pracy nad tematyką Westerplatte, zanotował, że w połowie lat pięćdziesiątych pojawiła się społeczna potrzeba „odbicia się od dna stalinizmu”, a „Westerplatte odegrało rolę w procesie destalinizacji historii”. Opracowując w połowie lat pięćdziesiątych obronę Składnicy, postanowił uwypuklić relacje żołnierskie, ponieważ zauważył, że „legenda Westerplatte jest szersza niż jedna postać” i pojawić się mógł „zbiorowy bohater”. Postawił na zbiór, w którym „dopuszczeni zostali do głosu żołnierze z pierwszej linii, którzy odpierali szturmy niemieckie”. W ten sposób o wydarzeniach mogli opowiedzieć nie tylko oficerowie (wówczas przyjęte było jeszcze, że pamiętniki pisali jedynie dowódcy), lecz gros relacji pochodziło od ich podkomendnych288.

Rozpoczynając w 1954 r. pracę nad publikacją, Flisowski otrzymał w Biurze Historycznym Sztabu Generalnego od płk. Zygmunta Stanickiego289 opowiadanie Melchiora Wańkowicza z „Tygodnika Powszechnego” oraz sześciostronicową relację Stanisława Treli, zastępcy dowódcy wartowni nr 1. Zapoznał się także z Dziennikiem Bojowym Załogi Westerplatte i artykułami Mirosława Azembskiego290. Biorąc pod uwagę wsparcie ze strony gen. Stanisława Okęckiego291, któremu Flisowski dziękował we Wstępie pierwszemu, można przyjąć, że jego praca powstawała pod nadzorem i przy akceptacji najwyższych czynników wojskowych292.

Dłuższy czas Flisowski poświęcił na kontakty z westerplatczykami. Po zapoznaniu się z niemieckim filmem Danziger Bucht wieder deutsch udał się do Nowej Dęby, gdzie spotkał się z Janem Gryczmanem. Oficer ten przekazał Flisowskiemu sporządzony przez siebie w 1939 r. „plan ogniowy” (z naniesionymi stanowiskami polowymi i kierunkami ognia), który przechowywał podczas niewoli w obcasie buta. Na podstawie tego planu oraz zebranych relacji została sporządzona staranna mapa obrony Westerplatte (z zaznaczonymi placówkami i wartowniami), którą dołączono do książki Flisowskiego293.

Kolejnymi rozmówcami Flisowskiego byli Władysław Baran, Leon Pająk, Franciszek Dominiak i inni westerplatczycy. 1 września 1957 r. młody historyk pojawił się w Gdańsku na I Zjeździe Obrońców Wybrzeża, gdzie w towarzystwie kpr. Henryka Chrula i mata Franciszka Bartoszaka odbył wizję lokalną na Westerplatte294. „Ciężką przeprawę miałem z westerplatczykami mieszkającymi w Trójmieście – wspominał. – Spotkaliśmy się w mieszkaniu pana Michała Gawlickiego, który w walce dowodził placówką »Elektrownia«. Przyszli na to spotkanie między innymi panowie Łuczyński i Piotrowski, razem chyba z sześć osób. Zaczęło się niedobrze, od pretensji i zakwestionowania w ogóle sensu mojej misji – po prostu nie wierzyli, że coś z tego wszystkiego wyjdzie, tyle razy ich zwodzono i zawsze kończyło się klapą…”. Flisowski, niestety, nie podał, na czym polegały wcześniejsze próby i owo zwodzenie. „Argumentowałem, jak umiałem – kontynuował – wreszcie wyciągnąłem uroczyste pismo z wielką pieczęcią Sztabu Generalnego i wtedy usłyszałem: »No, jeśli Sztab Generalny…« I nie wiem, co w końcu ich bardziej przekonało – moje argumenty czy to pismo. Ale na stole pojawił się objaw dobrej woli w szklanym opakowaniu…”295.

Poza obszernym (35 stron), analitycznym Wstępem, w którym Flisowski podsumował wiedzę o obronie Westerplatte i przedstawił całościową, modelową ocenę wydarzeń, pierwsze wydanie Westerplatte zawierało 24 relacje westerplatczyków, przedruk relacji mjr. Sucharskiego, Dziennik Bojowy Załogi Westerplatte, spis stanu osobowego placówki na dzień 1 września 1939 r. sporządzony „w ciągu dwuletniej pracy” przez Leona Pająka, fragmenty materiałów niemieckich (ukazujących się głównie tuż po wrześniu 1939 r.) w tłumaczeniu na język polski i w języku oryginału, materiały ilustracyjne i aneksy (bibliografia, indeksy). Ze względu na konstrukcję pracy, ale nie tylko, książka Flisowskiego stanowiła pewne novum296.

Autor zachował właściwe historykowi krytyczne podejście do relacji składanych po latach: „W ciągu 20 prawie lat dzielących autorów relacji od opisywanych wydarzeń niejedno zatarło się w ich pamięci, niejedno być może wzbudzi sprzeciw lub zachęci do sprostowań – pisał we Wstępie – […]. W związku z tym, że autorzy opisują działania tak odległe, wysiłek redakcji szedł w kierunku maksymalnego udokumentowania poszczególnych faktów przy pomocy relacji polskich i opisów niemieckich” (s. 6–7). Zaznaczając, że w przypisach redakcja starała się skomentować budzące wątpliwości szczegóły, „które wydają się mało prawdopodobne”, Flisowski dodawał: „Psychologom dobrze jest znany fakt, że jedno i to samo zdarzenie, oglądane przez kilku, kilkunastu czy kilkudziesięciu ludzi, może spowodować powstanie odpowiedniej ilości całkowicie różnych relacji. Różnice w odtworzeniu zjawisk zwiększają się na ogół, jeśli zjawisko jest niezwykłe lub straszne. Dlatego też relacje o wydarzeniach wojennych prawie zawsze są bardzo subiektywne i wydobycie z nich prawdy obiektywnej natrafia często na trudności. […] Ten zespół wstrząsów, wir gwałtownych uczuć i różnorodnych stanów psychicznych powoduje, iż po zwycięstwie lub szczęśliwym przeżyciu ciężkiej sytuacji człowiek jest skłonny forować samego siebie i swój udział w zjawiskach, które były przecież sumą wysiłków indywidualnych” (s. 9).

Z uwagi na emocjonalny charakter relacji Flisowski podzielił je we Wstępie na trzy grupy. Relacje z grupy pierwszej charakteryzują się „zwięzłym, niemal suchym odtworzeniem faktów” (m.in. kpr. Władysław Goryl, st. ogniomistrz Leonard Piotrowski, sierż. Michał Gawlicki); te z grupy drugiej zawierają „obok odtworzenia sytuacji bojowej interesujące akcenty przeżyć osobistych” (por. Leon Pająk, ppor. Zdzisław Kręgielski, plut. Piotr Buder, sierż. Michał Gawlicki, plut. Józef Łopatniuk i in.), a grupa trzecia obejmuje – jak to określił Flisowski – „relacje najbardziej subiektywne”, na co miały wpływ „niewątpliwie […] również trudne sytuacje, w jakich przyszło im walczyć” (plut. Władysław Baran, kpr. Edmund Szamlewski, kpr. Władysław Domoń) (s. 8). Zbiór relacji polskich żołnierzy zawiera relacje mjr. Sucharskiego i kpt. Dąbrowskiego; wspomnienie por. Leona Pająka (dowódcy placówki „Prom”), chor. Jana Gryczmana (zastępcy dowódcy placówki „Prom”), plut. Władysława Barana, st. strzelca Franciszka Dominiaka (obaj z „Promu”), kpr. Edmunda Szamlewskiego (dowódcy placówki „Wał”), plut. Piotra Budera (dowódcy wartowni nr 1), kpr. Stanisława Treli (z wartowni nr 1) i in.297

Aż trzynaście relacji pochodziło z odcinka „Wschód”, na którym znajdowały się placówka „Prom” oraz wartownie nr 1 i 2. Flisowski przekonująco uzasadnił publikację tylu wspomnień z tego odcinka faktem, że właśnie tutaj był skierowany największy napór niemiecki. Podkreślił, że w pamięci uczestników walk „najlepiej utrwaliły się poszczególne charakterystyczne dni walki – pierwszy ze względu na nowość przeżyć i niezwykłość sytuacji, drugi ze względu na nalot stukasów, szósty, w którym Niemcy za pomocą cysterny usiłowali podpalić las, oraz ostatni – dzień kapitulacji. Dnie trzeci, czwarty i piąty, o podobnym przebiegu wydarzeń, zlewają się w ich pamięci. Momentem, wokół którego grupują się wspomnienia wielu autorów, jest ostrzeliwanie półwyspu z morza przez lekkie jednostki niemieckie w dniu 4 września. Najwięcej rozbieżności jest w opisie wydarzeń czwartego i piątego dnia walki, w których nastąpiło wzmożenie ataków nieprzyjaciela”298 (s. 7).

Obszerny Wstęp jest najważniejszą częścią publikacji Flisowskiego. Autor autorytatywnie zaprezentował w nim ocenę działań i postaw moralnych walczących żołnierzy. W tym czasie, jak pisał Zbigniew Romek, „praktyka zamieszczania ideologicznie i metodologicznie poprawnych wstępów stała się popularna i zapewniała wydanie politycznie nieaprobowanej książki”299. W przypadku Westerplatte mieliśmy do czynienia z miejscem pamięci politycznie aprobowanym, trzeba było jednak na nowo ująć – zwłaszcza po wydaniu Wspomnień Franciszka Dąbrowskiego – historyczne i etyczne treści miejsca pamięci.

Jedną z najważniejszych kwestii, do której musiał się ustosunkować Flisowski, był konflikt w dowództwie. Mając za podstawę niektóre wspomnienia, Flisowski rozpoczął we Wstępie wywód na ten temat następującymi słowami: „Wydaje się prawdopodobne, że w dowództwie już po drugim dniu walki starły się mocno dwie koncepcje: kapitulować, czy walczyć dalej”. Wskazane dwie koncepcje trzeba było odpowiednio zinterpretować. „Tego konfliktu – kontynuował – nie należy jednak upraszczać czy sprowadzać do osobistych rozgrywek, ponieważ ciężka, tragiczna sytuacja, w której znajdowali się obrońcy, runięcie nadziei na przybycie odsieczy musiały niejednakowo wpływać na dowódców obrony. Bardzo trudno jest tu wystawiać oceny przedstawicielom obydwu koncepcji – humanistycznej i heroicznej. Ocenę tej kwestii utrudnia fakt, że o konflikcie wiedziało kilka osób, dwie z nich nie żyją. Byłoby wobec tego rzeczą niewłaściwą ustosunkowywać się do tego problemu dziś, gdy wspomnienia obrońców są tak żywe i subiektywne. W każdym razie rozdźwięki, które istniały, nie przenikały do załogi i nie miały negatywnego wpływu na jej postawę. Wszystkie te elementy nie oddają nawet w przybliżeniu
prawdziwego obrazu siedmiodniowej polskiej obrony, jeśli pominie się piękną, patriotyczną i mężną postawę żołnierzy załogi Westerplatte. […] Wśród żołnierzy na Westerplatte jeszcze długo przed wybuchem wojny panował bojowy nastrój i gotowość do walki. […] Jak wynika z relacji, opuszczali oni jednostki macierzyste w przeświadczeniu, że będą pełnić służbę ważną i odpowiedzialną” (s. 38).

Rozróżnienie przez Flisowskiego koncepcji humanistycznej i heroicznej wymaga szerszego komentarza. Słowa o pięknej, patriotycznej i mężnej postawie żołnierzy załogi Westerplatte były następstwem odwilży, ale też ugruntowanej już pamięci o obronie Składnicy. Wykładnia Flisowskiego odpowiadała w tym względzie opisanej przez Zbigniewa Romka praktyce cenzorskiej, w której „po 1956 r. przyjęto zasadę, że można mówić pozytywnie o odzyskaniu niepodległości w 1918 r. i patriotyzmie, który skłaniał Polaków do udziału w walce”300.

Oceniając postawy dowódców, Flisowski oddzielił je jednak wyraźnie od zachowań zwykłych żołnierzy. Nie przypadkiem dwie koncepcje dowodzenia reprezentowane przez komendanta z jednej i jego zastępcę z drugiej strony Flisowski nazywał humanizmem i heroizmem. Był to zabieg ryzykowny, gdyż nie miał potwierdzenia w rzeczywistych formacjach duchowych oficerów z Westerplatte, pomijał ich zapatrywania ideowe, skłonność do poświęcenia – słowem, budował ocenę nie na podstawie wartości faktycznie uznawanych przez oficerów. Oprócz mjr. Sucharskiego i kpt. Słabego pozostali oficerowie żyli i mogli przedstawić inne podejście do spraw wykładanych przez historyka z Wojskowego Biura Badań Historycznych. Wydaje się jednak, że komunistyczny aktor pamięci nie obawiał się kłopotów z tej strony301.

W podejściu przyjętym przez Flisowskiego uderza przeciwstawienie humanizmu, który reprezentuje Sucharski, heroizmowi Dąbrowskiego302. Humanizm ma w tej konstelacji cechę wykluczającą, bo nie może być heroiczny, heroizm natomiast nie jest humanistyczny. Zestawienie użyte w taki sposób przez Flisowskiego sugeruje wyższość humanizmu nad heroizmem. Efekt ten autor osiąga także dzięki potocznemu i zbanalizowanemu rozumieniu tych pojęć. „Przez samą wielokrotność nigdy nie precyzowanego użycia – pisał, definiując ówczesny humanizm, Jacek Bartyzel – rodziło się semantyczne rozumienie »humanizmu« jako czegoś »ogólnie dobrego i szlachetnego« tudzież »głębokiego«”. Humanizm jako tzw. humanizm naukowy odgrywał w krajach poddanych ideologii komunistycznej rolę świeckiej religii i był koncepcją „pseudonaukową, zrodzoną na gruncie marksizmu”. Profanując starożytną naukę o humanizmie, mającą swe źródła w grecko-rzymskiej kulturze antycznej, marksiści uznawali, że swoiście pojmowane wartości humanistyczne oznaczają „najszlachetniejsze ideały ludzkości”. Prace umysłowe ideologów marksistowskich sprowadzały się zatem „do niekończącego się powtarzania magicznych zaklęć o »oczywistości« faktu, iż humanizm »stanowi dziedzictwo myśli socjalistycznej«, a »ustrój komunistyczny ma być ukoronowaniem humanizmu«”303. Tak zwany humanizm socjalistyczny ze względu na propagowane w przestrzeni publicznej pozytywne związki z europejską tradycją filozoficzną odgrywał szczególną, najważniejszą rolę w ideologii państwowej, w tym edukacji304.

Zupełnie inne konotacje wiązano z postawą nazywaną heroiczną (reprezentowaną przez Dąbrowskiego). Odwoływała się ona w komunistycznym rozumieniu pojęć do koncepcji przeciwstawnych „humanizmowi komunistycznemu” i była kojarzona z „humanizmem chrześcijańskim”, kształtującym się wokół wartości odrzucanych przez ideologów marksistowskich: „uznania niezbywalnej godności, rozumności, wolności i wrażliwości moralnej każdej osoby ludzkiej”. Zwalczany przez komunistów humanizm chrześcijański podkreślał trwałe relacje „pomiędzy ludźmi oraz pomiędzy człowiekiem a Bogiem”, mówił o „głębokim zakorzenieniu we wspólnotach naturalnych i celowych, z których szczególne znaczenie mają rodzina i naród wraz z jego formą – państwem”305.

Heroizm stanowił zatem element krytykowanego przez komunistyczną propagandę „porządku prawicowego” i walki – również na gruncie pojęciowym – z językiem polskim, z którego heroizm miał być rugowany. Wykpiwano tradycyjne hasło „Bóg, Honor, Ojczyzna”, a skłonność Polaków do poświęcenia za ojczyznę, przejawiającą się w wywoływaniu powstań przeciwko zaborcom, zastępowano innymi, socjalistycznymi wartościami. Heroizm uważano za przeżytek i anachronizm, na którym nie powinni się wzorować współcześni Polacy. Używając przeciwstawienia „humanizm i heroizm” i wartościując postawy Sucharskiego i Dąbrowskiego stosownie do bieżących wykładni propagandowych, Flisowski znalazł się zatem w samym centrum ofensywy ideologicznej swoich czasów. Stanął jednak zarazem przed typowym dla ówczesnej propagandy dylematem: nie mógł pominąć ani nie uznać bohaterstwa żołnierzy Składnicy, które tkwiło przecież korzeniami w przedwojennej formacji polskiego patriotyzmu, czy też formułować oceny, która kłóciłaby się z promowaną przez władzę egzegezą II wojny światowej, dopuszczającą pewne wrześniowe miejsca pamięci do oficjalnego obiegu jako symbole całego Września. Symbole te miały swój historyczny dalszy ciąg w oporze formacji lewicowych, który kończył wojnę w Berlinie306.

Flisowski znalazł rozwiązanie opisanego dylematu. Należało, po pierwsze, oddzielić postawy zwykłych żołnierzy od postaw dowódców i jedynie tym drugim przypisać szersze spojrzenie i kultywowanie postaw niezłomnej walki; następnie rozprawić się ze skłonnościami tego typu na gruncie antyheroizmu (heroizm mógł być ewentualnie podnoszony tylko jako cecha walczącej „postępowej” lewicy). Wykorzystując akcent antyniemiecki jako czynnik, na którym władza ludowa nawiązywała po wojnie nić porozumienia ze społeczeństwem, Flisowski próbował poradzić sobie z problemem przez budowanie mitu o wyjątkowości Westerplatte i szczególnym charakterze samotnej placówki, której obcy był duch „błyskawicy pojedynczego czynu”. Przyjęta przez Flisowskiego strategia racjonalizacji postawy westerplatczyków jest widoczna w opisach miejsca pamięci również w okresie późniejszym, np. w artykułach omawiających film Stanisława Różewicza307. We Wstępie Flisowski ujął wyjątkowość Westerplatte następująco: „Odmiennie od reszty oddziałów polskich, które stały w pobliżu własnych granic, ale nie widziały wroga, tutaj żołnierze polscy widzieli wroga na odległość wyciągniętej przez czerwony mur Westerplatte ręki. Wróg szykanował, wymyślał, obrażał. Niebezpieczeństwo napaści przybierało postać już nie ostrzegawczego plakatu propagandowego, lecz materialnego konkretu ze swastyką na ramieniu. Ponieważ rozkazy dowództwa nie pozwalały żołnierzom reagować na szykany i zaczepki, w załodze rosła nienawiść i pragnienie odwetu za doznane upokorzenie. […] Obok zbiorowego bohaterstwa załóg wartowni i placówek z relacji wyczytać można niezwykłe męstwo osobiste poszczególnych ludzi. […] Działania obronne mają mniej okazji do przejawiania efektownego męstwa niż np. szturm nieprzyjacielskich pozycji, nie tą więc miarą należy czyny obrońców Westerplatte oceniać. Tutaj już samo poruszanie się po nieustannie obserwowanym przez wroga terenie wymagało wielkiej odwagi […], prawdziwym bohaterstwem było trwanie, uporczywe stałe działanie, nie zryw, nie błyskawica pojedynczego czynu, ale geniusz uporu, którego nieraz brak Polakom, zgodnie ze świadectwem średniowiecznych i współczesnych kronikarzy. Tylko głęboko odczuwana jako sprawiedliwa wojna obronna umożliwia takie postawy i czyny” (s. 38).

Sens trwania w oporze Flisowski postanowił podważyć za pomocą delikatnej sugestii i sformułowania o „niepotrzebnych ofiarach”: „Gdyby strona polska zdecydowała się na niepotrzebne ofiary, [obrona] mogłaby się jeszcze nieco przedłużyć. […] W sumie nie będzie znacznym ryzykiem stwierdzenie, że mocna odprawa, jaką otrzymali napastnicy w pierwszym dniu walki, miała wielki wpływ na ich dalsze działania. Nieprzyjaciel doszedł do wniosku, że teren jest nadzwyczaj silnie umocniony, pełen zasadzek i że należy go »preparować« metodycznie, nękając i systematycznie niszcząc stanowiska obrońców ogniem wszelkich rodzajów artylerii. Tylko tym można tłumaczyć fakt, że po silnym nalocie stukasów 2 września natarcie niemieckie wyszło z kilkugodzinną zwłoką” (s. 39).

Rozważaniom o wartości bohaterstwa na kanwie Westerplatte poświęcił Flisowski we Wstępie osobny podrozdział, zatytułowany Przyczynek do problemu bohaterstwa. „Obrona Westerplatte odegrała znaczną rolę moralną w 1939 r., mobilizując kraj do wytrwałości w oporze – pisał trafnie w tym fragmencie. – Uporczywa, pomyślna obrona tego skrawka ziemi zdawała się argumentem w skali szerszej. Dlatego wieści o nim spotykamy w komunikatach radiowych i w prasie codziennej. Obrońcy Westerplatte już w dniach wrześniowych zostali publicznie uznani za bohaterów, zgodnie z prawami, jakie rządzą tego rodzaju zjawiskami społecznymi, ponieważ swoją skuteczną walką czynnie wcielali w życie ważny ideał społeczny – obrony przed atakującym wrogiem – byli dowodem żywych wartości społecznych, zdolnych do przeciwstawienia się najazdowi, prezentowali narodowi jego utajoną moc. I za to od razu zostali wzniesieni na wyżyny bohaterskiej legendy” (s. 40).

Przenosząc tu bohaterstwo na grunt wartości społecznych, Flisowski pomijał inny aspekt, tak wyraźnie lokujący miejsce pamięci Westerplatte we Wrześniu: walki w obronie niepodległości, w obronie polskiego państwa. „Kiedy jeszcze w czasie przygotowywania materiałów do tego tomu opowiadałem znajomym o finale walki i dalszych losach obrońców Westerplatte – kontynuował – często spotykałem się ze zdziwieniem, że ludzie ci żyją. Rozpowszechniła się bowiem wersja, że obrońcy Westerplatte »przecież wysadzili się w powietrze«. Mogła ona powstać po nocy z 6 na 7 września. Wielki pożar leśny spowodowany przez niemiecką cysternę mógł być widoczny na polskich terenach wybrzeża. W wyobraźni polskich obserwatorów mogło powstać domniemanie, a nawet pewność, że załoga Westerplatte »wysadziła się w powietrze«. Szerokiemu rozpowszechnieniu się tej wersji sprzyjały reminiscencje z Pana Wołodyjowskiego i Reduty Ordona, wspomnienia o wydarzeniach podobnych, znanych z historii, nadto ukształtowany w kręgu naszej kultury wzór bohatera. Już Pindar twierdził, że bohaterem można zostać dopiero po śmierci, greccy bohaterowie już za życia odbywali peregrynacje do królestw podziemnych. Wieść o wysadzeniu się w powietrze załogi Westerplatte mogła się łatwo przyjąć, ponieważ pasowała całkowicie do tego wzoru” (s. 40).

Ciekawe było kolejne stwierdzenie Flisowskiego: „Z bohaterami, którzy zginęli, społeczeństwo ma na ogół mniej kłopotów niż z żyjącymi, ponieważ żywi stwarzają szereg praktycznych problemów, które trzeba rozwiązać. Łatwiej jest takie problemy rozwiązywać w stosunku do żołnierzy, którzy wygrali wojnę – lepiej ich po prostu widać, są bliżsi (w sensie czasowym) współczesności. Gorzej jest z żołnierzami przegranej wojny, odległej o ćwierć wieku”. Flisowski zauważał, że problem udało się jednak rozwiązać i wtopić bohaterów w tkankę socjalistycznej ojczyzny, gdyż „spora wszakże gromada westerplattowców […] żyje i pracuje ku pożytkowi Polski Ludowej. Ludzie ci powinni być otaczani powszechnym szacunkiem” (s. 40).

Publikacja Flisowskiego, formułująca w wyżej opisany sposób model upowszechnianej wiedzy o Westerplatte i polityczno-etyczną wykładnię wydarzeń, była przez niego uzupełniana w kolejnych wydaniach308. W pierwszym wydaniu relacja mjr. Sucharskiego, która jako jedyna spośród zawartych w tomie wspomnień została zamieszczona w formie przedruku, znalazła się na końcu książki, w dziale Dodatek – jako aneks do relacji zebranych w kraju. Począwszy od wydania trzeciego (Warszawa 1965), relacja komendanta otwierała cały zbiór (relację Dąbrowskiego przesunięto na drugie miejsce). Flisowski naprawił w ten sposób „błąd” z pierwszego wydania, przyjmując odpowiednią hierarchię w przedstawieniu relacji komendanta i jego zastępcy309.

Jedenastostronicowa wypowiedź majora była poszerzoną wersją tekstu publikowanego w obozie jenieckim i uzupełnionego przez Sucharskiego na podstawie zebranych źródeł niemieckich. Komentując wydanie wspomnień majora, Flisowski wyjaśniał, że „zaczerpnięta została z zeszytu II/1957 »Bellony«, Kwartalnika Wojskowo-Historycznego (Wydawca: Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, Londyn, wrzesień 1957)” i relacja Sucharskiego dotarła do niego już po opublikowaniu w „Bellonie” w listopadzie 1957 r., zatem po zakończeniu prac nad zbiorem, i w związku z tym „nie mogła odegrać roli pomocniczej przy zbieraniu relacji na terenie kraju oraz opracowywaniu przypisów i wstępu” (s. 47, przyp. 1). Symptomatyczny jest zapis o „pomocniczej roli” dla innych relacji, której wspomnienia Sucharskiego nie mogły już odegrać. Prawdopodobnie taką rolę w pewnym sensie odegrał dla westerplatczyków Dziennik Bojowy Załogi Westerplatte310.

W trzecim wydaniu książki została dodana relacja płk. Józefa Siłakowskiego (w latach trzydziestych szefa Wydziału Fortyfikacji w Departamencie Budownictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych), w której opisano fortyfikowanie Składnicy. W piątym wydaniu (Warszawa 1968) po raz pierwszy zamieszczono relację Stefana Fabiszewskiego, w której były komendant Składnicy opisał budowę umocnień na Westerplatte oraz podkreślił zasługi projektantów i kierowników robót. Dopiero w tymże wydaniu po raz pierwszy opublikowano relację Stefana Grodeckiego (zmarł w tym samym roku), która mogła wywołać zdziwienie ze względu na niewielkie rozmiary i samą treść – należało ją odbierać jako wyjaśnienia i uzupełnienia do innych relacji, a nie odrębne wspomnienie. W siódmym wydaniu (Warszawa 1974) w pracy Flisowskiego znalazła się relacja Ignacego Zarębskiego – zastępcy kierownika radiostacji na Westerplatte. Opatrzono ją komentarzem redakcyjnym: „Relacja plutonowego Ignacego Zarębskiego, załączona do listu napisanego do mjr. Stefana Fabiszewskiego, pochodzi z dnia 24.I.1966. Relacja została udostępniona autorowi przez Michała Gawlickiego. Autor [Ignacy Zarębski – przyp. K.Z.] zmarł w 1966 r.” (przyp. na s. 328).

Jaki obraz obrony Westerplatte wyłaniał się z relacji westerplatczyków zamieszczonych w książce Flisowskiego? Czy treść ich wspomnień dawała uzasadnienie dla tez zawartych we Wstępie?

Na temat notatek komendanta Składnicy Flisowski wyraził się podobnie jak Marian Pelczar we Wstępie do Wspomnień Franciszka Dąbrowskiego: „Znaczna część ustaleń mjr. Sucharskiego pokrywa się […] z tezami wstępu oraz przypisów – pisał Flisowski. – Najznaczniejsze rozbieżności zamarkowano w przypisach. Tekst relacji przedrukowano z oryginału zamieszczonego w »Bellonie«; od oryginału odróżnia go niewielki retusz językowy i ortograficzny” (s. 47, przyp. 1). Relacja Sucharskiego nie przynosiła nowości w stosunku do znanych już edycji jego wspomnień.

Relacja Franciszka Dąbrowskiego pokrywała się z treścią wspomnień opublikowanych dwa lata wcześniej, choć na potrzeby zbioru została znacznie skrócona. Dodano również kilka zdań, które nie znalazły się we Wspomnieniach. Po fragmencie, w którym kapitan wzmiankował o komunikacie radiowym: „Naczelny Wódz pozdrawia załogę”, dochodziły słowa: „Mała to dla nas pociecha…” (s. 74). Narady dotyczące kapitulacji zostały potraktowane bardzo lakonicznie. Z książki Flisowskiego nie dowiemy się o trzaśnięciu drzwiami i dramatycznej rozmowie z Sucharskim. Otrzymujemy skrótowo opisaną naradę, podczas której „propozycja komendanta, by poddać Westerplatte, upada” (s. 78). Drugą naradę, podobnie jak we Wspomnieniach, kończy zapowiedź przerwania przez majora walki, jeśli stan zdrowia rannych będzie się pogarszał, a ogień nieprzyjaciela dokona dalszych zniszczeń (s. 78).

Ciekawe wzmianki dotyczące przebiegu obrony odnajdziemy we wspomnieniach chor. Jana Gryczmana. 3 września, pisał Gryczman, „z rozmowy telefonicznej z kapitanem Dąbrowskim, a następnie z porucznikiem Grodeckim dowiedziałem się, że Naczelny Wódz pozdrawia nas i wzywa do dalszej obrony” (s. 106). Chorąży prawidłowo zapamiętał sens słów Naczelnego Wodza i – inaczej niż Dąbrowski – dodawał do pozdrowienia wypowiadane w eterze główne przesłanie: wezwanie do dalszej obrony. Doświadczony żołnierz, który walczył w 1918 r. w armii austriackiej, a w 1920 r. w 46. Pułku Strzelców Kresowych, odczuwał zapewne ładunek emocjonalny, jaki niosły te słowa. Jeżeli przyjąć, że taką świadomość miał chor. Gryczman, to powstaje pytanie, czy „Pozdrowienia Naczelnego Wodza” nie odczytali właściwie również inni oficerowie na Westerplatte. Należy sądzić, że tak właśnie było. Zbigniew Flisowski nie pominął milczeniem tego fragmentu wspomnień Gryczmana. Zdecydował się zamieścić jego słowa, ale też opatrzyć je komentarzem całkowicie podającym w wątpliwość ich wiarygodność. Odnosząc się do komunikatu „Naczelny Wódz pozdrawia nas i wzywa do dalszej obrony”, Flisowski podważył wiarygodność pamięci Gryczmana i orzekającym tonem oznajmił w przypisie: „W istocie mowa była tylko o pozdrowieniach”311 (s. 106, przyp. 19).

W relacji kpr. Edmunda Szamlewskiego znalazł się fragment, który można było odebrać jako delikatne nawiązanie do załamania się mjr. Sucharskiego. 2 września, po nalocie, w koszarach „Kapitan Dąbrowski, zrównoważony, spokojnie odbierał telefony z poszczególnych wartowni i podawał obsadom instrukcje głosem tak opanowanym, pomimo huków i wstrząsów, jakby miał uszy zatkane watą. Jedynie na twarzy jego było wielkie znużenie, lecz trwał i wykonywał swoje obowiązki. Major Sucharski siedział z boku, milczący. Odnosiło się wrażenie, że jest mocno zafrasowany i głęboko się nad czymś zastanawia. Trudno go było poznać, przez tych kilka dni dziwnie się jakoś zmienił, postarzał. Wprawdzie z natury był małomówny, ale widać było, że coś go gnębi” (s. 139). O prokapitulacyjnym podejściu majora wspominał w swojej relacji dowódca placówki „Przystań”, ppor. Zdzisław Kręgielski: „[narada 6 września – przyp. K.Z.], major Sucharski nie wierzy w możliwość przetrwania choćby jeszcze jednego dnia […]. W rozmowie z kapitanem Dąbrowskim nie wyczuwałem z jego strony wahania, jeśli idzie o kontynuowanie obrony. Wszystkie rozkazy i polecenia otrzymywałem od kapitana Dąbrowskiego” (s. 238).

Słowa kpr. Szamlewskiego i por. Kręgielskiego, w których jedynie osoby zorientowane mogły się doszukać śladów niedyspozycji komendanta, były wyjątkiem w zbiorze Flisowskiego. Sucharski dowodził, wydawał rozkazy i troszczył się o żołnierzy. Kapral Bronisław Grudziński: „major Sucharski dzwoni, sprawdzając czujność na posterunkach. Pyta, czy ranni nie gorączkują, jeśli tak, to trzeba przysłać ich do koszar, do lekarza kapitana Słabego” (s. 184). Kapral Władysław Domoń: „Odzywa się centrala. Major Sucharski nakazuje wzmożoną obserwację, ostrzega nas: »Uważajcie, zaraz będzie natarcie«” (s. 192). Obraz realistycznie patrzącego na obronę dowódcy utrwala się w czasie siedmiu dni walki, kiedy to wreszcie komendant decyduje się na kapitulację. Z wielu relacji dowiadujemy się, że żołnierze chcieli 7 września kontynuować obronę, a mat Bernard Rygielski napisał nawet: „Byłem bliski samobójstwa, gdybym nie miał syna, może bym to zrobił” (s. 174).

Opracowanie Flisowskiego, nowatorskie ze względu na zawarty w nim materiał źródłowy i kompleksowość podejścia do tematu, określiło obowiązujący i niepodważalny kanon wiedzy o Westerplatte. Flisowski nie tylko naszkicował na podstawie opublikowanych wspomnień przebieg obrony Składnicy, ale także wyznaczył wzorzec, jak należy oceniać postawę obrońców, na co zwracać uwagę i co zapamiętać. Tworzył model miejsca pamięci, który będzie obowiązywał w całym badanym okresie. Jego tezy i argumenty zostały spopularyzowane przez różne nośniki pamięci historycznej. Na relacjach zawartych w tomie Flisowskiego, a także na jego wykładni historiograficznej bazowali m.in. Janina Skowrońska-Feldmanowa – autorka sztuki teatralnej Westerplatte – oraz Jan Józef Szczepański – scenarzysta filmu fabularnego Westerplatte. Z jego książki korzystali autorzy licznych tekstów publikowanych z okazji kolejnych rocznic wybuchu II wojny światowej. „Pracę Flisowskiego – oceniał w 1961 r. Jerzy Pertek – należy uznać za wydarzenie szczególnego kalibru. Nie chcąc tu powtarzać wszystkich słów uznania, napisanych już pod adresem tej pracy, poprzestajemy na stwierdzeniu, że jest to jak dotąd najpoważniejsze opracowanie, które może stać się podwaliną pod przygotowania drobiazgowej, wyczerpującej monografii obrony Westerplatte, jakiej do tej pory nie mamy, a jaką wreszcie mieć powinniśmy”. Pertek wychwycił rzeczywisty mankament pracy Flisowskiego: brak zwartej rekonstrukcji zdarzeń podczas siedmiodniowej obrony312.

Autor Westerplatte nie poprzestał na publikowaniu kolejnych wydań swojej pracy. W 1967 r. w ramach cieszącej się wielką popularnością serii tzw. Żółtych Tygrysów, wydawanej przez Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej w nakładzie 240 tys. egzemplarzy, ukazała się niewielka książeczka, zatytułowana Czwarta czterdzieści pięć313. Flisowski tym razem pozwolił sobie na gawędziarski opis wydarzeń. Nie wahał się też pokazać wypadków z perspektywy niemieckiej, co miało związek z przeobrażeniami w stosunkach polsko-niemieckich w drugiej połowie lat sześćdziesiątych.

Książeczka przynosiła kolejne podtrzymanie komunistycznych treści miejsca pamięci. Flisowski wracał do mitu ufundowanego na publikacjach ZPP i wdrażanego w kraju, począwszy od uroczystości państwowych w pierwszych latach po wojnie. Symbol „spadkobierców” z I Brygady Pancernej nie został przez niego uwzględniony w pisanym tuż po październikowej odwilży Wstępie do Westerplatte, w którym rozprawiał się przede wszystkim z ujawnionym przez Dąbrowskiego różnym podejściem dowódców do kontynuowania walki.

W 1962 r. rozpoczął się powrót do krzewienia w powiązaniu z Westerplatte mitu „braterstwa broni”. Na terenie Składnicy postawiono pomnik czołgu T-34, a kontynuacją tej narracji stały się serial o czterech pancernych (pierwszy odcinek wyemitowano w maju 1966 r.) oraz olbrzymi monument odsłonięty na półwyspie w 1966 r.314 „Polska placówka na Westerplatte – czytamy w Czwartej czterdzieści pięć – wykonała swoje zadanie z honorem. Piętnastokrotnie przeciągnęła czas wyznaczony jej do obrony. Odparła trzynaście wielkich natarć i kilkadziesiąt wypadów nieprzyjaciela, zadała nieprzyjacielowi straty obliczane na około 400 ludzi. […] Obrona Westerplatte na niewielkim odcinku odzwierciedla tragizm polskiego września, jest świadectwem mężnej walki 182 polskich żołnierzy. […] W 1945 roku właśnie Brygada Pancerna imienia Bohaterów Westerplatte, polskie czołgi wyzwalały Gdańsk, polski żołnierz szykował się do szturmu na Westerplatte, aby odpłacić za wrześniową klęskę. Ale Niemcy nie stanęli do walki, poddali się bez strzału. […] Walki polskich czołgistów i fizylierów o wybrzeże w roku 1945 spięły klamrą zwycięstwa tak różne okresy zmagań nad Bałtykiem” (s. 105–107). Publikację zamykały krótka informacja o „wielkim w wymiarze i w natchnieniu pomniku” odsłoniętym w 1966 r. oraz znany już z wcześniejszych publikacji Dziennik Bojowy Załogi Westerplatte315.

Po historiograficznym uformowaniu miejsca pamięci, dokonanym przez Flisowskiego, na gruncie nauk historycznych temat interpretacji obrony uznano za zamknięty. Wypracowane treści były upowszechniane w kolejnych wydaniach książki Westerplatte oraz przez inne nośniki; w tym publikacje popularnonaukowe.

W 1968 r. Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa opublikowała inną pozycję Flisowskiego, stutrzydziestotrzystronicową Tu na Westerplatte316. Otwierała ona serię zatytułowaną „Biblioteka Pamięci Pokoleń”. Autor zaprezentował popularnie ujętą opowieść o walce 182 obrońców, po której następował równie obszerny opis epopei I Brygady Pancernej. We Wprowadzeniu Flisowski jeszcze raz ujął swoje tezy z Westerplatte. „[Westerplatczycy – przyp. K.Z.] prezentowali narodowi, którego armia musiała się cofać od pierwszych dni wojny, jego utajoną moc” – pisał, ukazując obronę Składnicy jako wyjątek potwierdzający regułę na tle armii, która „musiała się cofać” (s. 117). Dalsza część wywodu była kolejnym dodatkiem do wykładni z 1959 r. Flisowskiemu podobał się każdy szczegół przeobrażonego i nieprzypominającego już wrześniowego teatru walk półwyspu: relikty obrony, ocalona i przesunięta wartownia nr 1, płyta nagrobna, a w jej tle czołg I Brygady Pancernej. Nawet kiosk „Ruchu”, w którym można było nabyć kartki pocztowe, Flisowski nazywał pięknym. „Wreszcie pomnik – dochodził do elementu zwieńczającego półwysep. – […] Strzelistą i piękną sylwetę pomnika widać z daleka z pełnego morza. Prowadzi statki idące do gdańskiego portu. Materia ludzkich losów i walk jest żywa, ale uwieczniamy ją w granicie. Tu, na półwyspie zrodzonym przez Wisłę. Dla naszej pamięci. Dla pokoleń, które przyjdą. Na przestrogę tym, co chcieli odwrócić nad Bałtykiem bieg historii” (s. 132–133).

Mit braterstwa z Amią Czerwoną Flisowski utrwalał też w książce Pomorze. Reportaż z pola walki, wydanej w 1973 r. i poświęconej walkom na Pomorzu Zachodnim i Wschodnim wiosną 1945 r.317 Pisał tym razem w stylu, w którym można było poczuć powiew wielkiej zmiany i ducha pionierskiej, wojennej przygody. „Gdynię wypełniał ów niepowtarzalny metaliczny dźwięk, jaki wydają gąsienice czołgów na twardym miejskim bruku – opowiadał – gdy w sztabie 1 Brygady Pancernej imienia Bohaterów Westerplatte przyjmowano 27 marca szyfrówkę frontu, mającą określić kształt historycznego wydarzenia. Po dziś dzień widnieje ona w aktach Centralnego Archiwum Wojskowego, wypisana z energią, pośpiechem, na formularzu fabryki sukna w Złocieńcu (»Loll Grefunder Tuchfabrik – Falkenburg«!) ogromnymi cynobrowymi literami, jakby oddającymi wielkie dni historycznego marca 1945 roku” (s. 438).

Opowieść Flisowskiego powstawała już po sukcesie serialu Czterej pancerni i pies. „Oto dowódca brygady – pisał – miał iść natychmiast wraz ze sztabem, batalionem fizylierów i trzema czołgami do naszego portowego miasta »dla podniesienia polskiego sztandaru narodowego nad Gdańskiem…«”. Wypełniając historyczną misję, dzielni czołgiści „jechali przez krainę dzisiejszego Trójmiasta”. Historyczny pochód wiódł do centrum miasta. „Ciągną nasi w stronę ratusza, na którym podnieść mają biało-czerwoną chorągiew. Na Długim Targu są już piechurzy radzieccy – ogorzali od pożarów, zasypani pyłem walk ulicznych. […] Dwóch sprawnością się wyróżniających pnie się po rynnie w górę na dach – nie wiedzą jeszcze, że wspinają się do gmachu historii” (s. 443).

Flisowski kończył opowieść tak, jakby wydobywał ją ze skarbnicy upowszechnionej już pamięci i dodawał jedynie szczegóły: „W spłowiałej zielonej rogatywce z piastowskim orłem stoi przed Dworem Artusa dobry strzelec przeciwpancerny Matlęgiewicz […]. Przyszedł tu jako dziedzic wielkiej sprawy i teraz, stojąc w załamanym trójboku fizylierskiego batalionu, koło czołgu z białym orłem na wieży i dowódców stojących na jej szczycie, śpiewa pieśń przez Konopnicką złożoną o ziemi, skąd nasz ród, której nie rzucim. Przyszedł tu jako dziedzic naszej sprawy nadbałtyckiej […]. Przy nas przez wieki stali gdańszczanie, bo sens istnienia wielkiego miasta i portu ze źródeł wziął się Wisły. Jednostka imienia Obrońców [właściwie: Bohaterów – przyp. K.Z.] Westerplatte, którzy o nasze prawa do Gdańska i nadwiślańskiej pomorskiej ziemi bili się, stała teraz przed Artusowym Dworem […]. Żołnierze nasi nadeszli tu drogą zaszczytną, którą królowie ongi nadciągali, i dwa kamienne lwy gdańskie na przedprożach Dworu Artusa – i lewy, i prawy – na nich spoglądają, na ich szlak, stary wojenny nasz szlak polskiego teatru wojny, walki o granice Ojczyzny” (s. 443–444).

Rozpowszechniany przez Flisowskiego mit, łączący Westerplatte z ludowym wojskiem, znajdował epigonów w przewodnikach turystycznych, prasie i literaturze. Na przykład w książce Franciszka Fenikowskiego Pod tarczą Sobieskiego. Wędrówki po Trójmieście, wydanej w 1971 r., odnajdziemy następujący fragment: „Z krwi westerplatczyków powstał mściciel. Imieniem ich nazwano Pancerną Brygadę, która z dalekich Sielc przybyła aż do Gdańska, by wziąć odwet na ciemiężcach i przywrócić ojczyźnie bałtycki brzeg. Wiosną 1945 roku lwy z portalu gdańskiego ratusza doczekały się powrotu Polski. Czołgi nasze wdarły się na Długi Targ. […] Danzig stał się Gdańskiem, »miastem znowu naszym«”318.

Jednym z historyków, którzy po październikowej odwilży zainteresowali się tematyką Westerplatte, był Rafał Witkowski, pracujący w Wydziale Historycznym Sztabu Głównego Marynarki Wojennej. „Pamiętam swą wizytę na miejscu bohaterskiej walki – pisał we wspomnieniach wydanych w 1998 r. – […] ziemię pokrywała jeszcze warstwa mokrego śniegu […]. Wraz z por. Leonem Pająkiem i kilkoma innymi kombatantami (zapamiętałem wśród nich sierż. Franciszka Toporowicza) oglądaliśmy ruiny koszar oraz inne obiekty, które trzeba było odpowiednio uporządkować i przygotować w związku z zaplanowanym na wrzesień pierwszym zjazdem obrońców Westerplatte. Od tej chwili datuje się moja osobista znajomość z wieloma z nich, szczególnie zaś z tymi, którzy mieszkali w Gdańsku i z którymi łatwy był kontakt osobisty. Później każdego już niemal roku z okazji kolejnych rocznic Września byłem zapraszany na koleżeńskie spotkania. Dzięki temu, że udało mi się zdobyć zaufanie weteranów oraz uznanie jako historyk, stałem się któregoś roku depozytariuszem pewnej bardzo ważnej tajemnicy Westerplatte. Doszło wówczas – a było to na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych – do rozmowy ze mną por. Stefana Grodeckiego i ppor. Zdzisława Kręgielskiego (świadkiem rozmowy był sierż. Michał Gawlicki). Wtedy też, ku memu wielkiemu zdumieniu i zupełnemu zaskoczeniu, usłyszałem z ust por. Grodeckiego relację o tym, jak po nalocie Stukasów 2 września załamał się mjr Henryk Sucharski i jakie to miało konsekwencje dla dalszego przebiegu obrony. Z tego, co wówczas usłyszałem, wynikało niezbicie, że wobec wstrząsu psychicznego, jakiego doznał major, kierowanie obroną i dowodzenie walką przejął jego zastępca kpt. Franciszek Dąbrowski”319.

Witkowski zdawał sobie sprawę, jak delikatną materię podejmował historyk badający obronę Składnicy i jakie trudności napotka320. Na polu historycznego opracowywania walk na Westerplatte musiał ustąpić Zbigniewowi Flisowskiemu i zająć się inną tematyką321. Obrona Składnicy wciąż budziła jednak jego zainteresowanie. Na początku lat sześćdziesiątych, biorąc pod uwagę rosnące turystyczne znaczenie Westerplatte, jak również decyzję władz o wzniesieniu okazałego pomnika, zainicjował opracowanie informatora, który mogliby nabywać turyści odwiedzający półwysep. W przewodniku autorstwa Rafała Witkowskiego i Włodzimierza Pogody, wydanym w 1964 r., znalazł się plan zwiedzania Westerplatte, na którym zaznaczono ruiny koszar, wartownię nr 3, wartownię nr 1, cmentarzyk oraz placówkę „Fort” (w kolejnych latach obowiązkową i często jedyną pozycją w programie odwiedzin stał się kopiec z pomnikiem)322. Połowę zawartości autorzy poświęcili historii półwyspu Westerplatte i siedmiodniowej obronie, drugą część wyzwoleniu Wybrzeża w 1945 r. i upamiętnieniu obrony przez władze, począwszy od 1945 r. Zamieścili tu także zdjęcia znane wcześniej ze zbioru Flisowskiego – zajmowały one więcej miejsca niż tekst.

Pogłębiony przekaz propagandowy przyniosła edycja kolejnego, pięćdziesięciotrzystronicowego przewodnika, którego współautorem był Witkowski323. Zarówno użyta w nim frazeologia, jak i styl pisania o Westerplatte, wykorzystujące treści miejsca pamięci uformowane przez Flisowskiego, miały obowiązywać z małymi modyfikacjami we wszystkich późniejszych przewodnikach po półwyspie. We Wstępie autorzy podkreślali, że Westerplatte stanowi symbol wybuchu II wojny światowej 1 września 1939 r. o 4.45 oraz fragment walk z hitleryzmem, jest także miejscem, gdzie „wiosną 1945 roku powrócił żołnierz i marynarz polski, by po wielowiekowych krzywdach przywrócić Polsce należną jej, sprawiedliwą granicę nad Bałtykiem”. Nawiązując do kampanii propagandowej związanej z obchodami tysiąclecia państwa polskiego, napisali o Westerplatte jako symbolu łączącym „odwagę, męstwo, ofiarność i waleczność” z „przywiązaniem do morza”, które trwa „na przestrzeni tysiącletniej historii narodu polskiego” (s. 5).

Przykładem opisu powojennej historii półwyspu w duchu ówczesnych wytycznych politycznych niech będą słowa związane z czołgiem postawionym na Westerplatte w 1962 r.: „Tysiące wycieczkowiczów zwiedzających z uczuciem wzruszenia teren Westerplatte, na którym do dziś zachowały się ślady dramatycznych wydarzeń z września 1939 roku, przystają nagle w zdumieniu przed wyrastającym wśród drzew masywem czołgu. Szerokimi taśmami gąsienic wspiera się na betonowym podwyższeniu za płytą, pod którą spoczywają prochy poległych żołnierzy Westerplatte. Sylweta jego dobrze jest znana społeczeństwu polskiemu. Setki podobnych pancernych wozów przemierzały w 1945 roku drogi i bezdroża naszego kraju w pościgu za wycofującym się okupantem. W niejednym miasteczku i wsi polskiej właśnie one były zwiastunami nadchodzącej wolności. Skąd więc tu, w miejscu, które przeszło do historii jako symbol męstwa żołnierza polskiego w walce z hitlerowskim najazdem w 1939 roku, znalazł się ten stalowy znak zwycięstwa nad najeźdźcą? Białe orły na wieży czołgu mówią, że należał on do formacji ludowego Wojska Polskiego”. Odpowiedź następowała dalej: „[to] jeden z wozów 1 brygady pancernej im. Bohaterów Westerplatte, która przejęła tradycje obrońców polskiej placówki we wrześniu 1939 roku”. Żołnierze brygady podjęli walkę i „doprowadzili ją do zwycięskiego końca”, a walczyli „nie tylko o polskość małego skrawka ziemi gdańskiej, lecz o przywrócenie Polsce w całości jej starego nadmorskiego grodu. Zasłużyli więc sobie w pełni na to, by czołg ich stanął na tym czczonym przez naród miejscu. Dzięki temu nazwa Westerplatte nie będzie kojarzyć się jedynie z pojęciem bohaterskiej, lecz beznadziejnej obrony, ale przywiedzie nam na myśl także zwycięskie walki żołnierza polskiego, które przywróciły Polsce jej dawne piastowskie ziemie” (s. 32).

Na kolejnych stronach przewodnika przedstawiono operację wyzwalania Pomorza przez wojska polskie i sowieckie. Im bliżej było momentu „wyzwolenia Gdańska” przez czołgi polskiej Brygady Pancernej, tym relacja stawała się coraz bardziej szczegółowa i wyraźniej akcentowała żołnierski trud. Kulminacja nastąpiła, gdy czytelnik dowiadywał się o „doniosłej dla żołnierzy polskich uroczystości”, podczas której „na dachu Dworu Artusa zawieszono biało-czerwoną narodową flagę” – tym samym „marzenia czołgistów zostały zrealizowane” (s. 40). Doniosłość aktu podkreślało przemówienie dowódcy brygady płk. Malutina w obecności przybyłych przedstawicieli oddziałów sowieckich. Autorzy jasno wykładali czytelnikowi najważniejsze, ich zdaniem, przesłanie: „wrześniowa walka bohaterskich obrońców placówki na Westerplatte, walczących o polskość tego małego skrawka ziemi, kontynuowana przez 1 brygadę pancerną, noszącą ich imię, została zwycięsko zakończona” (s. 40). Opisowi towarzyszył materiał ilustracyjny: zdjęcia pokazujące żołnierzy I Brygady na Długim Targu (s. 42) oraz fotografia haubicy z wymalowanym na lufie hasłem „Za Westerplatte” (s. 35). Do znanych z innych publikacji niemieckich zdjęć przedstawiających strzelający pancernik i inscenizację honorowej kapitulacji dochodziły kolejne inscenizowane sceny – widoczne na fotografiach „wyzwolenie” Gdańska przez „spadkobierców” Westerplatte.

Po zakończeniu wojny – pisali autorzy przewodnika – już od pierwszych dni nastąpił okres gorączkowej pracy na odzyskanym Wybrzeżu. Czytelnik dowiadywał się o tworzeniu organów władzy ludowej, odgruzowywaniu i odbudowie zakładów pracy, przygotowywaniu do pracy portów i basenów morskich. Takie miały być początki Gdańska – „nazywanego dumnie nadmorską stolicą Polski Ludowej” (s. 44). Kolejne strony poświęcono zagospodarowaniu terenu Westerplatte, którego zwieńczeniem była budowa pomnika. Opisana ze szczegółami uroczystość odsłonięcia monumentu miała charakter podniosły, a dla pięćdziesięciotysięcznego tłumu wojsko musiało zbudować specjalny most pontonowy. „Efektownym i wymownym fragmentem uroczystości – podkreślali autorzy – było zapalenie siedmiu zniczów, mających symbolizować siedem dni bohaterskiej obrony Westerplatte w 1939 roku. Znicze zapalały grupy uczestników walk z różnych placów boju w czasie ostatniej wojny. Wśród grupy obrońców wybrzeża znajdował się również były członek załogi Westerplatte sierżant rezerwy Michał Gawlicki. W innej grupie zapalenia znicza dokonali byli żołnierze 1 brygady pancernej im. Bohaterów Westerplatte” (s. 51–52).

Opisowi wydarzenia towarzyszyły zdjęcia dokumentujące budowę pomnika. Wrażenie monumentalności miały wzbudzić zwłaszcza zbliżenia ogromnych kamiennych twarzy dwóch żołnierzy, zastygłych w pozie dumnych wartowników. Na innych fotografiach prezentowano delegacje zagraniczne zwiedzające półwysep: delegację szwedzkiej marynarki wojennej (data odwiedzin: 17 czerwca 1966 r.) i fińskiej marynarki wojennej (10 lipca 1966 r.). Budowa pomnika i zawarte w nim treści (szerzej o tym w rozdziale Westerplatte jako topograficzne miejsce pamięci) zakończyły formowanie miejsca pamięci, rozumianego jako jedno z najważniejszych dla komunistycznych aktorów pamięci miejsc, wykreowanych w duchu wartości narzucanych Polakom po 1945 r.

Rafał Witkowski, który był pomysłodawcą i współautorem pierwszych przewodników po półwyspie, nie porzucił myśli o napisaniu pracy historycznej o Westerplatte. Jego inicjatywa spotkała się z pozytywnym oddźwiękiem w Wydawnictwie Morskim, ale koncepcją „nie był zachwycony” kadm. Ludwik Dutkowski, któremu Witkowski przedstawił „projekt podjęcia pracy nad historią Westerplatte”. „Wolałby on – wspominał Witkowski – abym zajął się opracowaniem walk o zdobycie Kołobrzegu w marcu 1945 roku”324.

Pracę nad książką o Westerplatte Witkowski podjął w roku 1973, a ukończył w 1974. Publikacja, zatytułowana Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy, ukazała się w nakładzie 40 tys. egzemplarzy dopiero w 1977 r., co autor tłumaczył „katastrofalnym brakiem papieru”325. Profesor Marian Mroczko w „Roczniku Gdańskim” ocenił dzieło następująco: „Jest to bogato ilustrowana popularnonaukowa monografia, podejmująca po raz pierwszy w naszej literaturze dzieje Westerplatte od odzyskania przez Polskę dostępu do morza po I wojnie światowej, aż po dzień dzisiejszy. Stroną dodatnią takiego ujęcia jest przekazanie czytelnikowi w sposób całościowy i przystępny wielu interesujących i niekiedy mało znanych informacji. […] Rozważania swoje oparł autor głównie na wydanej wcześniej literaturze, lecz podał i uporządkował wiele szczegółów”326.

Książka Witkowskiego była rzeczywiście najobszerniejszym z dotychczas wydanych opracowań dziejów Składnicy. W pierwszej części autor opisał historię półwyspu do wybuchu wojny (budowę koszar i wartowni, funkcjonowanie placówki, warunki służby i życie załogi), w drugiej, korzystając z pracy Flisowskiego, ale również na podstawie własnych badań (spotkania i korespondencja z westerplatczykami), zrekonstruował siedmiodniową obronę. Jego publikacja obfitowała w bogatszy materiał ilustracyjny niż zbiór Flisowskiego, zawierała m.in. zdjęcia i fotokopie dokumentów (przedwojenne polskie rozkazy, plany wartowni). Na niemieckich ujęciach z kapitulacji polscy jeńcy prezentowali się godnie: oficerowie byli do niewoli raczej odprowadzani, niż prowadzeni; znane fotografie mjr. Sucharskiego z szablą przypominały o niemieckim szacunku dla polskiego dowódcy. Publikacja zawierała kalendarium najważniejszych wydarzeń z historii Westerplatte, wykaz podstawowej literatury, mapę (plan sytuacji bojowej na 1 września 1939 r.) oraz streszczenia książki po angielsku, niemiecku i rosyjsku.

Stosunkowo obszernie Witkowski opisał okres powojenny. Nie skupił się przy tym jedynie na wydarzeniach dominujących we wcześniejszych publikacjach, takich jak wyzwolenie Gdańska w 1945 r., budowa pomnika, sprowadzenie prochów mjr. Sucharskiego, ale omówił także wiele innych działań związanych z Westerplatte, m.in. rozminowywanie terenu, wydawanie znaczków z motywem Składnicy, szczegóły budowy pomnika, których próżno szukać w innych pozycjach (np. odnalezienie w 1963 r. szczątków polskiego żołnierza, który zginął w czasie wrześniowej obrony – kpr. Andrzeja Kowalczyka). Opisał przesunięcie wartowni nr 1 czy kulisy kręcenia filmu fabularnego Stanisława Różewicza. Fragmenty te stanowią do dziś największy walor tej publikacji i wyróżniają ją spośród innych.

W 1978 r. ukazał się przewodnik po Westerplatte autorstwa samego Witkowskiego, bez współautorów327. Wydrukowano go również w języku angielskim, rosyjskim i niemieckim, stale zwiększała się bowiem liczba turystów zagranicznych, dla których brakowało jakichkolwiek materiałów w językach obcych. Był jednym z wielu wydawanych w tym czasie i cieszących się popularnością wśród turystów przewodników po tym historycznym miejscu – z obowiązkowym pomnikiem-kopcem na okładce328.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych do modelowych treści miejsca pamięci zaczęto dodawać akcenty, które można było zidentyfikować jako ślady nadciągającej zmiany w stosunkach polsko-niemieckich. Pierwszy raz po wojnie obrona Westerplatte pojawiła się w tym czasie w prasie zachodnioniemieckiej. Mieszkający w RFN westerplatczyk Stanisław Skwira miał przypadkowo odkryć, że mieszkający obok sąsiad Karl Ryfel walczył w 1939 r. na Westerplatte329. W sierpniu 1966 r. w niemieckiej wersji miesięcznika „Polska” opublikowano wspomnienia z obrony Westerplatte, napisane przez Zdzisława Kręgielskiego (podczas obrony Składnicy dowódcy placówki „Przystań”). Zdaniem Zbigniewa Flisowskiego, publikacja ta wywołała oddźwięk w Kilonii, gdzie mieszkało „kilku żyjących żołnierzy kompanii szturmowej – Kriegsmarine”330. Niemieccy weterani postanowili zorganizować pierwsze po wojnie koleżeńskie spotkanie, co wzbudziło zainteresowanie niemieckich mediów.

W 1974 r. w monachijskim piśmie „Quick” zamieszczono obszerny artykuł, w którym czterej żołnierze niemieccy opowiadali o swoim udziale w walkach na Westerplatte oraz podkreślali rycerskie potraktowanie pokonanych Polaków331. W tym samym roku fragmenty artykułu z „Quicka” wydrukowało w Polsce pismo „Forum”332, z kolei całość opublikował w 1978 r. w ósmym wydaniu Westerplatte Zbigniew Flisowski333. W nowym wydaniu jego książki znalazły się również po raz pierwszy inne wartościowe dokumenty niemieckie: fragment dziennika wojennego (Kriegstagesbuch) prowadzonego w Sztabie Armii „Nord” oraz relacja dowódcy pancernika Gustava Kleikampa, którą udostępniono polskim historykom po raz pierwszy w 1976 r. podczas polsko-szwedzkiego sympozjum historycznego w Wojskowym Instytucie Historycznym334.

Inny dokument źródłowy pochodzenia niemieckiego wydał w tym czasie dyrektor Biblioteki Gdańskiej, dr Marian Pelczar (redaktor Wspomnień Franciszka Dąbrowskiego). W 1974 r. ukazała się w jego opracowaniu Relacja niemieckiego oficera o walce na Westerplatte335. W publikacji zamieszczono zapis notowanej na bieżąco relacji Williego Auricha – kapelmistrza orkiestry pancernika „Schleswig-Holstein”. Aurich nie uczestniczył bezpośrednio w walce, ale ją obserwował i widział skutki. Zaletą relacji była skrupulatność: zapisywane szczegółowo godziny wydarzeń. Pelczar uznał relację kapelmistrza Auricha za znaczący przyczynek do historii obrony Westerplatte. „Podaje ona – pisał – kilka nieznanych dotychczasowym polskim relacjom szczegółów, obrazuje nastroje w niemieckim wojsku, ocenia bardzo pozytywnie taktykę obrony, męstwo i bohaterską wolę walki Polaków na straconym niemal, w świetle ogólnej sytuacji bojowej września 1939 roku, posterunku” (s. 16).

Książka zawierała aż piętnaście stron przypisów, w których Marian Pelczar szczegółowo skomentował wspomnienia Auricha. Na 37 zdjęciach dołączonych do relacji widać m.in. pogrzeb poległych niemieckich marynarzy z kampanii szturmowej na cmentarzu Srebrzysko i kapitulację załogi Westerplatte. „Na czele major Sucharski (bez czapki, z białą opaską na ramieniu)” – pisał Pelczar. Zdjęcie ukazywało majora w nie najlepszym świetle, z rękami uniesionymi do góry (s. 72). Również na trzech innych zdjęciach można było zobaczyć polskich żołnierzy z rękami za głową, idących do niewoli, choć nie zabrakło też znanego zdjęcia mjr. Sucharskiego, któremu w szlachetnym geście wręczał szablę gen. Friedrich Eberhardt (s. 76). Zamieszczając zdjęcia ukazujące mjr. Sucharskiego w niekorzystnym świetle, Pelczar kolejny raz (po książce Dąbrowskiego) wnosił do miejsca pamięci wkład niekoniecznie akceptowany przez dominującego aktora pamięci. Komunistyczni decydenci poradzili sobie, podobnie jak w 1957 r. ze Wspomnieniami komandora, i tym razem. Niewielki nakład (3 tys. egzemplarzy Relacji, wcześniej 5 tys. egzemplarzy Wspomnień) i brak kolejnych wydań rozwiązywały problem.

Nie wszystkim podobały się publikacje, które odchodziły od antyniemieckiego stereotypu i pokazywały Niemców życzliwiej niż dotychczas. Już w sierpniu 1979 r. ukazała się książka Aleksandra Rowińskiego Tamci żołnierze336. Autor przyznawał, że po wydrukowaniu w 1974 r. artykułu w „Quicku” jeszcze w tym samym roku, w listopadzie, udał się do RFN, aby przeprowadzić rozmowy z bohaterami tej publikacji. Nie dowiedział się od nich o obronie Westerplatte nic szczególnego. Swoich rozmówców nazywał z przekąsem „herosami”. Zastosowane przez niego podejście do byłych niemieckich żołnierzy trafnie oddał recenzent „Trybuny Ludu”: „są to dobrze sytuowani materialnie obywatele RFN, myślący dziwnymi dość kategoriami”, którzy „próbują udowadniać, że prowadzili wojnę rycerską i szlachecką […], zaś obozy koncentracyjne, rozstrzeliwania były dziełem nazistów, z którymi nie mieli nic wspólnego”337.

We wszelakich nowościach na rynku wydawniczym obowiązywała treść z dzieła Flisowskiego, uzupełniona o wątki braterstwa z Armią Czerwoną. Stanowiła ona, używając określenia Popular Memory Group, pamięć dominującą (dominant memory), która oddziaływała na pamięć potoczną (popular memory) przechowywaną przez byłych obrońców. Pamięć potoczna, którą westerplatczycy wyrażali w życiu codziennym, w tym w listach, była przez nich poddawana autocenzurze. Ze względu na totalitarny charakter narzucanej ideologii i skalę represyjności państwa komunistycznego prawda o Westerplatte pozostawała poza oficjalnym obiegiem, nie mając wpływu na społeczne wyobrażenie miejsca pamięci. Działał mechanizm kształtowania pamięci przez „aparat historyczny”, składający się z instytucji życia publicznego: komórek państwa i partii, szkoły, monopolistycznych mediów, podporządkowanych władzy organizacji społecznych i stowarzyszeń.

Ciekawych wniosków, dotyczących konfliktu między pamięcią dominującą a próbującą się przebić odmienną wizją wydarzeń, dostarcza analiza treści i recepcji korespondencji Stefana Fabiszewskiego. W 1933 r. mjr Fabiszewski został komendantem Wojskowej Składnicy Tranzytowej, którą to funkcję sprawował aż do grudnia 1938 r., gdy jego miejsce zajął mjr Henryk Sucharski. Po wojnie Fabiszewski zamieszkał w Londynie, gdzie pisywał w „Tygodniu Polskim” i „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza”. Był przez lata jednym z najwnikliwszych czytelników wydawanych w Polsce opracowań poświęconych Westerplatte.

W 1960 r. Fabiszewski opublikował w londyńskim „Tygodniu Polskim” pierwszy artykuł na temat obrony Westerplatte, zatytułowany Westerplatte 1939. Znalazły się tu nieznane i bardzo istotne szczegóły dotyczące pobytu na terenie placówki szefa Wydziału Wojskowego Komisariatu Generalnego RP w Wolnym Mieście, ppłk. Wincentego Sobocińskiego, oraz roli odegranej przez mjr. Jana Żychonia – szefa ekspozytury nr 3 Oddziału II Sztabu Głównego w Bydgoszczy: „Instrukcja z końca 1933 r. – pisał Fabiszewski – z podpisem gen. Gąsiorowskiego, ale w czasie inspekcji gen. Bortnowskiego w 1938 r. (inspekt. Armii Toruń) nie zmieniona ani nie anulowana, wyraźnie nakazywała: »Utrzymać się w umocnionych stanowiskach do czasu wzmocnienia, odciążenia albo innych rozkazów. Umożliwić desant od strony zatoki«. Ale wszystko to miało grać w wypadku puczu, a nie wojny… Teraz jednak wojna, a nie pucz, wisi w powietrzu. Rano 31 sierpnia major Jan Żychoń, szef ekspozytury oddziału II sztabu głównego ostrzega płk. Sobocińskiego, że w ciągu 24 godzin należy oczekiwać ataku na Westerplatte, a także informuje o sytuacji ogólnej i koncentracji gdańskich formacji w Wisłoujściu i Nowym Porcie. Płk Sobociński jedzie, ażeby poinformować dowódcę obrony mjr. Sucharskiego o nowej sytuacji, a mianowicie: że wobec przewagi niemieckiej, nie należy oczekiwać wzmocnienia ani odciążenia Westerplatte. Żegnając się z majorem Sucharskim, pułkownik Sobociński mówi: »Przewaga po tamtej stronie ogromna. Bijecie się o honor żołnierza polskiego i o polski Gdańsk. Od waszej postawy zależy, jak was osądzi historia. Nie wiem, kiedy się znów zobaczymy«”338.

Ten niezmiernie ważny fragment artykułu Fabiszewskiego został przez niego opatrzony przypisem o treści: „Relacja majora Jana Żychonia”. Nie dowiadujemy się, gdzie i kiedy mjr Fabiszewski tę relację usłyszał. Pada w niej bardzo ważna wiadomość: płk Sobociński 31 sierpnia poinformował mjr. Sucharskiego, że nie powinien on oczekiwać „wzmocnienia ani odciążenia Westerplatte”.

Kolejny tekst dotyczący obrony Składnicy Fabiszewski opublikował 15 lipca 1962 r. w londyńskich „Wiadomościach”. Wynikało z niego, że były komendant zupełnie inaczej niż krajowi historycy oceniał działania militarne na Westerplatte. „Sprawa psychicznego nastawienia dowódcy […] – pisał – publicznie głoszone poglądy o bezcelowości dalszej walki, gorszące sceny na odprawie w bunkrze dowodzenia 5 września i popełnione błędy taktyczne, z których najważniejsze było nieprzestawienie się i nieprzegrupowanie 31 sierpnia z planu alarmowego na wypadek puczu albo zamachu stanu w Gdańsku na długotrwałą walkę w osamotnieniu – wymagają szerszego omówienia, albowiem szczegółowa analiza fortyfikacji, precyzyjnych sieci ogni zaporowych, zapasów amunicji, żywności i wody, a także przebieg tygodniowej walki obronnej udowadniają wbrew tezom głoszonym w Kraju, że Westerplatte miało warunki i możliwości znacznie dłuższej obrony, może nawet tyle samo co Hel, i że wszystko, co było do obrony potrzebne, było przed wojną zrobione, oczywiście w ówczesnych warunkach”339.

W 1962 r. Fabiszewski uznał, że sławna obrona placówki jest godna upamiętnienia w formie dramatu scenicznego, który „by unieśmiertelnił obrońców Westerplatte”. 14 grudnia 1962 r. napisał w tej sprawie list do mieszkającej w Krakowie pisarki Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej. Określił w nim warunki, jakie miała spełnić sztuka340. Janina Skowrońska-Feldmanowa była odpowiednią adresatką prośby o napisanie tekstu przedstawienia. Obroną Składnicy zainteresowała się już wcześniej. W 1949 r. pojawiła się wraz z przyjaciółką Zofią Meisnerową na Westerplatte, gdzie spotkała się z przybyłymi na półwysep westerplatczykami341. Przygotowując się do napisania sztuki i konsultując scenopis, Skowrońska-Feldmanowa prowadziła ożywioną korespondencję ze Stefanem Fabiszewskim i westerplatczykami oraz oficerami, których można uznać za reprezentantów komunistycznego aktora pamięci: Zbigniewem Flisowskim i Zbigniewem Załuskim342.

Zamieszkały poza Polską Stefan Fabiszewski nie zdawał sobie sprawy z propagandowej wagi, jaką przykładano do Westerplatte. W listach wielokrotnie wyrażał myśl, że gdyby to on pozostał na stanowisku komendanta Westerplatte do września 1939 r., obrona nie skończyłaby się 7 września343. Zbudowane za jego czasów umocnienia na Westerplatte, wydatnie podnoszące możliwości obronne placówki, miały wystarczać na długotrwałą obronę. Fabiszewski stanowczo podważał konieczność poddania placówki po siedmiu dniach. W artykule w „Wiadomościach” pisał: „Kapitulacja była niepowetowaną stratą dla sławy i oręża polskiego, i żołnierzy samorzutnie maszerujących z Westerplatte ku nieśmiertelności. Byli o krok od Termopil. Doszli tylko do historii Polski”344.

Absolutnie kluczową kwestią, którą Fabiszewski poruszał i podkreślał w listach do krakowskiej pisarki, była sprawa rozkazu o 6–12 godzinach walki. Fabiszewski doskonale wiedział, że teza o wypełnieniu zadania sześcio- czy dwunastogodzinnej obrony stanowiła główne usprawiedliwienie dla kapitulacji. Poświęcił więc wiele miejsca w korespondencji, aby rozprawić się z informacją o rzekomym istnieniu takowego rozkazu i udowodnić, że krajowe publikacje nie piszą prawdy na ten temat.

Fabiszewski przypominał, że przedwojenne plany militarne zakładały dwa scenariusze na odcinku niemieckim: wybuch lokalnego konfliktu lub rozpoczęcie regularnej wojny. Na wypadek pierwszego scenariusza planowano w Gdańsku demonstracyjną, propagandową akcję z udziałem regularnego wojska w sile korpusu. Aby przeprowadzić w Gdańsku operację zbrojną, w sierpniu 1939 r. sformowano tzw. Korpus Interwencyjny pod dowództwem gen. bryg. Stanisława Skwarczyńskiego. Wkrótce odwołano jednak plany interwencji gdańskiej i zakazano podejmować działań zbrojnych w Gdańsku. Sztab Główny poinformował o tych decyzjach mjr. Sucharskiego 25 sierpnia 1939 r.345 Gdy stało się jasne, że przyszły konflikt nie będzie miał charakteru lokalnego, w przededniu wojny, 31 sierpnia, o 8.50, marszałek Rydz-Śmigły wydał rozkaz o rozformowaniu Korpusu Interwencyjnego. Tego samego dnia gen. dyw. Władysław Bortnowski poinformował o tej decyzji Komisariat Generalny RP w Wolnym Mieście Gdańsku346, a płk Sobociński, o czym pisał Fabiszewski w londyńskim artykule, pojechał z tą wiadomością do mjr. Sucharskiego.

W planie zakładającym pucz i operację wojskową Korpusu Interwencyjnego polskie placówki w Gdańsku, w tym Westerplatte, miały za zadanie bronić się przez sześć godzin, do momentu nadejścia spodziewanej pomocy. Jarosław Tuliszka pisał, że gen. Bortnowski, informując 31 sierpnia Komisariat Generalny w Wolnym Mieście o rozwiązaniu Korpusu Interwencyjnego, „nie odwołał decyzji o obronie polskich placówek w Gdańsku. Jedynie w gestii Komisariatu pozostawił decyzję, jak długo miał być stawiany symboliczny opór”. W przypisie historyk dodawał: „Nie wiadomo też, kto podjął decyzję o wydłużeniu czasu trwania oporu z 6 do 12 godzin”347. Czy jednak rzeczywiście taka decyzja, dotycząca ścisłego określenia, ile godzin miała trwać obrona, mogła zostać podjęta? Czy chodziło jedynie o realizację symbolicznego, krótkiego oporu? W obliczu wojny Westerplatte podlegało Dowództwu Floty i Obrony Wybrzeża i tylko stamtąd mógł wyjść rozkaz (z Dowództwem Floty placówka kontaktowała się w czasie obrony przez radiostację). Obowiązek walki 6–12-godzinnej dotyczył jedynie sytuacji wybuchu lokalnego konfliktu, a nie obrony w realiach wojennych.

W cytowanym już artykule z „Tygodnia Polskiego” Fabiszewski pisał: „Rano 31 sierpnia major Jan Żychoń […] ostrzega płk. Sobocińskiego, że w ciągu 24 godzin należy oczekiwać ataku na Westerplatte […]. Płk Sobociński jedzie, ażeby poinformować dowódcę obrony mjr. Sucharskiego o nowej sytuacji, a mianowicie: że wobec przewagi niemieckiej, nie należy oczekiwać wzmocnienia ani odciążenia Westerplatte”348. W artykule Fabiszewskiego nie ma mowy o tym, że pułkownik przyjechał na Westerplatte w celu wydłużenia rozkazu o walce do dwunastu godzin. Powodem, dla którego płk Sobociński przybył na Westerplatte, była konieczność poinformowania mjr. Sucharskiego o dwóch bardzo istotnych sprawach: o ataku mającym nastąpić w ciągu 24 godzin oraz o rozwiązaniu Korpusu Interwencyjnego.

Bardziej szczegółowo swoje stanowisko płk Fabiszewski uzasadniał w listach. Kategorycznie podważał obowiązywanie w dniu 1 września rozkazu o sześciu czy dwunastu godzinach walki. Westerplatte miało się bić „o honor żołnierza polskiego i o polski Gdańsk”. Nie chodziło jedynie o symboliczny wymiar obrony. W przekonaniu Fabiszewskiego rzecz należało widzieć głębiej. Chodziło o „obowiązek bicia wroga”, czyli walkę aż do wyczerpania możliwości.

Przypomnijmy, że pierwsi o 6–12-godzinnym zadaniu wspomnieli bez wdawania się w szczegóły Franciszek Dąbrowski i Stefan Grodecki: „Zadanie stawiane obronie Westerplatte: bronić się posiadanymi środkami przez 6 godzin do czasu nadejścia drogą morską z Gdyni wzmocnienia załogi. Zadanie to zostało w godzinach popołudniowych ostatniego sierpnia 1939 r. rozszerzone do 12-tu godzin”349. Informacji o 6–12-godzinnym rozkazie nie było w relacjach mjr. Sucharskiego ani też w Westerplatte Melchiora Wańkowicza350. Podtrzymał ją natomiast w swoich wspomnieniach z 1957 r. Franciszek Dąbrowski, uściśliwszy, że zmiana dotycząca czasu trwania obrony miała związek z wizytą Sobocińskiego i rozmową z oficerami 31 sierpnia: „ppłk Sobociński […] zaznaczając, że granica polsko-gdańska obstawiona jest sześcioma naszymi dywizjami, ostrzegał, byśmy nie dali się zaskoczyć i bronili w Westerplatte przez dwanaście godzin. Przed wojną, w czasie pokoju, Sztab Generalny oceniał naszą zdolność oporu – na podstawie stanu uzbrojenia i umocnień – do sześciu godzin. W tym czasie miała przyjść pomoc i wsparcie ogniowe”351. Podobnie jak Dąbrowski, wizytę ppłk. Sobocińskiego wspominał ppor. Zdzisław Kręgielski: „Jedyną rzeczą, która nam pozostała, to nie dać się zaskoczyć i wytrwać, jak wynikało z zadań obrony, przez 6–12 godzin. Potem miała nastąpić odsiecz. […] [Ppłk Sobociński] w bardzo serdecznych słowach zwrócił się do mnie: […] Jestem przekonany, że potrafisz wspólnie z innymi udźwignąć i wypełnić to trudne zadanie, że będziecie bronili się 12 godzin”352.

Żaden z westerplatczyków, których relacje publikował Zbigniew Flisowski, nie wspominał, że ppłk Sobociński poinformował 31 sierpnia mjr. Sucharskiego o niemieckim ataku mającym nastąpić w ciągu 24 godzin ani o rozwiązaniu Korpusu Interwencyjnego. Dopiero sam Flisowski w piątym wydaniu swojej książki z 1968 r. postanowił w jednym z przypisów zacytować odpowiedni fragment londyńskiego tekstu Fabiszewskiego, nazywając go „niezwykle interesującym świadectwem” oraz dodając w przypisie znamienne zdanie od siebie: „Mjr Fabiszewski, który dowodził na Westerplatte w latach 1933–1938, otrzymał te wiadomości od mjr. Żychonia i ppłk. Sobocińskiego w r. 1940 (tak stwierdza w liście do inż. Grodeckiego z września 1967 r.). Jego stwierdzenia są przyczynkiem do postawy mjr. Sucharskiego po dn. 2 września 1939 – on jeden zna realną sytuację”353. Zamieszczając ów fragment tekstu Fabiszewskiego, Flisowski uczynił zatem z tej wzmianki (wbrew intencjom Fabiszewskiego) jeszcze jeden argument wspierający postawę Sucharskiego – jedynie major, zdaniem Flisowskiego, wiedział od Sobocińskiego, że nie nadejdzie pomoc, i jako jedyny miał w związku z tym podstawy do realnej oceny sytuacji. Dlaczego jednak nie podzielił się tą wiedzą z kpt. Dąbrowskim i innymi oficerami? Dlaczego nie poinformował o mającym nastąpić ataku? Czy treść listu Sucharskiego do rodziny w noc poprzedzającą wybuch wojny miała w tej sytuacji sens?354 Na te pytania Flisowski już nie odpowiedział ani ich nie postawił.

Dla Stefana Fabiszewskiego brak rozkazu określającego czas trwania obrony nie budził najmniejszych wątpliwości. W liście do krakowskiej pisarki swoje stanowisko argumentował bardzo stanowczo i zasadniczo:

„W warunkach i w okolicznościach 1939 roku nie było, bo być nie mogło [tu i dalej wyróżnienie w oryginale], rozkazów dla sześciu, czy dwunastu godzinnej [taka pisownia w oryginale – przyp. K.Z.] walki! Nikt – ale to absolutnie nikt wtedy nie mógł takiego rozkazu wydać. Oszustwem jest twierdzenie Dąbrowskiego, że Sztab Generalny itp. Absurd, że Rydz-Śmigły, że gen. W[ładysław] Bortnowski, że wpada pułkownik Sobociński wprost od Śmigłego i »Towarzysze! – woła. – Wasza wola! Możecie się bić sześć, Najwyżej dwanaście godzin«… A ja się pytam – co potem? Karabinem o ścianę? […] Ani Antoni Rosner, ani Wincenty Sobociński, ostatni dwaj szefowie Wydziału Wojskowego Komisariatu Gen[eralnego] RP w Gdańsku – Nigdy nie byli przełożonymi taktycznymi komendanta Westerplatte – ale tylko i wyłącznie pod względem administracyjno-garnizonowym, i do wydawania rozkazów bojowych nie byli upoważnieni. Dowódcą taktycznym był zawsze Dowódca Floty, a w 1939 – Dowódca Obrony Wybrzeża!!! Tego nikt dziś nie kwestionuje w Polsce. Jakże więc i na jakich podstawach pułk[ownik] Sobociński wydał rozkaz 12-godzinnej obrony? I dlaczego Henryk Sucharski nigdzie o tym rozkazie w swoich wspomnieniach nie wspomina? Powtarzam: legenda 6–12-godzinnej obrony powstała w bujnej wyobraźni Fr[anciszka] Dąbrowskiego i jako wygodny fakt [została] wzięta w jego wspomnieniach i relacjach obrońców355. Było z góry uzgodnione, że na wypadek puczu albo zamachu stanu w Gdańsku – Pierwszy Batalion Strzelców Morskich z Wejherowa wyląduje na Westerplatte w ciągu 6–12 godzin od chwili zaalarmowania. W 1939 roku zadanie Pierwszego – przyjął Drugi Batalion z Gdyni. Boże, jak ciężko przychodzi prostować insynuacje! Co ma wspólnego pucz z wojną? Żyje jeszcze Dowódca Pierwszego Batalionu Strzelców Morskich – pułk[ownik] dypl[omowany] Czesław Kopański – który trzykrotnie orientował się na Westerplatte w sytuacji i warunkach obrony. Miał on wtedy objąć komendę nad całością, a ja miałem mu się podporządkować. Sucharski i Dąbrowski znali instrukcje obrony Westerplatte. Ale Dąbrowski poza tym, że mu kazałem przestudiować instrukcje i plany obrony – nic o nich nie wspomina356. A szkoda, bo nie byłoby fałszywej legendy 6–12 godzin. Ręce mi opadają! Nie do wiary! Właśnie o te dwanaście godzin najwięcej mi chodzi, bo one szkalują dobre imię wcale nie tumanów-idiotów z września 1939”357.

Na tak kategorycznie wyłożone w korespondencji stanowisko mjr. Fabiszewskiego zareagował najpierw Stefan Grodecki. W liście do byłego komendanta pisał: „O tych sześciu względnie 12 godzinach mówili jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych: ppłk Sobociński, mjr Sucharski i Kuba [Franciszek Dąbrowski – przyp. K.Z.]. Dla nas ten szczegół nie był zresztą tak ważny, gdyż i tak stawialiśmy sobie zasadnicze zadanie: bezwzględną i bezkompromisową walkę z hitlerowcami, tak długo, jak to tylko będzie fizycznie możliwe. Atut 6 godzin był wygodny dla mjr. S[ucharskiego] dla prokapitulacyjnej propagandy. Twierdził, że zadanie zostało wykonane i walki dalej prowadzić nie ma potrzeby”358.

„Relacje zebrane przez Flisowskiego wszystkie niemal wskazują na to, że załoga była nastawiona przez władze z góry na to, że przyjdzie pomoc” – stwierdziła z kolei, komentując stanowisko Fabiszewskiego, Janina Skowrońska-Feldmanowa359. Wspomnienia westerplatczyków rzeczywiście to potwierdzały, czy mogli oni jednak dysponować wiedzą na ten temat dostępną dowódcom?

Westerplatczycy musieli zdawać sobie sprawę z tych uwarunkowań, jak również z zawodności własnej pamięci, o czym przekonuje raczej niezdecydowana reakcja z ich strony na pytanie Feldmanowej, które postawiła im podczas spotkania w Kielcach 7 kwietnia 1963 r.: „Proszę Panów! W tej chwili jest dla mnie jedna sprawa o znaczeniu zasadniczym: skąd wzięła się wersja, że macie wytrzymać 12 godzin?”. Por. Pająk, plut. Baran i kpr. Domoń „odpowiedzieli zgodnie, że to słyszeli z ust (nie mogli sobie przypomnieć nazwiska pułk[ownika]) na żołnierskim obiedzie. Że miało być naprzód 6 godzin, a później zmieniono w ostatniej chwili. Że mówiło się o tym ciągle i ogólnie”360.

Fabiszewski nie skomentował słów z listu Skowrońskiej-Feldmanowej, ale powtórnie wyłożył swoje racje, dodając: „Ja nie wiem, jak bym się na Westerplatte zachował. […] Poza sławą był jeszcze na Westerplatte obowiązek bicia wroga. Broni, amunicji, żywności i wody – 7 września jeszcze nie zabrakło. Więc chyba nigdy nie przekona mnie Pani, że błądzę”361.

Wiedzę o wydarzeniach we wrześniu 1939 r. uzupełniają informacje zawarte w dwóch listach przebywającego w USA Ignacego Zarębskiego – westerplatczyka, pełniącego w czasie obrony funkcję zastępcy kierownika radiostacji. Zarębski odpowiadał na konkretne pytania Fabiszewskiego. Listy Zarębskiego Fabiszewski przesłał Feldmanowej, opatrując przesyłkę dyspozycją: „Błagam wręczyć je, po wykorzystaniu, Panu Pelczarowi – jak i w ogóle wszystko, co wysłałem i wyślę”. Prosił o przekazanie listów Pelczarowi tak, „żeby Grodecki o tym nie wiedział”362. Skowrońska-Feldmanowa spełniła jego prośbę i oryginały listów przesłała Marianowi Pelczarowi do Gdańska363.

Były radiotelegrafista podawał wiele interesujących informacji: „Na dzień przed wybuchem wojny, tj. 31 sierpnia, kiedy płk Sobociński był na Westerplatte, Rasiński nadał depeszę do O[ddziału] II Sztabu w Warszawie. […] Na wiele tygodni przed wybuchem wojny byliśmy w stałym kontakcie z Dow[ództwem] Floty z Gdyni. […] Odbieraliśmy na zmianę komunikaty z Radia Polskiego o sytuacji w Polsce i o nas. Rozgłośnia warszawska podawała o nas komunikaty w różnych językach, a także po rumuńsku, że Westerplatte się broni. […] Podtrzymywaliśmy wszystkich na duchu, że mamy łączność, że o nas cała Polska mówi, cały Naród Polski, że będzie pomoc itd.”364

Fabiszewski i Grodecki zgodzili się w kwestii zasadniczej: „Jest rzeczą bezsprzeczną, że wiele publikacji w kraju na temat warunków, w jakich odbywała się obrona W[esterpla]tte, podaje fakty zmyślone. W[esterpla]tte miało broń i amunicję, miało wodę i suchy prowiant, miało niezłomną wolę walki z niemcami [taka pisownia w oryginale – przyp. K.Z.] i wolę wygrania”. Zabrakło „lekarstw, pomieszczenia bezpiecznego dla rannych, środków wybuchowych do zaminowania torów, hełmów dla połowy załogi, ciepłej strawy, a przede wszystkim pomyślnych wiadomości z kraju”365. Jedynym czynnikiem prokapitulacyjnym, którego nie podważył Fabiszewski, był fakt zagrożenia życia rannych. Były komendant Składnicy uważał jednak, że „był to najważniejszy błąd Henryka Sucharskiego. Nie wolno było urządzać szpitala i sali operacyjnej w centralnej reducie i na oczach dowódcy i jego sztabu”366. Dziwił się, że „nikt w kraju nie wytyka Sucharskiemu, że zaniechał zaopatrzenia Westerplatte w instrumenty chirurgiczne, środki nasenne i usypiające i w lekarstwa. Przecież to można było w kieszeniach dostarczyć!!!”367. W innym liście dodawał: „Poza sławą był jeszcze na Westerplatte obowiązek bicia wroga. Historycznie byliby usprawiedliwieni, gdyby zabrakło amunicji, żywności i wody”, ale przecież – jak podkreślał – placówka była dobrze przygotowana do walki368.

Fabiszewski zdawał sobie sprawę, jakiej wagi korespondencję przekazał Skowrońskiej-Feldmanowej. „Będzie Pani pierwszą osobą najlepiej poinformowaną i zorientowaną. Nikt jeszcze nie zna całych relacji Zarębskiego i Grod[eckiego]” – pisał369. Oceniając dotychczasowe publikacje o Westerplatte, stwierdził: „Czasy i warunki zaraz po wojnie sprzyjały dla nakładania tłumików i reżyserowania relacji, wywiadów i reportaży. Nie sądzę, ażeby ówczesne opowiadania były w 100% wiarygodne”370.

Sztuka Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej miała prapremierę 30 marca 1965 r. w Gdańsku (w dzień obchodzony jako wyzwolenie tego miasta), następnie w 1966 r. wystawiono ją w Przemyślu. Autorka nie wzięła pod uwagę ani informacji o błędach mjr. Sucharskiego, ani stanowiska Fabiszewskiego, przekonującego o braku rozkazu dwunastogodzinnej obrony w razie wybuchu wojny. W liście do Władysława Barana uspokajała: „[placówka na] Westerplatte zdobyła swoją sławę przez to, że broniła się tak długo. A stało się to wbrew woli mjr. Sucharskiego. Potwierdził to on sam, kiedy po zwróceniu mu szabli przez Niemców powiedział do Dąbr[owskiego] i Grod[eckiego], że to oni powinni ją otrzymać. Z kilku relacji wynika, że major starał się ograniczać walkę tylko do obrony (nie wydaje rozkazu strzelania do samolotów, nie pozwala II-ce [wartowni nr 2 – przyp. K.Z.] na ostrzelanie obiadujących Niemców) […]. Czy to wszystko przynosi mu jakąś ujmę? Nie. […] Jeszcze raz proszę, niech się Pan nie niepokoi o swego komendanta. Cel dramatu nie pozwala na to, by go [mjr. Sucharskiego – przyp. K.Z.] umniejszyć. […] Jeżeli przechodzicie do historii, jeżeli wyrosła o Was legenda, to nie dzięki majorowi, ale wbrew niemu. I największy mój wysiłek twórczy idzie w tym kierunku, by temu jego sprzeciwowi nadać cechy tragicznej wielkości”371.

Jak wspomniano przy okazji omawiania książki Flisowskiego, w 1968 r. w jej piątym wydaniu znalazły się po raz pierwszy relacje Grodeckiego i Fabiszewskiego372. Grodecki nie wspomniał już ani słowem o wizycie ppłk. Sobocińskiego i rzekomym rozkazie o 6–12 godzinach. We fragmencie wybranym przez Flisowskiego Fabiszewski opowiadał o budowie umocnień na Westerplatte i podkreślał zasługi projektantów i kierowników robót. Znalazły się tu również następujące słowa Fabiszewskiego: „Pamiętam, że było wtedy [w 1936 r. – przyp. K.Z.] z góry ustalone, iż na wypadek puczu lub zamachu stanu w Gdańsku, albo nagłego zaatakowania Westerplatte przez organizacje paramilitarne, Pierwszy Baon Morski wyląduje na Westerplatte od strony zatoki w ciągu 6–12 godzin od chwili alarmu na Westerplatte”373. W dalszej części relacji Fabiszewskiego nie było już jednak śladu po jego argumentach, że rozkaz o dwunastu godzinach nie mógł obowiązywać 1 września. Opuszczono słowa o konieczności walki – w razie wybuchu wojny – aż do wyczerpania możliwości obrony. W ten sposób, niewątpliwie wbrew intencjom Fabiszewskiego, informacji, które przedostały się z jego relacji do pamięci dominującej, użyto w takiej formie, w której posłużyły do wzmocnienia funkcjonującej wersji o 6–12 godzinach. Przypomnijmy, że relację Zarębskiego Flisowski wykorzystał dopiero w 1974 r., w siódmym wydaniu swojego opracowania – już po śmierci w styczniu 1974 r. Fabiszewskiego (Zarębski zmarł w 1967 r.). Trzystronicowe wspomnienie Zarębskiego zawierało oględne informacje o funkcjonowaniu i obsłudze aparatury radiowej na Westerplatte i zostało pozbawione jakichkolwiek treści ukazujących obronę Składnicy poza obrębem upowszechnianej pamięci374.

W jednym z listów do Fabiszewskiego Skowrońska-Feldmanowa stwierdziła: „Jeżeli materiały przesłane przez Pana oddam do Gdańska, trzeba liczyć się z tym, że będą bardzo dowolnie udostępniane i zależnie od humoru tych, którzy będą ich strażnikami”375. Pisarka zdawała sobie sprawę, że dostęp do listów Zarębskiego i Grodeckiego będzie utrudniony. Używając słów: „będą dowolnie udostępniane i zależnie od humoru”, udowadniała, że dobrze opanowała posługiwanie się eufemizmami. Wiedziała, że informacje zawarte w tych listach, jak również stanowisko mjr. Fabiszewskiego w sprawie rozkazu obrony i militarnej oceny walk na Westerplatte nie może przedostać się do oficjalnego obiegu. Zrujnowałoby to budowany od lat wizerunek miejsca pamięci i promowaną w kolejnych pracach ocenę postawy dowództwa.

Korespondencja Fabiszewskiego z Grodeckim oraz listy Zarębskiego rzeczywiście trafiły do Biblioteki Gdańskiej PAN i nie przedostały się do oficjalnego obiegu. Studiował je z pewnością Marian Pelczar, który prowadził osobną korespondencję z Fabiszewskim. Wiele dokumentów znalazło się w domowych archiwum Pelczara. „Czy było wam wiadomo – pisał Fabiszewski do Gawlickiego – że major Sucharski już pierwszego dnia chciał skapitulować? […] Szkoda, że [Dąbrowski] zapomniał o tajnej instrukcji generała [brygady Janusza] Gąsiorowskiego, która znajdowała się w aktach na Westerplatte i którą w listopadzie 1938 r. przekazałem mjr. Sucharskiemu. Otóż instrukcja szefa Sztabu z 1933 r. wyraźnie mówiła o celach i zadaniach Westerplatte na wypadek puczu gdańskich Niemców (napadu na Westerplatte). Między innymi czas obrony był określony »aż do nadejścia pomocy« oraz »umożliwia desant od strony morza«. Skąd więc te wasze 6 i 12 godzin? A najważniejsze, że wybuch wojny to nie pucz, i trzeba było się z tym pogodzić, a nie lamentować, że was zdradzono, opuszczono, nie dotrzymano słowa itd., i nie narzekać na Naczelnego Wodza – już pierwszego dnia i drugiego walki – jak to czyni kpt. Dąbrowski. […] On, Dąbrowski, już od pierwszego dnia walki wiedział, że bije się i walczy za Polskę Ludową, a nie sanacyjną”376.

Pelczar dziękował Fabiszewskiemu za przekazane listy i rękopis Jak skapitulowało Westerplatte. Pytał byłego komendanta o sprawę zasadniczą: gdzie znajduje się oryginał relacji mjr. Jana Żychonia o ostatnim pobycie płk. Wincentego Sobocińskiego na Westerplatte. „Czy istotnie – dociekał Pelczar – płk Sobociński poinformował mjr. Henryka Sucharskiego (i czy jeszcze kogo innego z oficerów załogi) o cofnięciu poprzednich planów dotyczących akcji grupy operacyjnej gen. Skwarczyńskiego?”377 „Niestety – odpowiadał Fabiszewski – na razie dokumentów […] w sprawie Sobociński-Sucharski nie posiadam. […] O rozmowie Sobociński-Sucharski wiem od majora Żychonia. I w tej sprawie zbieram dowody. Może uda mi się zdobyć relację innych świadków w osobach żony pułkownika Sobocińskiego, ministra Chodackiego, a przede wszystkim kapitana Tchórzewski[ego], jeżeli jeszcze żyje. Podobno po ujawnieniu rzeczywistej sytuacji przez Sobocińskiego Sucharskiemu, ten ostatni wtedy właśnie załamał się psychicznie i Sobociński nadał depeszę szyfrową z Westerplatte przez Rasińskiego, prosząc szefa Sztabu o zgodę na pozostanie na Westerplatte, ale otrzymał rozkaz »pozostać na stanowisku w Gdańsku«. Czy nie ma gdzieś tej depeszy?”378.

W latach 1975–1977 powstały dwie prace magisterskie, napisane pod kierunkiem dr. Zbigniewa Nowaka – historyka Uniwersytetu Gdańskiego i pracownika Biblioteki Gdańskiej. Autorki zajęły się opracowaniem zakazanych dokumentów: Tatiana Filipek napisała o korespondencji Zarębskich, a Ewa Mikos o listach Stefana Fabiszewskiego i Michała Gawlickiego379.

„Fabiszewski przekracza chyba granice rozsądku, ciągnąc na piedestał narodowych cnót lekkomyślność i bezsensowne bohaterstwo” – uznała Filipek już na początku swojej pracy380. Podała informację o zakupieniu przez Bibliotekę Gdańską w 1971 r. sześciu tomów (889 listów) pochodzących od Michała Gawlickiego. Listy Zarębskich, którymi się zajęła, pochodziły ze zbiorów Fabiszewskiego i Gawlickiego. Ich autorami i odbiorcami byli: Ignacy Zarębski, jego żona – Julia Rozalia Zarębska – i jego brat – Józef Zarębski. Znalazły się wśród nich również dwa listy Ignacego, które Fabiszewski przesłał do Skowrońskiej-Feldmanowej. Autorka pracy magisterskiej, jak również jej opiekun znali zatem zawarte w nich informacje (były cytowane w aneksach). „Jest bardzo charakterystyczne – pisał w jednym z listów do Gawlickiego Zarębski – że nie wspominają w ostatniej książce […], wydanej ostatnio przez MON, o naszej placówce [czyli o radiostacji – przyp. K.Z]. Red. Flisowski zwracał się do brata mojego, któren dał mu mój adres, gdzie przebywam. Mógł się sam zwrócić i skomunikować ze mną, ale to jest inna sprawa”381. W innym liście Zarębski bronił Stefana Fabiszewskiego: „Fabiszewski jest bardzo zasłużony co do przygotowania Westerplatte i całej załogi w wielkim stopniu. Jest on jakby naszym duchowym komendantem. Rzecz druga – posiada wiele danych bardzo ważnych, które się nie ukazały w druku, spraw związanych z Westerplatte, które były bardzo cenne i ważne dla historii i przyszłych pokoleń”382. Tatiana Filipek podała interesującą wiadomość, że Ignacy Zarębski napisał szesnaście stron Wspomnień z obrony Westerplatte, które po śmierci (3 grudnia 1967 r.) Zarębskiego znalazła jego żona w kopercie zaadresowanej do Fabiszewskiego. Zarębska zaprosiła Fabiszewskiego do San Antonio, były komendant Składnicy spędził w USA kilka miesięcy w 1968 r., przeglądając materiały. Następnie w marcu 1968 r. wysłał relację Zarębskiego do Gawlickiego, aby ten złożył ją w Bibliotece Gdańskiej. Jak pisze Filipek, „Gawlicki tego nie uczynił i nie wiadomo, co stało się z relacją”383. „Nie spełnił Pan mojej prośby i nie doręczył wspomnień Ś.P. Ignacego Zarębskiego do Archiwum Westerplatte przy Gdańskiej Bibliotece PAN-u – obruszał się Fabiszewski w liście do Gawlickiego, cytowanym w pracy Ewy Mikos. – Uczynił Pan przez to krzywdę Ś.P. Zarębskiemu, swojemu koledze, a także wyrządził szkodę i sprawie Westerplatte. Żaden bowiem historyk, który chciał coś o Westerplatte napisać, nie wiedział, że oprócz oficjalnych archiwów są jeszcze prywatne w szufladach biurek Pana i innych”384.

W lipcu i sierpniu 1968 r. staraniem Stefana Fabiszewskiego wspomnienia Ignacego Zarębskiego zostały wydrukowane w piśmie „Nowy Świat” wydawanym w Nowym Jorku. W pierwszej części publikacji Fabiszewski napisał, że relację Zarębskiego przygotował do druku na podstawie jego listów, notatek i wspomnień. Opisał obowiązki Zarębskiego na Westerplatte i jego losy po 1939 r., wspomniał także o korespondencji z mjr. Sucharskim z 1946 r., w której komendant opowiadał Zarębskiemu o swoich kontaktach z westerplatczykami po wojnie. Druga i trzecia część tekstu, wydrukowane w kolejnych numerach pisma, stanowiły już opracowane przez Fabiszewskiego wspomnienia radiotelegrafisty, których treść pokrywała się z informacjami zawartymi w listach Zarębskiego przekazanych Skowrońskiej-Feldmanowej i Pelczarowi. Co ciekawe, w tym samym numerze, w którym zaczęto drukować wspomnienia Zarębskiego, nowojorska gazeta opublikowała obszerny artykuł zatytułowany Westerplatte autorstwa Jerzego Pertka. Historyk z Polski dzieje obrony przedstawiał w nim w sposób znany nad Wisłą (łącznie z ukazaniem roli I Brygady Pancernej). Znalazła się tu jednak wzmianka, która nie mogłaby się ukazać w kraju. Pertek zdecydował się wspomnieć, że „w połowie września oblężona już przez Niemców Warszawa oddała ostatni hołd poległym bohaterom Westerplatte uroczystym nabożeństwem za ich dusze w kościele św. Krzyża”. Publikacja artykułu Pertka obok wspomnień Zarębskiego mogła świadczyć o tym, że komuś z redakcji „Nowego Świata” zależało na tym, aby zestawić artykuł z ugruntowaną już wersją obrony z relacją westerplatczyka. Oznaczała również, iż Pertek zapoznał się z wydrukowanymi wspomnieniami Zarębskiego, a zawarte w nich informacje stały mu się znane385.

W 1982 r. materiały dotyczące Westerplatte znajdujące się w zbiorach specjalnych Biblioteki Gdańskiej PAN opisała w „Roczniku Gdańskim” Ewa Gutarowska (de domo Mikos)386. „W latach 1963–1966 przekazano Bibliotece Gdańskiej fragment korespondencji S[tefana] Fabiszewskiego, obejmujący listy od: płka Józefa Siłakowskiego, Michała Gawlickiego i Ignacego Zarębskiego” – ujawniła w artykule. Opisała zasługi Fabiszewskiego dla fortyfikacji Składnicy i wspomniała o jego krytycznym stosunku do tez zawartych w publikacjach poświęconych Westerplatte – zwłaszcza do przedwczesnej kapitulacji półwyspu. Niestety, ze zgromadzonej w Bibliotece Gdańskiej bogatej korespondencji byłego komendanta Składnicy Gutarowska nie wybrała do publikacji fragmentów, które znalazły się wcześniej w niepublikowanej pracy magisterskiej jej autorstwa. Podała jedynie niewielkie wyimki, niezawierające „niebezpiecznej wiedzy”387.

Meandry, które napotkała recepcja korespondencji płk. Fabiszewskiego, w szczególności pomijanie przez aktorów pamięci w publikacjach samego faktu istnienia tych listów (nie mówiąc już o ich treści), pozwalają zrozumieć mechanizmy i prawidła funkcjonowania „pamięci upowszechnianej”. Oceniając materiały powstałe w badanym okresie na gruncie historiografii i publicystyki historycznej dotyczącej Westerplatte, możemy zatem mówić o treściach dominujących, akceptowalnych i upowszechnianych (praca Zbigniewa Flisowskiego i jej kolejne mutacje, opowiadanie Melchiora Wańkowicza, informatory turystyczne), treściach akceptowalnych, ale nie upowszechnianych (Wspomnienia Franciszka Dąbrowskiego czy opracowanie Mariana Pelczara), wreszcie o treściach zakazanych, pozostających całkowicie poza oficjalnym obiegiem (listy i artykuły płk. Stefana Fabiszewskiego, korespondencja Ignacego Zarębskiego). Poza tymi kategoriami należy sytuować wiedzę całkowicie ukrytą – informacje, którymi westerplatczycy z nikim się nie podzielili.

W zakresie wiedzy akceptowalnej, poza pracami opisanymi już w tym rozdziale, trzeba wymienić publikacje, które przynosiły znaczące odświeżenie lub poszerzenie informacji o obronie Składnicy. W 1979 r. okrągła rocznica wybuchu II wojny światowej stała się okazją do opublikowania kilku nowych pozycji dotyczących kampanii wrześniowej. Wśród nich był album, który przedstawiał zdjęcia dokumentujące dzieje Westerplatte, wraz z opisami i Wstępem Stanisławy Górnikiewicz i Andrzeja Drzycimskiego388. Publikację podzielono na kilka części związanych z życiem przedwojennej załogi Westerplatte, przebiegiem walki we wrześniu 1939 r., aktem kapitulacji, czasem okupacji, wyzwoleniem w 1945 r. oraz okresem powojennym. Wśród ponad trzystu zdjęć znalazły się po raz pierwszy fotografie pozyskane od Leona Pająka, ukazujące życie Składnicy przed wybuchem wojny, jak również zdjęcia niemieckie ze zbiorów Jacka Żebrowskiego. „Opiekunka” środowiska westerplatczyków Stanisława Górnikiewicz389 w latach osiemdziesiątych wydała książkę poświęconą losom byłych obrońców, ze szczególnym uwzględnieniem ich funkcjonowania w realiach Polski ludowej390. Współautor albumu Wojna zaczęła się na Westerplatte Andrzej Drzycimski od lat siedemdziesiątych interesował się postacią mjr. Sucharskiego. Jego monografia o komendancie Składnicy ukazała się jednak dopiero w 1990 r.391

W schyłkowym okresie PRL do tematu Westerplatte powrócił Rafał Witkowski. Kilka tekstów poświęcił Franciszkowi Dąbrowskiemu, którego uważał za rzeczywistego dowódcę obrony Westerplatte392. 26 października 1989 r. w gdyńskim Jachtklubie Marynarki Wojennej odbyła się sesja naukowa zorganizowana przez Zarząd Polskiego Towarzystwa Nautologicznego i Zarząd Oddziału Ligi Morskiej, dedykowana obrońcom polskiego wybrzeża we wrześniu 1939 r., w tym mjr. Henrykowi Sucharskiemu i kmdr. por. Franciszkowi Dąbrowskiemu393.

W całym badanym okresie poza oficjalnym obiegiem pozostawało wiele informacji dotyczących obrony Składnicy, jak również funkcjonowania miejsca pamięci po wojnie (szerzej na ten temat w rozdziale poświęconym środowisku westerplatczyków). Przez długi czas nie można było wspominać o powojennych represjach wobec żołnierzy z Westerplatte, które dla jednego z oficerów, lekarza Mieczysława Słabego, oznaczały aresztowanie, uwięzienie w celi Informacji Wojskowej i śmierć w dramatycznych okolicznościach. Opisy walk w 1939 r. czy późniejszego życia weteranów były pozbawiane jakichkolwiek akcentów związanych z ich religijnością lub też sprawy te ukazywano w karykaturalnym świetle394. Dotyczyło to również mjr. Sucharskiego, choć informacje o głębokiej wierze i praktykach religijnych pojawiły się w publikacjach przy okazji sprowadzenia jego zwłok do Polski w 1971 r.

Wątpliwości budziło wiele szczegółów obrony, np. okoliczności śmierci kpr. Andrzeja Kowalczyka, liczba żołnierzy niemieckich biorących udział w walce, liczba rannych i zabitych395. Przez lata próbowano także ustalić ostateczną liczbę polskich obrońców i odszukać tych, którzy nie zgłosili się do organizacji kombatanckiej. W 1972 r. w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie kmdr Bolesław Fengler odnalazł nieznane dokumenty z Westerplatte: rozkazy dzienne komendanta Składnicy, listy przewozowe, dokumenty związane z przeładunkami towarów w Składnicy itp.; przy zajmowaniu Składnicy Niemcy natrafili na te materiały częściowo uszkodzone lub wręcz niezniszczone i porozrzucane w koszarach. Pozbierane, przeleżały do 1945 r. w skrzyni w archiwum w Gdańsku-Oliwie, gdzie wraz z tonami innych dokumentów zostały znalezione przez żołnierzy Armii Czerwonej i następnie przewiezione do ZSRS. W połowie lat pięćdziesiątych trafiły do archiwum wojskowego w Rembertowie, gdzie leżały nietknięte do 1972 r. W artykule opublikowanym w 1973 r. Fengler przedstawił na podstawie odnalezionych materiałów własne wyliczenie, określając liczbę westerplatczyków na 205–218. Podważył tym samym ustaloną przez Leona Pająka imienną listę obrońców Westerplatte, zamieszczoną w dziele Flisowskiego, obejmującą 182 ludzi396.

Dopiero w schyłkowym okresie PRL, pod koniec osiemdziesiątych, zaczęto publikować pierwsze relacje odsłaniające nieznane szczegóły postawy mjr. Sucharskiego. Diametralnie różniły się one od modelu wypracowanego przez Zbigniewa Flisowskiego i wykraczały poza ramy ściśle dotychczas kontrolowanej pamięci dominującej. Z oficerów żył jeszcze por. Zdzisław Kręgielski, który w czasie siedmiodniowej obrony nie przebywał w koszarach, oraz Leon Pająk, który już 1 września został ciężko ranny i resztę dni do 7 września spędził w izbie chorych na Westerplatte. W 1981 r. Leszek Mazan opublikował wywiad z por. Kręgielskim, w którym były westerplatczyk, opierając się na rozmowach z Franciszkiem Dąbrowskim i Stefanem Grodeckim (nieżyjącymi już), podał nieznane wcześniej informacje. „Nie jest pan pierwszym dziennikarzem, który tu do mnie trafił – stwierdził. – Ci przed panem też słuchali, notowali, ale widać to, co mówiłem, nie bardzo im pasowało do legendy »westerplatczyków«, bo w druku ukazywało się z tego niewiele, prawie nic”397. Kręgielski opowiedział o tym, że mjr Sucharski chciał się poddać 2 września i kpt. Dąbrowski przejął dowodzenie. Podczas kapitulacji major miał rzec Dąbrowskiemu: „Szabla tobie się należy. A po wojnie powiem wszystkim dlaczego”398. W dalszej części wywiadu Kręgielski zarzekał się, że mówi prawdę: „Ja, Kręgielski, daję panu oficerskie słowo honoru, że duszą obrony Westerplatte był od drugiego dnia walki 36-letni kapitan Dąbrowski. Historia oceni, kto miał rację: czy major, który odpowiadał za 200 prawie ludzi, który od początku walki zdawał sobie sprawę, że nie ma ona szans – czy oficer, który chciał wraz z innymi walczyć aż do pełnej utraty możliwości obrony. Ja swoje zdanie na ten temat mam – ale nigdy i nigdzie nie pozwolono mi go zaprezentować”399. Wynurzenia Kręgielskiego były początkiem gwałtownych sporów o postawę mjr. Sucharskiego, które z największym nasileniem miały się toczyć dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX w.400

Najbardziej wartościowe dokumenty dotyczące obrony Westerplatte opublikował w ostatnich latach Jacek Żebrowski, miłośnik obrony Westerplatte z Łodzi, który jeszcze w latach siedemdziesiątych nawiązał kontakty z niemieckimi uczestnikami walk na półwyspie401. Zwłaszcza Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” wraz z Załącznikami i obszernymi przypisami Żebrowskiego przyniósł pierwszorzędny materiał do badania dziejów obrony Westerplatte; można się m.in. dowiedzieć, że kompania szturmowa wykonała na Westerplatte „tylko” dwa ataki 1 września i dopiero 7 września wysłano kompanię pionierów i kompanię szturmową na rozpoznanie walką. Opisywane w różnych publikacjach trzynaście szturmów i nieustanne prowadzenie ognia nie znalazło potwierdzenia w dokumentach402.

Kończąc rozważania poświęcone historiografii i publicystyce historycznej jako nośnikowi pamięci o Westerplatte, warto wspomnieć o jeszcze jednej monografii walk na półwyspie, do tej pory niewydanej w Polsce. Jak pisał Rafał Witkowski, „do połowy lat siedemdziesiątych temat Westerplatte był wyłączną domeną polskich badaczy, polskich historyków”403. Sytuacja zmieniła się, gdy w czerwcu 1976 r. podczas polsko-szwedzkiego sympozjum historycznego w Wojskowym Instytucie Historycznym pułkownik szwedzkiej artylerii nadbrzeżnej i historyk Wydziału Wojskowo-Historycznego Szwedzkich Sił Zbrojnych, Bertil Stjernfelt, wygłosił referat „Walki o Westerplatte i Hel, ze szczególnym uwzględnieniem niemieckiego i wojskowo-morskiego punktu widzenia”, oraz udostępnił zebranym relację dowódcy pancernika „Schleswig-Holstein”, Gustava Kleikampa, o ataku na Westerplatte404. Wiosną 1978 r. Stjernfelt przyjechał do Polski i na jeden dzień przybył do Gdańska (9 marca 1978 r.), gdzie Witkowski oprowadził go po terenie Westerplatte. „Okazał się bardzo wnikliwym badaczem – wspominał Witkowski – i nie tylko na Westerplatte, ale także później, już po powrocie do kraju, zasypywał mnie w listach pytaniami dotyczącymi różnych drobiazgowych nawet kwestii, jak na przykład warunków pogody (wschody i zachody słońca i księżyca, obserwacje wiatrów, deszczów i mgły w dniach walki, 1–7 września 1939 roku). Pytał na przykład – i to kilkakrotnie – czy zgromadzone i opublikowane przez red. Flisowskiego relacje obrońców są obiektywne, gdyż dostrzegł, że są to relacje wyłącznie »bohaterskie«, byli jednak przecież na Westerplatte ludzie, którzy walczyć nie chcieli”405.

W 1979 r. w Szwecji ukazała się książka, zatytułowana Vägen till Westerplatte (Drogi do Westerplatte), autorstwa Bertila Stjernfelta i Klausa-Richarda Böhme, historyka z Królewskiego Instytutu Historycznego Szwecji, z pochodzenia Niemca. Wydano ją następnie w RFN pt. Westerplatte 1939 (Freiburg 1979). Stjernfelt przedstawiał punkt widzenia strony polskiej oraz oceniał opracowania polskich historyków: Zbigniewa Flisowskiego, Andrzeja Rzepniewskiego i Rafała Witkowskiego. Böhme napisał „część niemiecką”, korzystając z nieznanych w Polsce źródeł niemieckich: dokumentów kompanii szturmowej, dziennika bojowego pancernika „Schleswig-Holstein”, torpedowców „T-196” oraz dokumentów bojowych pułku „Immelmann” 2, którego dwa dywizjony 2 września zbombardowały polską placówkę. Książki szwedzkich historyków do dziś nie przetłumaczono na język polski, chociaż znalazło się w niej wiele nowych faktów i ustaleń dotyczących działań strony niemieckiej. Autorzy bardzo zasadnie pytali, czy zgromadzone i opublikowane przez Flisowskiego relacje obrońców są obiektywne406.

Różnorodność prac i publikacji poświęconych Westerplatte nie powinna przesłonić nam podstawowej konstatacji: model, jak pisać o Westerplatte, stworzył i upowszechnił – z udziałem dominujących aktorów pamięci z Wojskowego Biura Badań Historycznych – Zbigniew Flisowski. Jego wzór zawierał opowieść o przebiegu obrony i walce w osamotnieniu z przeważającymi siłami wroga. Obraz zmagań między 3 a 6 września zacierał się – jak twierdził Flisowski – z uwagi na jednostajność i powtarzalność niemieckich ataków w tych dniach407. Dzień był podobny do dnia, a coraz bardziej zmęczeni żołnierze trwali na stanowiskach. W ograniczonym wymiarze pisano o ukształtowanych w niepodległej Polsce motywacjach ogółu westerplatczyków. Poprzez presję i zabiegi cenzuralne (m.in. „wskazówki” ministra Kazimierza Rusinka) rugowano heroiczno-romantyczne treści miejsca pamięci i ograniczano swobodę wypowiedzi. W relacjach nie było miejsca na zachowania mogące kłaść się cieniem na ocenie morale obrońców. Flisowski w sposób instrumentalny uporządkował konflikt między komendantem a jego zastępcą; reprezentowany przez mjr. Sucharskiego humanizm promowano jako słuszny wybór, przeciwstawny heroizm kpt. Dąbrowskiego został natomiast pozbawiony racji bytu. Zachowania mające na celu walkę do granic możliwości falsyfikowano jako niepożądane – posługiwano się perspektywą post factum: klęski wrześniowej, braterskiej walki z Armią Czerwoną i obiektywnie spełnionego życzenia majora (westerplatczycy przeżyli i pracowali dla Polski). Ustalenie uwarunkowań powstawania relacji i prac historycznych poświęconych Westerplatte pozwala postawić diagnozę, że przez lata został wytworzony taki zasób materiału, który nie przybliża badaczy do poznania prawdy na temat wielu istotnych szczegółów obrony408.

242 R. Stobiecki, Historiografia PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna… ale skomplikowana, Warszawa 2007, s. 154. Andrzej Paczkowski pisał na ten temat następująco: „formy i zasięg represji politycznych zmieniały się, ogólnie rzecz biorąc, wraz z przekształceniami systemu politycznego. […] W ciągu czterdziestu pięciu lat, kiedy władzę w Polsce – jako siła dominująca, de facto monopolistyczna – sprawowała partia komunistyczna, mieliśmy do czynienia z pięcioma fazami czy okresami, które wyraźnie różniły się między sobą, również pod względem stopnia represyjności. Było także wiele podobieństw, a w tym zasadnicze: zawsze istniała policja polityczna i zawsze kontrolę nad nią miało partyjne centrum decyzyjne (lub przynajmniej kilka należących do niego osób)”. Paczkowski podzielił funkcjonowanie systemu represji w Polsce w latach 1944–1989 na następujące okresy: podbój państwa, czyli terror masowy (1944–1947), podbój społeczeństwa, czyli terror powszechny (1948–1956), realny socjalizm, czyli system represji selektywnej (1956–1981), stan wojenny, czyli próba represji masowych, od rozejmu do kapitulacji, czyli bezradność (1981–1989) – A. Paczkowski, Polacy pod obcą i własną przemocą [w:] S. Courtois i in., Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, tłum. K. Wakar, Warszawa 1999, s. 351–366.

243 F. Dąbrowski, S. Grodecki, Westerplatte. Z walk o Wybrzeże w 1939 roku, Gdynia 1945 (dziennik „Gazeta Lubelska” zamieścił 10 IX 1945 r. wzmiankę o wydaniu publikacji w rubryce Wydarzenia z kraju).

244 Błędne imię Grodeckiego świadczy o pośpiechu, w jakim przygotowano i wydrukowano broszurę. Zwrócił na to uwagę Zbigniew Flisowski (zob. Z. Flisowski, Westerplatte…, s. 30). Książkę westerplatczyków zamierzano wydać na uroczystości Święta Morza, obchodzonego w Gdańsku 29 czerwca i 1 lipca. Jednym z punktów ceremonii było udekorowanie Dąbrowskiego i Grodeckiego Srebrnymi Krzyżami Orderu Virtuti Militari.

245 W tym samym czasie wyszła też Obrona Płyty Oksywskiej Z. Fruczka, zob. J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 34–35.

246 Dąbrowski po powrocie z oflagu zgłosił się do służby wojskowej. W sierpniu 1945 r. został awansowany do stopnia majora (komandora podporucznika) oraz otrzymał przydział na szefa sztabu Samodzielnego Batalionu Morskiego. W 1946 r., po przeformowaniu batalionu na Kadrę Marynarki Wojennej, został jej dowódcą, awansowanym do stopnia komandora porucznika. Uczestniczył m.in. w zabezpieczaniu przebiegu wyborów w 1947 r. na Pomorzu Gdańskim i jako komendant ośrodka wyszkolenia szkolił grupy ochronno-propagandowe. W 1949 r. został szefem Biura Dowódcy Marynarki Wojennej w Gdyni. Wstąpił do PPR, później do PZPR. Na fali rozliczeń z kadrą przedwojennych oficerów musiał uchodzić z Gdańska. Osiedlił się w Krakowie, gdzie nie baczono na jego wojenne i powojenne zasługi i podjęto uchwałę o wyrzuceniu go z partii.

Grodecki po powrocie z oflagu pracował w okresie 1 VII – 30 X 1945 r. w Porcie Gdańskim jako kierownik ruchu portowych urządzeń przeładunkowych, następnie w Centrali Zbytu Produktów Przemysłu Węglowego Gdańsk-Gdynia. W latach 1950–1954 piastował stanowisko naczelnego inżyniera ruchu w Zarządzie Portu Gdańsk-Gdynia.

247 Po wojnie mjr Sucharski wysłał do kmdr. Dąbrowskiego list, w którym dopytywał się o sytuację polityczną w Polsce. O śmierci Sucharskiego w 1946 r. prasa krajowa poinformowała, cytując krótką notkę PAP (J. Witek, Major Henryk Sucharski…, s. 83–92).

248 Argumentu tego używał m.in. Jarosław Tuliszka (zob. J. Tuliszka, Westerplatte 1926–1939. Dzieje Wojskowej Składnicy Tranzytowej w Wolnym Mieście Gdańsku, Toruń 2002, s. 221–228). Również podczas dyskusji nad scenariuszem filmu Tajemnica Westerplatte w 2008 r. szermowano argumentem o wypełnieniu rozkazu obrony. „Rzetelny historyk powinien jednak przede wszystkim zauważyć, że celem obrony było utrzymanie placówki przez 12 godzin, zaś obowiązkiem dowódcy była troska o życie podległych mu żołnierzy” – stwierdził Tadeusz Kondracki, historyk Polskich Sił Zbrojnych z Instytutu Historii PAN („Tajemnica Westerplatte” – chodzi o pieniądze?, www.wprost.pl/ar/137449/Tajemnica-Westerplatte-chodzi-o-pieniadze).

249 Autorzy podają, że Dziennik „został odtworzony przez szeregowców, podoficerów, chorążych i oficerów, biorących udział w walce, bezpośrednio po zakończeniu działań, gdyż oryginał został spalony, by nie dostarczyć Niemcom materiału informacyjnego” (F. Dąbrowski, S. Grodecki, Westerplatte…, s. 13).

250 Czytamy m.in.: „Wyżywienie: od 2.IX. tylko w nocy i to zimne konserwy, smalec i woda – wszystko w ograniczonej ilości. O gotowaniu ciepłej strawy mowy być nie może. Próba gotowania ciepłej strawy ściąga ogień art. nieprzyjaciela na koszary” (ibidem, s. 19).

251 We wcześniejszym fragmencie Dziennika podano omyłkowo liczbę szesnastu zabitych – nie skorygowano tej informacji w toku prac redakcyjnych.

252 Po kapitulacji III Rzeszy nazwisko Alberta Forstera znalazło się na alianckiej liście zbrodniarzy wojennych. Zatrzymany przez Anglików, w sierpniu 1946 r. został wydany Polsce. W 1948 r. za popełnione zbrodnie wojenne Najwyższy Trybunał Narodowy w Gdańsku skazał go na karę śmierci. Wyrok wykonano 28 II 1952 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.

253 A. Horak, Wojna polsko-niemiecka 1939, Warszawa 1945.

254 J. Kirchmayer, Kampania wrześniowa, Warszawa 1946.

255 Zob. J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 36.

256 Por. F. Dąbrowski, S. Grodecki, Westerplatte…, s. 19; Relacja komendanta Westerplatte, „Żołnierz Polski w Kampanji Wrześniowej”, 31 VIII 1941, nr 27, s. 1–2. „Samotnym półwyspem” nazywano w peerelowskiej historiografii również Hel; o samotnej walce mówiono także w przypadku obrony fortów w Węgierskiej Górce i bitwy pod Wizną (zob. S. Zabierowski, Wojna i pamięć…, s. 11–12; K. Zajączkowski, Bohater obrony Helu. Kmdr por. Zbigniew Przybyszewski 1907–1952, Warszawa 2011, s. 247–248).

257 O trzynastu szturmach wspominał wcześniej w swojej relacji mjr Sucharski, a także płk Umiastowski, zob. R. Umiastowski, Bitwa polska…, s. 336.

258 Teksty te ukazywały się w „Marynarzu Polskim”, „Tygodniku Wybrzeża”, „Gazecie Morskiej” czy „Przeglądzie Morskim”. Publikacje poświęcone obronie Wybrzeża (w tym Westerplatte) z lat 1945–1948 wymienia J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 54–55.

259 M. Wańkowicz, Westerplatte, „Tygodnik Powszechny” 1948, nr 22, s. 6–7; ibidem, nr 23, s. 6–7. Wcześniej opowiadanie ukazało się w emigracyjnej „Paradzie” (Kair) 12 I 1947, nr 97; 26 I 1947, nr 98.

260 Autor próbował uzyskać odpowiedź na to pytanie podczas kwerendy w zachowanym w kraju archiwum pisarza, którym opiekuje się Aleksandra Ziółkowska-Boehm. Nie udało się jednak znaleźć informacji z tym związanych.

261 J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 36; zob. też A.F. Grabski, Dzieje historiografii, Poznań 2006, s. 630–640; idem, Stalinowski model historiografii, „Dzieje Najnowsze” 1992, nr 3, s. 23–45; R. Stobiecki, Stalinowska wizja dziejów Polski – próba rekonstrukcji modelu, „Dzieje Najnowsze” 1993, nr 3, s. 73–82; idem, Historiografia PRL…, s. 42–68. W 1952 r. o Westerplatte przypomniało Radio Wolna Europa, nadając 13 IX 1952 r. w cyklicznym „Teatrze Wyobraźni” ponadtrzydziestominutowe słuchowisko dokumentalne Zdzisława Marynowskiego zatytułowane Obrona Westerplatte. Audycję można odnaleźć w archiwalnych zasobach RWE na stronie Polskiego Radia: www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci.

262 Szerzej na ten temat zob. rozdz. 7.

263 J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 42.

264 Dziennik Bojowy Załogi Westerplatte, „Żołnierz Wolności” 1954, nr 210; T. Rawski, Obrona Westerplatte, „Trybuna Ludu”, 25 I 1954; S. Mal, Na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 17 IX 1954.

265 R. Stobiecki, Historiografia PRL…, s. 131.

266 Z. Meisner, Obrońcy Westerplatte, Warszawa 1957. Książka ta ze względu na jej literacki charakter jest omawiana w rozdz. 5.

267 R. Witkowski, Na lądzie i na morzu. Zapiski ze służby w Marynarce Wojennej 1953–1988, Kraków 1998, s. 170.

268 Opowieść poświęconą obronie przygotowywał w tym czasie, prowadząc m.in. korespondencję z westerplatczykami, pedagog z Włocławka, Wacław Derdzikowski. Jedynym śladem jego zainteresowań jest publikacja niewielkiej, pierwszej części powieści (kolejne się nie ukazały) w periodyku Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (zob. W. Derdzikowski, Westerplatte w ogniu, „Głos Uczelni” 1958, nr 2, s. 4–5). Znalazła się tu ciekawa i nieznana informacja, że z powodu tego, iż „Polacy musieli prowadzić wywiad”, po przypłynięciu do Gdańska pancernika „Schleswig-Holstein” mjr Sucharski „wręczył kapralowi Stradomskiemu aparat fotograficzny – Kodak i kazał obserwować z cypla Westerplatte ruchy Niemców”. Stradomski wykonał z ukrycia zdjęcia i zwrócił aparat dowódcy (ibidem, s. 5).

269 M. Azembski, Taki był początek, „Świat” 1954, nr 36; idem, Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 26–27 VIII 1956, 2–3 IX 1956, 9–10 IX 1956, 16–17 IX 1956, 23–24 IX 1956, 30 IX–1 X 1956, 7–8 X 1956, 14–15 X 1956 (dodatek „Rejsy” nr 34–41, zawsze na s. 7); idem, Siedem dni Westerplatte, „Żołnierz Wolności”, 14 I 1956.

270 List F. Dąbrowskiego do redakcji „Świata”, 6 IX 1954 [w:] M. Borowiak, Westerplatte. W obronie prawdy, Warszawa 2008 (wyd. II), s. 118.

271 Ibidem.

272 List F. Dąbrowskiego do wydawnictwa „Iskry”, 10 VII 1956 [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 121.

273 List F. Dąbrowskiego do S. Grodeckiego, 6 IX 1954, w zbiorach E. Hojki [w:] ibidem, s. 120. Dla „Iskier” Azembski przygotowywał zbiór swoich tekstów (zob. M. Azembski, Krzyże i korona. Reportaż znad ujścia Wisły, Warszawa 1956, s. 95–106; szerzej o artykułach Azembskiego i listach westerplatczyków w tej sprawie zob. M. Borowiak, Westerplatte…, s. 116–123). Azembski nie uwzględnił poprawek zgłaszanych przez byłych żołnierzy. Nieznany przez lata list Dąbrowskiego do Grodeckiego można uznać za najstarszy dokument, w którym zastępca mjr. Sucharskiego enigmatycznie wspomina o załamaniu psychicznym komendanta obrony Westerplatte. Sprawy te stały się szerzej znane dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX w.

274 F. Dąbrowski, Wspomnienia z obrony Westerplatte, Gdańsk 1957. Pelczar był w latach 1945–1956 sekretarzem generalnym Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. Od 1945 r. organizował Bibliotekę Miejską w Gdańsku i nią kierował, w 1955 r. przekształcił ją w Bibliotekę Gdańską PAN.

275 Fotokopia kalendarzyka obejmowała okres 31 VIII – 12 IX 1939 r., a notatki w odpisie: 25 VIII – 23 XII 1939 r. Notatki i list opublikowano ponownie w 1989 r., zob. H. Sucharski, List z Westerplatte do siostry z 1 IX 1939 r.; Notatki z obrony Westerplatte, wstęp i oprac. Z.L. Pszczółkowska, Gdańsk 1989. Fragmenty notatnika zamieszczono w: S. Górnikiewicz, A. Drzycimski, Wojna zaczęła się na Westerplatte, Gdańsk 1979, ilustracja nr 184.

276 List majora Sucharskiego do siostry z 1 IX 1939 r. [w:] M. Pelczar, Wstęp [w:] F. Dąbrowski, Wspomnienia z obrony Westerplatte…, s. 10.

277 Przedmowa Zarządu Gdańskiego Towarzystwa Naukowego [w:] ibidem, s. 5.

278 Typowe stygmatyzowanie sanacji.

279 Kapitan Dąbrowski był z pewnością niezłomnym żołnierzem i patriotą, gotowym walczyć do końca. Referując przyjęty przez niego sposób podejścia do zagadnień obrony, należy jedynie zwrócić uwagę na być może nieuświadomioną bądź narzuconą mu przez redakcję formę prezentacji wspomnień i wynikające stąd konsekwencje.

280 Jako zwolennik i przedstawiciel prowadzenia dalszej walki kapitan reaguje w sposób gwałtowny, w przeciwieństwie do majora, który motywując wolę kapitulacji, spokojnie przedstawia stan rzeczy. Dąbrowski opisuje naradę w taki sposób, że rozsądny czytelnik, odrzuciwszy emocje, jest gotowy przyjąć racje majora. Uwypuklony zostaje szczegół podkreślający humanitarny wymiar stanowiska komendanta. Po wyjściu z narady Dąbrowski instynktownie kieruje się do sali, w której leżą ranni (co przypomina czytelnikowi – również instynktownie – o stanie zdrowia rannych i sugeruje potrzebę kapitulacji). W rozmowie z majorem Dąbrowski sam przyznaje, że stanowisko komendanta to głos rozsądku, i zarzuca Sucharskiemu, że ten przewiduje klęskę ogólną. Tymczasem czytelnik, znający rozwój wypadków ex post, buduje na własny użytek kolejny argument przemawiający za kapitulacją i mjr. Sucharskim: dowódca ma rację i słusznie przewiduje, że obrona, tak jak cała kampania wrześniowa, zakończy się porażką.

281 Wola dalszej walki zaznaczona podczas poprzedniej narady trzaśnięciem drzwiami nie zostaje umotywowana, a w czasie kolejnej narady Dąbrowski nie próbuje już przeciwstawić się rozsądkowi majora. Decyzja o zaprzestaniu walki „w wypadku dokonania dalszych zniszczeń” oznacza tymczasem podkreślenie bezsensowności boju już w chwili, gdy słowa te są wypowiadane. Dalsza obrona będzie wobec tego jedynie oczekiwaniem na niemiecki atak, który przyniesie pretekst do kapitulacji.

282 We fragmencie tym Dąbrowski nie tylko nie zaznacza, czy zrozumiał sens komunikatu „Westerplatte broni się…”. Reakcja: „Mój, Boże, czy »oni« tam zdają sobie sprawę z tego, co my tu przeżywamy?”, wskazuje subtelnie na uczucie zażenowania z powodu ciągłego powtarzania przez spikera słów o broniącej się Składnicy. Ten fragment wspomnień potwierdza także, że niemiecka prowokacja, polegająca na nadaniu 7 września na falach Warszawy I audycji w języku polskim, była słyszana na Westerplatte i mogła się stać jednym z głównych powodów kapitulacji.

283 Mamy tu podkreślenie nagłości decyzji („wpada major”), co ma utwierdzić czytelnika w przekonaniu, że decyzja zapadła nieoczekiwanie, ze względu na coraz gorsze widoki na dalszą obronę w wyniku niemieckiego ataku. Tymczasem decyzja o kapitulacji została powzięta już dzień wcześniej i zniszczenia po kolejnym ataku jedynie ją przypieczętowały. W późniejszych przedstawieniach obrony przyjęła się narracyjna strategia ukazywania „dojrzewania” majora do decyzji, sam moment jej podjęcia był prezentowany w atmosferze spokoju, rozsądku i wyższej konieczności. Tak będzie np. w filmie Westerplatte Stanisława Różewicza.

284 Wspomnienia Zdzisława Kręgielskiego, Radio Poznań, 1987, ze zbiorów Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Franciszek Dąbrowski zmarł w 1962 r. Szerzej na ten temat zob. rozdz. 7.

285 Zbigniew Flisowski (1923–1995), urodził się w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Okupację spędził na Lubelszczyźnie, gdzie w 1944 r. wstąpił do 2. Warszawskiej Dywizji Piechoty im. J.H. Dąbrowskiego. Uczestniczył w walkach o Warszawę, Wał Pomorski, w forsowaniu Odry i zdobywaniu Berlina; z frontu pisał pierwsze artykuły opisujące wojenne zmagania. Zakończył szlak bojowy nad Łabą, otrzymując stopień podpułkownika rezerwy. Po powrocie do Polski i studiach na wydziale dziennikarskim Akademii Nauk Politycznych przez ponad 30 lat pracował w redakcjach gazet. Był redaktorem naczelnym „Wiarusa”, następnie tygodnika „Żołnierz Polski” i dwutygodnika „Nowe Książki”. W miesięczniku „Morze” pełnił funkcję kierownika działu literackiego. Był jednym z inicjatorów i autorów oraz przez 3 lata redaktorem serii „Żółty Tygrys”. Zajmował się przede wszystkim tematyką działań morskich w czasie II wojny światowej. Przygotowania do Westerplatte rozpoczął w 1954 r., choć jako pierwsza ukazała się monografia Pod sztandarem Białego Lwa, Warszawa 1957 (AP Szczecin, 65/1578, I. Bańkowska, Wprowadzenie [do:] spuścizna Zbigniewa Flisowskiego (1923–1995), s. 1–8).

286 Westerplatte. Wspomnienia, relacje, dokumenty, wstęp i oprac. Z. Flisowski, Warszawa 1959.

287 Z. Flisowski, Między Marsem a Odysem, Warszawa 1986, s. 20.

288 Zob. AP Szczecin, spuścizna Zbigniewa Flisowskiego (1923–1995), 65/1578, t. 76, Notatki Zbigniewa Flisowskiego, b.d., k. 33. Zapiski powstały prawdopodobnie w 1994 r., tuż przed śmiercią Flisowskiego, na fali sporu wokół kwestii dowodzenia na Westerplatte. Artykułu, który przygotowywał, nie zdążył opublikować. Oprócz „odbicia się od dna stalinizmu” Flisowski jako potrzebę społeczną determinującą rozpoczęcie prac nad Westerplatte wymienił „zejście [ucieczkę – przyp. K.Z.] przed 1944”. Prawdopodobnie miał na myśli wytworzenie przeciwwagi dla pamięci o powstaniu warszawskim (ibidem, k. 33).

289 Zygmunt Stanicki jest autorem publikacji wydawanych przez MON: Kościuszkowcy w walkach o Berlin (Warszawa 1952) i Pod Studziankami i Warką (Warszawa 1953). Pisał także teksty w pismach wojskowych, zob. Z. Stanicki, Bitwa Armii Ludowej w lasach janowskich i solskich, „Wojsko Ludowe” 1953, nr 6, s. 51–66; idem, Bohaterskie walki Gwardii Ludowej i Armii Ludowej o wyzwolenie ojczyzny, „Przegląd Wojskowy” 1953, nr 10, s. 52–75; idem, Katastrofa wrześniowa, początki walki narodu polskiego przeciwko okupantowi hitlerowskiemu (wrzesień 1939 – czerwiec 1941 r.) [w:] Szlak bojowy Ludowego Wojska Polskiego, red. S. Okęcki, Warszawa 1958, s. 5–46.

290 Z. Flisowski, Między Marsem…, s. 21–22.

291 Stanisław Okęcki służył od 1943 r. w 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, następnie jako lektor w 3. pp oraz zastępca dowódcy ds. polityczno-wychowawczych w 2. Warszawskiej Dywizji Piechoty im. J.H. Dąbrowskiego. Po wojnie szef Oddziału Propagandy i Agitacji w Głównym Zarządzie Polityczno-Wychowawczym WP (1945−1946), szef Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego (1946−1948). W 1948 r. awansowany do stopnia generała brygady. Od 1950 r. na stanowisku szefa Biura Historycznego WP; rok później został szefem Komisji Wojskowo-Historycznej MON (1951–1959). Był także szefem Oddziału Studiów i Doświadczeń Wojennych i od 1952 r. szefem Zarządu XI Wojskowo-Historycznego Sztabu Generalnego WP. W 1956 r. został członkiem Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki.

292 Flisowski dziękował także płk. dypl. mgr. Tadeuszowi Rawskiemu (z Wojskowego Instytutu Historycznego) i ppłk. Zygmuntowi Stanickiemu „za rady i wskazówki”. Wśród osób użyczających zdjęć i materiałów Flisowski wymieniał Mariana Pelczara i Jerzego Pertka. Osobne podziękowania za wkład pracy autor przekazywał Franciszkowi Dąbrowskiemu (Z. Flisowski, Wstęp…, s. 44. Wydanie to stanowi źródło dalszych cytatów w tekście).

293 Mapę wykonał kmdr ppor. Konrad Gidzielski z Wydziału Kartograficznego Dowództwa Marynarki Wojennej, zob. ibidem, s. 14–15; Z. Flisowski, Między Marsem…, s. 23.

294 Relacja kpr. Henryka Chrula [w:] Westerplatte…, s. 265, przyp. 3.

295 Z. Flisowski, Między Marsem…, s. 24–25.

296 Jak napisał Zbigniew Romek, „w okresie międzywojennym uczeni wykładający na uniwersytetach badali problemy sięgające co najwyżej pierwszej połowy XIX w., uznając, że tematy dotyczące czasów późniejszych to tylko publicystyka. Gdy po II wojnie światowej władze komunistyczne starały się wywrzeć presję na środowisko uczonych, by podjęło badania dziejów najnowszych, w tym historii Polski międzywojennej, czasów wojny i okupacji, a także okresu po 1945 r., w większości natrafiły na opór, który związany był z przekonaniem, że te tematy nie powinny być przedmiotem zainteresowania nauki historycznej, ale co najwyżej nauk społecznych, takich jak socjologia, ekonomia czy etnografia”. Począwszy od lat pięćdziesiątych, gdy środowisku narzucono stosowanie metodologii marksistowskiej, problem bliskiego dystansu do minionych wydarzeń przestał obowiązywać. Historycy starali się jednak wymawiać przed podejmowaniem współczesnych tematów „niedostępnością źródeł i brakiem kompetencji”. Na Pierwszej Konferencji Metodologicznej Historyków Polskich w Otwocku, która odbyła się na przełomie 1951 i 1952 r., „o historii II Rzeczypospolitej w większości wypowiadali się historycy młodzi lub bez zastrzeżeń deklarujący swe zaangażowanie dla nowej rzeczywistości i wprowadzanej jako obowiązkowa metodologii marksistowskiej […]. Argumenty, których używano w Otwocku przeciwko Polsce międzywojennej, powtarzano za komunistami i antypolską propagandą z lat 1919–1939” (Z. Romek, Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010, s. 246–249).

297 Szesnaście relacji westerplatczyków zebranych przez Flisowskiego zostało w 2007 r. przekazanych przez szczecińskiego antykwariusza do Archiwum Państwowego w Szczecinie. Po uporządkowaniu akta te w grudniu 2011 r. udostępniono badaczom. Co ciekawe, do końca 2014 r. jedyną osobą, poza autorem niniejszej publikacji, która obejrzała te dokumenty, był Andrzej Grodecki – z rodziny westerplatczyka Stefana Grodeckiego. Relacje, pogrupowane przez Flisowskiego w teczkach odpowiadających nazwom punktów oporu na Westerplatte (np. „Fort”, „Wartownia Nr 1”, „Wartownia Nr 2” itd.), stanowią materiał do dalszych badań, wykraczających poza zakres tematyczny przedmiotowej pracy (m.in. niemal niewykorzystane przez Flisowskiego wspomnienia plut. Władysława Barana), zob. AP Szczecin, spuścizna Zbigniewa Flisowskiego (1923–1995), Relacje westerplatczyków, 65/1578, t. 68–74.

298 Wzmożenie ataków w tych dniach nie znajduje potwierdzenia w faktach.

299 Z. Romek, Cenzura…, s. 268.

300 Ibidem, s. 266.

301 Zob. rozdz. 7.

302 Traktowanie w sposób orzekający ludzkich motywacji oraz narzucanie własnych, obowiązujących ocen postępowania i pejoratywnie wartościujących nazw przywodzi na myśl koncepcje przemocy symbolicznej.

303 J. Bartyzel, Humanizm, rozszerzona treść hasła opublikowanego w: Encyklopedia „białych plam”, Radom 2000, http://haggard.w.interia.pl/humanizm.html. Bartyzel wywodzi, że „w marksizmie mianem h. teoretycznego określa się ateizm, zaś h. praktycznego – komunizm [wyróżnienie w tekście – przyp. K.Z.]; jest to h. obiecujący wyzwolenie człowieka z »więzów« religii i państwa, […] poprzez rewolucję »znoszącą« własność prywatną i »świętą rodzinę«; wszystko to również miało stanowić »prawdziwe rozwiązanie« konfliktu między człowiekiem a przyrodą, człowiekiem a człowiekiem i osobnikiem a gatunkiem, a tym samym »rozwiązanie zagadki historii«; tak maksymalistycznie zakrojone cele, zdradzające romantyczny »prometeizm« i utopizm, przybierał Marks jednocześnie w szatę pozytywistycznej »naukowości«, »legitymizowanej« rzekomym odkryciem »praw« dialektyki przyrody i historii (»materializm dialektyczny i historyczny«), wskazujących »niezbicie« komunizm jako cel finalny i spełnienie historii”. Do marksistowskich koncepcji humanizmu nawiązywał także ówczesny egzystencjalizm.

304 Zob. E. Stawowy, Socjalistyczne odmiany humanizmu w programie wychowania polskiej szkoły [w:] Wartości i manipulacje w podręcznikach szkolnych, red. E. Stawowy, Kraków 1995, s. 13–24.

305 J. Bartyzel, Humanizm, rozszerzona treść hasła opublikowanego w: Encyklopedia „białych plam”, Radom 2000, http://haggard.w.interia.pl/humanizm.html.

306 W książce o mechanizmach nacjonalistycznej legitymizacji władzy ludowej w Polsce Marcin Zaremba pisał: „Wydaje się, że polscy komuniści stanęli przed dylematem, z którego rozwiązaniem mieli problem wszyscy ich rewolucyjni poprzednicy. Rysowały się mianowicie dwie drogi. Pierwszą z nich wyznaczała rewolucyjna mentalność. Nakazywała ona całkowite zerwanie z ładem przedrewolucyjnym, Polską przedwrześniową. Drugą drogę wyznaczyły realia polityczne. Te zmuszały do liczenia się z wyostrzoną w czasie wojny świadomością narodową Polaków. Dochodziło do tego przekonanie, podzielane przez pewną część polskich komunistów, że pełne odrzucenie tradycji jest rewolucyjną utopią możliwą wyłącznie w teorii. Chcąc zachować rewolucyjną tożsamość i nie stracić przy tym szansy na zdobycie i utrzymanie się u władzy, musieli połączyć obie te drogi. To postawiło przed nimi kwestię znalezienia narodowej tradycji, na którą można by się powołać. Jedyną własną tradycją, do której mogli się odwołać, była tradycja walki rewolucyjnej w rozumieniu marksistowskim. Ta zaś była raczej obca społeczeństwu polskiemu. Ponadto nie proponowała pozytywnego systemu wartości, pozwalającego organizować nowy porządek” (M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 164).

307 Zob. rozdz. 5.

308 Publikacja ta miała w PRL w sumie dziesięć wydań (ostatnie w 1989 r.) o łącznym nakładzie ok. 120 tys. egz.: wyd. II (niezmienione) Warszawa 1960; wyd. III (uzupełnione) Warszawa 1965; wyd. IV nie ukazało się, kolejne oznaczono błędnie jako V; wyd. V (poprawione i uzupełnione) Warszawa 1968; wyd. VI (niezmienione w stosunku do wyd. V) Warszawa 1971; wyd. VII (uzupełnione) Warszawa 1974; wyd. VIII Warszawa 1978, wyd. IX Warszawa 1984, wyd. X (uzupełnione) Warszawa 1989.

309 „Z kręgu wojskowego zwrócono mi uwagę – pisał w latach dziewięćdziesiątych – że relacja dowódcy musi być na pierwszym miejscu. Dowódca jest dowódcą i on odpowiada za całość” (AP Szczecin, 65/1578, t. 76, spuścizna Zbigniewa Flisowskiego (1923–1995), Notatki Zbigniewa Flisowskiego, b.d., k. 36).

310 Komentując relację kpr. Władysława Domonia, Flisowski napisał: „Wyliczenie natarć oraz ogni artyleryjskich zdaje się być zaczerpnięte z broszury Westerplatte” (s. 190, przyp. 6).

311 „Relacja chor. Gryczmana – pisał Flisowski w innym miejscu – została znacznie skrócona – w oryginale wynosiła ok. 60 stron. Skrócono znacznie opisy przygotowań do obrony i szczegółowe opisy natarć niemieckich ze względu na zbyt obfity komentarz wojskowy. Usunięto także szczegółowe opisy walk placówek, których autor nie mógł, z racji położenia wartowni, dokładnie obserwować” (s. 113, przyp. 32). Relacja Gryczmana, spisana w latach 1945–1957 na podstawie notatek, które sporządził w czasie obrony, została opublikowana po raz pierwszy w „Nowym Tempie”, gazecie zakładowej ZM „Predom-Dezamet” w Nowej Dębie (1976, nr 7; 1977, nr 1–3; po wojnie Gryczman był pracownikiem tych zakładów). Pełna wersja relacji zob. J. Gryczman, Siedmiodniowa epopeja, „Zeszyty Nowodębskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego” 2000, z. 1, s. 29–58. Jan Gryczman zmarł w 1985 r. Podobnie jak tekst Gryczmana, Flisowski skrócił także relację Władysława Barana, która w oryginale liczyła 60 stron maszynopisu. Uznał, że „miejscami była subiektywna i zawierała mało prawdopodobne dialogi” (s. 125, przyp. 18).

312 J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 48.

313 Z. Flisowski, Czwarta czterdzieści pięć, Warszawa 1967.

314 Szerzej zob. rozdz. 6.

315 Na końcu „Żółtego Tygrysa” tradycyjnie zamieszczano krzyżówkę, a w niej hasła, w których starano się nawiązać do treści książeczki. Po przeczytaniu Czwartej czterdzieści pięć czytelnik był pytany o „imię majora Sucharskiego, dowódcy obrony Westerplatte”, „sprzęt bojowy na Westerplatte obsługiwany przez drużynę kaprala Grabowskiego”, „jednego z członków załogi hitlerowskiego pancernika »Schleswig-Holstein«” (s. 124).

316 Z. Flisowski, Tu, na Westerplatte, Warszawa 1968. Kolejne wydania w latach 1969, 1974, 1982 i 1989.

317 Idem, Pomorze. Reportaż z pola walki, Warszawa 1973. Kolejne wydania w latach 1976 i 1979.

318 F. Fenikowski, Pod tarczą Sobieskiego. Wędrówki po Trójmieście, Warszawa 1971, s. 68. Sam Flisowski powtórzył swój wykład w popularnej formie w książce napisanej wraz z żoną Marią, zob. M. i Z. Flisowscy, Bastion u wrót Gdańska, Warszawa 1985.

319 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 180–181. O rozmowie z por. Grodeckim Witkowski napisał po raz pierwszy w szkicu, który został wydrukowany w „Roczniku Gdyńskim” dopiero w 1991 r., zob. R. Witkowski, W sprawie dowodzenia na Westerplatte, „Rocznik Gdyński” 1991, nr 10.

320 Po latach wspominał, że jeszcze w latach sześćdziesiątych obowiązywała teza, iż „początki Marynarki Wojennej należy wiązać z datą 7 lipca 1945 roku, kiedy to naczelny dowódca Wojska Polskiego, marsz. Michał Rola-Żymierski wydał rozkaz organizacyjny, powołujący do życia naczelne władze i podstawowe struktury marynarki” (R. Witkowski, Na lądzie…, s. 83). W dalszej części wspomnień pisał: „Mimo historycznego przełomu roku 1956 – nie uznawano i nie traktowano w równym stopniu tradycji wcześniejszych, to jest tradycji polskiej floty morskiej z lat drugiej wojny światowej, jak i tej wywodzącej się z okresu międzywojennego. Upłynąć musiało jeszcze wiele lat, zanim ideolodzy i propagandyści z najwyższego partyjnego szczebla gotowi byli uznać jedność i równorzędność tradycji, od której nie wolno było odchodzić, jeśli nie chciało się popełnić fałszerstwa w historii” (ibidem).

321 W 1973 r. po perturbacjach związanych z ingerencją cenzury ukazał się w Gdańsku przygotowany przez Witkowskiego tom pt. Ostatnia reduta. Sprawozdanie z walk i relacje obrońców Helu. Temat został opracowany według schematu znanego z dzieła Flisowskiego. Wprowadzenie do publikacji Witkowski nazwał jakby minidoktoratem. O uwagach „rozmówców z MON” na temat tej książki oraz kolejnej pozycji Witkowskiego, zatytułowanej Hel na straży Wybrzeża. 1920–1939 (Warszawa 1974), zob. R. Witkowski, Na lądzie…, s. 407–411, 419.

322 W. Pogoda, R. Witkowski, Westerplatte, Kraków 1964. Wspomnienia Witkowskiego związane z realizacją wydania przewodnika wiele mówią o ówczesnym rynku wydawniczym. Gdy w 1964 r. Witkowski wraz z kmdr. ppor. Włodzimierzem Pogodą nawiązał kontakt z Wojewódzkim Ośrodkiem Informacji Turystycznej w Gdańsku, pomysł został zaakceptowany; zamówienie na druk złożono w wydawnictwie „Ruch” w… Krakowie. Dwudziestoczterostronicowa książeczka „została wydrukowana niestety z dużym opóźnieniem, gdyż dopiero w końcu października 1964 r., i to w minimalnym nakładzie zaledwie 20 tys. egzemplarzy”. „Ukazanie się tej drobnej przecież pozycji – wspominał Witkowski – nie wzbudziło zachwytu naszego przełożonego, czyli Mundka [Edmunda – przyp. K.Z.] Kosiarza. Wyraził on pogląd, że najpierw on sam powinien napisać dzieło historyczne, my obaj zaś dopiero po nim, i to idąc wiernie śladami jego rozważań i postawionych tez, mogliśmy pisać własne prace już jako autorzy »drugiego rzutu«” (R. Witkowski, Na lądzie…, s. 182). W 1964 r. w gdyńskim Wydawnictwie Morskim Kosiarz opublikował Bitwy morskie poświęcone historii wojen na morzach. W latach 1954–1959 Kosiarz był redaktorem naczelnym miesięcznika Dowództwa Marynarki Wojennej RP „Przegląd Morski”, a następnie szefem Wydziału Historycznego Marynarki Wojennej.

323 E. Kosiarz, W. Pogoda, R. Witkowski, Westerplatte, Gdynia 1967. Jak wspomina Witkowski, „konieczność zaspokojenia rosnącej potrzeby informacji licznych rzesz turystów przybywających każdego roku na Westerplatte pobudzała do opracowania pełniejszej broszury, zwiększenia objętości tekstu i wzbogacenia materiału ilustracyjnego”. Odnowiona wersja informatora, tym razem autorstwa „trójki oficerów-historyków z Gdyni, czyli tercetu Kosiarz-Pogoda-Witkowski”, wydana w nakładzie 20 tys. egzemplarzy, „szybko zniknęła z księgarń i kiosków i już w następnym roku trzeba było drukować nowy nakład” (R. Witkowski, Na lądzie…, s. 182–183).

324 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 424. Autor podaje, że książkę poświęconą walkom o Kołobrzeg opublikował dopiero w 1980 r. pisarz i publicysta Alojzy Sroga (zob. A. Sroga, Na drodze stał Kołobrzeg, Warszawa 1980). Ludwik Dutkowski był zastępcą szefa Zarządu Politycznego Marynarki Wojennej (1962–1972), następnie zastępcą szefa Zarządu Organizacyjnego w Głównym Zarządzie Politycznym WP. W 1973 r. objął stanowisko szefa Zarządu Politycznego, zastępcy dowódcy Marynarki Wojennej ds. politycznych. W latach 1986–1989 był I zastępcą szefa GZP WP.

325 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 424. Zanim ukazały się pierwsze recenzje, doszło do awantury z kadm. Dutkowskim. Wezwał on Witkowskiego do siebie i zarzucił, że ten udostępnił fragmenty publikacji przed wydrukowaniem tygodnikowi „WTK”. „Nie chodziło w tym wypadku o jakieś kwestie merytoryczne – wspomina Witkowski – lecz wyłącznie o fakt kontaktowania się z redakcją katolickiego czasopisma i czynienie jej jakoby jakichś awantaży, a przecież był WTK licencjonowanym w kraju pismem, wydawanym przez prorządowy odłam katolików, skupionych w organizacji »PAX«”. W notatce służbowej sporządzonej na żądanie Dutkowskiego Witkowski tłumaczył, że tekst książki Wydawnictwo Morskie udostępniło dr. Andrzejowi Drzycimskiemu, by ten mógł napisać wstęp. Z kolei Drzycimski wyjaśnił Witkowskiemu, że „działał zgodnie z przepisem ustawy, która upoważnia wydawnictwo do udostępnienia książki – bez zgody autora – redakcjom czasopism celem opublikowania jej fragmentów. Jest to traktowane jako forma reklamy nowej książki przed jej ukazaniem się na rynku księgarskim” (ibidem, s. 424–425). Drzycimski nie napisał wstępu do książki Witkowskiego.

326 M. Mroczko, Recenzja: R. Witkowski, „Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy”, „Rocznik Gdański” 1981, t. XLI, z. 2, s. 184–187. Za mankament pracy prof. Mroczko uznał brak informacji o tym, co działo się na terenie półwyspu między 1 XI 1947 r. a 7 X 1956 r.

327 R. Witkowski, Westerplatte. Informator historyczny, Gdańsk 1978. Kolejne wydania w latach: 1987, 1989, 1990, 1991.

328 Przy okazji budowy pomnika ukazał się także informator wydany przez Radę Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, zatytułowany Westerplatte (Warszawa 1967). Dopiero przy jego w drugim wydaniu (w 1969 r.) na czwartej stronie okładki podano autorów: Andrzej Czerkawski i Marek Dunin-Wąsowicz. Większość miejsca zajmował w nim opis budowy pomnika. W 1975 r. swoją wersję informatora poświęconego Składnicy wydało Towarzystwo Przyjaciół Gdańska. Co ciekawe, wzmiankę o pomniku przyćmił tym razem opis świeżych dokonań władz – sprowadzenia prochów mjr. Sucharskiego (zob. S. Potocki, Westerplatte, Gdańsk 1975). W 1988 r. Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego „Kraj” opublikowało informator, który miał odgrywać rolę kompendium historycznego i bardziej szczegółowego przewodnika po terenie. Opisano tu obiekty warte zobaczenia: pomnik, wartownię nr 1, ruiny koszar. Tekst rozpoczyna się fragmentem poświęconym mogile poległych obrońców z informacją o usunięcia krzyża i zastąpieniu go w 1962 r. czołgiem. Autor dowodził celowości uhonorowania w ten sposób I Brygady Pancernej, która przyjęła imię Bohaterów Westerplatte. Tekst utwierdzał propagandową wymowę tego symbolu (zob. F. Mamuszka, Westerplatte. Przewodnik historyczny, Warszawa 1988). Informator o Westerplatte wydała ponadto pod koniec lat osiemdziesiątych Stanisława Górnikiewicz (zob. S. Górnikiewicz, Z dokumentów o Westerplatte, Gdańsk 1988).

329 S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte, Gdańsk 1988, s. 247–254. Skwira po raz pierwszy po wojnie odwiedził Polskę w 1975 r., gdy w RFN zaczęto organizować wycieczki turystyczne do kraju nad Wisłą. Jednym z punktów programu było zwiedzanie Westerplatte.

330 Zob. Z. Flisowski, Wstęp [w:] Westerplatte, oprac. Z. Flisowski, Warszawa 1984, s. 8–9, 377, przyp. 8. Flisowski podał wiadomość, że Hein Denker napisał 3 XI 1966 r. list do redakcji „Polski”, w którym w imieniu swoim i kolegów wyraził uznanie i podziw dla postawy załogi Westerplatte i jej dowódcy.

331 H. Weibel-Altmeyer, Das erste Todes-kommando des Zweiten Weltkriegs, „Quick”, 28 VIII 1974. Z tekstu można się dowiedzieć, że w Niemczech znajduje się nieznany nad Wisłą dokument, mianowicie Dziennik wojenny pancernika Schleswig-Holstein.

332 H. Weibel-Altmeyer, Westerplatte – z pokładu „Schleswig-Holstein”, „Forum” 1974, nr 37, s. 22.

333 Zob. Westerplatte… [wyd. z 1984], s. 370–379 (wersja w tłumaczeniu na j. polski), 405–414 (w języku oryginału).

334 Zob. ibidem, s. 8; J.W. Dyskant, Jak komandor Gustaw Kleikamp zdobywał Westerplatte (w świetle dziennika działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein”), „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1996, nr 3, s. 3–22.

335 Relacja niemieckiego oficera o walce na Westerplatte we wrześniu 1939 roku, oprac. M. Pelczar, Warszawa–Poznań 1974.

336 A. Rowiński, Tamci żołnierze, Warszawa 1979. Fragmenty książki były publikowane w warszawskiej „Kulturze”, zob. Rycerska wojna przy Westerplatte, „Kultura” 1977, nr 3, s. 1, 10; Twierdza padła, ibidem, nr 4, s. 10; Pojednanie, ibidem, nr 5, s. 8–9.

337 S. Repecki, Refleksje najeźdźców, „Trybuna Ludu”, 30 VIII 1979.

338 S. Fabiszewski, Westerplatte 1939, „Tydzień Polski” (Londyn), 3 IX 1960.

339 Idem, Jak kapitulowało Westerplatte, „Wiadomości” (Londyn), nr 28/850, s. 2. Artykuły Fabiszewskiego nie zostały opublikowane w Polsce. Poglądy o właściwym przygotowaniu placówki na Westerplatte do obrony Fabiszewski powtórzył w kilkunastominutowej wypowiedzi dla Radia Wolna Europa. „Żołnierze Westerplatte uzbrojeni byli po zęby. Byli należycie przygotowani” – mówił. Audycję nadano w 1960 r., a jej fragmenty powtórzono 18 IX 1988 r., zob. www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci (data dostępu: 10 IX 2012 r.).

340 Warunki były następujące: „1) Możliwie jak najdalej posunięta, czysta jak kryształ prawda. Wykluczam krajowe chwyty propagandowe, nie mające nic wspólnego z ogólnopolskim interesem. 2) Punktem wyjścia musi być podkreślenie i uwypuklenie heroizmu [tu i w innych listach Fabiszewskiego słowa napisane wersalikami zostały wyróżnione drukiem pogrubionym – przyp. K.Z.] szarego polskiego żołnierza. 3) Dramat musi być »strawnym« dla wszystkich Polaków, bez względu na orientacje polityczne w kraju i na emigracji. […] Uważam Profesora dr. Mariana Pelczara (z Gdańska) za największy autorytet w sprawach Westerplatte i poddaję się jego werdyktom” (AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 14 XII 1962 r., s. 1–2).

341 Pokłosiem rozmów z 1949 r. było napisane przez przyjaciółki słuchowisko Spotkanie z historią, wyemitowane w tym samym roku przez Polskie Radio. Zofia Meisnerowa przystąpiła wkrótce do pracy nad książką Obrońcy Westerplatte.

342 Autorka spotkała się osobiście z Pająkiem, Gryczmanem i Grodeckim. Dotarła także do Flisowskiego i do Załuskiego. W liście do Stefana Fabiszewskiego Skowrońska-Feldmanowa pisała: „Obaj mieszkają w tej samej kamienicy na ul. Królewskiej 2. Zbigniew Załuski jest pułkownikiem, Flisowski majorem” (AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 5.1, List Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej do Stefana Fabiszewskiego, 29 V 1963 r., s. 2.).

343 Fabiszewski miał żal do gen. Władysława Bortnowskiego, który ze względu na chorobę przeniósł go z Westerplatte, a tym samym „pozbawił nieśmiertelności” (ibidem, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 15 I 1963 r., s. 1). Fabiszewskim targały w listach sprzeczne uczucia: między pragnieniem uwzględnienia w sztuce własnych zasług a potrzebą zachowania skromności.

344 S. Fabiszewski, Jak kapitulowało Westerplatte…, s. 2.

345 Zob. P. Mickiewicz, Westerplatte: fakty, mity, legenda, „Przegląd Morski” 2009, nr 6, s. 60.

346 Zob. idem, Wolne Miasto Gdańsk w koncepcjach wojskowych i polityce II Rzeczypospolitej, Toruń 2000, s. 168––170; J. Tuliszka, Westerplatte 1926–1939…, s. 96–98.

347 Zob. J. Tuliszka, Westerplatte 1926–1939…, s. 98.

348 S. Fabiszewski, Westerplatte 1939…

349 F. Dąbrowski, S. Grodecki, Westerplatte…, s. 13.

350 Książka ta zapoczątkowała natomiast błąd dotyczący spodziewanej pomocy „sześciu dywizji”.

351 F. Dąbrowski, Wspomnienia z obrony…, s. 91–92.

352 Relacja Z. Kręgielskiego [w:] Westerplatte…, s. 229–230.

353 Z. Flisowski, Wstęp…, s. 34, przyp. 76.

354 „Wojny jeszcze nie ma. Zanosi się na nią, ale czy wybuchnie, to jeszcze nie wiadomo” – pisał w liście Sucharski.

355 W innym liście Fabiszewski pisał o książce Dąbrowskiego i Grodeckiego następująco: „Szereg usterek i omyłek. Bardzo pośpiesznie napisane. Niesprzyjające warunki i ówczesne okoliczności zaciążyły nad wiarygodnością. A także uraz z klęski wrześniowej poczęty. Tu jest początek legendy o 6–12-godzinnej obronie. Wszyscy stąd czerpali” (AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 18 IV 1963 r., s. 5).

356 Chodzi o fragment Wspomnień Dąbrowskiego, w którym opisał on pierwsze spotkanie z mjr. Fabiszewskim po swoim przybyciu na półwysep w grudniu 1937 r. „O istocie Składnicy Wojskowej – pisał Dąbrowski – dowiedziałem się od komendanta stosunkowo niewiele. Mjr Fabiszewski odesłał mnie w tym celu do instrukcji i umów, które miałem na następny dzień przestudiować” (F. Dąbrowski, Wspomnienia…, s. 62). Trudno przypuszczać, aby Dąbrowski nie zapoznał się z instrukcjami w tak ważnych kwestiach. Instrukcje dotyczące obrony półwyspu najprawdopodobniej zostały przez obrońców zniszczone 2 września lub w dniu kapitulacji.

357 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 30 III 1963 r., s. 1–4.

358 Ibidem, t. 12, List Stefana Grodeckiego do Stefana Fabiszewskiego, grudzień 1962 r., s. 2–3.

359 Ibidem, t. 5.1, List Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej do Stefana Fabiszewskiego, 8 IV 1963 r., s. 2.

360 Ibidem.

361 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 13 III 1963 r., s. 1. Po wielu latach, w roku 2003, badacz obrony Westerplatte Jacek Żebrowski opublikował jeszcze jedną relację opisującą wizytę ppłk. Sobocińskiego. Mimo długiego czasu, jaki minął od opisywanych wydarzeń do przedłożenia relacji, warto jednak się z nią zapoznać. Pochodząca z 1983 r. relacja Mieczysława Wróbla, od 1934 r. pracownika kontraktowego Składnicy, potwierdza przekonanie wyrażane przez Fabiszewskiego: „Sucharski nie miał rozkazu bronić Westerplatte ani przez sześć, ani przez dwanaście, ani więcej godzin. Ostatnia wizyta ppłk. Sobocińskiego […], jest przedstawiana w publikacjach niezgodnie z prawdą. Byłem blisko Sucharskiego, byłem do jego dyspozycji. Sobociński przyjechał do nas po południu 31 sierpnia 1939 r. Rozmawiał z majorem w cztery oczy w gabinecie komendanta. Byłem w pokoju obok, przyznaję dzisiaj, podsłuchiwałem. »Heniek – mówił Sobociński – nie licz na żadną pomoc, nie macie tu żadnej szansy, Gdańsk jest odcięty. Uważaj jutro rano, Niemcy uderzą, nie dajcie się zaskoczyć. Ty dowodzisz i ty decydujesz. Jak uznasz, że opór nie ma szans, wiesz co robić. Nie daj się tylko zaskoczyć«” (Relacja Mieczysława Wróbla [w:] Zanim poddał się Hel. Niemiecki dokument z 1939 roku, tłum. i oprac. J. Żebrowski, Łódź 2003, s. 48–49, przyp. 10).

362 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 12, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 28 II 1963 r., s. 4.

363 W piśmie przewodnim pisarka pisała m.in.: „Zależy mi na tym, by materiały użyto przy nast[ępnym] wydaniu pamięt[ników] Dąbrowskiego. Proszę o szybkie powiadomienie, czy przesyłka doszła. Kraków, 14 grudnia 1963” (ibidem, List Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej do Mariana Pelczara, 14 XII 1963 r., s. 1). W odpowiedzi czytamy: „Dyrekcja Biblioteki Gdańskiej potwierdza otrzymanie powyższych materiałów […]. Materiały te zostały zamieszczone w dziale rękopisów, oddziale zbiorów źródeł historycznych do dziejów Polonii Gdańskiej wieku XIX i XX […]. Gdańsk, 24 lutego 1964, Doc. Dr Marian Pelczar, Dyrektor Biblioteki” (ibidem, List Mariana Pelczara do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 24 II 1964 r., s. 1).

364 Ibidem, List Ignacego Zarębskiego do Stefana Fabiszewskiego, San Antonio, 18 VIII 1962 r., b.p.

365 Ibidem, t. 12, List Stefana Grodeckiego do Stefana Fabiszewskiego, [1963 r.?], b.p.

366 Ibidem, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 15 III 1963 r., s. 4. Jako przykład oddzielenia punktów medycznych od stanowisk dowodzenia Fabiszewski podawał powstanie warszawskie.

367 Ibidem.

368 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 13 III 1963 r., s. 1.

369 Ibidem.

370 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 28 II 1963 r., s. 2–3. Szerzej na temat korespondencji mjr. Fabiszewskiego zob. K. Zajączkowski, „O krok od Termopil”…, s. 505–528; idem, Obrona Westerplatte…, s. 144–167; idem, Wokół tajemnic Westerplatte…, s. 27–78.

371 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 5.1, List Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej do Władysława Barana, [1963 r.?], b.p. Szerzej o sztuce Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej zob. rozdz. 4.

372 Zob. Relacja por. Stefana Grodeckiego [w:] Westerplatte… [wyd. z 1974], s. 241–245; Relacja mjr. Stefana Fabiszewskiego [w:] ibidem, s. 310–316.

373 Relacja mjr. Stefana Fabiszewskiego…, s. 316.

374 Zob. Relacja plut. Ignacego Zarębskiego [w:] Westerplatte… [wyd. z 1974], s. 328–330.

375 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 2.2, List Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej do Stefana Fabiszewskiego, 12 V 1963 r., b.p.

376 BG PAN, 6109-K-2013, Archiwum Mariana Pelczara związane ze Stefanem Fabiszewskim i Westerplatte, List Stefana Fabiszewskiego do Michała Gawlickiego, Las Palmas, 14 XII 1959 r., b.p. Niektóre dokumenty przechowywane przez Pelczara zostały przekazane do BG PAN w 2013 r. (Pelczar zmarł w 1983 r.).

377 Ibidem, List Mariana Pelczara do Stefana Fabiszewskiego, 2 IX 1960 r., b.p.

378 Ibidem, List Stefana Fabiszewskiego do Mariana Pelczara, 12 IX 1960 r. b.p. Fabiszewski prawdopodobnie nie dotarł do osób, o których wspominał w tym liście.

379 Zob. BG PAN, 1038, T. Filipek, Westerplatte w korespondencji polskiej Zarębskich, Gdańsk 1977; BG PAN, 1041, E. Mikos, Korespondencja ppłk. Stefana Fabiszewskiego i sierż. Michała Gawlickiego z lat 1959–1971, Gdańsk 1977.

380 BG PAN, 1038, T. Filipek, Westerplatte w korespondencji polskiej Zarębskich, Gdańsk 1977, s. 22.

381 List Ignacego Zarębskiego do Michała Gawlickiego, San Antonio, 16 VI 1959 r. [cyt. za:] BG PAN, 1038, T. Filipek, Westerplatte w korespondencji polskiej Zarębskich, Gdańsk 1977, s. 119.

382 List Ignacego Zarębskiego do Michała Gawlickiego, San Antonio, wrzesień 1960 r. [cyt. za:] ibidem, s. 120. Swoje informacje Fabiszewski ujawnił (częściowo?) w opublikowanych na emigracji artykułach, o których była mowa wcześniej.

383 BG PAN, 1038, T. Filipek, Westerplatte w korespondencji polskiej Zarębskich, Gdańsk 1977, s. 37.

384 List Stefana Fabiszewskiego do Michała Gawlickiego, Las Palmas, 20 III 1970 r. [cyt. za:] BG PAN, 1041, E. Mikos, Korespondencja ppłk. Stefana Fabiszewskiego i sierż. Michała Gawlickiego z lat 1959–1971, Gdańsk 1977, s. 80.

385 Wspomnienia obrońcy Westerplatte [Ignacego Zarębskiego], oprac. S. Fabiszewski, „Ogniwo” (dodatek tygodniowy do „Nowego Świata”), cz. 1, 20 VII 1968, s. 1; cz. 2, 27 VII 1968, s. 2; cz. 3, 2 VIII 1968, s. 2; J. Pertek, Westerplatte, „Ogniwo” (dodatek tygodniowy do „Nowego Świata”), 20 VII 1968, s. 1.

386 E. Gutarowska, Materiały do dziejów obrony Westerplatte znajdujące się w zbiorach specjalnych Biblioteki Gdańskiej PAN, „Rocznik Gdański” 1982, t. 42, z. 2, s. 171–193.

387 Zamieściła m.in. fragment listu Zarębskiego, w którym ujawnił on, że po kapitulacji Niemcy odnaleźli w biurku mjr. Sucharskiego raport dotyczący pracy radiostacji. Wątek ten nie został jednak w żaden sposób rozwinięty i skomentowany przez autorkę. Gutarowska postanowiła natomiast ocenić korespondencję Fabiszewskiego przez pryzmat jego cech osobistych. „Listy S[tefana] Fabiszewskiego mają specyficzny charakter – uznała. – Brak w nich jakiegokolwiek kontaktu typu nadawca-odbiorca. Jest tylko odbiorca [czyli Fabiszewski – przyp. K.Z.]”. Dalej pisze o „pretensjach wobec nadawcy” i „nieudzielaniu [przez Fabiszewskiego – przyp. K.Z.] odpowiedzi na niektóre pytania”. Zarzuciła Fabiszewskiemu dydaktyzm przejawiający się „w ciągłych perswazjach nadawcy”, nadto „podkreślanie swojej wartości”, wskazujące na egocentryzm. Jakby tego było mało, w niewybredny sposób odniosła się do jego wieku i zdolności umysłu: „czyż można bezkrytycznie przyjmować opinie i sugestie starszego już pana, zwłaszcza że rekonstrukcja wydarzeń tylko z pamięci, jakże przecież zawodnej po latach, nie jest chyba właściwym punktem odniesienia” (E. Gutarowska, Materiały do dziejów obrony Westerplatte znajdujące się w zbiorach specjalnych Biblioteki Gdańskiej PAN, „Rocznik Gdański” 1982, t. 42, z. 2, s. 171–193).

388 A. Drzycimski, S. Górnikiewicz, Wojna zaczęła się na Westerplatte… Książka została przygotowana w trzech wersjach językowych – polskiej, angielskiej i niemieckiej. O publikacji informowała „Trybuna Ludu”, zob. Westerplatte 1921–1979. Fotograficzna monografia, „Trybuna Ludu”, 6 IX 1979. Wydanie II albumu (zmienione) ukazało się w 1989 r.

389 23 XI 2005 r. w „Gazecie Wyborczej – Trójmiasto” ukazał się artykuł Romana Daszczyńskiego i Bartosza Gondka Westerplatte w cieniu teczki, w którym poinformowano o odnalezieniu przez historyków Instytutu Pamięci Narodowej dokumentów świadczących o pracy Stanisławy Górnikiewicz w Służbie Bezpieczeństwa. Teczka z aktami osobowymi nie zawiera informacji o zadaniach podejmowanych przez funkcjonariusza, a jedynie dane związane z przebiegiem służby. Stanisława Górnikiewicz-Kurowska (ur. 9 IV 1926 r.) na etacie SB pozostawała od 30 IX 1959 r. jako oficer techniki operacyjnej w Wydziale „T” (referent fotograficzny); od 9 VIII 1960 r. do 3 VII 1978 r. w Wydziale „W” (perlustracja korespondencji). Wielokrotnie przechodziła specjalistyczne kursy SB. Stopnie: kapral (30 IX 1959 r.), plutonowy (19 XII 1962 r.), podporucznik (27 VI 1964 r.), porucznik (12 VI 1967 r.). W czerwcu 1979 r. w stopniu porucznika przeszła na emeryturę (AIPN Gd, 214/1898, Teczka osobowa Stanisławy Górnikiewicz-Kurowskiej). Członkini PZPR (członek egzekutywy POP) i TPPR. Od początku lat siedemdziesiątych przy kole ZBoWiD Gdańsk-Nowy Port prowadziła Sekcję Historyczno-Propagandową, a następnie została prezesem tego koła. Na początku lat siedemdziesiątych zaczęła się zajmować środowiskiem westerplatczyków.

390 S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte, Gdańsk 1983 (wyd. II poprawione i uzupełnione – 1988; wyd. III poprawione i uzupełnione – 2010). Listy od westerplatczyków, które pisali między sobą, jak i po 1970 r. do swojej opiekunki, zawierające wiele ciekawych szczegółów z obrony Składnicy i funkcjonowania miejsca pamięci po 1945 r., Górnikiewicz opublikowała dopiero w 1994 r. (zob. Znaki pamięci. Listy westerplatczyków (1940–1993), oprac. S. Górnikiewicz-Kurowska, Gdańsk 1994 (wyd. II poprawione i uzupełnione – 2004). Pozostałe publikacje autorki związane z Westerplatte: Westerplatczycy: losy obrońców Wojskowej Składnicy Tranzytowej, Gdańsk 1999; Westerplatte: wojna i pamięć=war and memor=Krieg und Gedächtnis (album), Gdańsk 1998 (wyd. II 2004, wyd. III 2009); W kręgu spraw morza: z reporterskiego notatnika, Gdańsk 2007; Owiana legendą: historia Wartowni nr 1 na Westerplatte, Gdańsk 1984 (wyd. II 2004).

391 A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski, Wrocław 1990. We Wstępie Drzycimski pisał następująco: „biografia Sucharskiego jest wynikiem moich kilkunastoletnich stałych kontaktów z najbliższą rodziną, studiów, poszukiwań i korespondencji z osobami znającymi Henryka Sucharskiego. Wielce pomocne były odpowiedzi na mój apel ogłoszony na łamach »Tygodnika Powszechnego« (1980). W rezultacie napłynęły listy od przyjaciół majora mieszkających w Polsce i w Wielkiej Brytanii” (s. 7). Publikacja poszerzała wiedzę o dzieciństwie i latach szkolnych majora, jego pobycie w oflagach i służbie w II Korpusie Polskim we Włoszech. Co ciekawe, praca Drzycimskiego nie była pierwszą monografią poświęconą majorowi. Po sprowadzeniu szczątków majora do Polski jego sylwetką, zwłaszcza w kontekście formacji duchowej, zainteresował się ks. Jan Witek (1942–1981). W 1974 r. na Prymasowskim Studium Życia Wewnętrznego w Warszawie została przyjęta jego praca licencjacka zatytułowana Życie i sylwetka duchowa majora Henryka Sucharskiego. Autor dotarł do rodziny i znajomych majora oraz przeprowadził gruntowną kwerendę źródeł (w tym niepublikowanych) – bibliografia pracy zawiera 20 stron maszynopisu. Jego praca (bez bibliografii) ukazała się dopiero w 2011 r. nakładem Wydawnictwa Ojców Franciszkanów w Niepokalanowie, zob. J. Witek, Major Henryk Sucharski. Życie i sylwetka duchowa, Niepokalanów 2011. Ksiądz Witek zginął w lipcu 1981 r. w „dość tajemniczym” wypadku samochodowym (Biogram Autora [w:] J. Witek, Major Henryk Sucharski…, s. 172). W 1989 r. ukazała się jeszcze jedna publikacja poświęcona mjr. Sucharskiemu. W niewielkiej książeczce wydanej przez Akademię Teologii Katolickiej o. Władysław Kluz OCD przedstawił sylwetkę i życie majora ze szczególnym uwzględnieniem jego zaangażowania religijnego, zob. W. Kluz, Honor: mjr Henryk Sucharski, Warszawa 1989. We wszystkich wymienionych w tym przypisie publikacjach postawa mjr. Sucharskiego we wrześniu 1939 r. nie budzi wątpliwości autorów i jest przedstawiana jako wzorowa.

392 R. Witkowski, Komandor porucznik Franciszek Dąbrowski (1904–1962), Warszawa 1988; idem, Obrońcy Westerplatte wzorem żołnierskiego męstwa i poświęcenia, Gdynia 1988; idem, Obrona Wybrzeża i działania okrętów, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1989, nr 3, s. 177–190; idem, Obrona Gdyni i Wybrzeża, „Rocznik Gdyński” 1989/1990, nr 9, s. 41–67. Witkowski przypominał tematykę Westerplatte także w tekstach po 1989 r., zob. R. Witkowski, W sprawie dowodzenia na Westerplatte, „Rocznik Gdyński” 1991, nr 10, s. 73–75.

393 Bohaterowie referatów i ich autorzy: adm. Józef Unrug i kadm. Włodzimierz Steyer (Zbigniew Machaliński), mjr Henryk Sucharski (Andrzej Drzycimski), płk Stanisław Dąbek (Walter Pater), kmdr dypl. Stefan Frankowski (Czesław Ciesielski), kmdr por. Franciszek Dąbrowski (Rafał Witkowski) i kmdr por. Zbigniew Przybyszewski (Stanisław M. Przybyszewski). Referaty opublikowano w: „Nautologia” 1989, R. XXIV, nr 1.

394 Przekonuje o tym np. porównanie wspomnień Jana Gryczmana zamieszczonych w pracy Flisowskiego z ich oryginalnym tekstem. O tym, że u Flisowskiego ocenzurowano wzmianki o charakterze religijnym, pisał w jednym z listów do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej Stefan Fabiszewski.

395 Najnowsze ustalenia są następujące: łączna liczba żołnierzy niemieckich w akcji przeciwko Westerplatte nie przekroczyła prawdopodobnie 1000, nie licząc załogi pancernika, która wynosiła 996 osób (Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” od 25.08. do 7.09.1939, wstęp J. Roszko, tłum. i oprac. J. Roszko, J. Żebrowski, Kraków 1995, s. 41). Jarosław Tuliszka liczbę zabitych Niemców określa na 50, do tego 121 rannych i 29 kontuzjowanych (J. Tuliszka, Westerplatte: 1926–1939, Toruń 2011, s. 249–256). Według wyliczeń Mariusza Wójtowicza-Podhorskiego straty niemieckie wyniosły od 30 do 50 zabitych i minimum 120 rannych (M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 256–460).

396 B. Fengler, Wojskowa składnica tranzytowa na Westerplatte w Gdańsku w latach 1933–1939, „Biuletyn Historyczny Wydziału Historycznego Zarządu Politycznego Marynarki Wojennej” 1973, nr 4, s. 140–181; idem, Wojskowa składnica tranzytowa na Westerplatte w Gdańsku w latach 1925–1932, ibidem, 1972, nr 3, s. 24–45. Ustalenia Pająka pierwszy podważył Wacław Tym w artykule Czy stan załogi Westerplatte we wrześniu 1939 r. rzeczywiście wynosił tylko 182 żołnierzy? („Wojskowy Przegląd Historyczny” 1963, R. 8, z. 1, s. 357–366). Liczbę 182 osób przyjęto w 1957 r. w czasie zjazdu obrońców Westerplatte w Gdańsku, gdy w rozmowie na ten temat przypomniano sobie, że dla takiej liczby płatnik załogi przygotował listę płac na wrzesień 1939 r. Lista ta została spalona 2 IX 1939 r. wraz z innymi dokumentami załogi Westerplatte. Na podstawie archiwum Krajowego Biura Informacji i Poszukiwań Polskiego Czerwonego Krzyża nowe nazwiska do listy obrońców dołożył niedawno Krzysztof Henryk Dróżdż (zob. K.H. Dróżdż, Obrona Westerplatte. Bohaterstwo a rozsądek. Postawa majora Henryka Sucharskiego podczas obrony Westerplatte w 1939 roku w świetle nowych dokumentów, „Kultura i Biznes” 2012, nr 63, s. 14; idem, Przyczynek do badań nad stanem liczbowym załogi Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte we wrześniu 1939 r., „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2013, nr 2, s. 196–200). Najnowsze podsumowanie stanu badań zob. A. Drzycimski, Westerplatte, t. 2: Reduta wojenna 1939, Gdańsk 2014, s. 380–409.

397 Gorzka prawda o Westerplatte (wspomnienia Zdzisława Kręgielskiego) [w:] L. Mazan, A to Polska właśnie, Kraków 1987, s. 128.

398 Ibidem, s. 132.

399 Ibidem, s. 133; zob. L. Mazan, Zaczęło się na Westerplatte, „Przekrój” 1981, nr 1883, s. 4; Gorzka prawda…, s. 126.

400 W 1990 r. Walter Pater zamieścił w „Wojskowym Przeglądzie Historycznym” niepublikowaną część wspomnień por. Kręgielskiego, rozszerzającą tezy z książki Mazana (zob. W. Pater, Niepublikowana relacja kpt. mar. Zdzisława Kręgielskiego z obrony Westerplatte, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1990, nr 1–2, s. 185–191). Punkt kulminacyjny spór osiągnął w 1993 r. po wydrukowaniu tekstu Janusza Roszki, zatytułowanego Tajemnica Westerplatte, na łamach tygodnika „Polityka” (nr 24, s. 21). Roszko, który cztery lata wcześniej opublikował powieść o obronie Westerplatte pt. Westerplatte broni się jeszcze (Kraków 1989), zdecydował się opisać w artykule załamanie psychiczne majora po nalocie sztukasów i jego przykucie do łóżka. Krakowski dziennikarz twierdził, że artykuł powstał na podstawie notatek, które sporządził w czasie rozmowy z Franciszkiem Dąbrowskim w Krakowie 35 lat wcześniej, tj. w 1958 r. Dąbrowski miał wymusić na Roszce obietnicę, że przez 25 lat nie opublikuje tego, co usłyszy. Na rewelacje Roszki gwałtownie zareagowali dziennikarze „Dziennika Bałtyckiego” – Paweł Dzianisz, Stanisława Górnikiewicz i Tadeusz Skutnik. Polemika stała się na tyle ostra (choć mało merytoryczna), że znalazła swój finał w sądzie i toczyła się aż do śmierci Roszki w 1995 r. (zob. rozdział Janusz Roszko na cenzurowanym [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 165–206). W 2001 r. Mariusz Borowiak wydrukował fragment rękopisu Roszki (zob. M. Borowiak, Westerplatte…, [wyd. z 2001], s. 171–175), którego ten nie umieścił w swojej książce o Westerplatte. Wynikało z niego, że tuż po nalocie zrozpaczony major rozkazał wywiesić na koszarach białą flagę, a kpt. Dąbrowski, uznawszy, że komendant jest w szoku psychicznym, nakazał ją zdjąć. Na wieść o tym major całkowicie się załamał. O białej fladze po raz pierwszy napisał Melchior Wańkowicz w 1947 r., równocześnie uważając jej wywieszenie za pogłoskę (omówienie jego opowiadania zob. rozdz. 4). Dokumentów potwierdzających informację o białej fladze poszukiwał Jacek Żebrowski. Niestety, opublikowane przez niego wyniki poszukiwań nie spełniają wymogów naukowego podejścia do źródeł. W czerwcu 2000 r. Żebrowski otrzymał od kmdr. Gerharda Abitza z Kilonii kopię radiodepeszy nadanej 2 IX 1939 r. o 19.50 z pokładu okrętu „Schleswig-Holstein” do Dowództwa Marynarki Grupy „Wschód”. Abitz w krótkim liście pisał Żebrowskiemu, że wkrótce poinformuje go, jak po wieloletnich poszukiwaniach odnalazł ten dokument (Zanim poddał się Hel…, s. 49, przyp. 10). Niestety, kmdr Abitz zmarł we wrześniu 2000 r. Treść radiodepeszy (Żebrowski nie zamieścił jej fotokopii) brzmiała: „radiodepesza (nie wciągać do rejestru) tajny dokument dowództwa 2.9.1939. godz. 19.50. Ważne, przekazać natychmiast do: Dowództwo Marynarki Grupy »Wschód« i Dowódca Marynarki Wojennej – (przez oficera 426) z pokładu »SX« (Nowy Port, nabrzeże składów drewna) ok. godz. 19.30 z pokładu SX dostrzeżono na Westerplatte białą flagę. W [Westerplatte – przyp. J.Ż.] pod obserwacją. Dowódca SX i I Oficer Artylerii SX” (ibidem). Białą flagę 2 września mieli także zapamiętać marynarze ze „Schleswiga” (J. Żebrowski, Maszynopis nieopublikowanych przypisów do książki [w:] M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 287––288). Żebrowski odnalazł także po latach notatki Roszki z rozmowy z kpt. Dąbrowskim (w krakowskim domu pisarza, w starej kartonowej teczce z napisem „Westerplatte”, zob. J. Żebrowski, Teczka z napisem „Westerplatte”, „Odkrywca” 2008, nr 9, s. 34–35). Żebrowski nie opublikował niestety fotokopii notatek, podał jedynie treść jednej z kartek. Dwie publikacje przyniosły w ostatnich latach wspomnienia osób, które rozmawiały po wojnie z lekarzem załogi Mieczysławem Słabym, a ten przekazał im wiadomość o wydarzeniach z 2 IX 1939 r. i załamaniu majora, zob. H. Piecuch, Akcje specjalne. Od Bieruta do Ochaba, Warszawa 1996, s. 108–110; Wspomnienia Krystyny Sławskiej (bratanicy Mieczysława Słabego) [w:] K. Zajączkowski, Lekarz z Westerplatte…, s. 106–107. Informacja o białej fladze 2 września budzi uzasadnione wątpliwości, zob. J. Szkudliński, Spór w sprawie białej flagi nad Westerplatte, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2012, nr 4, s. 153–163; K.H. Dróżdż, Kulisy walk o Westerplatte w korespondencji szwedzkiego historyka, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2014, nr 3, s. 208–228.

401 Zob. Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” od 25.08. do 7.09.1939…; Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” 08.09–2.10.1939 r., tłum. i oprac. J. Żebrowski, Toruń 1999; Zanim poddał się Hel…; Dziennik okrętowy pancernika „Schleswig-Holstein”: 25 sierpnia – 7 września 1939 r. …; Westerplatte 4:48. Dokument Kriegsmarine, oprac. J. Żebrowski, Ciechocinek 2010.

402 Dla ścisłości trzeba dodać, że 2 września Składnica była bombardowana przez dwa dywizjony lotnictwa szturmowego, 4 września – z morza przez dwa okręty, 5 września – ponad godzinę przez baterię haubic, 6 września – ponad godzinę z ciężkich moździerzy. Do tego należy dołożyć próbę podpalenia przez Niemców przedpola przez wtoczenie cysterny oraz inne incydenty. W ostatnich latach opublikowano ważne prace o charakterze monograficznym: Westerplatte 1926–1939. Dzieje Wojskowej Składnicy Tranzytowej w Wolnym Mieście Gdańsku Jarosława Tuliszki (Toruń 2002); Westerplatte 1939. Prawdziwa historia Mariusza Wójtowicza-Podhorskiego (Gdańsk 2009); Przed szturmem Andrzeja Drzycimskiego (Gdańsk 2009). W 2014 r. ukazała się dwutomowa monografia Drzycimskiego, przynosząca przede wszystkim obszerną wiedzę w zakresie funkcjonowania Składnicy przed wojną, zob. A. Drzycimski, Westerplatte, t. 1: Reduta w budowie 1926–1939, t. 2: Reduta wojenna 1939, Gdańsk 2014.

403 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 428. Na emigracji obrona Składnicy została ujęta w 1962 r. w stosownym tomie londyńskiego opracowania Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej. W dziele Komisji Historycznej Polskiego Sztabu Głównego znalazł się rozdział poświęcony Westerplatte, nie wnosił jednak do ówczesnej wiedzy nic nowego. W rozdziale wykorzystano informacje z książek Flisowskiego i Dąbrowskiego oraz dodatkowo powstałą w Argentynie relację płk. Józefa Siłakowskiego, zatytułowaną Organizacja obrony Westerplatte w wojnie 1939), a także relację por. Leona Pająka, spisaną we Włoszech w 1945 r. (zob. Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 1: Kampania wrześniowa 1939, cz. 5: Marynarka Wojenna i obrona polskiego Wybrzeża, rozdz. 5: Westerplatte, Londyn 1962).

404 Z. Flisowski, Wstęp…, s. 8. Pełny tekst relacji Kleikampa zob. G. Kleikamp, Działania niemieckiej artylerii okrętowej przeciw polskim bateriom nadbrzeżnym w Zatoce Gdańskiej na początku wojny, [wyd. i oprac. B. Stjernfelt, przedmowa wydawcy polskiego A. Rzepniewski], „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1978, t. 21, s. 371–421.

405 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 428–429. Zdaniem Witkowskiego, Stjernfeltowi chodziło o postawę mjr. Sucharskiego.

406 Ich dzieło docenił Flisowski, choć uznał, że „rzecz […] jest nieco kulawa, ponieważ w Niemczech nie zachowała się dokumentacja sił zbrojnych gdańskich, które odegrały poważną rolę”. Praca dwóch szwedzkich autorów była dla Flisowskiego „sygnałem, że powinniśmy szerzej udostępnić nasze spojrzenie na sprawę za granicą” (Z. Flisowski, Między Marsem…, s. 28).

407 Z. Flisowski, Wstęp…, s. 7.

408 Prawdopodobnie wielu szczegółów nie poznamy już nigdy. Wciąż można się natomiast spodziewać, że historycy dotrą do nowych dokumentów dotyczących Westerplatte, zwłaszcza w archiwach niemieckich. Również w Polsce możemy być świadkami nowych odkryć. Na przykład do dziś niewyjaśniona pozostaje informacja o odnalezieniu tuż po wojnie (na strychu plebanii w Nowogrodzie Bobrzańskim) księgi pamiątkowej obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku i obrońców Westerplatte (W.S. Michałowski, Testament barona, Warszawa 1972, s. 177). Ciekawe informacje mogą się znajdować w materiałach gromadzonych przez Stanisławę Górnikiewicz. W 1981 r. Biblioteka Gdańska PAN zakupiła od opiekunki westerplatczyków partię archiwalnych listów, zdjęć i dokumentów. Kolejne materiały Górnikiewicz przekazywała Bibliotece Gdańskiej PAN od 2005 r., wkrótce jednak zastrzegła do nich dostęp. Od 2013 r. cały zbiór pn. Archiwum Stanisławy Górnikiewicz-Kurowskiej figuruje jako zastrzeżony do 2020 r.

Literatura w procesie kształtowania się miejsca pamięci po 1945 roku

Pieśń o żołnierzach z Westerplatte

Kiedy się wypełniły dni

i przyszło zginąć latem,

prosto do nieba czwórkami szli

żołnierze z Westerplatte.

(A lato było piękne tego roku).

I tak śpiewali: Ach, to nic,

że tak bolały rany,

bo jakże słodko teraz iść

na te niebiańskie polany.

(A na ziemi tego roku było tyle wrzosu na bukiety).

W Gdańsku staliśmy tak jak mur,

gwiżdżąc na szwabską armatę,

teraz wznosimy się wśród chmur,

żołnierze z Westerplatte.

I ci, co dobry mają wzrok

i słuch, słyszeli pono,

jak dudni w chmurach równy krok

Morskiego Batalionu.

I śpiew słyszano taki: – By

słoneczny czas wyzyskać,

będziemy grzać się w ciepłe dni

na rajskich wrzosowiskach.

Lecz gdy wiatr zimny będzie dął,

i smutek krążył światem,

w środek Warszawy spłyniemy w dół,

żołnierze z Westerplatte1.

Fenomen wiersza Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego wielokrotnie budził zainteresowanie literaturoznawców, próbujących uchwycić artystyczny wymiar tego dzieła i szukających odpowiedzi na pytanie o źródła jego silnie emocjonalnego oddziaływania2. Pieśń o żołnierzach z Westerplatte była wielokrotnie deklamowana na szkolnych akademiach, uczniowie uczyli się jej na pamięć i powtarzali z okazji kolejnych rocznic Września. Początkowo nikt nie zdawał sobie sprawy, w jakich okolicznościach doszło do powstania wiersza; że poeta zapisał go ołówkiem na kartce wydartej z brulionu 16 września 1939 r., a już następnego dnia został jeńcem sowieckim.

„Uczucia dziecięce i młodzieńcze […] leciały teraz między słuchaczów w kształtach słów poety, pękały wśród nich jak granaty, świszczały niby kule, ogarniały dusze na podobieństwo kurzawy bojowej” – tak o recytacji Reduty Ordona Mickiewicza opowiadał Stefan Żeromski w Syzyfowych pracach3. Wieść o śmierci obrońców Westerplatte mogła przypomnieć Konstantemu Ildefonsowi Gałczyńskiemu wiersz wieszcza, ale też przywołać na myśl niezwykle popularną postać pana Wołodyjowskiego i opisaną przez Sienkiewicza śmierć Małego Rycerza w murach Kamieńca. W 1966 r. Kazimierz Wyka zauważył: „Krótki poemat Mickiewicza całkowicie ukształtował w polskiej pamięci narodowej losy swego głównego bohatera – Juliusza Ordona. Według tego poematu zginął on, wysadzając w powietrze swą redutę wraz z jej obrońcami. W pamięci powstał pewien stereotyp, pewien wzór żołniersko-patriotyczny”4. Wyka przypominał także postać Wołodyjowskiego i zwracał uwagę na refleksję innego znanego krytyka literackiego: „Jeszcze w roku 1939 – pisał Wyka – stwierdzając fakt, że bohaterscy obrońcy Westerplatte poddali się żywi, znakomity krytyk, Karol Irzykowski, miał im to za złe. Miał za złe w imię wzoru ukształtowanego wedle Reduty Ordona, w imię legendy stąd się wywodzącej”5. We fragmencie cytowanym przez Wykę Irzykowski pisał jakby zawiedziony: „Później poeci wezmą to na swoje pióro – dwustu z Westerplatte. Ale czemu nie skończyło się tak jak w Reducie Ordona? Może teraźniejsze środki techniczne nie pozwalały na to?”6.

W zakończeniu szkicu o poemacie Mickiewicza Wyka pytał: „Czymżesz więc ostatecznie jest Reduta Ordona?”, i odpowiadał: „Najwspanialszym poematem napisanym w języku polskim o naszych walkach narodowowyzwoleńczych, poematem-skrótem wobec wszystkich powstań i przegranych bitew”7. W całym tekście można zauważyć subtelne dystansowanie się od „powstań i przegranych bitew” i semantyczne przeniesienie opiewanej przez Mickiewicza walki z rosyjskim zaborcą w sferę „walk narodowowyzwoleńczych”. W swoich pracach Wyka wielokrotnie jeszcze wracał do utworu wielkiego poety, ale też często nawiązywał do poematu Gałczyńskiego o Westerplatte. Siła miejsca pamięci niejednokrotnie wzbudziła jego zastanowienie.

Używając sformułowania Wyki, zapytajmy: czymżesz jest Pieśń o żołnierzach z Westerplatte? W czym tkwi jej siła?

„Termopile są dla Polaka wyrzutem sumienia” – pisał w 1982 r. Ryszard Przybylski, interpretując poetyckie pokłosie podróży Juliusza Słowackiego na Wschód8. Słowacki odwiedził Cheroneę, gdzie „na polu nieszczęsnej bitwy Grecy wznieśli pomnik, wspaniałą lwicę, w której jak w listowiu zamieszkały dusze poległych bohaterów”. Mieszkańcy Hellady przezwyciężyli wspomnienie o „więzieniu heroicznych duchów”, które było dla nich „wyrzutem sumienia”, w chwili gdy przyłączyli się do oddziałów walczących o wyzwolenie. „Hańba Cheronei została zmyta” – zauważył Przybylski. Natomiast hańba Maciejowic, które były dla Słowackiego polską Cheroneą, „trwa i zatruwa serca Polaków”. Stąd – uważał Przybylski – bierze się „ów typowy dla naszych romantyków kompleks”, ten zaś „lepiej może wyraża romantyczne »albo-albo«, które pojawiło się już w tekście powstańczej Warszawianki: albo triumf, albo zgon. Ta ostateczność fascynowała nie tylko młodzież romantyczną. Aczkolwiek decyzja króla Leonidasa nie miała takiego charakteru, Słowacki zinterpretował śmierć Spartan w wąwozie termopilskim jako świadomą ucieczkę przed niewolą – w śmierć. W jego mniemaniu Termopile były dziełem dusz heroicznych, które wolą zgon niż upodlenie. Ten czyn zmobilizował całą Grecję i ocalił ją od zagłady”9.

Przybylski kończył swoje rozważania diagnozą: „Myśmy nie mieli Termopil […]. Pierwsza Rzeczpospolita nie miała swoich Spartan”. Zidentyfikowany w ten sposób „polski kompleks Termopil” pojawił się – zdaniem badacza – w utworach romantycznych po powstaniu listopadowym. Przybylski nie zauważył, że w okresie II Rzeczypospolitej mieliśmy swoje Termopile10, nawiązania do słynnej bitwy upatrywał dopiero we wrześniu 1939 r.: „Być może Westerplatte było Termopilami Drugiej Rzeczpospolitej” – stwierdził11 i choć nie wspominał wiersza Gałczyńskiego, to właśnie w tym utworze można dostrzec znamiona romantycznego oczekiwania i spełnienia (kolejnych) „polskich Termopil”.

Warto w tym kontekście wrócić do wrześniowych komunikatów radiowych i słów: „Naczelny Wódz pozdrawia dzielną załogę Westerplatte i liczy na dalsze jej wytrwanie”. Czy Naczelny Wódz, nawiązując do bitwy pod Kostiuchnówką, wymagał od westerplatczyków ofiary życia i śmierci na polu bitwy? Czy chciał nowych Termopil? Rozumiana in extenso treść komunikatu oznaczała nawoływanie do wytrwania na placówce. Nadawanie słów „Westerplatte broni się jeszcze” i „Pozdrowień Naczelnego Wodza” miało sens motywujący: namawiało westerplatczyków do wytrwania i dawało przykład Polakom walczącym na polach bitew. Chodziło o zademonstrowanie aliantom niezłomnej woli obrony polskich praw i oczekiwania na pomoc. Nie wymagano expressis verbis, aby westerplatczycy stali się Spartanami króla Leonidasa. Prasowe notki o obronie Westerplatte i społeczne oczekiwania szły jednak właśnie w tym kierunku. Przekonują nas o tym liczne wrześniowe świadectwa, a także sami westerplatczycy, którzy 7 września nie chcieli złożyć broni, ponieważ czuli się gotowi i zobowiązani walczyć do końca.

Przechodząc do analizy treści wiersza Gałczyńskiego, należy przypomnieć charakterystyczny dla polskiej literatury sposób tworzenia, jak również interpretacji poezji, który Maria Janion nazywała „egzegezą wieszczów”. Dzięki pamięci o dorobku poprzedników i atencji dla ich dokonań pisarze i poeci wpisywali się w kulturę romantycznego cytatu, która wyrażała się w „znamiennym używaniu cytatów, odwołań, parafraz i trawestacji12. W ramach tak rozumianej polskiej kultury literackiej należy poszukiwać źródeł artyzmu i siły oddziaływania poematu Gałczyńskiego.

Już sam początek Pieśni o żołnierzach z Westerplatte nawiązuje do romantycznych poprzedników. Przytoczmy dwa początkowe fragmenty utworów Słowackiego:

Kiedy prawdziwie Polacy powstaną…

Kiedy prawdziwie Polacy powstaną,

To składek zbierać nie będą narody, […]

Proroctwo

Kiedy róża stanie złączona z kamieniem,

a nad nimi się dąb zakołysze:

Cała emigracja zagore płomieniem

I o paszport do Boga napisze. […]

W podobny sposób rozpoczyna swój utwór Gałczyński:

Kiedy się wypełniły dni

i przyszło zginąć latem,

prosto do nieba czwórkami szli

żołnierze z Westerplatte.

Podobieństwo jest głównie stylistyczne, w prologu Gałczyńskiego nie chodzi bowiem, tak jak w cytowanych wierszach Słowackiego, o wyczekiwanie na zdarzenia mające dopiero nastąpić. Nie chodzi o poetyckie proroctwo, o antycypowanie przyszłych polskich losów. Gałczyński, rozpoczynając swoją opowieść o bohaterach, przemawia do nas hic et nunc. Widzi żołnierzy „idących czwórkami do nieba” i umiejscawia ich dokładnie w czasie i przestrzeni: „kiedy się wypełniły dni i przyszło zginąć latem, […] żołnierze z Westerplatte”.

Już w pierwszym fragmencie utworu mamy przypomnienie biblijnego „Wypełniło się słowo Pisma”13. W Nowym Testamencie słowa te mają związek ze ziszczeniem się proroctw starotestamentowych i swoją kulminację osiągają w opisie Męki Pańskiej14. Do Nowego Testamentu nawiązuje nie tylko czasownik „wypełniło się”, ale też charakterystyczna konstrukcja określająca następstwo czasu. Analogiczne słowa, zakorzenione głęboko w sercach wierzących, odnajdujemy w innych miejscach Nowego Testamentu, np.: „Kiedy Piotr był na dole na dziedzińcu…” (za chwilę wypełni się Chrystusowa zapowiedź zaparcia się apostoła Piotra), „A gdy nadeszła godzina szósta, mrok ogarnął całą ziemię aż do godziny dziewiątej”15.

Przez subtelne nawiązanie do przeżywanego na gruncie wiary Misterium Męki Pańskiej poeta już na wstępie sakralizuje miejsce bohaterskiej obrony, tym samym uświęca ofiarę obrońców i wprowadza ich do kanonu heroicznych bohaterów. Gertruda Wichary, podkreślając kunszt Gałczyńskiego, pisze, że poeta, posługując się początkową „niecodzienną, poetycko-biblijną frazą (»Kiedy się wypełniły dni…«), od pierwszego do ostatniego wersu buduje i utrzymuje nastrój wiersza oraz organizuje jego moralny sens”16.

„Romantyzm znał wszystkie rodzaje śmierci za ojczyznę” – nauczała Maria Janion i wymieniała trzynaście utworów, które w różny sposób przedstawiały śmierć poniesioną w boju. Śmierć miała każdorazowo miejsce „w okolicznościach w szczególny sposób wywyższających postać bohatera” (np. w Reducie Ordona Mickiewicza czy Sowińskim w okopach Woli Słowackiego). Czyż nie ze szczególnym rodzajem śmierci mamy również do czynienia w poemacie Gałczyńskiego? Cały wiersz ufundowany jest przecież na wyjątkowości Morskiego Batalionu i jego losu.

„Ulubione symbole romantyzmu” – wyjaśniała Janion – to „pogrzebany i zmartwychwstający Chrystus” oraz „tak często praktykowane w wyobraźni przez romantyków zejście do głębi, zejście do podziemi”17. Spójrzmy, jak to się odbywa u Gałczyńskiego: westerplatczycy nie są grzebani i nie schodzą do głębi, ale znajduje to szczególne uzasadnienie. Wiadomość o śmierci westerplatczyków, która natchnęła poetę do napisania wiersza, dotarła do niego w atmosferze gasnącej nadziei na zwycięstwo. On nie mógł ich tak po prostu pogrzebać. Poeta nieprzypadkowo sięgnął w utworze po melancholijny nastrój śmierci. „Romantyzm […] – pisała Maria Janion – w Polsce miał szczególne powody ku temu, by wytworzyć całą poezję śmierci. To była jego odpowiedź na zagrożenie bytu – zagrożenie, objawiające się przede wszystkim w bezwzględnej eksterminacji […]. Śmierci, które opiewał romantyzm, stwarzały inną perspektywę życia – wedle religii romantycznego patriotyzmu ten, kto umierał za ojczyznę, doznawał od razu wniebowstąpienia, umacniając żywych w nadziei nieśmiertelności”18. Z taką właśnie wizją umierania mamy do czynienia w utworze Gałczyńskiego: jego bohaterowie idą prosto do nieba („Prosto do nieba czwórkami szli…”).

W ostatniej, profetycznej strofie poeta wyraża przekonanie, że westerplatczycy podejmą jeszcze pośmiertne działania:

Lecz gdy wiatr zimny będzie dął,

i smutek krążył światem,

w środek Warszawy spłyniemy w dół,

żołnierze z Westerplatte.

Jak zinterpretować metaforę o „spłynięciu w dół”? Do czego ona nawiązuje? W Kordianie Juliusza Słowackiego tytułowy bohater ogłasza: „Polska Winkelriedem narodów!”, po czym „Chmura znosi go z igły lodu” ze słowami: „Oto Polska – działaj teraz!…”19. Maria Janion, komentując tę scenę, zwracała uwagę, że gdy Kordian spływa na chmurze ku rodakom, „znamienny jest tu ów kierunek – z góry na dół”. W przypadku metafory Gałczyńskiego można zatem przez słowa „w środek Warszawy spłyniemy w dół” doszukać się podwójnego tropu: stylistycznego, bo nawiązującego do jednej z najważniejszych scen polskiego romantyzmu, i znaczeniowego – po odwołaniu się na początku utworu do symboliki Chrystusowej śmierci w słowach o „spłynięciu w dół” można odnaleźć wizję, która przypomina o zmartwychwstaniu jako spłynięciu z „rajskich wrzosowisk”.

Możliwa jest jednak także inna interpretacja ostatniej strofy, powiedzielibyśmy: bardziej dynamiczna i burząca melancholię poprzedzających ją wersów. Badacze często postrzegali ostatnie cztery wersy jako urzeczywistnienie ducha zemsty, odwetu dokonanego przez westerplatczyków, którzy – chcąc pomóc ojczyźnie w potrzebie – mieli podjąć czyn wzorem legendarnych śpiących rycerzy20. Wydaje się, że takie odczytanie utworu jest równie uprawnione. Sławomir Buryła, który w 2010 r. w ten właśnie sposób skomentował ostatni fragment poematu, przywołał popularne w romantyzmie motywy tyrtejskie, które charakteryzowały się nawoływaniem do walki i zdecydowanego przeciwstawienia się najeźdźcy. „Tyrteusz – legendarny autor elegii – w poezji dostrzegał możliwość formowania rzeczywistości, reagowania na aktualne wypadki dziejowe” – przypominał Buryła21.

Utwór Gałczyńskiego jest, jego zdaniem, „doskonałym przykładem tak pojętego interwencjonizmu literatury”. „Dwa końcowe wersy roztaczają przed nami wizję duchów żołnierzy z Westerplatte gotowych nieść pomoc stolicy” – oceniał Buryła. Biorąc pod uwagę, że wiersz powstał 16 września, czyli podczas trwającego oblężenia Warszawy, i był pisany przez poetę – mieszkańca tego miasta przejętego jej losem, można zgodzić się z tą interpretacją. „»Spłyniemy w dół« – pisał Buryła – to metafora, która stanowi semantyczne i wizualne centrum ostatniej zwrotki. Nie sposób nie dostrzec ambiwalencji, jaką wnosi ten obraz, spajając w sobie łagodność (»spłynąć«) z agresywnym dynamizmem (»spłynąć w dół« to jakby »runąć«). Wydaje się, iż »spłynięcie w dół« niesie ze sobą nieuchronne fizyczne zniszczenie. Wygląda na to, jakby »spłynięcie w dół« było czymś na kształt bicza bożego, karą dosięgającą wroga”22.

Powyższa wykładnia, zakładająca ambiwalencję i dysonans między roztoczoną na początku wiersza łagodnością a końcowym agresywnym dynamizmem, na pierwszy rzut oka kłóci się z interpretacją Kordianowską i łagodnym „spływaniem w dół” na chmurze, które wyklucza „runięcie” w dół. Zagłębiając się jednak w coś tak nieuchwytnego jak natchniona wizja poety, zauważmy, że w jego wyobraźni mógł się pojawić nie do końca uświadomiony obraz, kojarzący się z Kordianowskim spływaniem w dół na chmurze. Ale przecież takie działanie, aby mogło pomóc zagrożonej Warszawie, wymagało tempa i pośpiechu. Gałczyński nadał zatem nowy sens metaforze wywodzącej się z Kordiana. Buryła zauważył, że ostatnia strofa wyróżnia się na tle pozostałych, ponieważ uderza w inne tonacje i pojawia się w niej „nowy, złowieszczy duch”. Jak pisał, „możliwa jest też i taka interpretacja, która – łagodząc ekspresywny aspekt zajmującej nas metafory – ujrzy w owym »spłynięciu w dół« akt duchowy, wzmocnienie woli walki obrońców, jakie daje pamięć o postawie westerplatczyków. […] Doniosłość postawy żołnierzy z Westerplatte polegałaby więc nie na bezpośrednich osiągnięciach militarnych […], lecz na tym, że pozostawili coś, co jest znacznie trudniejsze do zniszczenia – bezcenny przykład bohaterstwa”23.

Przedstawione wyżej rozważania o pierwszej i ostatniej strofie to zaledwie początek analizy bogactwa znaczeniowego poematu Gałczyńskiego i źródeł siły, która zjednała mu serca Polaków.

Bożena Olszewska zwróciła uwagę, że poeta odsyła nas w wierszu do wzorców heroicznego umierania znanych z epiki rycerskiej. Odnajdziemy tu starożytny motyw tyrtejski i horacjańskie zawołanie: „jak słodko i zaszczytnie…”24, znane m.in. z frazy Kochanowskiego: „A jeśli komu droga otwarta do nieba, / Tym, co służą ojczyźnie”25. Gałczyński przywołuje tym samym pamięć o wielkich literackich herosach: Hektorze z Iliady Homera, obrońcach Sokala, Michale Wołodyjowskim (nazywanym Hektorem kamienieckim), Sowińskim, Ordonie i in.

Oceniając zastosowane w wierszu środki stylistyczne, Sławomir Buryła słusznie zauważył: „Pieśń o żołnierzach z Westerplatte spełnia wszelkie warunki utworu, który ma »wpadać w ucho«, wzorcowo realizując właściwą Gałczyńskiemu muzyczną organizację tekstu. Krótkie zrytmizowane wersy zapadają w pamięć, pozwalając się dość łatwo deklamować. Dodatkowo rytmizuje całość refren »żołnierze z Westerplatte«”26. Warto do tej refleksji dodać, że refren tym łatwiej zapada w pamięć, iż wykorzystuje obco brzmiącą dla odbiorcy nazwę27. Kolejnym elementem artyzmu stylistycznego jest zmienny rytm utworu, w którym przeważają siedmio- i ośmiozgłoskowce, co powoduje wystąpienie zjawiska dźwiękonaśladowczego – poemat nabiera rytmu marszu żołnierskiego, a w wypowiadanych słowach słychać „dudniący w chmurach równy krok” tych, którzy „czwórkami do nieba szli”28. Efekt uwydatnia pieśń, którą Morski Batalion śpiewa w czasie marszu29.

Wiersz Gałczyńskiego odwołuje się do typowej postawy żołnierskiej: właściwego dla młodego wieku lekceważenia wroga i wojennego niebezpieczeństwa. Przez zestawienie zdania o obrońcach, którzy walczyli, „gwiżdżąc na szwabską armatę”, z lirycznym „teraz wznosimy się wśród chmur” poeta tworzy przesłanie, że poświęcenie i heroizm są naturalnym losem żołnierza, a wypełniony obowiązek spotka się z niebiańską nagrodą. Maszerujący obrońcy zapewniają nas o tym, śpiewając: „Ach, to nic, że tak bolały rany, bo jakże słodko teraz iść na te niebiańskie polany”30. „Nie padają tu górnolotne frazy – nikt w patetycznych i pełnych emfazy słowach nie zapewnia o swym oddaniu ojczyźnie. Przeciwnie, dominują proste i dla każdego zrozumiałe zdania” – zauważył Sławomir Buryła i dodał: „właśnie w umiejętności mówienia zwykłymi słowami o sprawach wielkich kryje się tajemnica powodzenia wiersza i zarazem poetyckiego kunsztu jego autora”31.

Tę trafną opinię można jeszcze rozwinąć. Żołnierski los, o którym pisze Gałczyński, zgodny jest z etosem służby ojczyźnie wpajanym Polakom w procesie wychowania. We wrześniu 1939 r. ojczyzny bronili ludzie, którzy nie myśleli o śmierci ani nie mówili o patriotyzmie. Były to wartości traktowane przez nich jako naturalne. Wypełniali swój obowiązek, spełniali rozkazy, bronili swoich odcinków32. O poświęceniu, śmierci i odwadze mówili za nich poeci – ale nie Gałczyński, który emocjonalnie potrafi oddać stan ducha prostych żołnierzy i unika przy tym wielkich słów. Sam był zresztą w tych dniach jednym z nich, prostym żołnierzem, dlatego w jego wierszu powstaje tak emocjonalny i psychologicznie prawdziwy obraz, który oddziałuje na czytelnika. Pojawia się jeszcze jedna refleksja: we wrześniu 1939 r. miliony Polaków miały w rodzinie kogoś, kto walczył, kto być może oddał lub odda życie. Dlatego tak mocno oddziaływała wizja prostych żołnierzy, którzy ponieśli śmierć w walce i maszerują do nieba.

Utwór Gałczyńskiego nie zawiera bliższych szczegółów określających wydarzenie, choć pozwala zidentyfikować moment historyczny: czwórkami do nieba odchodzą żołnierze z Westerplatte. Ostatnia strofa przypomina, że wiersz powstał w specyficznej wojennej atmosferze – Warszawa wciąż walczyła i potrzebowała pomocy. Gałczyńskiemu nie są potrzebne historyczne detale (Buryła pisze o braku dat i liczb), poeta oddaje się nastrojowi chwili i przelewa na papier uczucia, które nim owładnęły. Osadzone w specyficznym klimacie, ale niemalże pozbawione historycznych szczegółów poetyckie frazy, czytane po czasie wciąż przynoszą czytelnikowi nowe doznania. Podczas lektury (a zwłaszcza podczas recytacji) pojawia się „uduchowiony” nastrój wiersza, który przenosi westerplatczyków, a razem z nimi odbiorców, „wśród chmur” w sferę „niebieskich polan”.

Sławomir Buryła zauważył istotną rolę, którą w odbiorze Pieśni odegrała natura. „Nastrój wiersza – pisał – jego niepowtarzalny urok wytwarza wspaniale oddana i uchwycona atmosfera kończącego się lata”. Jednak „to właśnie kontrastowe zestawienie uroków odchodzącego lata ze śmiercią (choćby najchwalebniejszą – za ojczyznę) wywołuje w wierszu zasadniczy dysonans. Jego ślady odnajdujemy już na poziomie wersu. Dwa wtrącone fragmenty (»A lato było piękne tego roku« oraz »A na ziemi tego roku było tyle wrzosu na bukiety«) wyraźnie naruszają harmonię rytmiczną poprzedzających je strof. Ich świadomie niesymetryczna konstrukcja rzutuje na warstwę znaczeniową. Oto bowiem w głosie podmiotu lirycznego daje się słyszeć nie tyle zwątpienie w sens ofiary, ale żal. Nie jest łatwo żegnać się ze światem, tym bardziej kiedy kusi on swymi wdziękami i gdy trzeba czynić to w młodym wieku. Przyroda – jej bolesna intensywność, bogactwo – odgrywa w Pieśni rolę kusicielki. Nie jest to pokusa natrętna, naprzykrzająca się, agresywna w prezentacji swych walorów. To raczej delikatne, ale nie mniej boleśnie przeszywające serce wspomnienie rozmiarów straty, świadomość powabów życia, które nigdy nie staną się udziałem westerplatczyków. Błędem byłoby jednak stawianie na szalach w poszukiwaniu równowagi: śmierci w obronie ojczyzny i przemożnego pragnienia życia. Gałczyński nie konstruuje tragedii wynikającej ze zderzenia dwóch równoprawnych racji. On zaledwie mówi o zwykłym, naturalnym żalu umierania”33.

Gertruda Wichary pisze o motywach przyrodniczych następująco: „parentetyczne i anaforycznie zaczynające się zdania-wersy: »A lato było piękne tego roku«, »A na ziemi było tyle wrzosu na bukiety« – sugerują ubolewanie, ale natychmiast unieważnia je paralelne »Bo jakże słodko teraz iść w te niebiańskie polany« i »Będziemy grzać się w ciepłe dni na rajskich wrzosowiskach« […]. Natura nie jest bowiem dla Gałczyńskiego jedynie tłem ani nie służy wyłącznie wywołaniu nastroju. Służy podkreśleniu waloryzującej, wartościującej oceny bohaterów. W naturze tego roku dokonało się, posłużmy się cytatem z Norwida, »doskonałe wypełnienie«. Lato było piękne tego roku, a więc wypełniło się zgodnie z idealnym porządkiem natury […]. Spełnieniu w planie natury odpowiada »doskonałe wypełnienie« w planie antropologii, przypominające czy też powtarzające wzorzec z termopilskiego już mitu”34.

Należące do ulubionych chwytów poety retoryczne wtręty, które rozbijają frazę intonacyjną, nie tylko zwracają naszą uwagę na uroki przyrody i tworzą elegijny nastrój żalu za utraconym, pięknym światem. Żołnierze, mówiąc o „rajskich wrzosowiskach”, na których „będą się grzać w ciepłe dni”, przekazują nam, że nie smucą się ziemską stratą, bo przecież w niebie będą cieszyć się obcowaniem z urokami przyrody, które przypominają te pozostawione na ziemi. Buryła zauważył, że „w raju – co charakterystyczne, choć znów zgodne z powszechnymi, nie tylko ludowymi wyobrażeniami – bohaterowie z Westerplatte pozostają nadal tymi, kim byli za życia […]. Żołnierzami gotowymi stawić się na rozkaz w każdym momencie, gdy ojczyzna tego zażąda”35. Dzięki tym środkom stylistycznym wiersz pozostaje w pogodnym nastroju i stanowi ukojenie: wiara w rajskie bytowanie jawi się jako niezbywalny element żołnierskiej służby, a osiągnięcie raju jest dopełnieniem i nagrodą za ziemskie zasługi – w tym przypadku za walkę w obronie ojczyzny. Jest więc poemat Gałczyńskiego odwołaniem do prawd wiary, co potęguje emocje, które wzbudza u odbiorców.

Analizując obecne w Pieśni nawiązania do przyrody, należy podkreślić jeszcze jeden element. W literaturze związanej z kampanią wrześniową często akcentowano, że panowała wówczas piękna, słoneczna pogoda. Ułatwiała poruszanie się wojsk niemieckich, które nie grzęzły w błotach polskich dróg. Gałczyński, pisząc o „wrzosie na bukiety” i lecie, które „było piękne tego roku”, przypomina nie tylko charakterystyczny, wrześniowy symbol: kwitnący wrzos. Oddaje rzeczywistość znanej sobie pięknej, jesiennej pogody i łączy ją z losami bohaterów z Westerplatte, dzięki czemu wzmacnia wrażenie autentyzmu występującego w wierszu.

W 1972 r. Ryszard Matuszewski, wspominając czas wojny, pisał: „W tych latach śmierci i zniszczenia szczególnej wagi nabierały słowa poetów – wzywające do walki, niosące nadzieję, otuchę, zapowiedź lepszej przyszłości. Na przekór grozie, cierpieniom i niebezpieczeństwom rodził się w społeczeństwie wielki głód porywającego do czynu słowa, głód poezji”36. Utwór Gałczyńskiego odpowiadał takim właśnie potrzebom. Paradoksalnie, obecne w utworze zawieszenie w czasie i ulotność obrazu zapewniły mu nieustające poczucie świeżości. Jak pisze Matuszewski, „krążyły z rąk do rąk utwory poetów pisane w okupowanej Polsce i wiersze tych, których los rzucił z dala od kraju. Uczono się ich na pamięć, często nie wiedząc, kto jest ich autorem. W ten sposób funkcjonowały anonimowo w latach okupacji takie utwory, jak Pierwsza przechadzka Leopolda Staffa, Żołnierz polski lub Co mi tam troski Władysława Broniewskiego, fragmenty Kwiatów polskich Juliana Tuwima, Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Gałczyńskiego i wiele, wiele innych”37.

Liryk Gałczyńskiego zdobył popularność jeszcze w czasie okupacji, przekazywany w odpisach, drukowany w konspiracyjnej prasie. Oprócz wiersza Bagnet na broń Broniewskiego stał się utworem poetyckim najczęściej kojarzonym z wojną. Po wojnie, w 1945 r., już w czwartym numerze opublikował go „Tygodnik Powszechny”. Przez prawie cały okres PRL (z wyjątkiem lat 1951–1956) utwór figurował w wykazie lektur szkolnych38, znalazł się też w repertuarze popularnej piosenkarki39. Rozpoznawalności wiersza z pewnością przysłużyła się renoma samego poety, lubianego przez czytelników, mimo jego zmiennych postaw w PRL. Jak pisał Stanisław Gębala, w 1946 r. poeta „zaczął – zarówno w Zielonej Gęsi, jak i w Listach z fiołkiem – od ośmieszania frazesu hurrapatriotycznego i bogoojczyźnianego rodem z 20-lecia”40.

Należy się zgodzić ze Sławomirem Buryłą co do tego, że wszystkie czynniki „są podrzędne wobec jednego – kunsztu artystycznego i mocy oddziaływania samego tekstu”. O tej mocy świadczy choćby to, że Pieśń była deklamowana w czasie pogrzebów westerplatczyków, a słowa o tych, co „czwórkami do nieba szli” i przebywają na „rajskich wrzosowiskach”, powtarzano w czasie kazań i mów pożegnalnych41. Działały siła autentyzmu i powaga śmierci obecne w wierszu. Nie pozwalały one dostrzegać dysonansu: poeta mówi przecież o żołnierzach, którzy już dawno odeszli do nieba.

Westerplatczycy nie próbowali walczyć z wizją poety, który nieświadomie uśmiercił Morski Batalion. W czasie wrześniowych akademii i spotkań z młodzieżą starali się tłumaczyć, że „czwórkami do nieba szli” Niemcy, a nie Polacy. Oni sami stanowili przecież żywy dowód na to, że poeta był w błędzie. Siła poetycko ujętej sceny była jednak tak duża, że w społeczeństwie długo pokutowało przeświadczenie o zbiorowej śmierci Batalionu. Franciszek Dąbrowski w zakończeniu swoich Wspomnień z obrony Westerplatte napisał: „Nie przypuszczałem oczywiście wówczas [stając się jeńcem 7 września 1939 r. – przyp. K.Z.], że po wielu ciężkich latach niewoli w wyzwolonej już Ojczyźnie będę służył w jednostce Marynarki Wojennej w Nowym Porcie, akurat naprzeciwko miejsca naszej tragicznej walki z 1939 roku, i że kiedyś, po latach, córka moja Elżbieta będzie deklamowała wiersz Gałczyńskiego o Westerplatte, o naszej walce…”42.

Każdy, kto uczył się wiersza Gałczyńskiego i recytował go w klasie czy na akademii szkolnej, do dziś pamięta niezwykle rytmiczne, zapadające w pamięć wersy43. W 1986 r. w Słowie wstępnym do zbioru poezji poety Zygmunt Mikulski upatrywał kunsztu Gałczyńskiego w tym, że autor Zaczarowanej dorożki nie wstydził się uczuć, a do czytelnika umiał trafić „tym, czym najżywiej reagujemy na zjawiska otaczającego świata: odruchem uczuciowym”. Uważał, że w utworach Gałczyńskiego „pierwsza jest wrażliwość”, a po niej dopiero „czynność reflektowania i selekcji”. Dlatego „każdy wiersz Gałczyńskiego odwołuje się do sym-patii, współ-czucia, współ-doznania z czytelnikiem”. Intuicja jest, zdaniem Mikulskiego, głównym atutem poety. „Ale – dodaje – zdumiewa zaufanie do intuicji czytelnika”44. Diagnozę tę można uznać za kolejny argument wyjaśniający tajemnicę wielkości poezji Gałczyńskiego i jego Pieśni.

Do rozważenia pozostaje odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu przekaz zawarty w utworze Gałczyńskiego, który przez lata trafiał do serc Polaków, odpowiadał zasobom wartości krzewionych przez komunistów w ramach miejsca pamięci Westerplatte. Młody człowiek mający w szkole kontakt z wierszem poety dostawał niewątpliwie wgląd w jedno z najpiękniejszych i najbogatszych znaczeniowo dzieł polskiej liryki. Pozostawał pod nieuchwytnym wrażeniem jego uroku i prostoty. Jak podkreślała Gertruda Wichary, utwór Gałczyńskiego jako swoista „pieśń w pieśni”45 za pomocą paralelizmów leksykalnych i składniowych: I tak śpiewali…; I śpiew słyszano taki…; I ci, co dobry mają wzrok…; przywodził na myśl pieśni ludowe i żołnierskie. Narrator był wystylizowany na starożytnego aojda, ale też mógł być też odbierany jako średniowieczny truwer czy wajdelota, wreszcie jako prosty pieśniarz ludowy46. Dzięki tej ostatniej możliwości, zdaniem Bożeny Olszewskiej, Pieśń była „dla ucznia o wiele łatwiejsza w odbiorze aniżeli majestatyczne wersy Homera”47. Działo się tak również dlatego, że w wierszu Gałczyńskiego „w toku narracji, podobnie jak w balladzie romantycznej, realizm splata się z fantastyką, baśnią, legendą, wierzeniem, a porządek świata opiera się na wzorcach ludowej moralności […]. W tym zderzeniu dwóch kultur: wysokiej i niskiej, światopoglądu starożytnego, chrześcijańskiego i ludowego – Gałczyński odsłania tajniki swojego warsztatu i ogromną kulturę literacką, umożliwiającą grę z tradycją literacką, żonglowanie motywami i toposami z przeszłości, wzorcami literackimi, elementami baśniowej fantastyki, tradycyjnymi formami lirycznymi ujętymi niejako w nowej aranżacji, nadającej wypowiedziom dziecięco-naiwną tonację” (s. 83–84). Omawiając treść utworu na lekcjach, nauczyciele mogli zatem wprowadzić uczniów – na zrozumiałym dla nich poziomie – w całe bogactwo znaczeń i tradycji.

Na rosnącą po wojnie popularność wiersza Gałczyńskiego wpłynął jego powrót do kraju i włączenie się poety w życie kulturalne. Władzy zależało na legitymizacji komunistycznego systemu i chęć wykorzystania jednego z najpiękniejszych liryków do swoich celów była przemożna. Tymczasem poemat o bohaterach z Westerplatte odwoływał się do wartości ideowych krzewionych w dwudziestoleciu i zwalczanych przez cały okres PRL. Wydaje się, że nie pomógł, jak to określiła Bożena Olszewska, „jednostronny kierunek interpretacji” (s. 77), narzucony w nauczaniu szkolnym. „Utwór odczytywano głównie na poziomie treści, podkreślając bohaterstwo polskiego żołnierza w walce z niemieckim najeźdźcą, zwracając uwagę na apoteozę dobrze spełnionego obowiązku względem ojczyzny oraz na fatalistyczne pogodzenie się z żołnierskim losem” (s. 77–78). Nie wspominano o sakralizacji miejsca bitwy ani o symbolice biblijnej głęboko zakorzenionej w romantycznej spuściźnie. „Tendencyjność i jawne zafałszowanie, które dominowały w historiografii Polski ludowej, dotyczyły kontekstów historycznych i biograficznych ważnych dla właściwej recepcji Pieśni” – pisała Olszewska (s. 78). Nie do końca zrozumiały pozostawał klimat, w którym powstał wiersz, nieznane były traumatyczne przeżycia poety, który dzień po napisaniu utworu trafił do niewoli sowieckiej pod Kobryniem48.

Przez dziesięciolecia funkcjonowania w obiegu kulturowym PRL Pieśń o żołnierzach z Westerplatte pozostawała mocno osadzonym w polskiej tradycji literackiej nośnikiem treści patriotycznych i źródłem budzenia tożsamości narodowej. Zdawano sobie sprawę, że kreujący legendę westerplatczyków liryk poety-żołnierza był ideowo przeciwstawny wartościom popularyzowanym w państwie socjalistycznym, starano się więc podważyć jego znaczenie przez wskazywanie fałszu historycznego, który legł u podstaw jego powstania (podkreślano, że westerplatczycy w większości przeżyli).

Trudno byłoby definitywnie rozstrzygnąć, czy wykorzystywanie wiersza w przestrzeni społecznej opłaciło się kolejnym ekipom władających polską kulturą. Wydaje się, że nie pomogła próba przydania utworowi dodatkowego, „właściwego” bagażu ideologicznego podjęta w serialu Czterej pancerni i pies. Najbardziej znanym wykonaniem wiersza uczyniono w jednym z odcinków serialu deklamację małej dziewczynki, która recytacją o żołnierzach Morskiego Batalionu powitała propagandowych „następców” oraz „wyzwolicieli” – czołgistów I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte49.

Mitologizującą moc utworu Gałczyńskiego trafnie podsumowała Gertruda Wichary, która swój referat, wygłoszony 15 września 1979 r. na sesji naukowej zorganizowanej przez Zakład Przedmiotów Humanistycznych wrocławskiego Instytutu Kształcenia Nauczycieli i Badań Oświatowych, zakończyła refleksją, że „zabieg mitologizacji wyklucza próby rewizji mitu”50. Rzeczywiście wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego był i jest skuteczną i najpotężniejszą podwaliną legendy Westerplatte i jednym z najważniejszym elementów kreujących miejsce pamięci.

W 1957 r. opublikowano książkę, której daleko było do popularności wiersza Gałczyńskiego – opowieść Zofii Meisner zatytułowaną Obrońcy Westerplatte51. Warto przyjrzeć się perypetiom, które towarzyszyły wydaniu tej publikacji, by zrozumieć, że decydującą rolę w upowszechnianiu danej twórczości i – co za tym idzie – treści związanych z Westerplatte odgrywał komunistyczny aktor pamięci.

Pochodząca z Grudziądza Zofia Meisner napisała przed wojną kilka poczytnych powieści dla młodych czytelników, m.in. na kanwie popularnej wówczas tematyki morskiej. Po wojnie zamieszkała w Domu Nauczycielskim w Sopocie i wykładała w Szkole Muzycznej. Zapytana w 1946 r. przez sopockiego sekretarza Związku Literatów Polskich, Eugenię Kochanowską, co ją przywiodło na Wybrzeże, odpowiedziała: „– Co? Westerplatte. Pamiętam uczucie dojmującej klęski, kiedy pewnego dnia zabrakło codziennego komunikatu radiowego »Westerplatte się broni. Westerplatte trwa«. Proszę mi wierzyć, że właśnie tego dnia postanowiłam, że jeśli los pozwoli mi szczęśliwie przeżyć wojnę, to przyjadę tutaj, żeby zobaczyć miejsce walki, odszukać świadków działań wojennych i napiszę o nich opowieść. To było moje ślubowanie i właśnie teraz próbuję je wypełnić…”52.

Do napisania zbeletryzowanej opowieści o westerplatczykach Zofia Meisner podeszła z całym swoim talentem, ale jej wypracowany przed wojną styl opowiadania nie przystawał już do nowej rzeczywistości. Autorka umieściła w powieści dwóch chłopców, których postaci stworzyła w jednej ze swych książek przedwojennych. Wojna zastała przyjaciół na Westerplatte, gdzie razem z żołnierzami mieli przeżywać obronę. Takie rozwiązanie świadczyło o tym, że autorka nie rozumiała, iż w nowych realiach kulturowych nie było już miejsca na kontynuowanie wątków literackich zapoczątkowanych w II RP, tym bardziej osnutych wokół przedwojennej idei morskiej. Książka o obrońcach Składnicy nie mogła też być fikcją literacką – walki na półwyspie były już wydarzeniem zbyt znanym, a pamięć o nich była wpisana w dramat przeszłości.

Zapał pisarki gasiły kolejne listy od redaktorów Wydawnictwa MON, z którym podpisała umowę. Najpierw zażądano „zmiany koncepcji utworu i usunięcia postaci dwóch chłopców, którzy przypadkowo zaplątani w wypadki dziejowe są ich mimowolnymi świadkami i uczestnikami”. Jak pisze życzliwa autorce i opisująca jej perypetie Eugenia Kochanowska, było to żądanie słuszne, gdyż pomysł zbudowania fikcyjnej fabuły wokół wydarzeń na Westerplatte stał się już wówczas rażąco nierealny. W kolejnych pismach z wydawnictwa „domagano się przyczernienia nieco charakteru jednego z Niemców, bo był zanadto prawy, a było przecież powiedziane, że cały naród ponosi odpowiedzialność za Hitlera. Później kwestionowano postawę niektórych żołnierzy, ich wypowiedzi uważano za nazbyt literackie albo nieprawdopodobne. I jeszcze coś, i jeszcze coś”53.

Zniechęcona Zofia Meisner w jednym z listów do MON z 1949 r. napisała, że odsyła „raz jeszcze ten nieszczęsny maszynopis powieści Obrońcy Westerplatte” i jest „tak zmaltretowana tylokrotnym zwracaniem i ponownym poprawianiem, poprawianiem poprawek i nowymi wymaganiami”, iż postanawia zaprzestać dalszych przeróbek. „Jeżeli po obecnym czytaniu przyjdą jakieś nowe »wskazówki« – oświadczyła pisarka – powycinam miejsca wyraźnie przez cenzurę zastrzeżone i nic więcej na ich miejsce wstawiać nie mogę”. „Zapisałam już przeszło tysiąc arkuszy papieru, nie licząc kalki i kosztu maszynistki – kończyła zrezygnowana. – Proszę przyznać, że robotnik fizyczny, który za każdą dniówkę otrzymuje swoje wynagrodzenie – lepiej sobie czas wykorzystuje, niż pisarz, który rok zbiera materiał historyczny, potem pisze nieskończoną ilość godzin, aby wreszcie dwa lata borykać się z poprawkami”54.

Załamana z powodu z ciągle zmieniających się wymagań autorka wrzuciła wreszcie maszynopis do szuflady, „mówiąc gorzko: »poczekam do czasów, kiedy patriotyzm nie będzie grzechem«”55. Nie doczekała, niestety, publikacji swojej książki. Zmarła w październiku 1955 r., gdy nad tematyką Westerplatte pracował już dla tego samego wydawnictwa Zbigniew Flisowski, a w prasie zaczęły się z powrotem ukazywać teksty poświęcone Składnicy. Powieść Obrońcy Westerplatte została wydrukowana w 1957 r., dwa lata po śmierci pisarki.

Ciekawe informacje o kulisach wydania Obrońców Westerplatte podał Antoni Góralczyk, który otrzymał od autorki jeden z trzech maszynopisów, po tym jak zaprzestała ona prac nad powieścią. Książka została opublikowana na podstawie egzemplarza uzyskanego od „znajomej nauczycielki”, która „bez zastrzeżeń podobno zgodziła się na zmiany zalecone przez cenzurę”56.

Trudno dziś ustalić, jak przebiegała redaktorska interwencja w treści zaproponowane przez Zofię Meisner. Eugenia Kochanowska uznała, że zmiany były „bardzo daleko idące”57. Stupięćdziesięciosiedmiostronicowa powieść kończyła się ośmiostronicowym epilogiem, w którym autorka opisała spotkanie z obrońcami na plaży na Westerplatte 1 listopada 1947 r. Występujący na kartach powieści żołnierze wymieniają między sobą informacje o losach towarzyszy broni i cieszą się, że przeżyli wojnę. Autorka sygnuje zakończenie pracy nad opowieścią: „Sopot, wrzesień 1949 r.”58

Jerzy Pertek oceniał, że książka Zofii Meisner jest ciekawie napisana, ale nie brakuje w niej „usterek i błędów rzeczowych”59. Opowieść powstała na podstawie rozmów przeprowadzonych z westerplatczykami w 1947 r., a także relacji niemieckiego por. rez. Waltera Schmidta (wówczas dyrektora technicznego w gdańskim porcie), który był naocznym świadkiem walk wrześniowych. Książkę należy zaliczyć do literatury faktu, choć – jak pisze Magdalena Tuszyńska – „jest to literatura narracyjna, zbeletryzowana, o charakterze przede wszystkim dokumentarnym, której głównym celem jest wiarygodna relacja o autentycznych wydarzeniach, stosująca między innymi relację reporterską”60.

„Autorka Obrońców Westerplatte nie próbuje kreślić szerszego politycznego tła wydarzeń, nie stara się specjalnie o jakieś pięknostki literackie. Relacjonuje po prostu fakty. Ale dlatego właśnie książka ta ma wymowę tak nieodpartą” – przychylnie oceniał dziennikarz „Dziennika Łódzkiego”61. Pisarka „potrafiła doskonale przetransponować beznadziejność sytuacji garstki bohaterów, oczekujących z dnia na dzień pomocy z głębi kraju, ukazać tragizm ludzi” – zaznaczał Stanisław Adamczyk w „Orce”. Zwrócił też uwagę, że książka „nie ma znaczenia dokumentu wojskowego. Dane taktyczno-techniczne obrony i osobowe dowódców podane są tu nieściśle, a niejednokrotnie pozostają ze sobą w sprzeczności”62.

Na łamach „Nowych Książek” zabrał głos Zbigniew Flisowski. Nawiązując do wieloletnich zmagań autorki z wydawcami, określał „historię książki” jako „dość długą i typową”. Jego zdaniem, publikacja była „odrzucona w okresie kultu jednostki oraz błędów i wypaczeń”, jak również ze względu na „samą tematykę, poczytywaną w wyżej wymienionym okresie za próbę »gloryfikacji armii sanacyjnej«”. W porównaniu z niektórymi publikacjami prasowymi cechującymi się „dowolnością” i „wielką nieznajomością całej sytuacji” książka Meisnerowej była, w jego ocenie, „dziełem historycznym”. W dalszej części recenzji Flisowski miał już jednak wiele zastrzeżeń do warsztatu autorki i uznał, że publikacja „poczytnością cieszyć się będzie raczej wśród młodych czytelników”. „Czytelnika bardziej wyrobionego” miały razić „dość naiwne podanie treści poznawczych poprzez dialogi, niedostatek charakterystyki postaci obrońców, które wypadają dość blado i niemrawo, przesadna miejscami stylizacja załogi, łącznie z jej dowódcami na »chłopską krzepę« – a już z pewnością eks-kapral Grabowski”, który „wygłaszał życzenia pod adresem dział pancernika Schleswig-Holstein: »Chciałbym ja jeich [podkreślenie Zbigniewa Flisowskiego] tu mieć«”. Mocno obciążająco brzmiały dalsze uwagi Flisowskiego: „Wartość tej skądinąd przyjemnie i bezpretensjonalnie napisanej książki znacznie obniżają liczne rażące błędy i nieścisłości, które nietrudno byłoby usunąć, gdyby przeprowadzono konfrontację z zebranymi już materiałami źródłowymi”. Flisowski wymienił tylko niektóre błędy merytoryczne, ponieważ „wyliczanie tych wszystkich usterek zajęłoby zbyt wiele miejsca”. „Wszystkie te usterki, których nie mogła już usunąć nieżyjąca dziś autorka, winny być usunięte w następnym wydaniu, tak aby książka zyskała pełny walor pracy popularnej o pięknym fragmencie polskiego września” – stwierdził na końcu63.

Zofia Meisner stylistycznie w dużej mierze pisała Wańkowiczem – w tym sensie, że ważną rolę w opowieści odgrywał mjr Sucharski, a dialogi i budowa natężenia akcji przypominały opowiadanie autora Westerplatte. Melchior Wańkowicz zapewne dostrzegł to podobieństwo i bronił zaprezentowanego przez pisarkę podejścia do tematu, podobnego do metody, której używał w swoich książkach64.

Czytana po latach książka Meisnerowej razi niespójnością narracyjną (zaszkodziły prawdopodobnie ingerencje redakcyjne) oraz przerysowaną ludowością, widoczną zwłaszcza w dialogach, w których autorka pokazywała, że mjr Sucharski i jego żołnierze to prości, chłopscy synowie o wiejskiej mentalności. Komunistyczna ideologia, która chłopów i robotników stawiała na piedestale, na kartach Obrońców Westerplatte znalazła zastosowanie już w pierwszym dialogu, kiedy żołnierzom nowo przybyłym na teren Składnicy koledzy tłumaczą, czym jest Mikołajewo, czyli działka, na której uprawia się warzywa (opisywana także w książce Wańkowicza). „To je folwark – mówi jeden ze „starych” westerplatczyków. – Nasz major je chłopski syn spod Tarnowa. Fajny chłop, zamiłowany gospodarz. Inwentarz musi śklić się pod słońce, a porzundek u niego pierwszy. A statki gospodarskie jak zna… ho ho! Co dzień sam wszystkiego dogląda; jak wieczorne warty obchodzi, to zawsze tu zajrzy, czy je porzundek […]. Nasz major takie tu gospodarstwo prowadzi jak u ojca w Gręboszowie. Mleko jest – i jarzyn zasadzić kazał. […] Major zaprowadził u nas te ogródki, jak u panny na wydaniu. Wszystko je – i nagietki, i maciejka. O już pachnie, bo wieczór…”65 (s. 6–7).

Walorem książki Meisnerowej, którego nie zauważali recenzenci, było to, że znalazło się w niej wiele szczegółów usłyszanych od samych westerplatczyków, które nie pojawiły się w ramach modelu przyjętego przez Flisowskiego. Meisner pisała ciepło o kpt. „Kubie” (Dąbrowskim), który „był dla każdego druhem i przyjacielem. Najwyżej cenił w żołnierzu poczucie koleżeństwa. Przepadali za nim wszyscy” (s. 34). Z kolei na temat mjr. Sucharskiego znalazł się tu passus, którego próżno szukać w późniejszych publikacjach przed 1989 r.: „Major też nie pił z kolegami [31 sierpnia 1939 r., podobnie jak sierż. Wojciech Najsarek – zawiadowca stacji – przyp. K.Z.]. W ogóle rzadko i mało pił, bo mu to szkodziło. Chorował często. Wątły był. Podobno coś miał z płucami nie w porządku. Westerplatte nie było dla niego miejscem kuracyjnym” (s. 33). Pierwszy atak niemiecki obrońcy odparli pod czujnym okiem chor. Gryczmana, a nadbiegający z pomocą por. Pająk mógł być spokojny: „Wszystko w najlepszym porządku. Cóż dziwnego? Pod komendą Gryczmana!” (s. 33). W rozdziale zatytułowanym Piekło autorka opisała nalot sztukasów. Oto próbka jej stylu: „Nad Westerplatte zawyły nagle obłędne huragany ognia. Ziemia ugina się i dygoce grobowym jękiem. Jęk ziemi i nieba przyprawia o szaleństwo. Bomby walą bez przerwy ze wszystkich stron półwyspu. […] Przed taką obłąkaną burzą ognia i nienawiści nie ma schronienia, nie ma ratunku. Nagle budynek koszar zakołysał się jak okręt rzucony silną falą. Jęknęły ściany, przewróciły się szafy, pospadały jakieś sprzęty, zatoczyli się ludzie” (s. 74–75).

Znajdziemy w powieści Meisner potwierdzenie tezy o dwunastu godzinach i oczekiwanie na wsparcie „obiecanych dywizji” (s. 60), a także nawiązanie do „Pozdrowienia Naczelnego Wodza”, przedstawione w charakterystyczny, znany ze Wspomnień Dąbrowskiego sposób, z pominięciem głównego sensu komunikatu. 7 września po niemieckim ataku i bombardowaniu, oczekując decyzji o kapitulacji, „zbłąkane, przerażone oczy bezradnych strzelców szukają oczu dowódców”, a „ranni otrzymują nowe rany” (s. 119). W tym właśnie momencie, dopiero w dniu kapitulacji, „po uszkodzonej antenie spływa z aparatu daleki, jak z innej planety, niewyraźny szept po polsku. Znów dla bohaterskiej załogi Westerplatte płyną słowa uznania, podziwu i pozdrowienia od naczelnego wodza…”. Reakcja na tak ujęte pozdrowienia nie może być inna i pozostaje zgodna z logiką sceny. „Nikt tego nie słucha – czytamy. – To i lepiej, bo rozgoryczeni, opuszczeni, bezradni już żołnierze pogardą i przekleństwem odpowiedzieliby pewno na słowa, za którymi nie stoi ani bohaterstwo broni i krwi, ani solidarna, najprostsza uczciwość”. I dalej: „Cały naród pozdrawia dzielną załogę Westerplatte. To już co innego, bo naród też jest umęczony i zdradzony, ale nie ty, panie marszałku… nie ty!” (s. 120).

Nie wiadomo, co konkretnie autorka usłyszała od westerplatczyków o postawie mjr. Sucharskiego dążącego do poddania placówki. Tuż po nalocie sztukasów kpt. Dąbrowski spotyka „poprzez dym i kurz spojrzenia wpatrzone w niego z wyrzutem” i osobiście wydaje rozkazy. Po chwili jednak już wspólnie „major Sucharski, kapitan Dąbrowski i porucznik Grodecki wydali pierwsze zarządzenia, po prostu aby ludzi zatrudnić i oderwać ich myśli od tego, co przeżyli” (s. 76). Na dalszych stronach pojawia się informacja o rozważaniu kapitulacji w czwartym dniu walki. „Z zaciśniętymi pięściami” protestuje przeciwko takiej decyzji por. Grodecki (s. 122). Autorka zaznacza, że Sucharski „proponował poddanie zaraz po nalocie” (s. 125). Rozkaz wynika ze współczucia dla rannych, opisanych następująco: „Ranni gniją w zaduchu ropy i własnej rozkładającej się krwi. Smród straszliwy z ich legowisk zatruwa powietrze w podziemiach bunkra dowodzenia” (s. 124). Major, który już „nie może słuchać krzyków” rannego strzelca Łakomca, „chodzi po ciasnym schronie i zbiera siły, aby powziąć ostateczne postanowienie”. Swoją decyzję „bezdźwięcznym i złamanym głosem” komunikuje kpt. Dąbrowskiemu i por. Grodeckiemu. „Zrywa się jeszcze bunt i protest zrozpaczonego porucznika. Jednak i jego niespożyty zapał ustępuje miejsca wobec tragicznej rzeczywistości” (s. 125). Nadchodzi jeszcze jeden atak niemieckich miotaczy płomieni, które „podpalają jeden schron po drugim”. Kapitan Dąbrowski „rzuca do słuchawki kategoryczny rozkaz: – Odeprzeć to natarcie! Jeszcze tylko to jedno – krzyczy do uszkodzonego telefonu”. Tymczasem łącznicy w postawie na baczność czekają na potwierdzenie i decyzję komendanta: „– Prosić do mnie kapitana Słabego, chorążych i sierżantów! – rozkazuje major” (s. 126).

Opis obrony kończy zapis rozmowy z niemieckim dowództwem: „Właśnie przynieśli generałowi szablę majora Sucharskiego. Generał osobiście wręcza ją komendantowi.

– Czy ma Pan jakieś życzenie, panie majorze?

– Rannych opatrzyć, ratować.

– Wydałem już taki rozkaz. Widzi pan, już idą sanitarki z pomocą. A osobiste życzenia?

– Umyć się, zmienić mundur.

– Oczywiście, proszę” (s. 144).

Dalej następuje przekazanie terenu Składnicy Niemcom i odejście czwórkami do niewoli. Autorka zaznacza, że oddziały niemieckie „w pozycji na baczność salutowały załogę Westerplatte” (s. 149).

Epilog opowieści to spotkanie obrońców po ośmiu latach od wrześniowej obrony. Ostrze krytyki, za pośrednictwem westerplatczyków, pisarka kieruje w stosunku do „tamtych” – polskiego rządu z 1939 r. Byli obrońcy oglądają komorę radiostacji w koszarach i wspominają zamordowanego przez Niemców por. Rasińskiego:

„– Tu kiedyś porucznik odbierał rozkazy i komunikaty naczelnego dowództwa, przerabiał je i podawał nam całkiem co innego.

– Obełgiwał nas nie gorzej niż sam rząd.

– Ty tego nie porównuj, to całkiem inna rzecz! – wtrącił Gawlicki. – Dlaczego tamci oszukiwali i okłamywali naród – czort jeden wie, ale tutaj to było konieczne. Czy byś ty, bracie, takie piekło wytrzymał przez tyle dni albo i ten nalot? Dobrze robił, powtarzając nam ciągle, że jeszcze nie wszystko stracone” (s. 154).

Niewielki, dziesięciotysięczny nakład Obrońców Westerplatte został natychmiast wykupiony, chociaż książka „wydana została brzydko, niechlujnie, w burej niegustownej obwolucie, na papierze niemal gazetowym”66. Podobnie jak Wspomnienia Franciszka Dąbrowskiego, publikacja Zofii Meisner nie doczekała się kolejnych wydań, jej wpływ na pamięć upowszechnioną pozostał zatem znikomy. Ten sam aktor pamięci, co w przypadku Westerplatte Zbigniewa Flisowskiego (redaktorzy z MON), uznał tym razem, że przekaz zmarłej pisarki nie powinien być powtarzany przez kolejne edycje.

W tym samym okresie inne decyzje podjęto wobec wracającego do Polski Melchiora Wańkowicza. Tematyką wrześniową popularny przed wojną pisarz zajął się na gorąco – jeszcze w czasie konfliktu. Na początku września 1939 r. Wańkowicz przebywał w Warszawie i pełnił funkcję kierownika sekcji wystąpień publicznych w Biurze Koordynacji Propagandy, m.in. zdobywał materiał do artykułu o ofiarności walczącej stolicy67. Można przypuszczać, że będąc w centrum wydarzeń i współpracując z ludźmi odpowiedzialnymi za wojenny przekaz w mediach, Wańkowicz miał rozeznanie i dobrze zapamiętał znaczenie wykreowanego w mediach miejsca pamięci Westerplatte68.

W sierpniu 1946 r. pisarz znalazł się wraz z armią gen. Andersa we Włoszech. W Ankonie doszło do przypadkowego spotkania dwóch ludzi. W tym niewielkim mieście nad Adriatykiem znajdował się wówczas sztab II Korpusu Polskiego. Wańkowicz przybył tu, aby uzupełnić i uzgodnić ostateczną wersję Monte Cassino. W kasynie ustawiła się do niego długa kolejka żołnierzy, tymczasem żona pisarza, która niedawno przyjechała do Włoch, rozpoczęła grę w szachy „z jakimś majorem”. Po latach Wańkowicz w wywiadzie-rzece, który przeprowadził z nim Krzysztof Kąkolewski, wspominał: „[żona] grała bardzo słabo, więc poczułem się zobowiązany i chcąc zrekompensować [majorowi fatygę, stratę czasu – przyp. K.Z.], zapytałem z ziewnięciem:

– Czy pan uczestniczył w kampanii wrześniowej?

– Tak, ale tylko dziesięć dni – odparł major.

– Jakaż dywizja? – ciągnąłem udręczony (znowu zacznie się piła) [czyli długa, nieciekawa opowieść – przyp. K.Z.].

– To był wydzielony oddział.

– Jaki? Gdzie?

– Westerplatte.

– Co pan tam robił?

– Byłem komendantem.

Zgorzałem! Pamiętałem jeszcze z radia w 1939 roku: »Westerplatte się broni!«”69.

Wytrawny reporter zorientował się od razu, że zupełnie przypadkiem nadarzyła mu się niezwykła okazja przeprowadzenia wywiadu z dowódcą obrony znanej z 1939 r., że trafił mu się temat-samograj i będzie pierwszym, który porozmawia z majorem, i pierwszym, który to opisze. To było klasyczne, przedstawiane w literaturze przedmiotu tzw. dojście czy też odkrycie bohatera reportażu.

Wańkowicz odkrył i stworzył Sucharskiego nie tylko dla siebie jako materiał na bohatera reportażu wojennego; pierwszy wprowadził majora do zbiorowej pamięci Polaków. Wymógł na dowódcy majora, żeby ten pozwolił czy też rozkazał Sucharskiemu przychodzenie na spotkania. Sucharski, pełniący wówczas funkcję dowódcy 6. Batalionu Strzelców Karpackich, otrzymał urlop i kilkakrotnie spotkał się z Wańkowiczem, który „przysiadł go na wiele dni”70. „Melduję się na rozkaz dowódcy dywizji” – mówił major, nadchodząc. Opowiadał w sposób – jak określił to Wańkowicz – „meldunkowy, przesycony technicznymi zwrotami, założeniem zadania, wykonaniem, skrupulatnym wyliczaniem stanów, godzinowaniem”, w którym „zatraca się żywy człowiek i jego uczucia”. „Ale przecież – dodawał od razu reporter – temat mówił za majora Sucharskiego”71.

Wańkowicz nie byłby sobą, gdyby opowieść komendanta pozostawił bez wartości dodanej, którą nazywał „rentą dodatkową”72. Już sam początek Westerplatte, w którym opisał partię szachów z niezidentyfikowanym jeszcze graczem, posłużył mu do podkreślenia talentu szachowego majora i przekazania czytelnikowi sygnału o nietuzinkowym zmyśle strategicznym spotkanego oficera: „mój przygodny partner, major z »pawianów«, to znaczy z oficerów, którzy przebyli wojnę w oflagach, człowiek o z grubsza ciosanej męskiej twarzy, grał ofensywnie, rzekłbym drapieżnie. Gra ta szła stale krawędzią przegranej, za każdym razem jednak wygrywał. Gdyby nie otrzymana kupa matów, odszedłbym ziewnąwszy i nie byłoby tego opowiadania”73. Wańkowicz zmienił w opowiadaniu szczegół o tym, że major grał w szachy z jego żoną, siebie samego przedstawiając jako jego przeciwnika. Niewyrażona jest także myśl, która kiełkuje, gdy zastanowić się nad okolicznościami spotkania. Wskazują one na to, że mjr Sucharski nie był postacią szczególnie znaną wśród żołnierzy II Korpusu i oni nie odnosili się do niego w sposób, który odpowiadałby randze miejsca pamięci wykreowanego we wrześniu 1939 r. Widocznie pięcioletni czas okupacji i wiele nakładających się przeżyć wojennych spowodowały, że pamięć o Westerplatte, mimo przypominania przez różne nośniki, była już znacznie osłabiona.

Pisarz notował treść informacji uzyskanych od mjr. Sucharskiego. Kilka tygodni później dowiedział się, że komendant Westerplatte zmarł (śmierć nastąpiła 30 sierpnia 1946 r. w Neapolu). Przesłany „dla weryfikacji” maszynopis został odesłany z adnotacją, że mjr Sucharski nie żyje74. Wańkowicz uświadomił sobie wtedy, że porozmawiał z majorem o szczegółach walki na Westerplatte nie tylko pierwszy, ale także ostatni.

Nie udało się już uzgodnić treści tekstu, tak jak w przypadku Monte Cassino, a fakt śmierci majora miał wpływ na konstrukcję zakończenia opowiadania oraz – jak wolno przypuszczać – na nadanie przez pisarza większej rangi postaci komendanta. Westerplatte ukazało się po raz pierwszy w styczniu 1947 r. na łamach dwutygodnika „Parada” w Kairze (nr 97 i 98), następnie zostało dołączone do zbioru opowiadań Wańkowicza o kampanii wrześniowej, zatytułowanego Wrzesień żagwiący (Londyn 1947, w Polsce wydanego po raz pierwszy dopiero w 1990 r.). Niestety, notatki pisarza zaginęły w czasie jego pobytu na Zachodzie75. Byłyby dziś bezcennym źródłem historycznym.

W 1948 r. po raz pierwszy opublikowano opowiadanie w kraju – w „Tygodniku Powszechnym”76. Masową popularność, podobnie jak inne utwory pisarza dopuszczone do druku, opowiadanie zdobyło pod koniec lat pięćdziesiątych. W 1958 r. Wańkowicz uległ namowom emisariuszy komunistycznych i podjął decyzję o powrocie na stałe do Polski77. Władze nie kryły zadowolenia, zgodnie ze strategią legitymizacji czyniąc z powrotu pisarza wielkie wydarzenie. Autor Ziela na kraterze przemierzał kraj z serią odczytów i spotkań, wszędzie entuzjastycznie przyjmowany przez tłumy czytelników. Opowiadał głównie o Monte Cassino, ale też o Westerplatte. Opublikowano Na tropach Smętka i skróconą o początkowe rozdziały wersję Monte Cassino. W kolejnym roku zgodzono się na wydanie Westerplatte; ukazało się ono w 1959 r. w wydawnictwie PAX. Książka już w pierwszym roku miała aż trzy wydania, przez kolejne lata, tak jak Hubalczycy, osiągnęła kilkadziesiąt wydań. Wszystkie w ogromnych nakładach i przy autentycznym zapotrzebowaniu społecznym. Przez cały okres PRL Westerplatte, podobnie jak Szkice spod Monte Cassino i Ziele na kraterze, stało się najczęściej wznawianą książką pisarza78. Łączny nakład przekroczył zapewne milion egzemplarzy, co oprócz wiersza Gałczyńskiego i Westerplatte Flisowskiego czyniło z utworu Wańkowicza najbardziej utrwalony w obiegu społecznym piśmienniczy obraz miejsca pamięci.

Jakie treści przekazywał Wańkowicz w swojej wizji Westerplatte? Czy jego ujęcie odpowiadało podejściu upowszechnianemu przez komunistycznych aktorów pamięci? Przyjrzyjmy się bliżej wymowie treści zawartych w opowiadaniu.

Przed tytułowym opowiadaniem wydawca dołożył do niewielkiej książeczki dwie opowieści: o Dywersji niemieckiej w Polsce (przed wybuchem wojny na Śląsku) oraz o Pierwszych trzech dniach wojny w Gdańsku. Bój o Westerplatte stał się tym samym kolejnym akordem walki z germańskim „Drang nach Osten”. Było to poniekąd zgodne z zamiarami samego Wańkowicza, który w opowiadaniu kilkakrotnie podkreślał, że obrona Westerplatte wpisuje się w tradycje walk z Niemcami. W tym względzie jego utwór był więc jak najbardziej akceptowalny dla władz.

Pisarz opowiedział o Westerplatte i mjr. Sucharskim z właściwym dla siebie zacięciem i talentem. Poszukał nawiązań do narodowego dziedzictwa, plasując obronę placówki wśród najchwalebniejszych bitew polskiego oręża. Opowiadał tak, jakby rejestrował zdarzenia; obserwował i śledził ruchy postaci w sposób właściwy filmowej kamerze. Metoda ta pozwalała czytelnikom pełniej utożsamiać się z obrońcami. Jak pisał Kazimierz Wolny, Wańkowicz tworzył narrację „w sposób twórczy, łączący przeżycia bohatera z przeżyciami i wrażeniami odbiorcy”79.

Podejmując od samego początku grę na emocjach, pisarz używał różnorodnych środków stylistycznych i z pełną świadomością starał się zapanować nad odczuciami czytelnika, który miał z napięciem obserwować rozwijający się dramat. „Paniczowie z Herrenvolku”, „»Schleswig-Holstein« znów rozpoczął swoją ponurą robotę” – tych określeń użył, by stygmatyzować wroga. „Tak jak na te rosnące w polu widzenia sylwety okrętów wojennych patrzała załoga Westerplatte, patrzy przycupnięty zwierz w terenie na zbliżającą się nagonkę”80 – tą z kolei animalistyczną metaforą, jak zauważył Sławomir Buryła, Wańkowicz pokazywał dysproporcje w uzbrojeniu między polską załogą a niemiecką armią, unikając skrupulatnego wyliczenia różnic w potencjale wojskowym81.

Kazimierz Wolny pisał, że w konstrukcji opowiadania można dostrzec podobieństwa do klasycznej greckiej tragedii. Po wspomnianym już „dojściu do bohatera”, zanim rozwinie się właściwa akcja, Wańkowicz „relatywnie długo prezentuje miejsce i czas akcji oraz kreśli portrety wybranych postaci”. Ponadto „akcja zbudowana jest tak jak w klasycznym opowiadaniu lub w noweli z wyraźnie zaznaczonymi elementami strukturalnymi: 1) wprowadzenie do tematu, 2) zawiązanie akcji, 3) rozwój akcji, 4) punkt kulminacyjny, 5) rozwiązanie – zakończenie”. Opowieść rozwija się ze „wzrastającym napięciem akcji koncentrującej się na utrzymaniu […] niewielkiego skrawka ziemi […], siłami niewielkiej garstki polskich żołnierzy, zaatakowanych przez dobrze wyszkoloną i wyposażoną w najcięższą broń armię niemiecką”82.

Wańkowicz od początku wprowadził podwójny czas akcji: pierwsza perspektywa czasowa to Ankona i spotkanie z majorem, druga, wcześniejsza – relacja z przebiegu bitwy. Kilkakrotnie przerywając tok opowieści o Westerplatte, dał czytelnikowi chwilę na wytchnienie i pozwolił wybrzmieć poprzedzającym treściom. Chodziło też o przygotowanie gruntu pod kolejną odsłonę dramatu. Wracamy wówczas do Ankony – pisarz w ten sposób podkreślał ciągłość tradycji – umiejętnie przeplatając wspomnienie wrześniowego bohaterstwa z sytuacją żołnierzy gen. Andersa. Temu samemu celowi posłużyło rozciągnięcie ram czasowych opowieści, rozwijającej się między spotkaniem mjr. Sucharskiego rok po kapitulacji Niemiec a jego śmiercią we Włoszech (opowiadanie kończy się zamieszczeniem nekrologu majora), co „stanowi rodzaj klamry spinającej opowieść”83. Od Westerplatte do Włoch, z najbardziej znaną bitwą pod Monte Cassino – taki ciąg tradycji narodowych bojów rozwinął przed czytelnikiem Melchior Wańkowicz.

Z siedmiu dni obrony pisarz naświetlił te wydarzenia, które pozwalały mu uchwycić charakter walk i ukazać prawdę przede wszystkim esencjonalną. Rozwijał dramat, budował narrację i rekonstruował obronę w taki sposób, by wiarygodnie przedstawić nie tyle oddawany dzień po dniu i godzina po godzinie przebieg wydarzeń, ile odmalować atmosferę boju oraz wyrazić emocje oficerów i żołnierzy. Interesowały go najważniejsze i najbardziej znamienne epizody z obrony – zwłaszcza jeśli miały związek z rozwojem dramatu – przeżyciami obrońców, narastającym zmęczeniem, pogarszającym się stanem rannych.

Przyjrzyjmy się bliżej charakterystycznym opisom z opowiadania Wańkowicza, pamiętając, że kunszt literacki pisarza i wielotysięczny nakład powodowały, iż jego przekaz wpływał w kolejnych latach na wyobrażenia czytelników i kreował miejsce pamięci, a w szczególności legendę komendanta Składnicy84.

Zacznijmy od fragmentu nietypowego, choć bardzo ważnego. W opowiadaniu Pierwsze trzy dni wojny w Gdańsku, poprzedzającym Westerplatte, Wańkowicz zamieścił specyficzny komentarz odnoszący się do wywieszenia przez obrońców białej flagi jeszcze przed 7 września.

3 września urzędnicy polskiego Komisariatu Generalnego w Wolnym Mieście Gdańsku przebywają uwięzieni w Prezydium Policji: „W przyległym gabinecie gra radio. Słyszą, że Anglia i Francja wypowiedziały wojnę. Jest to największy balsam na poniesione cierpienia. Szpicle zmienieni, łaskawsi poczynają nieproszeni wdawać się w rozmowę. Pogardzając, trudno nie słuchać. Odwracając ku oknom obojętne głowy, łapią więźniowie chciwym uchem straszliwe wieści o postępach armii niemieckiej w Polsce. Chyba ci szpicle kłamią!

Ale ci szpicle mówią, że Westerplatte broni się wciąż. Że dzisiaj właśnie ukazała się na jej murach biała flaga. Niemcy ruszyli triumfalnym marszem czwórkami, z szarżami na przedzie, by wkroczyć do wewnątrz. Przywitał ich ogień wszystkich karabinów maszynowych, który zasłał jezdnię gęstym pokotem niemieckich trupów. Strażnicy niemieccy opowiadali o tym bez oburzenia, jak o dobrym kawale wojennym. Kto jednak znał majora Sucharskiego, ten wie, że nie uciekłby się do takiego podstępu.

Ale to grunt, że się Westerplatte broni, że zadaje straty Niemcom. Jeśli Westerplatte tak się broni, to cóż dopiero Polska? Kłamią ci szpicle” (s. 51–52).

Umieszczenie w opowiadaniu tej sceny miało zapewne podkreślić przymioty mjr. Sucharskiego; podanie informacji o białej fladze mimo natychmiastowego dementi wbrew intencjom pisarza stało się jednak po latach powodem do dywagacji, czy przypadkiem coś nie było na rzeczy.

Wprowadzając bohaterów głównego opowiadania, Wańkowicz wyraźnie kreślił, który z nich odgrywa główną rolę. Osiągał ten efekt pośrednio lub bezpośrednio dzięki odpowiedniemu tonowi opisów i charakterystyk. Przenosząc się z Ankony na Westerplatte, rozpoczynał wgląd w sytuację na półwyspie od przedstawienia postaci głównej, wokół której miała się koncentrować akcja. Pisarz zastosował tu drugą ekspozycję głównego bohatera, przedstawionego już wcześniej czytelnikowi z perspektywy spotkania we Włoszech.

„Major Sucharski objął dowództwo na Westerplatte we wrześniu 1938 roku, w groźne dni sudeckie” – czytamy (s. 56)85. „Urodzony w 1998 roku pod Tarnowem w Gręboszowie – wieś, w której dzieje się akcja Klątwy Wyspiańskiego – chłop z pierwszego pokolenia, wnuk stryjeczny senatora Bojki. Front włoski na Piavie, dowództwo batalionu szturmowego 6 Dywizji Piechoty, w 1919 roku Virtuti Militari. Do 1929 roku w 20 Pułku Piechoty (Kraków), w 1929–1930 – instruktor w podchorążówce w Komorowie, 1930––1938 – dowódca szkoły podoficerskiej. No i teraz w te groźne dni, stary wypróbowany żołnierz, nieżonaty, bo takich dobierano na ten stracony posterunek – został posłany na Westerplatte” (s. 57). Do opisanych wyżej przymiotów pisarz dokładał za chwilę kolejne: „major Sucharski z lubością założył gospodarstwo, jakby to był Gręboszów: kilka tam hektarów było pod uprawą, trzy mleczne krowy, koń, świniaków dwadzieścia-trzydzieści sztuk, że co dzień świnia była w kotle”86 (s. 58).

Tymczasem „stężała nienawiść stała za murami Westerplatte; hitlerowski Gdańsk czaił się do skoku” (s. 59). Po wpłynięciu do portu gdańskiego pancernika „Schleswig-Holstein” major zebrał oficerów w kasynie i „spojrzał spokojnym gospodarskim wzrokiem.

– Strzeżonego Pan Bóg strzeże – powiedział jakoś z chłopska, po gospodarsku, nieśpieszliwie, jakby zarządzał rozpoczęcie sianożęci, a nie wydawał rozkaz wojskowy. – Z dniem dzisiejszym zarządzam ostre pogotowie. – Spojrzał po twarzach” (s. 62).

Wańkowicz charakteryzował tu osobowość majora, sytuując go wśród postaci chłopskich – zapobiegliwych i gospodarskich. Takie widzenie tej postaci z pewnością mogło się podobać w państwie ludowym, gdzie jednym z wyznawanych prawideł było przekonanie o mądrości chłopów, którzy jako podstawowa klasa społeczna (oprócz robotników) tworzyli socjalistyczną tkankę społeczną.

Prezentacja pozostałych aktorów dramatu odbywała się po przedstawieniu majora. Na twarze innych oficerów spoglądamy, jak chce Wańkowicz, oczyma majora Sucharskiego:

„Zastępca jego – kapitan Dąbrowski z 29 Kaliskiego Pułku Piechoty, trzydziestosześcioletni, wysoki, szczupły, o twarzy ściągłej, znamionującej inteligencję i wolę, doskonały szkoleniowiec, typ oficera służby stałej już w drugim pokoleniu. Kawaler – takich dobierano na posterunek Westerplatte.

Porucznik Leon Pająk. Z pierwszego pokolenia chłop z Kieleckiego. Tryskający dwudziestodziewięcioletnim zdrowiem… i czterotygodniowym małżeńskim szczęściem. […]

Jego zastępca – chorąży Gryczman z 3 Pułku Piechoty Leg. Kawaler Virtuti Militari. Wytrzymały i odważny.

Podporucznik Zbigniew Kręglewski87 [właściwie: Kręgielski – przyp. K.Z.] z Gnieźnieńskiego Pułku Piechoty; kapitan Słaby z 5 pułku Strzelców Konnych; wreszcie podporucznik rezerwy z 2 Pułku Lotniczego, Stefan Grodecki, odpowiadający za elektryczność, kanalizację i wodociągi na Westerplatte, ofiarny, niesłychanie odważny. – Tak, to ta gromadka, którą czeka ciężka próba” (s. 62–63).

Major skrupulatnie, „po gospodarsku” pilnuje placówki, doglądając swoich włości. Odwiedza wartownie, w tym „przykrytego płaszczem porucznika Pająka”, którego „dręczy […] lekka grypa od kilku dni” (s. 65). Opis metodycznego obchodu wartowni zajmuje w książce aż cztery strony. „Tak oto ich sprawiał noc w noc, tak oto tkwili oni na posterunkach dni cztery” (s. 66).

Wańkowicz konsekwentnie budował nastrój zbliżającej się chwili, w której niemiecki pancernik gromką salwą zburzył ciszę i postawił na nogi żołnierzy, rozpoczynając II wojnę światową.

„31 sierpnia o godzinie drugiej, po obejściu jak zwykle pozycji nocą, major Sucharski udał się na spoczynek w budynku dowództwa. Miał zmartwienie, bo porucznik Pająk, przemagając przez tyle dni siebie i siedząc w okopie, wreszcie zamiast Niemców doczekał się tak poważnej temperatury, że major odesłał go do domu do łóżka.

– Dziś miesiąc jak się chłop obżenił – uśmiechnął się do siebie major. – Niech się tam odleży, żona by mi nie darowała, jakbym go w zapalenie płuc wpędził. To już się począł 1 września. Może się rozejdzie po kościach? Ciekawe, czy też się już co kiedy działo 1 września na tej tu Westerplatte?

Otworzył książkę – dzień 1 września 1577 roku był dniem klęski, kiedy na Westerplatte poddały się, opuszczone przez Rzeczpospolitą, siły Żółkiewskiego.

No, ale teraz ich nie opuszczą. Sześć dywizji narychtowano na odsiecz.

Rozgniewał się nagle na siebie, że zajmuje się kabalarstwem, zamiast spać. Przeżegnał się szerokim, uważnym, namaszczonym znakiem krzyża świętego, jako zwykł był od dziecka, i usnął snem kamiennym.

W pewnej chwili zbudził go niesamowity huk” (s. 67).

Wańkowicz, pisząc powyższe słowa, podkreślał, że komendant spodziewa się pomocy sześciu dywizji88. Przywołując odniesienie do hetmana Żółkiewskiego, kładł również grunt pod historyczny wymiar obrony, który nadawał tak wysoką rangę miejscu pamięci.

Przygotowani do walki żołnierze zajmują stanowiska. Major waha się, czy wytoczyć armatę, bo jest dowódcą przewidującym i rozumie, że „żywot działa w tych warunkach będzie krótszy niż żywot motyla” (s. 68). Działo strzela, osiąga cele, ale „Sucharski zacina usta. Wie, co będzie za chwilę. Za chwilę, bez hełmu, z żalem w oczach, przybiega Grabowski:

– Panie majorze – prostuje się – melduję, że działo rozbite” (s. 69).

Po nalocie bombowców teren placówki zamienia się w „księżycowe Westerplatte”. Sucharski pierwszy orientuje się, że wisząca w powietrzu zawiesina to nie gaz bojowy, tylko zwykły kurz. „Instynkt, tym razem żołnierski” każe mu wyłożyć granaty na parapety okien. Komendant „nie sądzi, żeby ktoś żywy pozostał z załogi. A przecież, jak trafiony jastrząb jeszcze zaciska szpony, jak szczupak wyrzucony na brzeg jeszcze zwiera paszczę, tak i on każe wyłożyć granaty”. „Atak niemiecki jakoś się nie rozpoczyna” – pisał Wańkowicz, nie wyjaśniając, dlaczego uderzenie nie nastąpiło (s. 73–74).

„Gdzieś, w Polsce, Naczelny Wódz raz po raz przesyła »pozdrowienia bohaterskiej załodze Westerplatte«. Ale oni nie słyszeli tego ani razu…” – czytamy w kolejnym fragmencie (s. 74). Czyżby jedynie Wańkowicz słyszał w Warszawie radiowe słowa, a nie odebrano ich na Westerplatte?

Pisarz akcentował postawę chor. Gryczmana, dzięki któremu w pierwszych minutach konfliktu Składnica powstrzymuje natarcie wroga: „Chorąży Gryczman, stary żołnierz legionowy, jeden z tych na wymarciu »chłopskich generałów« w wojsku polskim, […] wydaje w ten czwarty dzień walki rozkazy tak spokojnym głosem, jakby meldował obejmowanie dowództwa po ranieniu porucznika Pająka. W wojsku wzrósł, w wojsku się wychował, poza wojskiem niczego innego nie widział, wojsku wszystko zawdzięczał, latami szkolił Jasiów w miłości ojczyzny, w cnotach bojowych” (s. 76).

W tym miejscu Wańkowicz przerwał opowieść, pozwalając na chwilę ostygnąć emocjom. Przypomniał, że opowiada już po wojnie; podał także wiadomość, że pracując nad utworem, spotkał się również z Leonem Pająkiem89. Po chwili znów wprowadził czytelnika na półwysep. Odbudowywał nastrój, rozpoczynając nostalgicznie: „Biedna Polska rolnicza, przepomożona na ubożuchny COP [Centralny Okręg Przemysłowy – przyp. K.Z.]”. Tymczasem „Od rana 5 września idzie nawała za nawałą”. Pisarz nie pozwolił jednak na to, by opowieść nabrała cech patetycznych. „Bunkry nasze, zda się, krztuszą się od strzałów, ich obsady, bez przenośni, krztuszą się od dymu” (s. 77). Dał znać, że panuje nad literacką materią i świadomie używa środków stylistycznych.

Powoli trzeba przygotować moment kapitulacji. Jeszcze nikt o niej na Westerplatte nie mówi, ale czytelnik już otrzymał pierwszy sygnał. Ciągłe wycie rannego kpr. Łakomca „w nieustającym ogniu wydaje się syreną ogłaszającą koniec walki. A przecież walka trwa, Wódz Naczelny przesyła im próżne pozdrowienia w eterze”. Znów pojawiła się tu informacja o pozdrowieniach – tym razem bez zastrzeżenia, że „nie słyszeli”, ale z konotacją „próżne” (s. 77).

Nastrój gospodarski jeszcze przenika się, miesza z grozą sytuacji. „Mina trafia w ścianę bunkra”, a w kolejnym akapicie: „Strzelec obsługujący inwentarz, kiedy nie miał wody, przekradał się pod ogniem i rzucał koniowi, krowom, świniom soczyste buraki. I jeszcze szóstego dnia walki ciężko ranny Pająk i jego koledzy mieli świeżo udojone aromatyczne mleko” (s. 77–78). Nadciąga nieubłagana kapitulacja, obrońcy nie doczekali się sześciu dywizji, „Łakomiec z przełamanym krzyżem wyje nieustannie już dwadzieścia cztery godziny; ludzie patrzą na majora sarnim wzrokiem”. Do opisu działań przedostaje się coraz więcej sygnałów o sytuacji ogólnej: „Westerplatte to już istotnie pustynia”, „Padły Katowice, Częstochowa, Kraków, a czołgi niemieckie pod Warszawą”. Oprócz tego „Bunkry nr 3 i 1, dziwacznie pokręcone, meldują, że amunicja jest na ukończeniu. Bombardowanie niemieckie coraz większe, cała Westerplatte jak na patelni. Wówczas major Sucharski zbiera kapitana Dąbrowskiego, podporucznika Grodeckiego, doktora Słabego, chorążego Pełkę, chorążego Szewczuka. Gryczman jest jeszcze na swoim stanowisku, a podporucznik Kręglewski [właściwie: Kręgielski – przyp. K.Z.] na odcinku nr 3 i 4.

– Wydaję zarządzenie o kapitulacji” (s. 79–80).

W tym miejscu Wańkowicz znów przerwał opowieść i zostawił „światło” – pusty wiersz. Wiedział, że to kluczowy moment. Jego wymowę chciał podkreślić, odwołując się wprost do osobistego doświadczenia i rozmowy z majorem. Przytoczył jego słowa wypowiedziane w Ankonie (po upływie dłuższego czasu od 7 września), które mają pełnić funkcję komentarza do opowiadania. „Spytałem majora – pisze – czy był już o to nagabywany przez podkomendnych [tj. czy zgłaszali chęć poddania się – przyp. K.Z]. »Nie – odpowiedział – oni mi nic nie proponowali i ja ich o żadną radę nie prosiłem. Sam oceniłem położenie i sam wziąłem na siebie odpowiedzialność za decyzję«” (s. 80).

„I nagle cisza stanęła na Westerplatte” – pisarz powrócił do przerwanej opowieści. Po opisywanych dotąd na kolejnych stronach atakach z lądu, morza i powietrza, huku bomb, łoskocie strzelających karabinów, rozrywających wybuchach, Wańkowicz wygrywa efekt ciszy, podkreślając wagę decyzji majora i historyczny wymiar chwili:

„Stanęli w dwuszeregu. Szef zdał raport – jak za tych wszystkich dni, kiedy Westerplatte pęczniała w entuzjazm, kiedy miało przyjść… sześć dywizji.

Major przyjął raport, podziękował za służbę, podał swoją decyzję. Wysłuchali w milczeniu w postawie zasadniczej. Dopiero po »rozejść się« padli sobie na szyję z płaczem, wyrzucali zamki z broni.

Major, gospodarz zapobiegliwy, każe wydać nowe sorty z magazynów, myć się i golić”90 (s. 81).

W tym miejscu Wańkowicz spowolnił tempo zdarzeń. Przeszedł do refleksji. Użył pauzy, przypomniał o konwencji: wymieszaniu dwóch perspektyw czasowych i „opowiadaniu w opowiadaniu”. Pod koniec utworu częściej przeplata rzeczywistość Westerplatte z realiami Ankony. Sucharski „Zastanawia się, kogo dobrać sobie na parlamentarza. »Nie byłem pewny – zwierzał mi się – czy któryś z oficerów ten rozkaz wykona«” (s. 88).

Podczas kapitulacji następuje dopełnienie kreacji nowego bohatera polskiej historii. Na jego pełen godności sposób „noszenia się” reagują z atencją Niemcy: „Podpułkownik Hencke91 częstuje papierosami; adiutant jego doskakuje do majora Sucharskiego z ogniem. Tymczasem ukazuje się grupa oficerów, idących w ich kierunku.

– Panie majorze – szepcze podpułkownik Hencke – ten z czerwonym poszyciem to generał Eberhardt.

Major Sucharski melduje się z precyzją. Za generałem utworzył się półokrąg. Błyszcząc czerwienią wyłogów, generał mówi:

– Wyrażam podziw i współczucie dla tak godnego przeciwnika. Składam gratulacje i wyrazy uznania. Jako dowód daję panu prawo noszenia szabli w pańskiej nowej sytuacji.

Major Sucharski, milcząc, salutuje.

– Niech pan powie – pyta generał Eberhardt – co pana skłoniło do kapitulacji? Dzisiejsze natarcie?

– Dzisiejsze natarcie zostało odparte. Skłonił mnie do tego brak amunicji, wyczerpanie żołnierzy, stan rannych.

– Oczyścić! – skinął na buty majora generał. Dwu żołnierzy niemieckich przypada, szorując je na glans. Już na nich nie ma tłustego mułu Westerplatte, kurzu z rozbitych bunkrów, już zmieciony z jej obrońcy ostatni proch walki” (s. 82–83).

Major nie daje się sprowokować, gdy słyszy pytanie: „cóż za sens było walczyć?”. Dostrzega „w krzakach wozy z aparaturą i dyskretnie umieszczony mikrofon”, dlatego uważa, co mówi.

„Przyniesiono odebraną szablę, którą generał Eberhardt wręcza majorowi Sucharskiemu.

– Jakie pan major ma prywatne życzenia?

– Ranni…

– Ależ to się rozumie samo przez się – wskazuje generał na jadące karetki.

– Zmienić mundur…

– Proszę… ale rozumie pan major, że musi pan być odtąd… w towarzystwie” (s. 83).

Gdy Niemcy przejmują teren Westerplatte, Sucharski ma łzy w oczach obok wartowni nr 5, gdzie „zginął wierny Kita”. Tłumaczy, że nie było strzelców na drzewach, nie było wież pancernych, za które Niemcy wzięli kopki siana (s. 84).

Wańkowicz kończy opowieść o Westerplatte, wyplatając narrację z motywów występujących już wcześniej. Utrwalamy sobie zatem w krótkim repetytorium: pełne godności zachowanie polskich żołnierzy (ubiór i szyk), doniosłość historycznego momentu („ostatni pochód” obrońców kojarzący się z innymi wydarzeniami historycznymi), nienaganną postawę majora (do końca jest prawdziwym dowódcą). Fragment ten brzmi następująco:

„Za byłą bramą kolejową już czekają ustawieni w czwórki żołnierze załogi Westerplatte: mundury na nich nowe, buty wyglansowane, lśnią pasy, twarze pogolone, rzekłbyś – przegląd jak za dawnych czasów. Tylko oczy wpadnięte w wychudłe policzki świadczą o tym, co przeszli.

Ostatnia przed nimi załoga polska, żegnająca się z Gdańskiem, wymaszerowała z niego w dniu Nowego Roku 1814 po długim oblężeniu. I wówczas pozostałym przy życiu dwustu trzydziestu oficerom i trzem tysiącom żołnierzy pozostawiono w dowód uznania broń, którą złożyli dopiero na milę od Gdańska.

Major Sucharski wysforował się na czoło, obejrzał się: stali plutonami, z szarżami na właściwych miejscach, oczekując na ostatni rozkaz. Ruszyli. Pustaciami, placami, po których biwakowały niemieckie wojska. Kiedy przechodzili, witała ich kolejna komenda »Achtung!…« i wszystko się podrywało na baczność” (s. 85).

Pisarzowi pozostało jeszcze wygrać ostatni akord dramatu z perspektywy Ankony:

„W kilka tygodni po opowiadaniu majora Sucharskiego – napisał Wańkowicz – przeczytałem w »Dzienniku Żołnierza« nekrolog:

»W dniu 30 sierpnia 1946 r. zmarł po ciężkich cierpieniach w Neapolu jeden z najlepszych synów Rzeczypospolitej, dowódca bohaterskiej załogi Westerplatte, ostatnio dowódca 6 Baonu Strzelców Karpackich

śp.

MAJOR HENRYK SUCHARSKI

Odznaczony: Virtuti Militari, dwukrotnym Krzyżem Walecznych i in.

Śmiertelne szczątki naszego kochanego Dowódcy przewiezione zostały w dniu 31 sierpnia do Casamassima na miejsce wiecznego spoczynku, o czym zawiadamiają oficerowie i szeregowi 6 Baonu Strzelców Karpackich«” (s. 84).

Nekrolog majora kończy opowiadanie Melchiora Wańkowicza.

Krajowa publikacja Westerplatte różniła się w kilku szczegółach od pierwodruku emigracyjnego. Zmiany dotyczyły głównie nazewnictwa, pominięto także fragmenty mówiące o udziale niektórych żołnierzy w walkach z Sowietami w 1920 r. Informację na ten temat usunięto z klepsydry mjr. Sucharskiego. W oryginale brzmiała ona następująco: „śp. Major Henryk Sucharski, odznaczony: Virtuti Militari, dwukrotnym Krzyżem Walecznych i in. za wojnę 1918–1920”, w krajowych wydaniach po słowach „i in.” nie zamieszczano już dalszych: „za wojnę 1918–1920”.

W opowieści Wańkowicza można wychwycić ową wartość dodaną, o której pisarz wspominał, charakteryzując swoją metodę twórczą. Wielokrotnie, zwłaszcza przy okazji premiery filmu Westerplatte w reżyserii Stanisława Różewicza, Wańkowicz musiał tłumaczyć, że napisał to, co usłyszał od majora. Oficerom z Westerplatte klarował: „Proszę panów, tak Sucharski mi przekazał i tak też napisałem”92.

Wizja obrony wykreowana przez Wańkowicza uderzała w inne tony niż nakreślony już wówczas komunistyczny obraz miejsca pamięci. Westerplatczyk Ignacy Zarębski, któremu książkę przysłał Stefan Fabiszewski – komendant Westerplatte pełniący służbę przed mjr. Sucharskim, pisał w liście, że kiedy czytał opowiadanie Wańkowicza, dostał „nerwowego podniecenia, nie mogąc przez kilka nocy zupełnie spać”93. Opowieść trafiała do serc czytelników, tworząc przede wszystkim legendę mjr. Sucharskiego. W rzeczywistości postawa majora nie była odpowiednia do stworzenia bohatera tej miary. Wańkowicz, zwłaszcza po filmie Różewicza, zrozumiał, że na Westerplatte między mjr. Sucharskim i jego zastępcą doszło do konfliktu, o którym pisarz – jak wszystko na to wskazuje – nie dowiedział się we Włoszech od majora. Janusz Roszko podawał, że z czasem „sztywny, nadmiernie oficjalny Sucharski wydał się Wańkowiczowi trochę podejrzany. Krystynie Goldbergowej, redaktorce jego książek i osobie zaprzyjaźnionej, wyznał kiedyś, że dręczą go wątpliwości, że podejrzewa, jakoby Sucharski coś ukrywał, że nie był w pełni szczery”94.

Wątpliwości pisarza stanowiły jednak kwestię drugorzędną. Kreacja mjr. Sucharskiego na bohatera narodowego została przez Wańkowicza dokonana po mistrzowsku. Oparta na „chłopskich” przymiotach: zaradności, gospodarskim rozsądku i trosce o żołnierzy, odpowiadała komunistycznym wyobrażeniom chłopskich bohaterów zaludniających nośniki kultury (np. ludowy żołnierz w wykonaniu Wojciecha Siemiona w filmie Kierunek Berlin z 1968 r.). Od czasu przyjazdu Wańkowicza do Polski i wprowadzenia na rynek jego Westerplatte mjr Sucharski stawał się upowszechnianym w literaturze przez dominującego aktora pamięci bohaterem kanonu historycznego. Podkreślano jego „chłopski rys”, ale pomijano fakt, że „chłopski syn” szansę na wykształcenie i oficerski awans otrzymał w II RP. Do lansowanego wizerunku bohatera nie pasowały walka z bolszewikami ani włoski epizod z życiorysu majora. Z emigracyjnym motywem niełatwo było sobie poradzić, choć Monte Cassino wraz z powrotem Wańkowicza do Polski ostrożnie włączano do kanonu miejsc pamięci.

W opowiadaniu Wańkowicza nie brakowało mniejszych i większych błędów95. Nie wpłynęły one jednak zasadniczo na wizerunek Westerplatte i były podrzędne dla znaczenia, które niosło opowiadanie. Słusznie bronił się zatem pisarz przed krytyką, gdy stwierdzał: „opowiadanie mjr. Sucharskiego, uratowane dla historii na kilka tygodni przed jego śmiercią, ma istotną wartość, nawet jeśli nie rozróżniam trałowca od trawlera”96.

Na uboczu „oficjalnej pamięci” pozostawały inne, niewydane nad Wisłą, części Września żagwiącego, w tym opowiadania nawiązujące do walki z Sowietami w 1939 r. Krajowi recenzenci oceniali jedynie fragmenty „wrześniowej epopei”, podkreślając mistrzostwo Wańkowicza, ale też wykorzystując ukazanie się Westerplatte, a zwłaszcza napisanej w sienkiewiczowskim stylu epopei o Hubalu, do bieżących celów kulturotwórczych. Pisarza wciągnięto w dyskusję o tzw. bohaterszczyźnie, na tym tle rozprawiano o szarżach z lancami na czołgi, pacyfizmie i egzaminie, który społeczeństwo zdało w 1939 r. – w przeciwieństwie do sanacyjnych „politycznych bankrutów”97.

Opublikowanie niepełnego Września żagwiącego oraz ocenzurowanie Westerplatte i Hubalczyków było ceną powrotu Melchiora Wańkowicza do Polski. Pisarz podjął grę z komunistyczną propagandą i włączył się w obieg krajowej kultury ze świadomością jego ograniczeń. Czy komunistycznym decydentom opłacił się jego powrót? Jak upowszechnianie Westerplatte mogło wpłynąć na popularność i treść miejsca pamięci?

Rozważając te kwestie, warto pamiętać, że do pełnego wydania Września żagwiącego w Polsce doszło dopiero w 1990 r. Chociaż realia polityczne się zmieniły, nie był to wówczas dobry czas na tę publikację. Książka przeszła bez echa, a kolejne wydanie ukazało się dopiero w 2009 r. Jak wyglądałaby zatem pamięć o Westerplatte, a zwłaszcza o Hubalu czy Monte Cassino, bez powrotu pisarza do kraju i kolejnych wydań jego książek? Rozumiał to Antoni Bogusławski, recenzujący w 1947 r. Wrzesień żagwiący dla londyńskiego „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”, gdy wyrażał żal, że Wańkowicz nie opisał obrony Helu, losu płk. Stanisława Dąbka czy bitwy pod Kockiem98.

Opowiadanie poświęcone obronie Składnicy, oprócz Pieśni o żołnierzach z Westerplatte, można uznać za najbardziej znaczący literacki wkład do społecznej recepcji miejsca pamięci. Podobnie jak poetycka wizja Gałczyńskiego, Westerplatte czerpało źródło siły z kultury słowa i zakorzenienia w romantyczno-heroicznej tradycji polskiej. Komunistyczni aktorzy pamięci musieli zdawać sobie z tego sprawę, mimo to – podobnie jak w wypadku Pieśni Gałczyńskiego – zdecydowali się wprowadzić w obręb Westerplatte wizję Wańkowicza. Zaakceptowano „chłopskie” bohaterstwo mjr. Sucharskiego i pokazane w utworze osamotnienie placówki, która nie doczekała się sześciu dywizji. Ocenzurowano walkę z bolszewikami, nie przestraszono się perspektywy Ankony i wspominanej w opowieści spuścizny szlacheckiej, imperialnej Polski (hetman Żółkiewski). Czy w późniejszym okresie komunistyczni decydenci nie żałowali swej decyzji?

Utwór Wańkowicza wchodził do powojennej kultury po kilkunastu latach wielowymiarowej, rozpoczętej jeszcze w ZSRS propagandowej obróbki miejsca pamięci, a w bieżącej perspektywie kulturowej trafiał na czas gorących sporów o bohaterszczyznę, które były kolejnym etapem walki prowadzonej od 1945 r., także na gruncie literatury.

Po zakończeniu II wojny światowej kształt większości prób literackich był początkowo ściśle związany z problematyką wojenną. W latach 1945–1949 literaci podjęli odbudowę kultury ze zniszczeń oraz trudny obrachunek z doświadczeniem wojny. Odwoływano się do tradycji europejskiego „realizmu humanistycznego”, głoszącego walkę z „ukrytym czy jawnym wstecznictwem”, zarazem ukrywano sowiecką proweniencję nowego ładu w kulturze.

W październiku 1945 r. Kazimierz Wyka w szkicu Tragiczność, drwina i realizm99 zaproponował swoiście rozumiany realizm jako właściwą metodę przedstawiania współczesnej rzeczywistości. W ujęciu Wyki realizm „miał niejako zastąpić dominujące wśród pisarzy lat 30. postawy: tragiczną i drwiącą, dziedzicząc zarazem najcenniejsze rezultaty wcześniejszych rozpoznań i przeczuć”100. Wyka nie przekreślał dorobku tragiczności i drwiny, gdyż podejścia te były mu potrzebne jako rodzaj próby, po to by na ich podłożu mógł się pojawić zapowiedziany realizm. „Realizm czeka na wszystkich” – tak brzmiała zapowiedź Wyki kierowana do współczesnych pisarzy. Jego ocenę spuścizny przeszłości, opisującą dwie postawy: tragiczną i drwiącą, oraz zapowiadającą kontynuację tych prób, by na tym podłożu zastąpić je z czasem realizmem, można uznać za klucz do zrozumienia i rozpoznania wymowy dzieł kulturalnych w całym badanym okresie.

Maskowanie rzeczywistych źródeł zmian w kulturze zarzucono w listopadzie 1947 r., gdy Bolesław Bierut ogłosił ofensywę i wprowadzenie w literaturze tzw. realizmu socjalistycznego, który od lat trzydziestych był propagowany w Związku Sowieckim.

W zakresie twórczości poświęconej Wrześniowi obowiązywały wytyczne określone jeszcze w czasie wojny przez kolaborujących komunistów piszących na terenie Związku Sowieckiego. W Manifeście PKWN ogłoszonym 22 lipca 1944 r. deklarowano, że „dla tych, którzy zdradzili Polskę we wrześniu 1939 r., granice Rzeczpospolitej będą zamknięte”101. W uchwalonym w 1946 r. Dekrecie o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego wyznaczono główne kierunki polityki pamięci, które nie uległy zmianom aż do roku 1956102.

W książce wydanej w 1983 r. Lesław M. Bartelski napisał: „zadaniem literatury dotyczącej kampanii jesiennej 1939 roku, i to zadaniem podstawowym, było przede wszystkim opisanie, jak to się stało, że przegraliśmy mimo niewątpliwego męstwa żołnierzy i mimo poświęcenia całego społeczeństwa”103. W takim ujęciu istotą opisu nie była historyczna rekonstrukcja zdarzeń. Liczyło się, jak to się stało, co w praktyce oznaczało dominację celów politycznych i ideologicznych nad artystycznym wymiarem dzieł poświęconych wojnie.

Już w 1946 r. Wojciech Żukrowski w opowiadaniu Lotna, zamieszczonym w zbiorze Z kraju milczenia, sygnalizował chaos we wrześniowych działaniach militarnych, wytykał braki w uzbrojeniu i błędy dowództwa. W pierwszej powieści o Wrześniu – Dni klęski – wydanej w 1952 r. przez wydawnictwo MON Żukrowski przedstawiał krytyczne rozliczenie kampanii, walki polskich żołnierzy pokazując w atmosferze dezorganizacji i moralnego rozprzężenia. Ostrze krytyki kierował w stronę państwa polskiego, którego polityka była winna klęski i stała się powodem desperackich czynów żołnierskich, gdzie odwaga była bliska szaleństwa104. W jeszcze ostrzejszym tonie podszedł do kampanii wrześniowej Jerzy Putrament w opublikowanej w tym samym roku i wydawnictwie powieści Wrzesień105. Jego zdaniem, Wrzesień był ostatnim akordem skompromitowanego państwa, agonią jego struktur i ustroju. Nawet na drobne działania frontowe rzutowała – w jego ujęciu – nieudolność sztabu generalnego i Naczelnego Wodza.

Stanisław Rogala w książce Echa września 1939 w polskiej prozie literackiej w latach 1945–1969 pisał: „W relacji Putramenta z bitew wrześniowych nie ma miejsca na mały choćby fragment walki żołnierza polskiego, który dowodziłby jego niezaprzeczalnego w tej wojnie męstwa. Wrzesień w powieści o tym samym tytule to wszechogarniająca, totalna klęska, chaos i ruina państwa”106. Ujęcie, w którym Wrzesień był emanacją odrzuconej i negowanej przeszłości, stanowiło „dla ideologii państwowej Polski Ludowej poważny, a w wielu wypadkach decydujący argument polityczny”107.

Książki Żukrowskiego i Putramenta reprezentowały nurt, w którym ideowy kształt przedstawionej kampanii wrześniowej w pełni odpowiadał potrzebom koryfeuszy Polski ludowej. Ostra krytyka wrześniowego sztabu i dowódców trwała w najlepsze w całym okresie PRL. W początkowych latach piętnowano także „zwykłych” żołnierzy, gdy „żołnierski Wrzesień literacki, i nie tylko literacki, pozbawiony został swoich niezaprzeczalnych wartości – wojskowego trudu”108. W pierwszych latach powojennych „bliskie poczucie klęski nie pozwalało dostrzegać w tej wojnie heroicznych jej momentów”, potem „przeszło dziesięć lat nic nie pisano o głośnych, a chlubnie zapisanych w żołnierskim trudzie tej wojny czynach żołnierzy z Westerplatte, znad Bzury, żołnierzy Kleeberga, Kustronia, Dąbka”109.

Zarysowane podłoże ideowe, na którym powstawały do 1956 r. politycznie zaangażowane produkcje literackie, pozwala rozeznać skalę trudności, z jakimi borykali się pisarze sięgający po tematykę Westerplatte (vide problemy Zofii Meisner). Dopiero rok 1956 przyniósł wyraźną zmianę, ale potępienie w czambuł Września, wrześniowych dowódców i żołnierzy zastąpiono czymś perfidniejszym. Wciąż niewygodna była prawda o heroizmie i ofiarności wynikających z obowiązku obrony ojczyzny. Zupełnie przewartościowywano takie pojęcia jak honor – a przecież na tych to ideałach uformowano w 1939 r. symbol Westerplatte110.

W 1955 r. ukazała się (pisana w latach 1940–1949) powieść Jana Józefa Szczepańskiego, zatytułowana Polska jesień. Główny bohater i narrator powieści był zaskoczony wojną, ale też ruiną swoich przekonań111. Ojczyzna miała u Szczepańskiego dwa wymiary: oficjalno-państwowy i ten związany z ziemią rodzinną. Takie rozróżnienie pozwalało pisarzowi nakreślić dwie formy stosunku do ojczyzny: prywatną i ideologiczną. Pierwsze podejście wydawało się trwałe, ale „kult państwa utożsamianego z ojczyzną, tak charakterystyczny w ideologii sanacyjnej, musiał się załamać wobec faktów”112. Szczepański podjął tym samym próbę psychologicznego rozliczenia Września na innych podstawach niż dotychczasowe publikacje. W powieściowej narracji uzasadniał odejście w przeszłość przedwojennego świata: „bo ten nasz świat ginie. Za dwa, trzy miesiące już go nie będzie […]. Jutro, pojutrze cała ta niezgrabna budowla zacznie się walić, zacznie się nam sypać na głowę”113. Polityczny argument komunistów, przekreślający dorobek II RP, u Szczepańskiego nabierał nowych znaczeń: „Opłakiwałem przecież nie Polskę, lecz moje własne dzieciństwo, łatwe szczęście mojego dotychczasowego życia, które – wiedziałem to przecież – tak czy owak było już poza mną. Ale to właśnie było dla mnie Polską. Zrozumiałem to nagle i poczułem, jak wzbiera we mnie nowy, inny żal. Za Polską, którą buduje się samemu, swoją myślą, swoją miłością i swoim gniewem”114. Wrzesień w powieści Szczepańskiego jest wstrząsem dla narodu, ale zakończenie jego powieści „potwierdza rosnącą stale konsolidację społeczeństwa polskiego, które stawało wobec zadań jeszcze trudniejszych”115.

Po 1956 r. znaleziono metodę, która pozwalała wrócić do chlubnych wydarzeń zapisanych w pamięci, równocześnie niszczono ich legendę. Stanisław Rogala, charakteryzując ten mechanizm, pisał, że lata popaździernikowej odnowy nie były „jakby się na pozór wydawało, korzystne dla żołnierskiej, batalistycznej wizji Września. Chętniej sięgano teraz po kpinę z wojennej przeszłości niż po jej heroizm”116. Po oddzieleniu przez Szczepańskiego osobistych przeżyć i wartości od związków uczuciowych z ojczyzną szerokie zastosowanie znalazła kolejna metoda: kpina i szyderstwo. Takie ujęcie tematyki historycznej zdominowało najważniejsze dzieła polskiej kinematografii. W 1958 r. zaprezentowano dwa filmy, które uwypuklały motywy antyniemieckie, ale rekonstruowały wydarzenia historyczne i ukazywały heroiczne walki wrześniowe: poświęcone obrońcom Poczty Polskiej w Gdańsku Wolne Miasto (1958, reżyseria Stanisław Różewicz, scenariusz Jan Józef Szczepański) oraz Orzeł (1958, reżyseria Leonard Buczkowski, scenariusz Janusz Meissner i Leonard Buczkowski). Spotkały się one natychmiast z ripostą. W walkę z heroizmem najsilniej włączył się, wykorzystując w udany sposób środki artystycznego wyrazu, Andrzej Wajda. W filmie Kanał (1957), pierwszym po wojnie fabularnym obrazie o powstańcach warszawskich, przedstawił opowieść, która nie rozgrywała się na barykadach powstańczej stolicy, ale w brudnych, ciemnych kanałach, gdzie powstańcy ginęli w odchodach i – metaforycznie – w beznadziei podjętej walki. W Popiele i diamencie (1958) walkę z komunistami po wojnie Wajda ukazywał jako bezsensowny upór i anachronizm, w ekranizacji Lotnej (1959) sfilmował bohaterszczyznę – rzekomą wrześniową szarżę polskich ułanów z lancami na czołgi117. Wielką dyskusję wywołały Popioły (1965), w których np. narodowa świętość – szlachecka szabla – służyła wracającemu z Moskwy wycieńczonemu żołnierzowi jako kostur do podparcia. Na kanwie ukazanej w filmie bitwy pod Somosierrą spierano się o to, czy społeczeństwo powinno się przeciwstawiać władzy na drodze buntu, czy też właściwsza byłaby praca w duchu pozytywistycznym. Do Wajdy dołączyli inni: Andrzej Munk, który w Eroice (1957) bohaterem uczynił niezainteresowanego walką w powstaniu, chodzącego wśród warszawskich ruin kombinatora i pijaczka, a w Zezowatym szczęściu (1960) przedstawił wizję przeszłości w formie groteskowej komedii z „pechowym” Bogumiłem Kobielą w roli głównej118.

Filmy szkoły polskiej były elementem rozprawy z heroizmem, do której przystąpiono w końcu lat pięćdziesiątych. Jak pisał Stanisław Rogala, „w potocznym rozumieniu heroizm utożsamia się z bohaterstwem, które z kolei kojarzy się z dokonywaniem niezwykłych czynów – głównie w czasie wojny, ale również i w czasie pokoju”119. W sytuacji braku niepodległości i widomych szans na zmianę losu Polaków rozprawa z bohaterami polskiej przeszłości, przedstawianymi w fałszywym świetle, miała tworzyć pole do dyskusji, na którym można było szukać odpowiedzi na takie pytania, jak: czy polski czyn zbrojny wolno przedstawiać w sposób krytyczny i szyderczy? Czy kpina z tzw. bohaterszczyzny powoduje demontaż polskiej historii?120. Postawiono również pytania o Wrzesień, zastanawiając się, czy ówczesna sytuacja wymagała od człowieka osobistego poświęcenia i czy konieczny był heroizm. Z jednej strony odpowiadano twierdząco: ofiara z życia była konieczna, a bohaterstwo przynajmniej częściowo niwelowało dysproporcję sił; z drugiej strony wskazywano na daremność heroizmu, który nie nadrabiał braków w dziedzinie militarnej ani nie korygował błędów politycznych. „Ukazanie bohaterstwa zwykłego żołnierza i cywila w kampanii wrześniowej – pisał Rogala – stało się narzędziem oskarżenia tych sfer II Rzeczypospolitej, które, odpowiedzialne za podstawowe dziedziny życia państwowego, daremnie heroizmem narodu szafowały”121. Podważano samą rację bytu heroizmu: pytano, czy „idee i wartości, o które walczono we wrześniu, istotnie znaczyły więcej niż skazana na zagładę wartość, jaką jest życie człowieka”. Odwoływano się do mądrości szerokich mas ludowych, w których widziano główne siły moralne narodu122. Na takim właśnie ideowym podłożu powstawały interpretacje postaw żołnierskich, w tym decyzji mjr. Sucharskiego, dokonywane m.in. przez Zbigniewa Flisowskiego. W te ramy ideologiczne trzeba było wpasować miejsce pamięci.

Jedno z pytań zadawanych w literaturze po 1956 r. dotyczyło skuteczności heroizmu i jego roli w życiu narodu. W obliczu klęski wrześniowej i następujących po niej lat okupacji, zdaniem niektórych pisarzy, powojenne „kształtowanie młodego pokolenia w kulcie bohaterstwa” budziło szczególne opory123. Wciąż użyteczna była jednak kontynuacja mitu zwycięstwa nad faszyzmem, łączącego symbolikę przegranego państwa z perspektywą późniejszego triumfu (szlaku bojowego do Berlina)124. Mimo trudności mit ten podtrzymywano, m.in. na gruncie miejsca pamięci Westerplatte.

Zasygnalizowany wyżej dylemat między podejściem do młodzieży (której proponowano pacyfizm, konformizm i kpinę z bohaterstwa) a wieloletnią już praktyką kierowaną do starszego pokolenia (przyzwyczajonego do rozumienia potrzeby walki z faszyzmem i uznania doniosłości szlaku bojowego ludowego wojska) zwrócił baczną uwagę decydentów w latach sześćdziesiątych. Zauważono wówczas, że ulega zmianie struktura społeczna – zmieniają się proporcje wiekowe. W szkołach kończyło nauczanie i wchodziło w dorosłe życie pokolenie znające wojnę jedynie z opowiadań. Na temat walki o dusze młodego pokolenia pisał już wcześniej bez ogródek Edmund Osmańczyk w książce Sprawy Polaków, która wywołała szerszą dyskusję. „Jeśli dziś to młode pokolenie szarpie się i błąka – pisał Osmańczyk – to wina w tym pokolenia dojrzałych, które tak jak czasu wojny otacza młodych chaosem swych półmyśli, ćwierćprawd, legend, zakłamań. To, co kotłuje się dziś w większości dojrzałych głów, to burzyny historii. Z nich paruje na młode głowy nadal polski odoris sanctitatis – mit całopalnego bohaterstwa”125. Obydwu tym grupom społecznym: starszemu i młodemu pokoleniu, swoje propozycje wciąż musiała podsuwać literatura szydercza, oparta na jednej z prób postulowanych przez Wykę w 1948 r. Tylko do pewnego stopnia usprawiedliwień dostarczały „szydercom” porównania z dorobkiem Stanisława Brzozowskiego, Karola Irzykowskiego, Witolda Gombrowicza czy Tadeusza Boya-Żeleńskiego. W gruncie rzeczy komunistyczna walka z romantycznym duchem polskiej tradycji nie miała wiele wspólnego z przedwojennym kontestowaniem idei Mickiewicza czy Słowackiego.

Od końca lat pięćdziesiątych kierunek „antyheroizacyjny” narastał, obejmując pamięć o kolejnych wydarzeniach historycznych, zwłaszcza o tych, które kończyły się przegraną. Najsilniej atakowano wówczas pamięć powstania warszawskiego126. Konwencja satyryczno-groteskowa zaczęła dominować również w powieściach o Wrześniu. Pisali w ten sposób m.in. Tadeusz Kwiatkowski127, Tadeusz Hołuj128, Kazimierz Sławiński129.

Kpina z narodowej tradycji i cynizm jako podejście do własnej historii znalazły poklask w niektórych środowiskach młodzieżowych. W teatrze studenckim „Stodoła” wystawiono dla zwolenników działań deheroizacyjnych spektakl Król Ubu, stanowiący wychwalaną „piorunującą dawkę drwiny z martyrologiczno-narodowej pompy”130. Nic dziwnego, że Kazimierz Wyka mógł z satysfakcją odnotować: „zwykły człowiek około roku 1960 tzw. historii, tzw. wielkich wydarzeń, tzw. epokowych przełomów, tzw. twórców historii ma już dosyć, absolutnie dosyć. Przesycony i najedzony jest tą strawą aż do nudności. Szczególnie roczniki najmłodsze i najbardziej bezpośrednie w wyrażaniu zajmowanych postaw. Ich szczeniacka kpina z bohaterszczyzny, ułaństwa, daremnej martyrologii, narodowego koturnu i pozy na trybunie, podobnie znaczy: już dosyć, dosyć tej zagęszczonej strawy superhistorycznej”131.

Wyka często wracał w swoich przemyśleniach do obrony Westerplatte i słów z pamiętnika Irzykowskiego z 1939 r. W eseju Dwie jesienie z 1948 r. przypominał, że wrześniowa „świadomość zbiorowa potrzebowała pokrzepienia, im silniej tęskniła za legendą i potwierdzeniem, że bohaterstwo żołnierza, że cierpienia porwanej wędrówką ludności nie były daremne”. Wymieniał Warszawę, Kutno, Westerplatte i Hel, które „ustaliły się natychmiast w nowej roli”. „To nie ułani powinni być bohaterscy – pisał – ale czołgów powinno być pod dostatkiem. Ojczyzny nie broni się własną piersią, ale odpowiednią ilością amunicji [rzekomy brak amunicji był uwydatniany jako główny powód kapitulacji Westerplatte – przyp. K.Z.]”132.

Wyka próbował także rozeznać mechanizm tworzenia się mitu w momencie historycznej porażki: „Nawet kiedy to wszystko się stało, a może właśnie dlatego – świadomość zbiorowa chwyta się natychmiast wszystkiego, co faktom takim jest przeciwne, co buduje dalsze siły, co nie pozwala zwątpić ostatecznie. Świadomość taka buduje się podobnie jak osobowość indywidualna. Bez poczucia godności własnej, bez poczucia własnej wartości nie mogą one istnieć. Legendy, mity, gesty świadczą o postawach, z których wyrosły, żywią je w podobnym stopniu, co fakty rzeczywiste”. Dlatego, uważał Wyka, „od pierwszej chwili klęski we wrześniu 1939, równocześnie z klęską powstawały tego rodzaju legendy i mity”. Krytyk przedstawiał tu sądy na podstawie fałszywej perspektywy historycznej – o Westerplatte stało się głośno już 1 września, w chwili podjęcia walki i na długo przed kapitulacją Składnicy, nie mówiąc już o tym, że w momencie formowania wrześniowego miejsca pamięci nie było mowy o klęsce kampanii wrześniowej – wręcz przeciwnie, spodziewano się pomocy aliantów i sukcesu. „Mity te – ciągnął Wyka – były gorzkie i nie było w nich patosu. Nazwy tych mitów są powszechnie znane. Jak przystoi podobnym zjawiskom, bitwy ważne zostały w nich wymieszane z drobnymi szczegółami. Bitwa pod Kutnem z niewielkim wydarzeniem militarnym na Westerplatte”. Osąd Wyki deprecjonujący obronę półwyspu był równocześnie wyrazem jego dezaprobaty dla powojennego rozrastania się rangi miejsca pamięci. Stanowił próbę dekompozycji Westerplatte, wywodzonej z uznania, że pamięć o tym wydarzeniu oparto na wartościach, które powinno się wykorzenić. Wyka pisał te słowa w chwili, gdy doszło do I Zjazdu Obrońców Wybrzeża z kombatantami z Westerplatte w rolach głównych, a na rynku księgarskim ukazały się prace Dąbrowskiego i Meisnerowej oraz dzieła Flisowskiego i Wańkowicza. Proces upowszechniania Westerplatte, mimo stałej pracy nad właściwą interpretacją miejsca pamięci, wydawał się Wyce niebezpieczny133.

W dalszej części eseju dokonywał semantycznego przesunięcia w obrębie rozumienia pojęcia „heroizmu”. W nowym ujęciu heroizm oznaczał „ideowość postawy” i „uznanie nadrzędności określonych wartości humanistycznych i społecznych w stosunku do jednostkowego interesu życiowego”. Miał być pojęciem innym niż zwalczany przez porządek komunistyczny „heroizm tradycyjny”, znany Polakom jako poświęcenie dla ojczyzny w imię hasła „Bóg, Honor, Ojczyzna”. Nowe rozumienie heroizmu oznaczało jeszcze inne podejście niż u Szczepańskiego w Polskiej jesieni (w której wrześniowi żołnierze odkrywali indywidualny, a nie wspólnotowy wymiar walki). Przynosiło odejście od tradycji i opiewanie takiego typu heroizmu, który można było znaczeniowo powiązać z codziennością funkcjonowania w państwie komunistycznym. W podobnym duchu sytuował w tym czasie heroizm i humanizm Zbigniew Flisowski we Wstępie do Westerplatte, prezentując na tym tle postawy mjr. Sucharskiego i kpt. Dąbrowskiego. Siła mitu Westerplatte, opierającego się m.in. na Pieśni Gałczyńskiego, wyraźnie nurtowała Wykę także w innych momentach134.

Otoczkę propagandową przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych trafnie ocenił Janusz Zatorski, który w 1973 r. w klimacie powracających sporów o bohaterszczyznę recenzował wchodzący na ekrany film Hubal. „Dyskusje, jakie toczono w końcu lat pięćdziesiątych na temat bohaterszczyzny – pisał – […] były to spory wywołane przez pewne filmy i przedstawienia teatralne, pokazujące ironicznie pewne karty naszej przeszłości, które chociaż odnotowują nasze klęski, zyskały w świadomości polskiej pamięć pozytywną i stały się symbolem wielkości. Usiłowano jednak z tych elementów tragicznych wysnuć wniosek o bezsensie czy zgoła śmieszności takich kategorii, jak właśnie bohaterstwo, poświęcenie, honor. To wzbudzało opór – zwłaszcza że kłóciło się także z faktami historycznymi. Ironiści ową bohaterszczyznę zdawali się węszyć wszędzie: w naszej przeszłości dziewiętnastowiecznej, w gestach typu szarży Kozietulskiego (z którego najniesłuszniej, wbrew faktom, czyniono coś w rodzaju szaleńca), a nawet w niektórych wydarzeniach z drugiej wojny światowej, takich jak Powstanie Warszawskie, jak działalność Hubala właśnie, któremu także »miano za złe«. Rewizje odbywały się pod płaszczem racjonalizmu, ale w istocie były one raczej popisem grymasów i jakiejś beztroski w obsmarowywaniu własnej historii. […] Oto zanim zaczęto mówić całą prawdę o bohaterstwie z czasów ostatniej wojny, zanim przypomniano wszystkie fakty, już mówiło się o bohaterszczyźnie. Zanim zaczęto badać i przypominać żołnierskie biografie, mówiono o »honorowym fijole narodowym« i prowadzono kampanię przeciwko »pedagogii heroizmu«”135.

W miarę upływu czasu osłabł zapał do cynicznych kpin z heroizmu, choć z większym czy mniejszym natężeniem występowały w całym badanym okresie. Na fali sporów związanych z bohaterszczyzną mocno utrwaliło się miejsce pamięci Westerplatte, czego sygnały mogliśmy zaobserwować w cytowanych tekstach Wyki.

Na początku lat sześćdziesiątych wokół Mieczysława Moczara skupiła się grupa działaczy partyjnych; stała się ona ważnym elementem odmiany politycznej. Moczar, który od listopada 1956 r. do grudnia 1964 r. sprawował funkcję wiceministra spraw wewnętrznych, następnie do lipca 1968 r. ministra spraw wewnętrznych, budował swoją pozycję wśród pracowników resortów siłowych, jak również przyciągając drugo- i trzeciorzędnych funkcjonariuszy partyjnych. Gdy piastował stanowisko prezesa Zarządu Głównego ZBoWiD (1964–1972), następnie wiceprezesa (1972–1980), a potem prezesa Rady Naczelnej tego związku (1980–1983), jego poglądy udało się spopularyzować wśród kombatantów. Podkreślał on swoją partyzancką przeszłość (walczył w Armii Ludowej), a jako wsparcie dla jego legendy powstały książka Barwy walki (wydana trzynastokrotnie w latach 1962–1988) i film Jerzego Passendorfera o tym samym tytule (1964). Od środowiska, w którym Moczar ulokował swój kapitał polityczny, grupę tę zaczęto nazywać „partyzantami”, a jej przywódcy przypisywano duże ambicje polityczne. Do grupy „partyzantów” i ZBoWiD za pomocą chwytliwej retoryki starano się przyciągnąć m.in. byłych żołnierzy Września, weteranów Armii Krajowej i Polskich Sił Zbrojnych walczących na Zachodzie. Działając zręcznie i skutecznie, Moczar zyskiwał coraz większą popularność w społeczeństwie.

Wyrazicielem poglądów „partyzantów” stał się płk Zbigniew Załuski – w czasie wojny uczestnik walk na szlaku do Berlina w 9. pułku piechoty ludowego Wojska Polskiego, a po wojnie absolwent Wyższej Szkoły Oficerów Polityczno-Wychowawczych. W 1960 r. ukazała się jego pierwsza publikacja: Przepustka do historii; w 1962 r. wydano zbiór esejów historycznych zatytułowany 7 polskich grzechów głównych. Jak czytamy w raporcie Biura Prasy Komitetu Centralnego PZPR z marca 1963 r., ta ostatnia pozycja „wzbudziła z miejsca ogromne zainteresowanie (cały nakład rozszedł się bez reszty w ciągu dwóch tygodni), i co więcej wywołała niesłychanie żywą i – z politycznego punktu widzenia – nader istotną dyskusję w prasie. […] Ogółem ukazało się jak dotąd ok. 60 pozycji publicystycznych, poza przeglądami prasy. Dyskusja nabrała tak wielkiego rozmachu i dotknęła tak ważnych zagadnień, nawet ideologicznych, że obecnie wyczuwa się żywą potrzebę, by przy jej podsumowaniu dał się słyszeć rozstrzygający spór głos partii”136.

W dyskusji na XIII Plenum KC PZPR w 1963 r. dokonano oceny ówczesnej literatury, zwracając uwagę na klimat walki z heroizmem. Zauważono: „w naszym życiu literackim mamy do czynienia z takim kierunkiem rewizji ocen faktów historycznych czy tylko mitów narodowych i tradycyjnego modelu polskiej postawy, który zmierza do krytyki heroizmu. Już nie o to idzie, czy heroizm w takim czy innym układzie sił był mądry i celowy – zdarzało się w naszej historii – również tej najnowszej, że nie. Faktem jednak jest, że istotą heroizmu, tak jak my go rozumiemy – poza kwestiami psychologii jednostki – jest ideowość postawy, uznanie nadrzędności określonych wartości humanistycznych i społecznych w stosunku do własnego jednostkowego interesu życiowego. Dla bohaterów powstań narodowych tą wartością był byt narodowy, dla rewolucjonistów – określony ideał społeczeństwa”137.

Stanowisko wiążące etos powstań narodowych z działaniami rewolucjonistów było konsekwencją przyjęcia i propagowania perspektywy wprowadzonej przez płk. Załuskiego. Łączyła ona w jednej koncepcji przekaz kierowany do starszego i młodszego pokolenia, godząc – jak ich nazywał Załuski – szyderców i chwalców na drodze określanej przez niego realizmem.

Sformułowanie i upowszechnienie nowej interpretacji dziejów nie było łatwym zadaniem. Adam i Krystyna Kerstenowie, oceniając w 1961 r. narzucenie przez władzę nowej perspektywy, pisali: „będzie karygodnym spłyceniem naszej pracy ideowo-wychowawczej, jeżeli mechanicznie wymienimy księcia Pepi na Ludwika Waryńskiego, a Samosierrę na bitwę pod Lenino. Metoda taka poza tym, że nie marksistowska, jest w praktyce mało skuteczna, ponieważ owe dawne stereotypy myślowe tkwią mocno w świadomości społecznej, zwłaszcza gdy ich główne źródło, nacjonalizm, pozostaje nienaruszone”138.

Pułkownik Załuski nie chciał jednak nikogo i niczego „wymieniać”. Jego zamiarem było sformułowanie historiograficznej doktryny przez dodanie do dotychczasowych elementów treści sowieckiego autoramentu. Celem jego rozważań, podjętych na początku lat sześćdziesiątych, była chęć odkrycia trzeciej drogi, która odróżniałaby się pozytywnie na tle dotychczasowych sporów. Zadanie było rzeczywiście karkołomne: jego propozycja łączyła obiektywizm badacza historii z dialektyką dziejów.

W słowie wstępnym do 7 polskich grzechów głównych Załuski protestował zarówno przeciwko krytyczno-drwiącej wizji dziejów, jak i przeciwko legendzie patetyczno-martyrologicznej. Pisał, że ma zamiar „pobronić naszej historii, naszej romantycznej trudnej, młodzieńczo »górnej i chmurnej«, ale na pewno wcale nie durnej”. Na początku deklarował, że chce strzec historii „przed fałszywymi przyjaciółmi, którzy piejąc z zachwytu nad jej krwawą patriotyczną ofiarnością […], sami przekraczają wszelkie granice rozsądku i ciągną na piedestał narodowych cnót lekkomyślność, głupotę, kabotyńską pozę i zwykły idiotyzm”. Chciał jej również bronić „przed wrogami, którzy […] ofiarność przezwali ofiarnictwem, bohaterstwo – bohaterszczyzną, a lekkomyślność, kabotyńską pozę i zwykły idiotyzm uznali za nasze wady narodowe, historycznie jakoby potwierdzone”139. Narzucając legendę historycznoliteracką i dla „szyderców”, i dla „chwalców narodowej jatki”, Załuski przedstawiał obydwa podejścia w taki sposób, że sprowadzały się one do deformacji przekazu historycznego i uniemożliwiały ukazanie postaci i wydarzeń zgodnie z prawdą. Prześmiewcza „synteza naszej historii – pisał Załuski – […] straszy dziś na estradzie i w programach radiowych, w felietonach i humoreskach, stodołach, piwnicach i na strychach” (s. 61). Postawa taka była groźna, bo powodowała (wbrew założeniom prześmiewców), że dowartościowywana stawała się w ten sposób „antyromantyczna, antypowstańcza szkoła »realistycznego myślenia«”, która „na ogół ściśle wiązała się i wiąże z konserwatyzmem, więcej – z reakcją, ze światopoglądem i interesami najbardziej wstecznych grup społecznych w Polsce” (s. 27).

Swoją diagnozę Załuski postawił na podstawie faktów i analizy wydarzeń historycznych. Przeciwstawiając się szydercom, dowodził, że znany z wiersza Mickiewicza Juliusz Konstanty Ordon, ginący w nurcie Elstery książę Józef Poniatowski czy prowadzący szarżę szwoleżerów pod Somosierrą Jan Kozietulski nie byli ani szalonymi straceńcami, ani głupcami. Ich czyny nie były motywowane bohaterszczyzną, instynktem szaleńca czy specyficznym polskim temperamentem. Załuski uważał, że w miarę możliwości działali oni realistycznie; w zgodzie ze zdrowym rozsądkiem wypełniali rozkazy i plany strategiczne lub też uczciwie i do końca spełniali żołnierski obowiązek.

Już na tym etapie jego wykładu był pomijany głębszy, wspólnotowy wymiar historycznych czynów Polaków: walki o niepodległość i zachowanie bądź przywrócenie własnego państwa. Załuski pisał wprawdzie, że nie ma potwierdzenia w faktach szarża z lancami na czołgi, a „we Wrześniu bili się nie zbiegowie z domu wariatów, nie szaleńcy, ale milion ludzi, którzy mieli bronić ojczyzny i wierzyli, że ją obronią” (s. 46), weryfikując rzekome szaleństwa, wyciągał jednak wniosek, że jeśli do postępowania żołnierzy przyłożyć nie miarę ducha czy groteski, lecz miarę etyki zawodowej, to wiele polskich szaleństw okaże się (jedynie) zwykłym wypełnianiem wojennych powinności. Niezwykłość polskich dziejów miała polegać na tym, że więcej od innych narodów mieliśmy przykładów patriotycznego poświęcenia i takiego wypełniania żołnierskiego obowiązku, które wolno było nazywać bohaterstwem. Mieliśmy zatem przodków na miarę niezwykłej historii.

Ważnym elementem wykładu płk. Załuskiego był Grzech szósty: Westerplatte. „Przed wojną nikt o nim nie słyszał” – zaczynał egzegezę obrony Załuski – a potem „przez siedem dni radio, gazety, komunikaty”. Gdy 7 września „Westerplatte umilkło […] za nim umilkły gazety, radio, zniknął rząd i dowództwo, przestały wychodzić komunikaty” (s. 53).

Załuski sugerował związek przyczynowo-skutkowy, którego nie było – komunikaty przestały wychodzić, ale dowództwo funkcjonowało, radio i gazety nie umilkły. „Zdawało się, że wraz z Westerplatte padła Polska, skończyło się wszystko. A jednak to trwało jeszcze miesiąc, właściwie wcale się nie skończyło, kraj nie skapitulował” – kończył wprowadzający fragment rozważań Załuski. I pytał: „Czyż mogła komuś przyjść do głowy myśl o tym, że kapitulowało [w znaczeniu, że nie zostało zdobyte w walce, lecz skapitulowało – przyp. K.Z.] Westerplatte?” (s. 53).

„Na pewno taka myśl nie przyszła do głowy Gałczyńskiemu, którego Pieśń – podkreślał Załuski – powstała 16 września, a dzień później poeta dostał się do niewoli [brak informacji do czyjej – przyp. K.Z.]” (s. 53). Wiersz Gałczyńskiego, zdaniem płk. Załuskiego, przyczynił się do powstania legendy opierającej się na ciągu Kamieniec-Reduta Ordona-Westerplatte. Tymczasem prawda jest inna i „istnieje solidne opracowanie, podsumowujące naszą wiedzę o Westerplatte” – taka jest, zdaniem pułkownika, książka Zbigniewa Flisowskiego. Załuski rozprawił się w tym miejscu z romantycznymi treściami miejsca pamięci, traktując zafałszowanie, które legło u podstaw wiersza Gałczyńskiego, jako pars pro toto dotychczasowej legendy. „Westerplatte nie wyleciało w powietrze”, a czarna chmura dymu była wynikiem wysadzenia w powietrze przez Niemców cysterny. „Obrońcy Westerplatte nie wyginęli” – tu autor podał kilka liczb: stan osobowy i niewielkie straty (15 zabitych). „Po sześciu dniach, sześciu godzinach i 30 minutach wytrwałego oporu załoga na rozkaz dowódcy, majora Sucharskiego, złożyła broń”, a straty, jakie poniosła, „jak na prawie 7 dni nader intensywnej walki” były „bardzo niewielkie” (s. 53–54).

Załuski nie wykorzystał w swojej lekcji postaci mjr. Sucharskiego; chodzi mu o obalenie mitu, który zrodził się we wrześniowych warunkach i pojawił się w poezji Gałczyńskiego. Rozważania o Westerplatte kończył następująco: „Nie było więc Westerplatte wyczynem pirotechniczno-samobójczym (wzorem Pana-Sienkiewiczowego Kamieńca), nie było też Termopilami. Nie mówię tego, by obrońcom odosobnionej placówki odebrać choćby jeden liść ze słusznie im należnego wieńca chwały. Jednakże warto zapamiętać, że pojęcie Westerplatte zawiera w istocie zupełnie inną treść niż ta, którą mu przypisują, a która jest tak łatwym żerem dla szyderców. Właściwa jego treść – to solidne przygotowanie i sumienne wykonanie prostego, żołnierskiego obowiązku walki. A że warunki uczyniły spełnienie tego obowiązku szczególnie trudnym – stało się ono bohaterstwem. Żadne wybuchowe efekty ani pogrzebowe upiększenia nie są tu potrzebne” (s. 54). Przytoczona konstatacja jasno wskazuje, że pułkownikowi nie chodziło o historyczną prawdę o Westerplatte. Jego zasadniczym zadaniem była reinterpretacja treści miejsca pamięci, przy czym pojmował je w duchu bliskim współczesnego „pamięciologicznego” rozumienia tego terminu.

O czym (poza wspólnotowym i państwowotwórczym wymiarem) zapomina w swej wypowiedzi o Westerplatte Załuski? Pominął w rozdziale o Składnicy podstawową naukę płynącą z bohaterstwa westerplatczyków: gotowość do poświęceń i walki do końca. Wprawdzie nawiązał do tych wartości w dalszej części eseju, ale nie mówił o nich wprost. Swoje refleksje nad tą tematyką przedstawił w rozdziale Od antybohaterszczyzny do kolaboracji, konfrontując je z tezami publicysty „Życia Warszawy” (nie wymienił nazwiska autora) oraz Kazimierza Koźniewskiego z „Polityki” – w swoich tekstach podważyli oni sens wrześniowego oporu. Załuski przeanalizował sytuację w Gdańsku i ocenił, że obrona Składnicy „miała dokumentować ze strony polskiej wolę obrony swych praw w Gdańsku, przeciwdziałać stworzeniu bez oporu i bez wystrzału ulubionych przez Hitlera faktów dokonanych” (s. 56). Ponadto miała być podstawą do interwencji politycznej tzw. korpusu interwencyjnego oraz wypełniania przez aliantów zobowiązań sojuszniczych. „Miała więc w tym wypadku odegrać rolę demonstracyjną i polityczną i wiązała się z określonym wariantem ogólnego planu polityczno-strategicznego”– pisał Załuski (s. 56–57). Argumenty te były dla niego podstawą do podkreślenia celowości polskiej obrony i jej zorganizowanego charakteru.

Pułkownik wspominał też o kolejnym militarnym celu realizowanym przez obrońców półwyspu – wiązaniu znacznych sił niemieckich i samego pancernika „Schleswig-Holstein”. „Oprócz zadania szczególnego – wywodził Załuski – które utraciło rację, stało przed nią [załogą – przyp. K.Z.] zadanie ogólne – takie samo jak przed każdą polską kompanią: walczyć z najeźdźcą w miarę możliwości i zadawać mu jak największe straty. Możliwości skutecznej walki 1 września były, a czy ich nie było 7 września – to sprawa sporna. Wiadomo, że większość załogi oceniała je inaczej niż komendant i kapitulować nie chciała. Faktem też jest, że załoga Westerplatte swe możliwości walki wykorzystała w bardzo wysokim, jeśli nie maksymalnym stopniu i większej w pełni rozsądnej skuteczności bojowego działania trudno sobie życzyć” (s. 57). Ostatni fragment wypowiedzi Załuskiego stanowił podtrzymanie tez z dzieła Flisowskiego o dobrze wykonanym zadaniu i w obliczu ataków na przedwojennych żołnierzy oddawał im cześć i sprawiedliwość. Przynosił też wiedzę o tym, że placówka była właściwie przygotowana do obrony, a decyzja o kapitulacji z 7 września – „sprawą sporną”. Trzeba przyznać, że w tym fragmencie tekstu płk Załuski rzetelnie przedstawił zarówno znaczenie obrony, jak i spór co do kontynuacji walki.

W dalszej części wykładu, rozwijając swoją interpretację, Załuski budował nową drogę między „szydercami” a „chwalcami”. Wcześniejszy błyskotliwie przeprowadzony wywód historyczny zjednywał mu czytelnika, który w drugiej części publikacji miał się dać uwieść politycznym mirażom. Po rozprawieniu się na gruncie realiów historycznych i wojskowych z „siedmioma grzechami polskimi” Załuski stawiał krok dalej. Jako autorytet w „kwestii polskiej” pojawiał się Włodzimierz Lenin (s. 69), a chwilę potem „myśliciel tak wnikliwy, jak… Fryderyk Engels”140 (s. 73). Wychodząc od polskich tradycji romantycznych, pułkownik przedstawiał innowacyjne rozwiązanie, polegające na połączeniu „polskiego kolorytu” z historią ruchu robotniczego, który miał przejąć wiele z „polskich nawyków i właściwości” (s. 75). Stąd już blisko było do wywyższenia „ofiary tysięcy peperowców poległych w walce z reakcyjnymi bandami, w walce o spokój i porządek na polskiej ziemi” (s. 77). Na tle nowego ujęcia Załuski formułował ostatni zarzut pod adresem „szyderców” z jednej i „chwalców” z drugiej strony. Przed dalszą częścią wywodu pytał, jakie są Grzechy ósme, czyli o czym w piśmie głucho. „Głucho w Piśmie Świętym »obojga obrządków« – klarował pułkownik – o czynach ofiarnych i pełnych ofiar, o czynach odważnych i zgoła nierozważnych, o spiskowcach z »Proletariatu«, bojowcach roku 1905 i zamachowcach z KPP” (s. 76).

Docierając do głównej części swojej lekcji, czyli promocji swoistego, politycznego realizmu, Załuski porównywał wyprawy partyzantów Gwardii Ludowej z szarżowaniem garstki kawalerzystów na armaty pod Somosierrą. Czymże jest to drugie wobec zrywu polskiej piechoty spod Lenino? – pytał retorycznie. „Historia przyznała już rację proletariatowi, ruchowi robotniczemu, komunistom – już dawno. […] Słuszność historyczna była za komunistami polskimi również w roku 1918, 1919, 1920” (s. 91) – rozwijał swoją myśl. Aż do końca książki tłumaczył, że tezy o przyjaźni polsko-sowieckiej wypływają z wojennego braterstwa broni i sprawdzają się w czasach powojennych. Dla dobra tej sprawy kreował więc mit bitwy pod Lenino, bez której „nie byłoby dwóch silnych armii polskich nad Odrą i Nysą w kwietniu 1945 roku, nie byłoby naszego udziału w szturmie Berlina” (s. 104). „Brawura ataku polskiej tyraliery pod Lenino była niewątpliwie tradycyjnie polskim »szaleństwem« żołnierskim” (s. 96) – te słowa mogą stanowić najlepsze podsumowanie i kropkę nad i dla zabiegów Załuskiego.

Popularność, którą zdobyły tezy pułkownika, spowodowała, że we wrześniu 1967 r. został on zaproszony do wygłoszenia dla aparatu partyjnego wykładu, który zatytułował Tradycje patriotyczne a współczesny kształt patriotyzmu socjalistycznego. Jak ocenia Marcin Zaremba, „ogólny, gloryfikujący powstańcze zrywy wydźwięk książki Załuskiego niespecjalnie odpowiadał Gomułce”141. Retoryczne zabiegi pułkownika rzeczywiście w wielu kwestiach można było traktować ambiwalentnie. Na partyjnym spotkaniu Załuski, broniąc swoich propozycji, zwrócił uwagę na skuteczne wykorzystanie w czasie wojny z Niemcami frazeologii narodowo-patriotycznej w Związku Sowieckim. „Więź patriotyczna, więź łącząca w jakiś sposób ludzi jednego języka i jednej przeszłości historycznej, jednej kultury i również jednego terytorium, ta więź patriotyczna ma jeden walor niezaprzeczalny, ona istnieje” – wywodził142.

Ważkie słowa, dowodzące dostrzegania przez Załuskiego ideowego klinczu, w którym znajdowała się komunistyczna propaganda, wypowiedział on w drugiej części swego wystąpienia. Poświęcił je tradycji, definiowanej jako wybór z historii pewnych zjawisk, nazwisk i faktów, „do których my dziś świadomie się przyznajemy”. Wskazywał na toczący się w Polsce spór o tradycję, w którym po jednej stronie sytuował się „główny nurt polskiej tradycji”, a po drugiej „nurt skrajnej lewicy”. „Oficjalnie przyjęliśmy tę linię – mówił – i […] nasza tradycja Ludowej Polski pokrywałaby się z historią Polski, z głównym nurtem rozwoju”. Wykorzystaniu w ideologii tradycji patriotycznych Załuski przypisał ogromne znaczenie w „zdobywaniu ludzi” i „prowadzeniu ich ze sobą”. „Ten Kościuszko na sztandarze I Dywizji Dąbrowskiej, drugiej Traugutt, trzeciej Kiliński, czwartej Bem w brygadzie artylerii, Westerplatte w brygadzie czołgów, te pogadanki, które pokazywały ludziom, że myśmy nie spadli z nieba […], że my nie będziemy desantem sowieckim w Polsce, że my wyrastamy z wiekowego pnia polskich przemyśleń i polskich potrzeb, że naszym zadaniem jest zrobić to, czego się nie udało kosynierom Kościuszki, że naszym zadaniem jest zjednoczyć naród […]” – podkreślał143.

Wizja dziejów opracowana przez Załuskiego oznaczała odświeżenie strategii komunikacji władzy ze społeczeństwem. Mogła ułatwić dalszą indoktrynację i – żywiąc się sporem o bohaterszczyznę – przetworzyć tradycyjny patriotyzm większości Polaków144. Przeobrażenia owe miały również dotyczyć miejsca pamięci Westerplatte – nie przypadkiem wydarzenie to było jednym z opisywanych grzechów głównych. Poglądy pułkownika stały się niewątpliwym podłożem intelektualnym dla kolejnych dzieł poświęconych obronie Składnicy. Nawiązaniem do jego propozycji i poszukiwaniem bohaterstwa w „solidnym przygotowaniu i sumiennym wykonaniu prostego, żołnierskiego obowiązku walki”145 była sztuka teatralna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej (1965)146, film Stanisława Różewicza (1967) czy powieść Kazimierza Radowicza (1969)147. Rozwinięcia tez ideowych ufundowanych na odnowionym związku Westerplatte z I Brygadą Pancerną można się doszukać w latach sześćdziesiątych zarówno w zmianach, których dokonano na półwyspie, jak i w działaniach wobec środowiska westerplatczyków.

Działania te zostaną omówione w innym fragmencie tej książki, tu zaś skupimy się na książce Kawalerowie Virtuti Kazimierza Radowicza, publikacji wydanej przez MON w 1969 r. Dwudziestotysięczny nakład trafił do sprzedaży w okrągłą rocznicę Września148. Radowicz, podobnie jak Skowrońska-Feldmanowa i Stanisław Różewicz, w jednym względzie szedł już dalej, niż wynikałoby to z opublikowanych na początku lat sześćdziesiątych esejów Załuskiego. Głównym nosicielem heroizmu i bohaterstwa nowego typu stawał się mjr Sucharski.

Na pierwszych stronach powieści Radowicz budował własny autorytet literata, który zna się na rzeczy. Wzmiankował, że już przed wojną jako ośmiolatek widział Westerplatte, a po 1945 r. odwiedził półwysep, „gdy jeszcze nie było tu pomników, wygracowanych ścieżek, betonowej płyty parkingu”. To wtedy odnalazł „ruiny wszystkich wartowni” (s. 9).

Obrońców pisarz przedstawia w tonie patetycznym, uwzględniając wyodrębnione już cechy miejsca pamięci: „Gdy niebo zaczęło walić się nam na głowy, gdy nasza armia cofała się na całym froncie, a tragiczne widmo klęski rysowało się coraz wyraźniej, fama o ich męstwie niosła się jak kraj długi i szeroki […]. Powstała legenda. Żołnierze z Westerplatte wkroczyli do niej w zwartym szeregu, ginąc jak kazała pieśń, ale wtedy chyba potrzebowaliśmy takiej legendy i takiej pieśni. Walczyło ich stu osiemdziesięciu dwóch. Na polu chwały zginęło piętnastu. Wielu żyje do dziś. Hekatomby nie było, ale prawda o nich jest piękniejsza jeszcze niż legenda” (s. 9).

Jaką prawdę o Westerplatte przekazywał czytelnikom Kazimierz Radowicz?

Sucharski i Dąbrowski toczą w jego powieści odwieczny spór realistów z romantykami, czyli – jak tłumaczyła recenzentka „Trybuny Ludu” – między tymi, „co chcą i umieją tylko pięknie dla Polski umierać”, a „tymi, co pragnęliby siebie i drugich nauczyć, jak najlepiej dla niej żyć”149. Major Sucharski pojawia się w powieści pierwszy (s. 11). Jest opanowanym, przewidującym dowódcą, oficerem o szerokich horyzontach, odpowiedzialnym i rozważnym w każdym geście i słowie. Do tego człowiekiem ciepłym, dbającym o żołnierzy. Dąbrowskiego dostrzeżemy w utworze dopiero na stronie 31, co Radowicz – jakby zdając sobie sprawę, że czytelnik zauważy jego prosty zabieg – postanawia usprawiedliwić: „Nadarza mi się jedna z ostatnich już chyba okazji do spokojnego przyjrzenia się kapitanowi Dąbrowskiemu. Może powinienem zrobić to wcześniej, wtedy gdy po raz pierwszy zobaczyłem jego dowódcę, bo przecież ci dwaj ludzie w pewnym momencie dramatu, który się rozegra, staną nie obok, ale w jakimś sensie naprzeciw siebie” (s. 31). „Pewnym momentem dramatu”, który już wstępnie sygnalizował Radowicz, stanie się scena konfliktu podczas narady, ale zanim do niej doszło, pisarz podkreślił odrębność dowódców na różnym poziomie odbioru emocjonalnego, przygotowując czytelnika do opowiedzenia się, gdy „przyjdzie czas”, po „właściwej” stronie sporu.

W ujęciu Radowicza postawa kpt. Dąbrowskiego stanowi karykaturę tradycyjnie pojmowanego przez Polaków heroizmu. Zestaw wartości i argumentów, które pisarz przypisuje Dąbrowskiemu, deprecjonują tak rozumiany heroizm oraz wartości, które oznacza. Antypatię do kapitana mają budzić nawet jego cechy fizyczne. Autor odwołuje się przy tym do zdjęć Dąbrowskiego zamieszczanych we wcześniejszych publikacjach: „Ostry, prosty nos, wąskie, zaciśnięte nieco usta i zdecydowanie zarysowany podbródek. Na innych zdjęciach kapitan ustawiony jest już inaczej, ale na każdym twarz jego ma ten sam wyraz stanowczości i energii, a nawet pewnej hardości. […] Przypomina na pierwszy rzut oka postać eleganckiego dandysa czy sztabowego adiutanta uwieczniającego się na kliszy przed wymarszem na kolejną hulankę” (s. 32) – to tylko fragment dłuższego wprowadzenia antagonisty dla „świetnie prezentującego się oficera”, czyli mjr. Sucharskiego (s. 11).

Komendant Składnicy jest autorytetem, który przewyższa przenikliwością i opanowaniem każdego rozmówcę. „– Ja tu mam wojsko, Wicek, a nie odpustową strzelnicę” – mówi z mocą 31 sierpnia do płk. Wincentego Sobocińskiego, który wygląda przy nim na oficera mniejszego formatu, nieprzygotowanego do prowadzenia zdroworozsądkowej polityki i nierozumiejącego powagi sytuacji. Sobociński reprezentuje opcję przegraną – sanacyjny rząd, który ulegając naciskom aliantów, odwołuje mobilizację. Jest po stronie winnych, odpowiada za klęskę – wedle logiki Radowicza – jeszcze przed wybuchem wojny. „– Dostajesz pomoc z Gdyni, tylko musisz wytrzymać dwanaście godzin” – słyszy major od Sobocińskiego pod koniec rozmowy. W tej rozmowie Radowicz prezentował realia historyczne w taki sposób, by w dalszej części powieści móc pisać o osamotnieniu zdradzonej placówki, która bez skutku czeka na pomoc innych jednostek. Czytelnik ma podzielać racje mjr. Sucharskiego, który na „niezrozumiałe” zadanie wytrwania przez dwanaście godzin, przekazane mu w ostatniej chwili przez Sobocińskiego, reaguje w znamienny sposób: „– Ile? – Sucharski zdumiał się. Dotychczasowy rozkaz obrony ustalał czas jej trwania na sześć godzin […]. – Czy to nowy rozkaz? – Niestety tak – potwierdził Sobociński. – Wystarczy wam amunicji? Pytam tylko na wszelki wypadek – zastrzegł się szybko. – Wystarczy wam? – Wystarczy. Dlaczego zmieniono ten rozkaz? – Nie wiem, Henryk. – Pułkownik rozłożył bezradnie ręce. – Doprawdy nie wiem. W każdym razie takie masz obecnie zadanie” (s. 67).

Komendant Składnicy od początku jest świadomy beznadziejności położenia placówki. Z kolei kpt. Dąbrowski, który obruszony informacją o tym, że minister Beck chce jeszcze rozmawiać z Hitlerem i być może ustąpi żądaniom Niemców, wykrzykuje „z rosnącym zdenerwowaniem”: „– Że dajemy im wszystko, co chcą? To po jaką cholerę mamy karabiny?”. Major pozostaje niewzruszony, ale i pogodzony z losem: „poruszył się w fotelu i powiedział tak cicho, że był to prawie szept: – Właśnie. Tylko karabiny” (s. 72). Dwie strony dalej Sucharski zastanawia się, ile czasu będą w stanie wytrwać przy tak dużej dysproporcji sił. „– Mnie uczono, że żołnierz nie powinien myśleć” – mówi na to „nierozważny” Dąbrowski. „– Ja nie jestem, Kuba, tylko żołnierzem. Ja tu jestem dowódcą” – odpowiada Sucharski. Dąbrowski nie daje za wygraną: „– Będzie wojna, walimy do sukinsynów ze wszystkiego, co mamy. Nie wezmą Westerplatte. To jest całe myślenie”. „– To nie jest całe myślenie, Kuba. Pogadamy jeszcze kiedyś o tym, jeżeli będziesz chciał” – kończy rozmowę rozważny Sucharski, sięgając po hełm (obowiązki wzywają)150. Zanim więc padną pierwsze strzały w tej wojnie, mamy już oponentów ustawionych na odpowiednich pozycjach, a sytuacja Składnicy zostaje czytelnikowi ukazana w stosownym politycznym i militarnym świetle. Stanisław Rogala napisał słusznie, że w książce Radowicza „do walki z Niemcami [mjr Sucharski] staje mężnie, ale z żalem, że to nieuchronna konieczność”151.

W powieści Radowicz wyraźnie podkreślał, przez patetyczny i długi opis, tragizm śmierci kpr. Andrzeja Kowalczyka. Ukazując dramat młodego żołnierza, wpisywał się w prowadzoną w przestrzeni publicznej antywojenną narrację, którą w tym wypadku kierował przede wszystkim do młodych ludzi152.

W sposób specyficzny i zgodny z ówczesną wykładnią propagandową Radowicz podchodził do rozumienia bohaterstwa, ujmując je „jako ciężką pracę, którą należy wykonać” i w której „nie ma […] nic z gestu i pozy” (s. 211). Reprezentantem tak pojętego bohaterstwa stają się mjr Sucharski i większość żołnierzy. Kapitan Dąbrowski nie znajduje dla swojej postawy najmniejszego zrozumienia u narratora, tok jego myślenia jest przedstawiany groteskowo, argumenty – jako niepoważne. Radowicz nie nazwał postawy zastępcy komendanta heroizmem, nie użył tego słowa. W gruncie rzeczy heroizmem mógłby nazwać bohaterstwo Sucharskiego, gdyż dzięki przewartościowaniu sposobu myślenia w sferze podstawowych wartości, na nowo określonym cechom heroizmu zaczynają odpowiadać przymioty i czyny majora.

Sens walki aż do wyczerpania możliwości zostaje ośmieszony, dążenie do kapitulacji uzasadnione. Heroizm mjr. Sucharskiego polega na jego pragnieniu zachowania przy życiu i zdrowiu obrońców. Już pierwszego dnia obrony Sucharski ogląda rannych żołnierzy i odpowiada lekarzowi Słabemu na pytanie o ocenę sytuacji. „– Nasza sytuacja? – major powtórzył pytanie Słabego. – Pana może zaskoczy to, co powiem, ale ta sala niech będzie panu odpowiedzią. […] Ponieśliśmy bardzo małe straty. Na cały dzień walki, walki z tak uzbrojonym przeciwnikiem, straty są zdumiewająco małe. To mi dodaje otuchy”. Po chwili Sucharski, dostrzegając jakby niezręczność czy też dwuznaczność swojej wypowiedzi, postanawia ją uzupełnić. „– I chciałbym, żeby pan wiedział, że zrobię wszystko, co będzie można zrobić, żeby moi żołnierze nie ginęli niepotrzebnie” (s. 179). Walka od początku nie ma żadnego sensu, Radowicz ukazał ją tak, jakby udręka westerplatczyków była bezcelowym wysiłkiem. Dlatego deklaracja Sucharskiego, że zrobi wszystko, aby żołnierze nie ginęli niepotrzebnie, wydaje się czytelnikowi w pełni zrozumiała.

Największym opanowaniem i umiejętnościami przywódczymi major wykazuje się w najtrudniejszej chwili – tuż po bombardowaniu. „Sucharski stał na pierwszym stopniu schodów prowadzących na piętro – opisywał Radowicz sytuację w koszarach tuż po nalocie. – Mundur miał przysypany białym wapiennym pyłem, w jednej ręce trzymał hełm, drugą wskazywał żołnierzom, gdzie mają ustawić karabiny maszynowe i skrzynki z granatami. Spodziewał się bezpośredniego ataku na koszary i natychmiast po zakończeniu nalotu zaczął przygotowywać obronę”. W tym momencie następuje ostrzejsza wymiana zdań między nim a kapitanem. „Profil Dąbrowskiego rysował się […] ostrą linią na jasnej ścianie, hardy i niemal drapieżny. […] – Ja nie chcę, Kuba, żeby tu była jatka” – mówi major. Dąbrowski odpowiada szybko i banalnie: „– Na wojnie krew musi się lać”. Major po chwili zadumy komentuje: „– Dowódca, który nie oszczędza krwi swoich żołnierzy, jest rzeźnikiem, nie oficerem”. Jego riposta przynosi widoczny skutek, bo przeciwnik nie znajduje już argumentów. „Dąbrowski przybladł nieco. Powiedział sucho: – Oryginalne porównanie. Co chciałeś przez to powiedzieć?” Sucharski nie musi mówić (także czytelnikowi) nic więcej: „– Dokładnie to, co słyszałeś, Kuba” (s. 206).

Charakterystycznym rysem powieści Radowicza, na który warto zwrócić uwagę, jest pozbawienie narracji wszelkich elementów mających wskazywać na bogobojność polskich żołnierzy. Wierzący okazują się Niemcy, dzięki czemu opis praktyk religijnych ma negatywną antyniemiecką właściwość i jest nacechowany pejoratywnie. W niedzielę 3 września Niemcy: „Najpierw poszli do kościoła, potem zjedli obiad, po obiedzie porozpinali pasy i ucięli drzemkę, a teraz obudzili się i zaczynają – powiedział [starszy legionista Antoni – przyp. K.Z.] Trela. – Bardzo porządny naród”153.

Rozmowa o kapitulacji 4 września ukazuje, na jakich nierealnych przesłankach opiera się chęć do dalszej walki kpt. Dąbrowskiego: „– Pan mi każe wierzyć, że nieprzyjaciel podchodzi pod Kraków, Poznań, i Bydgoszcz, że cofamy się na całym froncie? W te bzdury mam wierzyć? Bijemy się, wkroczyliśmy do Prus Wschodnich i stamtąd możemy oczekiwać pomocy” – mówi Dąbrowski do kpt. Słabego. Lekarz, który troszczy się o stan rannych, został w powieści przedstawiony jako zwolennik kapitulacji. „– W to, że Pomorze zostało odcięte, również pan nie wierzy?” – pyta, a Dąbrowski podobnie jak w rozmowie z majorem jest nagle skonfundowany i nie wie, co odpowiedzieć („zawahał się na moment”, „był zaskoczony i oburzony”) (s. 250).

W czasie narady major trzeźwo ocenia sytuację na froncie, na co jego zastępca odpowiada impulsywną reakcją: „wstał, podszedł do drzwi, ale nim je otworzył i ostentacyjnie zatrzasnął za sobą, powiedział twardym ostrym głosem: – Kapitulacja to hańba!”. Sucharski nie stara się go zatrzymać, Radowicz słowami komendanta formułuje wyrok na sposób myślenia kapitana: „– Kapitulacja, wbrew temu, co mówił kapitan Dąbrowski, jest hańbą tylko wtedy, gdy poddaje się oddział, który jeszcze nie wykonał rozkazu i może bić się dalej. Moi żołnierze spełnili swój obowiązek całkowicie. Jestem gotowy zakończyć obronę, jeśli panowie uznacie, że dalsze jej prowadzenie przechodzi możliwości naszych ludzi”. Z uwagi na to, że amunicji jeszcze nie brakuje, jedynie kpt. Słaby, choć nie w kategorycznej formie, opowiada się za kapitulacją. „– Dziękuję panom. Będziemy się jeszcze bronili. Tak długo, jak wystarczy nam sił” (s. 250–252) – kończy naradę Sucharski, a opis obrony, która od początku była ukazana jako wypełnianie rozkazu niemającego większego znaczenia, przeradza się od tej chwili w kronikę odkładanej kapitulacji.

Zapalczywy Dąbrowski stara się przekonać do swoich argumentów por. Kręgielskiego, gdy ten zaczyna wątpić w sens dalszej walki. Kapitan uważa, że nadejdzie pomoc. Młody Kręgielski (podkreślenie wieku kolejny raz służy zwróceniu się z bezpośrednim przekazem do młodzieży) myśli rozsądniej od kapitana: „– Mieliśmy się bronić dwanaście godzin. Taki był rozkaz” – mówi. Dąbrowski wybucha: „– Do diabła z rozkazem! My będziemy się bili do końca! Spurpurowiał. Krzyczał tak głośno, że porucznik odruchowo podniósł rękę do ucha. Zapytał: – A jeśli nasi nie przyjdą? – Wtedy polegniemy. Polakom to nie pierwszyzna” (s. 253).

6 września koncyliacyjny Sucharski szuka porozumienia z kpt. Dąbrowskim. „– Unikasz, Kuba, rozmowy ze mną”. Zastępca komendanta wygląda tak, jakby „czerwienił się i bladł na przemian”, ale odpowiada spokojnie: „– O czym chciałbyś rozmawiać? Nie mamy już wspólnego języka. […] Myślisz o kapitulacji, kiedy żołnierze chcą walczyć. Wymierzyłeś policzek załodze, która od sześciu dni bije wroga, której sam Wódz Naczelny przesłał…” Komendant przerywa w tym miejscu Dąbrowskiemu. Słowa Naczelnego Wodza nie są warte wysłuchania, stanowią raczej powód do irytacji. „Major uniósł rękę i przerwał Dąbrowskiemu niespodziewanie ostrym tonem: – Oczekiwałem czegoś innego niż pozdrowień. Niemców nie pokonamy gratulacjami marszałka. Chciałbym wiedzieć, Kuba, czy dobrze przyjrzałeś się mapie, bo ty mówisz o policzku, a ja o faktach. Niemcy zajęli Kraków i Łódź. Z Łodzi niedaleko do Warszawy”. Prostota argumentów majora ma przekonać każdego, mimo to Dąbrowski mówi: „– Nie muszę w to wierzyć. Mamy zresztą sojuszników”. Na te słowa „Sucharski zaśmiał się krótko, nerwowo”, wyjaśniając kapitanowi: „jesteśmy i zawsze byliśmy sami”. „– Obowiązek nasz wypełniliśmy dobrze. Nie wiem, czy mam prawo…” – konkluduje Sucharski. „– Bronimy honoru – przerwał Dąbrowski – to daje nam wszelkie prawa. – Wbił twarde spojrzenie w twarz majora, który lekko wzruszył ramionami. – Nie jestem poetą, Kuba. Jestem dowódcą oblężonej i odciętej placówki wojskowej i muszę wziąć odpowiedzialność za życie moich żołnierzy. Dla pustych słów nie pozwolę im ginąć” (s. 280–281).

7 września „wartownia druga dymiła jak zgaszona świeca”, a radiotelegrafista przyniósł wiadomość, po której Sucharski zbladł: „– Czołgi niemieckie doszły do Warszawy, panie majorze. Przed chwilą był komunikat”154. Sucharski ma ziemistoszarą twarz, oblaną drobnymi kropelkami potu, zapadnięte policzki, zgasłe oczy. Podejmuje, zdawał się wykładać Radowicz, prawdziwie heroiczną decyzję. „Major przygarbił się jeszcze bardziej, poruszył kilkakrotnie wargami, zanim wydobył z nich schrypnięty, pusty głos: – Niech pan ich zawiadomi, sierżancie, że kapitulujemy” (s. 297–298). Dąbrowski, próbując wymusić na majorze odwołanie rozkazu: „kredowo blady sięgnął do kabury”; chce „walczyć do końca albo… […] tu od razu rozwalić sobie łeb”. Wyjmuje pistolet, a na widok tego gestu Sucharskiemu przemyka przez głowę myśl, że „to wyjście byłoby może najlżejsze i najprostsze”. Żołnierze gromadzą się na zbiórkę, idą w stronę Niemców, w koszarach pozostaje nietknięty „wykuty w kamieniu biały polski orzeł” (s. 301). Obrońcy opuszczają Składnicę, ale orzeł „w jakimś celu” pozostaje. Ma świadczyć o tym, że Polska tu powróci – tego przesłania Radowicz już nie formułował, choć zdawał się sugerować czytelnikom tę wymowę – wykorzystywaną już wielokrotnie w ówczesnej perspektywie miejsca pamięci.

Radowicz skończył na tym powieść. Nie opisał spotkania z Niemcami, wręczania szabli mjr. Sucharskiemu. Naprawił błąd Wańkowicza, a zwłaszcza twórców wyświetlanego w tym czasie w kinach filmu Westerplatte, którzy ukazali niemiecką kurtuazję.

Mimo narracyjnych niuansów Radowicz zamierzał w gruncie rzeczy osiągnąć ten sam efekt co twórcy-szydercy: zdeprecjonować dotychczasową mitologię narodową, ukazując ją w krzywym zwierciadle. Byli zatem Kawalerowie Virtuti kolejną próbą dekonstrukcji romantyczno-heroicznego Westerplatte i przewartościowaniem miejsca pamięci. W tej próbie tkwiła jednak zasadnicza sprzeczność. Retoryka odwiecznej walki z Niemcami, uprawiana w celach politycznych i legitymizacyjnych także przez inne nośniki pamięci, rozwijana na gruncie Westerplatte wyglądała dość osobliwie. Była tu w końcu uzasadniana decyzja jak najszybszej kapitulacji; wymóg walki z niemieckim agresorem ustępował pola innej potrzebie: konieczności pozbawienia Polaków romantycznej tradycji walki do końca w imię miłości do ojczyzny155.

Nacechowana nadmiernym dydaktyzmem i stylistyczną przesadą opowieść Radowicza nie dorównywała w żadnym elemencie tworzywa literackiego prozie Wańkowicza. Nie mogła też przyćmić popularności i siły oddziaływania Pieśni o żołnierzach z Westerplatte Gałczyńskiego. Mimo to jego próba była dowartościowywana i wprowadzana do dyskusji156. W roku 1983 Lesław M. Bartelski w eseju Wielka książka września zestawiał utwory Flisowskiego, Wańkowicza i wydanych dziesięć lat później Kawalerów Virtuti. „Mamy więc trzy dzieła, odmienne w kształcie artystycznym – przekonywał – ale zbliżone podobnym sposobem widzenia postawy żołnierzy, wszystkie dające satysfakcję czytelniczą. […] Każda z tych książek wspiera pozostałe, pozwala na pełniejsze zapoznanie się z historią”157.

W toku ówczesnych dyskusji – jak podkreślał Stanisław Rogala – wciąż „najżywszą reakcję wywołała proza Wańkowicza”158. Po kilku latach obecności pisarza w kraju zorientowano się, że Wańkowicz nie daje się łatwo „prowadzić”, a jego twórczość wymyka się komunistycznej interpretacji. Najbardziej napiętnowanym utworem Wańkowicza stali się Hubalczycy i postać mjr. Henryka Dobrzańskiego159. W 1960 r. w przedmowie do drugiego wydania Hubalczyków Wańkowicz postanowił zapytać: „Impuls walki, poświęcenia, wielkiej przygody – jest najczystszym przywilejem młodości […]. Po cóż to zwalczać w sposób nierozumny, naklejając na najczystszych rzeczach cuchnącą etykietę »bohaterszczyzna«?”160. Pisarz zdawał sobie sprawę, że jego krytykom chodzi o „obawę kontynuacji romantycznego wychowania”. „Trzeźwy rachunek nie powinien jednak wymazywać rachunku krwi” – przekonywał, bo „metoda poniżania czegokolwiek, co ma wartość, prowadzi tylko do zubożenia” (s. 93). Wańkowicz piętnował fakt, że – jak dowodził – „naklejono tej mojej sercem pisanej książce, książce o chłopcach, których kocham, których czczę, plugawą nalepkę – bohaterszczyzna” (s. 98).

Zbigniew Załuski, który zauważył, że dyskurs o bohaterszczyźnie rozwinął się również wokół pisarza o „niepoślednim talencie”, nie zdecydował się jednak odnieść do twórczości Wańkowicza („tej ostatniej ruszać nie będziemy” – napisał)161. Z kolei Melchior Wańkowicz, podejmując grę z dominującym aktorem pamięci, w recenzji 7 polskich grzechów głównych zaznaczył, że Załuski „nieco przyspieszył […] proces”, w którym wahadło wychylało się między „szydercami” a tym, „cośmy przeszli”, w związku z tym zbyt szybko ogłosił i zaciemnił prawdę, twierdząc, że „naród polski jest normalnym narodem, bez poszlacheckich romantycznych przerostów, a w dziejach naszych niekalkulowane zrywy były winą przywódców, nie zaś tego trzeźwego narodu”. Pisarz nie wyrażał wątpliwości co do podstawowej tezy: „Należy z całą siłą uświadamiać, że w myśleniu narodu musi nastąpić zwrot od romantyczności otrzymanej w spadku po kulturze szlacheckiej do realizmu, który powinien przynieść awans społeczny, wprowadzający w polskie myślenie docenianie realiów”162.

Władza korzystała z obecności Wańkowicza, włączając go do sporów o bohaterszczyznę i zapraszając do debat prasowych. O tym, jak wyglądały takie redakcyjne dyskusje, można się przekonać na podstawie zapisu debaty zorganizowanej w 1962 r. w redakcji tygodnika „Nowa Kultura”163. Wzięli w niej udział Lesław M. Bartelski, Stanisław Grochowiak, Jerzy Putrament, Melchior Wańkowicz, Stanisław Zieliński i Zbigniew Załuski. Ten ostatni postulował: „Nie wymagam od literatury tego, co może dać monografia historyczna. Chodzi mi o co innego […]. Chodzi mi po prostu o to, że literatura winna dać syntezę Września”. Siedzący obok Wańkowicz, którego Wrzesień żagwiący mógł być uznawany za próbę takiej syntezy, nie komentował postulatu Załuskiego. Rozmawiały ze sobą osoby mające wiedzę o tym, że na emigracji funkcjonuje drugi obieg polskiej kultury i niektóre książki w socjalistycznej Polsce nigdy nie zostaną wydane. Tym samym znały prawdę o ułomnościach „pamięci upowszechnianej”, w obrębie której wiele wydarzeń nie mogło się rozwinąć. Rozmawiali ze sobą pisarze i historycy zdający sobie sprawę z ograniczeń i reglamentowania dysput opartych na niepełnej wiedzy historycznej164.

Powrót do przerwanych wątków sporu o bohaterszczyznę przyniosło sprowadzenie do Polski w 1971 r. szczątków mjr. Sucharskiego. Tuż przed wielką uroczystością Jerzy Lovell postanowił naświetlić na gruncie Westerplatte „zasadniczą przegraną mitu szlachetczyzny”, a wizerunkowi mjr. Sucharskiego dodać politycznie znajomą zaletę. Uwypuklana w publikacjach „chłopskość” majora (której podstawą było faktyczne pochodzenie komendanta, ale też proza Wańkowicza) przed uroczystą manifestacją zapowiadaną w Gdańsku była wymieniana jako główna cecha tworząca jego legendę. W 1970 r. Lovell opisał w eseju figurę „Profesora”, który pytany o „przeżytki szlachetczyzny” nie ma wątpliwości: „Dam Panu tylko jeden przykład, bardzo dramatyczny, dla wielu kontrowersyjny – mówi. – Znamy wszyscy w Polsce historię obrony Westerplatte. Ale niedokładnie. Otóż wśród kadry oficerskiej przeważała opinia, że tę walkę należy prowadzić aż do ostatniego żołnierza: Termopile, honor i tak dalej, Pan rozumie. Przeciwstawił się jej w pewnej chwili dowódca, Sucharski. Przemyślał sytuację na trzeźwo, choć zapewne z przeraźliwym bólem: dalsza walka nie ma sensu, niczego nie zmieni już w obrazie przegranej wojny, przyniesie natomiast zagładę ludziom potrzebnym przyszłej Polsce. […] Sucharski to z pochodzenia chłop, z biednej, lecz światłej rodziny, którą doskonale znam. Nie wiem jak inni, ja jego postawę i czyn uważam za symptom. Mentalność chłopa to przede wszystkim realizm, rozsądek, kalkulacja, ostrożność. Słowem: to wszystko, co jest absolutnie przeciwstawne polskiej szlachetczyźnie”165.

Manifestacja na Westerplatte w 1971 r., a następnie film Hubal Bohdana Poręby (1973) odnowiły pytania o postawę wobec potrzeby czynnej walki z wrogiem. Popularność Melchiora Wańkowicza, którego twórczość przyczyniła się do wykreowania dwóch bohaterów najnowszej historii (mjr. Sucharskiego i mjr. Dobrzańskiego), irytowała wiele nieprzychylnych mu osób. Autor Monte Cassino stał się hołubionym przez czytelników barwnym pisarzem-gawędziarzem, do tego szykanowanym przez władze166. Jego wizja obrony Westerplatte, chociaż zawierała elementy, które były wykorzystywane przez peerelowską propagandę, stanowiła zupełne przeciwieństwo tworzonego przez Flisowskiego i Radowicza „przyczynku do bohaterstwa”. Coraz bardziej przeszkadzała nieusuwalna perspektywa historyczna, w której następcami westerplatczyków okazywali się nie czołgiści z I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, ale żołnierze armii gen. Andersa, wśród których znalazł się po wojnie dowódca obrony Składnicy.

Po sukcesie filmu Hubal Wańkowicz postanowił jeszcze raz zabrać głos na temat swoich bohaterów. Zrobił to we wstępie do wydanego w 1974 r., czyli w roku śmierci pisarza, tomu Dwie prawdy, w którym postanowił zestawić Westerplatte i Hubalczyków. Już samo umieszczenie w jednej publikacji obu tych utworów i opatrzenie książki wymownym tytułem ujawniało i równocześnie promowało zamysł Wańkowicza. Pisarz włączył się kolejny raz w dyskurs o bohaterstwie, aby namówić czytelników do zaakceptowania i pogodzenia dwóch pozornie różnych postaw: mjr. Sucharskiego i mjr. Hubala. Stając przed dylematem „Hubal czy Sucharski?”, Wańkowicz jasno wyłożył swój punkt wyjścia: „Napisałem książkę o Hubalu i spotkałem się z zarzutem heroizowania. Napisałem książeczkę o Westerplatte i wywołałem głosy, że Westerplatte mogło się trzymać dłużej. Dwa przeciwstawne zarzuty”167. Ważył w ten sposób problem, ale przy okazji z jego wypowiedzi można się było dowiedzieć, że mimo ciągłych wyjaśnień nie brakowało osób, które uważały, że Westerplatte mogło i powinno się bronić dłużej.

Major Sucharski, podkreślał pisarz, reprezentował „myślenie chłopskie wywodzące się z realiów” i potrafił wziąć na swoje barki decyzję o kapitulacji. Z kolei Hubal to „myślenie szlacheckie […], wywodzące się z tradycji rycerskich”. Dobrzański jako „błyskotliwy oficer kawalerii, spokrewniony z rodami arystokratycznymi, poprzysiągł sobie, że munduru nie zdejmie”. Ale przecież Dobrzańskiemu „nie śniło się […], że zrobią go partyzanckim świętym”. Obydwie postawy Wańkowicz cenił jednakowo i uznawał za pełnoprawne we współczesnej Polsce. „Jesteśmy świadkami – wywodził – niezmiernie ciekawego procesu zrastania się w polskiej kulturze tych dwóch typów myślenia”. Proces ten miał związek z awansem społecznym synów chłopskich w Polsce ludowej, choć przecież i II RP „dała masom chłopskim świadomość polityczną, czego wielkim świadectwem był Wrzesień”. Zatem, kończył Wańkowicz, „jeśli w jakiejś trudnej chwili spotkają się panowie Hubal i Sucharski, będą mówili jednym językiem – pełnobrzmiącej kultury polskiej” (s. 6–7).

Przedstawiając w pozytywnym świetle proces przemian powojennych, Wańkowicz skorzystał z metafory wahadła, której użył już w recenzji książki Zbigniewa Załuskiego. Czy jednak punkt, w którym Wańkowicz zatrzymywał wahadło (miejsce zrastania się dwóch tradycji), mógł się podobać partyjnym ideologom? W gruncie rzeczy pisarz mamił komunistycznych aktorów pamięci. Postępowanie mjr. Sucharskiego nie wymagało obrony. Od lat jego postawa była wychwalana, a w 1974 r., gdy ukazywały się Dwie prawdy, postać komendanta Westerplatte była już powszechnie znana w przestrzeni kulturowej PRL (po sprowadzeniu do Polski prochów Sucharskiego jego imię nadawano szkołom i ulicom; w książkach i czasopismach przedstawiano jednoznacznie bohaterski obraz tej postaci). Inaczej rzecz się miała z Hubalem. Losy oddziału mjr. Dobrzańskiego zostały w sposób poruszający ukazane na ekranie, a on sam stał się ikoną wrześniowego, niezłomnego oficera i patrioty. Etos walki Hubala i jego żołnierzy był jednak wciąż krytykowany i podważany. To pamięci o Hubalu bronił więc Wańkowicz, spajając ze sobą „dwie prawdy” i publikując w jednym tomie Hubalczyków i Westerplatte. Przy okazji być może opóźniał, a nie przyspieszał proces, o którym mówił, gdyż dla partyjnych ideologów lepszym podejściem mogło być pomijanie szlacheckiej tradycji, a nie jej ciągła adaptacja i zespalanie. Zestawienie dwóch opowiadań miało, być może mimowolnie, jeszcze jedno następstwo: rycersko-kawaleryjski splendor mjr. Hubala spływał w czytelniczych sercach także na mjr. Sucharskiego.

W 1977 r. do „sprawy Wańkowicza” wrócił jeden z czołowych przedstawicieli „szyderców” – Edmund Osmańczyk, który trzydzieści lat wcześniej w Sprawach Polaków kojarzył polską tradycję romantyczną z „burzynami historii”168. W tekście Poszlacheckie garby i cnoty, zamieszczonym w książce Rzeczpospolita Polaków169, Osmańczyk zaciekle rozprawiał się ze szlachetczyzną: „Negatywy szlacheckie są powszechnie znane: sobiepaństwo, nadużywanie wolności, warcholstwo, pieniactwo, obżarstwo, pijaństwo, rozrzutność, nieróbstwo, życie ponad stan, nieliczenie się z prawami ekonomii, lekceważenie sąsiadów, pobrzękiwanie szablą, kiesą, różańcem, zależnie od okazji, przy nikłym rozpoznawaniu rzeczywistej sytuacji. Długa to litania, bynajmniej tu nie zakończona” (s. 128). Litanię pretensji kończyło przywołanie nazwisk Melchiora Wańkowicza i Stanisława Cata-Mackiewicza (obaj w 1977 r. – gdy książka się ukazała – już nie żyli). Władza – zdaniem Osmańczyka – wpuściła ich do kraju, bo „starała się pozyskać […] sfrustrowane warstwy, potrzebne do odbudowy zniszczonego kraju”, a proces odbudowy „utrudniały coraz ostrzejsze nadużycia władz bezpieczeństwa, potępione dopiero w 1955/56 roku” (s. 184). „W tym kontekście – obruszał się Osmańczyk – może jakąś prawidłowością, a nie cudactwem Polski Ludowej w latach sześćdziesiątych była ogromna popularność dwóch świętych krów z potężnymi szlacheckimi garbami, Stanisława Cata-Mackiewicza i Melchiora Wańkowicza, tylko z tej przyczyny, że ci dwaj reprezentanci kresowej szlachty władali piękną polszczyzną minionego czasu i było rzeczą nieistotną, co pisali, tylko jak pisali, no i to, że po latach emigracyjnych błąkań osiedli w odbudowanej już nie przez nich Stolicy Polski Ludowej, bo tu mieli rzesze czytelników, nauczonych sztuki czytania właśnie przez Polskę Ludową, o której nic dobrego ani na emigracji, ani nawet w Warszawie nie napisali. To cudactwo sporo namąciło w narodowej kadzi, ale to już może zaprzeszłość, sądząc po pytaniu synka moich przyjaciół: – Kto to był Cat-Wańkowicz?” (s. 129).

Był jeszcze inny powód irytacji Osmańczyka. Dochodziły wątki osobiste, ale też wyrażone explicite przekonanie o szkodliwości prozy Wańkowicza dla podejmowanych wówczas wysiłków, mających na celu zmianę tożsamości społecznej: „Równocześnie na skutek cudacznych układów politycznych powstawały paradoksalne sytuacje – pisał Osmańczyk. – Po latach milczenia w literaturze i sztuce oddawano należny hołd żołnierzom armii podziemnej w latach okupacji i żołnierzom armii polskiej na Zachodzie – przede wszystkim epopeją Melchiora Wańkowicza o zdobywaniu Monte Cassino przez żołnierzy armii gen. Władysława Andersa – natomiast o wielkiej sprawie Polaków, żołnierzach kościuszkowskich, którzy od Lenino dotarli do Berlina, cicho było w literaturze i sztuce przez bardzo długie lata. Pierwsza relacja, typu Wańkowiczowskiego, Włodzimierza Sokorskiego o bitwie pod Lenino ukazała się dopiero na początku lat siedemdziesiątych, podobnie jak i moje reportaże wojenne o zdobywaniu Berlina przez kościuszkowców, drukowane w prasie w 1945 roku […]. To wszystko spowodowało, że proces odchodzenia od ultrapolskich stereotypów patrzenia na Wschód i Zachód przebiegał bardzo złożenie i długo i – moim zdaniem – nie został jeszcze zakończony, bo jeśli tamte poglądy nawarstwiały się przez pokolenia, to i nowe widzenie świata jest sprawą pokoleń” (s. 184).

Swoiste podsumowanie pozycji, którą zajęło Westerplatte w świadomości polskiego społeczeństwa, mogą stanowić wyniki badań opinii publicznej, które opublikowano w 1975 r. Ciekawe oceny sformułował przy tej okazji Eugeniusz Olczyk z Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego w Warszawie170. „Na podstawie reprezentatywnych wyników badań przeprowadzonych trzykrotnie, w latach 1965, 1969 i 1973” Olczyk przedstawił, co sądzi „opinia publiczna na temat wartości zawartych w tradycjach orężnych narodu z okresu drugiej wojny światowej”. Chociaż historycy krytycznie teraz podchodzą do metodologii tych badań171, warto poznać oceny zaprezentowane przez wykładowcę WAP172.

Popularność poszczególnych wydarzeń z czasów II wojny światowej Olczyk przypisał w dużej mierze oddziaływaniu literatury, uznając, że słowo pisane odgrywa podstawową rolę w kreowaniu świadomości społecznej. W rozdziale Ustalenia ogólne, zanim przedstawił wyniki badań, zgodził się z opinią Klemensa Krzyżagórskiego, którą przytoczył: „bez książki o Monte Cassino nie byłoby bitwy o Monte Cassino, jako faktu społecznego o wielkiej i długotrwałej sile moralnego oddziaływania; byłby mało ważny incydent militarny, pogrążający się z wolna w pamięci jego uczestników. Proste to rzeczywiście, ale niezupełnie. Trzeba bowiem koniecznie dodać, że tę książkę o Monte Cassino napisał Melchior Wańkowicz”173.

Badania miały charakter ankietowy. Zadawano w nich pytanie: „które z wymienionych bitew i akcji zbrojnych żołnierzy polskich w czasie drugiej wojny światowej ceni Pan(i) najbardziej?”, prosząc o wybór trzech spośród czternastu podanych miejsc bitewnych bądź wpisanie odpowiedzi w pole „inne (jakie?)”, lub też zaznaczenie odpowiedzi „cenię wszystkie jednakowo”, „nie cenię żadnych” i „trudno powiedzieć”. Ponieważ około 84 proc. ankietowanych wybierało trzy bitwy, a uchylających się od odpowiedzi było bardzo mało, Olczyk doszedł do wniosku, że społeczeństwo „wysoko ceni bitwy stoczone przez żołnierzy polskich podczas drugiej wojny światowej” i „ma wobec bitew wyraźnie sprecyzowane oceny i odpowiednią skalę porównawczą”. Największym uznaniem w 1973 r. cieszyły się w kolejności: Westerplatte, Monte Cassino, bitwa pod Lenino, powstanie warszawskie i bitwa o Anglię. Olczyk od razu zaznaczał, że „na przestrzeni lat 1965–1973 nastąpiły przesunięcia w popularności bitew, i to we wszystkich środowiskach. W omawianym okresie zyskały na popularności przede wszystkim: obrona Westerplatte, bitwa pod Lenino, walki o Wał Pomorski i szturm Berlina; natomiast straciły na popularności przede wszystkim bitwa pod Monte Cassino, Powstanie Warszawskie i bitwa o Anglię”. Olczyk wyrażał zadowolenie, że zmniejszył się dystans między Monte Cassino i Lenino, a wśród nauczycieli i żołnierzy bitwa pod Lenino wyprzedziła Monte Cassino. Zagadnieniem, które go nurtowało, był układ sympatii dla poszczególnych bitew, a zwłaszcza kwestia, „dlaczego, na przykład, tak mało znacząca nie tylko w dziejach wojny, ale nawet dla walk we wrześniu 1939 r. bitwa na Westerplatte zajmuje pierwsze miejsce, a mająca tak istotne znaczenie w operacji berlińskiej bitwa stoczona przez 2 Armię WP pod Budziszynem i Dreznem lub największa bitwa kampanii wrześniowej pod Bzurą – zajmują odległe miejsca w tabeli?”174.

Troska Olczyka nie była w gruncie rzeczy związana z samą nadmierną rangą Westerplatte w stosunku do większych bitew: Budziszyna i Drezna. Chodziło raczej o to, że miejsce pamięci Westerplatte (Olczyk był bliski dzisiejszemu rozumieniu tego pojęcia) w przeciwieństwie do czystych ideowo Lenino czy Drezna, mimo wszystkich zabiegów podejmowanych przez dziesięciolecia, niosło treści, które wciąż wymagały dalszych przekształceń. Próbując zrozumieć ten fenomen, Olczyk wyszedł od uwagi ogólnej: „Tradycje – jak wiadomo – funkcjonują w świadomości społecznej w pewien charakterystyczny sposób; o ich popularności decydują często nie obiektywne wartości, ale określone stereotypy myślowe, ukształtowane nierzadko na podstawie zasłyszanych mitów lub legend”175.

Drugim elementem, który wziął pod uwagę, był „stan upowszechnienia wiedzy na dany temat różnymi kanałami przekazu i w różnej postaci: od wiedzy szkolnej, przez literaturę, poezję, sztukę, film, ustne opowiadania itp.” Elementy te nie sprzyjały popularności bitwy pod Budziszynem czy Dreznem, działały natomiast na korzyść obrony Westerplatte, która „już w czasie działań wojennych 1939 r. poczęła funkcjonować w świadomości społecznej jako symbol bohaterstwa i woli oporu narodu polskiego”. Olczyk przypomniał, że „już w czasie wojny krążył po kraju wiersz K.I. Gałczyńskiego pod tytułem Pieśń o żołnierzach z Westerplatte z pięknie rozpoczynającą się strofą”. Dalej wymienił kolejne przyczyny: „na Westerplatte jest wielki pomnik widoczny daleko z morza i z całego wybrzeża gdańskiego; na Westerplatte jest Port Północny, o którym wiele mówi się, a przy okazji pada słowo Westerplatte; o Westerplatte było już siedem, a może i więcej wydań książki Z. Flisowskiego pt. Westerplatte; o Westerplatte jest interesujący film pokazywany już kilkakrotnie w telewizji; o Westerplatte uczy się młodzież w szkołach, przypomina się przy okazji każdej kolejnej rocznicy napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę”176.

Olczyk prawidłowo wyróżnił elementy popularności Westerplatte, choć nie uwzględnił tu niedawnej uroczystości związanej ze sprowadzeniem do Polski prochów mjr. Sucharskiego – wydarzenia, które zyskało bogatą oprawę medialną i propagandową. Konkluzja, którą sformułował, była aktualna do 1989 r. i nadal taka pozostaje: „Westerplatte utrwaliło się w świadomości społecznej i funkcjonuje jako symbol bohaterstwa i umiłowania wolności, jako symbol poświęcenia dla Ojczyzny. Wybierający tę bitwę wcale nie musi wiedzieć, co to jest Westerplatte – półwysep czy miasto; gdzie leży – w Gdańsku czy koło Torunia; ilu walczyło tam żołnierzy – 182 czy 10 tysięcy i ilu z nich poległo – 15 czy 5 tysięcy. Wyborów dokonuje się na zasadzie utrwalonego stereotypu, tak jak z reguły postępuje się z przyswojonymi tradycjami. Obrona Westerplatte funkcjonuje w świadomości społecznej jako jedna z piękniejszych kart tradycji orężnych narodu polskiego i jest prawdopodobne, że zostanie w niej na stałe”177.

Uwagi Olczyka mogą stanowić punkt odniesienia do szerszej konstatacji, podsumowującej funkcjonowanie Westerplatte w literaturze. Wydaje się, że to właśnie na gruncie literackim, najważniejszym dla polskiej tradycji i kultury, odbyła się główna bitwa z wrześniowymi źródłami miejsca pamięci. W przeciwieństwie do historiografii, polskim literatom udało się stworzyć dwa poświęcone obronie Składnicy dzieła całkowicie wolne od komunistycznej ingerencji, w dodatku – z uwagi na potrzeby legitymizacyjne – promowane przez dominujących aktorów pamięci. Myślę tu o powstałej 16 września 1939 r. Pieśni o żołnierzach z Westerplatte Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego oraz o Westerplatte Melchiora Wańkowicza, napisanym w 1946 r. Obydwa utwory znacznie przewyższały artyzmem i siłą oddziaływania wszelkie inne próby literackie dotyczące obrony Składnicy i były atakowane w całym badanym okresie, jako znaczące przeszkody w procesie przeobrażeń polskiej świadomości. Westerplatte, będące ważnym miejscem pamięci w komunistycznym kanonie zdarzeń historycznych, stanowiło obiekt stałej literackiej i publicystycznej obróbki propagandowej, a intensywność podejmowanych zabiegów zmierzających do nadania mu stosownej konotacji politycznej i aksjologicznej (m.in. przez wciągnięcie w spór o bohaterszczyznę) świadczyła o wadze tego miejsca pamięci w koncepcji kultury narzucanej przez komunistycznych dysponentów.

1 K.I. Gałczyński, Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, „Tygodnik Powszechny” 1945, nr 4, s. 1.

2 Pisali na ten temat: G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu. Interpretacja „Pieśni o żołnierzach z Westerplatte” K.I. Gałczyńskiego [w:] Wrzesień w literaturze i historii polskiej, cz. 1: Wrzesień w literaturze, red. M. Inglot, Wrocław 1980; T. Stępień, Legenda o Morskim Batalionie („Pieśń o żołnierzach z Westerplatte” K.I. Gałczyńskiego) [w:] Poezja polska. Interpretacje, red. K. Heska-Kwaśniewicz, B. Zeler, Katowice 2000; B. Olszewska, A „Pieśń…” wciąż legendę niesie…(Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w polonistycznej edukacji dzieci i młodzieży) [w:] Po co nam Gałczyński? Szkice i studia, red. P. Kowalski, K. Łeńska-Bąk, Opole 2005; S. Buryła, Legenda Westerplatte w tekstach literackich [w:] Niepiękny wiek XX. Profesorowi Tomaszowi Szarocie w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. B. Brzostek i in., Warszawa 2010.

3 S. Żeromski, Syzyfowe prace, Warszawa 1929, s. 260. Pisarz w młodości wielokrotnie deklamował Redutę Ordona, zob. S. Żeromski, Dzienniki, t. 6, przedmowa i oprac. J. Kądziela, Warszawa 1966, s. 235.

4 K. Wyka, „Reduta Ordona” [w:] Liryka polska. Interpretacje, red. J. Prokop, J. Sławiński, Kraków 1966, s. 97.

5 Ibidem.

6 K. Irzykowski, Notatki z życia, obserwacje i motywy, wybór A. Dobosz, wstęp S. Kisielewski, Warszawa 1964, s. 322. Warto przytoczyć dłuższy fragment zapisków Irzykowskiego (Wyka i inni ograniczali się do krótkiego urywka): „Zaraz po zjedzeniu obiadu spadła na nas wiadomość: Westerplatte zdobyli Niemcy! Westerplatte, nasz symbol! Pułkownik Umiastowski wygłosił przemówienie, które mi się nie podobało, zanadto płaczliwe, mogące zniechęcić żołnierzy, do kt[órych] przemawiał. Raczej należało powiedzieć: wszędzie teraz są takie Westerplatte i ich przykład powinien was zachęcić! Pomścijmy ich! Ale oni, którzy tych strat znają chyba wiele, nie potrzebują się nad tą specjalnie rozczulać. Później poeci wezmą to na swoje pióro – dwustu z Westerplatte. Ale czemu nie skończyło się tak jak w Reducie Ordona? Może teraźniejsze środki techniczne nie pozwalają na to? A przecież duże mosty się wysadza. […] Przez telefon odzywa się Hania […]. Spłakaliśmy się oboje z powodu Westerplatte – spartański czyn! Teraz jej się będzie to śniło. […] To słuchanie cały dzień i całą noc radia także wyczerpuje. Ciągle się o czymś nowym słyszy. Radio skupia sprawę jak soczewka i otwiera widok jak peryskop, ale rozproszkowuje sprawę i już ją od razu stylizuje, nie pozostawiając miejsca na własne myśli. Westerplatte padło po 8 dniach – dopiero! […] Że też wciąż analogie literackie się narzucają, to konieczne, póki własna myśl nie wypłynie. Jakże wygodnie spać we własnym łóżku. Ileż uroków zawierało moje marne życie. Mieć nocnik pod łóżkiem! A jak oni tam spali przez 8 dni na Westerplatte. […] Czy Niemcy w swoim biuletynie uczcili jakoś Westerplatte, czy woleli przemilczeć to bohaterstwo, aby się nie nazywało, że tam wsiąkła polska krew?” (ibidem, s. 322–324).

7 K. Wyka, „Reduta Ordona”…, s. 114.

8 R. Przybylski, Podróż Juliusza Słowackiego na Wschód, Kraków 1982, s. 31.

9 Ibidem.

10 „Polskimi Termopilami” nazywano w okresie II RP bitwę pod Zadwórzem na przedpolu Lwowa, gdzie w 1920 r. 330 polskich obrońców pod dowództwem kpt. Bolesława Zajączkowskiego powstrzymało oddziały bolszewickiej Pierwszej Konnej Armii Siemiona Budionnego. Śmierć w bitwie poniosło 318 polskich żołnierzy, nieliczni dostali się do niewoli. Aby nie wpaść w ręce wroga, kpt. Zajączkowski wraz z kilkoma żołnierzami popełnił samobójstwo. W 1925 r. szczątki nieznanego bohatera tej bitwy przewieziono z najwyższymi honorami do Warszawy i umieszczono w Grobie Nieznanego Żołnierza. Po 1945 r. nazwa „polskie Termopile”, używana w odniesieniu do Westerplatte, z czasem zaczęła być częściej wiązana z bitwą pod Wizną.

11 R. Przybylski, Podróż Juliusza Słowackiego…, s. 32.

12 M. Janion, Wstęp…, s. 22.

13 Ewangelia wg św. Marka.

14 „Potem Jezus świadom, że już wszystko się dokonało, aby się wypełniło Pismo, rzekł: Pragnę. Stało tam naczynie pełne octu. Nałożono więc na hizop gąbkę pełną octu i do ust Mu podano. A gdy Jezus skosztował octu, rzekł: Wykonało się! I skłoniwszy głowę oddał ducha” (Ewangelia wg św. Jana). „Wypełnianie się czasu” (nie: czymś) ma związek z biblijną koncepcją czasu. W takim ujęciu czas nie jest kolisty i nieskończony, ale zmierza do określonego punktu. Gertruda Wichary w słowach „Kiedy się wypełniły dni…” oprócz analogii biblijnych dostrzegła również nawiązanie do norwidowskiego „doskonałego wypełnienia” (G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 35–40). Potocznie mówi się również u schyłku życia, że się ono wypełniło, dopełniło.

15 Ewangelia wg św. Marka.

16 G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 36.

17 M. Janion, Wstęp…, s. 70.

18 Ibidem, s. 73–74.

19 J. Słowacki, Kordian, Gdańsk 2010, s. 66.

20 Zob. B. Olszewska, A „Pieśń…” wciąż legendę niesie…, s. 83; G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 39.

21 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 106–107.

22 Ibidem, s. 107.

23 Ibidem.

24 B. Olszewska, A „Pieśń…” wciąż legendę niesie…, s. 79–80, 86.

25 J. Kochanowski, Pieśń XII (Księgi wtóre) [w:] idem, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1989, s. 269.

26 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 105–106.

27 Przypomnijmy, że wrześniowa prasa tłumaczyła, gdzie leży półwysep, i drukowała mapki. Poeci pisali o „obcej nazwie Westerplatte” (C. Dobek, Westerplatte…).

28 Wichary pisze o „nastroju apoteozy” w wierszu współtworzonym „na poziomie ukształtowań dźwiękowych wiersza”, polegających na „wyeksponowaniu w wielu jego partiach głosek płynnych, półotwartych i miękkich. Eufonia ta wszakże pomiesza się w ostatniej strofie, stanowiącej zapowiedź niełatwych dni okupacji i dalszej walki z przykrym w brzmieniu zestrojem głosek zwartych, szczelinowych i zwartoszczelinowych” (G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 38). Zrytmizowane w ten sposób strofy bezwiednie „maszerują” podczas uczniowskich recytacji.

29 Gałczyński nazywa obrońców Morskim Batalionem, a nie kompanią piechoty, osiągając tym samym dodatkowy efekt: Morski Batalion brzmi bardziej dumnie i fantazyjnie. Przypomnijmy, że nazwy Morski Batalion użył w radiowym przemówieniu wygłoszonym 2 IX 1939 r. ppłk dr Wacław Lipiński.

30 Wichary zwraca uwagę, że w słowach „Ach, to nic…” odnaleźć można trawestację Sienkiewiczowskiego Małego Rycerza, który zwykł mówić: „Nic to” (G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 37).

31 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 106.

32 Autor niniejszej publikacji przekonał się o funkcjonowaniu takiego myślenia podczas wielu rozmów z weteranami walk wrześniowych, m.in. w czasie spotkania z westerplatczykiem Władysławem Stopińskim w 2007 r.

33 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 108.

34 G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 37–38.

35 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 109.

36 R. Matuszewski, Literatura polska w latach II wojny światowej [w:] idem, Polska literatura współczesna, Warszawa 1972 (przedruk w: „Zeszyty Jagiellońskie” 2011, nr 4, s. 6).

37 Ibidem.

38 Pieśń znajdowała się w wykazie obowiązkowych lektur szkolnych z języka polskiego na następujących etapach nauczania: gimnazjum (1948–1950), szkoła średnia ogólnokształcąca (1957–1988), szkoła średnia zawodowa (1959–1967 i 1969–1988), zasadnicza szkoła zawodowa (1969–1984), szkoła podstawowa (1988–1999) (A. Franaszek, Od Bieruta do Herlinga-Grudzińskiego. Wykaz lektur szkolnych w Polsce w latach 1946–1999, Warszawa 2006, s. 64; zob. R. Jedliński, Miejsce Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w podręcznikach języka polskiego dla szkół podstawowych [w:] Dzieło i życie Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, t. 1, red. A. Kulawik, J.S. Ossowski, Kraków 2005).

39 Chodzi o Marylę Rodowicz i utwór Westerplatte do słów Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego i muzyki Benedykta Konowalskiego, zamieszczony w albumie Rok z 1974 r. (oprócz takich przebojów, jak Małgośka czy Do łezki łezka).

40 S. Gębala, Listy z fiołkiem wobec nowomowy, referat wygłoszony 4 XII 2003 r. w Krakowie na Międzynarodowej Konferencji Naukowej zatytułowanej „Dzieło i życie K.I. Gałczyńskiego”, www.kigalczynski.pl/prace/konferencje/krakow2003/referaty/gebala.pdf. W czerwcu 1950 r. na V Zjeździe Związku Literatów Polskich Adam Ważyk zaczął wystawiać pisarzom cenzurki, a w stosunku do Gałczyńskiego zażądał, by ten oczyścił swoją lirykę „ze smaczków i pięknostek burżuazyjnej estetyki z czasów imperializmu” oraz ze „skłonności formalistycznych” (R. Matuszewski, Literatura polska w latach II wojny światowej…, s. 33). O twórczości Gałczyńskiego pisano, że okres poprzedzający wybuch wojny był co najmniej „jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów w życiu poety” (Z. Mikulski, Słowo wstępne [w:] K.I. Gałczyński, Poezje, Lublin 1986, s. 13). Jego przedwojenna współpraca z pismem „Prosto z Mostu” Stanisława Piaseckiego stanowiła w czasie „prześwietleń ideologicznych wczesnych lat pięćdziesiątych” powód do oskarżania poety „o oportunizm czy wręcz »pójście na lep« narodowo-radykalnej propagandy” (ibidem).

41 Autor przekonał się o tym osobiście 8 VIII 2012 r. w podkieleckich Brzezinach – podczas pogrzebu ostatniego westerplatczyka, mjr. Ignacego Skowrona (zm. 5 VIII 2012 r.).

42 F. Dąbrowski, Wspomnienia z obrony Westerplatte, Gdańsk 1957, s. 128. Recytacja wiersza Gałczyńskiego pojawiła się także w innych publikacjach. „Żar czterdziestostopniowy. Woń lip odurza na krakowskich plantach – czytamy we wspomnieniach wydanych w 1961 r. – Młodzi ludzie nie idą nad Wisłę, ale tłumnie zapełniają salę Kopernika w Collegium Novum, gdzie z gracją i lekkim patosem Halina Świątkówna deklamuje Pieśń o fladze i Pieśń o żołnierzach z Westerplatte” (J. Adamski, Cracoviae A.D. 1946–1952 [w:] Wspomnienia o K.I. Gałczyńskim, red. A. Kamieńska, J. Śpiewak, Warszawa 1961, s. 352).

43 Piszący te słowa osobiście deklamował wiersz na szkolnej akademii w końcu lat siedemdziesiątych.

44 Z. Mikulski, Słowo wstępne…, s. 6–7.

45 T. Stępień, Legenda o Morskim Batalionie…, s. 290.

46 G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 39.

47 B. Olszewska, A „Pieśń…” wciąż legendę niesie…, s. 80.

48 Jak silnie starano się wyrugować z pamięci społecznej fakt pobytu Gałczyńskiego w niewoli sowieckiej (jako jeden ze skutków agresji komunistycznej na Polskę), może świadczyć także i to, że jeszcze w wydanej w 2014 r. publikacji Andrzej Drzycimski pomyłkowo napisał, iż poeta „16 września 1939 r., w przeddzień pójścia do niewoli niemieckiej [wyróżnienie K.Z.], napisał Pieśń o żołnierzach z Westerplatte” (A. Drzycimski, Westerplatte…, t. 1, s. 10).

49 Dodatkowym tłem manipulacji było to, że czołgiści słuchali wiersza na warszawskiej Pradze, podczas gdy po drugiej stronie Wisły dogorywało powstanie warszawskie.

50 G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 40. Autorka ubolewała, że w Pieśni zabrakło postaci mjr. Sucharskiego, gdyż to on, jej zdaniem, przez swoją „mądrą, heroiczną decyzję” o kapitulacji podjął świadomą konfrontację z Leonidasem i zasłużył na mitologizację (ibidem, s. 40).

51 Z. Meisner, Obrońcy Westerplatte, Warszawa 1957.

52 E. Kochanowska, Odeszli w cień, Gdańsk 1981, s. 77–79.

53 Ibidem, s. 81.

54 Ibidem, s. 86–88.

55 Ibidem.

56 Jeden egzemplarz otrzymała „znajoma nauczycielka zamieszkała w tym samym domu” co Zofia Meisner, drugi „pewien oficer Mar[ynarki] Pols[kiej], który jej dużo pomógł przy zdobywaniu materiału do książki”. Swój egzemplarz Antoni Góralczyk „wręczył kol. Michałowi Gawlickiemu do zaczątku tworzącego się Muzeum Westerplatte”. Michał Gawlicki był wówczas „prezesem grupy Westerplatczyków przy Zarządzie Okr[ęgowym] ZBoWiD, gdzie A[ntoni] Góralczyk pełnił funkcję członka Komisji Rewizyjnej”. Po kilku latach „Gawlicki z wielkim wzburzeniem poinformował Góralczyka, że ofiarowany przez niego egzemplarz maszynopisu książki został od niego pożyczony przez b[yłego] zast[ępcę] Dowódcy Obrony Westerplatte, kpt. Góreckiego [powinno być: Dąbrowskiego – przyp. K.Z.], i że po śmierci tegoż książki tej nie może wyegzekwować od szwagra kpt. Góreckiego [Dąbrowskiego – przyp. K.Z.], adwokata” (Wspomnienia Antoniego Góralczyka z Gdańska o Zofii Meisner, zebrał i spisał Wacław Mikulski, Gdańsk, 23 III 1998, ze zbiorów Magdaleny Tuszyńskiej, kopia w zbiorach autora).

57 E. Kochanowska, Odeszli w cień…, s. 82.

58 Z. Meisner, Obrońcy Westerplatte…, s. 157.

59 J. Pertek, Obrona Wybrzeża…, s. 47.

60 M. Tuszyńska, Motyw morza w twórczości Zofii Meisnerówny, praca magisterska napisana pod kierunkiem dr Alicji Dąbrowskiej, Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2002, kopia w zbiorach autora.

61 Gdy padły pierwsze gromy…, „Dziennik Łódzki”, 27 I 1958 [cyt. za:] M. Tuszyńska, Motyw morza…, b.p.

62 S. Adamczyk, „Obrońcy Westerplatte”, „Orka”, 20 IV 1958 [cyt. za:] ibidem.

63 Z. Flisowski, O „Obrońcach Westerplatte”, „Nowe Książki” 1958, nr 2, s. 98.

64 M. Wańkowicz, Wojna i pióro, Warszawa 1983 (wyd. III), s. 167.

65 „Mikołajewo” powstało jeszcze przed przybyciem na Westerplatte mjr. Sucharskiego.

66 E. Kochanowska, Odeszli w cień…, s. 82.

67 M. Wańkowicz, Artykuł pod bombami [w:] idem, Przez cztery klimaty. 1912–1972, Warszawa 1972, s. 215.

68 W drugim tygodniu września pisarz otrzymał przydział jako korespondent do brygady pancernej i trafił do podlubelskiego Kurowa. Niemieckie radio podało wiadomość, że gestapo wie, gdzie może przebywać, i „po tropach Smętka” go odnajdzie (M. Kurzyna, O Melchiorze Wańkowiczu – nie wszystko, Warszawa 1975, s. 145). W nocy z 24 na 25 września Wańkowicz przedostał się do Rumunii, gdzie pod pseudonimem „Jerzy Łużyc” na podstawie rozmów z uczestnikami wrześniowych walk opublikował w prasie przeznaczonej dla polskich uchodźców dwa pierwsze opowiadania poświęcone walkom wrześniowym. Były to broszurki wydane w Bukareszcie: Te pierwsze walki i Z generałem Sosnkowskim. Zostały one przeszmuglowane do okupowanej Polski i jako jedyne z wojennych opowiadań Wańkowicza ukazały się w podziemnych wydawnictwach. Pisarz tworzył opowiadania o Wrześniu, by – jak sam stwierdził – „zanim odnowiło się wojsko, dać relację o naszych walkach” (M. Wańkowicz, Od autora [w:] Wrzesień żagwiący, Warszawa 1990, s. 5).

69 K. Kąkolewski, Wańkowicz krzepi. Wywiad-rzeka [z Melchiorem Wańkowiczem], Lublin 1987 (wyd. IV), s. 39–40. W podobnych słowach pierwszy kontakt z mjr. Sucharskim Wańkowicz opisał w Westerplatte (por. M. Wańkowicz, Westerplatte, Warszawa 1963 – wyd. V krajowe, s. 56).

70 K. Kąkolewski, Wańkowicz krzepi…, s. 40.

71 M. Wańkowicz, Westerplatte…, s. 74. W 1969 r. pisarz przyznawał: „Jest jeszcze jedna licencja, którą w reportażu dopuszczam: zastanawiam się nad nie wyrażonymi myślami bohatera” (M. Wańkowicz, Anoda-katoda, t. 2: Międzyepoka, Warszawa 1988, s. 402).

72 Por. A. Ziółkowska-Boehm, Na tropach Wańkowicza, Warszawa 1999, s. 56. „Dopiero gdy dostanę fakt – mówił Wańkowicz – on obrasta, rozkwita w syntezy, porównania, analogie. Fakt jest dla mnie katalizatorem dla wyobraźni” (K. Kąkolewski, Wańkowicz krzepi…, s. 9). W innym miejscu dodawał: „prawda esencjonalna, mimo że się różni od prawdy dokumentalnej, nie jest prawdą drugiej sorty” (ibidem, s. 20).

73 M. Wańkowicz, Westerplatte…, s. 73. O potędze słowa mistrza reportażu świadczy najlepiej to, że wciąż odbywają się turnieje szachowe im. Henryka Sucharskiego, których motto stanowią słowa Wańkowicza o szachowym talencie majora: „grał ofensywnie, rzekłbym drapieżnie”. Pierwszy Ogólnopolski (z czasem Międzynarodowy) Memoriał Szachowy mjr. Henryka Sucharskiego zorganizowano w 1978 r. w Zespole Szkół Zawodowych w Prabutach z inicjatywy mgr. Leona Jaworskiego. Jak pisał w liście do autora organizator memoriałów Ryszard Paciejewski, przy wyborze patrona turnieju kierowano się słowami z książki Wańkowicza. W oflagu w Prabutach (Reisenburgu) Sucharski przebywał przez krótki czas po kapitulacji Westerplatte. Od 2004 r. zawody odbywają się w Stegnie. W 2005 r. wystartował jubileuszowy, XXV Memoriał Szachowy mjr. Henryka Sucharskiego (List Ryszarda Paciejewskiego do autora, 20 II 2005 r.).

74 M. Wańkowicz, Anoda-katoda…, t. 2, s. 440.

75 K. Kąkolewski, Wańkowicz krzepi…, s. 54.

76 M. Wańkowicz, Westerplatte, „Tygodnik Powszechny” 1948, nr 22, s. 6–7; nr 23, s. 6–7. Oprócz Westerplatte w kolejnych numerach tygodnika wydrukowano również Hubalczyków i fragmenty Monte Cassino.

77 Szerzej o kulisach powrotu pisarza do Polski zob. S. Cenckiewicz, Melchiora Wańkowicza kręta droga do Polski Ludowej [w:] idem, Oczami bezpieki: szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004, s. 126–160; idem, Melchiora Wańkowicza kręta droga do Polski Ludowej, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2, s. 27–44. Polemika: idem, Bronię Katelbacha!, „Życie”, 18–19 IX 2004; idem, Sedno sporu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 5, s. 98–100; J. Sawa, Zatrute źródło, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 5, s. 96–98; A. Ziółkowska-Boehm, Bronię Wańkowicza!, „Życie”, 11/12 IX 2004.

78 Do 1989 r. ukazało się 9 wydań Westerplatte. Dodatkowo opowiadanie to razem z Hubalczykami znalazło się w publikacji Dwie prawdy (2 wydania). Szkice spod Monte Cassino miały do 1989 r. 10 wydań, Monte Cassino – 8 wydań, Ziele na kraterze – 12 wydań.

79 K. Wolny-Zmorzyński, Reportaż Wańkowicza jako rekonstrukcja wydarzeń wojennych na podstawie „Dwóch prawd: Westerplatte i Hubalczycy” [w:] Druga wojna światowa w literaturze polskiej i obcej, red. L. Ludorowski, Lublin 1994, s. 60.

80 M. Wańkowicz, Westerplatte, Warszawa 1963, s. 61. Dalej cytaty z tego wydania.

81 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 103.

82 K. Wolny-Zmorzyński, Sztuka reportażu wojennego Melchiora Wańkowicza, Rzeszów 1991, s. 35.

83 S. Buryła, Legenda Westerplatte…, s. 103.

84 Szczegółowy opis toku narracji w opowiadaniu Westerplatte zob. K. Wolny-Zmorzyński, Sztuka reportażu…, s. 36–40.

85 Major Sucharski został komendantem Westerplatte rozkazem szefa Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych z dnia 4 XI 1938 r. 3 grudnia jego poprzednik na tym stanowisku – mjr Stefan Fabiszewski – w swoim ostatnim rozkazie dziennym oznajmił o protokolarnym przekazaniu Sucharskiemu obowiązków dowódcy (A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 94–96).

86 W rzeczywistości gospodarstwo zostało założone przez poprzednika mjr. Sucharskiego na stanowisku komendanta Westerplatte – mjr. Fabiszewskiego.

87 W kolejnych wydaniach książki nazwisko ppor. Zdzisława Kręgielskiego nie zostało poprawione. Zwraca uwagę brak imion przy nazwiskach Gryczmana i Słabego. Prawdopodobnie Wańkowicz nie zanotował ich podczas rozmów z mjr. Sucharskim, a dopytać się już nie zdążył.

88 Kłóci się to z podaną przez mjr. Fabiszewskiego informacją o tym, że Sucharski miał świadomość, iż pomoc nie nadejdzie.

89 Leon Pająk po wojnie trafił z oflagu do Włoch, gdzie został przyjęty do II Korpusu Polskiego i dowodził 4. kompanią 9. Bolońskiego Batalionu Strzelców Karpackich. Do Polski wrócił 5 XII 1946 r. Przed powrotem rozmawiał z mjr. Sucharskim i Wańkowiczem.

90 Informacja o wydaniu nowych sortów, myciu się i goleniu była podważana przez Stefana Grodeckiego przy okazji dyskusji nad filmem Stanisława Różewicza.

91 Właściwie: Henke. Podpułkownik Karl Henke we wrześniu 1939 r. dowodził specjalną kampanią szturmową saperów.

92 Wypowiedź Rafała Witkowskiego, Radio Gdańsk 1989 r. [cyt. za:] M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 474.

93 List Ignacego Zarębskiego do Stefana Fabiszewskiego, San Antonio, IX 1960 r. [cyt. za:] BG PAN, 1038, T. Filipek, Westerplatte w korespondencji polskiej Zarębskich, Gdańsk 1977, s. 123.

94 J. Roszko, Tajemnica Westerplatte…, s. 21.

95 W gromadzonym przez lata archiwum Wańkowicz zbierał w teczce zatytułowanej Westerplatte listy czytelników i recenzje. Jan Dunst z Gdańska, jako naoczny uczestnik wydarzeń, bo w 1939 r. sekretarz Mariana Chodackiego, w obszernych trzech listach skomentował i uzupełnił relację Wańkowicza o Pierwszych trzech dniach wojny w Gdańsku (AMW, Listy Jana Dunsta do Melchiora Wańkowicza z 12 IV 1972 r., 28 I 1974 r. i 1 II 1974 r.). Pisarz odpowiadał na korespondencję, ale wymiana listów odbyła się w 1972 r., następnie w 1974 r., w roku jego śmierci. Na wprowadzenie poprawek było już za późno. Z kolei czytelnik z Piastowa, pisząc na temat głównego opowiadania Westerplatte, postanowił sprostować tylko jedną rzecz: „Otóż Sucharski nie był nigdy i nie mógł być dowódcą 35. pułku piechoty w Brześciu n/B. Oficer w stopniu kapitana (a w czasie służby w 35. pp Sucharski był kapitanem) nie mógł być w czasie pokoju dowódcą pułku” (AMW, List N.N. do Melchiora Wańkowicza, 14 XI 1959 r.).

96 „Wańkowicz […] zamiast o Wehrmachcie mówi o Reichswehrze […] – pisał Zygmunt Brocki – trałowce nazywa… trawlerami, kontrtorpedowiec »Wicher« jest dla niego torpedowcem, a »Mazur« jest »torpedowcem bardzo małego typu« […], chaos i błędy są również w nazewnictwie” – (zb) [Z. Brocki], Książka znakomitego autora pełna błędów, „Dziennik Bałtycki”, 13 VI 1959. Wańkowicz nie pozostał dłużny dziennikarzowi i pisząc o „napastliwej formie” artykułu, w jednym z kolejnych numerów pisma zamieścił odpowiedź: „Trzy podane w Westerplatte opowiadania, które przyjętym zwyczajem otrzymały ogólny tytuł jednego z nich, stanowią część małą 530-stronicowego Września żagwiącego, który począłem pisać po klęsce bez możliwości sprawdzania źródeł. Tłumaczony częściami na angielski, włoski, szwedzki, zarówno obcym, jak Polakom otwierał oczy na wysiłek polskiego żołnierza. […] Inne są cele naukowca, który wie wszystko o czymś, inne pisarza, który wie coś o wszystkim. […] W wypadku Westerplatte, gdzie ani opowiadający oficer piechoty […], ani pisarz nie byli marynistami, a terenem, na którym powstawało opowiadanie, była obczyzna bez źródeł i świadków, autor musiał się liczyć z możliwościami niedokładności w drugorzędnych szczegółach książki, której istotną tematyką była psychologia żołnierska” (M. Wańkowicz, Naukowiec wie wszystko o czymś, pisarz – coś o wszystkim. Odpowiada autor „Westerplatte”, „Dziennik Bałtycki”, 10 VIII 1959).

97 Zob. K. Zajączkowski, Wrześniowe archiwum Melchiora Wańkowicza [w:] idem, Wokół tajemnic Westerplatte…, s. 16–26.

98 A. Bogusławski, Dwie dobre książki, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 27 XII 1947. Opowieści o tych wydarzeniach miałyby prawdopodobnie szansę zaistnienia w peerelowskim obiegu. W podsumowaniu recenzji Bogusławski pisał, że książka Wańkowicza „jest warta tego, by dotarła do Polski bez opuszczeń […]. Wrzesień żagwiący sprawiedliwie odmierza role znów sprzymierzonym zaborcom Polski: i temu, który natarł od czoła, i temu, co dźgał od tyłu. Myślę, że Wańkowicz nie może liczyć, aby choć drobny urywek tej książki udało mu się ogłosić obecnie w Polsce. Musi poczekać innych czasów” (ibidem).

99 K. Wyka, Tragiczność, drwina i realizm [w:] idem, Pogranicze powieści. Proza polska w latach 1945–1948, Kraków 1948 i wyd. nast. Tekst był drukowany w części Zapowiedzi i postulaty (pierwodruk: „Twórczość” 1945, nr 3).

100 Zob. Z. Uniłowski, Prozatorskie rozliczanie się z wojną [w:] Słownik literatury polskiej, red. M. Piechota, M. Pytasz, P. Wilczek, Katowice 2006, s. 706.

101 Tekst Manifestu zob. http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=1070.

102 Zob. Dekret z dn. 22 stycznia 1946 r. o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego, DzU 1946, nr 5, poz. 45, 46, 47 i 48, s. 80–81. Na gruncie filmowym za egzemplifikację podejścia do Września może uchodzić fabularny Domek z kart (1953, reż. Erwin Axer). Akcja filmu rozgrywa się w sierpniu 1939 r. Dziennikarz Bruno Sztorc publikuje bardzo krytyczny artykuł o ówczesnych rządach, w związku z tym numer pisma zostaje skonfiskowany przez policję, redakcja zdemolowana przez „nacjonalistyczną” bojówkę, a redaktorzy pobici, ponieważ nie chcą ujawnić miejsca pobytu Sztorca. Ten znajduje schronienie w miejscowości letniskowej Podborze, gdzie spotyka m.in. starostę, zapewniającego wszystkich, że Polska jest „silna, zwarta, gotowa”, poetę – liberała i naiwną panienkę Kitty. Po ostrym starciu ze starostą Sztorc zostaje aresztowany i zesłany do Berezy. Wybucha wojna, na wieść o niej starosta ucieka… W połowie września na posterunek policji w pobliżu granicy rumuńskiej policjanci przyprowadzają skutego Sztorca. Panuje ogólny bałagan i panika. Samochody rządowe przejeżdżają granicę. Zjawia się premier Składkowski, który przeprowadza „inspekcję”. Dochodzi do wymiany zdań ze Sztorcem, po czym premier ucieka do Rumunii. Na posterunku zjawiają się żołnierze sowieccy, którzy traktują więźnia jak swego towarzysza. Opis fabuły na podstawie: www.filmpolski.pl.

103 L.M. Bartelski, Cień wojny. Eseje, Warszawa 1983, s. 164.

104 W. Żukrowski, Dni klęski, Warszawa 1952.

105 J. Putrament, Wrzesień, Warszawa 1952.

106 S. Rogala, Echa września 1939 w polskiej prozie literackiej w latach 1945–1969, Kraków 1981, s. 130. Obraz polskiej piechoty rozjechanej przez niemieckie czołgi ilustrował w powieści Putramenta „niewydolność militarną polskiego wojska, olbrzymią dysproporcję sił technicznych obydwu armii”. Odmalowując ogólny obraz klęsk na każdym odcinku frontu, Putrament wykazywał kompromitację koncepcji Piłsudskiego, który przewidywał wojnę na wschodzie i błędnie postawił przede wszystkim na tradycyjną piechotę i kawalerię (ibidem).

107 Ibidem, s. 145.

108 Ibidem, s. 138. Do nurtu tego można zaliczyć powieści Jerzego Żuławskiego Skrzydło Dedala. Powieść (Warszawa 1949) i Stanisława Strumph-Wojtkiewicza Tiergarten. Powieść z lat 1939–1945 (Warszawa 1966) oraz wiele filmów i seriali. Rogala pisze, że powieści Żukrowskiego i Putramenta były reprezentatywne przez „swoją oryginalność i talent” (ibidem, s. 141). Za utwory podejmujące rozliczenie Września na innej płaszczyźnie, tj. na gruncie moralnym, uważa opowiadania Jerzego Andrzejewskiego i Najeźdźców Jana Dobraczyńskiego (ibidem, s. 141).

109 Ibidem, s. 138.

110 „Honor” autor rozumie w najszerszym znaczeniu, jako „cechę moralną człowieka, zazwyczaj wiążącą się z wiernością wobec uznanych przez siebie zasad postępowania, wiarygodnością, lojalnością wobec grupy społecznej, do której się przynależy, i jej przywódców, obroną niewinnych w chwilach próby” (J. Puzynina, O honorze i nie tylko, „Więź” 1999, nr 9, s. 40–41).

111 Zob. studium na temat tej powieści: S. Zabierowski, W kręgu „Polskiej jesieni” [w:] idem, Wojna i pamięć…, s. 172–231.

112 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 156.

113 J.J. Szczepański, Polska jesień, Warszawa 1975, s. 6.

114 Ibidem, s. 233.

115 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 157.

116 Ibidem, s. 138.

117 Na temat powstania fałszywego mitu dotyczącego wrześniowych szarż z lancami na czołgi zob. S. Zabierowski, „Z lancami na czołgi” [w:] idem, Wojna i pamięć…, s. 21–45.

118 Do tego samego nurtu należy zaliczyć Kazimierza Kutza i jego Krzyż Walecznych (1958) czy Sylwestra Chęcińskiego z filmem Agnieszka ’46 (1964). Wszystkie te obrazy były przedstawiane jako czołowe osiągnięcia tzw. szkoły polskiej; ich twórcy mieli zrywać z mitologizowaniem przeszłości. Najgorliwszy krytyk polskiego romantyzmu, Kazimierz Koźniewski, broniąc filmów Wajdy, pisał, że „w naszym polskim społeczeństwie niestety ciągle pilną sprawą jest dyskusja z nadmiernie romantyczną postawą wobec życia i historii” (K. Koźniewski, O trylogii Andrzeja Wajdy, „Polityka” 1958, nr 46, s. 9).

119 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 187–188.

120 Zob. W. Kot, Bohaterowie są zmęczeni, „Wprost” 1999, nr 11, s. 102–104.

121 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 188–189.

122 Ibidem, s. 189.

123 Najdalej idącą próbą podważenia postawy heroicznej było skonstruowanie w literaturze postaci tzw. antybohatera. Buntował się on przeciw „narzuconym przez historię normom moralnym i społecznym” bądź wręcz poświęcał życie w akcie „celowej negacji wartości i idei”. Rogala podkreśla jednak, że tak dalece posunięta negacja heroizmu nie była zbyt powszechna i w okresie 1945–1969 „napisano zaledwie dziewięć opowiadań i powieści z antyheroicznym typem bohatera” (ibidem, s. 191).

124 Ibidem, s. 189.

125 E. Osmańczyk, Sprawy Polaków, Katowice 1948, s. 42.

126 Zob. J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę…, s. 117–151.

127 Zob. T. Kwiatkowski, Bohater do wynajęcia, Warszawa 1956. W książce Kwiatkowskiego „satyryczne ujęcie głównej postaci miało na celu nie tylko deheroizację, ale też rozbicie dotychczasowej mitologii narodowej. Ośmieszenie i wydrwienie heroicznej pozy bohatera wrześniowej kampanii to już nie tylko rozprawa z przeszłością, to też wyraźna aluzja pod adresem narodowych idei” (S. Rogala, Echa września 1939…, s. 204). Szczególnie zajadłe pamflety na polską tradycję publikowało pismo „Współczesność”. Stanisław Grochowiak zaklinał w nim rzeczywistość, pisząc o „kompromitacji staropolskiej idei kawaleryjskiej szarży”, która „straciła swój sens nie tylko na polu bitwy, ale i na polu życia politycznego, gospodarczego i społecznego” (S. Grochowiak, Karabela zostanie na strychu, „Współczesność” 1959, nr 4 [cyt. za:] S. Rogala, Echa września 1939…, s. 205).

128 Zob. T. Hołuj, Jeden stamtąd, Warszawa 1962.

129 Zob. K. Sławiński, Przygody kanoniera Dolasa, Łódź 1967.

130 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 205.

131 K. Wyka, Łowy na kryteria, Warszawa 1965, s. 21.

132 Idem, Dwie jesienie (1948) [w:] idem, Wędrując po tematach, t. 1: Czasy, Kraków 1971, s. 62–63; zob. też idem, „Reduta Ordona” [w:] idem, Rzecz o wyobraźni, Warszawa 1977, s. 396.

133 Idem, Wrzesień (1959) [w:] idem, Wędrując po tematach…, s. 282–283. Autor uderzał także w tony antyniemieckie, choć przez przytoczenie fragmentów hitlerowskiej propagandy pobrzmiewała w jego tekście kpina z polskiej przedwojennej rzeczywistości: „Natychmiast po skończeniu kampanii wrześniowej zacząłem kupować niemieckie relacje książkowe o wrześniu. […] Pewnie, że były pisane z celowym podkreślaniem, że kampania wrześniowa dla armii niemieckiej nie była łatwa; ich obiektywizm skażony został samochwalstwem nakazującym podwyższyć rangę polskiego przeciwnika. […] Pisane były też owe relacje z należytą pogardą, z wysokości water-closetu i porządnej umywalni, nadrzędnych wobec stosunków cywilizacyjnych w Polsce” (ibidem).

134 Gdy w 1968 r. podczas wędrówki po Paśmie Masłowskim Gór Świętokrzyskich ujrzał wrzosowiska, ich widok nasunął mu znajome skojarzenie: „opuszczone prostokąty zbyt wysoko wdzierających się poletek pełne są już pod koniec sierpnia jasnego fioletu. […] Na takich wrzosowiskach niebiańskich przebywają u Gałczyńskiego polegli żołnierze, obrońcy Westerplatte” (K. Wyka, Trójkąt trzech cesarzy (1968) [w:] idem, Wędrując po tematach…, s. 302–303).

135 J. Zatorski, Opowieść o wierności, „Kierunki” 1973, nr 38, s. 3.

136 AAN, KC PZPR, 237/XIX-132, Informacja z dyskusji wokół książki Zbigniewa Załuskiego Siedem polskich grzechów głównych, 2 III 1963 r., k. 2.

137 J. Lenart, O ideowe wartości literatury, Warszawa 1964, s. 42.

138 K. Kersten, O niektórych metodach badania historii najnowszej (w odpowiedzi Władysławowi Górze), „Kwartalnik Historyczny” 1961, nr 4, s. 1034–1035.

139 Z. Załuski, 7 polskich grzechów głównych, Warszawa 1968, s. 7.

140 Zwraca uwagę, że sam autor przy wprowadzeniu tej postaci posłużył się wielokropkiem.

141 M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 292.

142 AAN, KC PZPR, 237/VIII-815, Z. Załuski, Tradycje patriotyczne a współczesny kształt patriotyzmu socjalistycznego, 8 IX 1967 r., k. 63–119 [cyt. za:] M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 294–295. Marcin Zaremba zauważył, że „o więzi klasowej Załuski nic nie powiedział” (M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm…, s. 295).

143 Ibidem, s. 296.

144 Wydaje się, że dla rozpoznania specyfiki zabiegów płk. Załuskiego pomocny byłby cytat zaczerpnięty ze wspomnień scenarzysty filmu Westerplatte. Jan Józef Szczepański był świadkiem propagandowej gry, którą władza prowadziła wokół obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. 8 V 1966 r. w Krakowie rozgrywał się, jak napisał Szczepański, „ostatni fragment milenijnego meczu. Olbrzymie tłumy na Wawelu, spontaniczne manifestacje dla Wyszyńskiego. I nadal dziecinnie niezgrabne riposty władz. […] Duch buntu nie chce ani rusz przejść w (naturalną, zdawałoby się dla niego) służbę rewolucji, ale zgodnie z męczącą polską tradycją trwa przy nacjonalizmie i religii” (J.J. Szczepański, Dziennik, t. 3: 1964–1972, Kraków 2013, s. 126–157).

145 Z. Załuski, 7 polskich grzechów głównych…, s. 54.

146 Przypomnijmy, że Skowrońska-Feldmanowa konsultowała treść sztuki z Załuskim.

147 Tezy płk. Załuskiego zostały przedstawione również w filmach dokumentalnych: Między wrześniem a majem (1969, reż. R. Wionczek, scen. R. Wionczek i Z. Załuski) i Spojrzenie na Wrzesień (1970, reż. M. Sieński) – zob. B. Drozdowski, Z. Klaczyński, Polska w filmie dokumentalnym: 1960–1973, Warszawa 1975, s. 12–16; M. Hendrykowska, Film polski wobec wojny i okupacji. Tematy, motywy, pytania, Poznań 2011, s. 169–173.

148 K. Radowicz, Kawalerowie Virtuti, Warszawa 1969.

149 B. Nawrocka, „Kawalerowie Virtuti”, „Trybuna Ludu”, 8 X 1969.

150 Emocjonalna logika tej sceny i nawyki językowe sprawiają, że podpowiada się inne zakończenie tej kwestii: zamiast „Pogadamy jeszcze kiedyś o tym, jeżeli będziesz chciał” można usłyszeć: „pogadamy – jak dorośniesz”, ewentualnie „jak dojrzejesz”.

151 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 243.

152 „Kapral Kowalczyk umierał. Leżał w głębokim leju, wyrwanym z ziemi przez artyleryjski granat, i ta ziemia cuchnęła siarką, leżał pod gołym niebem, i to niebo było przymglone, zasłonięte brudnym pyłem; […] Miał dwadzieścia dwa lata, jasne, zaczesane do góry włosy, brązowe oczy i szeroką chłopską twarz. Nie spał jeszcze z kobietą. Nie czytał wierszy. […] Walczył pięć godzin” (K. Radowicz, Kawalerowie Virtuti…, s. 162). Passus „nie czytał wierszy” był daleką polemiką z pamięcią powstania warszawskiego i twórczością młodych poetów sławiących romantyczny bój za ojczyznę, a następnie ginących na barykadach powstania.

153 Ibidem, s. 217. W innym miejscu autor nawiązuje do niemieckich okrucieństw w okupowanej Polsce, których nie mogli przecież przewidzieć westerplatczycy we wrześniu 1939 r. Jeden z obrońców odgaduje myśli swojego kolegi z Kielecczyzny i mówi: „– W Kieleckiem pewnie spokój, ale u nas… Może cała wieś już spalona? Parę kilometrów od niemieckiej granicy, za Międzychodem” – tłumaczy (ibidem, s. 230). O spaleniu polskich wsi w okolicach Kielc opowiadał w czasie, gdy ukazywała się książka Radowicza, m.in. Melchior Wańkowicz w Hubalczykach.

154 Ten fragment historii Westerplatte jest wprowadzony na karty powieści prawdopodobnie jako aluzja do wydarzeń związanych z wybuchem powstania warszawskiego. Tam informacja o sowieckich czołgach na Pradze spowodowała wydanie rozkazu o godzinie „W” i rozpoczęcie walk. Tutaj komunikat o niemieckich czołgach w Warszawie skłania dowódcę obrony do słusznego wyboru poddania placówki. Nie jest przypadkowe posłużenie się przez Radowicza niemającym pokrycia w faktach komunikatem o czołgach i wcześniejsze dwukrotne przywoływanie losu bezimiennego poety w kontekście niepotrzebnej śmierci młodych westerplatczyków.

155 W 1968 r. Andrzej Wajda, nawiązując do romantycznych powinności artystów, mówił następująco: „Był [artysta polskiego romantyzmu – przyp. K.Z.] czymś więcej niż autorem: był sumieniem, prorokiem, wreszcie instytucją społeczną. Przecież Polska XIX wieku to kraj, który nie ma żadnych, prawdziwych, legalnych instytucji: władzy, rządu, parlamentu, życia politycznego, opinii publicznej. Poeci przyjmują na siebie obowiązki tych wszystkich instytucji społecznych. Oczywiście był to jakiś akt uzurpacji. […] Ten fenomen trzeba rozumieć, żeby ocenić postępowanie bohaterów moich filmów. Oni są w prostej linii spadkobiercami polskiego myślenia romantycznego. Dla tych chłopców za słowami Ojczyzna, wolność, rozkaz, ofiara, solidarność stoi wielka tradycja poetycka, wielka siła duchowa. I dlatego w zderzeniu z konkretnymi siłami historii ponoszą klęskę, giną. […] Przyznam się, że nigdy nie zastanawiałem się nad tym, czy może istnieć jakaś inna perspektywa. Gdybym ją widział, może bym ją przyjął. Wydawało mi się to absolutnie oczywiste. Wychowałem się w takiej atmosferze, wśród takich postaci, wśród takich pojęć i nigdy nie przyszło mi do głowy, żeby mieć jakieś inne spojrzenie. Dzisiaj, gdy patrzę na to wszystko z punktu widzenia dojrzałego człowieka, myślę, że z radością zamieniłbym tych parę symboli narodowych – szablę, białego konia, czerwone maki, jarzębinę – na kilka symboli erotycznych z podręcznika Freuda” (Wywiad z Andrzejem Wajdą (rozmawiał Bolesław Michałek), „Kino” 1968, nr 1, s. 41–46).

156 Kawalerowie Virtuti ukazywali się w badanym okresie czterokrotnie (1969, 1973, 1979, 1989). Powieść została przetłumaczona na język rosyjski i węgierski; w 1969 r. Radowicz otrzymał za nią wyróżnienie ministra obrony narodowej.

157 L.M. Bartelski, Cień wojny…, s. 180.

158 S. Rogala, Echa września 1939…, s. 206.

159 Szerzej na ten temat zob. J. Lombarski, Major Hubal. Legendy i mity, Radom 2011.

160 M. Wańkowicz, Przedmowa do drugiego wydania „Hubalczyków” [w:] idem, Dwie prawdy, Warszawa 1974, s. 93.

161 Z. Załuski, 7 polskich grzechów głównych…, s. 146.

162 M. Wańkowicz, Anoda-katoda…, t. 2, s. 435.

163 Zaczęło się we wrześniu… (dyskusja redakcyjna), „Nowa Kultura” 1962, nr 35, s. 2.

164 Jednym z największych osiągnięć literackich związanych z Wrześniem 1939 jest książka Wiesława Stanisława Kuniczaka The Thousand Hour Day (Nowy Jork 1967). Stała się ona bestsellerem w Stanach Zjednoczonych. Kilka stron autor poświęcił obronie Westerplatte. W Polsce powieść opublikowano dopiero w 2013 r. Na temat życiorysu pisarza i jego kontaktów z SB zob. K. Zajączkowski, Kryptonim „Rymwid”. Gry operacyjne W.S. Kuniczaka [w:] idem, Wokół tajemnic Westerplatte…, s. 126–163.

165 J. Lovell, Polska, jakiej nie znamy. Zbiór reportaży o mniejszościach narodowych, Kraków 1970, s. 15. „Zgoda na realizm – kontynuował Profesor – ale dlaczego tylko chłopski? Wydaje mi się, że robotnicy w co najmniej równym stopniu wyposażeni są w tę cechę” (ibidem, s. 16).

166 Zob. A. Ziółkowska-Boehm, Proces Melchiora Wańkowicza 1964, Warszawa 1990.

167 M. Wańkowicz, Przedmowa…, s. 5. Przedmowa była uprzednio drukowana jako głos w dyskusji w miesięczniku „Więź” (1973, nr 6, s. 6).

168 E. Osmańczyk, Sprawy Polaków…, s. 42.

169 Idem, Rzeczpospolita Polaków, Warszawa 1977.

170 E. Olczyk, Druga wojna światowa w świadomości współczesnych Polaków, „Kultura i Społeczeństwo” 1975, nr 2–3, s. 49–78; nr 4, s. 61–90.

171 Szerszą dyskusję nad problematyką badań i dylematami związanymi z określeniem stanu tożsamości Polaków podejmują Dariusz Jarosz, Andrzej Friszke, Roman Wapiński, Marcin Zaremba i Janusz Żarnowski w: Problem tożsamości narodowej w Polsce po 1945 roku – dyskusja redakcyjna, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 1, s. 5–28.

172 „Za każdym razem – pisał Olczyk – badaniami obejmowano reprezentację krajową ludności w wieku od 16 lat wzwyż, a ponadto – w Warszawie, Gdańsku, Szczecinie, Wrocławiu i Krakowie – studentów 11 wyższych uczelni, uczniów ponad 20 szkół średnich, nauczycieli i żołnierzy służby zasadniczej. Badania na udziałowej próbie krajowej realizowano przez sieć ankieterów społecznych Ośrodka Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych Polskiego Radia i Telewizji, a dodatkowo w wybranych środowiskach – siłami byłej Pracowni Badań Socjologicznych Głównego Zarządu Politycznego Wojskowej Akademii Politycznej im. F. Dzierżyńskiego. W sumie materiał empiryczny, którym będę się posługiwać, pochodzi od około 14,5 tysiąca osób badanych; ponadto do uogólnień i wyciągania wniosków wykorzystano relacje pisemne ponad dwóch tysięcy ankieterów społecznych, obrazujące obszernie stosunek naszego narodu do tej problematyki” (E. Olczyk, Druga wojna światowa…, „Kultura i Społeczeństwo” 1975, nr 2–3, s. 51).

173 K. Krzyżagórski, Życiorysy ojców, „Odra” 1972, nr 2, s. 19 [cyt. za:] E. Olczyk, Druga wojna światowa…, „Kultura i Społeczeństwo” 1975, nr 2–3, s. 51.

174 E. Olczyk, Druga wojna światowa…, „Kultura i Społeczeństwo” 1975, nr 4, s. 79.

175 Ibidem, s. 77.

176 Ibidem.

177 Ibidem.

Rola filmu i teatru w funkcjonowaniu i przemianach pamięci o Westerplatte

Po zakończeniu wojny polska kinematografia, podobnie jak inne dziedziny życia, znalazła się pod całkowitą kontrolą mecenasa państwowego, który nadzorował sztukę filmową nie tylko pod względem ekonomicznym, ale i ideologicznie. Już przy produkcji Zakazanych piosenek Leonarda Buczkowskiego, pierwszego powojennego filmu opowiadającego o piosenkach śpiewanych przez warszawiaków w czasie okupacji, jego twórcy byli zmuszeni do wprowadzenia scen ukazujących przyjaźń polsko-sowiecką. Leninowska formuła „film jest najważniejszą ze sztuk” w pełnym wymiarze funkcjonowała w Polsce ludowej, która traktowała X Muzę jako najważniejszy instrument masowej indoktrynacji i medium skutecznej perswazji.

Pod koniec 1944 r., 1 grudnia, ukazało się pierwsze wydanie Polskiej Kroniki Filmowej (PKF), która w całym okresie Polski ludowej była jednym z podstawowych narzędzi propagandy audiowizualnej 1. Magazyn Kroniki opierał się na przedwojennych tradycjach i zastępował Kronikę Filmową PAT. Emitowano go w kinach przed seansami (od połowy lat sześćdziesiątych również w telewizji). Był swego rodzaju rejestrem aktualnych wydarzeń, ważnym odniesieniem do bieżących potrzeb politycznych.

Pierwsze wydania Kroniki zawierały przeniesione na taśmę filmową, zwizualizowane tezy propagandowe, wykuwane przez komunistów polskich w ZSRS i mające obowiązywać nad Wisłą. W piątym wydaniu PKF z 1945 r., które otrzymało tytuł Odrodzone Wojsko Polskie w marszu na zachód, została wymieniona nazwa Westerplatte, które od początku weszło w skład miejsc pamięci popularyzowanych przez filmowców. Podnoszone wówczas tematy koncentrowały się wokół mitu założycielskiego państwa komunistycznego, które braterstwo z Armią Sowiecką i wspólne zwycięstwo w Berlinie traktowało jako dziejową konieczność i jedynie słuszny, polityczny wybór. W ramach tych mitów miało funkcjonować Westerplatte – spadkobierczynią tradycji i mścicielką wrześniowych obrońców została ciągnąca ze wschodu I Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte.

We wspomnianym wydaniu Kroniki widzowie zobaczyli Naczelnego Dowódcę, gen. Michała Rolę-Żymierskiego, i jego zastępcę, gen. Aleksandra Zawadzkiego, którzy – jak czytał lektor – „zgodnie z pradawną rycerską tradycją pasują młodych podchorążych na oficerów Wojska Polskiego”. Przysięgę żołnierzy i defiladę wojsk lektor komentował następująco: „Wybiła upragniona godzina odwetu. Piorunująca ofensywa Armii Czerwonej wypiera Niemców z granic Rzeczypospolitej. Wespół z sojuszniczą armią sowiecką walczą dywizje Wojska Polskiego. Niespełna sześć lat po klęsce wrześniowej zbrojna wolą odwetu i przyjaźnią wielkich demokracji Polska staje w szeregu zwycięzców. Naprzód, mściciele Warszawy! […] Naprzód, mściciele Westerplatte i Gdyni! Kierunek – na zachód! Dnia 4 marca 1945 roku oddziały 1 Armii Polskiej dotarły do wybrzeży Bałtyku”2.

Niedługo później w wydaniu nr 9–10/1945 Kroniki filmowcy pokazali „mścicieli w akcji”. W reportażu ze zdobycia Kołobrzegu przez 1. Armię Wojska Polskiego, zatytułowanym Bitwa o Kołobrzeg, lektor czytał przejętym głosem: „Silna przyjaźnią ze Związkiem Radzieckim i sojuszem z Armią Czerwoną Polska demokratyczna wraca na ziemie Bolesławów. Tej ziemi okupionej krwią najlepszych synów narodu – tych, co w ’39 bronili Westerplatte, tych, co w ’45 brali za Westerplatte odwet sprawiedliwy i krwawy – tej ziemi żadna siła nie zdoła nam wydrzeć. Sztandar zatknięty w zielonych falach Bałtyku przez oddział, który pierwszy dotarł do morza, powiewać tu będzie wiecznie”.

W dniach 29 czerwca i 1 lipca odbyły się w Gdańsku uroczystości Święta Morza, nawiązujące do podobnych uroczystości przedwojennych. Reporterzy PKF zaprezentowali materiał z tych obchodów w wydaniu nr 18/1945, z 16 lipca 1945 r. „Pod obeliskiem ku czci bohaterów Westerplatte i wyzwolenia Wybrzeża – czytał lektor – odbyła się msza polowa, na której obecni byli prezydent i marszałek. Nowo sformowane oddziały marynarki złożyły przysięgę na wierność polskiemu morzu. Defiladę rozpoczęły poczty sztandarowe pułków, które brały udział w walkach z Niemcami, oraz oddziały Marynarki Wojennej. Święto Morza stało się masową demonstracją uczuć i woli narodu polskiego, który obejmuje w wieczne posiadanie wybrzeże Bałtyku na przestrzeni od Elbląga aż po Szczecin”.

Podobny przekaz, mający implementować w świadomości widzów przekonanie o patriotycznym charakterze nowych władz i woli kontynuacji przedwojennych tradycji morskich, zaprezentowano w wydaniu nr 19/1945 Kroniki. W opisie sekwencji filmowej na stronie Filmoteki Narodowej czytamy: „Dziewczęta i chłopcy biegną, by powitać prezydenta Bolesława Bieruta, marszałka Rolę-Żymierskiego oraz przedstawicieli rządu – Młodzież rzuca kwiaty w stronę gości – Goście wśród młodzieży – Marynarze stoją w szeregu, prezentują broń – Prezydent dekoruje bohaterów Westerplatte”. W tekście lektorskim znalazły się następujące słowa: „Przybyłych na Święto Morza prezydenta i marszałka witała entuzjastycznie młodzież szkolna całego kraju, która zjechała tu, by wziąć udział w składaniu ślubu na wierność polskiemu Bałtykowi. W ramach tego święta odbył się wzruszający akt nadania odznaczeń wojskowych pozostałym przy życiu bohaterom obrony Westerplatte”. Z filmu nie dowiemy się, kto został udekorowany. Ważne były postacie prezydenta i marszałka – przedstawicieli władzy, którzy docenili żołnierzy z Westerplatte.

Wydanie Kroniki nr 30/1945 z 16 października 1945 r. kontynuowało dzieło identyfikacji Westerplatte w duchu nowej ideologii, przyniesionej ze Wschodu. Magazyn zawierał jedynie dwa filmy: 12. X. 1943. Lenino oraz Pamięci Obrońców Westerplatte. Narrację o najważniejszej bitwie, na którą kreowano Lenino, połączono z legendą siedmiodniowej obrony. Widzowie oglądali fragmenty sowieckich kronik z Sielc nad Oką, przysięgi kościuszkowców i „wielkiego szlaku bojowego” – marszu na Zachód. Muzyce, którą stanowiła kompilacja „sieleckich, żołnierskich melodii”, towarzyszył zaangażowany głos lektora: „W maju roku 1943 na ziemi radzieckiej narodziła się Pierwsza Polska Dywizja imienia Tadeusza Kościuszki. Na zew Związku Patriotów Polskich przybyli ze wszystkich stron radzieckiego kraju rozbitkowie tragicznej katastrofy wrześniowej. Tu, z dala od Ojczyzny, nad rosyjską rzeką Oką, tułacz polski stał się na nowo żołnierzem. Pierwszego września 1943 roku, w czwartą rocznicę hitlerowskiego najazdu na Polskę, żołnierze dywizji Kościuszki przedefilowali przed trybuną udekorowaną sztandarami państw sprzymierzonych, po czem ruszyli na front”3.

Po trwającym dwanaście minut filmie poświęconym Lenino rozpoczynał się ponaddwuminutowy obraz dotyczący Westerplatte. Na tle fragmentów kronik niemieckich z 1939 r. ukazujących salwy z pancernika i płonącą Składnicę lektor Władysław Hańcza obwieszczał: „Nad brzegami polskiego morza, w miejscu, gdzie przed 6 laty padł pierwszy pocisk niemiecki, naród polski złożył hołd bohaterom obrony Westerplatte. Na ten skrawek ziemi, gdzie bagnety 80 żołnierzy strzegły polskiego basenu w Porcie Gdańskim, obróciła się wściekła siła niemieckiego uderzenia. O godzinie 4 nad ranem, jeszcze nim radio obwieściło światu o wybuchu wojny, padł pierwszy pocisk na Westerplatte. Od tego pocisku zaczął się pożar, który przez blisko 6 lat pustoszył Europę. Przeciw garstce obrońców Westerplatte rzucili Niemcy eskadrę bombowców, ciężką artylerię morską, kilka kompanii piechoty, oddziały gdańskich SS i Schupo. Atak niemiecki został krwawo odparty, ale od tej pory ani na chwilę nie ustaje straszliwy obstrzał artyleryjski z dział pancernika »Schleswig-Holstein«. I tak przez długich siedem dni. Radio polskie przynosi tragiczne wieści o cofaniu się naszych wojsk, o załamywaniu się frontu i jedno tylko krzepi serca Polaków, Westerplatte broni się! Sukcesy niemieckie w rejonie Łodzi, Niemcy zajęli Kielce i Kraków. Westerplatte broni się! Jest coraz więcej rannych, coraz wścieklej atakują działa »Schleswig-Holstein«. 7 września brak wszelkich możliwości niesienia pomocy rannym, szereg wypadków gangreny, położenie na frontach beznadziejne. Komunikat niemiecki donosi o pierwszych zagonach pancernych na obszarze Warszawy, jeszcze jedno natarcie załamuje się w ogniu walczących ostatkiem nerwów obrońców. Jest szesnastu zabitych, połowa pozostałych to ranni, Westerplatte poddało się”.

Po fragmencie związanym z Westerplatte rozpoczynała się część trzecia. Na ekranie można było zobaczyć pięćdziesięcioośmiosekundowy epilog, w którym Lenino i Westerplatte zlewały się w jedną, tworzoną na taśmie filmowej nową tradycję. Obronę półwyspu – wydarzenie z wojny obronnej 1939 r. – wprowadzono do masowej pamięci jako element legitymizujący historyczne umocowanie władzy komunistycznej. „Historia wyrównała ten rachunek – czytał lektor. – Polska wróciła na morze. Odrodzona ojczyzna odznaczyła żyjących bohaterów obrony Westerplatte rycerskim Orderem Virtuti Militari. Zaś historia nasza przekaże przyszłym pokoleniom pamięć serdeczną o tych, co życie oddali w walce o honor i niepodległość Rzeczypospolitej”. Znów powtórzono ujęcia z odznaczaniem „bohaterów obrony Westerplatte”, następnie z marynarskiej defilady. Komandor Franciszek Dąbrowski w marynarskim mundurze i Stefan Grodecki w mundurze oficera rezerwy lotnictwa dumnie prężyli piersi4. Ani oni, ani odznaczający nie zostali wymienieni z nazwiska. Liczyła się idea, nowa myśl, którą zaszczepiano społeczeństwu – a nie bohaterstwo poszczególnych osób5.

W 1946 r. w magazynie PKF nr 25/1946 zaprezentowano kolejne obchody Święta Morza. Podano tym razem nazwisko westerplatczyka: „W tegorocznym Święcie Morza wziął udział Naczelny Zwierzchnik Polskich Sił Zbrojnych – marszałek Rola-Żymierski. Wieczorem, w wigilię Święta, odbył się apel poległych w obronie Wybrzeża. Wygłosił go kmdr Dąbrowski, zastępca dowódcy obrony Westerplatte. Ten grób kryje w sobie szczątki bohaterów Westerplatte i Oksywia. Po raz pierwszy od chwili wyzwolenia w Święcie Morza uczestniczyły jednostki naszej młodej Marynarki Wojennej. Stajemy się państwem morskim i coraz więcej okrętów polskich pruje fale Bałtyku”. Na ekranie przemawiał kmdr Dąbrowski, widać też było mogiłę obrońców Westerplatte i betonową płytę w kształcie krzyża Virtuti Militari, przy której grupa oficerów-marynarzy składała wieńce. Na grobie płonął znicz.

W tym samym roku o Westerplatte wspomniano jeszcze w Kronice nr 15/1946, ukazującej warszawski apel poległych i uroczystości związane z pierwszą rocznicą 9 maja, obchodzonego jako Święto Zwycięstwa6. „Wreszcie kulminacyjny punkt, defilady – mówił lektor. – Ci, co w twardych bojach przeszli drogę od Oki do Szprewy, zwycięzcy spod Warszawy i z Berlina. Pierwsza Warszawska Dywizja Piechoty imienia Tadeusza Kościuszki. Marynarze. Obrońcy naszego wybrzeża, spadkobiercy obrońców Westerplatte i Helu. Polska straż nad Bałtykiem. I wreszcie kawaleria. Oddziały przeciwpancerne. […] Odtąd co roku dzień 9 maja odmierzać będzie lata pokoju, lata nieustępliwej pracy i bojowej gotowości narodu. Na placu Zwycięstwa płoną znicze. Ten Grób Nieznanego Żołnierza – pierwszy zakątek Warszawy przyszłości – stanie się miejscem pielgrzymek całego narodu”.

Przed rokiem 1950 PKF wróciła do symbolu Westerplatte jeszcze w 1949 r. – w dziesiątą rocznicę wybuchu wojny. W magazynie nr 36/1949 pokazano materiał W rocznicę Września, w którym przypomniano niemiecki film ze strzelającym pancernikiem: „To było 10 lat temu – czytał lektor Andrzej Łapicki. – Pancernik niemiecki »Schleswig Holstein« otworzył znienacka ogień na polski posterunek Westerplatte. Padły zagrody graniczne. Eskadry bombowców znaczonych złowrogim znakiem swastyki zaatakowały bezbronne wsie i miasta. Cała Polska stanęła w ogniu. Rydz Śmigły i Mościcki odrzucili pomoc Związku Radzieckiego, zapewniając naród, że Anglia i Francja przyjdą nam z natychmiastową pomocą. […] W ciągu dwóch tygodni dokonała się straszliwa tragedia. Żołnierz Polski, pozbawiony pomocy, opuszczony przez sanacyjne dowództwo, które uciekło za granicę, walczył nadal. Ostatnim bastionem obrony była Warszawa, gdzie na barykadach stanęli robotnicy. […] Tragiczna epopeja wojenna zakończyła się, walka z najeźdźcą zeszła do podziemi i trwała nadal. Dziś, w dziesiątą rocznicę klęski wrześniowej, niepodległa Polska Ludowa odpowiada na nowe knowania podżegaczy wojennych potężnym zrywem pokojowego wysiłku. […] Tragiczny wrzesień nie powtórzy się nigdy!”.

W kolejnym wydaniu Kroniki – nr 37/1949 – pokazano fragmenty ceremonii złożenia kwiatów przed Grobem Nieznanego Żołnierza oraz Pomnikiem Braterstwa Broni Armii Radzieckiej i Wojska Polskiego na warszawskiej Pradze, a także obrady kongresu kombatantów wojennych. Lektor relacjonował, że w Warszawie zebrał się „kongres połączeniowy jedenastu organizacji zrzeszających bojowników o wolność i demokrację”, po czym wymieniał uczestników: „Obok weteranów z 1905 roku znajdują się tu uczestnicy wojny hiszpańskiej, powstańcy śląscy, wielkopolscy i byli więźniowie Oświęcimia, Majdanka, Ravensbrück, bohaterowie Westerplatte i żołnierze Armii Ludowej oraz Armii Krajowej”.

W charakterystyczny sposób o Westerplatte wspomniano jeszcze w magazynie PKF nr 42/1949 z 12 października 1949 r., nakręconym w Gdyni. „Marszałek Polski Michał Żymierski promował pierwszych w odrodzonej Polsce absolwentów Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej – oznajmiał lektor. – Synowie robotników, chłopów i inteligencji stali się oficerami floty polskiej. Nad naszym morzem czuwa wierna straż – straż pokoju. Drogowskazem dla młodych marynarzy jest przykład bohaterów Westerplatte i wspólne boje żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego i Armii Radzieckiej o wolność Gdańska, Gdyni i Szczecina”.

Do wspominania Westerplatte powrócono w Kronice nr 45/1953. Zaprezentowano świętowanie dziesiątej rocznicy powstania ludowego Wojska Polskiego. Kamera sfilmowała uroczystości na polach Grunwaldu, na plaży w Kołobrzegu, przed pomnikiem Kościuszki w Krakowie i pomnikiem Kilińskiego w Warszawie. Widzowie zobaczyli, że do opery warszawskiej na uroczystą akademię przybyli przedstawiciele rządu, partii i wojska z Bolesławem Bierutem i marszałkiem Konstantym Rokossowskim. Wieczorem prezes Rady Ministrów wydał przyjęcie dla przodowników wyszkolenia bojowego i politycznego. Wśród młodych żołnierzy i oficerów była też Wanda Wasilewska, jak komunikował lektor, wznosząca toast „za naszą ludową armię, towarzysze”. Obrazy z uroczystości przy cmentarzyku na Westerplatte zostały skomentowane następująco: „Hołd bohaterom Westerplatte. Tacy jak oni sprawili, że pamiętny wrzesień stał się nie tylko miesiącem zdrady i klęski, lecz także miesiącem bohaterstwa prostego żołnierza polskiego”.

Ustanowiony w pierwszych powojennych latach drogowskaz, który opiewano w Kronice, wskazujący na miejsce pamięci jako element polsko-sowieckiego braterstwa broni, stał się ponownie niezwykle aktualny na początku lat sześćdziesiątych, stanowiąc reakcję na październikową odwilż. Pominięty w modelowej pracy Flisowskiego wątek budowy miejsca pamięci wokół mitu założycielskiego PRL i przyjaźni ze Związkiem Sowieckim wznowiono na początku lat sześćdziesiątych w formie przeobrażeń terenu półwyspu i ingerencji w jego warstwę symboliczną (analizujemy to w dalszej części książki). Także w dziedzinie filmu powrót do tej tematyki znalazł odpowiednie wsparcie.

W 1962 r. na fali ideologicznej ofensywy środowiska „partyzantów” i płk. Zbigniewa Załuskiego Wydawnictwo MON ogłosiło konkurs na książkę dla młodzieży tematycznie związaną z tradycjami ludowego Wojska Polskiego. Jednym z autorów, którzy nadesłali swoje prace, był członek warszawskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR, płk Janusz Przymanowski. Jego powieść o losach czterech czołgistów z I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte byłaby dziś nikomu nieznaną pozycją z dorobku literatury dla młodzieży, gdyby nie inicjatywa Stanisława Wohla – kierownika artystycznego Zespołu Filmowego „Syrena”, który zaproponował Przymanowskiemu napisanie scenariusza i sfilmowanie przygód czołgistów7.

Na początku 1965 r. rozpoczęła się realizacja serialu Czterej pancerni i pies, którego popularność przeszła najśmielsze oczekiwania twórców. Pierwszą, złożoną z ośmiu odcinków serię zaprezentowano telewidzom w okresie od 22 września do 13 listopada 1966 r. (film fabularny Stanisława Różewicza kręcono niemal w tym samym czasie – od lipca 1966 r.), a już w czasie ferii zimowych 1966/1967 serial powtórzono. 1 stycznia 1968 r. w czterech zestawach po dwa odcinki pancerni rozpoczęli pochód przez polskie kina8.

W warstwie ideologicznej serial w reżyserii Konrada Nałęckiego był powrotem do indoktrynacji z pierwszych lat funkcjonowania nowej władzy, a jego popularność spełnieniem marzeń propagandzistów: młody Polak Janek Kos wstępował na terenie Związku Sowieckiego do tworzącej się właśnie I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte i przez długie, emocjonujące godziny dzielnie i z przygodami wyzwalał polskie ziemie wspólnie z załogą czołgu i przyjaciółmi sowieckimi. Przyszły czołgista już w pierwszych scenach filmu bił się z gruzińskim kolegą o to, że wojna zaczęła się na Westerplatte i to Polacy walczą najdłużej. Ojciec, którego, nie wiedzieć czemu, Janek poszukiwał aż na Syberii, walczył w 1939 r. jako obrońca Westerplatte. Symbol obrony wrześniowej reduty twórcy filmu od początku traktowali niezmiernie poważnie – służył przekonaniu widzów o prawdziwie polskim charakterze i patriotycznych intencjach jednostek, które przychodząc ze Wschodu, niosły „wyzwolenie” i zmianę w Polsce. Fikcyjna fabuła odgrywała tu taką samą perswazyjną rolę co nakręcone w początkowym okresie Polski ludowej kroniki filmowe.

U boku Armii Czerwonej dzielni czołgiści docierali do Gdańska, gdzie spotkali byłego partyzanta, a po „wyzwoleniu” burmistrza miasta o imieniu West. W powieści Janusza Przymanowskiego scena, która zawierała wiedzę o miejscu pamięci, wyglądała następująco:

„Pierwszy odezwał się West.

– W tym miejscu, dziewiętnastego września trzydziestego dziewiątego roku, hitlerowcy zdławili ostatni punkt oporu na wybrzeżu, oddział czerwonych kosynierów.

– A jo żech myśloł, że Westerplatte najdłużej – powiedział Jeleń.

– Nie, Westerplatte broniło się siedem dni.

– Jak wiadomo, jeśli się stamtąd nikt nie uratowoł? – zaprzeczył Gustlik. – Nom na Pradze nawet taki wierszyk mówili, że »czwórkami do nieba szli żołnierze z Westerplatte«.

– Jeśliby liczyć na czwórki – powiedział spokojnie West – zabitych zebrałoby się tylko cztery i to niepełne. Na Westerplatte poległo piętnastu ludzi z załogi liczącej stu osiemdziesięciu dwóch żołnierzy.

Janek poczuł niechęć do tego człowieka, który tak spokojnie mówi o bohaterskiej załodze. Tam walczył jego ojciec”9.

Znajdziemy w tym fragmencie polemikę z romantyczno-heroiczną wymową poematu Gałczyńskiego i przekonanie, że to komunistyczni wyzwoliciele głoszą prawdę potwierdzoną dziejową skutecznością. Zarówno w książce, jak i w serialu dokonywało się symboliczne przejęcie pałeczki. Janek Kos podejmował bój swego ojca, który walczył w 1939 r. na półwyspie, a potem w lewicowej partyzantce. Pancerniacy zdobywali Gdańsk i Westerplatte w akcie sprawiedliwości dziejowej i zemsty za Wrzesień. Zarazem i Stanisław Kos, i Janek akceptowali już nowe porządki i włączali się w dalsze budowanie nowego systemu: ojciec – pokojowo – jako burmistrz, Janek na żołnierskim szlaku – gdzie musi dokończyć dzieła zwycięstwa nad faszyzmem. Wydarzenia na gruncie prywatnym (odnalezienie się po latach) i historycznym (powrót Polski nad morze) nie znalazłyby swojego spełnienia bez pomocy braterskiej Armii Czerwonej, bez wspólnoty bojowego trudu, doświadczeń i przygód. Dlatego właśnie, gdy Janek z ojcem wreszcie się odnaleźli, siadają na masce czołgu – tu, gdzie czuli się bezpieczni, jak w domu. Radość mieszała się z powagą i nutą nostalgii. W wymiarze prywatnym przyjaźń polsko-sowiecka została przypieczętowana zaręczynami Janka i Marusi za zgodą starego Kosa i sowieckiego dowódcy-starszyny. Huczna zabawa i tańce na sali obwieszonej politycznymi transparentami dopełniały symbolicznego aktu.

Już kilka tygodni po wyemitowaniu ostatniego odcinka pierwszej serii serialu odtwórcy głównych ról zostali zaangażowani do odbycia triumfalnego rajdu po Polsce. Wszędzie czekały na nich tłumy entuzjastycznie reagujących widzów; niektóre spotkania przeprowadzano na wypełnionych po brzegi stadionach. „Pancerne mityngi” były majstersztykiem propagandy komunistycznej. Odtwórcy głównych ról, ubrani w filmowe stroje, budzili aplauz, a przy okazji ocieplali wizerunek ludowego wojska. 14 maja 1967 r. „trzej czołgiści” (Janusz Gajos, Włodzimierz Press, Franciszek Pieczka) wraz z „pułkownikiem – dowódcą brygady” (Tadeuszem Kalinowskim), „sowieckim sierżantem Czernousowem” (Januszem Kłosińskim) i psem Szarikiem pojawili się w Trójmieście. Zaprezentowali się na stadionach Lechii Gdańsk i Bałtyku Gdynia oraz na torze wyścigów konnych w Sopocie. Ale – jak podkreślały następnego dnia gazety – trójmiejska wizyta nie mogła rozpocząć się gdzie indziej niż na Westerplatte10. Niczym oficjalne delegacje państwowe, pancerni w asyście przedstawicieli władzy i młodzieży składali wieńce pod wybudowanym nieco wcześniej monumentalnym pomnikiem, spajając w ten sposób w jeden akt wątki miejsca pamięci promowane w różnych nośnikach.

Olbrzymia popularność Czterech pancernych nakłoniła filmowców do nakręcenia drugiej i trzeciej serii serialu (odcinki 9–21). Odcinek dziewiąty Pancernych pokazano w telewizji 8 lutego w 1970 r., ostatni, dwudziesty pierwszy, 6 maja tegoż roku. Pracę nad tymi częściami rozpoczęto już w 1968 r., gdy na ekranach kin wyświetlano Westerplatte Stanisława Różewicza.

O wyprodukowaniu fabularnej wizji obrony Westerplatte myślano już pod koniec lat czterdziestych, gdy w 1947 r. okazało się, że w ankiecie tygodnika „Film” czytelnicy tego pisma wyrazili chęć obejrzenia w kinach fabuły związanej z obroną Składnicy11. Vox populi nie został wówczas uwzględniony, ale do koncepcji ukazania na taśmie filmowej wrześniowego wydarzenia powrócono na początku lat sześćdziesiątych. Spory wokół bohaterszczyzny oraz wzrost zainteresowania tematyką obrony placówki przy okazji budowy okazałego pomnika skłoniły ludzi kina do podjęcia pracy nad filmowym obrazem obrony.

4 września 1964 r. Jan Józef Szczepański otrzymał od Stanisława Różewicza kopertę z materiałami o Westerplatte. „Kusi mnie, żebym mu zrobił scenariusz o tym – na co nie mam żadnej ochoty” – pisał w Dzienniku12. Genezę powstania filmu Westerplatte oraz przygotowania do jego realizacji Szczepański wspominał w 1974 r. następująco: „Propozycję napisania scenariusza na temat obrony Westerplatte uczynił mi Stanisław Różewicz na długo przedtem, zanim do realizacji tego filmu doszło. Nie miałem jeszcze wówczas żadnych kontaktów z filmem. Różewicz powołał się na moją Polską jesień [pierwsze wydanie ukazało się w 1955 r. – przyp. K.Z.], a właśnie ta książka – jak twierdził – podsunęła mu myśl, że mógłbym być odpowiednim autorem dla takiego tematu. Nie czułem się jednak na siłach. Polska jesień nie była dla mnie żadnym argumentem – inny gatunek, inna konwencja; pisałem ją zresztą w oparciu o własne przeżycia, a na Westerplatte przecież nie byłem. Różewicz nie nalegał, choć – jak się potem okazało – z tematu nie zrezygnował, za to zaproponował mi wkrótce inny temat: obronę Poczty Polskiej w Gdańsku. Tak powstał scenariusz Wolnego Miasta. […] Był jeszcze drugi powód, dla którego po wielu latach zdecydowałem się jednak przystąpić wraz ze Stanisławem Różewiczem do pracy nad Westerplatte. Jako uczestnik działań wojennych we wrześniu 1939 r. pamiętam, jak ważne były dla nas wszystkich, zagubionych w chaosie, dezorganizacji, wiecznej improwizacji, te codzienne komunikaty przez polowe radiostacje: »Westerplatte nadal się broni«. […] Uważałem, że trzeba ten moment upamiętnić i oddać hołd obrońcom Westerplatte. Bezpośredni impuls, który nas popchnął do pracy, był zupełnie prozaiczny: zapadła decyzja o budowie pomnika Westerplatte – wkrótce miały zniknąć z powierzchni ziemi szczątki bunkrów i innych urządzeń obronnych… Przyjęliśmy od początku konwencję możliwie wiernej rekonstrukcji faktów, stworzenia czegoś w rodzaju pseudo-dokumentu. Oznaczało to dla mnie, jako scenarzysty, konieczność odrzucenia całej literatury, dość już wówczas obfitej”13.

Szczepański dobrze wiedział, czym stało się Westerplatte. „Najklasyczniejszym przykładem [zjawisk mitotwórczych – przyp. K.Z.] w odniesieniu do Westerplatte – mówił – jest tu oczywiście wiersz Gałczyńskiego. Zaczęliśmy studiować dokumenty i relacje, dotarliśmy do wielu żyjących westerplatczyków. Powoli rodził się z tego scenariusz. Nieustannie eliminowaliśmy różne epizody, poddając je zarówno ograniczeniom scenerii (nie można było zrekonstruować całego obszaru walki), jak i dramaturgii filmowej. Problemem, który nas nękał od początku, było znalezienie jakiegoś konfliktu. W końcu sama walka, sama obrona tego maleńkiego skrawka ziemi, aczkolwiek niesłychanie dramatyczna, była dramaturgicznie bez wyrazu: siedzą w bunkrach, strzelają, czasem ktoś pada ranny lub zabity, ktoś się załamuje… […] Elementem wiążącym, narzucającym się sam przez się, był konflikt między dowódcą i jego zastępcą, dotyczący kapitulacji. Kiedy się mówi »konflikt«, automatycznie ma się na myśli jakiś schemat walki o słuszną sprawę; ten, który jej broni – ma rację, jego przeciwnik jej nie ma. Tym razem jednak rację miały obie strony. […] Poprowadziliśmy ten konflikt, zgodnie z naszym osobistym przekonaniem, tak aby nie wypowiadać się przeciwko żadnej ze stron, pozostawiając widzowi temat do refleksji. Nie wiem, jak dalece nam się to udało”14.

Szczepański wykorzystał w scenariuszu wiedzę o obronie Składnicy zaczerpniętą z książki Zbigniewa Flisowskiego Westerplatte15. Flisowski pojawił się zresztą w czołówce filmu jako „dokumentacja historyczna”, choć potem we wspomnieniach twierdził, że nie doradzał przy produkcji16. Konsultantami na planie filmu byli za to wymienieni w napisach westerplatczycy: Michał Gawlicki, Stefan Grodecki i Leonard Piotrowski. Scenariusz został napisany w formie noweli, w której autor za pomocą odpowiednio dobranego ciągu scen i wydarzeń budował emocje widza. Opowiadanie zaczynało się od współczesnego ujęcia, w którym widz ujrzał na ekranie przewodnika oprowadzającego po terenie Składnicy „wycieczkę złożoną z młodzieży i z przygodnych starszych turystów” (s. 1). Fragment ten zdradzał, kto miał być głównym odbiorcą filmu.

Przewodnik opowiadał młodzieży, w jaki sposób polski oddział znalazł się na półwyspie, jak przygotowywano się do obrony i budowano wartownie. Mówił o majorze Sucharskim, który „bardzo surowo pilnował porządku”. „Mieliśmy stawić opór, dopóki Polska nie wystąpi całą swą siłą. Wierzyliśmy, że potrafimy to zadanie wypełnić” (s. 1). Wycieczka oglądała makietę Westerplatte i resztki zniszczonego muru, gdy nagle sceneria miała się zmienić i twórcy mieli przenieść widza w czasie. Mur stawał się przed oczyma widza nienaruszony, w pobliskich oknach widać było „hitlerowskie flagi, słychać muzykę wojskową i wrzask tłumów pozdrawiających maszerujące oddziały” (s. 1).

„Byliśmy otoczeni wrogością – opowiadał dalej przewodnik z offu – ale nie zdawaliśmy sobie sprawy z naszego osamotnienia […]. Mieliśmy być przygotowani na wszystko. Na wszystko, to znaczy sześć godzin obrony w razie wybuchu konfliktu. Sześć godzin potrzebnych naszym dywizjom na opanowanie Gdańska. Tak nam mówiono” (s. 1). Jeszcze dwukrotnie współczesny plan wycieczki zwiedzającej półwysep przenikał się ze scenerią przedwojenną, w której widz poznawał m.in. oficerów polskiej załogi. Wreszcie autor scenariusza przenosił akcję na stałe do 1939 r. Przenikanie się dwóch planów czasowych na wstępie filmu ułatwiało oddziaływanie scen z przeszłości na teraźniejszość i umiejscawiało przesłanie płynące z Września we współczesnej rzeczywistości.

Dalsza część scenariusza niewiele odbiegała od koncepcji znanych nam już z opowieści literackich. Szczepański zwracał uwagę na typowo filmowe dialogi. Pułkownik Sobociński obwieszczał czas obrony dwunastogodzinny zamiast sześciogodzinnego, wiedząc, jak ciężką nowinę przywozi obrońcom. Po kilku pierwszych atakach niemieckich pojawiała się przesłanka dla kapitulacji – wypowiedź lekarza Składnicy, który naciska na przyglądającego się jego pracy majora, aby ten podjął decyzję o poddaniu się. Odpowiedni fragment scenariusza brzmiał następująco:

„– Ja już nic nie poradzę – rzekł cicho [kpt. Mieczysław Słaby]. – Teraz tylko ty możesz pomóc.

Sucharski stał chwilę z opuszczoną głową. Wybuchy artyleryjskich pocisków wstrząsały murami piwnicy.

– Nie mam odwagi – szepnął, jakby do siebie. – Nie mam odwagi wydać tego rozkazu” (s. 75).

Kilka chwil później wystąpił problem niedoborów amunicji – „trzeba oszczędzać amunicję, mimo że obrońcy proszą” (s. 84) – i jedzenia – grupa żołnierzy znajduje skrzynkę, a w niej „suchary pomieszane ze smarem i tynkiem”; siadając na ziemi, wybierają nadające się do zjedzenia resztki17 (s. 87). Podczas narady Sucharski chciał się poddać i wziął na siebie odpowiedzialność za decyzję. Jedynym argumentem przeciw jego zamiarom dysponuje chor. Pełka, który powiedział: „– Panie majorze, noc idzie. Poczekajmy do rana, może jutro coś się zmieni”18 (s. 88).

„– Wykańczają »Dwójkę«, panie majorze” – stwierdził kilka scen dalej zdławionym głosem Piotrowski. „– I nic nie można im pomóc…” – dodał. Major wiedział, że można pomóc, dojrzewał do rozstrzygnięcia:

„– Panie ogniomistrzu Piotrowski – odezwał się major dziwnie oschłym tonem – proszę się zająć wywieszaniem białej chorągwi.

Piotrowski patrzał na majora ogłupiały, jakby nie rozumiejąc.

– Zdecydowałem się kapitulować – rzekł major z irytacją. – Nikogo więcej nie pytam. Proszę wywiesić białą flagę, a potem pójdzie pan ze mną jako parlamentariusz.

Nie czekając odpowiedzi, Sucharski odwrócił się i wyszedł”19 (s. 92).

Szczepański nie oszczędzał wrześniowych żołnierzy, przedstawiając chwilami ich sytuację karykaturalnie:

„– Rozpieprzą nas tak jak »Piątkę« – powiedział któryś z żołnierzy. […] Wśród ludzi zaczął się szerzyć niepokój. […] Kapral Goryl wmieszał się nagle w tę rozmowę.

– A może byśmy sobie zaśpiewali chłopaki? – rzekł.

Patrzano na niego z niechętnym zdumieniem.

– No, jazda! – brnął Goryl. – …Morze, nasze morze…

Głos jego początkowo brzmiał samotnie i wątło we wstrząsanej wybuchami piwnicy, ale po cichu poszczególne inne głosy zaczęły wtórować mu nieśmiało, a wreszcie cała załoga podjęła piosenkę”20 (s. 78).

Ostatnia scena obrony z 1939 r. przedstawiała przywitanie niemieckiego oficera z mjr. Sucharskim. Niemiec zadał pytanie:

„–  Czy warto było tak długo się bronić?

Major powiódł po gruzach zmęczonym wzrokiem.

– To dopiero przyszłość pokaże – mruknął, jakby do siebie”21 (s. 101).

Po tej sekwencji scenarzysta wrócił do współczesnych czasów. „Gromadka dzieci bawi się z krzykiem koło ocalałej wartowni nr 1 – omawia planowane ujęcie. – Opodal na parkingu stoją autobusy i samochody. Przewodnik prowadzi wycieczkę ku koszarom. […] Cały świat przekonał się, jak poważnie traktuje Polska swoje prawa do Gdańska”. W tle tych słów, na dalszym planie, holowniki wprowadzają do kanału statek polskiej bandery (s. 101).

Filmowa nowela Szczepańskiego była omawiana 14 września 1965 r. na kolegium scenariuszowym, które – jak oceniał autor – „przeleciało w atmosferze ogólnej i solidarnej aprobaty dla mojego rzekomego scenariusza. […] Zaorski, Kraśko, Putrament prześcigali się w komplementach. Byłem zaskoczony, wiedząc najlepiej, jakie to jest. Wyduszone pod przymusem, bez krzty zapału czy wewnętrznego zaangażowania”22.

W toku dalszych przygotowań scenariusz został gruntownie przerobiony23. Swoje pomysły przedstawił Szczepańskiemu Różewicz, a scenarzysta z łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych Włodzimierz Haupe klarował, że „każdy element musi bezpośrednio służyć akcji”24. Usunięto początkowe i końcowe sceny z wycieczką i opowiadającym przewodnikiem. W wersji zaproponowanej w scenopisie Stanisława Różewicza i Jerzego Wójcika (operatora zdjęć) film zaczynał się od ujęć powstającego pomnika i od przedstawianej przez lektora opowieści o początkach funkcjonowania Składnicy25. Również w tej wersji prolog filmu uległ jednak zmianom po uwagach komisji kolaudacyjnej. Różewicz zdecydował się też pominąć wiele pomysłów Szczepańskiego, które do wymowy filmu wprowadzałyby zbyt daleko idącą dosłowność. Reżyser wolał ująć przesłanie subtelniej, wykorzystując skojarzenia powstające dzięki oddziaływaniu na zmysły.

Aktorów do głównych ról dobierano pod kątem fizycznego podobieństwa do odtwarzanych postaci. Oddajmy głos reżyserowi: „Wszyscy wykonawcy, zarówno aktorzy, jak i statyści (którymi byli żołnierze Wojska Polskiego) tak bardzo przejęli się swą pracą, tak mocno wczuli w sytuację westerplatczyków, że pobudziło ich to do… niemal autentycznej działalności. […] Starałem się też, aby aktorzy odtwarzający główne role byli podobni do swych protagonistów, ponieważ wychodzę z założenia, że podobny typ fizyczny niesie ze sobą zbliżone dyspozycje psychiczne”26.

Mechanizm typażu27, który opisał Różewicz, był decydujący przy obsadzie najważniejszych ról. Do roli mjr. Henryka Sucharskiego prawdopodobnie już na etapie scenariusza był przewidziany Zygmunt Hübner28. Trzydziestosześcioletni wówczas aktor i reżyser teatralny (mjr Sucharski we wrześniu 1939 r. miał lat 40), od 1962 r. piastujący stanowisko dyrektora teatrów wrocławskich, a od 1963 r. dyrektora naczelnego i artystycznego Starego Teatru w Krakowie, przystępując do roli dowódcy Westerplatte, miał w swoim dorobku jedną kreację filmową, będącą jego debiutem w roli głównej. W filmie Miejsce dla jednego Witolda Lesiewicza, nakręconym w 1965 r. na podstawie powieści Niewygodny człowiek Jerzego Jesionowskiego, Hübner zagrał Nowickiego – doświadczonego dyrektora kombinatu maszynowego, któremu życiowe doświadczenie podpowiadało, że aby wykonać plan i zapewnić pracownikom premie, trzeba kierować fabryką, stosując elastyczne metody pracy i dowolnie interpretując przepisy. Między Nowickim a jego zastępcą – młodym i pryncypialnym Witkowskim – wybuchł konflikt. Jadący samochodem do Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej (WKKP) z teczką dokumentów Witkowski uległ wypadkowi i umarł w szpitalu. Powstało podejrzenie o zbrodniczy zamach, dlatego śledztwo w tej sprawie rozpoczął pracownik WKKP – Horysz. Gdy zapoznał się z trudami życia codziennego kombinatu, potrafił lepiej zrozumieć Nowickiego, którego ostatecznie oczyszczono z zarzutów, a śmierć Witkowskiego okazała się zwykłym wypadkiem. Nowicki, grany przez Hübnera, zdobywał sympatię widzów.

W recenzji tego filmu w „Dzienniku Polskim” Władysław Cybulski pisał, że Hübner sprawdził się „w pełni określonej i umotywowanej sylwetce psychicznej dyrektora Nowickiego”, tworząc osobowy „typ, który ma szansę przetrwać w pamięci widza. To bardzo dobra robota aktorska – monolityczna, absolutnie konsekwentna. Nastąpiło tu, jak się wydaje – jeśli wolno tak sądzić – idealne stopienie się cech osobowości artysty z charakterologicznym portretem postaci filmowej: zdyscyplinowana wstrzemięźliwość wyrazu, niechęć do odsłaniania własnych uczuć i kompleksów, pewien wewnętrznie trwający niepokój i nerwowość, lecz silnie opanowana. Rola poprowadzona po męsku – bez cienia skłonności do minoderyjnego »odgrywania«, ostra, nawet sucha, mózgowa. Energia, upór, ambicja, giętkość i inteligencja – to główne walory kreowanego bohatera”29. Aleksander Jackiewicz w „Życiu Literackim” dodawał: „Na szczególne wyróżnienie zasługuje Zygmunt Hübner w roli Nowickiego, aktor teatralny, od którego winni się uczyć gry w filmie nasi aktorzy filmowi”30.

Tak zapamiętany przez widzów Hübner z wykorzystaniem typażu i przy użyciu podobnych środków aktorskich rozpoczął pracę na planie filmu Stanisława Różewicza jako odtwórca roli mjr. Sucharskiego. „O ile wiem – mówił Hübner dla tygodnika „Ekran” – reżyser Różewicz, powierzając mi rolę majora Sucharskiego, kierował się m.in. podobieństwem zewnętrznym. Zgodziliśmy się jednak od razu, że moim zadaniem nie będzie tworzenie portretu. Byłoby to zresztą praktycznie niewykonalne. Starałem się dowiedzieć możliwie wiele o majorze Sucharskim, ale głównie po to, aby poznać jego racje i stanowisko w sprawie dla filmu węzłowej – kapitulować czy walczyć do ostatniej kropli krwi. Alternatywa nie była zresztą aż tak prosta, bo jeśli kapitulować, to – kiedy?, jeśli walczyć, to – czym?”31 Aktor mówił tu o uwarunkowaniach, które były dobrze znane historykom i występowały w dotychczasowych ujęciach obrony. Nie zawsze jednak znajdowały potwierdzenie w źródłach. Kapitan Dąbrowski nie mówił, że chce walczyć do „ostatniej kropli krwi” – takie postawienie sprawy było więc celowym przejaskrawieniem. „Sądzę, że rozumiem postawę majora Sucharskiego i jestem głęboko przekonany o jej słuszności – mówił dalej Hübner. – Bez tego przekonania nie wiem, czy odważyłbym się podjąć tej roli. Zdawałem sobie od początku sprawę, że widz, oglądając Sucharskiego na ekranie, powinien zapomnieć o aktorze i myśleć tylko o Sucharskim. Dlatego starałem się eliminować wszystko, co mogłoby sprawiać wrażenie efektownego, świadomego rozegrania roli. Najdalej posunięta oszczędność środków aktorskich wydawała mi się jedynie słuszną drogą”32.

Do roli antagonisty majora, kpt. Franciszka Dąbrowskiego, wybrano stojącego wówczas u progu kariery aktorskiej dwudziestosiedmioletniego Arkadiusza Bazaka (kpt. Dąbrowski we wrześniu 1939 r. miał 35 lat). Bazak pracował w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i miał na koncie niewielkie role teatralne i filmowe. Fizycznie przypominał kpt. Dąbrowskiego – był wysoki, szczupły i świetnie wyglądał w mundurze (zob. Aneks nr 3).

Pierwszą scenę do filmu nakręcono 6 lipca 1966 r. Na historycznym terenie Składnicy wykonano nie więcej niż 20 proc. zdjęć, głównie w wartowni nr 1 i na przedpolu placówki „Fort”33. Spieszono się ze zdjęciami, aby zdążyć jeszcze przed zmianami w topografii półwyspu, które już następowały w związku z budową kopca-pomnika i nieodwracalnie naruszały wygląd historycznego miejsca. Gdy 9 października 1966 r. odbywała się uroczystość odsłonięcia monumentu, ekipa filmowa pracowała już na poligonie w Rembertowie, gdzie zbudowano m.in. wierną makietę koszar Składnicy i „las-widmo”. Zdjęcia ukończono w łódzkim atelier w styczniu 1967 r.34

Twórcy filmu zdawali sobie sprawę, że widz potrafi dostrzec niedoskonałości przedstawionej materii i na tej podstawie uznać obraz za mało wiarygodny. Stąd wiele zabiegów, aby zgodnie z realiami historycznymi ukazać pole bitwy, broń i mundury, wojskowe zachowania i obyczaje35.

Efekt doskonałej, historycznej rekonstrukcji został osiągnięty siłami całej ekipy, a poszczególni członkowie zespołu filmowego w wypowiedziach prasowych podkreślali, że pracę nad tym filmem traktowali w sposób szczególny36. Najwięcej pochwał, poza reżyserem, scenarzystą i odtwórcą głównej roli, zbierał operator Jerzy Wójcik. Aleksander Ledóchowski, akcentując jego nadzwyczajne umiejętności warsztatowe, pisał, że w filmie tym Wójcik „w sposób prawie niewidoczny dla widza stylizuje pejzaż i otoczenie, nadaje im funkcję komentarza dramatycznego. Właściwie jest tylko wielka sceneria, a ludzie stanowią jakby jej przedłużenie. Upodabnia bohatera do otoczenia, czy lepiej – otoczeniu każe grać główną rolę. Znamienny jest pod tym względem finał Westerplatte: kikuty wypalonego lasu i kikuty ostatnich obrońców, jakby sam las ruszył naprzeciw wroga”37.

Stanisław Różewicz we wspomnieniach pisał, że jego zamierzeniem było, aby film opierał się na dwóch motywach: „dramacie załogi i postawy dwóch dowódców”. Jeden z dowódców miał reprezentować „stosunek emocjonalny” do obrony, drugi podejście „realistyczno-gospodarskie”38. Opisana w ten sposób koncepcja rzeczywiście znajdowała swój wyraz na ekranie i stanowi klucz do zrozumienia filmu.

Aby uzmysłowić sobie, jaką wizję obrony przyniosło filmowe Westerplatte i jakie przeobrażenia mogło spowodować w sferze funkcjonowania miejsca pamięci, trzeba skrupulatnie prześledzić przebieg fabuły i zastosowane na ekranie środki wyrazu, pamiętając, że elementy filmowej kreacji pełniły w utworze funkcje artystyczne, ale też mogły służyć perswazji wywieranej w warstwie znaczeniowej dzieła. Należy podkreślić, że Stanisław Różewicz poprowadził linię dramaturgiczną i emocjonalną niezwykle subtelnie i w tym tkwi siła jego artystycznej wizji Westerplatte.

Początek Westerplatte przypomina dokument historyczny39. Widzimy archiwalne zdjęcie ze słupem dymu nad Składnicą (niemiecka fotografia wykonana z pancernika „Schleswig-Holstein”). Na jego tle ukazuje się tytułowy napis Westerplatte. Wraz z drugim napisem (scenariusz: Jan Józef Szczepański) pojawia się na ekranie następne zdjęcie, które pozostaje już do końca czołówki: słup dymu na Westerplatte widziany od gdańskiej strony kanału. Na tle nieruchomej fotografii przewijają się kolejne napisy i wybrzmiewa muzyka Wojciecha Kilara, najpierw grana na trąbce sygnałowej, następnie przechodząca w melodię typową dla filmów wojennych z tamtych czasów, wykonywana przez orkiestrę. Dominują szybkie uderzenia w werble, tworzące atmosferę napięcia. Zakończenie ujęcia ze zdjęciem i napisami sygnalizują słowa: „zdjęcia” i „reżyseria”, oraz ponownie pojawiające się dźwięki trąbki. Nie przenosimy się jednak na półwysep roku 1939. Oglądamy kręcone ze śmigłowca Westerplatte w 1967 r. – widać wznoszący się kopiec, ale jeszcze bez pomnika. Mało kto jednak zwróci uwagę na kopiec – intencją Różewicza było ukazanie widzowi z lotu ptaka panoramy polskiej placówki na chwilę przed wybuchem konfliktu. Efekt ten uzupełnia przekaz podany rzeczowym tonem przez lektora: „Westerplatte, półwysep u wejścia do portu gdańskiego, polska składnica amunicyjna na terenie Wolnego Miasta Gdańska, zbudowana na mocy postanowienia Rady Ligi Narodów. Jej załogę stanowił oddział wartowniczy w sile jednej kompanii piechoty i grupa pracowników cywilnych – razem 182 ludzi. Jedyna straż polska u ujścia Wisły – 5 wartowni, 1 działo polowe, 2 działka przeciwpancerne, 4 moździerze. Westerplatte stało się pierwszą zaporą na drodze zaborczego pochodu Hitlera przez Europę. Tu padły pierwsze strzały II wojny światowej”40.

Kamera wchodzi (razem z widzem) wprost na teren Składnicy. Widzimy słoneczny sierpniowy dzień, znany z wiersza poety („A lato było piękne tego roku…”)41. Ten sam letni nastrój utrzyma się przez pierwsze przedwojenne minuty filmu. Jesteśmy między polskimi żołnierzami – i zostaniemy z nimi aż do końca. Różewicz konsekwentnie pokazywał wydarzenia oczyma polskiej załogi, ani przez moment nie ujrzymy akcji z punktu widzenia Niemców. Nie wróci też spojrzenie na półwysep oczyma narratora z zewnątrz, tak jak to się dzieje przez krótką chwilę w pierwszych kadrach filmu.

Na ekranie oglądamy wyprostowanych, stojących w dwuszeregu żołnierzy o jednakowym wzroście. Chorąży Gryczman składa raport przed oficerami i ppłk. Wincentym Sobocińskim – szefem Wydziału Wojskowego Komisariatu Generalnego RP w Gdańsku (funkcja podpułkownika nie jest podana w filmie), który właśnie odwiedził placówkę. Kamera chwyta na krótko w kadrze dwóch polskich oficerów, jedyną dostrzegalną różnicą między nimi jest na razie ich wzrost; jeszcze nie wiemy, że zobaczyliśmy mjr. Sucharskiego i kpt. Dąbrowskiego42.

Zaraz potem oglądamy, jak przy stylowych stoliczkach przed koszarami, pod gołym niebem, grupka oficerów delektuje się kawą. „– Co do kawy? Likier? Koniak?” – pyta Sucharski. „– Koniak” – odpowiada Sobociński. Trwa miła, zdawałoby się beztroska pogawędka, przy świergocie ptaków i łagodnym zefirze. Oficerowie rozmawiają o położeniu placówki. „Hitler lubi blefować” – mówi jeden z nich, nawiązując do obecności pancernika w gdańskim porcie. „– Sądzę, że jeśli przyjdzie co do czego, potrafimy w każdym razie wytrzymać te dwanaście godzin” – mówi spokojnie Sucharski, filmowany z kilku metrów wśród reszty oficerów. Jeszcze przed zakończeniem jego kwestii kamera przenosi się na Dąbrowskiego, który – siedząc bokiem do Sucharskiego – reaguje na jego słowa znakiem odbieranym jako dystansowanie się (uniesienie w górę brwi) i z zauważalną na twarzy zaciętością. „– Jak trzeba będzie, to i dłużej” – mówi kapitan, kierując wzrok przed siebie, w pustą przestrzeń. Lekarz, kpt. Słaby, rzuca przy tych słowach na niego szybkie spojrzenie – jakby z zaniepokojeniem i przeczuciem przyszłych wydarzeń. „– Sześciogodzinny opór przewidziany był na wypadek lokalnego puczu – wyjaśnia ppłk Sobociński. – Teraz trzeba liczyć się z generalnym konfliktem”. Major Sucharski żywo, choć z opanowaniem, reaguje na te słowa: „– Czy oni tam w dowództwie zdają sobie sprawę z naszych możliwości? Przecież sam ten pancernik to siła ognia dywizjonu artylerii ciężkiej. A co my mamy? Jedną polówkę” – mówi, a widz jest już przeświadczony o słuszności jego słów, bo ma w pamięci początkowe słowa lektora, który z pozycji obiektywnego informatora post factum opowiedział o znikomej sile garnizonu. W tle bliskiego ujęcia twarzy Sucharskiego, który wypowiada swoją kwestię, operator zostawia miejsce na las i fragment budynku koszar (wkrótce zobaczymy je niszczone w czasie walk). „– Nie zostawią was samych – odpowiada Sobociński z pewnością, która maluje się na twarzy. „– Będzie dobrze” – dodaje, a po krótkiej pauzie, którą Różewicz zostawia, by w głowie widza przemknęła myśl, że Sobociński jest jednak w błędzie (i być może świadomie nie mówi prawdy), Sucharski, zadowolony z jego odpowiedzi, chwyta w rękę kieliszek i wznosi go do toastu. Tymczasem widz zdaje sobie sprawę, że nie ma się z czego cieszyć. „– No! Panowie…” – mówi major. Wszystkim udziela się dobry humor, ale Gryczman, który pamięta o obowiązkach, zaraz po toaście zwraca się do Sucharskiego: „– Pójdę rozprowadzić zmiany, panie majorze”. „– Dobrze” – odpowiada komendant.

Podpułkownik Sobociński podchodzi do por. Kręgielskiego, któremu proponuje bruderszaft: „– Z wszystkimi jestem po imieniu tylko nie z Tobą, »Mały«”. Przyjacielski gest zakłóca nieco pytanie: „– Podobno masz na utrzymaniu matkę? Podaj mi jej adres”. Kręgielskiemu znika pogodny wyraz twarzy, a przejście na „ty”, które nastąpiło przed momentem, powoduje, że odpowiedź na pytanie jest dla „Małego” jeszcze większym kłopotem. „– Myśli Pan…, myślisz, że…” – Kręgielski nie kończy swej kwestii. Kamera przenosi nas do innego ujęcia. Podpułkownik Sobociński budzi w tej scenie delikatnie nakreśloną niechęć. Wraz z pytaniem o adres matki Kręgielskiego dostajemy sygnał, że przybysz wie więcej, niż mówi. Poufały gest w stosunku do Kręgielskiego wywołuje mieszane uczucia, bo łączy zwyczajowy bruderszaft z niepokojącym pytaniem43.

W następnym ujęciu oficerowie stroją radio i nie są (jeszcze) zainteresowani falami anglojęzycznymi. Pomijają „nienawistną” stację niemiecką, która emituje donośnego marsza. Odnajdują wreszcie ukojenie – polski przebój Hanki Ordonówny Na pierwszy znak, gdy serce drgnie. Gawędzą przy grze w bilard, ale ich rozmowy nie są beztroskie – zauważyli, że ppłk Sobociński tym razem nie pożartował jak dawniej. Chcą, aby zawiadowca stacji Wojciech Najsarek został z nimi na noc, ale ten wyznaje zasadę, którą i oni podzielają: „– Każdy ma swoje miejsce” (zawiadowca zginie zastrzelony przez Niemców w jednej z pierwszych scen po wybuchu wojny)44.

Kolejne ujęcie znów rozpoczyna się detalem (w poprzednim widzieliśmy zbliżenie strojonego radia). Oglądamy rękę piszącą list – mjr Sucharski nienagannym, eleganckim stylem pisze list do rodziny (widać słowa: „Westerplatte, dn. 1 IX 1939 r. / Moi Kochani!”). Różewicz, przenosząc uwagę widza od listu do majora i wykorzystując intymny charakter czynności, buduje emocjonalną więź z komendantem. Ciszę i nastrój przerywa wejście do pokoju kpt. Dąbrowskiego (będzie w filmie często nachodził majora). „– Siadaj” – mówi łagodnie Sucharski. Dąbrowski zajmuje miejsce z drugiej strony biurka i informuje dowódcę koleżeńskim tonem: „– Wszystkie wartownie w porządku. Schleswiga przeholowali za zakręt”. „– Może jeszcze nie dziś” – mówi Sucharski, podnosząc się z krzesła. „– Muszę Ci się przyznać – zwierza się Dąbrowski – że podczas wizyty pułkownika było mi jakoś nieswojo. Teraz już jestem spokojny”. Sucharski nie odpowiada, jest zamyślony. „– O czym myślisz?” – pyta Dąbrowski. „– Że za gęsty las przed »Promem«” – mówi major. Zbliżają się obydwaj do wiszącej na ścianie mapy półwyspu, zastanawiając się, skąd pójdzie pierwsze natarcie i jak długo wytrzymają. Major przekonuje, że placówki od strony morza są za bardzo rozciągnięte i w przypadku uderzenia zostanie jedynie pierścień wartowni, a to oznacza, że Niemcy szybko podejdą pod okna koszar. Dąbrowski nie znajduje logicznego kontrargumentu na słowa komendanta: „– Nie przeniesiemy tego cholernego półwyspu na środek morza” – odpowiada i patrząc na zegarek, wychodzi. „– Jakby co, jestem pod ręką” – mówi. „– Dobra” – kwituje major i wraca do przerwanego listu.

Kolejne ujęcie. Noc. Polski wartownik przechadza się po terenie. Ciszę mącą delikatny szum fal i dalekie portowe syreny. Kręgielski informuje majora o zauważonej ewakuacji Nowego Portu. Kapral Szamlewski odwiedza Najsarka na stacji kolejowej. Zawiadowca nie obawia się wybuchu wojny, bo właśnie słucha Warszawy: „– Mówią, że odprężenie nastąpi. Rokować będą”. Do wysuniętego na placówce „Prom” chorążego Gryczmana zbliża się w mroku nocy zatroskany mjr Sucharski. „– No jak tam, Gryczman, wszystko w porządku?” – pyta służbowym tonem. „– Tak jest, panie majorze! – odpowiada Gryczman. – Obszedłem placówki. Zięba meldował, że po tamtej stronie patroluje wojsko”. Majorowi przy ostatnich słowach meldunku twarz nagle zastyga i w reakcji na nie zdecydowanym krokiem rusza w stronę muru, aby osobiście sprawdzić przekazaną informację. Za murem widać idący patrol niemiecki.

Na jednej z wartowni żołnierze grają w szachy. Rozlega się strzał z karabinu. Kapral Grudziński nie przerywa gry, bagatelizuje wystrzał, ale za chwilę do środka wchodzi żołnierz i melduje o strzale. Grudziński wstaje i idzie zobaczyć, co się dzieje. Inni żołnierze nie przerywają gry. Przed wartownią jest już jasno, świergoczą ptaki. Grudziński patrzy za mur – widzi biegnących z działkiem Niemców… Pokój radiostacji. Major Sucharski z papierosem, niespokojny. Radiotelegrafista odbiera z wartowni sygnały o wystrzale. Grudziński dzwoni do majora z informacją o oddziale z działkiem. Sucharski każe łączyć z wartowniami: „– Mówi dowódca! Wzmocnić obserwację na wszystkich posterunkach. Natychmiast meldować o zauważonych zmianach. Nie dać się sprowokować”.

Na placówce „Przystań” żołnierze por. Kręgielskiego wypełniają rozkaz komendanta: dźwigając ciężką broń, idą na stanowiska. Kręgielski cieszy się, że „ta noc jeszcze nam się upiekła”. Gryczman na placówce „Prom” pali papierosa i na rozkaz majora każe „składać narzędzia”, żeby opuścić stanowisko. Do wybuchu konfliktu chyba nie dojdzie… „– Obejdź no jeszcze posterunki” – mówi do plut. Barana. Kamera podąża przez dłuższą chwilę razem z Baranem w kierunku muru okalającego Składnicę (efekt tzw. subiektywnej kamery, przyjmującej na określoną partię filmu pozycję bohatera). Widz jest coraz bardziej przekonany, że za chwilę coś nastąpi, mimo to widok wybuchu, który z łoskotem rozrywa mur, jest zaskoczeniem zarówno dla niego, jak i dla plut. Barana.

Natychmiast oglądamy reakcję na huk w gabinecie majora. Sucharski zrywa się z kanapy (być może tylko drzemał, jest w mundurze), zapina pas i zarządza alarm załogi. Podchodzi do wyjącego psa, poklepuje go i głaszcze: „– Spokojnie, spokojnie… To nic. To wojna” – mówi uspokajająco. „Ten paradoks skierowany do zwierzęcia – zauważył w recenzji Zygmunt Kałużyński – stanowi pierwszą reakcję słowną w historii na katastrofę i zarazem jedyny zwrot o charakterze »literackim« w całym filmie. Pozostałe rozmowy ograniczają się do rzeczywistości związanej z akcją bojową i teraz tylko ona staje się treścią”45. Kałużyński nie dopowiada, że ów literacki zwrot to nawiązanie do Pana Wołodyjowskiego…

Do pokoju majora wpada zdyszany kpt. Dąbrowski, staje przed komendantem bez słowa, oczekując rozkazów. W tej jednej scenie widzimy, że rzeczywistym przywódcą i jedyną osobą, która w trudnej chwili wie, co należy zrobić, oraz podejmuje decyzje, jest mjr Sucharski. „– Niech Grabowski wytoczy działo” – rozkazuje komendant. „– Tak jest!” – odpowiada szybko Dąbrowski i wybiega z pokoju. Trwa gorączkowe zajmowanie przez załogę stanowisk. Twórcy filmu już na tym pierwszym etapie walki przekazują widzowi sygnał, że załoga ma niewystarczającą ilość sprzętu: jeden z żołnierzy mówi z przejęciem, że się nie utrzyma, bo nie ma hełmu. Podsuwa mu go dowódca odcinka. Widzimy żołnierzy, którzy pod nieustannym ostrzałem przetaczają przez las armatę.

Na placówce „Prom” rozpętuje się piekło. Przez kilka sekund oglądamy archiwalne fragmenty filmu dokumentalnego ze strzelającym pancernikiem46. Niemcy wchodzą na teren Składnicy, oczami żołnierzy polskich widzimy także wybiegającego ze stacji kolejowej Najsarka, który pada zabity strzałem w plecy. Polacy rzucają granaty i się wycofują. Armata ostrzeliwuje cele po drugiej stronie kanału. Porucznik Kręgielski ma dobre wieści dla żołnierzy na swojej placówce: „– Dobra jest, chłopaki! Rozmawiałem właśnie z kapitanem Dąbrowskim. Szwaby dostały łupnia! Przed »Promem« leży ich cała kupa” – rzuca radośnie, ale jego uśmiech gaśnie, gdy znów rozlegają się niemieckie salwy. „– No chłopaki, jeszcze parę godzin!” – mówi zachęcająco, na co żołnierze podniesieni na duchu raźno zabierają się do obsługi broni. Kamera przenosi nas na „Prom”; z obiektywem kamery umieszczonym za plecami polskich żołnierzy odpieramy niemieckie natarcie. Napastników obserwujemy z daleka, w sposób, w jaki mogli ich widzieć strzelający Polacy. Na placówce „Fort” obrońcy zauważają okręty na pełnym morzu. „– Chłopaki! Pomoc idzie, Anglicy!” – chwilowa radość na twarzach szybko ustępuje jednak twardej rzeczywistości – okręty, które widać, są niemieckie. Kapitan Dąbrowski na prośbę por. Pająka wydaje plut. Bieniaszowi rozkaz wsparcia przedpola „Promu” ogniem z moździerzy. Ostrzał jest celny, niemieccy żołnierze uciekają w popłochu. Następuje chwila ciszy. Porucznik Pająk melduje mjr. Sucharskiemu, że natarcie zostało odparte. Znów mamy na ekranie migawkę z archiwalnego filmu z pancernikiem, zaczyna się kolejna kanonada. Dwaj polscy żołnierze próbują zanieść do koszar rannego kolegę, ale ten zostaje powtórnie postrzelony i prosi kolegów, żeby go zostawili. „– Możemy się nie utrzymać. Trzeba przygotować wycofanie się na »Jedynkę«” – mówi na „Promie” por. Pająk, dowodzący na odcinku, który znalazł się w ogniu walki. Od bomb łamią się drzewa, piach zasypuje kryjących się w okopach żołnierzy. Jeden z westerplatczyków pada od wybuchu, inny zostaje trafiony serią w plecy. Pająk dzwoni do mjr. Sucharskiego, meldując, iż przygotowuje placówkę do wycofania. Nie kończy meldunku, pada raniony odłamkiem. Po drugiej stronie kabla telefonicznego komendant Składnicy nie wie, co stało się z jego oficerem. Pająk ostatkiem sił woła Gryczmana i przekazuje mu dowództwo. „– Oszczędzaj ludzi” – mówi z wysiłkiem, formułując ostatnie przesłanie.

W opisanych pierwszych 29 minutach filmu od chwili wybuchu wojny obejrzeliśmy dwanaście minut ustawicznej walki, z jedną kilkusekundową chwilą ciszy. Widz ma wrażenie rozpętanego nad Westerplatte piekła i przeświadczenie, że znalazł się w środku działań wojennych. Kamera z bliskiej odległości śledzi żołnierskie rzemiosło: fizyczne utrudzenie, zapał do walki, zagrożenie, strach, ból i śmierć. Przenosi się z miejsca na miejsce – Westerplatte zdaje się zaatakowane ze wszystkich stron równocześnie. Tracimy w pewnym momencie z oczu dowódców: Sucharskiego i Dąbrowskiego. Bohaterem filmu staje się zbiorowość – żołnierski organizm, który walczy w tym samym rytmie w każdym miejscu placówki, ze słyszalnym, ciężkim tchnieniem (oddechy żołnierzy słychać wyraźnie). Tak będzie niemalże do końca filmu, do momentu podjęcia decyzji o kapitulacji.

Kwestia kontynuowania walki jest stawiana w filmie od początku, choć nie od razu twórcy wypowiadają się na ten temat wprost. W 32. minucie cierpieniom rannego Pająka przygląda się lekarz Słaby i kpt. Dąbrowski. Potrzebna jest operacja, ale Dąbrowski rzuca szybkie słowa: „– Może zaczekać. Może obiecany desant z Gdyni wyląduje jednak. Wtedy byłaby szansa na odesłanie rannych do szpitala”. Słowa te brzmią dla widza nierozsądnie – wiadomo przecież, że pomoc nie nadejdzie. Słaby, który już w czasie herbaty z ppłk. Sobocińskim, jakby przewidując rozwój wypadków, zareagował na uwagę Dąbrowskiego, nie wykazuje w tym momencie najmniejszego zainteresowania jego słowami. Odwraca się i robi swoje: przygotowuje się do operacji. Za chwilę, w kontraście do naiwności Dąbrowskiego, jest pokazany mjr Sucharski, który w sposób opanowany i spokojny wydaje stosowne do sytuacji rozkazy, żeby rozkręcić tory i rozpoznać patrolem mur wzdłuż kanału. Wypowiada dyspozycje takim tonem, że zarówno żołnierze, jak i widz nie mają wątpliwości co do trafności wydanych rozkazów. Zaraz potem jeden z żołnierzy dopytuje się o jedzenie (sygnał, że zaczyna go brakować), a w kolejnej scenie na placówkę „Fort” przynoszą konserwy („jedna na trzech” – dziwi się żołnierz). Są też kłopoty z amunicją: dowódca placówki, widząc, ile jej przyniesiono, mówi: „– Amunicji mało! Do erkaemu nic nie przysłali”. Jeden z żołnierzy pyta: „– Dlaczego artyleria z Helu nie dała nam wsparcia?” (zaakcentowanie walki w osamotnieniu). „– Za daleko – odpowiada inny. – Ale samoloty mogli przysłać”. Obrońcy są już znużeni, jeden z nich osuwa się, zasypiając z palcem na spuście, i nawet wystrzelona przez niego bezwiednie seria z karabinu nie jest w stanie go obudzić (huk strzałów i wybuchów dobiega zresztą nieustannie zewsząd). Dostajemy zatem w tym samym czasie kilka sygnałów, że walka odbywa się w coraz trudniejszych warunkach.

W kolejnym ujęciu mjr Sucharski też ma dla nas i dla swoich oficerów wiadomość. Informuje Dąbrowskiego i Grodeckiego o „strzępach komunikatu” radiowego z Warszawy: „– Westerplatte broni się nadal i Naczelny Wódz pozdrawia załogę” – mówi. Dąbrowski: „– Dziwią się. Powinien nas wszystkich był szlag trafić”. Sucharski radzi Dąbrowskiemu, żeby się zdrzemnął. Major troszczy się o zastępcę właśnie teraz – na chwilę przed wybuchem sporu w sprawie kontynuowania obrony.

Nalot bombowców. Przeraźliwy hałas i wycie silników sztukasów. Piekło w koszarach, gdzie gruz sypie się na głowy obrońców. Major Sucharski każe spalić szyfry, kpt. Dąbrowski budzi się z drzemki. Jeden z żołnierzy w panice wybiega przed koszary. Ukryci w piwnicy wartowni nr 1 żołnierze wychodzą włazem na powierzchnię – to ujęcie przypomina scenę wyjścia z kanału AK-owców w finale filmu Andrzeja Wajdy. Przeżyli nalot, ale przybiega do nich ledwo żywy, przestraszony żołnierz, który mówi, że na „Piątce” wszyscy zginęli. Sucharski, paląc dokumenty, mówi do Dąbrowskiego z przekonaniem: „zaraz ruszy [niemieckie] natarcie”. „– Będziemy się bronić w koszarach” – odpowiada Dąbrowski tonem bardziej pytającym, patrząc badawczo na Sucharskiego. „– Czym?” – retorycznie pyta major. Kapitan nie reaguje na te słowa, odpowiedzią jest zbliżenie kamery na resztki dopalających się dokumentów. Palą się podobnie jak trawa i drzewa wokół koszar i wartowni, co widzieliśmy na poprzednich ujęciach.

Chorąży Gryczman ogląda zniszczoną wartownię nr 5; gdzie straszliwą śmierć pod gruzami betonowych płyt ponieśli jej obrońcy. Za chwilę mjr Sucharski ze zrozumieniem wysłuchuje swojego ordynansa, który tak jak on pochodzi ze wsi. Na słowa „– Jak tylko Niemców przepędzimy…” – major błyskawicznie podnosi wzrok znad konserwy i dłużej patrzy na ordynansa. „– Myślisz, że przegonimy Niemców?” – pyta. Ordynans nie ma co do tego wątpliwości. Scena ta przygotowuje kolejną, w której mjr Sucharski zademonstruje, że musi myśleć za swoich żołnierzy, bo jest świadomy sytuacji i tylko on ponosi odpowiedzialność za ich życie. Wchodzi kpt. Dąbrowski. Na ordynansa, z którym major niedawno gawędził, Dąbrowski nie zwraca uwagi (na ciepłe pogawędki z żołnierzami pozwala sobie w filmie jedynie major). Sucharski znów pokazuje, że troszczy się o swojego zastępcę i traktuje go po przyjacielsku: od razu częstuje go papierosem, ordynansowi poleca wykombinować dla kapitana herbatę. Twórcy filmu każą majorowi w tej chwili zrobić to, co powinien, by pozyskać sympatię Dąbrowskiego, równocześnie wzbudzić empatię widza, który ma zaakceptować decyzję komendanta. Psychologiczna reguła wzajemności powoduje, że Dąbrowski, który właśnie w tym momencie sprzeciwi się woli komendanta, wydaje się widzom bezdusznym niewdzięcznikiem.

Sucharski wstaje, podchodzi do okna, odwrócony plecami do kapitana. Patrzy w przestrzeń za oknem – ma do zakomunikowania informację wybiegającą poza ciasną rzeczywistość pomieszczenia, w którym się znajdują, ma ogłosić coś ważnego. „– Nieznośny jest ten brak łączności. Mieliśmy się bronić dwanaście godzin” – zaczyna. Dąbrowski natychmiast podchodzi do niego, jakby coś przeczuwając. „– Co chcesz zrobić?” – pyta niespokojnie. „– Jestem odpowiedzialny za ludzi” – odpowiada spokojnie Sucharski i odwraca się do kapitana, podnosząc wzrok wprost w oczy wyższego od siebie adwersarza (sugeruje to czystość intencji i otwartość w ich wyrażaniu). „– Ludzie giną” – stwierdza major. Dąbrowski patrzy na niego z góry, jest o głowę wyższy, Sucharski wydaje się przyparty do muru – stoi plecami do ściany pomieszczenia. Kapitan reaguje wybuchowo i mówi szybko: „– Mamy dać przykład, tak? Po dwudziestu latach, że już nigdy [w domyśle: nie pozwolimy sobie odebrać niepodległości – przyp. K.Z.], mamy rezygnować w dwa dni? My, oficerowie? Bo żołnierzom to nawet do głowy nie przyjdzie!”. Sucharski schodzi z linii strzału, znów się odwraca. „– Oni są gotowi zginąć do ostatniego – zwykli chłopi!” – kontynuuje Dąbrowski. „– Ja też jestem zwykły chłop – mówi z naciskiem i jakby z lekką urazą Sucharski. – Chodzi o skuteczność działania. Nie znamy sytuacji na froncie. Gdybym wiedział, że nasze…, nasz opór ma jakiekolwiek znaczenie…” – wystrzał za oknem przerywa rozmowę. Powoduje, że decyzja o kapitulacji zostaje odłożona na bliżej nieokreślony czas. „– Dwójka!” – mówi Dąbrowski. Sucharski znów staje się walecznym przywódcą, wydaje mu polecenie, co należy zrobić, kapitan z błyskiem zadowolenia na twarzy wybiega z pokoju. Ich relacje w obliczu wojennej potrzeby na nowo stają się stabilne – Sucharski wydaje rozkazy. Komentarzem do przerwanej rozmowy jest kolejne ujęcie – zniszczona wartownia, obok której wybuchają bomby. W środku wartowni dowódca uspokaja żołnierzy: „– Zaraz przyniosą kawę”. Widzimy żołnierza z czajnikiem, który z narażeniem życia, pośród wystrzałów niesie kawę i z trudem dociera do wartowni. Nalewa tylko po trochu, piją łapczywie: „– Innym też muszę zanieść” – mówi.

Sucharski w towarzystwie lekarza ogląda pomieszczenie z rannymi. Doktor Słaby informuje go o braku lekarstw. Umierający żołnierz prosi o karabin, chce zakończyć życie z bronią w ręku, widzimy twarz majora, który przygląda się w skupieniu jego ostatnim chwilom. Twórcy filmu nie demonstrują patosu i cierpienia – konsekwentnie utrzymują się w stylistyce żołnierskiego, trudnego losu. W wartowni nr 1 dowódca każe przerwać ogień. „– Naboi masz za dużo?” – pyta żołnierza. Wycieńczeni, brudni obrońcy słyszą kościelne, niedzielne dzwony. W tej samej sekwencji radio podaje informację o wypowiedzeniu wojny przez Anglię i Francję. Na placówce „Przystań” żołnierze zgłaszają por. Kręgielskiemu, że „należy się zmiana”, bo są „trzy dni pod ogniem, bez spania, bez wody”. Postraszeni pistoletem, niechętnie wracają na stanowiska.

Sześćdziesiąta minuta filmu, narada u majora. Grodecki nie chce kapitulować, uważa, że za „wcześnie na rezygnację” i „wszystko się odwróci”, bo Francja i Anglia przystąpiły właśnie do wojny. Dąbrowski nie ma wątpliwości, słychać jego ciężki oddech: „– My tu radzimy, czy kapitulować, a na wartowniach ludzie martwią się tylko o to, czy im wystarczy amunicji. Proszę panów, amunicji jeszcze mamy! A jeśli chodzi o sytuację: Oksywie się broni, Hel się broni. Wiążemy znaczne siły włącznie z Schleswigiem. Tu nie ma co filozofować! Nawet chłopska kalkulacja wystarczy” – rzuca w kierunku majora słuchającego nieruchomo jego wypowiedzi. „– No słucham” – mówi Sucharski, wciąż pokazywany w zbliżeniu, w zastygłej pozie. „– Uważam, że dalsza obrona – kończy już jakby nieco zbity z tropu Dąbrowski – ma pełne uzasadnienie”. Kapitan Słaby zgadza się z por. Grodeckim i kpt. Dąbrowskim, ale „jako lekarz odpowiedzialny za życie rannych” mówi, że jeśli walka będzie dalej trwać, nie potrafi „ocalić tych ludzi”. Kamera po każdej wypowiedzi wraca na moment do kadrowanej w zbliżeniu twarzy majora. Radiotelegrafista przedstawia sytuację na froncie, informując, że wojska niemieckie czynią kolejne postępy. Na zgromadzonych nie robi to wrażenia. „– Obyście mieli rację” – kończy naradę Sucharski, nie podejmując decyzji.

Zaraz po naradzie do koszar wpada por. Kręgielski. Mówi, że jego ludzie są „zmęczeni, wyczerpani nerwowo”, domaga się zmiany. Major reaguje impulsywnie – puszcza wodze emocjom hamowanym podczas narady: „– Kto ci pozwolił opuścić stanowisko?!”. Rozmowę słyszy stojący obok Dąbrowski. Kamera przenosi uwagę widza i trzech oficerów na leżących przy ścianie rannych. „– Widzisz, jak tu jest” – mówi major do Kręgielskiego. Otrzymujemy kolejną sugestywną podpowiedź, że słuszność leży po stronie majora, który jeszcze na razie waha się co do kapitulacji. Ten, który nie chce się poddać – kpt. Dąbrowski – przygląda się rannym bez słowa. To nie on oprowadza Kręgielskiego, nie on musi dźwigać na barkach ciężar podjęcia decyzji.

W jednej z kolejnych scen Dąbrowski nie pozwala obudzić komendanta żołnierzowi, który przyszedł do dowódcy. Rozbieżność zdań w sprawie dowodzenia nie zachwiała szacunkiem kapitana dla Sucharskiego.

Niemcy wciąż nacierają. „– »Dwójka« ledwo się trzyma” – mówi Sucharski, a widz ma wrażenie, że wciąż trwa oblężenie Składnicy, które nie pozostawia ani chwili wytchnienia. W krótkiej przerwie między atakami żołnierze zastanawiają się, który dzień trwają na stanowisku: czwarty czy piąty. Podobnie jak dla nich, dla widza także czas już dawno się zatarł – reżyser osiąga tu efekt zlewania się kolejnych dni w jedno nieprzerwane piekło walki.

Druga narada u Sucharskiego. Komendant wysłuchuje raportów: brakuje amunicji, jest 29 rannych, w tym jedenastu ciężko, dwóch w stanie beznadziejnym, leków żadnych. Panuje przygnębiająca atmosfera, którą widz zdaje się dobrze rozumieć. W poprzedniej scenie oficerowie wysłuchali wiadomości z radia: niemiecka rozgłośnia poinformowała o zajęciu kolejnych polskich miast; w tym samym czasie „Warszawa” nadawała grobową muzykę poważną. Zdaniem Sucharskiego, Niemcy sprowadzają na Westerplatte nowe jednostki, dysproporcja sił się pogłębia. „– Na pomoc nie ma już co liczyć – mówi major, ważąc słowa. – Trzeba zdecydować. Całą odpowiedzialność biorę na siebie”. Patrzy na Grodeckiego, oczekując jego reakcji, chociaż „odpowiedzialność wziął na siebie”. Dąbrowski oznajmia, że na całym froncie powtarzana jest informacja o wciąż broniącym się Westerplatte, i to jest „może najważniejsze”. Słowo „kapitulacja” nie zostaje wypowiedziane, choć wisi w powietrzu. „– Wymordują nas” – mówi Grodecki, który zna gdańskich Niemców i jest to w tym momencie jego główny argument przeciwko kapitulacji. Piotrowski, który był w armii pruskiej pod Verdun, uważa, że „Niemcy nie robią takich rzeczy”. Sucharski próbuje uspokoić Grodeckiego. Podkreśla, iż chodzi o położenie militarne i o to, „jakie mamy szanse”. Dąbrowski nie chce słyszeć o szansach. Nie kieruje się w swoich kalkulacjach mierzeniem szans. Na słowa majora reaguje nadpobudliwie: zaciskając zęby, wychodzi bez słowa i trzaska drzwiami. Jego zachowanie burzy kulturalną atmosferę prowadzonej rozmowy i wydaje się bezpodstawną, impulsywną reakcją na wypowiadane kwestie.

W kolejnej scenie żołnierze boją się, że Niemcy sprowadzili czołgi, ale to tylko cysterna, którą niszczą celnym strzałem z działka. Dąbrowski znów rozmawia o sytuacji z Sucharskim. Trzeba ewakuować załogę „Dwójki”, ale nie ma kiedy, bo „całe ich zaplecze jest pod ostrzałem”. Atmosfera niedawnej scysji minęła. Major jest dla kapitana, mimo chwilowej różnicy zdań, psychiczną ostoją. Ich rozmowa przypomina konwersację dziecka z rodzicem. Dziecko niedawno zachowało się niewłaściwie i teraz nie chce o tym mówić. Swoim zachowaniem daje niewerbalne sygnały, że chciałoby powiedzieć „przepraszam”. Sucharski waha się z podjęciem decyzji. „– Brak mi odwagi, żeby powiedzieć dość” – mówi Dąbrowskiemu na zbliżeniu. Na jednej z wartowni dowódca każe nałożyć żołnierzowi buty. Okazuje się, że od tygodnia nikt nie zdejmował obuwia. „– Musisz być gotowy” – wyjaśnia dowódca. „– Na co? Na śmierć?” – pyta żołnierz.

Znów widzimy archiwalny fragment filmu ze strzelającym okrętem. Reżyser przypomina w tym miejscu, że oglądamy film opowiadający o prawdziwych wydarzeniach. Zaciera granice między fabułą a dokumentem, między rzeczywistością ekranową a realną historią. Archiwalne zdjęcia przygotowują nas na mające nastąpić sceny kapitulacji i przypominają, że zobaczymy ważny, historyczny moment. Stanowią też niezbędne dla widza wytchnienie od rytmu walki i napięcia47.

Niemcy znów atakują, zmęczeni polscy żołnierze trwają w obronie. Jeden z nich zostaje ciężko ranny w szyję. W kolejnym ujęciu mjr Sucharski idzie korytarzem równym, zdecydowanym krokiem, z podniesioną głową. Jest wyprostowany, ogolony. Patrzy przed siebie, kroczy przodem do widza, kamera cofa się tak, aby major pozostawał na ekranie w tej samej odległości. Już wiemy – podjął decyzję. Jego stanowczy i zdecydowany krok symbolizuje przekonanie o jej trafności. Nie zobaczyliśmy chwili, w której się to stało – to był proces, który już się zakończył.

„– Wykańczają »Dwójkę«, panie majorze” – informuje dowódcę zmartwiony Piotrowski. Przez okno koszar Sucharski widzi zniszczoną wartownię. Nie ma wątpliwości. Czas wypowiedzieć postanowienie. „– Proszę się zająć wywieszaniem białej flagi” – mówi poważnym, zdecydowanym tonem do Piotrowskiego. Piotrowski patrzy na niego badawczo, tak jakby nie był pewny tego, co usłyszał. „– Nikogo więcej nie pytam – kontynuuje major. – Proszę wywiesić białą flagę!” – kończy podniesionym tonem, reagując na zastygłą postawę Piotrowskiego.

Ostatnie dziesięć minut filmu. Żołnierze z wartowni nr 1 zauważają białą flagę na koszarach. Patrzą zaskoczeni, z niedowierzaniem, ale nie komentują. „– Wychodzić! Poddajemy się!” – krzyczy ktoś z zewnątrz. „– Nie poddaję się!” – odpowiada zdesperowany żołnierz w środku, a jego przemęczona i brudna twarz ukazana z bliska zdradza objawy szaleństwa. Dowódca wartowni nie wierzy, że padł taki rozkaz, jeden z jego żołnierzy rzuca z wściekłością karabin na ziemię. Porucznik Kręgielski na placówce „Przystań” na widok żołnierza z białą flagą każe mu wrócić do koszar i potwierdzić rozkaz. Major w koszarach poprawia starannie mundur, adiutant czyści mu szczotką czapkę i mundur48. Załogi wartowni zbliżają się do koszar wśród zniszczonych drzew. Niosą rannych na noszach, dźwigają z mozołem broń, są brudni, mundury mają zniszczone. Major wychodzi do żołnierzy z koszar w nowym, czystym mundurze (w takim jak na znanych zdjęciach archiwalnych). Przystępuje do niego chor. Gryczman, raportując o opuszczeniu wartowni nr 1. Stary wiarus okazuje dowódcy żołnierską subordynację w obliczu decyzji o kapitulacji. Żołnierze są apatyczni, przygnębieni. „– Zrób zbiórkę załogi” – mówi major. Gryczman zarządza zbiórkę w dwuszeregu. Załoga stoi skadrowana identycznie jak w początkowej scenie filmu. Zauważamy różnicę: tym razem są bez hełmów, w zniszczonych mundurach. Wycieńczeni, z trudem trzymają wyprostowaną postawę do komendy „baczność”. Ale do końca zachowują żołnierską karność. Gryczman staje obok nich. Krótkie ujęcie majora, który jeszcze nic nie mówi, „oddycha chwilą”, szuka słów, które trzeba wypowiedzieć. Kilka kroków za nim stoją oficerowie. Obserwujemy jeszcze na zbliżeniach – oczami majora – twarze żołnierzy ustawionych w dwuszeregu. Bandaże na głowach, krew i pot. „– Koledzy! – rozpoczyna donośnie major. – Powziąłem tę ciężką decyzję w przekonaniu, że dalszy opór jest beznadziejny. Że nie mam prawa dłużej narażać Waszego zdrowia i życia. Wasze życie przyda się jeszcze Polsce. Wypełniliście swój żołnierski obowiązek z honorem. Dziękuję Wam! Komendę zdaję w ręce kapitana Dąbrowskiego”. Żołnierze słuchają w skupieniu. Dąbrowski, na słowa: „że dalszy opór jest beznadziejny”, przenosi błyskawicznie wzrok na majora, zaciska zęby.

Major wraz z Piotrowskim, który niesie białą flagę, i z innym żołnierzem przedziera się przez zniszczony las. Ich marsz pokazany jest panoramicznie, co daje efekt wędrówki przez znany z niemieckich fotografii „widmowy las”. Sucharski, z gołą głową, idzie na czele, dwaj westerplatczycy – krok za nim49. Komendant Składnicy pierwszy raz ma na sobie długi, charakterystycznie założony, szeroko rozpięty z przodu i spoczywający na ramionach wojskowy płaszcz. Ręce ma wolne, nie trzyma ich w rękawach płaszcza. Inaczej wygląda Piotrowski: na głowie wojskowa czapka i również długi, rozpięty płaszcz, ale – nie tak jak major – ręce ma w rękawach; towarzyszący im żołnierz jest bez płaszcza i z gołą głową. Przez Kanał Portowy płynie w kierunku Westerplatte łódka przy dźwiękach melodii Horst-Wessel-Lied50 odtwarzanej jakby z głośników, przerywanej głośnymi wybuchami niemieckiego entuzjazmu. Na tle triumfalnej muzyki niemiecki żołnierz krzyczy „Hände hoch!”. Polacy się zatrzymują, podnoszą w napięciu ręce, nie wiedzą, co ich czeka. Sucharskiemu spada płaszcz z ramion, jest przeszukiwany. Ale oto zbliża się wyższy rangą niemiecki oficer, muzyka zostaje wyciszona. Piotrowski mówi mu po niemiecku, że zostali przeszukani, zabrano im płaszcze i rzeczy osobiste. Oficer natychmiast każe wszystko zwrócić. Sucharski stoi nieruchomo, skupiony, patrzy badawczo na niemieckich żołnierzy. Zbliża się kolejny niemiecki oficer. „– To jest pan major Sucharski – komendant Westerplatte” – przedstawia dowódcę po niemiecku Piotrowski. „– Oberleutnant Henke” – salutuje Niemiec i patrzy zaciekawiony. Obok niemiecki fotograf robi zdjęcia. „– Ich gratuliere Ihnen, Herr Major!” – oznajmia niemiecki oficer, podając dłoń Sucharskiemu. „– Czy mógłbym wiedzieć, co pana skłoniło do kapitulacji? Czy może nasze ostatnie natarcie?” – Piotrowski tłumaczy pytanie majorowi. Ten patrzy na Piotrowskiego, potem przenosi wzrok prosto na twarz Niemca. „– Nie – mówi pewnym głosem. – Ostatnie natarcie zostało odparte”. Henke spuszcza na moment wzrok, jakby ulegając pewności siebie i godności bijącej z postawy polskiego dowódcy – być może nie takich słów się spodziewał. Proponuje wspólne zwiedzanie Westerplatte. Idą kilka kroków. Niemiecki żołnierz zawiadamia nagle: „– Da kommen die Banditen!”. Major Sucharski ze ściśniętym gardłem widzi z oddali wyłaniającą się zza drzew swoją załogę51. Oficer niemiecki pyta: „– Lohnt es so lange zu kampfen, Herr Major?”. „– Czy warto było tak długo się bronić?” – tłumaczy natychmiast Piotrowski, stojący tuż za majorem. Sucharski spogląda na niemieckiego oficera, potem przenosi wzrok na swoich żołnierzy. Patrzy przez chwilę, ale nie udziela odpowiedzi52. Załoga idzie przez las, pokazana w oddaleniu jako grupa. „Załoga!” – pada komenda (w znaczeniu „Za mną!”) – wypowiadana prawdopodobnie przez chor. Gryczmana. Kamera lekko przybliża maszerujących, widać Niemców idących co kilka kroków, pilnujących Polaków. Pojawia się ten sam motyw muzyczny, który rozpoczynał film. Tym razem oznacza jego zakończenie.

Zanim film w opisanej formie został pokazany widzom, 4 lutego 1967 r. odbyła się w Warszawie jego kolaudacja. Miała zadecydować, czy obraz można skierować do dystrybucji i nie wymaga korekt. Jak czytamy w protokole komisji kolaudacyjnej53, na sali byli „obecni: przewodniczący – wiceminister T[adeusz] Zaorski54, J[erzy] Bossak55; poeta, pisarz i krytyk filmowy E[rnest] Bryll; W[iesław] Choiński; Z[bigniew] Flisowski; J[an] Gerhard56; M[aria] Jarochowska57; T[adeusz] Karpowski58; W[incenty] Kraśko59; St[efan] Olszewski; J[an] Z[bigniew] Pastuszko; S[tanisław] Różewicz60, J[an] Rybkowski, J[anusz] Sikorski, W[ładysław] Spychała, W[iesław] Stempel, [Edward] Strzelecki, L[udwik] Starski61, A. Skawnicki, L[eokadia] Sytnerowa; J[an] A[lfred] Szczepański62, J[an] J[ózef] Szczepański63, K[rzysztof] T[eodor] Toeplitz64, St[anisław] Trepczyński65, J[erzy] Wójcik66, Z[ygmunt] Szyndler67, płk Z[bigniew] Załuski” (s. 1).

Po projekcji filmu dyskusję zagaił Jerzy Bossak, który podkreślił, że film stanie się towarem eksportowym, a za granicą będzie „aktem pierwszej, jedynej bitwy” i pozwoli wyeksponować, iż to Polacy pierwsi stawili czoła hitlerowcom. „Dla nas jest to historia pokazana w jednym epizodzie tej wojny” – zauważał różnicę w odbiorze filmu w kraju i proponował dalszy tok dyskusji: „na przykładzie tego filmu należałoby chyba pomyśleć szczerze o tym, jak wiele możemy osiągnąć w sprawach chociażby wychowawczych”. Przekazał następnie podziękowania i gratulacje twórcom. „Jestem pod dużym wrażeniem tego filmu – przyznał – i w związku z tym chciałbym pogratulować autorom: scenariusza, reżyserowi i innym, operatorowi, uważam przy tym, że jest to jeden z naszych najlepszych filmów historycznych” (s. 1–2). Zgodne słowa uznania i gratulacje powtarzały się również w wypowiedziach kolejnych uczestników kolaudacji.

Po Jerzym Bossaku głos zabrał Zbigniew Flisowski. Zastrzegł, że na filmie się nie zna, ale zajmował się „przez parę lat historią Westerplatte”. Dlatego „mogę powiedzieć – oznajmił – że przy odtwarzaniu tej historii poszczególne postacie działają zgodnie z przebiegiem tej historii. […] Ten film […] jest męski. Każdy, kto przeżywał wojnę, wie, że tak było naprawdę”. Flisowski chciał się jednak zastanowić, jak powiedział, „nad jedną, wydaje mi się, dyskusyjną sprawą, a mianowicie nad zakończeniem”. „Wstawka ze szlachetnymi Niemcami – kontynuował – nie wiem, jak powinna być odebrana, mimo że może to i mieści się w konwencji dramaturgicznej. […] Scena jest rzeczywiście mocna. […] Chodzi mi o odbiór samego faktu kapitulacji. W konwencji quasi-dramaturgicznej rzecz doprowadzona jest na pewno do samego finału, kapitulację mianowicie pokazano do końca. […] Na pewno scenę tę można zrobić tak, jak ją obejrzeliśmy, jak również na pewno można ją zrobić inaczej. Ludzie o tych sprawach coś wiedzą”. Autorowi modelowej książki o Westerplatte chodziło w tym momencie z pewnością o pamięć o okrucieństwach niemieckich w czasie II wojny światowej i w tym kontekście o odmienne ukazanie Niemców w zakończeniu filmu. Zdał sobie sprawę, że film Różewicza nie trafia w próżnię, lecz pojawia się na podłożu ukształtowanym przez wcześniejsze obrazy. „Nie wchodzimy po dwudziestu latach od zakończenia wojny w pustynię tematyczną – tłumaczył. – Nie wiem, czy tak należałoby zakończyć film” (s. 2–5). W toku dyskusji jego wątpliwości podzielali kolejni rozmówcy, a ostatnie sceny filmu wzbudziły najwięcej sporów podczas kolaudacji.

„My byliśmy pierwszą ofiarą tej wojny, i to jest nasza racja – przemówił kierownik Kancelarii Sekretariatu KC PZPR Stanisław Trepczyński. – To jest nasze moralne stanowisko wobec całej polityki niemieckiej”. Zwrócił uwagę na pierwsze minuty filmu, na których, jak wynika z dalszej dyskusji, pokazano niedawno odsłonięty pomnik z Westerplatte. „Wszystko to strasznie długo trwa, przedstawione jest w dodatku zawile” – ocenił Trepczyński (s. 6). Kolejni uczestnicy również krytycznie odnosili się do początkowych scen68.

„Nie wiem, jak odbiorą film młodsi wiekiem obywatele – mówił Wincenty Kraśko. – Jednakże cała historia dla starszego pokolenia, dla którego wrzesień był osobistą tragedią, będzie na granicy rewelacyjnego filmu, […] z tego punktu widzenia film zrobiono wprost kapitalnie. […] Na świecie są poglądy, wyrażane przez wielu, że wojna światowa zaczęła się 22 czerwca 1941 roku z momentem napaści Hitlera na Związek Radziecki, a nie 1 września 1939 roku. I z tego punktu widzenia to też wielka sprawa również na kraj”. Kierownik Wydziału Kultury KC PZPR także wyraził wątpliwości dotyczące ostatnich scen. „Zakończenie filmu jest kawałkiem historii – uznał. – Mam na myśli […] uwagę hitlerowca »die Banditen« do idących żołnierzy […]. Mam na myśli pytanie Niemca wystosowane do majora Sucharskiego, czy warto było się bronić? Pytanie pozostaje bez odpowiedzi. Widać z tego, że Sucharski ma wątpliwości. Gdyby ich nie miał, zareagowałby chyba po męsku, powiedziałby czy uczyniłby gest przemawiający bez wątpienia za tym, że warto. Z braku jego odpowiedzi i postawy można odczytać, że on nie wie. Ja nie wiem, jak to potraktować. To będzie na pewno problem, który może spowodować dyskusję w naszym narodzie”. Wymowa zakończenia, zdaniem Kraśki, nie odpowiadała temu, że „cały rozwój późniejszych wydarzeń przemawia absolutnie za tym, że mieliśmy rację”, że potrzebna była dalsza walka. „Takie jest przekonanie w naszym narodzie – tłumaczył Kraśko – potwierdzone przez nasze kierownictwo. Warto więc było walczyć nie tylko we wrześniu 1939 roku, ale również należało walczyć, jak wielu Polaków walczyło, przez cały okres okupacji, przez cały jej ciąg. Zastanawianie się nad tym, czy warto było walczyć, ma miejsce nie tylko w krajach kapitalistycznych, lecz również w niektórych krajach socjalistycznych, nie chcę ich wymieniać z nazwy69. I tu [podobnie jak w tamtych krajach – przyp. K.Z.] jest rzucona myśl, ale pozostaje bez odpowiedzi. Nie wiem, czy ewentualnie major Sucharski [nie] powinien odpowiedzieć na przykład, że odpowie na to historia? Może historia jego słowa potwierdziłaby, ale może to i zabrzmiałoby drętwo. Może towarzysz Załuski odpowie, jak to zagadnienie przedstawić?” (s. 7–9).

Zanim do głosu doszedł Zbigniew Załuski, odezwał się Ludwik Starski. Milczenie majora odebrał inaczej niż Wincenty Kraśko. W jego mniemaniu brak odpowiedzi majora stanowił potwierdzenie, że warto było walczyć. „Jeżeli major Sucharski powie, że warto było, to postawiłby kropkę nad i – uznał Starski – i to byłoby już gorzej. Z jego zachowania się musi wynikać, co zresztą cały film wskazuje aż do momentu kapitulacji, że walczyć było warto. Dowiódł tego film chyba jednoznacznie. Niepotrzebnie byłoby stawiać kropkę nad i, byłaby to zbyt wielka dosłowność”. Starskiemu nie spodobał się natomiast inny element zakończenia: „Mam duże zastrzeżenia do zachowania się Niemców, a szczególnie do sprawy muzyki […]. Mam bowiem pretensję do sposobu zagrania Horst-Wessel-Lied. Jest ona przedstawiona w brzmieniu pięknym, nawet triumfalnym, nie wiem, czy nawet rzeczywiście tak brzmiała. […] W filmie czuje się przecież wielką przewagę militarną Niemców. W dodatku przedstawiono ich jako szlachetnych, czysto ubranych. Tak nie pokazuje się przewagi. To przecież byli ludzie brutalni, używający zbyt często niepotrzebnie swojej siły, to byli zwyczajni agresorzy. Trzeba było pokazać coś, co powinno budzić odrazę, taką odrazę, jaką ludzie rzeczywiście w stosunku do Niemców odczuwali […]. Brzmienie Horst-Wessel-Lied mnie bardzo razi. I na tym tle szlachetność Niemców, która kazała nawet zwrócić rzeczy osobiste majorowi Sucharskiemu. Może to i prawda historyczna, może? Może to i zwyczaje wojskowe? Ale mnie, jako uczestnika wojny, wprawdzie pasywnego, te rzeczy jednak rażą” (s. 10–12).

Następny mówca, Jan Alfred Szczepański, zwrócił uwagę na przeciwstawienie postaw dwóch oficerów: Dąbrowskiego i Sucharskiego. Ten pierwszy, jego zdaniem, „idzie w całym zagadnieniu nieco inaczej, raczej po linii dowódczej, ale niewielkiego oddziału. Sucharski natomiast jest pokazany jako coś większego w odpowiedniej proporcji, jako coś, co ma symbolizować postać do rozstrzygnięcia większych spraw niż w tym momencie Westerplatte. Cała więc jego postawa wobec decyzji o kapitulacji, o całym przemyśleniu tej sprawy, jest bardzo dobrze zrobiona. […] Nie miałbym wątpliwości, które miał towarzysz Kraśko. […] Jakiekolwiek słowa w odpowiedzi na to pytanie niemieckiego pułkownika są zbędne. […] Są bowiem dalsze działania […], wszyscy na całym świecie wiedzą, jak się wojna dalej potoczyła. […] Uważam, że należy usunąć słowa »die polnische Banditen«. Zabrzmiało to dla mnie niepotrzebnie propagandowo, jeżeli można użyć tego słowa. […] Tutaj nie ma potrzeby ustawiania kropki nad i” (s. 13).

Następnie na dłuższy czas zabrał głos Zbigniew Załuski, uznawany za człowieka o szerszych horyzontach. Jego wypowiedź rzeczywiście wykraczała dalece poza obręb spraw dostrzeżonych przez poprzedników. „Jestem pod silnym wrażeniem tego filmu – rozpoczął pułkownik. – Mówi on bardzo dużo o wojnie, o wojsku. Mówi również o zapale do wykonywania bardzo trudnych zadań przez bardzo zwykłych ludzi” (s. 16). Autor 7 polskich grzechów głównych nie wahał się w tym miejscu przedstawić własnej interpretacji sporu Sucharski-Dąbrowski. Dotyczył on, w jego mniemaniu, „miary, i to w Polsce, i w innych krajach Europy, do jakiej należy prowadzić walkę obronną w wojnach sprawiedliwych” (s. 17). Oceniając postawy dwóch oficerów, Załuski analizował na ich podstawie film. W tym aspekcie dostrzegał „wagę i skalę spraw”. Warto przytoczyć większy fragment jego wypowiedzi: „Jak wiadomo, właściwy dowódca załogi Westerplatte, pułkownik Fabiszewski, przed wrześniem 1939 roku zachorował ciężko70 – mówił Załuski. – Przebywa na emigracji, regularnie co pół roku pisze do mnie listy, których motywem przewodnim, stale powtarzającym się, jest nieustanna polska tragedia, w której on, pułkownik Fabiszewski, pokazałby, jak zachowałaby się załoga. Po prostu doprowadziłby on do tego, że cała polska załoga wyginęłaby. Po co? Żeby historia zobaczyła, jakie są polskie Termopile. Major Sucharski pokazuje tę historię inaczej. […] Film jest oszczędny w argumentacji. Daje ćwierć argumentu kapitanowi Dąbrowskiemu, który jest przecież uczciwy i sprawiedliwy, jak również daje ćwierć argumentu majorowi Sucharskiemu z jego postawą [płk Załuski nie wyjaśnił, komu film daje pozostałą połowę argumentu – przyp. K.Z.]. Sprowadza jednak te dwie ćwierci argumentów do końcówki, która, jak widać z dotychczasowej dyskusji, nas wszystkich niepokoi. Wyobraźmy sobie sytuację, że na miejscu majora Sucharskiego rozmawia z oficerem niemieckim, dowódcą saperów szturmowych, kapitan Dąbrowski i jemu Niemiec zadałby to pytanie, czy warto było się bronić, to co wówczas zrobiłby kapitan? Nie wiem, czy wówczas nie należałoby postawić kropkę nad i. A może przynajmniej kapitan rozejrzałby się wzrokiem mówiącym więcej niż słowa? Już w drugim dniu obrony, po natarciu Niemców, była mowa o kapitulacji. Major Sucharski miał od pięciu dni wątpliwości, czy i kiedy należy kapitulować, zastanawiał się, czy warto dalej się bronić. Sprawa nie była całkowicie do tej pory zamknięta. Trudno powiedzieć, jak rzeczywiście powinna wyglądać odpowiedź. Jestem w tej sprawie dużym pesymistą i wydaje mi się, że ani w tym filmie, ani w ogóle nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, kto miał rację, Dąbrowski czy Sucharski. […] Postawa walki, niepoddawania się, to przecież symbol dla żołnierzy broniących również Oksywia, o którym słyszano, wiedziano, że nadal się broni. Te racje są więc doskonale rozumiane, czasami nawet wymagane od ludzi, od oficerów szczególnie, bowiem ich postawa i ich działalność ma ogromne znaczenie dla bieżącej walki, dla wiązania sił nieprzyjaciela, nie mówiąc już o zagadnieniach historycznych […]. Sucharski natomiast ma racje humanistyczne, do których popycha go przede wszystkim lekarz w trosce o zdrowie rannych ludzi. […] Sucharski ma również swoje wielkie racje […] troski o ludzi, których siły […], jak mówi, Polsce jeszcze się przydadzą. To przecież to samo zagadnienie [co] dotyczące wybuchu Powstania Listopadowego, na które przyczyny i powody wybuchu i przydatności do dziś nie ma zgody. Podobnie i w tym przypadku jednoznacznej odpowiedzi nie będziemy mieli. Jestem jednak zdania, że z problemem tym coś trzeba zrobić w filmie. […] Czy przyznać rację majorowi Sucharskiemu? Osobiście pisałem na ten temat, że major Sucharski miał rację w konkretnym historycznym wypadku. W momencie kiedy zdecydował się na kapitulację, była to decyzja jedynie słuszna i prawdziwa” (s. 17–20).

Dla płk. Załuskiego zasadniczą sprawą był aktualny, społeczny odbiór filmu. Jego zdaniem, na padające w filmie finałowe pytanie „dla 70 proc. społeczeństwa odpowiedź nie jest jasna” (s. 23), ponadto jedna trzecia ludzi w Polsce nic nie wie o tej problematyce (bić się czy nie bić), jedna trzecia „wie cokolwiek” (s. 20). Dlatego „potrzebna jest odpowiedź bardziej autorytatywna” (s. 23). Jakie rozwiązanie dotyczące końcówki filmu sugerował zatem pułkownik? „Na tle więc określonej sytuacji aktualnej – stwierdził – zastanawiam się, czy nie za bardzo wysuwamy racje majora Sucharskiego, które w tej chwili nie są nam potrzebne. Za tym idzie dalsze zagadnienie, zagadnienie naszego uporu […], rodzącego w dalszym stadium opór, […] który jest uzasadniony również w tej chwili sytuacją na świecie (s. 20–21). I dalej: „To musi być widać, że rzeczywiście warto było walczyć, bronić się. To jednak nie może powiedzieć major Sucharski, niczego podobnego nie sugeruję. To musi być widać, że warto było walczyć. […] Nie wiem, jak te rzeczy przedstawić, ale przechodzący obrońcy, o których Niemcy powiedzieli, że to bandyci, to muszą być ci, którzy zwyciężyli, którzy wiedzą, że warto było walczyć i bronić się” (s. 22). Kończąc wypowiedź, Załuski postulował jeszcze, że „musi być pokazane z odrazą” czy wręcz „z pogardą” przeszukiwanie przez Niemców polskich żołnierzy (s. 22–23).

Ocena postaw dowódczych i analiza finału filmu dokonana przez płk. Załuskiego w kontekście pytania „bić się czy nie bić” nie spodobała się Ernestowi Bryllowi. Przypomniał on Załuskiemu, że w swoich publikacjach bronił słuszności decyzji majora. „Towarzysze nie podnieśli jednej zasadniczej sprawy. Oni musieli się poddać – mówił Bryll, argumentując na podstawie upowszechnionych fałszywych szczegółów historycznych – Westerplatte nie mogło się dalej bronić, nie było już warunków, amunicji, możliwości leczenia rannych”. I zwracając się wprost do Załuskiego, stwierdził: „Jest to racja poglądu szlacheckiego za wojną obronną i poglądu chłopskiego […]. Westerplatte obrosło w niebezpieczne mity, chociażby i w tym kierunku, jak to niektórzy próbują przedstawiać, że to powinny być polskie Termopile. Ludzie przedstawiający tak sytuację wydają się nie rozumieć absolutnie sytuacji, trudno ich również posądzić o posiadanie większego elementu uczuciowego. […] Racje majora Sucharskiego są racjami bezspornymi, opartymi o wiedzę wojskową i o to, że jest to pogląd chłopski. […] On nie widzi wojny w kategoriach Termopil, w kategorii zupełnego zniszczenia obrońców. On widzi wojnę, obronę w kategoriach szerszych. On decyduje się na kapitulację, spiera się ze swoim oponentem. Mówi żołnierzom, że będziecie Polsce potrzebni. To też rzecz ważna. W tej kategorii odpowiada mi również zakończenie filmu. […] Zachowanie Niemców odpowiada rzeczywistości. Wiemy również, że w wielu innych, późniejszych momentach postępowali oni o wiele gorzej. Jest to jednak początek wojny, nikt na świecie nie będzie nam mógł zarzucić, że pokazujemy Niemców gorzej, niż byli oni w tym okresie w rzeczywistości” (s. 24–25).

Temperaturę sporu, która podniosła się po wypowiedzi Ernesta Brylla kontrującego płk. Załuskiego, próbował ostudzić Krzysztof Teodor Toeplitz71. Kierownik artystyczny zespołu filmowego „Studio” Tadeusz Karpowski również opowiedział się za pozostawieniem zakończenia, które jest „jednocześnie zadumą nad rolą i pozycją dowódcy”. Uznał, że film dobrze oddaje żołnierski trud i „to dociera do widza”, choćby w scenie końcowego apelu. „Widz będzie analizował postawę majora Sucharskiego, o co przecież chodzi” – przekonywał (s. 30).

Wysłuchawszy kilku kolejnych uczestników kolaudacji, głos zabrał powtórnie Jerzy Bossak. Z toku rozmowy wywnioskował, że film – co bardzo ważne – wywołuje żywe reakcje, a dyskusja po premierze będzie „czymś pozytywnym, oczywiście tym bardziej, jeśli ją dobrze się poprowadzi”. Uznał, że chociaż film kończy się „w omawiany sposób”, to „dyskusję nad nim, nad odpowiedzią majora Sucharskiego można pokierować, można poprowadzić chociażby poprzez odpowiednie sugestie przekazane na łamy prasy. Można to zrobić za pomocą wywiadu, wypowiedzi”. Bossak podkreślił, że „u jednych [widzów] dominuje wspomniane tutaj stanowisko szlacheckie, u drugich stanowisko chłopskie na zagadnienie prowadzenia wojny, kapitulacji. I nie ma w tym nic dziwnego. Istotne natomiast jest to, w jaki sposób widz odbierze film jako wypowiedź do dnia dzisiejszego. […] Jaki stosunek będą mieli [widzowie] do spraw obecnej rzeczywistości”. Bossak nie miał wątpliwości, że w toku sterowanej dyskusji medialnej nad filmem można będzie także wyprofilować, „kto nas otacza, od jakich krajów spodziewać się pomocy, na jakie sąsiedztwo jesteśmy skazani. Z tego wynikają dalsze konsekwencje przyjaźni międzynarodowej, braterstwa itp. […] Problematykę [tę] film udźwignie. […] Nic bym w tym filmie nie ruszał” – kończył wypowiedź. „Tutaj odbywa się pierwsza dyskusja nad filmem, a jestem przekonany, że potoczy się ona o wiele szerzej, ale jednocześnie dyskusja ta powinna być w jakiś sposób pokierowana” – powtórzył raz jeszcze72 (s. 32–36).

„Film pozostanie niewątpliwie zapowiedzią tego, że będzie się [o nim] dyskutowało jako o stosunku Polaków do walki” – odezwał się powtórnie Wincenty Kraśko. Opowiedział się za poprawkami w finałowej scenie: „Pytanie Niemca […] musi wywrzeć na majorze Sucharskim ogromne wrażenie, musi podziałać jak uderzenie w twarz. Z jego strony musi być jakaś reakcja. […] Nie, niekoniecznie musi to być reakcja słowna. […] Widz będzie czekał na taką reakcję, on chciałby to zobaczyć” (s. 38).

„Stoi przed nami zadanie aktualnie pokierowania dyskusją nad filmem” – odezwał się powtórnie płk Załuski, przechodząc do zasadniczego (oprócz oceny merytorycznej filmu) celu kolaudacji. Pułkownik wciąż zastanawiał się, czy rzeczywiście – jak uznał Jerzy Bossak – nie należy w filmie nic ruszać. W ramach tworzonych na gorąco założeń kampanii prasowej Załuski próbował jeszcze bronić wizerunku i stanowiska adwersarza mjr. Sucharskiego. „Kapitan Dąbrowski nie jest reprezentantem szlacheckiej racji – stwierdził. – On ma przecież swoje racje, które, przyznaję, w filmie podobają mi się. On przecież mówi o Oksywiu jeszcze walczącym i broniącym się. […] Ale – jak przewidywał Załuski – w odbiorze filmu przez masowego widza racje Dąbrowskiego zejdą na drugi plan”. Już samo to, że decyzje podejmuje Sucharski, a nie ktoś inny, „sugeruje u widzów pewną postawę”. Może więc major powinien jednak zareagować na pytanie Niemca chociażby „uśmiechem, który wyrósłby na twarzy?” (s. 38–40).

Wagę odpowiedniego pokierowania dyskusją nad filmem podkreślił Zbigniew Flisowski. „Proszę państwa, rocznie przewija się przez Westerplatte 500 tysięcy ludzi” – zaznaczył. Zwrócił też uwagę, że „pomnik [wbrew temu, co mówił płk Załuski – przyp. K.Z.] ma jakieś znaczenie dla nas, dla naszej postawy, szczególnie emocjonalnej”. Bronił decyzji kapitulacyjnej mjr. Sucharskiego: „Rozmawiałem z kapitanem Dąbrowskim przed jego śmiercią. […] Dąbrowski na pewno chciał nadal walczyć, chciał prawie że do samego końca walczyć. Zmienił zdanie, kiedy siła ogniowa Westerplatte zmalała prawie do zera, kiedy wartownia numer dwa właściwie padła” (s. 42–45).

Do kwestii ewentualnej przeróbki końcowej sekwencji filmu odniósł się także Jan Gerhard, kierownik literacki zespołu filmowego „Rytm”. Zwrócił uwagę na szczególny ładunek o charakterze politycznym zawarty w scenach finałowych. „Czy nam jest [takie przedstawienie kapitulacji] potrzebne w tej chwili?” – „To jest film eksportowy, pojedzie w świat, a rzeczy, które produkujemy w ten sposób, mają ogromne znaczenie dla Niemców – zauważył. – […] To oni przecież domagają się rozgrzeszenia, a ich rozgrzesza każdy nasz przychylniejszy gest. Dla nich on jest w tej chwili najważniejszy. Miliony Niemców domagają się przecież w najróżniejszy sposób rozgrzeszenia z naszej strony. A więc zastanawiam się, czy to jest rzeczywiście nam potrzebne, czy konieczne jest takie przedstawienie sprawy. […] To będzie wykorzystane przeciwko nam. Na pewno takie przedstawienie Niemców ułatwi eksport filmu. […] Ale czy to jest koniecznie potrzebne? Chyba nie. […] Ostatnia scena […] wywoła wiele dyskusji, kontrowersji. […] Należałoby bardziej pokazać motywację podjęcia decyzji o kapitulacji, […] że to już nie ma amunicji”. Gerhard zwrócił też uwagę na kolejny bardzo ważny kontekst filmu – jego odbiór wśród młodzieży. „Nasza młodzież na spotkaniach również pyta, czy na Ziemiach Odzyskanych przebywamy prawnie. Pytania takie nie są liczne, ale są. Dlatego [zastanawiając się] nad sposobem przedstawiania szlachetności niemieckiej byłbym niezmiernie ostrożny”. Należałoby, jego zdaniem, pamiętać o tych ważnych kontekstach „w kampanii i dyskusji propagandowej […], jaką będziemy zapewne na ten temat prowadzili” (s. 46–49).

Obecny na sali scenarzysta filmu, Jan Józef Szczepański, ostatnie sceny filmu skomentował następująco: „Mnie się wydaje, że nie ma tutaj żadnych wątpliwości, jaki jest nasz stosunek do Niemców, i co nam grozi ze strony Niemców. Te rzeczy są w filmie wyraźnie pokazane”. Ujawnił, że nad odpowiedzią majora na pytanie Niemca zastanawiano się na planie bardzo długo73 (s. 50).

„Gest z Niemcem jest autentyczny i z tym trzeba się w filmie historycznym liczyć” – bronił swojej ekranowej wizji Stanisław Różewicz. Podkreślił też, że zakończenie filmu „w konwencji tutaj przedstawionej […] nie jest zgrzytem”. Równocześnie przyznał, iż ma „nakręcony fragment tej sceny, w której major wyraźnie ogląda się na mówiącego te słowa [o polskich bandytach – przyp. K.Z.] SS-owca. On się odwraca i spogląda na niego. Zastanawiam się nad tym, czy odezwanie się Niemca rzeczywiście powinno wywołać u majora Sucharskiego reakcję, przynajmniej w spojrzeniu?”. W nawiązaniu do dyskusji reżyser poinformował także, że ma nakręcony ze śmigłowca widok Westerplatte z budującym się dopiero pomnikiem i może go ewentualnie użyć w prologu filmu zamiast aktualnych, obecnych w filmie ujęć pomnika z bliska (s. 59–62).

Ponaddwugodzinną dyskusję kolaudacyjną podsumował przewodniczący komisji, wiceminister kultury i sztuki, szef kinematografii Tadeusz Zaorski. „Wstęp tego filmu jest niedobry” (s. 59) – stwierdził kategorycznie, co oznaczało podjęcie decyzji o konieczności zmiany pierwszych scen filmu. W dalszej części podsumowania sformułował główne tezy kampanii, którą miała przeprowadzić prasa. Za bardzo ważny element uznał właściwe ukazanie żołnierzy, którzy mimo przewagi wroga „są gotowi do ponoszenia największych ofiar”. Podanie ręki, które „jest sprawą kodeksu honorowego”, jest – jego zdaniem – sceną szokującą. Gest ten „gra w kategoriach politycznych, i to politycznych ogromnej wagi. […] Przecież to jest scena w kategorii symbolu”74 – podkreślił (s. 60–61).

Zaorski odniósł się też do sporu między płk. Załuskim a Bryllem. Przyznał, że była realizowana (jak należy rozumieć: przez polskich komunistów w czasie wojny, następnie w działaniach propagandowych PRL) „koncepcja ruchu oporu”, która promowała zdecydowany opór do końca. „Myśmy jednocześnie nie stawiali zagadnienia walki za wszelką cenę” (s. 62) – stwierdził Zaorski, wyraźnie dystansując się od stanowiska płk. Załuskiego i opowiadając się za podkreślaniem racji mjr. Sucharskiego. Sformułowany przez wiceministra osąd oznaczał, że „walka za wszelką cenę” nie jest teraz w kręgu promowanych wartości i na użytek „pokierowania dyskusją” publiczną wokół filmu należy przyjąć założenia, dla których główną grupą docelową stawała się młodzież. Zaorski mówił o tym następująco: „Jeśli nie ma rozstrzygnięcia tezy walki szlacheckiej i chłopskiej, jak ją nazwano, to też chyba jest sprawą prawidłową w filmie. Jest to tym samym jeden z nielicznych naszych filmów, który zapoczątkuje chyba ciekawą i bardzo owocną dyskusję i dzięki temu film ten będzie bliski widzom, a szczególnie młodzieży” (s. 63).

Szef kinematografii, wskazując grupę docelową kampanii prasowej, przedstawił zarazem podstawowe tezy propagandowe, które mieli podjąć dziennikarze. Młodzież miała się zastanawiać nad tym, że Sucharski bronił się dłużej niż dwanaście godzin – uważał Zaorski – bo „to są zagadnienia ciekawe, nad którymi byśmy chcieli, by młodzież dyskutowała”. Przebieg modelowanej dyskusji miał sugerować słuszność antywojennej i humanistycznej perspektywy. „Zarówno dla jednej, jak i drugiej tezy [czy kapitulować 7 września – przyp. K.Z.] film zawiera dostatecznie wiele materiału, aby jedni i drudzy mogli uzasadniać swoją tezę. To właśnie uważam za bardzo wartościowe w filmie” – stwierdził Zaorski. Czy jednak rzeczywiście zwolennicy zarówno jednej, jak i drugiej tezy znajdowali w filmie Różewicza dostatecznie wiele materiału dla uzasadniania swojego stanowiska? Czy twórcy Westerplatte sprawiedliwie odmierzali akcenty i dzielili argumenty między adwersarzy? Sądzę, że wiceminister Zaorski zdawał sobie znakomicie sprawę z tego, że tylko jedna z tych tez znajdowała w filmie pełną akceptację i zrozumienie. Obserwowana na ekranie postawa mjr. Sucharskiego miała stanowić punkt wyjścia do rozważań na temat nie tyle tego, jak długo się bronić, ale czy w ogóle było warto. Podjęcie takiej dyskusji znakomicie ułatwiało pozostawione bez odpowiedzi finałowe pytanie filmu. Ów „brak zakończenia” wiceminister Zaorski uznał za „ogromny walor filmu”.

Ostateczne rozstrzygnięcia w tak ważnych kwestiach jak te, które pojawiły się przy okazji filmowego obrazu Westerplatte, nie należały z pewnością do wiceministra i szefa kinematografii. Komisja kolaudacyjna pełniła ważną funkcję doradczą, ale nie była ciałem podejmującym decyzje. „Proszę, przyjdźcie, towarzysze, do mnie, zastanowimy się wspólnie, zobaczymy, jak zrobić i co poprawić – odkładał decyzję Zaorski. – Przyznaję, że mnie to [gest uścisku dłoni – przyp. K.Z.] ogromnie przeszkadza. […] Jeśli to jest rzeczywiście historyczna prawda, to przecież nie robimy filmu historycznego opartego wyłącznie na wątkach historycznych […]. Jest to przecież film fabularny, w którym obowiązują oczywiście pewne kryteria, pewien artystyczny jednocześnie środek wyrazu. […] Nie podejmuję, jak powiedziałem, decyzji, aby scenę zmienić. […] Zastanowimy się jeszcze raz”75 (s. 59–62).

Dziewięćdziesięciojednominutowe, czarno-białe Westerplatte zaprezentowano po raz pierwszy 12 lipca 1967 r. na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Moskwie (pięć miesięcy po kolaudacji). We wspomnieniach wydanych w 2012 r. Stanisław Różewicz wyjawił, że przed przyjęciem filmu do konkursu zadzwonił do niego wiceminister kultury i sztuki Tadeusz Zaorski i poinformował: „wysoka komisja w Moskwie oglądała wasz film, mają zastrzeżenia”76. Chodziło o uwagi natury ogólnej: czy można na ekranie pokazywać jako godną pochwały walkę, która zakończyła się kapitulacją. „Rosjanie proponowali zmianę zakończenia na »bardziej optymistyczne« – zapisał Jan Józef Szczepański – i nasi mędrcy z ministerstwa usiłowali nakłonić do tego Różewicza, ale się oparł”77. Po projekcji na pytania dziennikarzy i filmowców odpowiadali wiceminister Tadeusz Zaorski, reżyser Stanisław Różewicz i operator Jerzy Wójcik. Sowieckim krytykom obraz przypadł jednak ostatecznie do gustu – przyznali mu festiwalowy Srebrny Medal78.

Jeszcze przed polską premierą prasa kreowała przychylną dla filmu atmosferę, publikując pierwsze zachęcające omówienia i informując o bardzo dobrym przyjęciu filmu w Moskwie79. Od początku w roli arbitrów modelujących odbiór obrazu obsadzono reżysera Stanisława Różewicza, scenarzystę Jana Józefa Szczepańskiego, operatora Jerzego Wójcika i Zygmunta Hübnera, grającego mjr. Sucharskiego. Filmowy kpt. Dąbrowski, czyli młody aktor Arkadiusz Bazak, w ogóle nie wypowiadał się w prasie – to nie on prezentował postawę promowaną w mediach, w związku z tym poza ekranem pozostawał „niemy”.

Przed polską premierą filmu zaczęto kampanię, która miała spopularyzować obraz wśród młodzieży i dotrzeć do niej z odpowiednią wykładnią propagandową. Uprzedzając falę zainteresowania, redakcja „Sztandaru Młodych” przy udziale Centrali Wynajmu Filmów oraz ZBoWiD ogłosiła pod koniec sierpnia konkurs-ankietę dla młodzieży szkolnej pod hasłem „Westerplatte w moich oczach”. O konkursie poinformowały też inne gazety; w rezultacie do redakcji „Sztandaru Młodych” nadeszło około 6 tys. prac. W 1969 r. opublikowano zbiór Młodzi o Westerplatte, w którym zamieszczono dwadzieścia prac nadesłanych na konkurs80.

Krótki Wstęp do publikacji napisał sekretarz generalny ZBoWiD, wiceminister kultury i sztuki Kazimierz Rusinek. Akcentował „ogromny ładunek uczuć i emocji młodych admiratorów tego filmu, ładunek, który budzić musi optymizm i wiarę w polską młodzież, optymizm i wiarę w to, że jest ona godnym spadkobiercą bojowych i rewolucyjnych tradycji swoich ojców i dziadków, żołnierzy z Westerplatte i Lasów Parczewskich, żołnierzy spod Lenino i Monte Cassino”81.

Nie wiadomo, jakimi kryteriami kierował się krytyk filmowy Jerzy Eljasiak, wybierając do publikacji takie, a nie inne prace. Można przypuszczać, że dokonując wyboru, odrzucił niepoprawne politycznie wypowiedzi młodych ludzi. Nie mogło tu być mowy ani o wyobrażaniu sobie kpt. Dąbrowskiego na miejscu mjr. Sucharskiego (o czym mówił na kolaudacji płk Załuski), ani o zwracaniu uwagi na polsko-niemiecki uścisk dłoni. To, co pozostawało po selekcji Eljasiaka, stanowi jednak wyjątkowy materiał – żaden polski film nie doczekał się konkursu tego typu i podobnej publikacji. Pamiętając o uwarunkowaniach dotyczących wyboru prac, warto mimo to z uwagą zapoznać się z opiniami zamieszczonymi w zbiorku. Niewątpliwie przynoszą one interesujący zapis odczuć młodego widza i wpływów, którym były poddawane w tym czasie młode umysły.

Autorzy prezentowanych wypowiedzi prawidłowo odczytali główne osie dramatu, na których twórcy opierali fabułę. Zauważyli, że z jednej strony było to starcie dwóch postaw: mjr. Sucharskiego i jego zastępcy, które swój epilog znalazło w akcie kapitulacji; z drugiej strony bohaterski bój polskich żołnierzy. Jedynie w kilku opublikowanych pracach młodzi zauważali piękno filmowej scenerii, jako artystyczny element budujący oddziaływanie filmu. Na większość film oddziaływał przede wszystkim w pierwszej, treściowej warstwie przekazu fabularnego, która jest dostępna dla przeciętnego widza82.

Bohaterem i moralnym zwycięzcą dla zdecydowanej większości autorów był komendant Składnicy. Tylko w trzech wypowiedziach postawa kpt. Dąbrowskiego podobała się bardziej, ale nawet wówczas, w dwóch przypadkach, autorzy dodawali od razu słowa o słuszności decyzji majora. W myśleniu młodych ludzi można odnaleźć wpływ specyficznego społecznego klimatu, w jakim pojawiło się filmowe Westerplatte. Doszukamy się tu akcentów antywojennych i antyniemieckich kierowanych w tym czasie do Niemiec zachodnich. Widać wpływ przeczytanych omówień prasowych. „Przeczytałem kilka recenzji” – przyznał jeden z autorów prezentowanych wypowiedzi83.

Zamieszczony w Aneksie nr 1 wybór najbardziej reprezentatywnych fragmentów wypowiedzi młodych ludzi może świadczyć o tym, że podejmowane przez monopolistyczne instytucje państwa działania propagandowe pozwalały z sukcesem implementować określone treści miejsca pamięci Westerplatte, zwłaszcza te, które reinterpretowały stosunek do walki i oporu na kanwie ocen przypisywanych postaciom z filmu Różewicza.

W rocznicę wybuchu II wojny światowej, 1 września 1967 r., film wszedł na polskie ekrany. Uroczysta premiera odbyła się w warszawskiej Sali Kongresowej, gdzie trzy lata wcześniej, 12 października 1964 r., miała miejsce premiera innego polskiego filmu z czasów wojny. W rocznicę bitwy pod Lenino pokazano Barwy walki według książki Mieczysława Moczara, w reżyserii Jerzego Passendorfera, na podstawie scenariusza Wojciecha Żukrowskiego84.

Pisano, że film Różewicza, opowiadający o wydarzeniu znanym przede wszystkim z wiersza Gałczyńskiego, „zaskoczył […] niemałą część widzów obrazem wydarzeń najoczywiściej odbiegającym od owej popularnej legendy”85. Demitologizacja Pieśni była kwestią często podnoszoną w recenzjach prasowych; starano się podkreślać fałsz w słowach poety, który uśmiercił obrońców, uświadomić Polakom, że podejście do walki i poświęcenia za ojczyznę wymaga przeobrażeń na miarę współczesnych czasów86.

Premiery filmu stały się w największych miastach ważnym punktem obchodów rocznicy wybuchu wojny. W Gdańsku premiera odbyła się 2 września w kinie „Leningrad” przy ulicy Długiej – „Trybuna Ludu” zapowiadała, że pokaz obrazu poświęconego bohaterskiej załodze będzie połączony z manifestacją młodzieży na Westerplatte87. Z okazji premiery rozmowę ze Stanisławem Różewiczem opublikował „Dziennik Bałtycki”. „Major był zawodowym oficerem analizującym określoną sytuację bojową w poczuciu odpowiedzialności za losy powierzonych mu żołnierzy – tłumaczył reżyser. – U Dąbrowskiego motywy emocjonalne brały górę nad przesłankami racjonalnymi. Gotów był walczyć do ostatniego naboju, byleby obrońcy Westerplatte przeszli do historii. W filmie starcie obu tych dowódców pozostawiliśmy bez oceny. Na ten temat wypowiedziała się sama historia”88. W wywiadzie dla „Kuriera Szczecińskiego” reżyser mówił, że „wbrew legendom, którymi obrosła historia Westerplatte, nie były to polskie Termopile”89.

Scenarzysta Jan Józef Szczepański zabrał głos na łamach „Tygodnika Powszechnego”. Na pytanie, czy naprawdę doszło do konfliktu między Sucharskim a Dąbrowskim, odpowiedział: „– O tak. Do tej pory w ocenie ówczesnych wydarzeń pozostali przy życiu uczestnicy obrony dzielą się na dwie grupy. Jak to wśród kombatantów”. „– A pan stoi po której stronie?” – pytał dziennikarz. „– Trudno dać prostą odpowiedź. Różnice […] spowodowane były głównie odmiennością ich charakterów. […] [Dąbrowski] reprezentuje wyraźnie poszlachecki romantyzm i poczucie straceńczego honoru”. Z kolei Sucharski – podkreślał Szczepański – pochodził ze wsi, był więc pragmatyczny. Dlatego jego decyzja „była słuszna”90.

Już trzy dni po premierze filmu w „Życiu Warszawy” ukazała się opinia autorstwa Melchiora Wańkowicza. Pisarz zdawał sobie sprawę z pewnej niezręczności w zabieraniu głosu o filmowym Westerplatte. Rozumiał zapewne, że zobaczył na ekranie obraz bardzo sugestywny, przynoszący wizję obrony diametralnie odmienną od tej, którą on sam zawarł w swoim opowiadaniu. Aby osłabić wymowę swojej krytyki, wypowiedź zatytułował: Na marginesie filmu „Westerplatte”, i na wstępie wyraźnie zastrzegł: „Film wydał mi się bardzo udany. […] To więc, co piszę, to raczej uwagi na marginesie”. Jego uwagi nie były jednak marginalne. „Widz gubi się w zamęcie walki – uznał pisarz. – Sceny tej walki przeciągają się przed jego oczami nie powiązane logicznym sekwensem. Dlatego, moim zdaniem, w tego rodzaju filmach jest konieczne związanie chaosu bitwy punktem wyjściowym, kulminacyjnym i rozwiązaniem”91.

Można się zgodzić z mistrzem reportażu, że widz mógł się gubić w zamęcie walki i nie rozpoznawać poszczególnych placówek i żołnierzy. Tylko czy nie o to właśnie chodziło Różewiczowi? Czy zagubienie widza nie pomagało równocześnie uwydatnić wojenny chaos i piekło, w jakim znaleźli się obrońcy, oraz emocjonalnie wiązać nadzieję na rozwiązanie problemu z jedyną osobą, która na Westerplatte ogarniała całość złożonej sytuacji?

Film rzeczywiście nie miał punktu kulminacyjnego. Po początkowej sekwencji następowały długie minuty niekończącej się walki i żołnierskiego trudu – siedem dni obrony reżyser komasował w godzinnej opowieści w taki sposób, że widz miał poczucie uczestniczenia w pełnowymiarowej obronie. Zamiast punktu kulminacyjnego Różewicz proponował rozłożony w czasie proces dojrzewania mjr. Sucharskiego do decyzji o kapitulacji – wraz z majorem do wypracowania własnych przemyśleń z tym związanych dojrzewał widz, który minutę po minucie gromadził zasób wiedzy pozwalający osobiście ocenić, a w zasadzie docenić decyzję komendanta.

Wańkowicz z właściwą sobie swadą przypominał rozbudowę umocnień, szmuglowanie broni, przeszwarcowanie działek przeciwpancernych. „Te pełne napięcia sceny nie powinny być pominięte w prologu” – wytykał. Należało też „dać zbliżeniami” wysadzanie bramy kolejowej, niemieckie natarcie, i pokazać, że po niemieckiej stronie „kłębią się ranni” i „słychać okrzyki »Mein Gott!«”. Jak pisał Wańkowicz: „Tak poczęło Westerplatte. Należało to dać zbliżeniami. Tymczasem na filmie padają jakieś drobne figurki w jakichś nieokreślonych zaroślach. Należy się domyślać, że to są Niemcy. A gdzie zwały trupów w bramie?”. Dalej pisarz zastanawiał się, dlaczego nie ma zbliżeń natarć kolejnych jednostek doborowych oddziałów niemieckich, paniczów z Herrenvolku. Punktem kulminacyjnym – uważał – powinna być walka polskiego działa, niszczenie celów po drugiej stronie kanału i unieszkodliwienie armaty przez działa pancernika, który „przenosi cały swój ogień na biedną trzycalówkę”. Ostatni zarzut Wańkowicza był związany z zakończeniem filmu. „Warto było tym akcentem film zakończyć” – by widzowie zobaczyli, jak w nowych sortach, umyci i ogoleni żołnierze do kapitulacji „ruszyli plutonami, z szarżami na właściwych miejscach, wybijając krok, zachowując krycie i równanie”. „Major Sucharski, z którym rozmawiałem przed jego śmiercią – pisarz używa tu ostatecznego, odwołującego się do osobistych doświadczeń argumentu – mówił mi, jak przy kapitulacji kazał wydać żołnierzom nowe sorty, umyć się i ogolić”. Doświadczony reporter zdawał sobie sprawę, że ukazanie tego, jak poszli na kapitulację polscy żołnierze, „z mniejszym czy większym fasonem”, jest w gruncie rzeczy wypowiedzią na temat obrony: czy była klęską, czy „triumfem moralnym”. Wańkowicz przywoływał opinię Jana Józefa Szczepańskiego, który przyznał, że konflikt różnych postaw pozostawiono w filmie bez oceny. I ten brak oceny pisarzowi doskwierał najbardziej92. Jego wypowiedź pozostawała jedną z najoryginalniejszych ocen filmu – większość innych tekstów krążyła wokół motywów, które uznano za warte podejmowania podczas opisywanej kolaudacji.

To, że pisarz odezwał się pierwszy, spowodowało, że odpowiedź na przedstawione uwagi należała do jego adwersarzy. Tydzień później, również na łamach „Życia Warszawy”, wypowiedział się Zbigniew Flisowski. Już na wstępie dał znać, że obraz spełnił jego oczekiwania: „Ujrzawszy film, doznałem prawdziwej radości: twórcy filmu i aktorzy potrafili tak poprowadzić linię dramatyczną, stworzyć takie progi napięć i taką zmienność obrazu, że napięcie uwagi widza nie spada”. Te trafne spostrzeżenia Flisowski uzupełnił refleksją natury ogólnej: „Doczekaliśmy się filmu, który oddaje klimat dramatu materialnego i psychicznego, towarzyszącego kampanii polsko-niemieckiej 1939 roku”. W dalszej części recenzji skrytykował Wańkowicza metodą, którą stale próbowano dyskredytować pisarza: „przypomina szereg epizodów i niestety – popełnia przy tym szereg błędów”. „Oczywiście można by zawsze inaczej i można by zawsze więcej – utyskiwał Flisowski. – W tekście sprawa jest prosta – dopisuje się rozdział albo stronicę, ale prawidłowości widzenia filmowego są chyba inne: zwłaszcza – jak mi się wydało – gnębi tu twórców konieczność zbliżania się do ideału jedności czasu. Jedność miejsca została im dana – po prostu Westerplatte”93.

Po tygodniu w kolejnym sobotnio-niedzielnym numerze „Życia Warszawy” kontynuowano dyskusję o filmie. Tym razem swoją opinię wyraził Stefan Grodecki, który również odniósł się do merytorycznych błędów Wańkowicza94. Oprócz tekstów oceniających wizję obrony „Życie Warszawy” wydrukowało także artykuł, który przenosił rozważania na tory polityczne. Wypowiedź Stanisława Gorzelskiego świadczyła o tym, że jej autor odrobił lekcję dziennikarskiej użyteczności. Przypomniał „Narvik, Tobruk, Monte Cassino, bitwę o Anglię, Lenino, Kołobrzeg, Budziszyn, wreszcie Powstanie Warszawskie”, a z kampanii wrześniowej: „Hel, bitwę nad Bzurą, Warszawę, Modlin, Kock”. „Wielki dług wobec żołnierzy i większości oficerów armii wrześniowej nie został jeszcze spłacony” – konstatował. Przechodząc do filmu Różewicza, wpisywał się w perspektywę znaną z esejów płk. Załuskiego. „Była legenda, była poezja, jak choćby piękny wiersz Gałczyńskiego […], były wspomnienia. Ale był i film Petelskich – Don Gabriel – owe jasełka wrześniowe, w których widzieliśmy żołnierzy rzucających broń i oficerów kobieciarzy, pijanice, łajdaków”. Dlatego powstanie filmowego Westerplatte było, jego zdaniem, potrzebne. „Istotnym walorem filmu – uważał – jest nie jego dokumentarna wierność faktom. Istotnym walorem jest wydobycie i ukazanie zwykłości i przeciętności jego bohaterów. Tacy oni byli. […] Chłopi z Kieleckiego, robotnicy z Radomia, zawodowi oficerowie i podoficerowie”. Recenzent „Życia Warszawy” zauważył, że w zakończeniu filmu „niemiecki oficer zadaje pytanie, czy warto było walczyć z takim uporem i tak bez nadziei. Major Sucharski milczy”. Dopowiadał to, czego nie było na ekranie: „Wyniosły pomnik ku czci obrońców Westerplatte, wzniesiony na miejscu ich bohaterskiej walki, widoczny daleko z morza, jest dziś naszą odpowiedzią”95. Tak oto scena, którą usunięto z filmu, po to by obraz nie tracił artystycznej spójności czasu i miejsca, odnajdywała się na łamach prasy, gdzie pozwalała podjąć zagubione sensy.

O właściwy odbiór ideologiczny obrazu Różewicza zadbał organ teoretyczny i polityczny KC PZPR, miesięcznik „Nowe Drogi”. W zapowiedziach kinowych pisano: „W filmie tym podjęto temat szczególnie bliski naszemu społeczeństwu […], jest to realizacja spełniająca powszechne oczekiwania zarówno w zakresie walorów formalnych, jak również – jeżeli nie przede wszystkim – w zakresie walorów myślowych i poznawczych”. Co stanowiło dla recenzenta „Nowych Dróg” najważniejszy walor kinowej premiery? Twórcy musieli, jego zdaniem, „myśleć nie tylko o utrwaleniu […] [Westerplatte] w artystycznym kształcie filmowym, lecz także o jego odmitologizowaniu. […] Próba wypadła pomyślnie. […] Pokazali w sposób prosty, a przekonujący, że tam – na Westerplatte – bohaterskimi obrońcami byli ludzie jak najzwyklejsi. Pochodzili z różnych stron Polski i różnych środowisk. Byli wśród nich chłopi, robotnicy, a i sam dowódca – major Sucharski – był z pochodzenia chłopem. […] Przeżywali załamania i chwile frontowego oszołomienia, ale nie opuszczała ich świadomość ważności spełnianego zadania”. Po dwunastu godzinach major „kontynuował […] obronę, gdyż widział jej skuteczność”. Sucharski chciał ocalić życie żołnierzy, ponieważ rozumiał, że „obrona także ma swoje granice”. „Przeżywając emocjonalnie ten dylemat, ale zimno kalkulując racje i szanse”, dokonał wyboru, który „jak dowiodła historia […], był najrozsądniejszym z możliwych”. To nie był łatwy wybór, dlatego widzimy „drogę dojrzewania tej decyzji”, którą główna część filmu ukazuje „dobitnie, bez retoryki, bez filozoficznych dywagacji, tak jak to wygląda na prawdziwym polu walki”96.

Filmem zajął się także recenzent tygodnika „Polityka” Zygmunt Kałużyński. Na początku swego wyeksponowanego na pierwszej stronie omówienia wyraził zadowolenie, że film jest „nieefekciarski” i nie ma „pompy z wielkim hukiem”, czego obawiał się na wieść o tym, że na produkcję zużyto rekordową ilość materiałów wybuchowych. Zauważył, że obraz „nakręcony jest w sposób prosty […] i tak skromnie, jak mogłaby to zrobić kamera obserwacyjna. Coś w rodzaju zainscenizowanej kroniki”. Ważne treści poznawcze Kałużyński odnajdywał w przedstawionych na ekranie postawach żołnierzy, którzy „zachowują się […] jak żołnierze w akcji, czyli inaczej mówiąc, jak pracownicy zajęci ciężką robotą, stale zagrażającą śmiercią. […] Aktorzy są nie tyle postaciami, co sylwetkami: charakter ich wyraża się w spojrzeniu, w wyglądzie, w samej niejako obecności”. Krytyk zwrócił uwagę, że „nosicielem problemu jest dla nich major Sucharski, grany w sposób prosty i przekonujący przez Zygmunta Hübnera (pamiętny dyrektor z Miejsca dla jednego)”. Major ma pochodzenie chłopskie „i przyznaje się do tego, co w filmie podane jest z niejakim naciskiem”. Z kolei „kapitan Dąbrowski, zastępca majora, młody oficer, w którego postaci wyczuwamy szczyptę »stylu sanacyjnego«, również chce walczyć, ale jego motywacja jest inna, charakterystyczna: dać przykład, świat patrzy, zginąć po bohatersku”97.

Kałużyński, który należał do opisywanych przez płk. Załuskiego „szyderców”, promował w omówieniu znaną ze sporów o bohaterszczyznę perspektywę historyczną: „Kapitan bowiem wyraża rację, która była zawsze podawana w wątpliwość przez polską lewicę intelektualną, począwszy od Kruczkowskiego w Kordianie i chamie czy Wandy Wasilewskiej w Bartoszu Głowackim, skończywszy na filmach Wajdy, w których abstrakcyjny heroizm, dęty idealizm antyklasowy doznają przerażającej klęski. […] Byłoby może przesadą wmawiać tę filozofię kapitanowi Dąbrowskiemu, który upiera się bronić Westerplatte i który wypowiada ledwie parę upartych słów. Niemniej nie da się zaprzeczyć, że nacisk w filmie Westerplatte pada na majora Sucharskiego. […] Major się nie poddał, tylko uległ racjom: postanowił ocalić ludzi, skoro walka stała się beznadziejna. Postawa majora, tak jak pokazana została w Westerplatte, mogłaby stanowić ilustrację tezy pułkownika Zbigniewa Załuskiego w jego popularnej książce polemicznej 7 polskich grzechów głównych. Załuski, jak wiadomo, wystąpił przeciwko nihilizmowi, do jakiego w ocenie zachowania się Polaków podczas wojny zmierzało jaskrawe i bezumiarowe potępienie bohaterstwa w filmach »szkoły polskiej«”.

Film Różewicza, jak uznał Kałużyński, jest głosem wspierającym wykreowany przez Załuskiego nowy rodzaj bohaterstwa: realizm. „Na Westerplatte padło ledwie 15 zabitych, 50 rannych. Zdumiewające wyniki. Dlaczego? Ponieważ obrona była przygotowana, żołnierze wyszkoleni, dowództwo nie popełniło błędów. Jest to lekcja realizmu w samym centrum dezorientacji, katastrofy, obłędu. Wartość filmu Westerplatte polega na wprowadzeniu tego właśnie elementu do dyskusji”. Ukazany w filmie obraz jednostkowego wydarzenia historycznego miał zatem – zdaniem Kałużyńskiego – na zasadzie wyjątku potwierdzać regułę, mówiącą o „dezorientacji, katastrofie, obłędzie” wojny obronnej 1939 r. Redaktor „Polityki” pozostawał w tym fragmencie wypowiedzi w głównym nurcie komunistycznej propagandy piętnującej od lat Wrzesień i z tych pozycji interpretował dzieło Różewicza.

Swoistą formą redakcyjnego poparcia dla tez Kałużyńskiego było opublikowanie trzy tygodnie później listu do redakcji „Polityki” autorstwa Anny Tatarkiewicz z Warszawy. Kałużyński zwracał w recenzji uwagę na słowa mjr. Sucharskiego skierowane do psa: „Spokojnie, spokojnie… To nic. To wojna”, uważając, że jest to pierwsza w historii reakcja słowna na wybuch wojny i „zarazem jedyny zwrot o charakterze »literackim« w całym filmie”. Czytelniczka zauważyła, że słowa te kojarzą się z Sienkiewiczowskim Małym Rycerzem, a ponieważ na ekrany miał wejść niebawem nowy film Jerzego Hoffmana, wyrażała także troskę o to, czy „autentyczny patriota i bohater major Sucharski […] wytrzyma – zwłaszcza u młodych odbiorców – konkurencję ze zrealizowanym właśnie przebarwnym Panem Wołodyjowskim”98.

Recenzent „Ekranu” Wojciech Wierzewski dostrzegł w filmie inne istotne novum; pisał, iż „Różewicz i Szczepański przypominają jak najsłuszniej, że mieliśmy także armię, że stawiała ona również mężny opór wrogowi, dopóki tylko było to możliwe. Nie jest to korekta błaha”. Zdaniem Wierzewskiego, Westerplatte jest odpowiedzią na „pewne dzieła »szkoły polskiej« i niefortunne jej podzwonne w rodzaju Don Gabriela”, gdzie Wrzesień „utrwalony został w polskim kinie jako gigantyczna klęska i czas chaosu”. Autor zaznaczył, że twórcy Westerplatte „są przeciwko legendom i mitom, ale również przeciwko bagatelizowaniu rzeczywistego bohaterstwa i żołnierskiego trudu”99.

Ciekawe głosy na temat filmu znalazły się w prasie niskonakładowej. W piśmie przeznaczonym dla pedagogów, „Głosie Nauczycielskim”, czytamy, że dla „pokolenia, które przeżyło wojnę, odpowiedź na [finałowe] pytanie brzmi jednoznacznie. Ale film dozwolony jest od lat 14. Obejrzy go młodzież, która wojnę zna z opowiadań i podręczników historii. Wydaje się, iż rolą nauczyciela jest, aby odpowiedź na pytanie »czy warto« była dla młodzieży równie wyraźna”100. W miesięczniku społeczno-kulturalnym „Nurt”, wychodzącym w Poznaniu, nieznany autor pisał następująco: „Sądzę też, że gdybyśmy więcej mieli Różewiczów, a mniej Wajd, też byłoby znacznie zdrowiej, tak dla starych, jak i młodych, ale żeby się o tym przekonać, potrzeba tak ciężkiego nokautu, jak właśnie Westerplatte, które siłą swej artystycznej wymowy położyło na łopatki z miejsca obie serie Popiołów”101.

W jakim kierunku poprowadzono dyskusję w prasie, przekonuje rubryka z listami od czytelników na łamach „Słowa Powszechnego”. Jeden pod drugim opublikowano tu kilka czytelniczych głosów pod hasłem Widzowie o filmie „Westerplatte”. Zestaw opinii otwierał mjr Stanisław Truszkowski. Uznał najpierw film Don Gabriel za „burleskę, niefrasobliwie wyprodukowaną za państwowe pieniądze” i na tym tle scharakteryzował Westerplatte, które „jest filmem historycznie wiernym […], pokazuje ofiarną pracę polskiego żołnierza w boju i cenę jej wykonania”. Kolejnym głosem była wypowiedź Jerzego Zielińskiego, rzemieślnika-introligatora zagadniętego przez redakcję tuż po wyjściu z kina. „My za często stawiamy właśnie tak sprawy: czy warto było w ogóle walczyć – mówił. – Otóż jest to pytanie fałszywe. Walczyć trzeba było, i to nie ulega wątpliwości […]. Dla mnie jest to kwestia honoru narodowego. Toteż decyzja majora Sucharskiego była zapewne słuszna z punktu widzenia wojskowego, lecz kapitan Dąbrowski też miał rację. I kto wie, czy nie większą, bo przecież poddanie się dało hitlerowcom tylko pretekst do propagandy, jacy ci Polacy słabi. Uważam, że walka zbrojna z najeźdźcą powinna być prowadzona do ostatka i wszelkimi dostępnymi środkami”. Inny niż rzemieślnik-introligator sposób myślenia zaprezentował Piotr Wierzbicki – student ekonomii: „Wydaje mi się, że byłoby nietaktem wobec bohaterów zanegowanie ich postawy. Jednakże postawa prezentowana przez zwolenników walki do końca, do ostatniego żołnierza, jest anachroniczna. Kierujemy się trzeźwym rozeznaniem sił i stanowiskiem, że jednak człowiek jest najważniejszy”. Ostatnią zamieszczoną wypowiedzią była opinia mgr. Ryszarda Dzieszyńskiego, który przyznawał, że „prawdziwy Polak jest waleczny i uczciwy”, ale „ma chwile słabości i załamania, ma także chwile rozpaczy. Z rozpaczy nie należy szydzić, rozpacz trzeba zrozumieć. A przede wszystkim pokazać, że polski żołnierz miał poczucie swej godności i poczucie dobrze spełnionego obowiązku. Pod tym względem reżyser również nie zawiódł pokładanych w nim nadziei”. Opublikowane wypowiedzi celowo były ułożone w ciąg zmierzający do właściwej konkluzji; prowadziły także dysputę na poziomie dobranych przez redakcję tytułów: To kwestia honoru narodowego – Człowiek jest najważniejszy – Film o prawdziwych Polakach102.

Jak pisał Zygmunt Kałużyński w „Polityce”, nosicielem problemu był mjr Sucharski, i to on okazywał się historycznym zwycięzcą i realistą. Zbudowana przez Różewicza wizja obrony Westerplatte ukazywała wprawdzie konflikt w dowództwie, ale na pozycjach zarysowanych w książkach Flisowskiego i jego epigonów. Major Sucharski był realistą, reprezentującym nowe, niewyznawane powszechnie w 1939 r. ani w rzeczywistości peerelowskiej wartości, które miały być promowane na bieżącym etapie przebudowy polskiej tożsamości. Jego racjonalizm miał zwyciężać z irracjonalnym podejściem Dąbrowskiego i przemawiać przede wszystkim do młodzieży wychowanej już w szkołach Polski ludowej.

Twórcy filmu zdawali sobie sprawę, że mimo szeroko zaplanowanej kampanii w prasie najważniejszy był sam film. Teksty i recenzje miały krótki zasięg czasowy, ukierunkowywały odbiór w dniach premiery. Na wielomilionową widownię działała jednak przede wszystkim historia opowiedziana na ekranie, bardziej sugestywna, bo odbierana naocznie, w emocjonalnej formie filmowego dziania się tu i teraz. Filmowcy wiedzieli, że aby w późniejszych latach obraz mógł być powtarzany w telewizji, jego atutem powinna być siła zawartej w nim prawdy ekranu – bez pomocy interpretatorów.

Wypromowanie postawy majora i przeprowadzenie widza przez proces dojrzewania do decyzji wymagało specjalnych środków, zaczerpniętych także z romantycznego rezerwuaru polskiej pamięci. Twórcy kalkulowali, że zyskają większą szansę na urzeczywistnienie swoich zamierzeń, jeśli do kreacji postaci majora wykorzystają romantyczną symbolikę cenioną przez ogół Polaków. Romantyczny sztafaż pomagał w przyswojeniu realizmu, który miał przezwyciężać postawę reprezentowaną przez kpt. Dąbrowskiego i stać się odmienioną odsłoną bohaterstwa czy też nową wersją heroizmu. Akt przeobrażenia w heroizm realizmu ubranego w romantyczną szatę dokonywał się w sensie symbolicznym i dosłownym podczas sceny kapitulacji.

Zanim opiszę ów romantyczny sztafaż, posłuchajmy wypowiedzi Zygmunta Hübnera dla pisma „Film” z 17 września 1967 r. Rozmowę z aktorem można uznać za próbę modelowania pożądanego ideologicznie odbioru filmu oraz dowód na to, że odtwórca roli mjr. Sucharskiego dobrze rozumiał swoje ekranowe zadanie i zdawał sobie sprawę z jego znaczenia.

„Film: – Po premierze filmu ma się ochotę dyskutować z panem, jakby z majorem Sucharskim, o przyczynach obrony i kapitulacji Westerplatte.

Zygmunt Hübner – Daje mi to pewną satysfakcję jako aktorowi, lecz wprawia nieraz w zakłopotanie: nie jestem powołany do wypowiadania się w imieniu majora Sucharskiego. Nie posiadam takiego mandatu. […]

Film: – Ale zgodzi się pan podać własne refleksje?

Z.H.: – Przed rozpoczęciem zdjęć była lektura scenariusza i rozmowy z reżyserem. Musiałem nabrać przekonania, że postępowanie majora Sucharskiego było słuszne. Bez tej pewności nie mógłbym przyjąć roli. Starałem się zrekonstruować proces myślowy majora Sucharskiego: jego wiarę w celowość obrony do pewnego momentu, a później – narastające wątpliwości. Musiałem ukazać na ekranie dojrzewanie decyzji kapitulacji.

Film: – Film ukazuje to w przekonywający sposób. Cała załoga Westerplatte, początkowo z nadzieją, oczekiwała pomocy. W przeddzień wojny major i inni oficerowie usłyszeli od pułkownika wizytującego Westerplatte: »Nie zostaniecie sami«. Sucharski w czasie walk przeżywał te same nadzieje, co jego podwładni. […]

Z.H.: – Portret majora Sucharskiego zależał od sugestii scenarzysty i reżysera. To jednak nie film biograficzny, nie zapominajmy o tym.

Film: – Lecz bez wątpienia – historyczny. A major Sucharski jest postacią centralną, nosicielem głównego problemu. Możemy chyba postawić pytanie: czy film obala starą legendę, czy też tworzy nową?

Z.H.: – Pokutuje jeszcze w naszym społeczeństwie mniemanie, że Westerplatte zostało zrównane z ziemią, a obrońcy, wybici do ostatniego, »czwórkami szli do nieba«. Film je obala, ponieważ intencją twórców było powiedzieć prawdę. Jest ona wystarczająco chwalebna, aby obejść się bez upiększeń: siedmiodniowa obrona w straszliwych warunkach, prawie bez broni, bez wody i żywności, w narastającej grozie i niepewności. […] Byłoby błędem sądzić, że major Sucharski myślał o kapitulacji od pierwszego dnia wojny, chociaż wiemy, że miał wątpliwości, czy placówka jest wystarczająco przygotowana nawet do dwunastogodzinnej obrony, przewidzianej programem dowództwa naczelnego. Westerplatte nie poddało się przedwcześnie. Przeciwnie. Niemcy pytali: czy warto było tak długo się bronić? Komentarz dopisała historia. I mimo że ostateczna decyzja majora Sucharskiego była słuszna z militarnego i ludzkiego punktu widzenia, może się wydać niepopularna w społeczeństwie polskim. Winne są temu nasze tradycje »ułańskie«, tradycje bohaterskiego umierania. Ale inna jest waga decyzji podejmowanej tylko we własnym imieniu, a inna w poczuciu odpowiedzialności za życie stu kilkudziesięciu ludzi. Ostatnie słowa majora Sucharskiego do załogi brzmiały: »Nie mam prawa narażać dłużej waszego zdrowia i życia«. Odpowiedzialność za kapitulację major Sucharski musiał wziąć na siebie. Nikt go w tym nie mógł wyręczyć, ponieważ tylko on miał pełną świadomość sytuacji. Dalszy los obrońców? Wielu jego podwładnych żyje do dziś. A przecież nie brakowało wśród nich przeciwników kapitulacji. Gdyby zostali wybici na Westerplatte – przeszliby do historii jako straceńcy. Mają natomiast w niej swoje miejsce jako bohaterscy obrońcy, którzy wypełnili swój obowiązek do końca”103.

Odnotujmy semantyczne fałszowanie pojęć: „do końca” oznaczało na Westerplatte (i nie tylko tutaj) walkę do wyczerpania możliwości, w romantycznym i patriotycznym ujęciu – z poświęceniem życia. Wypełnianie do końca obowiązku, o którym mówił aktor odtwarzający sylwetkę mjr. Sucharskiego, znaczyło już coś innego i było zaprzeczeniem tradycji walki do końca. O powstaniu sceny, w której major Sucharski na gruncie fałszywej perspektywy, przedstawionej w wywiadzie dla „Filmu” przez Zygmunta Hübnera, wypełniał „swój obowiązek do końca”, opowiedział w 1999 r. prezes poznańskiego Dyskusyjnego Klubu Filmowego „Kamera”, redaktor Kazimierz Młynarz: „Hübner zdał sobie dobrze sprawę z tego, że gdy widz nie zaakceptuje postaci majora Sucharskiego, będzie to klęską całego filmu. Zaproponował więc reżyserowi, że w scenie przejścia przez potrzaskany pociskami las, by oddać się w niewolę, będzie miał płaszcz narzucony na ramiona jak pelerynę. Peleryna była atrybutem postaci romantycznych. Takim właśnie akcentem romantycznym wzbogacił aktor swego bohatera, chłopskiego syna i chłodnego intelektualistę, który musiał podjąć najtrudniejszą w życiu decyzję”104.

Pomysł Hübnera dowodził znajomości preferowanej przez Polaków symboliki. Charakterystycznie założony płaszcz na ramionach komendanta jako rozmyślnie użyty romantyczny znak miał pozytywnie wpłynąć na świadomość widza. Był symbolem kojarzącym się z królewskim majestatem, rycerską odwagą i zamaszystością szlacheckiego kontusza105.

W filmie nie mogło być miejsca na ukazanie tych scen zgodnie z prawdą. Historycy wiedzieli, że „honorowa kapitulacja” była niemiecką inscenizacją odegraną na potrzeby propagandowe, ale nie dzielili się tą wiedzą. Jak wspominał Jan Józef Szczepański, scena podania ręki niemieckiemu oficerowi „wzbudzała bardzo gwałtowne opory, uzasadniano, że jest niepatriotyczna i musimy ją wycofać. Stanisław Różewicz w niepojęty dla mnie sposób jakoś to wybronił”106. We wcześniejszym swoim filmie Wolne Miasto Stanisław Różewicz pokazywał Niemców jako zbrodniarzy, których czyny miały wzbudzić nienawistne uczucia107. Tymczasem Westerplatte przedstawiało Niemców albo jako zwykłych, oddalonych na długość strzału żołnierzy, albo też przypominało honory oddawane przez niemieckiego oficera polskiemu komendantowi. Film wchodził na ekrany już po ogłoszeniu ostro krytykowanego przez władze listu polskich biskupów do biskupów niemieckich (z września 1965 r.)108. Jak pisał Marek Hendrykowski, w kinach nie brakowało wówczas „komedii z udziałem »głupich Niemców«”, a na ekranach telewizorów od 1965 r. królowała Stawka większa niż życie109. Polityczny kontekst Westerplatte rozumieli uczestnicy kolaudacji, mimo to scena nie została usunięta z filmu. Prawdopodobnie przyjęto wytyczne, by „gestu podanej ręki” nie podnosić w mediach – w omówieniach z 1967 r. brak jest nawiązań do „honorowej kapitulacji”. Scena, jak sądzę, miała korzystnie wpłynąć na stosunki polsko-niemieckie na płaszczyźnie międzynarodowej i przez obecność filmu za granicą110. W kraju spotkała się po latach z ripostą na gruncie literackim, by wymienić Kawalerów Virtuti Kazimierza Radowicza (1969) i Tamtych żołnierzy Aleksandra Rowińskiego (1979).

Wnikliwszej interpretacji wymaga wymowa sceny finałowej, w której mjr Sucharski, słysząc pytanie niemieckiego oficera: „Czy warto było tak długo się bronić?”, przenosi wzrok na polską załogę i nie udziela odpowiedzi. Jakie przesłanie chciał przekazać Stanisław Różewicz, konstruując takie, a nie inne zakończenie dramatu? Co zamierzał osiągnąć przez pozostawienie wychodzących z kina widzów z poczuciem niepewności? Czy chodziło jedynie o pretekst do przemyśleń i podjęcia dyskusji?

W interesujący sposób wyjaśnił tę kwestię Kazimierz Wyka. W tekście Czerwone maki opublikowanym w roku premiery filmu napisał o polskim patriotyzmie jako „zdolności urywkowej”111. Patriotyzm ten miał oznaczać, jego zdaniem, „od czasu do czasu wielkie strzelanie i hałas, a później tylko biwaki, łupić okolicę, na warty nie wychodzić, dziewczętom dziecka robić. Do następnego Monte Cassino czy też do następnego Października. Wszystko jedno. Dlatego ów polski patriotyzm to zdolność urywkowa. Lecz o nader wysokim napięciu emocjonalnym i moralnym. Zdolność pamiętna, połączona z ryzykiem, odkładająca się w świadomości indywidualnej i zbiorowej. Lecz zdarza się, że przechodzi w swoją karykaturę: pośpiewać »Czerwone maki« i nabożeństwa za poległych kolegów wysłuchać. Dlaczego przechodzi dzisiaj w swoją karykaturę? Z tych samych przechodzi powodów, dla których Polacy po Październiku tak chętnie śpiewają o Monte Cassino, a nie chcą pamiętać o krwi własnej, o krwi żołnierza polskiego między Bugiem a Berlinem jeszcze obficiej przelanej aniżeli pod owym pamiętnym klasztorem” (s. 476).

Była więc dla Wyki karykaturą skłonność Polaków do upamiętniania Monte Cassino zamiast wspominania braterstwa z Armią Czerwoną na szlaku do Berlina. Jego refleksja szła w tym samym kierunku co ocena badań sondażowych dokonana kilka lat później (w 1975 r.) przez Eugeniusza Olczyka z Wojskowej Akademii Politycznej im. Feliksa Dzierżyńskiego. „Przez wszystkie lata Polski Ludowej – pisał dalej Wyka – z wyjątkiem tuż-powojennych, fakt patriotyzmu obecnego w najszerszych kręgach społecznych bywał nie tyle likwidowany, ale nominalistycznie obchodzony bokiem. Powiadając, że w ten sposób nominalistyczny obchodzono bokiem tę wielką siłę napędową, mam na myśli, że deklinowano terminy: socjalizm, internacjonalizm, kosmopolityzm, szowinizm, nacjonalizm – i tak dalej. Wymieniano, słowem, wielu krewnych lwa, ale poprzez milczenie udając, że sam lew nie istnieje i nikt go nie oglądał. Stało się tak bezpośrednio po okrutnych latach okupacji hitlerowskiej, które od strony lwa oglądane, były jego wielkim panowaniem” (s. 476–477).

Perspektywa czasów wojny, w których tak ważną rolę odgrywał patriotyzm, kazała Wyce wytknąć powojenne błędy polityczne: „Nastąpiły po wyzwoleniu błędy. Odpowiedzialność za mylną, za sprzeczną z interesem narodu politykę londyńskich przywódców politycznych i krajowej ich ekspozytury przerzucono na wykonawców. Jak gdyby zamiast na admirale, który okazał się durniem i niedołęgą, wyrok wykonywać na marynarzach, którzy do statku strzelali”. Błędy dotyczyły też linii propagandowej wytyczonej wobec walczących żołnierzy: „W 1945 na płotach korespondowały ze sobą dwa plakaty: Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera. I drugi: Armia Krajowa zapluty karzeł reakcji. […] W drugim afiszu – tkwiło zasadnicze i brutalne nieporozumienie w zakresie terapii społecznej” (s. 478).

Pomijając podejście Wyki, który plakat piętnujący Armię Krajową nazywał jedynie „brutalnym nieporozumieniem w zakresie terapii społecznej”, a nie brutalnym, historycznym fałszem i policzkiem wymierzonym w żołnierzy AK, przyjrzyjmy się dalszej części jego wywodu, w której dochodził do Westerplatte: „Obowiązkiem, czy admirał jest głupcem, czy niedołęgą – pisał – jest strzelać do ostatniego naboju. […] Nastąpiło uderzenie w ów obowiązek. Zwłaszcza że głupie bezdennie czy celowo szkodliwe postępowanie w tej mierze sięgnęło aż do roku 1939, kampanii wrześniowej, która będąc katastrofą państwa, kompromitacją ustroju, ośmieszeniem rządzących – nie była katastrofą ani kompromitacją dla narodu i jego wartości patriotycznej” (s. 478). Pomijając znów propagandowe tezy Wyki („kompromitacja ustroju”), odnotujmy rzadkie w tym czasie stanowisko przyznające rację „obowiązkowi strzelania do ostatniego naboju”. „Mogiły wrześniowe są dzisiaj nareszcie rehabilitowane i do należnej im godności przywrócone” – stwierdzał Wyka i jako przykład podawał przywrócenie do łask kmdr. Franciszka Dąbrowskiego112 (s. 478).

Pochwały dla obowiązku strzelania do ostatniego naboju Wyka nie odnajdywał, rzecz oczywista, w Westerplatte Różewicza. Zwrócił uwagę na zupełnie inny walor filmu. „Tak więc ów polski patriotyzm kierunkowy, dynamiczny – pisał – ma swój sprawdzian narzucony przez historię biegnącą na wyrywki. Nie posiada go w procesie, który by całe społeczeństwo wciągał stale do współodpowiedzialności. Ma sprawdzian żołnierski, bitewny”. W kinie zauważył znak, który wyjaśniał brak reakcji mjr. Sucharskiego na pytanie zadane przez Niemca: „Różewicz dlatego kończy niedopowiedzeniem – rozszyfrowuje Wyka ostatnią scenę filmu – że mamy stale podejmować to wyzwanie” (s. 476). W niedopowiedzeniu ostatniej sceny i postawie mjr. Sucharskiego Wyka odkrył zatem – jak można się domyślać – remedium na przezwyciężenie „urywkowego patriotyzmu Polaków”, który mógł się dzięki konfrontacji z owym „niedopowiedzeniem” łatwiej przemieniać w narzucaną Polakom postawę trwałą, wykluczającą czyny „od czasu do czasu” (zwłaszcza skierowane przeciwko władzy).

Można założyć, że w cytowanej wyżej refleksji historyka literatury znalazło się właściwe wytłumaczenie zamysłu Stanisława Różewicza. Owo niedopowiedzenie rzeczywiście mogło działać na widza permanentnie, po każdej projekcji kolejne pokolenia miały okazję zastanowić się nad bieżącym wymiarem patriotyzmu. W tym zakresie film Różewicza nabierał wymiaru ponadczasowego i budował, używając tytułu jednej z recenzji, nie tylko filmowy pomnik113 obrony Westerplatte, ale także stale odnawiające się przesłanie. Na korzyść tej tezy może świadczyć ostatnia scena, w której oczyma majora widzimy zwartą grupę westerplatczyków odchodzącą do niewoli (zastosowany efekt „subiektywnej kamery”). Widz ma prawo poczuć się jednym z nich. „My, widzowie”, szerzej „my, Polacy” znaczyło w tym momencie tyle, co „oni-westerplatczycy”. Wzmacniała ten przekaz świadomość stałej obecności westerplatczyków w przestrzeni publicznej (udział w uroczystościach państwowych), podtrzymana także poprzez uczestniczenie byłych obrońców w premierach filmu114. Niedopowiedzenie finałowej sceny władza mogła w kolejnych latach wygrywać wciąż na nowo, pokazując, czym był, w ramach odpowiednio uformowanego już miejsca pamięci Westerplatte, „patriotyczny” wysiłek czasu wojny, a co oznaczał on w czasach pokoju, wobec aktualnych realiów politycznych. Westerplatczycy obecni na oficjalnych uroczystościach ułatwiali koryfeuszom kreującym bieżące odpowiedzi powstawanie więzi między władzą a społeczeństwem. Na tym właśnie mogła polegać nieustająca popularność filmu Stanisława Różewicza, powtarzanego wielokrotnie w telewizji.

Interesującą próbę zdyskontowania heroizmu nowego typu wykreowanego w filmie Różewicza podjęli twórcy drugiej serii serialu Czterej pancerni i pies (nakręconej w 1969 r.). W odcinku XI (Wojenny siew) do szwadronu wachmistrza Kality przyłącza się Gruzin Saakaszwili – jeden z załogi pancernych (następowało celowe wymieszanie symboliki i tradycji kawaleryjskiej z mitem ludowego wojska). Najciekawszy z punktu widzenia naszych rozważań fragment pojawił się w odcinku XII (Fort Olgierd). Załoga czołgu i wachmistrz Kalita natrafiają na grupę powracających z oflagu polskich oficerów. Kalita rozpoznaje wśród nich Rotmistrza – swojego dowódcę z września 1939 r. Namawia oficera, by przyłączył się do oddziału, na co ten się zgadza. Podczas walki z Niemcami Rotmistrz zostaje ranny i oddaje Kalicie swoją rogatywkę z prośbą o dowiezienie jej do Berlina. Kalita przekazuje symboliczną spuściznę wrześniowego oficera, czyli jego czapkę, Jankowi Kosowi, który poniesie ją do Berlina. Opisane fragmenty nie miałyby nic wspólnego z filmem Westerplatte, gdyby nie jeden drobiazg. Widzowie Czterech pancernych zwrócili zapewne uwagę na fakt, że nieokreślonego z imienia i nazwiska Rotmistrza gra aktor znajomy – znany z roli mjr. Sucharskiego – Zygmunt Hübner. Nosi się w serialu w charakterystyczny sposób: podobnie jak komendant Westerplatte w ostatnich scenach filmu Różewicza, ma narzucony na ramiona wojskowy płaszcz. Tu nie może być przypadku; niecałe trzy lata po premierze filmowego Westerplatte pamiętny mjr Sucharski obsadzony na zasadzie filmowego typażu w serialu dla młodzieży przyłącza się do walk I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, zostaje ranny i w finale odcinka prosi o zaniesienie swojej wrześniowej rogatywki do Berlina. Zadanie udaje się zrealizować – Janek Kos w przedostatnim, XX odcinku serialu (Brama), jako świeżo mianowany na podporucznika syn westerplatczyka wspina się na Bramę Brandenburską, gdzie zostawia rogatywkę Rotmistrza. Wykorzystując złożoną technikę manipulacji, twórcy znaleźli dodatkowy sposób na wzmocnienie propagandowej lekcji historii o spadkobiercach zamieniających wrześniową klęskę w dziejowe zwycięstwo ramię w ramię ze Związkiem Sowieckim115.

Filmowe Westerplatte cieszyło się wielką popularnością wśród widzów. Chociaż wchodziło na ekrany w drugiej połowie sezonu, figurowało wśród najczęściej oglądanych filmów roku 1967116. Obraz został uhonorowany wieloma nagrodami117. Doceniano go przede wszystkim za „wierną pod względem treściowym i doskonałą pod względem formalnym rekonstrukcję głośnego, bohaterskiego epizodu historii Polski oraz za twórczą interpretację dwu postaw żołnierskich w momencie decydującego wyboru”118. Dzieło Stanisława Różewicza było wielokrotnie pokazywane w telewizji, zazwyczaj z okazji kolejnych rocznic wybuchu wojny119. Swój renesans kinowy i, co za tym idzie, odnowienie zainteresowania widzów, Westerplatte przeżyło w 1971 r., gdy jako pierwszy polski film zostało przekopiowane na taśmę 70 mm (wcześniejszym nośnikiem była taśma 35 mm) i skierowane w tej formie do dystrybucji kinowej. Kolejna premiera zbiegła się w czasie ze sprowadzeniem do Polski szczątków mjr. Sucharskiego, co wspomagało kreowanie komendanta Składnicy na bohatera. „Nie! Major Sucharski nie był polskim Leonidasem – głosił Andrzej Szczypiorski w 1971 r. – Był natomiast dzielnym człowiekiem i doskonałym dowódcą. Jak długo miało sens i przynosiło korzyść walczącemu krajowi, Sucharski nie oszczędzał ani siebie, ani żołnierzy. W momencie, gdy uznał, że wszelki dalszy opór oznacza zagładę reduty, skapitulował!”120. „Po czterech latach film widziało już 4,5 mln ludzi, co stawia Westerplatte w rzędzie najbardziej kasowych filmów” – pisał Adam Zarzycki w „Magazynie Filmowym”, zapowiadając powtórną premierę121.

W 1974 r., w 35. rocznicę Września, dwie gazety opublikowały fragment scenariusza Jana Józefa Szczepańskiego. Co ciekawe, tekst kończył się tymi słowami, których Stanisław Różewicz nie wykorzystał na planie, mianowicie odpowiedzią majora na pytanie zadane przez Niemca. „Gazeta Pomorska” słowa odpowiedzi uwydatniła w tytule publikacji: Dopiero przyszłość pokaże122.

Skutkiem trwania filmu na ekranach kinowych oraz przypominania go w telewizji było z pewnością utrwalenie w panteonie polskich bohaterów postaci mjr. Henryka Sucharskiego, ale też upowszechnienie przebiegu obrony Westerplatte w wersji zaproponowanej przez twórców filmu123. Obraz Stanisława Różewicza stanowił akt zasadniczej reinterpretacji treści miejsca pamięci, który przez specyfikę nośnika docierał do ogółu społeczeństwa. Słowa Gertrudy Wichary, która w 1979 r., mówiąc o Pieśni Gałczyńskiego, stwierdziła, że dokonany przez poetę „zabieg mitologizacji wyklucza próby rewizji mitu”124, można odnieść także do twórców ekranowej wizji Westerplatte. Filmowcy wprawdzie świadomie nie dokonywali tu próby mitologizacji, ale przez sugestywną wizję obrony narzucali odbiorcom sposób rozumienia takich pojęć, jak „heroizm”, „realizm”, „obowiązek”. Dociekanie prawdy o obronie czy też próba skonstruowania/upowszechnienia alternatywnej wizji historycznej były po tym filmie jeszcze bardziej utrudnione. Z uwagi na uwarunkowania komunistycznej kinematografii tematyka obrony Składnicy raz podjęta została tym samym wyczerpana125.

Warto przytoczyć refleksję teoretyka filmu i krytyka filmowego, a w latach 1968–1969 rektora Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, Bolesława Włodzimierza Lewickiego; jego wypowiedź w pewien sposób wyjaśnia mechanizm, który spowodował, że filmowe Westerplatte musiało wywrzeć olbrzymi wpływ na miejsce pamięci Westerplatte. „Film jako zjawisko ekranowe (forma podawcza) – pisał Lewicki – stanowi jednocześnie pewną technikę penetracji rzeczywistości w zakresie dokumentacyjnym (rejestracyjnym), badawczym, odkrywczym. Ponieważ metoda montażu organizuje każdą wypowiedź (informację ekranową), film stał się dzięki temu znakomitym (ostrożnie, ale z bardzo dużym procentem pewności rzec można – niezastąpionym) narzędziem analizy tejże rzeczywistości. Gdy zechcemy pamiętać o fonofotograficznej naturze tworzywa ekranowego, naprawdę wielka staje się możliwość dokonywania na tej drodze analitycznej penetracji materii świata. […] Bardzo mocno wykorzystuje tę sugestywną właściwość wszelkiego rodzaju propaganda, zwłaszcza gdy zasłania swe intencje pozorami prawdy historycznej, czy też realiów rzeczywistości. Relacja ikoniczna, zwłaszcza gdy wspiera ją odpowiednie dopowiedzenie słowne, działa silnie i utrwala się w pamięci, a sięgać może nawet do sfery podświadomości, jak dowiodły tego niejednokrotnie prowadzone badania naukowe”126.

Dokonania na gruncie filmu fabularnego (serial Nałęckiego i obraz Różewicza) stanowiły z pewnością przekaz o fundamentalnym znaczeniu dla miejsca pamięci i treści, które niosło ze sobą. Dzieła o nieporównywalnie mniejszej wadze powstały w badanym okresie w dziedzinie teatru, choć i tu dramatopisarze mieli ambicje stworzenia utworu o znaczącym charakterze. W rozdziale o historiografii wspomniano o powstawaniu sztuki teatralnej Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej. Premiera jej dramatu, napisanego z wykorzystaniem korespondencji mjr. Stefana Fabiszewskiego i innych westerplatczyków oraz przy udziale Zbigniewa Flisowskiego i Zbigniewa Załuskiego, odbyła się w Gdańsku w 1965 r., następnie wystawiono go w Przemyślu (1966). Przedstawienie nie podbiło zatem polskich scen i dość szybko zniknęło z repertuarów. Mimo to warto prześledzić scenopis dramatu127, aby zobaczyć, jaka była wymowa tego utworu – przygotowywanego w tym samym czasie co scenariusz Jana Józefa Szczepańskiego.

Feldmanowa nie postawiła na emocjonalną wstrzemięźliwość i subtelność (które cechowały twórczość reżysera filmowego Westerplatte) i w sposób pretensjonalny nakreśliła zachowania żołnierzy i wymowę sztuki128. Konstruując sztukę, postanowiła nadać jej cechy greckiej tragedii. Utwór rozpoczyna się od słów Poety, który recytuje wiersz Gałczyńskiego. W zamierzeniu pisarki podczas przedstawienia miała się dokonać rewizja mitu zawartego w tym utworze. W tekście nie brakowało akcentów antyniemieckich, co odróżniało go od podejścia twórców filmu. „– Zanim tu przyjechałem, tom, prawdę rzekłszy, nie miał żadnej nienawiści do Niemców – mówi kpr. Szamlewski. – Ale jak tu nastałem, to przekonałem się, jak oni nas nienawidzą, jak z tych swoich wycieczkowych łajb pokazują, że nas będą wieszali, gardła nam podrzynali, to w człowieku naprzód wzbierała złość, a potem to taka zawziętość, że jak co do czego przyjdzie – będę ich bił bez litości! Choćby mi samemu przyszło tu paść!” (s. 4). Autorka nie ukrywała, że polscy obrońcy są ludźmi wierzącymi, ale oznaki religijności zawsze dotyczyły zwykłych żołnierzy, nigdy oficerów, ponadto zwracanie się do Boga miało za każdym razem formę ludowych, tradycyjnych formuł pojawiających się w chwilach trwogi129.

Wizyta ppłk. Sobocińskiego została ukazana w sposób znany nam już z innych nośników pamięci. Podpułkownik mówi do oficerów: „Myślę, że potraficie wspólnie udźwignąć i wypełnić to trudne zadanie: bronić się przez 12 godzin. A później przyjdą wam z pomocą nasze dywizje stojące na granicy i artyleria z Oksywia i Helu…”. W reakcji na te słowa Sucharski „mówi spokojnie, bez emfazy: – Zaskoczyć się nie dam i posterunek przez 12 godzin utrzymam!” (s. 5). Autorka, tworząc sylwetkę kpt. Dąbrowskiego, dołożyła do jego wizerunku charakterystyczną rysę – podejmowaną często w tekstach „szyderców”. Takiego napiętnowania kapitana nie odnajdziemy w filmie Różewicza czy w wypowiedziach westerplatczyków publikowanych przez Flisowskiego. Wieczorem 31 sierpnia Sucharski każe wzmóc obserwację, tymczasem – jak się domyśla – kpt. Dąbrowski idzie napić się alkoholu („na jarzębiak”). „Bo cię znam, Kubuś” – mówi, nie czyniąc mu specjalnych wyrzutów. Sam w tym czasie postanawia napisać list do rodziny, ale wcześniej wydaje wyraźną komendę: „Przekazujcie mi wszystko, co podają posterunki” (s. 5). Za chwilę komendant zauważa żołnierzy niosących butelki: „Dobrze, że już tę resztę alkoholu z kasyna zabrali, bo chłopcy z pobliskich placówek i wartowni dobierali się do niego” – komentuje. Dąbrowski wykazuje się nieco innego rodzaju zapobiegliwością niż mjr Sucharski, bo mówi do żołnierza: „Biegnij do porucznika Grodeckiego. Może ci da jaką butelczynę do piątki! Bo jak już zamknie w swoim schowku, to mu rychło nikt nie wydrze!”130 (s. 9).

Major szybko uznaje, że czas się poddać: „Właściwie to my spełniliśmy nasz obowiązek! Dwanaście godzin minęło” – mówi (s. 12). Odpowiada mu por. Grodecki: „(porywczo) Nie jesteśmy tutaj po to, by liczyć godziny, tylko po to, aby się bić!”. Dalszy ciąg tej rozmowy toczy się między Sucharskim a Dąbrowskim:

„Sucharski

Zmiotą naprzód wartownie, a potem nas.

Dąbrowski

Będzie, co ma być!

Sucharski

Ale ludzie!

Dąbrowski

Załoga śmierci!”131 (s. 12).

Chwilę potem „porywczy” Grodecki wraz z Dąbrowskim oponują przeciwko kapitulacji.

„Grodecki

[…] ręce zaciśnięte w kułaki unosi w łokciach do góry, wysuwa dolną szczękę i głowę do przodu. Doskakuje do Sucharskiego.

Dąbrowski

Kapitulacja? Dlaczego? Skąd kapitulacja? Przecież mamy broń i amunicji jeszcze pod dostatkiem. Mamy żywność! Wartownie jeszcze stoją i zdolne są do obrony! Ludzie walczą i chcą walczyć dalej! Dlaczego mamy kapitulować? To absurd! To… to… zdrada żołnierskiego obowiązku! (mówi w ogromnym wzburzeniu)

Sucharski do Dąbrowskiego

Ludzie! Czyż nie widzisz, że są u kresu sił? Że słaniają się na nogach z wyczerpania? Że podtrzymuje ich jedynie nadzieja oparta na naszych kłamliwych informacjach o sytuacji na frontach? O angielskiej flocie i francuskim lotnictwie? Ale gdy przekonają się, że to… (głos mu się załamuje, po chwili ciągnie dalej spokojnie) Najważniejsze, iż nałożony nam obowiązek spełniliśmy i nie ma celu poświęcać tych dzielnych chłopców, ten wspaniały materiał ludzki!” (s. 15).

Za chwilę zostaje wykorzystany kolejny argument prokapitulacyjny. Major mówi o losie rannych, którzy – jeśli walka nie będzie zakończona – „zostaną skazani na śmierć”.

„Dąbrowski

Wojna to nie miłosierdzie i humanitaryzm. Wojna nie cacka się z człowiekiem, ale go pożera. Obowiązku żołnierskiego nie da się wyliczyć na godziny! Naszym obowiązkiem jest bić się, a nie mędrkować! Nie wolno zastanawiać się, czy w danej sytuacji warto poświęcać życie ludzkie. Wódz, który tak postępuje, nigdy wojny nie wygra!

Dąbrowski i Grodecki wybiegają wzburzeni.

Piotrowski

(kiwa smutno głową). Tak, panie majorze… My wiemy, co wojna… Oni tylko – co walka…

Sucharski

Nie znają jeszcze ceny życia… Są młodzi…” (s. 16).

Za chwilę Dąbrowski odbiera telefon od wyczerpanego Gryczmana, ale odmawia mu ciepłego jedzenia, picia, nie chce też wymienić załogi wartowni.

„Dąbrowski do Grodeckiego

(porywczo) Tu nie ma kompromisów! Ja jestem zawodowy oficer. Przez lata przygotowywałem się na tę chwilę, gdy przyjdzie mi stanąć twarzą w twarz wroga. Lata całe tłukłem rekrutom do łbów, co to przysięga i żołnierski obowiązek! A dziś, niezmuszony przez wroga, mam kapitulować? Że upłynęło ileś tam godzin?! To nie mecz piłkarski, gdzie można odgwizdać koniec walki! Mój obowiązek i moje dobre prawo, walczyć! Aż do wyczerpania wszystkich środków tej walki” (s. 16).

„Porywczość” i chęć do walki wiążą się z kieliszkiem:

„Dąbrowski

Dałbyś przyjacielowi kieliszek.

Grodecki

Kubuś! Zapasik kończy się! Dostaniesz nad ranem!” (s. 16).

Tymczasem to na mjr. Sucharskim ciąży odpowiedzialność, co zauważają zwykli żołnierze. Piotrowski znów przypomina o wykonaniu dwunastogodzinnego rozkazu, a nowego rozkazu przecież nie będzie…

„Sucharski

Tragiczne położenie kraju… a nasza sytuacja beznadziejna… (waży decyzję, zamyka i otwiera usta. Wreszcie prostuje się i powoli, stanowczo, wypowiada swą najważniejszą kwestię w sztuce). Jeżeli nastąpi jutro dalsze kruszenie obrony, skapituluję. (Oficerowie w milczeniu opuszczają głowy. Sucharski przełyka ślinę, jak gdyby go coś dławiło w gardle. Kończy matowym głosem). Wobec Boga i Narodu biorę odpowiedzialność za to na siebie! (wśród tragicznego milczenia kurtyna zasuwa się)” (s. 17).

Epilog dramatu i ostatniego aktu sztuki to podziękowanie mjr. Sucharskiego kierowane do żołnierzy, odczytanie nazwisk poległych i śpiew Jeszcze Polska nie zginęła. Komendant głęboko wzruszony odchodzi z dwoma żołnierzami do Niemców (s. 19).

Wymowa ostatniej sceny nie wymaga szerszego komentarza, ponieważ pozostaje w kręgu znanych nam już treści, przypisywanych miejscu pamięci:

„Kurtyna zasuwa się powoli, równocześnie na proscenium staje postać kobieca i mówi, patrząc w to miejsce, gdzie na początku stał Poeta.

Epilog

Kobieta

Poeto! Nie poszli czwórkami na niebiańskie wrzosowiska… Wynędzniali, zrozpaczeni, ale nieugięci, maszerowali przez księżycowy teren Westerplatte […]. Salutowani przez wroga, szli na zew Białego Orła – prosto w ramiona najpiękniejszej siostry bohaterstwa – Legendy… Nad Westerplatte rozsnuła welony cisza śmierci… Aż przyszedł dzień, gdy zmąciły ją wybuchy pocisków, huk silników, wycie spadających bomb. To Brygada Pancerna imienia Bohaterów Westerplatte zdobywała Wybrzeże – dla Polski. (Postać kobiety pogrąża się w cieniu i znika)” (s. 19).

Sztuka Skowrońskiej-Feldmanowej cieszyła się popularnością zwłaszcza w Przemyślu, gdzie z premierowego przedstawienia uczyniono symboliczny akt ekspiacji związany z obecnością na sali teatru „Fredreum” Walerii Kroenitz – siostry lekarza Mieczysława Słabego, zamęczonego przez Informację Wojskową. Aktor grający lekarza posługiwał się na scenie jego oryginalnym stetoskopem, a po zakończeniu spektaklu wręczył kwiaty jego siostrze, za co otrzymał gromkie brawa.

Stefan Fabiszewski, który sztukę zamówił, a jej treść konsultował i perswadował, co powinna zawierać, nigdy jej nie obejrzał. Premierę przeżywał z oddali. W sztuce już na początku znalazła się scena wizyty na półwyspie ppłk. Sobocińskiego, który mówił o konieczności dwunastogodzinnej obrony. „A później przyjdą wam na pomoc nasze dywizje stojące na granicy i artyleria z Oksywia i Helu…” – zapewniał Sobociński. „Widać, że mówi, nie wierząc we własne słowa” – pisała autorka w scenopisie (s. 5). „Chciałem, przyjaciele, zostać z wami… Niestety. Odmówiono mojej prośbie” – kończył wizytę na Westerplatte Sobociński (s. 5). Stefan Fabiszewski miał prawo czuć się rozgoryczony sposobem, w jaki pisarka ujmowała obronę Westerplatte. Feldmanowa nie przychyliła się do jego kategorycznie przedstawianych argumentów i wizytę Sobocińskiego opisała zgodnie z relacjami Franciszka Dąbrowskiego i Zdzisława Kręgielskiego, zamieszczonymi w książce Flisowskiego. Fabiszewski dziękował za napisanie sztuki, ale nie omieszkał wyrazić zastrzeżeń do aktu pierwszego: „Wydaje mi się, że w dalszej przyszłości dramat straci – jeżeli będzie bazował głównie na tych nieszczęsnych 6–12 godzinach, których w rzeczywistości nie było i być nie mogło”132. Z odległego Las Palmas płk Fabiszewski nie do końca rozumiał polityczne uwarunkowania Polski ludowej i zabiegi związane z pamięcią o Westerplatte. Nieszczęsne 6–12 godzin było podstawowym czynnikiem kreującym wizję obrony i koronnym argumentem na rzecz tezy o konieczności poddania placówki. Tak ustanowiona perspektywa była obowiązkowym elementem każdej głębszej analizy, opracowania czy utworu poświęconego obronie Składnicy. Ukazanie walki z pominięciem funkcjonowania takiego rozkazu stawiałoby w zupełnie innym świetle dyskusje o długości obrony i wyborze momentu kapitulacji. Dotyczyło to zarówno wojskowej, jak i moralnej płaszczyzny ocen zachowań na Westerplatte133.

Jeszcze mniejszy zasięg niż sztuka Feldmanowej miał dramat związany z kampanią wrześniową przygotowany w 1966 r. przez Jerzego Zawieyskiego. Jan Z. Brudnicki o jego powstaniu pisał w 1985 r. następująco: „Przemożna potrzeba przekształcenia doświadczeń historycznych w obrazy zainspirowała ostatni utwór dramatyczny Jerzego Zawieyskiego Gdy płoną lasy…, który sam autor określił jako zamknięcie cyklu historycznego o dziejach ideałów i arcydramatów romantycznych: Wawrzyny i cyprysy oraz Konrad nie chce zejść ze sceny”134. Zawieyski ukończył utwór w lutym 1967 r., następnie przez cały rok przerabiał go „pod wpływem otoczenia – Balickiego, Axera”135; w tym czasie udało mu się zainteresować wystawieniem dramatu Kazimierza Dejmka. Sztuka miała być Konradowym „dramatem narodu” i nawiązywać bezpośrednio do Dziadów Adama Mickiewicza i Wyzwolenia Stanisława Wyspiańskiego. Dejmek zaakceptował trzecią wersję utworu i czynił starania, aby wystawić go na deskach Teatru Narodowego w sezonie 1968, tuż po Dziadach Mickiewicza. „Perturbacje polityczne i administracyjne – pisał Brudnicki – zarówno Kazimierza Dejmka, jak też Zawieyskiego, uniemożliwiły prapremierę. Za to ten nie drukowany i nie grany utwór od razu wszedł do małej legendy polskiego teatru i polskiego stylu narodowego”136.

Jakiej wizji obrony Westerplatte pozbawiono polskiego widza w 1968 r., gdy nie doszło do wystawienia dramatu zapowiadającego się na duże wydarzenie kulturalne?

Utwór Gdy płoną lasy… składał się „z szeregu syntetycznych scen-obrazów ilustrujących węzłowe momenty walki i dyplomacji”137. Autor zaczynał balem u ambasadora Polski w Paryżu, na którym podczas poloneza przewidywano wojnę i zachęcano Polaków do oporu, ale nic nie obiecywano. W innej scenie, podczas odprawy w Sztabie Głównym Wojska Polskiego z udziałem Kutrzeby i Bortnowskiego, zostało zarysowane beznadziejne położenie militarne Polski. Główny bohater, Konrad, atakował generała – szefa sztabu z perspektywy ex post:

„Macie w ręku naród, który wam zawierzył i który wam zaufał. Czy państwo ma zabezpieczone granice? Czy dom nasz ze wszystkich stron ufortyfikowany? […] Niech się zatrwożą wasze serca, podepczcie pychę, zastanówcie się, jak ocalić kraj, który jest bezbronny!

Szef Sztabu

Jak to bezbronny? Kto śmie tak mówić? Tworzymy Korpus Interwencyjny, mamy armię, która czuwa z bronią w ręku na wszystkich granicach.

Konrad

Z twoich słów, generale, bije pycha i pewność bez cienia tej mądrości, jaką jest wątpienie. […] Nie czepiajcie się cieni patronów z lat trzydziestych lub sześćdziesiątych. Ta wojna będzie inna. Widzę ją”138.

Zaraz potem akcja przenosi się na Westerplatte. Widz miał poznawać nastroje obrońców podczas rozmowy, co podkreślił autor, najmłodszego z westerplatczyków por. Kręgielskiego z ppłk. Sobocińskim. Rozmowie towarzyszył Konrad:

„Sobociński

[…] Załoga Westerplatte nie może liczyć w czasie akcji na żadną pomoc z zewnątrz. […] Żołnierz z Westerplatte zdany jest na własne siły. Tylko na własne siły. Czy rozumiesz? […] Nikła jest nadzieja na uratowanie życia. Bijecie się o honor żołnierski i polski Gdańsk. Wasza postawa zadecyduje, jak was będzie sądziła przyszłość. Wiem, że masz matkę na utrzymaniu. Podaj mi jej adres, a jeśli będę mógł, zrobię dla niej wszystko, aby mogła żyć w spokoju. Ty bądź przygotowany na najgorsze. (Jeszcze raz pamiętaj, nie daj się zaskoczyć). Przewaga po tamtej stronie olbrzymia. Jestem przekonany, mój mały, że potrafisz wspólnie z innymi udźwignąć i wypełnić to trudne zadanie. Musicie się bronić przez 12 godzin.

Kręgielski

Nie dam się zaskoczyć, panie majorze. Wytrzymam więcej niż dwanaście godzin, jeśli zajdzie potrzeba. Dziękuję panu, panie majorze, za szczerość. Nie zapomnę tego, co pan mówił. Dziękuję za matkę. […] Dziękuję jeszcze i za to, że nie użył pan słów, które mnie brzydzą. Słów i frazesów o mocarstwowości i tym podobnych rzeczach. Dziękuję, jestem gotów na wszystko” (s. 203–204).

Przedstawiona w quasi-realistycznej konwencji rozmowa uwypuklała, że „zadanie” przedstawione przez Sobocińskiego jest pozbawione sensu, a bitwa o żołnierski honor i polski Gdańsk jawiła się jako bezcelowy akt, który nie wiedzieć czemu został obliczony na dwanaście godzin (nawet tyle wydaje się zbyteczne wobec wizji klęski, która została już zarysowana). Kręgielski był nakreślony jako przedstawiciel współczesnej, bezideowej młodzieży, która „słowa i frazesy o mocarstwowości i tym podobnych rzeczach” traktuje jako zupełnie oderwane od rzeczywistości. Znalazł się na Westerplatte nie wiadomo po co, chce jedynie wykonywać rozkazy, co traktuje jak każde inne zajęcie. W następnej scenie był odczytywany Ostatni meldunek mjr. Sucharskiego, w którym komendant uzasadniał kapitulację wyczerpaniem amunicji, złą sytuacją kraju i niemieckim atakiem tego dnia „o niespotykanym dotąd natężeniu”. Konrad komentował jego słowa następująco: „Twój meldunek, majorze, słyszy cała Polska. Zapamięta go historia. Jeszcze się broni Wybrzeże na lądzie. […] Kosynierzy! Ostatni Kosynierzy! To oni doszli tam, gdzie nie mogło dojść wojsko” (s. 205).

W dalszej części sztuki alianci nie pomagają Polsce, wybierając własną wygodę. W scenie zatytułowanej Polskie Termopile poznajemy polskiego dowódcę spod Wizny, dalej oglądamy bitwę nad Bzurą i obronę Warszawy. „Wątkiem wiążącym całość – ocenił Brudnicki – jest kwestia Konrada. On to pojawia się pierwszy na scenie, »aby poruszyć obszary milczenia«. W ciągu całego dziania się scenicznego komentuje wydarzenia, dopowiada sensy, rozwija myśl, zajmując stronę narodu. Kwintesencja jego monologów i małych improwizacji jest następująca: […] Zawsze, ilekroć wróg staje u naszych granic, mamy tylko lasy, rzeki, bagna, drogi polne, płaskie lub grząskie, jako oręż dany przez naturę. Mamy ludzi prostych, co czekają z wiarą i ufnością, gotowi dać życie, przelać krew… […] Tam, gdzie powinna istnieć myśl przewidująca i mężna, tam w sercach rozrasta się pycha. […] Lubimy kadzidła, fanfary, kwiaty u pomników, podziw kobiet, truciznę kłamliwych obietnic. I ufamy Opatrzności, od której żądamy cudów. Być może… być może, że historia naszego kraju składa się z historii cudów. Ale naród, ten, który wdziera się na co dzień w grudy ziemi, który stoi przy warsztatach i maszynach fabryk, który myślą i natchnieniem wzbogaca swoje życie – jest narodem wielkim”139.

Dramat kończy się zrzuceniem kostiumów i teatralnych póz z zamiarem zmieszania się postaci symbolicznych z publicznością w teatrze oraz na zewnątrz – z przechodniami, zwyczajnymi ludźmi na ulicach. „Zawieyski rozsnuwa myśl – kończy opis Brudnicki – że teatr współczesny zda wtedy egzamin, gdy zdoła pomóc w przezwyciężaniu kryzysu tożsamości, wprowadzić w lud Konrada prawdziwego i przemienionego na modłę zadań kultury współczesnej, jeśli, słowem, przyczyni się do zachowania tożsamości Polaków”140.

Zawieyski rzeczywiście planował „wyjście z teatrem na zewnątrz”, aby w ten sposób zwiększyć moc jego oddziaływania. Czy jednak takie ujęcie polskiej historii jak w prezentowanych wyżej fragmentach dramatu Gdy płoną lasy… przyczyniłoby się do przezwyciężania kryzysu tożsamości Polaków lub jej zachowania? Czy Mickiewiczowski Konrad to powinna być postać, która będzie „przemieniona na modłę zadań kultury współczesnej” A.D. 1968? Pytania te stawiamy w sposób retoryczny, gdyż chodziło o wykorzystanie romantycznej, zakorzenionej w polskiej tradycji literackiej sylwetki Konrada do wywołania fermentu kulturowego o celach w gruncie rzeczy politycznych, i – jeśli mającym coś wspólnego z tożsamością Polaków – to tylko jako kolejny krok na drodze do pozbawiania ich narodowej tożsamości. Wszystko to w aspekcie tak ważnego miejsca pamięci, którym było wówczas Westerplatte.

Premiera dramatu Jerzego Zawieyskiego odbyła się w Teatrze Telewizji 19 września 1983 r. Jej przesunięcie w czasie o piętnaście lat w stosunku do daty powstania spowodowało, że w nowych realiach politycznych sztuka Gdy płoną lasy… nie wywołała już większych emocji czy dyskusji. Podobnie stało się z innymi próbami scenicznymi poświęconymi obronie Składnicy141.

Reasumując rozważania o filmowym i teatralnym Westerplatte, należy uznać, że podobnie jak na polu literackim, obrona Składnicy funkcjonowała również w całym badanym okresie w obrębie wizualnych nośników pamięci. Udało się przy tym stworzyć dzieło wielkie i artystycznie udane. Film fabularny Stanisława Różewicza należy uznać za jedną z najważniejszych wizji Westerplatte stworzonych po 1945 r., na dodatek z pewnością najszerzej trafiającą do masowego odbiorcy. Można ten obraz oceniać w oderwaniu od wypowiedzi kolaudacyjnych oraz celów i zabiegów kampanii propagandowej, choć byłaby to dla filmowców perspektywa zbyt łaskawa. Być może właściwą metodą oceny tego utworu byłoby porównanie go z filmami szkoły polskiej czy też z dokonaniami tzw. szyderców. W każdym razie nie ulega wątpliwości, że również w filmowych i teatralnych nośnikach pamięci ranga miejsca pamięci została podtrzymana, a nawet znacznie wzmocniona.

1 Korzenie Kroniki sięgały roku 1943, kiedy to Wanda Wasilewska zaapelowała, by do 1. Dywizji Wojska Polskiego formowanej w Sielcach nad Oką zgłaszali się polscy filmowcy. Na jej apel odpowiedzieli m.in.: Stanisław Wohl, Władysław Forbert, Aleksander Ford, Ludwik Perski. Założyli oni Czołówkę Filmową Wojska Polskiego. Redagowali w cyklu miesięcznym kronikę pn. Polska Walcząca, opiewającą szlak bojowy 1. Armii. Do zespołu dołączyli później Jerzy Bossak i Adolf Forbert. Tuż po zakończeniu wojny na sprzęcie przywiezionym z ZSRS i zdobycznym z Niemiec zrealizowano pierwsze filmy, a nad formułą Kroniki sprawowali pieczę filmowcy sowieccy (M. Cieśliński, Piękniej niż w życiu. Polska Kronika Filmowa 1944–1994, Warszawa 2006; A. Cichmiński, Polskiej Kroniki Filmowej czar…, 1 XII 2008 r., www.stopklatka.pl/wydarzenia/wydarzenie.asp?wi=50889).

2 Wydania PKF, wraz z opisami i tekstem lektorskim, dostępne są na stronach Repozytorium Cyfrowego Filmoteki Narodowej: www.repozytorium.fn.org.pl. Filmoteka Narodowa udostępniła aktualnie wydania z lat 1945–1950.

3 Dalsza część komentarza niosła dokończenie przesłania: „To nie był szlak wytknięty przez reakcyjnych spekulantów i cynicznych handlarzy idei. To była droga wiodąca wprost ku Polsce, przez zwalone osiedla Rosji i Białorusi, przez kraj, co niosąc na sobie cały ciężar wojny, podał nam dłoń przyjazną i wyposażył polskiego żołnierza w najbardziej nowoczesny sprzęt wojenny. To nie stepy Iranu i nie piaski Pustyni Libijskiej. Ta droga nazywa się »Warszawskoje szosé«, stąd żołnierz polski rozpoczął zbrojny marsz do Ojczyzny. Dwunastego października kościuszkowcy ruszyli do ataku. Zdobyliśmy pod Lenino trzy linie nieprzyjacielskiej obrony, na placu boju zostało półtora tysiąca Niemców. Wieczna chwała dywizji imienia Kościuszki, to jej przypadł honor […], to ona poszła od Lenino do Bugu, do Wisły, do Bałtyku, do granic piastowskich na Odrze, do samego Berlina. Wieczna chwała poległym bohaterom. Nie splamili sztandaru, na którym wypisane były nasze hasła: »Honor i Ojczyzna, za wolność waszą i naszą«”.

4 Szczegóły nadania krzyży Virtuti Militari opisał Zdzisław Kręgielski, który odebrał krzyż w tym samym roku, ale we wcześniejszym terminie, i do następnych odznaczeń zaproponował przebywających w Gdańsku kolegów z Westerplatte, zob. List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, Poznań, 21 XI 1971 [w:] Znaki pamięci: listy westerplatczyków (1940–1993), oprac. S. Górnikiewicz-Kurowska, Gdańsk 2004, s. 110–111.

5 Widoczny w filmie marynarski charakter uroczystości (mundur służącego w marynarce Dąbrowskiego), maszerujący rzędami marynarze – wszystko to mogło sprawić, że w oczach widzów westerplatczycy jawili się jako marynarze. Przeświadczenie to wzmagała popularna już wówczas Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Gałczyńskiego („jak dudnił w chmurach równy krok Morskiego Batalionu”).

6 „Bohaterskim żołnierzom września broniącym do końca straconych placówek pod Kutnem i w Borach Tucholskich, na szańcach Warszawy, na Westerplatte i Helu – cześć i chwała” – głosił fragment apelu.

7 Zob. M. Łazarz, Czterej pancerni i pies. Przewodnik po serialu i okolicach, Wrocław 2006, s. 33. W pierwszych rozdziałach autor szerzej opisuje kulisy powstania książki i filmu. Stanisław Wohl w czasie wojny współpracował jako operator z kinematografią sowiecką, a od 1943 r. znalazł się w Czołówce Filmowej WP w Sielcach. Po wojnie tworzył bazę techniczną polskiej kinematografii w Krakowie i Łodzi, był też współzałożycielem łódzkiej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, jej wieloletnim wykładowcą i pierwszym dziekanem wydziału operatorskiego.

8 Ibidem, s. 229–230. Autor podał, że tuż po zakończeniu polskiej premiery serial zaprezentowano w ZSRS, a w 1967 r., podobnie jak w Polsce, został tam wyemitowany powtórnie.

9 J. Przymanowski, Czterej pancerni i pies, Warszawa 1977 (wyd. III), t. 1, s. 209. W dniu, w którym zostało zdobyte Oksywie, Janek rozpoznaje w Weście swego ojca, który alfabetem Morse’ a nadał swoje nazwisko.

10 O „pancernych mityngach” zob. M. Łazarz, Czterej pancerni i pies…, s. 210–223.

11 „Westerplatte”, „Film”, IV 1967, wydanie specjalne, s. 10.

12 J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 60.

13 Bez mitów – mówi Jan Józef Szczepański, „Film” 1974, nr 22, s. 12.

14 Ibidem.

15 AFN, zespół akt filmu Westerplatte, „Westerplatte” – scenariusz filmowy J.J. Szczepańskiego, S-10390, s. 1. Dokument sporządzony na maszynie do pisania, na górze karty tytułowej dopisek: „14 IX 65 / dla Różewicza”.

16 Pisał, że jego nazwisko znalazło się w czołówce dopiero po interwencji u producenta. Nie zależało mu na gratyfikacji finansowej, ale na satysfakcji, gdyż uważał, że scenariusz powstał na podstawie jego książki (Z. Flisowski, Między Marsem…, s. 25).

17 Sceny te nie znalazły się w filmie.

18 Scena w takiej formie nie znalazła się w filmie.

19 Scena w tej właśnie formie znalazła się w filmie.

20 Scena nie znalazła się w filmie.

21 W filmie pytanie zadane przez niemieckiego oficera pozostało bez odpowiedzi.

22 J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 115–116. Szczepański konsekwentnie umniejszał w Dzienniku swoje zasługi dla powstania filmu, uznając, że jego nowela filmowa nie zasługuje na miano scenariusza.

23 Wzmianki na ten temat zob. ibidem, s. 121, 123–125, 129–130, 139, 152.

24 Ibidem, s. 159. Rada Haupego „nie całkiem trafia mi do przekonania – pisał Szczepański. – Margines przypadkowości, pewna bezinteresowność w percepcji świata wydaje mi się rzeczą konieczną – także dramaturgicznie” (ibidem).

25 AFN, „Westerplatte” – Scenopis filmu fabularnego, autorzy: S. Różewicz, J. Wójcik na podstawie scenariusza J.J. Szczepańskiego, b.d., s. 1.

26 Westerplatte prawdziwe. Wywiad z S. Różewiczem, „Kurier Szczeciński”, 5 IX 1967. W podobny sposób Różewicz wypowiadał się dla „Trybuny Ludu” (14 IX 1967) i „Słowa Powszechnego” (18 IX 1967).

27 W początkach sztuki filmowej typaż oznaczał angażowanie aktorów na podstawie fizycznego podobieństwa do odtwarzanej postaci lub też z uwagi na stereotypowo pojmowane cechy fizjonomiczne, które miały się kojarzyć z określonymi przymiotami charakteru. Czynił tak np. Siergiej Eisenstein, obsadzając w filmie Październik (1928) aktora niezawodowego, tzw. naturszczyka, w roli Lenina z uwagi na fizyczne podobieństwo. Z czasem typaż poszerzono na sferę psychologicznego odbioru postaci. Zauważono, że zapamiętany emocjonalnie przez widza wizerunek ekranowy i skojarzenia z poprzednią rolą oddziaływały na odbiór kolejnej kreacji. Na temat posługiwania się typażem w filmach socrealistycznych zob. P. Zwierzchowski, Zapomniani bohaterowie: o bohaterach filmowych polskiego socrealizmu, Warszawa 2000, s. 119–124.

28 Zob. J.R. Kowalczyk, Nawet Bóg jest po stronie artystów. W hołdzie Zygmuntowi Hübnerowi, „Rzeczpospolita”, 14 I 1999.

29 W. Cybulski, Zapiski kinomana, „Dziennik Polski”, 22–23 V 1966.

30 A. Jackiewicz, Konformizm, „Życie Literackie” 1966, nr 20, s. 7.

31 O sylwetce majora Sucharskiego w filmie Westerplatte i o innych problemach aktorskich, z Zygmuntem Hübnerem rozmawia Zbigniew Podgórzec, „Ekran” 1967, nr 36 [cyt. za:] www.e-teatr.pl/pl/artykuly/130211.html. W książce Sztuka reżyserii Hübner pisał następująco: „Ustalenie obsady to decyzja najważniejsza, to trzy czwarte pracy reżysera”. I dalej: „reżyser często staje przed wyborem, którą rolę ma obsadzić aktorem lepszym, »mocniejszym«. Decyzja, jaką podejmie, będzie miała konsekwencje interpretacyjne. Spośród dwóch aktorów na scenie rację ma zazwyczaj lepszy. […] Widziałem przedstawienie – była to adaptacja sceniczna Popiołu i diamentu Andrzejewskiego, w którym ta reguła sprawdziła się wręcz klasycznie. W słabym zespole zabłąkał się jeden aktor dużej klasy. Grał jednak nie Szczukę, a Kosseckiego, który jest w powieści postacią negatywną, »czarnym charakterem«. Na scenie wszakże tylko on miał rację, ponieważ jemu jednemu się wierzyło, on jeden budził zainteresowanie” (Z. Hübner, Sztuka reżyserii, Warszawa 1982, s. 92, 95–97).

32 O sylwetce majora Sucharskiego w filmie Westerplatte i o innych problemach aktorskich, z Zygmuntem Hübnerem rozmawia Zbigniew Podgórzec, „Ekran” 1967, nr 36 [cyt. za:] www.e-teatr.pl/pl/artykuly/130211.html.

33 R. Witkowski, Westerplatte…, s. 128.

34 Zob. Z Zygmuntem Hübnerem o filmie „Westerplatte”, „Gazeta Krakowska”, 6 IX 1967.

35 Ówczesne podejście i wymagania widzów Zygmunt Hübner charakteryzował następująco: „Kompetencje realizatorów podważone w rzeczach błahych nie obronią się w sprawach natury zasadniczej. Wiedzą o tym dobrze realizatorzy filmów wojennych: najmniejsze odstępstwa w kroju lub kolorze żołnierskich mundurów, źle odtworzone dystynkcje, zdolne są zniweczyć prawdziwy obraz wielkiej bitwy. Skoro nie wie, jak byli ubrani żołnierze – mówi widz – skąd może wiedzieć, jak wygląda bitwa? Rozumowanie jest fałszywe, ale co z tego? Widz tak właśnie najczęściej feruje wyroki” (Z. Hübner, Sztuka reżyserii…, s. 82–83).

36 Jan Czerwiński, operator dźwięku: „Wydaje mi się, że jednym z zadań filmu dźwiękowego jest przywrócenie wrażliwości dźwiękowej widzom i słuchaczom. […]. Swego czasu – opracowywałem warstwę dźwiękową Westerplatte […]. Chciałem tam zastosować inny niż stereotypowy obraz dźwięku kuli przebiegającej w bliskiej odległości. Kiedyś, jeszcze w 1945 roku, sam słyszałem ten dźwięk i zapamiętałem go jako charakterystyczny trzask. Powszechnie w filmach stosowany świst odpowiada w rzeczywistości obrazowi dźwięku pocisku odbitego rykoszetem. Zrobiłem nawet próbę na poligonie – w hełmie na głowie słuchałem przelatujących w pobliżu kul. Moje wspomnienie potwierdziło się, ale nie mogłem zastosować tego dźwięku w filmie, ponieważ nie znalazłem odpowiedniego sposobu przekazania go. […] Podczas pracy nad Westerplatte poszukiwałem też odpowiednika kanonady ciężkich dział. W tym przypadku, jeżeli nawet udałoby się naturalistycznie nagrać i odtworzyć ten dźwięk, był to efekt jednorazowy, konstrukcja naszych kin nie jest przystosowana do kanonady ciężkich dział – nie wytrzymałaby. W końcu, po wielu próbach, uzyskałem potrzebny efekt, złożony z dźwięku kuli karabinowej, trzasku łamanej deski i świstu wydawanego przez samolot ponaddźwiękowy. Potem, po jednej z projekcji, pytałem oficerów – naszych konsultantów – czy dźwięki są prawidłowe. Nie mieli zastrzeżeń, twierdzili, że wszystko jest jak należy. Świadczy to, że do widzów przemawia prawdą dźwięk preparowany, choć zarazem akceptują stereotyp” (J. Czerwiński, Wypowiedź, „Kino” 1969, nr 7, s. 45–46).

Adam Zarzycki, odpowiedzialny za militaria: „Brak broni ciężkiej paraliżował założenia twórców Westerplatte – założenia maksymalnej wierności militariom. O ile moździerze czy działko pancerne nie stanowiły większego problemu (można było zastąpić je frontową bronią systemu radzieckiego), to znalezienie działa kalibru 75 mm z kołami szprychowanymi przez dłuższy okres czasu wyglądało na senne marzenie. W sprawie tego działa odbyły się dziesiątki rozmów telefonicznych na różnych szczeblach. Do akcji poszukiwań włączyły się instytucje wojskowe. W całym kraju szukano działa, bez którego film obejść się nie mógł – a ściślej mówiąc, obejść się nie chciał, gdyż autentyzm fabuły oparto na autentyzmie rekwizytów wojskowych. Mijały dni. Działa nie było, oczywiście nie licząc tego, które można było oglądać w Muzeum Wojska Polskiego. Wreszcie w Pomorskim Okręgu Wojskowym znaleziono działo-pomnik z 1939 roku. Rusznikarze zdjęli je z cokołu i w ciągu miesiąca doprowadzili do stanu sprawności. Odgwożdżono lufę, wyremontowano zamek, dorobiono ślepe naboje. Na twarzach obecnych obserwatorów napięcie było podobno nie mniejsze niż przy wystrzeliwaniu rakiety ziemia-księżyc. Rusznikarze nie zawiedli” (A. Zarzycki, Militaria w filmie polskim, „Kino” 1968, nr 1, s. 8–9).

Henryk Piotrowski, odpowiedzialny za pirotechnikę (pracował wcześniej przy Robinsonie warszawskim i Panu Wołodyjowskim), na pytanie, z którego filmu jest szczególnie zadowolony, odpowiedział: „Chyba z Westerplatte” „Wydaje mi się – mówił – że to była dobra robota, a efekty pirotechniczne dawały złudzenie autentyzmu” (H. Piotrowski, Wypowiedź, „Kino” 1969, nr 7, s. 52).

37 A. Ledóchowski, Zarejestrować myślenie. Esej o Jerzym Wójciku, „Ekran” 1969, nr 1. Passus „ostatni obrońcy” świadczył o silnym oddziaływaniu mitu zrodzonego z wiersza Gałczyńskiego. Inaczej wymowę finałowej sceny wędrówki przez zniszczony las widział Tadeusz Sobolewski: „Klamrę [filmu] stanowią dwie sceny ściszone, ale o wielkiej wymowie. Moment przed rozpoczęciem. Fragment jakiejś rozmowy, upał, człowiek podchodzi do muru – mur rozlatuje się pod uderzeniem bomby. […] I scena kapitulacji. Marsz ocalałej załogi przez skoszony las, bez broni, w kompletnej ciszy. Dziwny wieloznaczny moment. Droga jak przez czyściec. Coś pośredniego między wolnością a niewolą. Wygasanie, zastyganie. Skrupulatność tego filmu ma momentami siłę poezji” (T. Sobolewski, W walce z niewidzialnym wrogiem, „Film” 1974, nr 22, s. 12).

38 S. Różewicz, Było, minęło… W kuchni i na salonach X Muzy, Warszawa 2012, s. 76.

39 W opisie fabuły filmu są uwypuklane te elementy, które rozwijały jego podstawową warstwę znaczeniową i wywierały decydujący wpływ na jego odbiór.

40 Zgodnie ze scenopisem na początku filmu miał się pojawić fragment tytułu z „Danziger Vorposten”, po czym kamera miała robić najazd na słowo „Westerplatte”. W warstwie dźwiękowej widzowie mieli usłyszeć „fanatyczną owację, potem nagła cisza”. Miało się ukazać „godło państwa i tablice nad bramą Składnicy, postrzelane, potrzaskane. Na tablicy napis Wojskowa Składnica Tranzytowa na Westerplatte. Na tym tle napisy czołowe filmu” (AFN, „Westerplatte” – Scenopis filmu fabularnego, autorzy: S. Różewicz, J. Wójcik na podstawie scenariusza J.J. Szczepańskiego, b.d., s. 1).

41 Zauważył to także Marek Hendrykowski, zob. M. Hendrykowski, Stanisław Różewicz, Poznań 1999, s. 73.

42 Z. Hübner pisał następująco: „pierwsze wrażenie […] istnieje. Objęci są nim także aktorzy. Niektórzy mają dar natychmiastowego zdobywania sympatii widowni. Obsadzeni w rolach negatywnych, będą ją budzić nadal. Można to zlekceważyć, można świadomie spożytkować, ale trzeba o tym wiedzieć. Reżyser musi mieć świadomość, jaki obraz wiąże się z konkretnym aktorem w świadomości społecznej. Musi też liczyć się ze społecznym obrazem odtwarzanej przez aktora postaci” (Z. Hübner, Sztuka reżyserii…, s. 106).

43 Warto w tym miejscu przytoczyć kilka uwag dotyczących podstaw montażu. Ówcześni znawcy – polscy teoretycy filmowi pisali, że montaż opiera się na „faktach typu percepcyjnego: przedmiot percepcji może być: 1. zauważony, 2. rozeznany, 3. oceniany i ewentualnie 4. kontemplowany. Każda z tych czynności wymaga coraz dłuższego czasu percepcji” (B.W. Lewicki, J. Rek, Język filmu [w:] Kino i telewizja, red. B.W. Lewicki, Warszawa 1977, s. 125). Ponadto „społeczne ramy wyznaczają granice zarówno jednostkowego myślenia i pamięci, jak wszystkich operacji montażowych. I choćby te były najbardziej nawet oryginalne, nigdy nie uniknie się dialogu z pewnymi utrwalonymi w tradycji społecznej i kulturalnej schematami, dyskusji z przyjętymi konwencjami” (ibidem).

44 Według nowszych ustaleń Jacka Żebrowskiego, Najsarek 1 września trafił do szpitala, gdzie zmarł wieczorem tego samego dnia (Zanim poddał się Hel…, s. 70, przyp. 2).

45 Z. Kałużyński, Wrzesień na Westerplatte, „Polityka” 1967, nr 35, s. 1.

46 O wykorzystaniu archiwalnych ujęć ze „Schleswigiem” Stanisław Różewicz mówił następująco: „Udało nam

się zdobyć autentyczne zdjęcia strzelającego we wrześniu 1939 r. niemieckiego pancernika. Zdjęcia te przekopiowano w Pradze czeskiej na ekran panoramiczny, reszty dokonał nasz operator Jerzy Wójcik. Wmontowaliśmy również parę zdjęć atakujących sztukasów. Zależało mi na tym, aby w filmie nie było ujęć trickowych” (Westerplatte prawdziwe. Wywiad z S. Różewiczem, „Kurier Szczeciński”, 5 IX 1967).

47 Grający mjr. Sucharskiego Zygmunt Hübner pisał następująco: „Człowiek jak akumulator: ma ograniczone zasoby mocy (czytaj: inwencji) i musi je czasem uzupełniać” (Z. Hübner, Sztuka reżyserii…, s. 90).

48 W scenopisie zapisano, że strz. Eugeniusz Aniołek „pomaga majorowi nałożyć płaszcz”. Po chwili „major poprawia płaszcz”. W filmie płaszcz „zagra” dopiero kilka scen dalej.

49 W scenopisie „major idzie w środku”. W filmie twórcy zdecydowali się silniej zaakcentować przywództwo majora, który w tym momencie jest dla żołnierzy przewodnikiem i z odwagą „idzie pierwszy”, przezwyciężając poczucie niepewności – nie wiadomo, co ich spotka ze strony Niemców (AFN, „Westerplatte” – Scenopis filmu fabularnego, autorzy: S. Różewicz, J. Wójcik na podstawie scenariusza J.J. Szczepańskiego, b.d., s. 184).

50 Horst-Wessel-Lied (Pieśń Horsta Wessela), znana także jako Die Fahne Hoch (Flaga w górę – od pierwszego wersu), była hymnem nazistów niemieckich, wykonywanym w okresie III Rzeszy bezpośrednio po hymnie państwowym. Powstała ku czci Horsta Wessela, działacza NSDAP, który zginął w niewyjaśnionych okolicznościach w 1930 r. i zaraz potem został przez Josepha Goebbelsa ogłoszony męczennikiem za narodowy socjalizm.

51 „Od strony koszar zbliża się polska załoga z kpt. Dąbrowskim na czele” – czytamy w scenopisie (AFN, „Westerplatte” – Scenopis filmu fabularnego, autorzy: S. Różewicz, J. Wójcik na podstawie scenariusza J.J. Szczepańskiego, b.d., s. 189). W filmie załoga pokazana jest z dużego oddalenia, identyfikacja, że na czele idzie kapitan, jest dość utrudniona.

52 W scenopisie: „Sucharski. Za nim strzelec Dobies. Major odwraca wzrok od zbliżającej się polskiej załogi. Patrzy w milczeniu na Niemca” (ibidem). W filmie za patrzącym na załogę majorem stoi „stary wiarus” Piotrowski i kilku Niemców.

53 AFN, A-216, Protokół z kolaudacji filmu fabularnego „Westerplatte” odbytej 4 lutego 1967 roku, s. 1–64.

54 Tadeusz Zaorski – wiceminister kultury i sztuki, szef kinematografii.

55 Jerzy Bossak – filmowiec Czołówki Filmowej WP, towarzyszący żołnierzom na szlaku do Berlina, kierownik artystyczny Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych. W 1961 r. zrealizował film dokumentalny Wrzesień. Tak było, w którym ukazał przyczyny klęski wrześniowej w duchu komunistycznej propagandy. Film zawierał m.in. fragmenty niemieckiego filmu z pancernikiem strzelającym w kierunku Westerplatte (M. Hendrykowska, Film polski wobec wojny i okupacji…, s. 158–176).

56 Jan Gerhard – kierownik literacki zespołu filmowego „Rytm”, w którym powstał film Westerplatte.

57 Maria Jarochowska – pisarka i dziennikarka, pracowała w Naczelnym Zarządzie Kinematografii.

58 Tadeusz Karpowski – kierownik artystyczny zespołu filmowego „Studio”.

59 Wincenty Kraśko – kierownik Wydziału Kultury KC PZPR.

60 Stanisław Różewicz – reżyser filmu Westerplatte.

61 Ludwik Starski – kierownik zespołu filmowego „Iluzjon”.

62 Jan Alfred Szczepański – literat, krytyk teatralny i filmowy.

63 Jan Józef Szczepański – scenarzysta filmu Westerplatte.

64 Krzysztof Teodor Toeplitz – dziennikarz, krytyk filmowy, wykładowca w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Filmowej.

65 Stanisław Trepczyński – jeden z najbliższych współpracowników Władysława Gomułki. Kierownik Kancelarii Sekretariatu KC PZPR.

66 Jerzy Wójcik – operator filmu Westerplatte.

67 Zygmunt Szyndler – szef produkcji zespołu filmowego „Rytm”.

68 „Pomnik zrobiony z helikoptera nie pasuje do całego filmu […]. Nie chcę obrażać Szanownej Rady Ochrony Pomników, ale przecież ten film nie dlatego zrealizowano, aby pokazać pomnik. To nie jest film folder dla tego pomnika. Film ukazuje daleko większą wagę i skalę spraw” – przekonywał płk Załuski (AFN, A-216, Protokół kolaudacji filmu fabularnego „Westerplatte” odbytej 4 lutego 1967 r., s. 18).

69 Być może chodziło o Czechosłowację i film, który wszedł na ekrany w 1956 r.: Dobry wojak Szwejk (reż. Karel Steklý i Jiří Trnka), na podstawie znanej powieści Jaroslava Haška.

70 Nazywając Fabiszewskiego „właściwym dowódcą Westerplatte”, Załuski miał prawdopodobnie na myśli to, że mjr Fabiszewski był oficerem, który od lipca 1934 r. do listopada 1938 r. sprawował funkcję komendanta Składnicy, doprowadził do jej ufortyfikowania i przygotował do obrony.

71 „Wyniosłem wrażenie, że film jest wybitny – rozpoczął. – Nic dziwnego, że tyle o nim dyskutujemy. Każdy chciałby mieć w nim swój udział, każdy chciałby powiedzieć coś, aby w nim poprawić, co często wychodzi filmowi na niekorzyść”. Mimo powyższej opinii, Toeplitz nie wahał się zaproponować własnej poprawki, i to niebagatelnej: „Warto byłoby zastanowić się nad zmianą tytułu filmu. Tytuł bowiem Westerplatte brzmi w Polsce, jednocześnie […] nie brzmi na zachodzie, za granicą. […] Może powinien być tytuł Pierwsze strzały w drugiej wojnie światowej, czy coś w tym rodzaju”. Toeplitz poparł też stanowisko Ludwika Starskiego: „Horstwessellied brzmi w tym wypadku triumfalnie i równocześnie barbarzyńsko, jednakże brzmi tak, jakby racja była po stronie tych, którzy śpiewają. […] Samo rozegranie natomiast ostatniej sceny jest w moim przekonaniu dobre i niczego nie trzeba ruszać” (s. 26–27).

72 Bossak mówił również, że słuchając Horst-Wessel-Lied, poczuł się, jakby „dostał w mordę”, i może lepiej nadać ten utwór „przez głośnik, bardziej chrapliwie” (s. 35).

73 „Bardzo długo dyskutowaliśmy o tej sprawie na etapie przygotowywania scenariusza. […] W tekście poetyckim [scenariuszu wypowiadającego te słowa J.J. Szczepańskiego – przyp. K.Z.] jest postawiona kropka nad i, i odpowiedź na to pytanie brzmi, że przyszłość pokaże. […] Obstawałem początkowo przy takiej odpowiedzi, jednak bardzo się cieszę, że ostatecznie Różewicz postanowił zrezygnować z tej odpowiedzi. Zrobilibyśmy wówczas scenę po dziennikarsku. […] Kto miał rację [Sucharski czy Dąbrowski – przyp. K.Z.], to przecież spór idący przez całe wieki Polski, przez całą historię Polski. Jeżeli film ten i na te zagadnienia da powód do dyskusji, to dobrze” (s. 50–53).

74 Ukazanie tego gestu wpisywało się w klimat przemian w stosunkach polsko-niemieckich, który starano się kreować w filmach fabularnych. Jan Józef Szczepański pod datą 3 IX 1966 r. zapisał: „Przyłapał mnie telefonicznie Bossak […]. Proponuje mi scenariusz do dwuczęściowego filmu (enerefowsko-polskiego) o wysiedlaniu i zasiedlaniu Ziem Zach. Pomyślane to jest jako gest koncyliacji, jako pozbawione jadu, wspólne pochylenie się nad tą drażliwą sprawą” (J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 173). Film nie został zrealizowany.

75 Wersja, którą widzowie zobaczyli na ekranach kin, została jedynie w niewielkim stopniu zmodyfikowana w stosunku do tej, którą pokazano podczas kolaudacji. Został zmieniony wstęp, w wersji kolaudacyjnej koncentrujący się na pokazaniu pomnika i odczytywaniu figurujących na nim napisów. Fragment ten zastąpiono ujęciami nakręconymi ze śmigłowca, o których wspominał Stanisław Różewicz. Zakończenie filmu oglądane na ekranie świadczy o tym, że komunistyczny aktor pamięci nie zdecydował się usunąć końcowych scen zawierających kurtuazyjne gesty w wykonaniu Niemców. Poprawiono ważny detal: zamiast „Die polnische Banditen” niemiecki żołnierz mówi: „Da kommen die Banditen”, zmieniono także sposób odtworzenia Horst-Wessel-Lied. W filmie nie słyszymy tego utworu w wykonaniu grającej na żywo orkiestry symfonicznej (tak jak to opisywali uczestnicy kolaudacji), lecz prawdopodobnie to samo nagranie w wersji przetworzonej, odbieranej przez widza jako pieśń grana niewyraźnie i chrapliwie przez głośniki. Rozwiązanie takie proponował w czasie kolaudacji Jerzy Bossak.

76 S. Różewicz, Było, minęło…, s. 77.

77 J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 278.

78 Cezary Leżeński w wywiadzie z Melchiorem Wańkowiczem wspominał, że film wywołał w Moskwie reakcję „bardzo znamienną”. Rosjanie mówili: „Co wy tutaj pokazujecie? Przecież oni wyszli żywi. Nasi w Brześciu zginęli do ostatniego człowieka”. Z kolei dziennikarze zachodni zareagowali zgoła odwrotnie: „To jest bzdura, dlaczego tak długo się broniliście, skoro mieliście się bronić krócej, pocoście przedłużyli dwudziestokrotnie?” (Wywiad udzielony Cezaremu Leżeńskiemu [w:] M. Wańkowicz, Anoda-katoda…, t. 2, s. 520).

79 Zob. „Westerplatte” na ekranie, „Za Wolność i Lud” (organ prasowy ZBoWiD), 31 VIII 1967; M. Steczkowski, „Westerplatte”, „Przyjaźń”, 3 IX 1967. W wywiadzie z Janem Gryczmanem, zatytułowanym Reduta żołnierskiego męstwa, były dowódca placówki „Prom” stwierdził, że „jedynym aktorem uderzająco podobnym do prawdziwej postaci” jest Tadeusz Szmidt, a „pozostała obsada różni się od pierwowzorów bohaterów” („Nowiny Rzeszowskie”, 26–27 VIII 1967). Szmidt grał w Westerplatte… Jana Gryczmana.

80 Młodzi o Westerplatte, wyb. J. Eljasiak, Warszawa 1969.

81 K. Rusinek, Wstęp [w:] ibidem, s. 6.

82 Bolesław W. Lewicki uważał, że dzieło filmowe jest spójnym układem kilku warstw, które odpowiadają stopniom wtajemniczenia poznawczego. Aby film był czytelny, wystarczy rozpoznanie podstawowej warstwy treściowej i „większość niewykształconych odbiorców skupia na niej całkowicie uwagę”. Warstwa druga, związana z uwarunkowaniami społeczno-historycznymi oraz perspektywą artystyczną, wymaga już pewnego zasobu wiedzy u odbiorcy. Do warstwy trzeciej „docierają odbiorcy o rozwiniętej świadomości estetycznej”, gdyż obejmuje ona sprawy kompozycji dzieła i jego gatunku. Właściwy odbiór tej warstwy umożliwia poznanie prawdziwej wymowy dzieła. W warstwie czwartej odbiorca wrażliwy na wartości artystyczne rozpoznaje elementy stylistyczne decydujące o niepowtarzalnej budowie dzieła filmowego. Elementy warsztatowe danego filmu, jego tworzywo fonograficzne, podzielność i materialne ukształtowanie tworzą warstwę piątą. Warstwa szósta, najgłębsza, dotyczy struktury znakowej dzieła i jest dostępna wyłącznie specjalistom filmowym. W trakcie projekcji film przemawia do odbiorcy swoją całościową strukturą, obejmującą zarówno elementy treściowe, jak i formalne. Dzięki temu proces odbioru filmu łączy ze sobą przeżycia uczuciowe i intelektualne, które skupiają się wokół osi filmu (B.W. Lewicki, Scenariusz: literacki program struktury filmowej, Łódź 1970, s. 60–61).

83 Młodzi o Westerplatte…, s. 77.

84 Zwrócił na to uwagę M. Hendrykowski, zob. M. Hendrykowski, Stanisław Różewicz…, s. 76.

85 Z. Klaczyński, „Westerplatte” (omówienie), „Film” 1984, nr 36, s. 3–4.

86 Zob. A. Szomański, Westerplatte – koniec legendy, „Za i Przeciw” 1967, nr 40.

87 „Trybuna Ludu”, 31 VIII 1967.

88 Westerplatte prawdziwe. Przed dzisiejszą premierą w „Leningradzie” rozmowa z reżyserem St. Różewiczem, „Dziennik Bałtycki”, 2 IX 1967.

89 Westerplatte prawdziwe. Wywiad z S. Różewiczem, „Kurier Szczeciński”, 5 IX 1967. Wywiad z reżyserem drukowały także „Trybuna Ludu” (14 IX 1967) i „Słowo Powszechne” (18 IX 1967).

90 Czy bohaterstwo jest fotogeniczne? Rozmowa z J.J. Szczepańskim, „Tygodnik Powszechny” 1967, nr 25.

91 M. Wańkowicz, Na marginesie filmu „Westerplatte”, „Życie Warszawy”, 3–4 IX 1967.

92 „Herbatka z wizytującym pułkownikiem – pisze także Wańkowicz – i dyskusja z rozważaniami, czy wojna jest możliwa – co widz otrzymuje na wstępie – odpowiada i nastrojom tamtych dni, i niewątpliwie odbyła się na Westerplatte. Ale przygotowanie się Westerplatte do wojny nie miało nic z tych wahań. Było jednoznaczne, pełne niesłychanego wysiłku” – pisarz słusznie zauważał w tym miejscu, że Różewicz miast pokazać „niesłychany wysiłek” przy fortyfikacji Składnicy, wolał dać na ekranie scenę „herbatki z pułkownikiem”. Reżyserski wybór miał charakter wypowiedzi politycznej i pozwalał budować przekaz, o którym przeciętny widz nie miał wiedzy (sygnalizował niewłaściwe przygotowanie do obrony, ale nie ze strony westerplatczyków, lecz przedwojennych kręgów decyzyjnych).

93 Z. Flisowski, Po prostu Westerplatte, „Życie Warszawy”, 10–11 IX 1967. Obszerniejszy, dwustronicowy tekst o filmie Flisowski opublikował w „Żołnierzu Polskim” (Historia żywa, 10 IX 1967). Przypomniał w nim tezy ze swojego Wstępu do Westerplatte, w szczególności dychotomię między heroizmem a humanizmem. Najważniejsze pytanie filmu miało dotyczyć tego, jaka jest granica, do której można prowadzić walkę. Odpowiedź w tej kwestii była „tym bardziej dramatyczna w warunkach Westerplatte”, że walczono tu „na terenie odciętym od początku wojny od reszty kraju” – pytanie o sens walki wyłaniało się zatem „wobec dowódców załogi nie mających kontaktu z jakimkolwiek innym oddziałem polskim. W warunkach, gdy wyznaczony czas obrony dawno upłynął”.

94 Na początku skorygował błędy z recenzji pisarza, ale sam wypowiadał się autorytatywnie w kwestii, która nie była do końca ustalona. Poprawił np. pisarza co do liczby obrońców (wg Grodeckiego i ówczesnych publikacji było to 182 ludzi, zdaniem pisarza 210; akurat w tym przypadku bliżej prawdy był Wańkowicz). Były obrońca Składnicy zwrócił także uwagę na to, że działo kalibru 75 mm nie mogło być trafione przez artylerię pancernika, nie wydano przed kapitulacją nowych sortów mundurowych, nie wszyscy zdążyli się umyć i ogolić przed wymarszem. Grodecki, który pracował przy filmie, zdawał sobie sprawę z wagi ewentualnego ukazania na ekranie żołnierzy w nowych mundurach. Przekonywał, że „wojna – to nie życie w garnizonie i oddawanie honorów. Wojna to twarda walka, to ruina wszelkich zasad, wśród których żyjemy w czasie pokoju” (S. Grodecki, Słowo o Westerplatte, „Życie Warszawy”, 17–18 IX 1967). Ze zdaniem Wańkowicza na temat ukazania poległych Niemców polemizował Krzysztof Garbień w artykule pt. Drugi margines Westerplatte (ibidem, 8 IX 1967). Wańkowicz odpowiedział Grodeckiemu na łamach „Życia Warszawy” tekstem Sedno rzekomego sporu o film (zob. M. Wańkowicz, Anoda-katoda…, t. 2, s. 437–444). Pisarz stwierdził, że w opowiadaniu Sucharskiego nie dostrzegł „śladu jakichś zatargów z podkomendnymi”, a major opowiadał mu o obronie „z niezwykłym umiarem”.

95 S. Gorzelski, Siedem dumnych dni, „Życie Warszawy”, 5 IX 1967.

96 Zapowiedź filmu „Westerplatte”, „Nowe Drogi” 1967, nr 10, s. 189–191 (tekst niepodpisany). Recenzent podkreślił również, że film może się wydać „ascetyczny” i „przesadnie oschły”, ale to „dzieło mądre i piękne w swej męskiej surowości”, poza tym „wersja […] wierna prawdzie historycznej, jak żaden inny film o Wrześniu”. Różewicz i Szczepański pokazali, że są „twórcami programowo przedkładającymi dyscyplinę myślową i artystyczną nad wizjonerskie efekciarstwo”, a „prawda historyczna okazała się na tyle fascynująca i myślowo nośna, że dochowanie jej wierności stało się główną intencją autorów filmu”. Wierność historyczną odnajdziemy „w szczegółach i drobiazgach, w opisie topograficznym i kreśleniu atmosfery w niektórych obrazach batalistycznych, a nawet w autentycznych nazwiskach i zewnętrznym podobieństwie aktorów do historycznych postaci dramatu” (ibidem).

97 Z. Kałużyński, Wrzesień na Westerplatte…, s. 1, 7.

98 A. Tatarkiewicz, Wrzesień na Westerplatte (list do redakcji), „Polityka” 1967, nr 38.

99 W. Wierzewski, Wojna zwykłych ludzi, „Ekran” 1967, nr 35.

100 KAR, „A lato było piękne tego roku”, „Głos Nauczycielski”, 3 X 1967. Od nauczycieli zależało bardzo wiele. Anna Maria Krajewska pisała w 2009 r.: „Uczniowie głowili się nad tematami typu: Obrona Westerplatte – bohaterstwo czy bohaterszczyzna. Sama kiedyś pisałam takie wypracowanie. […] Nauczona doświadczeniem, że najlepiej wyrażać oczekiwane poglądy, miałam zamiar pójść po linii najmniejszego oporu i opowiedzieć się za wersją podpowiedzianą przez polonistkę (sekretarza Podstawowej Organizacji Partyjnej w naszej szkole). Do myślenia dał mi dopiero fakt, że nauczycielka historii, urocza starsza pani pamiętająca przedwojenne czasy, która przyszła do naszej klasy na jakieś nagłe zastępstwo, po zapoznaniu się z tytułem naszej pracy domowej niemile się zdziwiła; gdy i w domu oburzono się na sam dźwięk słowa »bohaterszczyzna«, wbrew belferskiej sugestii, z pewnym ociąganiem, opowiedziałam się w końcu za prawem żołnierza do bohaterstwa. Ta dawna szkolna historia przekonuje o tym, jak bardzo światopogląd młodego człowieka prócz treści, z jakimi się on styka, zależy od przywiązania, jakie żywi do szanowanych i lubianych osób, w imię którego jest w stanie przeciwstawić się własnemu wygodnictwu i oportunizmowi” (A.M. Krajewska, Siedem dni i sześć nocy. Obrona Westerplatte w publikacjach dla młodego czytelnika, „Guliwer. Czasopismo o książce dla dzieci” 2009, nr 1, s. 48–49).

101 Westerplatte cypel samotny, „Nurt”, 11 XI 1967.

102 Widzowie o filmie „Westerplatte”, „Słowo Powszechne”, 18 IX 1967.

103 O decyzji dowódcy. Rozmowa z Zygmuntem Hübnerem, „Film” 1967, nr 38.

104 K. Młynarz, Romantyk z filmowego Westerplatte, „Głos Wielkopolski”, 22 I 1999.

105 Głębsze zrozumienie tej sceny wymagałoby studium w zakresie filozoficznego pojmowania i tradycji znaku. „Współczesny świat kultury, teatru, filmu i telewizji dosyć łatwo prowadzi do pomieszania rzeczywistości i znaku – pisał Mieczysław A. Krąpiec. – Znaki bowiem ikoniczne filmu, znaki osobowe teatru czy też obrazy telewizyjne, będące na ekranie również znakiem ikonicznym, często są brane za »najprawdziwszą rzeczywistość«, zwłaszcza przez dzieci, ale nie tylko. Ikoniczność niektórych typów znaków była w historii kultury okazją i pretekstem do zastępowania samej rzeczywistości” (M.A. Krąpiec, Znaki i rzeczywistość, „Człowiek w Kulturze” 1994, t. 4–5, s. 5 i nast.).

106 Ł. Maciejewski, Nauka w szkole Conrada (rozmowa z J.J. Szczepańskim), „Kino” 2010, nr 11, s. 76.

107 Ukazanie hitlerowców w tym filmie było zgodne z wymogami ówczesnej propagandy. Różewicza atakowano natomiast po premierze Wolnego Miasta za coś innego. Jerzy Toeplitz pisał: „Wydaje mi się, że Wolne Miasto idealizuje, i to niepotrzebnie i szkodliwie, polską politykę z września 1939 r., a wznosząc pomnik bohaterom gdańskiej poczty, przyczynia się do popularyzacji fałszywej chyba idei, że heroizm jest najważniejszy” (J. Toeplitz, O polskim filmie fabularnym, „Kwartalnik Filmowy” 1959, nr 2, s. 10).

108 18 XI 1965 r. podczas obrad Soboru Watykańskiego II polscy biskupi podpisali list do biskupów niemieckich. Zamieścili w nim słowa „udzielamy wybaczenia i prosimy o nie” (później cytowane najczęściej jako: „przebaczamy i prosimy o wybaczenie”). List był efektem dążenia do normalizacji w stosunkach polsko-niemieckich, choć wywołał posądzenie o zdradę i nagonkę ze strony władz PRL. Historycy podkreślają „znaczenie soborowej inspiracji dla polsko-niemieckiego pojednania” i „etyczne przesłanki przełomu”, zob. A. Wolff-Powęska, Polska racja stanu w procesie normalizacji stosunków z Niemcami w warunkach wolności i demokracji [w:] Polska–Niemcy 1945–2007…, s. 161–166; S. Warzeszak, „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Funkcja pamięci w teologii jubileuszowego pojednania, „Warszawskie Studia Teologiczne” 2000, t. 13, s. 31–46.

109 M. Hendrykowski, Stanisław Różewicz…, s. 74.

110 W 1971 r. Adam Zarzycki podał informację, że przez pierwsze cztery lata film trafił na ekrany: Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, Ekwadoru, Jugosławii, Kolumbii, NRD, Rumunii, Szwecji, USA, Węgier, Wielkiej Brytanii, Włoch i ZSRR. Nie było na tej liście RFN (A. Zarzycki, Westerplatte na taśmie 70 mm, „Magazyn Filmowy” 1971, nr 35, s. 2).

111 K. Wyka, Czerwone maki [w:] idem, Pogranicze powieści, Warszawa 1974, s. 476–478.

112 Chodziło o urządzenie zmarłemu w Krakowie komandorowi pogrzebu-manifestacji z udziałem władz.

113 Z. Wawrzyniak, Filmowy pomnik, „Kurier Polski”, 1 IX 1967.

114 Na temat reakcji westerplatczyków na film Stanisława Różewicza i ich obecności na premierowych seansach zob. rozdz. 7.

115 Podobny zabieg manipulacyjny planowano zastosować z udziałem Romana Wilhelmiego. Aktor grał w pierwszej serii serialu por. Olgierda Jarosza – charyzmatycznego dowódcę czołgu, potomka Polaków zesłanych przez cara na Sybir. Załoga bardzo przeżywa śmierć Olgierda, który ginie w walkach na Pomorzu, niedaleko Gdyni. Wilhelmi ze względu na inne propozycje odmówił wystąpienia w ostatnich trzech odcinkach serialu. Zamierzano obsadzić go w roli „dobrego Rosjanina”, sapera kpt. Iwana Pawłowa, który załodze czołgu miał łudząco przypominać Olgierda. Pawłow, którego zagrał ostatecznie przystojny aktor rosyjski Aleksander Bielawski, tuż po zakończeniu wojny z pomocą załogi czołgu w dramatycznych okolicznościach ratuje miasto nad Nysą Łużycką, rozminowując bombę. W chwili odprężenia i radości z wykonanego zadania i zakończenia wojny ginie znienacka na moście od pojedynczego strzału. Zabójcą jest młody Niemiec w mundurze Hitlerjugend, którego po schwytaniu Janek Kos w pierwszym odruchu chce zabić, ale odrzuca z rezygnacją karabin (M. Łazarz, Czterej pancerni i pies…, s. 95). Znamienny jest fakt, że Hübner po roli Rotmistrza zagrał wzbudzającego sympatię emerytowanego kapitana Milicji Obywatelskiej w filmie Zbrodniarz, który ukradł zbrodnię w reżyserii Janusza Majewskiego (1969). Jak pisał Kazimierz Młynarz: „Hübner gra starego milicjanta, emanującego zmęczeniem, zużyciem i tą szczególną mądrością, jaką daje człowiekowi zejście do samego dna. Nie chodzi mu o zniszczenie ukrytego przeciwnika, nie poddaje się emocjom, raczej jest intelektualistą, który za wszelką cenę pragnie znaleźć brakujące ogniwo na drodze do prawdy. Wtedy, w 1969 roku, taka postać przedstawiciela »organów ścigania« była prawdziwie ludzkim objawieniem” (K. Młynarz, Romantyk z filmowego Westerplatte, „Głos Wielkopolski”, 22 I 1999). Nie ulega wątpliwości, że także do tej roli Hübner został zaangażowany ze względu na mechanizm psychologiczny, w którym korzystne skojarzenia związane z poprzednią rolą (mjr. Sucharskiego) miały oddziaływać na odbiór kolejnej kreacji. Filmowcy niechętnie mówią o korzystaniu z typażu psychologicznego.

116 Oglądalność premier filmowych w 1967 r. w kinach warszawskich: 1. Wojna i pokój (seansów 866, widzów 286 tys.), 2. Długie łodzie Wikingów, Wielka Brytania (793, 271 tys.), 3. Westerplatte (1010, 256 tys.), 4. Sami swoi (702, 215 tys.), 5. Rzeka czerwona (592, 215 tys.) – „Kino” 1969, nr 8, s. 31. Westerplatte wymieniano – oprócz Popiołów, Barw walki, Faraona i Kwietnia – wśród obrazów, które osiągnęły wpływy dwu-, trzy- lub nawet czterokrotnie przekraczające koszty produkcji. Do końca 1967 r. w całej Polsce film obejrzało 2 640 000 widzów. Rekordy frekwencji należały wówczas do następujących filmów: Krzyżacy – 21 mln widzów, Zakazane piosenki – 13,4 mln, Skarb – 8,7 mln (E. Zajiček, Film jako towar, „Kino” 1968, nr 2, s. 38).

117 M.in. Syrenką Warszawską (Nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP za najlepszy film roku 1967) i Złotą Kaczką (nagroda pisma „Film” w kategorii najlepszy film polski w 1967 r., przyznana w 1968 r.). Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I stopnia i Nagrodę Ministra Obrony Narodowej I stopnia otrzymali w 1967 r. Stanisław Różewicz, Jan Józef Szczepański i Jerzy Wójcik. Wójcik był jednym z najlepszych polskich operatorów. Realizował zdjęcia m.in. do filmów: Eroica, Popiół i diament, Matka Joanna od Aniołów, Potop.

118 Uzasadnienie nagrody Złotego Grona II stopnia przyznanej filmowi w 1975 r. podczas Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie.

119 Autor oglądał film kilkakrotnie w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.

120 A. Szczypiorski, Powrót Sucharskiego, „Nasza Ojczyzna” 1971, nr 12, s. 3. Na pięciu stronach miesięcznik prezentował zdjęcia z gdańskiej uroczystości.

121 „Film jest ten sam… a jednak inny! Spotężniał, nabrał walorów wielkiej panoramy – a z drugiej strony bardziej wyraziste stały się twarze bohaterów, bardziej widoczne – każdy skurcz bólu, każda bruzda znamionująca znużenie walką” (A. Zarzycki, Westerplatte na taśmie 70 mm…, s. 2).

122 „Dopiero przyszłość pokaże” (fragment scenariusza J.J. Szczepańskiego), „Gazeta Pomorska”, 31 VIII – 1 IX 1974; „Westerplatte”, „Sztandar Ludu”, 31 VIII – 1 IX 1974. Fragment scenariusza ze sceną sporu między Dąbrowskim i Sucharskim opublikowało wcześniej „Życie Literackie”, zob. „Westerplatte”, „Życie Literackie” 1967, nr 36, s. 1, 10.

123 W 1988 r. film jako jeden z pierwszych został skierowany do sprzedaży na taśmach VHS. „Mimo ponad dwudziestoletniej obecności na ekranach kin i projekcji telewizyjnych warto polecić film Stanisława Różewicza także posiadaczom magnetowidów, szczególnie młodym. Jego walory bowiem, poznawcze i artystyczne, są niezaprzeczalne” – pisał Janusz Kołodziej, zob. J. Kołodziej, „Westerplatte”, „Ekran” 1988, nr 35 s. 27.

124 G. Wichary, Glosa do termopilskiego mitu…, s. 40.

125 W kilku polskich filmach znalazły się nawiązania do Westerplatte. Na przykład w filmie Orzeł Leonarda Buczkowskiego z 1959 r. załoga polskiego okrętu podwodnego patrolującego Zatokę Gdańską ogląda przez peryskop atak pancernika (we fragmencie niemieckiego filmu dokumentalnego z 1939 r.). Przygotowania do obrony Składnicy pokazał Zbigniew Kuźmiński w serialu Gdańsk 39 (1989). W 1988 r. Edward Wojtara nakręcił poświęcony weteranom film dokumentalny Żołnierze Westerplatte. Artystycznym zwieńczeniem „drogi przez życie” westerplatczyków był film dokumentalny Krzysztofa Pulkowskiego z 1997 r., zatytułowany Lwy Westerplatte 1989–1996.

126 B.W. Lewicki, O analizie dzieła filmowego [w:] Analizy i interpretacje. Film polski, red. A. Helman, T. Miczka, Katowice 1984, s. 14.

127 J. Skowrońska-Feldmanowa, Westerplatte (tekst sztuki teatralnej), dodatek do „Głosu Młodzieży Wiejskiej” 1966, s. 3. Autor korzystał z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów bratanic mjr. Słabego – Krystyny Sławskiej i Marii Sławskiej-Bonarskiej. Na stronie tytułowej widnieje odręczna dedykacja autorki: „Rodzinie niezapomnianego dra Mieczysława Słabego ofiaruje autorka, 23 X 1966”. Egzemplarz otrzymała w Przemyślu siostra lekarza z Westerplatte – Waleria Kroenitz.

128 Twórcy filmu prawdopodobnie nie korzystali z tekstu Skowrońskiej-Feldmanowej. „Czy zna pan sztukę Feldmanowej Westerplatte, którą wystawiał niedawno Teatr »Wybrzeże«” – zapytał dziennikarz Zygmunta Hübnera w 1967 r. „Nie znam” – odpowiedział aktor (Z Zygmuntem Hübnerem o roli w filmie „Westerplatte”, „Litery” 1967, nr 4, s. 13).

129 Przykładowe fragmenty pod datą 31 sierpnia: „żołnierz 3: Aby chociaż przed niedzielą przyszedł nasz kapelan Boemke… By się człowiek z Bogiem pojednał… żołnierz 2: Mnie matka medalik przysłała z błogosławieństwem… Modlić się będą za nas… […] Pełka: Baaaczność! Czapki z głów! Do modlitwy! Żołnierze śpiewają: »Wszystkie nasze dzienne sprawy«” (s. 5). Po nalocie samolotów 2 września: „Słychać histeryczne zawodzenie: – Zginęliśmy! Zginęli! Koniec z nami! Ostatnia godzina nasza! Monotonne zawodzenie: – Święta Agato, módl się za nami! Święta Łucyjo!” (s. 11).

130 W filmie Różewicza zwykli żołnierze kilka razy częstują się alkoholem. Jest to jednak ukazane jako chwila wytchnienia od walki, nigdy jako skłonność do nadużywania trunku.

131 Nawiązanie do relacji dowódcy wartowni nr 1 Piotra Budera, który wspominał, że jeszcze przed jego urlopem, który rozpoczął w końcu lipca 1939 r., „zdarzył się charakterystyczny wypadek”. Z pokładu okrętu Polskiej Marynarki Wojennej „Wilia”, który płynął kanałem w stronę morza, w okolicy wartowni nr 2 ktoś zrzucił paczki amerykańskich papierosów. Na jednej z nich było napisane: „Serwus, załoga śmierci” (Relacja Piotra Budera [w:] Westerplatte…, s. 143). Epizod ten stał się po wielu latach inspiracją dla tytułu komiksu, zob. M. Wójtowicz-Podhorski, K. Wyrzykowski, Westerplatte. Załoga śmierci, Gdańsk 2004.

132 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, t. 2.2, List Stefana Fabiszewskiego do Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, 30 III 1963 r., b.p.

133 Korespondencja między Las Palmas a Krakowem urwała się w 1964 r., prawdopodobnie na skutek pogarszającego się stanu zdrowia pułkownika. Tematyka obrony Westerplatte wydawała się zresztą wyczerpana. W ostatnich listach Skowrońska-Feldmanowa opisywała powstawanie na terenie Składnicy pomnika Obrońców Wybrzeża, którego budowa spowodowała nieodwracalne zmiany w wyglądzie półwyspu. Wspominała także o przygotowaniach do filmu Westerplatte.

134 J.Z. Brudnicki, Wstęp [w:] J. Zawieyski, Dramaty. I, Warszawa 1985, s. 41.

135 Ibidem.

136 Ibidem, s. 42.

137 Ibidem.

138 J. Zawieyski, Gdy płoną lasy… [w:] idem, Dramaty. I…, s. 200.

139 J.Z. Brudnicki, Wstęp…, s. 42.

140 Ibidem.

141 W 1984 r. bez echa przeszła poświęcona obrońcom Westerplatte sztuka Haliny Słojewskiej i Mariana Kołodzieja Gloria Victis, wystawiona w gdańskim Teatrze Wybrzeże (zob. A. Żurowski, Zasoby i sposoby. Przegląd dramaturgii polskiej. 1970–1984, Gdańsk 1988, s. 188). Do dziś nieznany pozostaje dramat Westerplatte, napisany w 1942 r. przez przebywającego na emigracji Tadeusza Wittlina. Tekst przechowywany jest w zbiorach Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (kolekcja Tadeusza Wittlina).

Westerplatte jako topograficzne miejsce pamięci

Terenowi będącemu teatrem wrześniowej obrony przez długie lata nie nadawano charakteru, który upamiętniałby historyczne wydarzenie i wpływał na kształtowanie pamięci.

Już 7 września 1939 r. półwysep zaczął zmieniać swój wygląd. Tuż po kapitulacji Westerplatte pracownicy Arbeitsdienst i polscy więźniowie sprowadzeni z Nowego Portu przystąpili do usuwania zniszczeń powstałych w trakcie walk. Na początku 1940 r. na terenie byłej Składnicy utworzono tzw. podobóz Westerplatte, będący filią KL Stutthof1. Do stycznia 1941 r., gdy przywieziono tu ostatnią grupę pracowników, liczącą około dwustu więźniów, rozebrano górne piętro północnego skrzydła koszar i uprzątnięto teren. W połowie 1941 r. podobóz Westerplatte rozwiązano i – ze względu na brak relacji oraz dokumentów – nie wiadomo, co się działo na półwyspie od tej chwili aż do 1945 r.2

Po początkowym okresie porządkowania terenu następne lata przyniosły postępujące pogarszanie się stanu reliktów obrony z 1939 r. Z listu Stefana Grodeckiego do Stefana Fabiszewskiego: „Jak stwierdziłem naocznie po powrocie do Gdańska w połowie maja 1945, Niemcy wysadzili do fundamentów włącznie część nowych koszar prostopadłą do kanału portowego, zaś z części równoległej do kanału pozostały piwnice tylko częściowo uszkodzone (pomieszczenia hydroforu i sąsiedni magazyn) […]. Pomieszczenia elektrowni, VI i radiostacji były całe. Nie było natomiast ani śladu z wielokomorowego dołu gnilnego z betonu (»szambo«) znajdującego się tuż przy koszarach w kierunku IV. Nie wyglądało na to, by Niemcy wysadzili koszary i dół gnilny w ostatniej chwili w r. 1945, bo gruzów było mało, i to raczej w części koszar równoległej do kanału portowego”3.

Inne dane na temat sprawców zniszczenia koszar podał Rafał Witkowski, który w latach pięćdziesiątych dowiedział się „nie bez dużego zdziwienia – że zniszczenia tego obiektu wcale nie pochodziły z 1939 roku, lecz zostały dokonane później, gdyż po wojnie. Mówiono mi, że jakiś dowódca wojskowy z Gdańska polecił zgromadzić w koszarach amunicję znalezioną na Westerplatte i w innych miejscach, by ją następnie wysadzić w powietrze. Czyn taki potraktowano by dzisiaj jako ewidentny akt sabotażu, gdyby w ogóle był możliwy do przeprowadzenia. Wtedy jednak – osoby informatora, która mi o tym mówiła, już nie pamiętam – był to ponoć świadomie zamierzony akt, inspirowany przez dowództwo wojskowe (a może przez Urząd Bezpieczeństwa?). Lękano się mianowicie, aby schrony bojowe, bunkry i inne podobnego typu fortyfikacje stałe nie mogły stać się oparciem dla »reakcyjnego podziemia«, to jest ludzi podejmujących w pierwszych latach po wojnie walkę orężną z »władzą ludową«”4.

W czasie walk w 1945 r. zostały zupełnie zniszczone „wszystkie magazyny, nabrzeże bliżej elektrowni, nabrzeże czołowe, budynek administracyjny z pomieszczeniem Schupo i dźwigi”. Ponadto nie istniały „budynek stacji kolejowej, budynek obory […], czerwony mur okalający teren ani większość starych drzew tak charakterystycznych dla tego terenu”5. Tuż po „wyzwoleniu” przypadkowemu zniszczeniu uległo nabrzeże Westerplatte, które udało się naprawić dopiero na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych6. Ocalały jedno skrzydło koszar, wartownie nr 1, 3 i 4, schron nazywany „Fortem” oraz uszkodzona elektrownia portowa. Jak pisał Stefan Grodecki, „reszta budynków nie istniała zupełnie i trawy rosły na tych miejscach”7.

W pierwszych powojennych latach nikt nie myślał o jakiejkolwiek formie ochrony ocalałych obiektów Składnicy, mimo że Westerplatte jako miejsce pamięci weszło w skład komunistycznego rezerwuaru mitów. Nie traktowano tego terenu jak pomnika pamięci, który powinien być w jakikolwiek sposób chroniony i zabezpieczony przed dewastacją8. Relikty wrześniowej obrony nie stanowiły również przedmiotu zainteresowania władz i społeczeństwa Gdańska. Zniszczone miasto (ok. 90 proc. zabytkowego śródmieścia legło w gruzach) pomału odradzało się z ruin; na miejsce ludności, która opuściła to miejsce, napływali przybysze, m.in. z Kresów Wschodnich oraz z centralnych i południowo-wschodnich regionów Polski9.

Militarny charakter półwyspu (nadany mu w 1734 r. przez francuskie oddziały, które wzniosły tu pierwsze umocnienia) podtrzymano po 1945 r. W styczniu 1952 r. rozkazem szefa Sztabu Generalnego WP zlokalizowano na terenie byłej Składnicy siódmą Baterię Artylerii Stałej z zadaniem ochrony portu gdańskiego i wschodnich akwenów Zatoki Gdańskiej. Na wolno stojących stanowiskach umieszczono baterię składającą się z czterech dział, a w pobliżu koszar znalazły się schrony dla załogi, centrala artyleryjska oraz elektrownia. Od 1955 r. bateria weszła w skład 32. Dywizjonu Artylerii Nadbrzeżnej, a w 1957 r. podporządkowano ją Dowództwu Jednostek Nadbrzeżnych. Od 1965 r. została wcielona w struktury 9. Flotylli Obrony Wybrzeża w Helu, a w latach siedemdziesiątych przeszła w tzw. stan ciągłej konserwacji, który zakończono w 1977 r., kiedy to w związku z budową Portu Północnego postanowiono ją rozformować10.

W latach 1945–1946 Polska Kronika Filmowa uwieczniła odbywające się na Westerplatte uroczystości Dni Morza i obchody rocznicy wybuchu II wojny światowej. Kilku westerplatczyków otrzymało w tym czasie krzyże Orderu Virtuti Militari, a obrona półwyspu zaczęła funkcjonować jako znany i wykorzystywany przy różnych okazjach symbol11. Dla ówczesnych aktorów pamięci teren półwyspu miał wartość jako nazwa-symbol Westerplatte – nie dbano o wygląd półwyspu, wykorzystywano go jedynie do organizowania tu uroczystości. Trzeba jednak pamiętać, że w tym pierwszym okresie cały kraj podnosił się ze zniszczeń.

3 maja 1946 r. delegacja Marynarki Wojennej pobrała ziemię z Westerplatte na Grób Nieznanego Żołnierza. W czasie uroczystości w Nowym Porcie, w której wziął udział dowódca Kadry Marynarki Wojennej – kmdr ppor. Franciszek Dąbrowski, po odegraniu marsza żałobnego Chopina okolicznościowe przemówienie wygłosił przedstawiciel Zarządu Polityczno-Wychowawczego, por. Czesław Witczak. Mówił o „czynie bohaterów Westerplatte”, który „zna dziś cały świat”, i przypomniał, kto był spadkobiercą ich tradycji: „Czołgiści brygady pancernej im. Bohaterów Westerplatte przysięgali, że pomszczą bohaterów tragicznego września 1939 roku, i przysięgę tę wypełnili”12.

8 maja 1946 r. w Warszawie odbyła się uroczystość odsłonięcia odbudowanego Grobu Nieznanego Żołnierza, w czasie której do kotłów złożono ziemię z 24 pobojowisk, a gen. dyw. Marian Spychalski zapalił symboliczny znicz. Następnego dnia grób poświęcił dziekan Wojska Polskiego, ks. płk Stanisław Warchałowski. Marszałek Michał Rola-Żymierski wygłosił przemówienie w obecności przedstawicieli rządu, wojska i Zdzisława Kręgielskiego, który wszedł w skład delegacji przewożącej urnę z ziemią z Westerplatte do Warszawy. Kręgielski wspominał po latach: „Delegacja była 2-osobowa. Kmdr Dąbrowski i ja. Przewoziliśmy urny nie tylko z Westerplatte, lecz również z Oksywia-Babie Doły, z miejsca, w którym popełnił samobójstwo płk Dąbek. W uroczystości […] w dniu 5 maja brała udział cała Szkoła Specjalistów Morskich z Oksywia pod dowództwem kmdr. R. Kasperskiego, komendanta SSM. […] Przekazanie obydwu urn przez nas w Głównym Zarządzie Pol.-Wych. w Warszawie […] wywarło bardzo przykre wrażenie. Po skierowaniu nas do jednego z pokoi, urzędujący tam oficer w stopniu kapitana po uzyskaniu przez nas informacji, z czym przybywamy, odezwał się tymi słowy: »Dobrze, żeście przyjechali, a te urny postawcie gdziekolwiek tam na podłodze«. Dąbrowski zerknął na mnie, ja na niego. No cóż – pomyślałem – przywieźli trochę ziemi, nic ważnego!”13.

W styczniu 1946 r. kmdr por. Dąbrowski zwrócił się do kierownika Biura Odbudowy Portów (BOP), inż. Witolda Staniszkisa, z prośbą o pomoc w wykonaniu mogiły poległych westerplatczyków. Na miejscu zniszczonej przez niemiecki nalot wartowni nr 5 przeprowadzono rozminowanie terenu, a znalezioną amunicję przewieziono poza teren Westerplatte14. Podjęto następnie prace porządkowe i budowlane; usunięto resztki fundamentów wartowni, wyrównano teren, wykonano betonową obudowę, trzystopniowe podejście do nagrobka i betonową płytę. Zbudowano mogiłę, nad którą postawiono kilkumetrowy krzyż z żelbetu, a u stóp nagrobka umieszczono tablicę z wyrytymi nazwiskami poległych polskich żołnierzy15. Uroczyste odsłonięcie cmentarzyka odbyło się wieczorem 27 lipca 1946 r. z udziałem marszałka Michała Roli-Żymierskiego, dowódcy Marynarki Wojennej – kadm. Adama Mohuczego, grupy westerplatczyków, przedstawicieli wojska i społeczności Gdańska16.

Cmentarzyk był pierwszym i jedynym wówczas miejscem na terenie Składnicy, gdzie upamiętniano bohaterską obronę i poległych żołnierzy. Jego żałobny wygląd i funeralna symbolika były w pierwszych powojennych latach dopuszczalne, choć w tym samym 1946 r. w Gdańsku-Wrzeszczu odsłaniano już plakietę pomnika czołgistów I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, a w całym kraju masowo stawiano pomniki wdzięczności dla Armii Czerwonej17.

W latach pięćdziesiątych Westerplatte jeszcze nie było licznie odwiedzane przez turystów. Ze wspomnień Anny Bugajskiej, siostry mjr. Sucharskiego: „Na początku lat pięćdziesiątych w naszym powiecie organizowano wycieczkę pociągiem na Wybrzeże – mówiło się: zobaczycie kołchozy, może u nas wreszcie założycie. Chciałam jechać, bo w planie było zwiedzanie Gdańska i Westerplatte. Dotąd nikt z rodziny nie widział miejsca, gdzie służył Heniek i gdzie tak dzielnie walczyli jego żołnierze”18. Na miejscu w Gdańsku okazało się, że ze względu na złą pogodę przewodnik oferował jedynie rejs statkiem w pobliże Westerplatte. Gdy dowiedział się, że grupę tworzą mieszkańcy miejscowości, z której pochodził mjr Sucharski, nie odstąpił już grupy ani na krok i dopominał się o przywiezienie następnym razem pamiątek po majorze. Do zachowanych po bracie przedmiotów Anna Bugajska nie przywiązywała większej wagi, gdyż w tamtych czasach, jak wspominała, „o bohaterstwie w ogóle się nie mówiło, ale jedynie, że poddał, co było rozumiane prawie tak samo, jakby zdradził”19.

Powrót zainteresowania tematyką Września i Westerplatte, który nastąpił po październikowej odwilży, przyniósł falę publikacji o obronie Składnicy oraz spowodował zintegrowanie się środowiska byłych żołnierzy. I Zjazd Obrońców Wybrzeża unaocznił przybyłym weteranom rozmiar zaniedbań i zniszczeń na Westerplatte. Uczestnik zjazdu, historyk Rafał Witkowski, zapamiętał teren, który „przypominał bardziej dżunglę niż miejsce uświęcone bezprzykładnym męstwem i przelaną krwią jego obrońców. Cały ten obszar na półwyspie Westerplatte był w owym czasie w stanie zupełnego zaniedbania. Nie istniały żadne wytyczone szlaki spacerowe, a drzewa i krzewy tworzyły gąszcz trudny do przebycia. Zresztą wędrówka po Westerplatte do bezpiecznych nie należała: tu i ówdzie napotykałem się jeszcze na tablice ostrzegające przed niebezpieczeństwem min”20.

W 1958 r. rozpoczęto prace budowlane w Kanale Portowym, który miał być pogłębiony, a także poszerzony o 50 m kosztem półwyspu. Na Westerplatte zamierzano wybudować po stronie kanału nowe nabrzeże portowe, co oznaczało, że teren, gdzie w 1939 r. bronili się polscy żołnierze, przeznaczono do celów gospodarczych. Wkrótce przemysłową część półwyspu oddzielono od pozostałego terenu Składnicy wysokim płotem.

Przy okazji przeobrażeń związanych z przebudową kanału zaczęto się zastanawiać, co zrobić z terenami i budynkami Składnicy. Ziemię wybraną z poszerzanego kanału usypywano na półwyspie, aby umocnić plaże od strony morza. Zarząd Portu Gdańsk zgłaszał zapotrzebowanie na dalsze tereny Westerplatte, dlatego pilnie należało opracować koncepcję zagospodarowania miejsca historycznego. Marzeniem obrońców była w tym czasie odbudowa koszar i doprowadzenie niezajętego przez port i wojsko terenu do stanu pola bitwy z 1939 r., wraz z rekonstrukcją zniszczonych obiektów wojskowych.

W tym czasie pracownicy Biura Projektów Budownictwa Morskiego w Gdańsku zaproponowali wstępnie, by ziemię z pogłębionego i poszerzonego Kanału Portowego wykorzystać do usypania kopca, który w tradycyjny sposób, na wzór kopców krakowskich, uhonorowałby polskich obrońców walczących w 1939 r. Projekt nie zakładał stawiania na kopcu pomnika, ale był z pewnością pomysłem na miarę miejsca pamięci, które po 1956 r. coraz szerzej funkcjonowało w przestrzeni publicznej21.

W latach sześćdziesiątych w całej Polsce rozpoczęto wielką akcję, którą można by dziś określić działaniem na rzecz polityki pamięci. W ramach zorganizowanej sieci Obywatelskich Komitetów Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, na których czele stanęli wojewodowie, zapoczątkowano akcję „upamiętniania miejsc walki z hitlerowskim okupantem” pod hasłem „Niech ani jedna kropla krwi nie zostanie zapomniana”. Z jednej strony podjęto wysiłek opracowania dokumentacji dotyczącej miejsc pamięci, z drugiej próbę „zaagitowania społeczeństwa, szczególnie młodzieży, na rzecz problematyki walki i męczeństwa”22. Akcja ta wpisywała się w bogaty program realizowanych w latach 1960–1966 obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, które obejmowały tysiące imprez odbywających się na szczeblu centralnym i regionalnym. Szczególny nacisk kładziono na uhonorowanie wielkich rocznic historycznych oraz zaangażowanie społeczeństwa w tzw. czyny społeczne. Odmienne cele realizował w tym czasie Kościół katolicki, który po dziewięcioletniej Wielkiej Nowennie planował na Jasnej Górze uroczyste obchody Milenium Chrztu Polski. Ukoronowaniem kampanii propagandowej władz miała się stać zorganizowana 22 lipca 1966 r. wielka Defilada Tysiąclecia, podczas której widzowie zobaczyli przemarsz oddziałów w strojach historycznych jednostek, a zwieńczeniem przedstawionego podczas defilady ciągu dziejów stał się pokaz siły ludowego Wojska Polskiego.

Od początku lat sześćdziesiątych w oficjalne uroczystości państwowe angażował się Związek Harcerstwa Polskiego (ZHP). Szczególnym powodzeniem cieszyły się tzw. alerty, w czasie których młodych ludzi wzywano „na szlaki historii i teraźniejszości”. Harcerze mieli za zadanie dotarcie do znanych lub jeszcze niezewidencjonowanych miejsc walki i kaźni, ich uporządkowanie i przyozdobienie, następnie obecność na uroczystych apelach. Według źródeł Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, w czasie I alertu ZHP w 1965 r., z udziałem ok. 2 mln harcerzy, udało się odszukać „około 6000 takich miejsc w całej Polsce, których weryfikacją zajęła się Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich”23. Westerplatte stało się wówczas jednym z miejsc pamięci odwiedzanym co roku 1 września przez harcerzy.

Decyzje w sprawie szczegółów przeobrażeń na półwyspie były z pewnością podejmowane na szczeblu centralnym24. We wrześniu 1961 r. memoriał dotyczący zagospodarowania terenu półwyspu przedstawił Wydział Historyczny Marynarki Wojennej. Za niezbędne uznano wykonanie do 1964 r. najważniejszych prac: budowy pomnika, częściowej odbudowy koszar z przeznaczeniem parteru na muzeum, rekonstrukcji wnętrz wartowni nr 1 i 4, budowy drogi dojazdowej od strony Wisłoujścia, oraz uporządkowanie całego terenu. Całością spraw związanych ze zmianami na Westerplatte miał się zająć Zarząd Okręgu ZBoWiD w Gdańsku, który teren byłej Składnicy traktował jako miejsce przeznaczone dla ruchu turystycznego. W towarzystwie przedstawicieli portu przeprowadzono wizję lokalną na półwyspie, aby uzgodnić ostateczną linię rozgraniczającą tereny portowe od obszaru turystycznego. Palącą potrzebą stało się przesunięcie wartowni nr 1, która znajdowała się w miejscu użytkowanym przez port i była już przeznaczona do wyburzenia25.

W tym samym roku (1961) nowe nabrzeże portowe zdecydowano się nazwać Nabrzeżem Obrońców Westerplatte, co oznaczało, że Zarząd Portu połączył rozwój nowej inwestycji z upamiętnieniem wrześniowej obrony. Przyzwolenie na używanie symbolu Westerplatte w nazewnictwie pojawiło się już w 1956 r., gdy imię Bohaterów Westerplatte otrzymała gdyńska Wyższa Szkoła Marynarki Wojennej. Już nie tylko I Brygada Pancerna mogła nosić miano związane z Westerplatte; zaczęto je nadawać szkołom, placom i ulicom.

25 listopada 1961 r. obradował w Gdańsku międzyresortowy zespół (pod przewodnictwem wiceprezesa Rady Ministrów, Piotra Jaroszewicza), który miał wypracować plan zagospodarowania Westerplatte. Posiedzeniu przewodniczył Janusz Wieczorek, podsekretarz stanu w Urzędzie Rady Ministrów, a uczestniczyli wiceministrowie: kultury i sztuki – Kazimierz Rusinek oraz żeglugi – Jan Wiśniewski. Zespół podjął decyzję o budowie wielkiego kopca zwieńczonego pomnikiem, który upamiętniałby jednak nie tylko wrześniowe Westerplatte, ale także to późniejsze, mające swe źródło w planach komunistów od 1943 r. Jak mówił wiceminister Wieczorek, kopiec miał być symbolem „zarówno obrońców Westerplatte z 1939 roku, jak i tych, którzy oddali swe życie, walcząc o wyswobodzenie polskiego Gdańska – żołnierzy I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte” oraz „wszystkich polskich marynarzy walczących przeciwko hitlerowskiemu najeźdźcy”. Decyzja ta w istocie oznaczała, że patriotyczny charakter miejsca pamięci, kojarzący się z heroizmem obrony z 1939 r., miał odtąd wyobrażać mit od lat wdrażany przez komunistów. Treści wynikające z bieżącej, politycznej wykładni dziejów egzystowałyby na półwyspie obok elementów starych, związanych z wrześniowym źródłem pamięci26.

Równocześnie z decyzją o wzniesieniu kopca-pomnika postanowiono zrezygnować z budowy na Westerplatte muzeum oraz zaniechano rekonstrukcji wartowni nr 1. Zamierzano natomiast postawić pawilon z dioramą obrazującą przebieg walk, wybudować parkingi, przystań żeglugi przybrzeżnej od strony Kanału Portowego oraz „arterię spacerową” od parkingów do pomnika27. W tak zaplanowanej koncepcji przestrzennej najważniejszy przekaz propagandowy miał nieść kopiec-pomnik, i to właśnie on stawał się dominującym i górującym w sensie dosłownym elementem architektonicznym półwyspu. Pozostałe obiekty miały jedynie wspomagać obsługę rosnącego ruchu turystycznego oraz stanowić stacje na drodze do pomnika. Ślady wrześniowej pamięci zamierzano zostawić jedynie na zasadzie legitymizacji nowego porządku i – jak można wnioskować – nikomu nie zależało na ich odbudowie, renowacji czy też eksponowaniu na półwyspie. W gruncie rzeczy stanowiłyby dodatek; konieczny, bo pokazujący perspektywę ciągu historii, w której stare i zmurszałe relikty dawnego państwa symbolizowały jego anachroniczność i wrześniowy upadek. Koncepcja sformułowana przez ministerialny zespół pozostawała zatem w kręgu znanej nam już strategii. O przeobrażeniach półwyspu miał zadecydować konkurs, który planowano rozpisać z dniem 1 stycznia 1962 r., a rozstrzygnąć 22 lipca lub 1 września 1962 r.28

Znamienne wydarzenie nastąpiło w 1962 r. 3 marca podczas plenarnej sesji Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu przewodniczący Aleksander Zawadzki wygłosił przemówienie, w którym zapowiedział, że centralne uroczystości trzeciego roku obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego odbędą się w mieście nad Motławą pod hasłem „X wieków Gdańska”. Argumentował, że to tu padły „pierwsze strzały niemieckiego pancernika rozpoczynające drugą wojnę światową”, a uroczystość będzie utrwalać „wielkość naszego dorobku w województwach nadmorskich” na tle „spraw polskiego morza, jego przeszłości” i w obliczu „poczynań, których widownią jest NRF”29.

Przemówienie Zawadzkiego „wywołało w Gdańsku zupełne zaskoczenie”, zwłaszcza że „z punktu widzenia historii […] żaden znany fakt nie wiązał Gdańska z datą 962; co więcej, badania archeologiczne prowadzone w latach pięćdziesiątych pod kierunkiem profesora Konrada Jażdżewskiego pozwalały stwierdzić, że gród gdański wzniesiono najwcześniej w latach 970–980”30.

W ramach przygotowań do zapowiedzianych uroczystości i manifestacji młodzieży podjęto w Trójmieście liczne prace porządkowe, a gdański Komitet Frontu Jedności Narodu zadeklarował w czerwcu: „Dołożymy wszelkich starań, aby Gdańsk w okresie dostojnego jubileuszu […] umaił się kwiatami, nowymi zieleńcami w wyniku czynów społecznych mieszkańców, aby stał się piękniejszy niż zwykle”31.

Rozpisanie konkursu na zagospodarowanie Składnicy odwlekano w czasie; tłumaczono to koniecznością przeprowadzenia pomiarów geodezyjnych. Honorowy patronat nad zmianami w przestrzeni półwyspu objął przewodniczący Komisji Planowania przy Radzie Ministrów, Stefan Jędrychowski32. Na Westerplatte prowadzono prace porządkowe i niwelacyjne, ale wobec wyzwań „centralnych uroczystości” zdecydowano się dokonać istotnego przeobrażenia w zakresie symboliki miejsca pamięci. Zmiana dotyczyła najważniejszego dotychczasowego punktu turystycznego na półwyspie – Cmentarzyka Poległych Obrońców Westerplatte.

Prasa pisząca o przygotowaniach do budowy pomnika i planach zagospodarowania historycznego pola bitwy o wydarzeniu z 2 lipca 1962 r. nie poinformowała. Tego dnia przetransportowano na teren Składnicy czołg T-34 i ustawiono go bezpośrednio za cmentarzykiem, „w taki sposób, że sprawiał wrażenie, iż tylko na chwilę zatrzymał się, by za chwilę rozjechać gąsienicami symboliczne miejsce spoczynku obrońców Składnicy”33. Sowiecki T-34 nie mógł być ustawiony obok symbolu religijnego. „Krzyż kpt. Dąbrowskiego”34 stojący na cmentarzyku od 1946 r. ucięto i załadowano na ciężarówkę. Kierowca, zamiast na wysypisko śmieci, pojechał z nim jednak na plebanię w Nowym Porcie. Ksiądz proboszcz Jan Gustkowicz poprosił o pomoc parafian i krzyż zawieziono na pobliski cmentarz, gdzie wkopano go wśród wysokich bzów. „Wszyscy wiedzieli, skąd się tam wziął – wspominał Czesław Nowak – jednak krzyż westerplatczyków stojący w bzach w Nowym Porcie władzom już nie przeszkadzał”35. Kapitan Dąbrowski nie dożył tych przeobrażeń – zmarł w Krakowie kilka miesięcy wcześniej (24 kwietnia 1962 r.)36.

Zniszczenie chrześcijańskiej symboliki cmentarzyka i postawienie czołgu I Brygady Pancernej, która „wyzwalała” Gdańsk, mieściło się w ówczesnych praktykach zarządzania pamięcią i oznaczało powrót do mitu kształtującego miejsce pamięci w pierwszych latach powojennych (m.in. na taśmach opisywanej wcześniej Polskiej Kroniki Filmowej). Co ciekawe, za zwiastun ówczesnego powrotu do mitu braterstwa może uchodzić niewielka, czterdziestostronicowa książeczka wydana w ogromnym, stusześćdziesięciotysięcznym nakładzie w 1961 r. przez Ministerstwo Obrony Narodowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej37.

Przypuszczalnie usunięcie chrześcijańskiego symbolu miało związek z zapowiadaną wizytą na Westerplatte I sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego, Nikity Chruszczowa, który słynął z nienawiści do religii38. Kilka dni przed usunięciem krzyża, 25 czerwca 1962 r., do Moskwy udała się delegacja KC PZPR, której przewodniczył sekretarz Witold Jarosiński. W zwyczajowym komunikacie podano, że delegacja „zapozna się z doświadczeniami pracy partyjnej KPZR w zakresie działalności ideologicznej i propagandowej”39. Do wizyty sowieckiego satrapy należało odpowiednio przysposobić teren półwyspu i krzyż zastąpić czołgiem. Chruszczow ostatecznie nie przybył na Westerplatte40, ale symboliczna mogiła obrońców z sowieckim czołgiem w tle pozostała w tej formie aż do 1981 r. i czasów „Solidarności”. Na wydawanych w latach sześćdziesiątych widokówkach zdjęcie czołgu podpisywano formułką „Grób obrońców Westerplatte”. Tym samym kojarzony z „wyzwoleniem” pojazd militarny nie tylko zawłaszczał przekaz wizualny płynący z topograficznie rozumianego miejsca pamięci, lecz także niszczył symbolikę religijną i tworzył dysonans poznawczy na płaszczyźnie ontologicznej41.

20 lipca „społeczeństwo Wybrzeża złożyło hołd poległym na Westerplatte” – z dumą donosił dzień później na pierwszej stronie „Dziennik Bałtycki”. – „Pokryła się kwiatami pamiątkowa płyta, obok której od paru dni honorowe miejsce zajmuje czołg nr 125 – bohaterski uczestnik walk z 1945 r.” – informowano o zmianie na półwyspie czytelników42. Na trzeciej stronie Marian Podgoreczny w dłuższym tekście, zatytułowanym Czołg na Westerplatte, budował mit I Brygady Pancernej i samego pojazdu. W 1939 r. walczono siedem dni – pisał, następnie „przez siedem długich dni i nocy w bitwie o Wybrzeże, pod Janowem, w pięć lat później, odwet za żołnierzy mjr. Sucharskiego, za dramat września brała Brygada Pancerna im. Obrońców [zamiast „Bohaterów” – przyp. K.Z.] Westerplatte, współdziałając z armią potężnego sojusznika”. Na szlaku Lenino–Studzianki–Gdańsk–Wał Pomorski–Berlin czołg postawiony na Westerplatte miał zniszczyć ni mniej, ni więcej, tylko siedem czołgów wroga. „Chlubna jest historia czołgu – konkludował Podgoreczny – godna pamięci kolegów, którzy ginęli w beznadziejnej obronie Westerplatte. Zwiedzając to pamiątkowe miejsce, przyjrzyjcie się wylakierowanemu dziś czołgowi. Poprzez zielony lakier odnajdziecie na nim ślady hitlerowskich pocisków artyleryjskich”. „Nowy pomnik” stanął „obok tablicy pamiątkowej Obrońców Westerplatte”43. O usunięciu krzyża gazeta nie wspomniała ani razu.

Na dzień przed świętem państwowym, 21 lipca 1962 r., do tysiącletniego Gdańska przybyła elita partyjno-rządowa: I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka, premier Józef Cyrankiewicz, przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, minister obrony narodowej Marian Spychalski i inni. Uroczysta akademia w hali Stoczni Gdańskiej potwierdzała tezę, że związek między Gdańskiem a Polską istniał od wieków, ale dopiero Polska ludowa zagwarantowała mu trwałość i ostateczność.

„Byliśmy, jesteśmy, będziemy! Wielki wiec na Westerplatte z okazji Święta Odrodzenia Polski i obchodów X wieków Gdańska” – głosił tytuł wyeksponowany na samej górze pierwszej strony „Dziennika Bałtyckiego”. O godz. 11.00 na półwyspie rozpoczął się „wielki wiec młodzieży” już bez udziału Władysława Gomułki (na zdjęciach prezentowano tłumy harcerzy i przemawiającego gen. Spychalskiego). „PRZED CZOŁGIEM I Brygady Pancernej im. Obrońców [zamiast „Bohaterów” – przyp. K.Z.] Westerplatte oraz przed PŁYTĄ PAMIĄTKOWĄ Obrońców Westerplatte stoją w szeregach wyprężeni na baczność harcerze, członkowie ZMS i ZMW” – pisał dziennik. Generał Spychalski powtórzył w przemówieniu podstawowe tezy propagandowe – równocześnie treści, które miały się kojarzyć z miejscem pamięci. „Chwała tym, co we wrześniu 1939 r. bronili na Westerplatte polskości Gdańska. […] Beznadziejna walka na tej osamotnionej reducie stała się zarazem oskarżeniem antynarodowej, zdradzieckiej polityki ówczesnych kapitalistyczno-obszarniczych rządów. Chwała żołnierzom I Brygady Pancernej, którzy na sztandarze swym wypisali imię bohaterów Westerplatte, którzy na chlubnej bojowej drodze Wojska Polskiego w bohaterskim współdziałaniu z żołnierzami zwycięskiej Armii Radzieckiej ogniem swych czołgów i dział pancernych otwierali Polsce wyjście na Bałtyk, wyjście na świat”44.

Po przemówieniu Spychalskiego i antywojennym apelu młodzieży głos zabrał z trybuny obrońca Westerplatte, Michał Blukis, który wystąpił w roli weterana wspierającego władzę i jej linię propagandową („Dziennik Bałtycki” zamieścił stosowne zdjęcie przemawiającego westerplatczyka). „Poeci nazywają Westerplatte polskimi Termopilami – zaczął westerplatczyk. – Dużo jest romantyzmu w tej nazwie, ale każda tragedia, nawet najbardziej romantyczna, pozostaje tragedią. Tu, na Westerplatte, stając z karabinem przeciw działom i samolotom hitlerowskim, przekonaliśmy się naocznie o wartości sanacyjnego sloganu: »SILNI, ZWARCI, GOTOWI«. Jedno zdanie z tego sloganu okazało się prawdziwe. My byliśmy GOTOWI umierać za ojczyznę, ale autorzy tego sloganu byli gotowi uciekać zaleszczycką szosą. Jako uczestnik obrony Westerplatte składam na ręce obecnego tu przedstawiciela partii i rządu, ministra obrony narodowej Mariana Spychalskiego gorące podziękowania za uczczenie pamięci moich towarzyszy broni. Myślę nie tylko o symbolicznym uczczeniu tego miejsca. Myślę o innym pomniku, godnym naszych czasów – o wielomilionowej inwestycji, jaką nasze państwo ludowe przeznaczyło na rozwój polskiego potencjału gospodarki morskiej, nazywając tę inwestycję imieniem Obrońców Westerplatte”45.

Swoje przemówienie, a w zasadzie akt poparcia dla rządu, Blukis powtórzył jeszcze raz w tym samym roku. 1 września na Westerplatte znowu zorganizowano wiec młodzieży, w czasie którego dwie szkoły z Gdańska: Szkoła Podstawowa nr 45 i Liceum Ogólnokształcące nr 3, otrzymały imię Bohaterów Westerplatte. Zebrana młodzież ślubowała „prochom westerplatczyków zachować pamięć o ich walce i wiernie strzec polskich granic […], naszej władzy ludowej wypełniać jej wskazania w zaszczytnej walce o socjalizm i pokój na całym świecie”46.

W maju 1963 r. rozpisano wreszcie konkurs na opracowanie koncepcji architektoniczno-urbanistycznej oraz plastycznej terenu Westerplatte. W warunkach konkursu podkreślano, że najważniejszym elementem zagospodarowania przestrzennego powinien się stać widoczny z daleka pomnik. Oprócz tego projektanci mieli uwzględnić powstanie placu zebrań, parkingów, pętli autobusowej i budynków gospodarczych. W listopadzie wyłoniono zwycięski projekt – pracę trzyosobowego zespołu: rektora Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku, doc. Adama Haupta, artysty rzeźbiarza, doc. Franciszka Duszeńki i st. asystenta Henryka Kitowskiego47.

Wokół zagospodarowania półwyspu wytworzono atmosferę wielkiego czynu i społecznego oczekiwania na wydarzenie doniosłej wagi. Prace wykonywano olbrzymim nakładem sił i środków. Od początku przedsięwzięcie starano się opiewać na różne sposoby. Poczta wydała okolicznościowy datownik z napisem: „Chwała bohaterskim obrońcom Wybrzeża 1939”, ukazała się specjalna koperta i specjalna seria znaczków. Dominującym elementem wizualnym kopert, widokówek i wielu tekstów prasowych stał się budowany na półwyspie olbrzymi granitowy pomnik.

W lipcu 1963 r. w trakcie prac budowlanych na nabrzeżu portowym odnaleziono ciało kpr. Andrzeja Kowalczyka, poległego 1 września na Westerplatte. Szczątków wrześniowego bohatera nie pochowano na półwyspie, a faktem ich odkrycia nie zainteresowano opinii publicznej48. Informacja o odkryciu prochów wrześniowego bohatera stanowiła interesujący dla społeczeństwa przyczynek do historii wrześniowej obrony, ale mogła niepotrzebnie odciągnąć uwagę od upowszechnianego jednolitego przekazu opiewającego wielką socjalistyczną inwestycję na półwyspie. Po latach postać kpr. Kowalczyka i jego śmierć wykorzystywano do ukazywania słuszności poglądów pacyfistycznych i wykorzystywano w propagandzie antywojennej49.

10 września 1963 r. „Dziennik Bałtycki” donosił na trzeciej stronie o dwudziestej rocznicy powstania I Warszawskiego Pułku Czołgów im. Bohaterów Westerplatte i uroczystościach, w których uczestniczyli m.in. westerplatczyk Michał Gawlicki, weteran I Brygady Pancernej – por. rez. Julian Miazga – oraz gen. dyw. Zygmunt Huszcza – dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego. Gawlicki wyraził zadowolenie, że pierwszy pancerny oddział powstały „przy nieocenionej pomocy ZSRR na ziemi radzieckiej” otrzymał nazwę bohaterów z 1939 r. Generał Huszcza mówił, że pancerniakom „dalekie były iluzje o »marszu czwórkami prosto do nieba«. Oni szli do kraju, do wolnej robotniczo-chłopskiej ojczyzny”.

W 1964 r. z okazji 25. rocznicy wybuchu II wojny światowej w szkołach zaplanowano spotkania z kombatantami kampanii wrześniowej i weteranami walk ludowego wojska, którzy mieli wygłosić pogadanki50. Polskie Radio nadało ogólnopolskie słuchowisko radiowe Kazimierza Radowicza, zatytułowane Westerplatte51. W Gdańsku główny wiec rozpoczął się 1 września o 11.00 na Długim Targu. Połączono go z przemarszem przez centrum miasta na miejsce wiecu grupy byłych westerplatczyków52. Przed wrześniową rocznicą ziemię z Westerplatte pobrano do mauzoleum pod Studziankami. Na półwyspie oraz w Muzeum Stutthof zorganizowano wystawy; w całej Polsce porządkowano miejsca walk, straceń i cmentarze (wciągano do tej akcji młodzież). Teren byłej Składnicy nie mógł być w tym czasie szerzej wykorzystany – stał się placem wielkiej budowy.

Joanna Hübner-Wojciechowska w pracy poświęconej społeczno-artystycznym uwarunkowaniom powstawania pomników w Polsce w latach 1945–1980 stwierdziła, że monumentalne kompozycje o charakterze figuratywnym, które „w większości pozbawione były indywidualnego piętna artystycznego i osobistej interpretacji podjętego tematu” dominowały w Polsce już od lat pięćdziesiątych. W latach sześćdziesiątych powszechną akcję wznoszenia pomników walki i męczeństwa zainicjował ZBoWiD. Rozmiar tej akcji „doprowadził do zachwiania hierarchii wartości, troska o ilość zdominowała troskę o jakość”. Narzucono uproszczone schematy artystyczne, które odgrywały rolę drugorzędną – liczyła się polityczna funkcja monumentów53.

Oprócz sztampowych „pomników zbowidowskich” w latach sześćdziesiątych zrealizowano kilka przedsięwzięć, w których zostały zastosowane ciekawsze rozwiązania przestrzenne. Należała do nich kompozycja na Westerplatte, przypominająca swoim charakterem trzy inne ówczesne projekty: pomnik na terenie dawnego obozu w Treblince, pomnik Grunwaldzki na polu słynnej bitwy54 oraz monument Powstańców Śląskich w Katowicach. Cechą wspólną wymienionych założeń oprócz ich monumentalności była „reżyseria doznań”, które twórca-rzeźbiarz układał „w pewien ciąg” polegający na „stopniowaniu przeżyć w procesie odbioru pomnika” i „wprowadzeniu odbiorcy w obręb kompozycji rzeźbiarskiej”55.

Koncepcja Haupta i Duszeńki, przetwarzająca miejsce pamięci nie tylko w wymiarze topograficznym, była kontynuacją poszukiwań przestrzennych podjętych przez tych twórców na terenie obozu w Treblince. Rozwiązanie zaproponowane dla Westerplatte składało się z trzech części. W pobliżu cmentarzyka obok pozostawionego tam czołgu miało się pojawić kilka nowych obiektów: parking, pętla autobusowa, pawilony z pamiątkami i toaletą oraz pawilon muzealny. Planowano, że osią aranżacji stanie się betonowy pas prowadzący od parkingu, przechodzący koło skromnego cmentarzyka i dalej wzdłuż ruin koszar – do wielkiego placu zebrań (5500 m2) położonego u podnóża kopca, na którym miał się wznosić olbrzymi, dwudziestopięciometrowy obelisk. Bryła monumentalnej rzeźby została zaprojektowana w taki sposób, by działać „w zależności od punktu oglądu, inaczej od strony kanału portowego, jeszcze inaczej od strony lądu”. Dojście do pomnika wiodło w górę kopca w formie serpentyny, a widniejący na szczycie obelisk „z rozbudowaną narracją płaskorzeźbioną” miał czerpać swój rodowód z antyku56.

Profesor Haupt był niewątpliwie świadomym swojej sztuki artystą, który zdawał sobie sprawę z ograniczeń. „Twórca projektujący pomnik zainteresowany jest przede wszystkim perspektywą historyczną swojego dzieła – mówił – natomiast społeczeństwo będące inicjatorem budowy pomnika większą wagę przywiązuje do zaspokojenia potrzeb doraźnych”57. Jednakże to nie społeczeństwo było inicjatorem budowy. „Zleceniodawca w naszej sytuacji – przyznawał profesor – nie dorósł do roli mecenasa i najczęściej nie ma odpowiedniego wykształcenia ani kultury, dysponuje natomiast środkami społecznymi prawem kaduka. Jest decydentem”58.

Prace przy budowie pomnika ruszyły w październiku 1964 r. Kopiec zlokalizowano w zachodniej części półwyspu od strony kanału, w miejscu, gdzie był dobrze widoczny z pełnego morza. Pomnik miał tym samym witać z daleka statki przypływające do Gdańska niczym nowojorska Statua Wolności.

Ziemię wybraną z „placu zebrań ludowych” przeznaczono do wzniesienia kopca. Jego usypywanie zakończyło się w sierpniu 1964 r., następnie roboty przerwano na kilka miesięcy, aby masy ziemi osiadły. W tym czasie buldożerami wyrównywano teren pod pawilony, wycinano drzewa i tworzono aleję łączącą parkingi z kopcem. Miało to umożliwić ciężarówkom łatwiejszy dojazd pod kopiec. Ostatecznie nie podjęto realizacji części projektu, która nawiązywała do wrześniowej obrony: zrezygnowano z budowy pawilonu, w którym miała się znajdować plastyczna mapa (diorama) Westerplatte59.

Wiosną 1966 r. z kamieniołomów w Strzegomiu i Borowie przywieziono 236 granitowych bloków o wadze od 6 do 12 t, które miały posłużyć do budowy samego pomnika. 3 maja zamknięto teren dla zwiedzających do czasu ukończenia prac60. Tempo robót było bardzo intensywne, a termin ich ukończenia i uroczystego odsłonięcia budowli wyznaczono początkowo na 1 września 1966 r. Oprócz rocznicy wybuchu II wojny światowej wielka uroczystość miała wejść w skład obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego i swoim rozmachem propagandowo przysłonić centralne uroczystości milenijne Kościoła, które odbywały się 28 i 29 maja 1966 r. w gdańskiej Bazylice Mariackiej, gromadząc wielotysięczne rzesze wiernych61.

W ostatniej chwili, tuż przed 1 września, postanowiono zmienić termin odsłonięcia pomnika. Decyzja ta była logiczną konsekwencją wcześniejszych działań zmierzających do minimalizacji źródeł wrześniowych reminiscencji, które wywoływało Westerplatte. 15 lipca 1966 r. sekretarz KW PZPR w Gdańsku, Tadeusz Wrębiak, w piśmie do kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR, Leona Stasiaka, przyznawał, że rok wcześniej przyjęto wstępny termin na 1 września, a w harmonogramie prac przewidziano zakończenie głównych robót do pierwszych dni września. Wrębiak nie tłumaczył powodów przeniesienia uroczystości na inny dzień względami związanymi z postępem robót, lecz podawał motywację sensu stricto ideologiczną:

„W międzyczasie szereg środowisk, w tym również środowisko kombatanckie, zwracało się z prośbą o przesunięcie terminu odsłonięcia pomnika z 1 września, sugerując równocześnie następujące terminy:

12 października – rocznica powstania Ludowego Wojska Polskiego – Dzień Wojska Polskiego

30 marca – rocznica Wyzwolenia Ziemi Gdańskiej (1945 r.)

9 maja – Dzień Zwycięstwa.

Po analizie Sekretariat Komitetu Wojewódzkiego doszedł do wniosku, że najlepiej będzie dokonać uroczystego odsłonięcia pomnika w Dzień Wojska Polskiego, tj. 12 października 1966 r. Za powyższym terminem przemawia następujący argument: Pomnik Bohaterów Westerplatte symbolizuje nie tylko bohaterską obronę żołnierza polskiego w 1939 r., lecz także wkład Polaków na morzach świata podczas II wojny światowej, jak również bohaterską, zwycięską już tym razem walkę żołnierzy Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, którzy przy boku Armii Radzieckiej wyzwolili Ziemię Gdańską”62.

Jako że 12 października 1966 r. wypadał w środę, uroczystość postanowiono zorganizować w niedzielę, 9 października. Przeniesienie odsłonięcia pomnika na dzień wolny od pracy świadczyło o tym, jak wielką wagę przykładano do planowanego święta i przekazu, który miał nieść ze sobą monument.

Joanna Hübner-Wojciechowska pisała, że w dawnej Polsce przygotowania do odsłonięcia pomnika „trwały tygodniami, z tej okazji miasto przybierało odświętną szatę. […] Uroczystość przygotowywano z dużą starannością, dbano o jej właściwą oprawę plastyczną, muzyczną i literacką. […] Oficjalnej stronie obchodów towarzyszyły popularne festyny, rycerskie turnieje i fajerwerki puszczane o zmierzchu ku uciesze tłumów”. Uroczystości takie miały charakter sakralny z ceremoniałem religijnym63.

Korzystając z tradycji, komunistyczny aktor pamięci organizował w ramach swojej pozycji społecznej i politycznej wielkie uroczystości i manifestacje, które uznawał za instrument kreujący poczucie wspólnoty wokół bieżących celów. W trakcie konkretnej uroczystości rządzący obejmowali w symboliczne posiadanie i władanie pamięć o wydarzeniach i związany z nią teren. Służył temu przyjęty ceremoniał, który składał się z ciągu punktów utrwalających pamięć – odgrywanych przez reprezentantów władzy i tzw. przedstawicieli społeczeństwa: organizacji, stowarzyszeń itp. Tworzono poczucie wspólnoty rządzących ze zgromadzonym tłumem. Na początku ceremoniału okolicznościowe przemówienia wygłaszali reprezentant partii i społecznego komitetu, potem następowało odsłonięcie pomnika przez przedstawiciela władz lub świadka upamiętnionego zdarzenia. W dalszej kolejności delegacje składały wieńce i kwiaty; uroczystości wieńczyła część artystyczna – recytacja poezji i wykonywane na żywo utwory muzyczne64.

Uroczystość odsłonięcia pomnika na Westerplatte rozpoczęła się w niedzielę 9 października 1966 r. o 11.00. Zgromadziła wiele tysięcy osób, oddziały wojska i marynarzy. Dzień wcześniej, jak pisała prasa, w obecności byłych obrońców Westerplatte i przy dźwiękach werbli, „do otwartej krypty przy Pomniku Czołgu” delegacje kombatantów złożyły dwanaście urn z ziemią z najważniejszych bitew65. „Takich tłumów Gdańsk nie widział. Ponad 50 tys. ludzi na uroczystości pomnika Bohaterów Obrony Westerplatte” – informował na pierwszej stronie „Dziennik Bałtycki”. Najwyższe władze reprezentowali m.in.: wiceminister obrony narodowej, gen. dyw. Wojciech Jaruzelski; przewodniczący Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, minister Janusz Wieczorek; sekretarz generalny ZBoWiD, wiceminister Kazimierz Rusinek; gen. Mieczysław Moczar i dowódca Marynarki Wojennej, wiceadm. Zdzisław Studziński66. Na odsłonięcie pomnika nie przyjechali Władysław Gomułka i Józef Cyrankiewicz, którzy już następnego dnia rozpoczynali wizytę na Kremlu.

Uroczystość rozpoczął raport złożony gen. Jaruzelskiemu przez szefa Sztabu Marynarki Wojennej kadm. Ludwika Janczyszyna. Dłuższe przemówienie wygłosił członek Biura Politycznego KC PZPR Ignacy Loga-Sowiński. Odtworzył powtarzane po wielekroć propagandowe formułki związane z Westerplatte: o sojuszu z potęgą obronną ZSRR i państwami Układu Warszawskiego, o zagrożeniu ze strony militaryzmu niemieckiego i prawie półmilionowej armii RFN. Mówił o piętnowaniu bierności wobec faszyzmu, czego „najbardziej konsekwentnym wyrazicielem była klasa robotnicza, komuniści polscy”. Bitwę na Westerplatte z 1939 r. kontynuowała PPR – „nowa siła kierownicza społeczeństwa polskiego”. Dzięki niej „tu, do Gdańska, na znaczony krwią wrześniowych obrońców piasek Westerplatte, wrócił żołnierz polski po 5 latach, na radzieckim czołgu”67.

Odsłonięty na historycznym terenie obelisk można sytuować w wymiarze artystycznym (korzystając z typologii Władysława Hasiora) jako połączenie kanonu estetycznego pomnika-słupa z pomnikiem-mieczem wbitym w ziemię68. Pomnik miał początkowo nosić nazwę Obrońców Westerplatte, ale jego ostateczny kształt przyniósł odejście nie tylko od symboliki obrony Składnicy, ale też jedynie pretekstowo potraktował miejsca wrześniowej chwały oręża polskiego. W konsekwencji zaczęto używać nazwy Pomnik Bohaterów Westerplatte ewentualnie Obrońców Wybrzeża69.

Mariusz Wójtowicz-Podhorski napisał o inskrypcjach widniejących na pomniku następująco: „nazwę Westerplatte upchnięto w granitowym bloku na samym dole (tak jak Hel i Oksywie. Ważniejsze były napisy Lenino, Kołobrzeg czy Murmańsk. Komunistyczna władza zaczęła więc używać równolegle nazwy Pomnik Obrońców Wybrzeża. Tylko nad jakim wybrzeżem miały leżeć Studzianki, których nazwa również widnieje na pomniku?”. I dalej: „Na szczycie […] pomnika kształtem kojarzącego się z indiańskim totemem widoczne są popiersia dwóch żołnierzy (marynarz i żołnierz wojsk lądowych) o butnych twarzach, których ani uzbrojenie (tzw. pepesza), ani umundurowanie, ani tym bardziej rysy twarzy nie wskazują, by mieli to być polscy żołnierze. Oprócz wcześniej wymienionych nazw znaleźć można także napis Chwała wyzwolicielom i dzięki temu wiadomo, komu tak naprawdę ten pomnik jest poświęcony. Swoistym kuriozum jest napis Poczta Gdańska. Dla przypomnienia wspomnieć trzeba, że przed wybuchem wojny poczta gdańska była pocztą niemiecką. Twórcom zapewne chodziło o Pocztę Polską w Gdańsku, ale fakt faktem, że oprócz tzw. wyzwolicieli pomnik gloryfikuje też niemieckich pracowników poczty w Wolnym Mieście Gdańsku”70.

Obok pomnika twórcy koncepcji zagospodarowania przestrzennego umieścili wiele instalacji o charakterze antywojennym i sławiących pokój. Tuż pod kopcem zostało ustawionych siedem rur o różnych grubościach, które miały symbolizować siedem dni obrony. „Nie wiedzieć czemu – pisze Wójtowicz-Podhorski – ten swoisty »kalendarz« czyta się od prawej strony, bo najcięższy dzień, 2 września, jest drugim najgrubszym zniczem właśnie z prawej”71.

Projekt Haupta zmieniał teren Westerplatte w park miejski, usiany „dziełami sztuki” w postaci fragmentów sowieckiego czołgu IS-2 z napisami „Koszary” czy „Wartownia nr 3”. „Co nie pasowało do »wizji«, zrównano z ziemią, jak m.in. pozostałości po schronach amunicyjnych, wały je otaczające i nasypy bocznic”72.

W 2003 r. Robert Traba, charakteryzując instalacje pomnikowe z czasów PRL, pisał następująco: „Generalnie obowiązywało w Polsce Ludowej pięć wątków, które starano się oficjalnie upowszechniać w pamięci zbiorowej:

Walki Ludowego Wojska Polskiego […];

Polsko-radzieckie braterstwo broni;

Bohaterstwo Armii Radzieckiej;

Upamiętnienie wojny obronnej 1939 r. (od schyłku lat sześćdziesiątych);

Upamiętnienie ruchu oporu głównie w formie pomników Armii Ludowej i Gwardii Ludowej […] bądź po prostu »partyzantów«”73.

Pomnik na Westerplatte był tego rodzaju instalacją, która pomieściła wszystkie wymienione wątki, a nawet dodała nowe, jakie dopuszczała w tym czasie komunistyczna władza (nazwy niektórych bitew z frontów zachodnich). Westerplatte, Hel i Oksywie funkcjonowały tu na jednym poziomie przekazu z Murmańskiem, Lenino i Kołobrzegiem; kosynierzy gdyńscy z Dunkierką i Narwikiem.

Oddajmy jeszcze raz głos Joannie Hübner-Wojciechowskiej: „Z chwilą zakończenia obchodów, gdy ludzie rozejdą się do domów, na opustoszałym placu pozostaje pomnik. Od tego dnia rozpoczyna się trwający latami proces zrastania się pomnika z otaczającą go przestrzenią architektoniczno-urbanistyczną i wrastanie w świadomość społeczną. […] Zadaniem twórcy jest m.in. jak najlepsze wkomponowanie dzieła w otaczającą przestrzeń. W miarę upływu czasu pomnik pokonuje dominację miejsca, sam zaczyna na nie oddziaływać, kształtować je w odmienny sposób, nadając mu często nowe znaczenia i odmienny charakter. W rezultacie piętno, jakie odciska na miejscu, w którym się znajduje, powoduje, że nagły brak pomnika wyczuwa się jako pustkę. Bez względu na walory artystyczne i poziom rzeźbiarskiego wykonania pomnik zrasta się na trwałe w wyobraźni mieszkańców z ich miastem. Codzienne z nim obcowanie, w konsekwencji przyzwyczajenie, utrudnia lub wręcz uniemożliwia jego obiektywny osąd”74.

Z pewnością budowa kopca na Westerplatte i postawienie masywnego pomnika diametralnie zmieniły historyczny nośnik pamięci, którym był teren pola bitwy, oraz przeobraziły treści, jakimi teren ten oddziaływał na odbiorcę. Monument stał się obowiązkowym punktem programu wycieczek zwiedzających Trójmiasto, a olbrzymia rzeźba wyobrażająca twarz wpatrującą się w przestrzeń (z oczami utworzonymi z głów wyrzeźbionych żołnierzy) stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów Trójmiasta i była traktowana jak zabytek75. Pomnik był inspiracją dla szkół i drużyn harcerskich, które – przybierając imię Obrońców czy Bohaterów Westerplatte – umieszczały na sztandarze jego wizerunek. Zwyczajowo zdjęciem pomnika zaczęto ilustrować teksty prasowe i wzmianki o Westerplatte w przewodnikach. Rzeźba pojawiła się na znaczkach pocztowych i widokówkach. Monument stał się desygnatem Westerplatte – zdominował wizualny przekaz płynący z półwyspu i zawłaszczył topograficzną przestrzeń miejsca pamięci.

Mimo ogromnej popularności pomnika można jednak mieć wątpliwości co do jego propagandowego oddziaływania. Warto zauważyć, że przez swoją wielowymiarową warstwę znaczeniową, poszerzaną jeszcze w kolejnych latach (dodawano nowe elementy otoczenia), jego symbolika pozostawała rozmyta. Pomnik-kopiec niszczył treści odwołujące się do prostoty wrześniowych walk (co upamiętniał przed zmianami cmentarzyk) i stawał się pojemnym pars pro toto historycznej propagandy; w kolejnych latach dopisywano mu uwspółcześnione treści polityczne. Jednak semantyka inskrypcji na pomniku i napisów wokół niego, następnie zmienne, coroczne przekazy propagandowe powodowały, że poza akcentem antywojennym widok monumentu wywoływał raczej chaos poznawczy. Górujący nad Gdańskiem i stanowiący w zamierzeniach władz dominantę ideologiczną posąg budził niejasne emocje. Wrażenie monumentalności nie było asumptem do tworzenia żadnych powtarzalnych treści; całość pozostawała niezrozumiałą artystycznie instalacją, o podobnie nieuchwytnej symbolice, co inne pomniki powstałe w tamtych czasach76.

Dopiero po zrealizowaniu budowy kopca i odsłonięciu pomnika można było podjąć prace mające na celu uratowanie jednego z wielu niszczejących reliktów obrony z 1939 r. – wartowni nr 177. Aby ustalić, jak wyglądały fundamenty „Jedynki”, były obrońca Składnicy – Michał Gawlicki – skontaktował się z Edwardem Szewczukiem, który pamiętał budowę tego obiektu w latach 1933–1934. W 1965 r. odbyło się zebranie Komisji Ochrony Zabytków przy Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krajoznawczym, poświęcone m.in. utworzeniu w Ratuszu Głównomiejskim w Gdańsku muzeum. Na zebraniu tym pojawił się Gawlicki (pracujący w tym czasie w Kapitanacie Portu), który stwierdził: „Panowie radzicie tutaj o obiektach, które stały wieki i dalej stać będą, a na Westerplatte właśnie chcą wysadzić w powietrze wartownię nr 1”. Bezpośrednio po zebraniu Gawlicki wraz z inż. architektem Aleksandrem Ślusarzem, dr. Andrzejem Januszajtisem i dr. Januszem Ciemnołońskim z Wydziału Architektury Politechniki Gdańskiej udał się na Westerplatte78.

Projekt przesunięcia wartowni wykonał oraz zorganizował prace inż. architekt Aleksander Ślusarz. Szukając wsparcia u władz centralnych w Warszawie, spotkał się m.in. z członkiem Rady Naczelnej ZBoWiD i przewodniczącym Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa – Januszem Wieczorkiem, który obiecał mu poparcie i pomoc finansową79.

Lokalne, gdańskie władze nie kwapiły się z wydaniem zgody na ocalenie reliktu wrześniowej obrony. Prawdziwą walkę z przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, Piotrem Stolarkiem, który stanowczo sprzeciwiał się koncepcji przesuwania wartowni, stoczyli przedstawiciele Komisji Ochrony Zabytków w składzie: dr Janusz Ciemnołoński, dr Andrzej Januszajtis i inż. architekt Aleksander Ślusarz. „Są trzy ekspertyzy o braku możliwości przesunięcia i decyzja w tej sprawie już zapadła, a tutaj znaleźli się poprawiacze” – miał powiedzieć Stolarek. „Doszło do ostrej wymiany zdań, w czasie której inż. Ślusarz powołał się na poparcie min. Wieczorka. To jeszcze bardziej podgrzało atmosferę. Stolarek podszedł do telefonu i połączył się z min. Wieczorkiem. Po rozmowie powiedział: – Róbcie sobie, nie będę wam przeszkadzał, ale zobaczymy, jak to się skończy”80.

Prace mające na celu ratowanie „Jedynki” ruszyły w końcu 1966 r. Po żmudnych i kłopotliwych przygotowaniach technicznych wykonano wykop, a następnie ułożono w nim tory, po których wartownia miała przejechać trasę ok. 55 m na nowe miejsce. Udaną operację przesunięcia wartowni zrealizowano 7 marca 1967 r.81 Wydarzenia filmowała i pokazała w swoim programie TVP Gdańsk. Reportaż kończył się najazdem kamery na twarz inż. Ślusarza, a spiker mówił: „To jest człowiek, który uratował wartownię przed wysadzeniem w powietrze i był odpowiedzialny za wszystko od początku do końca”82. Przesunięcie wartowni nie skutkowało jednak podjęciem dalszych robót. Niezabezpieczony i niszczejący budynek musiał czekać jeszcze kilka następnych lat na decyzję ratującą go przed ruiną i ustanawiającą w jego ścianach ekspozycję muzealną.

W końcu lat sześćdziesiątych powrócono do zwyczaju sprowadzania do kraju szczątków wielkich Polaków. Praktyka ta była elementem ugruntowanej już polskiej tradycji upamiętniania i oddawania czci bohaterom83. W latach 1946–1947 zdecydowano się sprowadzić do Polski prochy Juliana Marchlewskiego, gen. Lucjana Żeligowskiego i gen. Stanisława Sosabowskiego. W kolejnym okresie praktyk tych zaniechano, gdyż uznano, że kult dla szczątków zmarłych nie odpowiada wymogom ideologicznym. Starano się w tym czasie kreować własnych bohaterów, takich jak: Karol Świerczewski, Małgorzata Fornalska, Janek Krasicki czy Hanka Sawicka. Jedynym wrześniowym bohaterem stał się Marian Buczek – legionista i przedwojenny komunista przetrzymywany w sanacyjnych więzieniach, który po amnestii zaciągnął się we wrześniu 1939 r. do wojska i zginął, prowadząc atak na niemiecki ckm.

Ukazywanie przykładu jednostek nigdy w marksistowskiej wykładni dziejów nie mogło przysłonić wartości ogólnych. Warto w tym kontekście przytoczyć stanowisko Eugeniusza Olczyka z Wojskowej Akademii Politycznej, wyrażone w 1978 r.: „Stojąc jednoznacznie na gruncie osiągnięć teorii marksistowsko-leninowskiej, nasza propaganda tradycji orężnych z okresu drugiej wojny światowej na pierwsze miejsce wysuwała wartości, a nie osoby; idee lub czyny, a nie ich pojedynczych twórców; organizacje i ugrupowania, a nie ich przywódców. […] Popularyzuje się Związek Patriotów Polskich, ale nie jego twórców; 1 Dywizja Piechoty im. T. Kościuszki i jej historyczny bój pod Lenino eksponowane są z punktu widzenia słusznej myśli politycznej kolektywu, a nie – określonej jednostki; mówi się o bohaterstwie żołnierzy w walkach o Wał Pomorski i Kołobrzeg, podczas forsowania Nysy Łużyckiej, w bojach pod Budziszynem i Dreznem, o bohaterstwie załogi Westerplatte itd., a nie o dowodzących w tych bitwach”. Komentując wyniki badań opinii publicznej, Olczyk zwracał jednocześnie uwagę: „Od 1969 r. (od czasu szerokiej kampanii propagandowej związanej z 30-leciem września) wyraźnie wzrosła popularność dowódcy załogi Westerplatte majora Henryka Sucharskiego oraz dowódcy cywilnej obrony Warszawy w 1939 r. – Stefana Starzyńskiego”84.

W 1966 r. główny ideolog partyjny i najbliższy współpracownik Gomułki, Zenon Kliszko, zamierzając instrumentalnie wykorzystać polską tradycję, zaangażował się w sprowadzenie do kraju prochów Cypriana Kamila Norwida. W 1969 r. został urzeczywistniony pomysł przywiezienia do kraju zwłok bohatera z 1939 r., gen. brygady Franciszka Kleeberga – dowódcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej, która 5 października 1939 r. stoczyła ostatnią bitwę polskiej wojny obronnej85.

Od początku lat sześćdziesiątych starania w sprawie sprowadzenia do kraju szczątków mjr. Sucharskiego zaczęła podejmować jego siostra Anna Bugajska. „Przeżyłam […] okropnie moment, gdy do kraju wracały prochy gen. Kleeberga. On kończył wojnę, a Heniek zaczynał” – wspominała. „Władze omijały ten temat z daleka. Jeden raz na początku lat sześćdziesiątych po naszych [z mężem – przyp. K.Z.] rozmowach ze ZBoWiD-em w Gdańsku przysłano pismo z Zarządu Głównego. Zapraszali do Warszawy. Rysiek, syn, był wtedy w domu […]. Pojechaliśmy oboje. Z pismem w ręku wchodzimy do pokoju, do którego nas zapraszano, i pokazuję siedzącemu za biurkiem jakiemuś grubemu
wojskowemu. Chyba był pułkownikiem. Czyta ten papier i pyta: »A kto to był ten Sucharski?«. Aż mnie zatkało… Mieliśmy przyjechać jeszcze raz, ale już nie miałam serca… A ze strony władz zaległa znacząca cisza”86.

W świetle doktryny ludowego Wojska Polskiego wprowadzanej m.in. na żołnierskich szkoleniach poddanie Składnicy po siedmiu dniach obrony nie było niczym chwalebnym. Usłyszeli o tym m.in. twórcy filmu Westerplatte na festiwalu filmowym w Moskwie. Decyzja o sprowadzeniu szczątków mjr. Sucharskiego stanowiła zatem dysonans w stosunku do oficjalnie wprowadzanych sowieckich wzorców. Ciekawy list czytelnika dotyczący tej kwestii przywołał w swojej książce Jacek Trznadel:

„Szanowny Panie Jacku,

Jak zsowietyzowana była nasza armia – mentalność naszej kadry – niech zaświadczy jeszcze jeden fakt.

Znowuż szkolenie polityczne. Politruk tym razem wpaja nam doktrynę sowiecką/stalinowską, według której żołnierz polski – podobnie jak sowiecki – musi zwyciężyć lub… umrzeć. Oświadcza nam kategorycznie, że żołnierz, który się podda, będzie rozstrzelany. Ponieważ – jak i zapewne większość moich kolegów – nie miałem ochoty umierać za »russkaju sławu, sawieckuju dierżawu«, proszę o głos i pytam się, co mam zrobić, gdy w dobie powszechnych niedoborów na front nie dowiozą nam amunicji, a nad moim okopem stanie w rozkroku i z automatem w ręku dobrze odpasiony Szkop?

Politruka zatkało. Czyżby żołnierz chciał się poddać? Prawie krzyczy:

– A co macie oprócz broni?! No?!

– Mam… no… no… saperkę?

– No tak, widzicie!

– I co saperką…?

– Saperką!

– W kolano?

– W kolano!!!

Tu cała kompania gruchnęła gromkim śmiechem, niektórzy płakali, inni spadli z taboretów.

– Obywatelu… a w takim razie dlaczego tow. Gierek zezwolił na sprowadzenie prochów majora Sucharskiego, dowódcy obrony Westerplatte?

– Jak to? Żołnierzu, co wy mówicie?!

– Ano tak to, gdy żołnierze z Westerplatte szli do niewoli, mieli nie tylko łopatki, ale i skrzynkę amunicji.

Politruk już sam nie wiedział, czy major Sucharski był bohaterem lub zdrajcą, czy też tow. I sekretarz nie popełnił błędu, pozwalając na powrót prochów majora.

I na tym zakończyliśmy przyswajanie sobie sowieckiej doktryny i obowiązków żołnierza socjalistycznej armii”87.

Na fali obchodów czterdziestej rocznicy wybuchu II wojny światowej w „Głosie Wybrzeża” został 2 września 1969 r. opublikowany pierwszy artykuł, w którym postulowano sprowadzenie szczątków majora do Polski. Autor formułował swój apel ostrożnie, opatrując go wstępnie szerszym uzasadnieniem. W tekście czytamy: „Rozsiane po cmentarzach – a często i bezdrożach – całego prawie świata, świadczą groby Polaków o dziejach naszego narodu, o polskim losie, który tak często w minionym czasie układał się tragicznie. […] Gromadzić wszystkie te prochy i z pietyzmem przenieść je na polską ziemię byłoby wprost niemożliwe. Są jednak prochy, które pragnęłoby się mieć w Polsce. Są prochy żołnierzy postępu i żołnierzy wolności, nad którymi chciałoby się pochylić głowę w chwilach sposobnych do skupienia, chciałoby się dać wyraz czci i pamięci dla nich samych, a w ich osobach równie dla tych wszystkich, których pociągnęli swoim przykładem do bohaterstwa i poświęcenia. Są takie prochy, których nie wahamy się przenosić z obcej, do polskiej ziemi. […] 30 sierpnia 1946 r. zmarł w Neapolu i pochowany został na cmentarzu Casamassima mjr Henryk Sucharski, dowódca bohaterskiej załogi Westerplatte, której walka w tych właśnie dniach z całą wyrazistością staje przed nami w pamięci. Proponujemy przeniesienie prochów obrońcy Westerplatte na Wybrzeże Gdańskie. Niewątpliwie grób Majora Sucharskiego w miejscu przesiąkniętym krwią westerplatczyków również miałby wymowę symbolu. Ten chłopski syn i świetny oficer, urodzony w Gręboszowie (woj. krakowskie), powinien spocząć w ziemi, której obrona postawiła go w szeregu najpierwszych żołnierzy Rzeczypospolitej”88.

Postulat nie doczekał się realizacji za rządów ówczesnej ekipy Władysława Gomułki. Zdaniem Anny Bugajskiej, autorem tekstu był redaktor Tadeusz Jabłoński (Paweł Dzianisz), który w 1969 r. przeprowadził się z Bydgoszczy do Gdańska i podjął pracę w „Głosie Wybrzeża”. „Jego artykuł – wspominała Bugajska w 1988 r. – wywołał niezadowolenie gdańskiego komitetu wojewódzkiego partii, uważającego, że »teraz nie czas«”89. W 1969 r. Miejska Rada Narodowa w Gdańsku podjęła natomiast uchwałę o nazwaniu imieniem mjr. Henryka Sucharskiego jednej z ulic prowadzących w kierunku Westerplatte.

Czas na zajęcie się zasygnalizowaną „potrzebą” nadszedł po wydarzeniach Grudnia ’70, gdy na Wybrzeżu milicja i wojsko krwawo spacyfikowały demonstracje robotnicze. Pogromy obciążyły konto komunistycznych mocodawców – uważanych za sprawców zbrodni90. „Przypuszczano, że po politycznych zmianach roku 1970 i 1971 nowe władze partyjne będą bardziej skłonne do wyrażenia zgody na przeprowadzenie patriotycznej manifestacji na Westerplatte – pisał Rafał Witkowski. – Tak działo się po każdym przełomie w Polsce Ludowej, że osłabiona partia gotowa była pójść w pierwszym okresie na pewne ustępstwa, na liberalizację w dziedzinie głoszenia prawdy o polskich tradycjach narodowych”91.

Zgodnie z przewidywaniami ekipa Edwarda Gierka podjęła działania mające na celu przełamanie kryzysu legitymizacji. Na początku lat siedemdziesiątych zapadła decyzja o budowie Stoczni Północnej w Gdańsku i nazwaniu jej imieniem Bohaterów Westerplatte. Inwestycja stała się jednym ze sztandarowych posunięć nowej ekipy, która stawiała na przyspieszenie rozwoju gospodarczego i rozpoczęła politykę otwarcia na świat. Rozwinięcie kontaktów handlowych z krajami Zachodu nie oznaczało w żadnym razie odejścia od ścisłej podległości wobec Moskwy, widocznej w każdej dziedzinie życia: gospodarczej, politycznej, jak również kulturalnej.

25 stycznia 1971 r. Edward Gierek przybył do Gdańska, gdzie w słynnym wystąpieniu kierowanym do stoczniowców zapytał: „No więc jak, pomożecie?”. 5 października 1971 r. w czasie oficjalnej wizyty na Kremlu I sekretarz KC PZPR mówił do przywódcy ZSRS Leonida Breżniewa: „Będziemy musieli pracować nad tym, aby odbudować autorytet wojska w społeczeństwie”92. Jednym z elementów „odbudowy autorytetu wojska w społeczeństwie” była z pewnością rozpoczęta miesiąc wcześniej operacja sprowadzenia na Westerplatte prochów mjr. Sucharskiego.

Ówczesny sekretarz do spraw propagandy KW PZPR w Gdańsku, Tadeusz Fiszbach, wspominał w 2011 r.: „ciężkie to były chwile, ale powinność i obowiązek znajdowały się na pierwszym planie. Miałem kontakt naturalny i bieżący z ludźmi, wiedziałem, co odczuwają – bez korekty i cenzury. Dlatego pojechałem do Gierka i powiedziałem, że trzeba wyrazić zgodę polityczną, żeby sprowadzić prochy majora Sucharskiego, gdyż będzie to pomost między władzą, mieniącą się wtedy ludową, a obywatelami”93.

Aby sprowadzić szczątki komendanta Westerplatte, należało uzgodnić to z rządem Włoch, ale też zdobyć zgodę rodziny. W misję uzyskania akceptacji siostry majora Sucharskiego zaangażowali się Leon Pająk i Zbigniew Flisowski. Nie czekając na powrót Anny Bugajskiej (przebywała w tym czasie za granicą), Flisowski napisał do jej męża list, w którym tłumaczył na wstępie, że adres otrzymał od Leona Pająka. „Jestem autorem tej dużej książki o Westerplatte, której piąte wydanie ukazało się niedawno, a które zapewne Pan widział – w skład tej książki wchodzi relacja śp. majora Sucharskiego” – przedstawił się. „Otóż wydaje mi się, że mógłbym wszcząć starania o sprowadzenie prochów majora Sucharskiego do Polski – wyłożył. – Uważam, że powinien spoczywać tu, skąd pochodzi, a nie gdzieś w obcym świecie. Oczywiście sprawy tej nie można by załatwiać bez zgody Pana żony, siostry majora Sucharskiego”. Prosząc o listowną odpowiedź na propozycję, Flisowski wyraził nadzieję, że przyjedzie wkrótce do Gręboszowa, aby odwiedzić Bugajskich „razem z pp. Pająkami”, i dodawał: „i wówczas poznalibyśmy się osobiście”94.

W szeroko zakrojoną operację postanowiono zaangażować Kościół. W 1971 r. minister Janusz Wieczorek zaprosił do Warszawy ks. Jana Mertę, kapelana II Korpusu i ostatniego spowiednika majora. Kapłan opowiedział o swoich rozmowach z Sucharskim tuż przed jego śmiercią, wyrażając zrozumienie dla inicjatywy. „– Trzeba spełnić jego ostatnią wolę” – mówił, przekazując słowa komendanta, iż pragnie spocząć w Polsce95. Sprawą zainteresowano księży, którzy zaczęli odwiedzać Annę Bugajską, podkreślając pobożność majora i rozważając szczegóły sprowadzenia jego prochów do Polski.

W połowie 1971 r. w Gręboszowie pojawił się Zbigniew Flisowski wraz z Leonem Pająkiem i jego żoną. „Nie chciałam się zgodzić, bo jeśli przez tyle lat nie był bohaterem, to dlaczego miałby teraz nagle być za takiego uznany? – wspominała Bugajska w 1988 r. – Nie podobała mi się ta zmiana: od zapomnienia, pogardzania do wynoszenia na pomniki. Przecież u nas w Gręboszowie mieliśmy tego najlepszy przykład: budowa nowej szkoły. Miała mieć imię mjra Henryka Sucharskiego. Wszystko ustalono, została jedynie zgoda kuratorium w Krakowie. Jakoś przeciągali, więc w końcu 1963 r. wybrało się dwóch członków społecznego komitetu budowy szkoły […]. Od znajomego pracującego w kuratorium dowiedzieli się, żeby nawet nie przyjeżdżali: »Co to za bohater, który się poddał?« No i dano imię Bohaterów Westerplatte”96.

W lipcu 1971 r. do Anny Bugajskiej kolejny raz przyjechał Leon Pająk, tym razem z Aleksandrem Arendtem z gdańskiego ZBoWiD. Arendt, jak wspominała siostra majora, „w imieniu władz oficjalnie zaproponował sprowadzenie prochów Heńka i zorganizowanie oficjalnego pochowania na Westerplatte”. Bugajska jeszcze się wahała, dostrzegała instrumentalne podejście do życiorysu majora: „No bo żołnierz, i to pochodzący ze wsi – pasowało, ale już wierzący, chwalony przez Kościół – to nie było po tej »właściwej« linii”. Przedstawicielowi ZBoWiD powiedziała twardo: „– Dosyć tego! Nikt nie będzie dla siebie wybierał tego, co jest dla niego wygodniejsze. Był synem chłopskim, oficerem, walczył z Rosjanami i za to miał Virtuti (też jeden z zarzutów), ale był także głęboko wierzącym. I takim pozostanie”. Tłumaczyli jej, że powinien spocząć tam, gdzie polegli jego żołnierze, że Westerplatte odwiedzają tysiące ludzi. Ostatecznie przekonał ją dopiero redaktor Tadeusz Jabłoński, autor pierwszego tekstu postulującego sprowadzenie szczątków majora97.

Po uzyskaniu zgody Bugajskiej redaktor Jabłoński (Paweł Dzianisz) rozpoczął na łamach „Głosu Wybrzeża” kampanię propagandową – w specjalnej rubryce, zatytułowanej Album mjr. Henryka Sucharskiego, publikował artykuły i wspomnienia przybliżające postać oficera. Należało wytworzyć odpowiedni klimat społeczny, w którym oficjalne przyjęcie mjr. Sucharskiego w poczet uznanych bohaterów i nadanie uroczystościom cech wielkiego czynu politycznego spotka się z uznaniem społecznym i przyniesie wzrost poparcia dla władzy98.

Siostra majora zgodziła się przekazać do rubryki w „Głosie Wybrzeża” wiele zdjęć i materiałów związanych z bratem. O pomyśle sprowadzenia szczątków pisała wkrótce cała prasa, zwłaszcza w Gdańsku i w północnej części Polski. „Koledzy moi ze studiów na KUL-u – wspominał ks. Ryszard Banach – wiedzieli, że się tym żywo interesuję, i przynosili mi artykuły. Pisano w nich tak, aby zrobić go czerwonym, a przynajmniej różowym. Aby był godnym do zaakceptowania dla władzy. Miał życiorys ku temu dobry, jako syn chłopa, pochodzący z rodziny działacza ludowego Jakuba Bojki, który był krewnym matki majora Sucharskiego”99.

Oprócz Tadeusza Fiszbacha i redakcji „Głosu Wybrzeża” w przedsięwzięcie zaangażowali się wiceprzewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku – Łukasz Balcer, gdańskie struktury ZBoWiD, „opiekunka” westerplatczyków Stanisława Górnikiewicz oraz dyrektor Muzeum Stutthof – Tadeusz Matusiak. Formalności we Włoszech pomagał załatwiać ks. Jan Merta.

21 sierpnia 1971 r. na polskim cmentarzu wojskowym w Casamassima odbyła się ekshumacja zwłok mjr. Sucharskiego. Jak wspominał ks. Merta, „obyło się bez wielkich kosztów […]. Kupiłem małą urnę, wziąłem dwóch chłopaków i odkopaliśmy. Wszystko było spłaszczone, resztki spróchniałej trumny przemieszane z ziemią i szczątkami. Jedyne, co było wyraźne, to sprzączka od paska. Nie wiem nawet, czy włożyli ją do urny”100.

Dominujący aktor pamięci od pierwszej chwili zadbał o odpowiednią oprawę: w obecności pracowników polskiej ambasady i dowództwa regionu wojskowego Bari kompania honorowa włoskiego IX Pułku Piechoty oddała honory, wciągnięto na maszt biało-czerwoną flagę, a trębacze odegrali hejnał. Urnę z prochami złożono w samochodzie wojskowym i przewieziono do polskiej ambasady w Rzymie. 27 sierpnia dotarła samolotem do Polski. O ekshumacji w uwznioślonym tonie informowała prasa: „Po długich latach prochy majora Sucharskiego spoczną obok prochów jego żołnierzy. Odnajdą tę ziemię, gdzie każde dziecko wie, jak zachowywał się w obliczu nieprzyjaciela i jakiej bronił sprawy”101.

Starannie opracowanej ceremonii sprowadzenia szczątków dowódcy Westerplatte towarzyszyły kamery telewizyjne i mikrofony sprawozdawców radiowych. „Około godz. 15 – pisał „Głos Wybrzeża” – na płycie wojskowego portu lotniczego w Warszawie gromadzi się grono tych, którzy będą świadkami pierwszego zetknięcia się prochów Majora z ojczystą ziemią. Wśród zebranych znajduje się siostra Majora Anna Bugajska z mężem, przedstawiciele władz wojskowych, administracyjnych i politycznych Warszawy, przedstawiciel Ambasady Włoskiej oraz delegacja gdańska, w skład której wchodzi m.in. Edward Łuczyński, b. obrońca Westerplatte”. Oprócz Anny Bugajskiej na lotnisku wojskowym pojawił się również kapitan rezerwy Mikołaj Troicki – żołnierz, który miał zawiesić polską flagę nad Berlinem w maju 1945 r. „W asyście kompanii honorowej – relacjonował dalej „Głos Wybrzeża” – przy dźwięku werbli, następuje uroczyste przeniesienie urny do samolotu wojskowego. Do samolotu wchodzi delegacja gdańska oraz przedstawiciel warszawskiej Komendy Garnizonu. Jest godz. 16.17, samolot nabiera rozpędu i unosi się nad ziemią. […] AN-24 zatacza łuk nad Westerplatte, przelatuje opodal pomnika obrońców Wybrzeża, składa Majorowi lotniczy hołd w miejscu jego walki. O godz. 17.15 pojawiamy się nad gdańskim lotniskiem, gdzie zebrały się tłumy ludzi, oficerowie wojsk lądowych i Marynarki Wojennej, kompania honorowa, przedstawiciele władz”102.

Z uwagi na niedawne wydarzenia na Wybrzeżu nad porządkiem podczas uroczystości czuwała ze szczególną uwagą i z wykorzystaniem wszelkich niezbędnych sił i środków Służba Bezpieczeństwa. „Zachodzi operacyjna potrzeba zabezpieczenia znanych nam osób wywodzących się z byłego podziemia politycznego, figurantów spraw oraz osób znanych z tendencji destrukcyjnych i wichrzycielskich wystąpień” – napisano w „Planie operacyjnego zabezpieczenia środowisk i figurantów w związku z uroczystościami na Westerplatte”. Szczegółowe działania operacyjne zakładały inwigilację środowisk „byłego podziemia politycznego AK”, „byłych oficerów sanacyjnych”, „elementu proniemieckiego”, separatystycznych środowisk regionalnych i „44 figurantów spraw wywodzących się spośród aktywnych uczestników wydarzeń grudniowych”103.

W przeddzień rocznicy wybuchu II wojny światowej urna z prochami majora z asystą honorową przejechała samochodem wojskowym głównymi ulicami miasta, po czym została wystawiona na widok publiczny w Dworze Artusa. W uroczystościach uczestniczyły nieprzebrane tłumy. „Przez cały Długi Targ aż do Zielonej Bramy – pisał „Głos Wybrzeża” – we wzorowym porządku ustawiła się wielotysięczna kolejka. W zadumie i ze wzruszeniem oddawano cześć człowiekowi, którego imię stało się symbolem bohaterskiej obrony Westerplatte. W środku sali ustawiono biało-czerwone podium, na którym spoczęła urna. U jej stóp płoną świece, ustawiono też statuę zaprojektowaną przez art. rzeźbiarza Zygfryda Korpalskiego, a wykonaną w gdyńskiej Stoczni Marynarki Wojennej. Przedstawia stylizowanego orła piastowskiego otulającego skrzydłem prochy bohatera. Na pierwszej honorowej warcie stają: I sekr. KW PZPR Alojzy Karkoszka, sekretarze KW Feliks Pieczewski, Tadeusz Fiszbach i Henryk Tkaczyk, przew. WKKP Jan Pelowski, przew. Prezydium WRN Tadeusz Bejm, przew. WK FJN Florian Wichłacz, prezes ZO ZBoWiD Piotr Stolarek”104.

Wśród tych, którzy przyjechali oddać hołd majorowi, znaleźli się jego byli żołnierze. „Trudno ich było zresztą rozpoznać: nieznani z twarzy, zmieszani z tłumem, skromni, uważający, że wtedy wykonali po prostu swój żołnierski obowiązek” – podkreślał dziennikarz „Dziennika Bałtyckiego”105. W tak ułożonym przekazie propagandowym chodziło o to, aby pokazać westerplatczyków wtopionych w tłum, symbolizujących postawę „zwykłych obywateli”, którzy w 1939 r. wypełnili swój żołnierski obowiązek, a obecnie spełniają go, uczestnicząc wraz ze społeczeństwem w uroczystościach zorganizowanych przez władzę. Mniej eksponowano informację, że kilku z nich dostąpiło zaszczytu pełnienia warty honorowej przy urnie, choć – dodawano od razu – pełnili ją obok przedstawicieli partii, rządu i wojska.

1 września urnę przewieziono na miejsce głównych obchodów – pod kopiec na Westerplatte, skąd uroczystości transmitowała do polskich domów telewizja106. „Pod kopcem Pomnika – relacjonowali dziennikarze „Głosu Wybrzeża” – ustawiają się w honorowej asyście pododdziały wszystkich oddziałów wojsk. Na czele poczet sztandarowy i kompania honorowa Jednostki Obrony Wybrzeża, dalej kompanie »Niebieskich Beretów« […]. Dalej poczty sztandarowe oddziałów WP noszących imię Bohaterów Westerplatte. […] Tuż przed godziną 17 przybywają: z-ca czł. BP KC PZPR min. obrony narodowej gen. broni Wojciech Jaruzelski […]” i inni107. „Obecni są również gdańscy konsulowie generalni ZSRR i NRD. Miejsce na trybunie zajmuje także siostra Majora Anna Bugajska. Rozpoczyna się manifestacja. Padają komendy wojskowe. Fanfarzyści grają sygnał Wojska Polskiego. Zabiera głos przew. WK FJN Florian Wichłacz oraz minister Wojciech Jaruzelski. F. Wichłacz odczytuje tekst uchwały Rady Państwa o nadaniu pośmiertnie Majorowi Henrykowi Sucharskiemu Krzyża Komandorskiego Orderu Virtuti Militari. Dekoracji urny dokonuje gen. W. Jaruzelski”108.

Po apelu poległych uformowano pochód – świecką procesję, która towarzyszyła urnie „w wędrówce do Czołgu-Pomnika”. Szli kolejno: kompania honorowa, za nią poczty sztandarowe i oficerowie niosący odznaczenia mjr. Sucharskiego, następnie urna, rodzina majora, przedstawiciele władz, westerplatczycy, uczestnicy walk o niepodległość, powstańcy wielkopolscy i śląscy. Autorzy prasowych relacji nie wymieniali słowa „cmentarzyk”, do którego zmierzał ten korowód. Major miał spocząć „na miejscu dawnej wartowni nr 5”, gdzie stanął „czołg I Bryg. Pancernej im. Boh. Westerplatte, symbol podjętej za przykładem westerplatczyków walki”. Rolnicy z Gręboszowa wysypali ziemię „z ojcowskiej zagrody”, westerplatczycy przynieśli wieniec ze 182 goździków, bo „tylu było obrońców tej reduty”. Oficerowie złożyli urnę w granitowej niszy zwieńczonej stojącym orłem, który skrzydłami przygarniał prochy bohatera109. Przemówienie, nazwane „Ostatnim raportem”, odczytał por. Leon Pająk: „Stając dziś przed Twoimi prochami przywróconymi ojczyźnie po 25 latach, melduję: Westerplatte jest znowu polskie. Rozbrzmiewa tu polska mowa, powiewają polskie sztandary i pełnią służbę polscy żołnierze. Cel walki, jaką podjęliśmy o świcie dnia 1 września 1939 r., został osiągnięty. […] Gdańsk na zawsze wrócił do Macierzy”110.

Wszystkie etapy uroczystości przebiegały jako rytuał o charakterze całkowicie laickim. Ostatni spowiednik majora i kapelan II Korpusu Polskiego we Włoszech, ks. Jan Merta, uczestniczył w uroczystościach, ale nie pozwolono mu wykonać jakiegokolwiek religijnego gestu. Zapamiętał, że szedł z grupą gręboszowian, wśród których znajdowała się rodzina mjr. Sucharskiego. W pewnym momencie podeszła do niego siostra majora i poprosiła: „– Księże kapelanie, tak bym chciała, żeby leżał w poświęconej ziemi”. „Byliśmy już przed grobem – wspominał ks. Merta w 1988 r. – spojrzałem, a tu wszędzie wojsko, nikogo nie wpuszczają. Przecinam szpaler, byłem w sutannie, zatrzymuje mnie jakiś kapitan: – Przepraszam, jestem ks. Merta, sprowadziłem prochy Sucharskiego, a to jego siostra… Przepuścili. Poświęciłem…”111.

Scenę tę w 2010 r. przypomniał sobie Antoni Moździerz: „Stałem na Westerplatte obok księdza i początkowo nie wiedziałem, że to ksiądz. Był po cywilnemu, w takim bereciku i w marynarce. Dopiero jak wyjął małe metalowe kropidełko i pokropił mogiłę, zorientowałem się, że to osoba duchowna. Następnie rozejrzał się na prawo i lewo, czy go ktoś nie widział, schował kropidełko, odwrócił się i odszedł”112. Jak wspominała Stanisława Górnikiewicz, „ks. kapelan Jan Merta z Przemyśla miotał się między osobistościami organizującymi uroczystości i błagał: »Pozwólcie do mikrofonu powiedzieć mi o Nim choć kilka słów, tych wypowiedzianych wówczas do mnie przed śmiercią o Polsce. Pozwólcie! – Nie! – brzmiała odpowiedź – nie wolno zmieniać ustalonego programu«. Żal mi go było ogromnie. Wiedziałam z ust siostry Majora, obecnej na uroczystości, iż brat jej Henryk był, jak i cała rodzina, bardzo religijnym i praktykującym katolikiem. Ale o obrządku katolickim w tamtym czasie mowy być nie mogło”113.

Szeroko prezentowane w mediach i zaplanowane na kilka dni uroczystości przyniosły wzrost popularności Westerplatte i mjr. Sucharskiego. Przez całą polską prasę przetoczyła się fala tekstów opisujących gdańskie wydarzenie i podkreślających zasługi władzy w upamiętnieniu postaci wielkiego Polaka. Major Sucharski stawał się „przykładem dowódcy, którego postawa stanowi syntezę heroizmu i humanizmu”114. „To nie pełen fantazji hulaka-kawalerzysta – pisał dziennikarz w typowym tekście. – […] Jako chłopski syn pozbawiony jest daru wyobraźni. Ma umysł na wskroś pragmatyczny. Ale instynkt żołnierski posiada niezawodny. A także poczucie rzeczywistości”115. Wiele szkół przyjęło po tych uroczystościach imię mjr. Sucharskiego116 (zob. Aneks nr 2); postać komendanta uwzględniano w nazewnictwie ulic i placów.

Stefan Figlarowicz, autor kolekcji zdjęć z uroczystości, po latach próbował ocenić fakt masowego udziału społeczeństwa gdańskiego w obchodach. „Nie umiem zinterpretować emocjonalnej reakcji społeczeństwa kilka zaledwie miesięcy po tragicznym Grudniu 1970 – mówił w 2011 r. – Myślę, że to, co działo się w Gdańsku, poruszenie niezwykłe, akceptacja ubiegłego ustroju – przedwojennego – była pierwszą, nazywam to – prymarną, powojenną manifestacją, która pociągnęła za sobą kolejne wydarzenia. To było podniesienie głowy gdańszczan. Przed papieskim »Niech zstąpi Duch Twój!« w czerwcu 1979. Przed solidarnym Sierpniem 1980. Przybyły tłumy ludzi – młodzi, starzy, coś ich przyciągnęło”117. Współautorka zdjęć Nina Smolarz wspominała: „To spotkanie w 1971 roku było legalne i nasze – wciąż nielegalne – uczucia patriotyczne wtedy przez moment stały się legalne. Nagle, w ciszy, skupieniu – swoją obecnością – powiedzieć można było, co się myśli i co się czuje”118. Z kolei Tadeusz Fiszbach podkreślił w 2011 r., że „sprowadzone prochy majora nas zbliżyły do siebie. To nie była manifestacja, to był naturalny patriotyczny odruch powinności wobec bohaterów narodowych”. Uzasadniona wydaje się refleksja, że gdańska manifestacja przypominała w pewien sposób warszawski wiec z 1956 r., który przyniósł masową, choć krótkotrwałą popularność dochodzącemu wówczas do władzy Władysławowi Gomułce. „Wszyscy pokładaliśmy w Gierku nadzieje, później się to zmieniło” – wspominał Fiszbach119.

Dopiero w 1974 r. dzięki wysiłkom weteranów z Westerplatte i przy finansowym wsparciu społeczeństwa udało się odrestaurować wciąż niszczejącą wartownię nr 1. Sprawą zajęła się w 1973 r. Stanisława Górnikiewicz, która oprócz etatu oficerskiego w Służbie Bezpieczeństwa prowadziła komisję historyczno-propagandową w kole ZBoWiD Gdańsk-Nowy Port, a na początku lat siedemdziesiątych przejęła od Michała Gawlickiego prowadzenie spraw ewidencyjnych i socjalnych związanych ze środowiskiem byłych westerplatczyków. Górnikiewicz postanowiła zainteresować losem „Jedynki” lokalne media. Ekipa TVP Gdańsk, która przybyła na miejsce, zastała wartownię w stanie opłakanym, bez dachu i drzwi120.

Po emisji materiału telewizyjnego do akcji przystąpiła redakcja „Głosu Wybrzeża”. W tekście Wartownia będzie odbudowana ogłoszono zamiar ratowania budynku, ale równocześnie podano informację, że mimo deklaracji pomocy ze strony przedsiębiorstw państwowych, wojska i młodzieży szkolnej na wykonanie niezbędnych robót brakuje funduszy. 5 grudnia 1973 r. nowy wojewoda gdański Henryk Śliwowski zlecił wydanie decyzji – pozwolenia na budowę obejmującego adaptację wartowni nr 1 na cele ekspozycyjne. Stanisława Górnikiewicz, poparta przez I sekretarza KW PZPR w Gdańsku – Tadeusza Fiszbacha, powołała Komitet Odbudowy Wartowni nr 1 przy Komitecie Dzielnicowym PZPR; jego nazwę zmieniono wkrótce na Społeczny Zespół Odbudowy Wartowni nr 1 z „opiekunką” westerplatczyków jako jego przewodniczącą121. Zespół spróbował wzbudzić społeczne zainteresowanie: rozesłał 300 apeli o pomoc, m.in. do szkół im. Westerplatte i zakładów pracy w województwie kieleckim. „Sekretarz propagandy” pytał Górnikiewicz: „– Powiedzcie, towarzyszko, co was skłoniło do uporczywego dążenia do odbudowania tej wartowni? Jesteście oficerem MO, członkiem partii […], gdyby rzeczywiście było to takie ważne, odbudowalibyśmy ją już ze dwadzieścia lat temu. Są ważniejsze problemy gospodarcze […], nie możemy ukończyć budowy przedszkola. […] Stoi przecież na Westerplatte pomnik – czy to nie wystarcza?”122.

29 czerwca 1974 r. odbyła się uroczystość, na którą przybyło 49 westerplatczyków. Stawiły się delegacje szkół, a wśród pierwszych zwiedzających wartownię znalazła się siostra mjr. Sucharskiego, Anna Bugajska, i Zbigniew Flisowski. Założono księgę pamiątkową i dokonano pierwszych wpisów. „Tylko ten kraj, który oddaje cześć i pamięć swoim bohaterom, może liczyć na poświęcenie i ofiarność następnych pokoleń – przemawiał w tym dniu Pająk. – […] Obok symbolu bohaterstwa w obronie wolności – jakim jest m.in. ta wartownia – rośnie Port Północny, symbol rozkwitu gospodarczego naszego kraju, dzieło na miarę drugiej Polski”123. Jego słowa miały być cytowanym w prasie komplementem, podkreślającym sukces gospodarczy ekipy Gierka, oraz spuszczać zasłonę milczenia na fakt, że przez tyle lat wartownia nie wzbudziła zainteresowania władz i ulegała dewastacji.

Uboga ekspozycja w wartowni z czasem wzbogaciła się o eksponaty pozyskiwane od rodzin westerplatczyków: zdjęcia, dokumenty, listy z oflagów. Przewodnikami oprowadzającymi turystów zostali mieszkający w Gdańsku westerplatczycy: mat Franciszek Bartoszak, mat Bernard Rygielski, strzelec Wiktor Ciereszko i strzelec Julian Dworakowski. „W sezonie – pisała Górnikiewicz – przewinęło się milion turystów”124.

Niewielki budynek, długo prezentujący bardzo skromną ekspozycję i otwarty jedynie w sezonie wiosenno-letnim, był przez kolejne lata jedynym punktem muzealnym na terenie Westerplatte. Pozostałe relikty obrony w dalszym ciągu pozostawały w stanie zaniedbania i popadały w ruinę. Sytuacja nie zmieniła się także po 2 stycznia 1980 r., gdy na wniosek Zarządu Koła ZBoWiD w Nowym Porcie wartownia nr 1 decyzją Ministra Kultury i Sztuki została przekazana Muzeum Historycznemu Miasta Gdańska, które przekształciło ją w swój oddział.

Ciekawe spostrzeżenia dotyczące wycieczki na Westerplatte przekazała jedna z młodych czytelniczek „Sztandaru Młodych”, która odpowiedziała na ogłoszony przez pismo konkurs „Westerplatte w moich oczach”, związany z premierą filmu Stanisława Różewicza. Jej wspomnienie powstało już po odsłonięciu pomnika, ale jeszcze przed założeniem muzeum w wartowni nr 1. Renowacja „Jedynki” i ustanowienie w jej wnętrzu ekspozycji nie oznaczały jednak znaczącej odmiany wizerunku miejsca pamięci. Prezentowane refleksje świadczą o wrażliwości młodej osoby, której oczekiwania związane z odwiedzinami Westerplatte zostały skonfrontowane z przykrą rzeczywistością.

„Westerplatte – to już tutaj. Wysiadamy – pisze Teresa Kowalówna. – Jakże tu się bardzo zmieniło, jak wszystko tu inaczej wygląda (trawniki?)125. Szybki tok moich myśli przerwały słowa naszego przewodnika: »Tu, na Westerplatte, o godzinie czwartej czterdzieści pięć 1 września 1939 roku padły pierwsze strzały drugiej wojny światowej…«. To codzienne jego słowa wypowiedziane bez odrobiny uczucia. Dopiero po wielu danych dotyczących ilości i typów broni przechodzimy do jedynej zachowanej wartowni. Wchodzimy do wnętrza: masa gruzu, gołe, odarte w kilku miejscach z tynku ściany, niewielkie okienka. Ta mała wartownia to jedna z owych dzielnie broniących się placówek. […] Ale wielkie wrażenie znika w momencie wyjścia z wartowni. Dlaczego? Początkowo sama nie potrafiłam tego zrozumieć. Potrafiłam odpowiedzieć sobie po chwili zastanowienia. Uderzyły mnie regularne angielskie trawniki, równo posadzone krzaczki czerwonych róż. Część ruin koszar stoi pośrodku dużego, równo przystrzyżonego trawnika, na którym znajduje się tabliczka: »Nie deptać zieleni«. Czyż ludzie decydujący o »uporządkowaniu« Westerplatte mieli prawo do tego, by zmiażdżyć doniosły nastrój tego miejsca? Czy mieli prawo z tej ziemi, która stała się symbolem bohaterstwa, zrobić park? Park dla turystów, by mogli sobie pospacerować. Ale przecież nie wszyscy przyjeżdżają tu jedynie po to, ażeby móc pospacerować sobie alejkami wśród kwiatów i zieleni. Istnieją ludzie odczuwający rozgoryczenie, bo ci ludzie umieją czuć i rozumieć. Im nie wystarcza ładnie utrzymany park, oni potrzebują czegoś więcej. Oni potrzebują przeżyć. Dzisiejsze Westerplatte stało się miejscem pielgrzymek. Młodzież szkolna »zwiedza Westerplatte« – tak się to szumnie nazywa. W rzeczywistości włóczy się alejkami, jedząc lody »Calipso«, rzuca papierki na ziemię i zaznacza swój pobyt tutaj w nader »kulturalny« sposób – wypisując stek głupstw na ścianach ostatniej wartowni. Następny etap każdej wycieczki to kupno pamiątek lub czegoś dla ciała (czym często bywa chłodny napój). Ci spragnieni turyści udają się wówczas do kiosku na parkingu i za 50 groszy kupują szklaneczkę wody sodowej u jednego z obrońców Westerplatte, który wydając resztę z pięciu złotych i miło się uśmiechając, rozdaje autografy. I to jest właśnie dzisiejsze Westerplatte. Jakież to przykre, czym właściwie jest to miejsce? Dla przeciętnego człowieka jest miejscem tyle samo znaczącym, co każde inne z równie ładnym widokiem na morze. Wdzięczna jestem władzom jedynie za to, że dla uczczenia heroizmu żołnierzy i dla udokumentowania, że ten skrawek ziemi jest tak bardzo polski, postawiły piękny, wspaniały pomnik”126.

W podobny sposób jak młoda Teresa Kowalówna pobyt na Westerplatte wspominał Jan Józef Szczepański, który odwiedził półwysep w czerwcu 1965 r., przygotowując scenariusz do filmu: „Westerplatte zalana wycieczkami. Ludzie liżą lody bambino i łażą po niechlujnie rozbabranym terenie, usłanym papierkami i szkłem rozbitych butelek, oglądają brzydkie zwaliska koszar, oprowadzani przez siwego paneczka w bereciku i zdeptanych sandałkach, który w wolnych chwilach sprzedaje w kiosku tandetne »pamiątki«, a który jest sierżantem Gawlickim, kawalerem Virtuti Militari, tym samym, który rozkręcał szyny o parę metrów od pozycji niemieckich”127.

Utworzenie w 1974 r. w wartowni nr 1 oddziału muzealnego zwróciło uwagę kręgów decyzyjnych na stan utrzymania Westerplatte. Jeszcze w tym samym roku redakcja „Głosu Wybrzeża” opublikowała dyskusję z udziałem prof. Haupta i Tadeusza Domagały – kustosza Muzeum Historycznego Miasta Gdańska128. Ten drugi opracował założenia programowe ustanowienia Muzeum Walki Oręża Polskiego Westerplatte-Wisłoujście129. Zakładał, że twierdza Wisłoujście będzie funkcjonować jako muzeum broni i wybitny przykład militarnej architektury portowej. Nowe muzeum miało się stać „nośnikiem wielkich tradycji wojska i narodu polskiego w walce o wyzwolenie narodowe i społeczne Polski oraz innych krajów”. Po raz pierwszy został wyeksponowany pomysł zweryfikowania „stopnia zachowania lub śladów pozostałych zabudowań Składnicy” i rozeznania „możliwości ich zagospodarowania” (s. 4). Autor zauważył, że „aktualny stan Westerplatte nie ma charakteru muzealnego i nie wywołuje nastroju miejsca upamiętniającego pole bitwy i poległych tu żołnierzy”, ponadto „przez wielu zwiedzających Westerplatte traktowane jest jako cel pogodnych i niefrasobliwych wycieczek” (s. 5). Domagała proponował, aby zagospodarowanie terenu przypominało, iż jest to „miejsce pamięci narodu”. Miały temu służyć estetyczne pawilony, parkingi, wejście na teren Składnicy, sala ekspozycyjna i mauzoleum poległych utworzone na miejscu cmentarzyka. Gdański kustosz proponował także „tam, gdzie to możliwe, pokazanie zarysu dawnych budynków Składnicy” oraz zastąpienie rzeźbą napisu „Nigdy więcej wojny”. Nad porządkiem i utrzymaniem terenu miało stale czuwać jedenaście osób (s. 8–9). Projekt pozostał jedynie na papierze.

W końcu lat siedemdziesiątych stało się coś, co diametralnie odmieniło sytuację polityczną i wpłynęło na klimat społeczny w Polsce. 16 października 1978 r. na papieża wybrano Polaka – kardynała Karola Wojtyłę. Społeczeństwo entuzjastycznie odebrało pierwszą pielgrzymkę Ojca Świętego do ojczyzny (2–10 czerwca 1979 r.), „w bardziej otwarty sposób wyrażając postawy obywatelskie i religijne”130. Pod koniec tej dekady w obliczu pogłębiających się trudności gospodarczych nastąpił rozwój opozycji, szczególnie intensywny w Gdańsku (powstały m.in. Wolne Związki Zawodowe). Władza przeciwstawiała się złym tendencjom i próbowała ratować sytuację przez uprawianie wzmożonej „polityki rocznicowej” połączonej z przypominaniem minionych osiągnięć i próbą kreowania nowych. Jak napisał Jacek Zygmunt Sawicki, „aktywizacja środowisk niepodległościowych spowodowała, że Biuro Polityczne KC PZPR zmuszone zostało do przeciwdziałania niekorzystnym dla władzy nastrojom społecznym i przyjęło nowe założenia ideowopolityczne oraz organizacyjne podnoszące rangę, a także rozszerzające zasięg oficjalnych obchodów o charakterze patriotycznym. Dotyczyło to przede wszystkim obchodów [w 1979 r. – przyp. K.Z.] 35-lecia Polski Ludowej oraz 40-lecia napaści Niemiec na Polskę i wybuchu II wojny światowej, ale także Powstania Warszawskiego”131.

Główne obchody rocznicy wybuchu II wojny światowej postanowiono zorganizować na Westerplatte. Nie było w tym nic dziwnego – miejsce to zostało przez lata skutecznie zawłaszczone przez komunistyczną władzę i jej ideologię. Płynący stąd przekaz, jako pochodzący z terenu symbolizującego pierwsze strzały tej wojny, umożliwiał partyjnym funkcjonariuszom sformułowanie przesłania, któremu mógł być nadany charakter międzynarodowy.

Uroczystości na terenie Składnicy w 1979 r. były ostatnimi tak wielkimi obchodami wybuchu II wojny światowej w badanym okresie. Stały się też zwieńczeniem propagandy sukcesu lat siedemdziesiątych, dziesięciolecia, w którym masowe i planowane w najdrobniejszych szczegółach imprezy były wyjątkowo preferowane przez władze.

29 sierpnia Ryszard Wojna budował wagę uroczystości w „Trybunie Ludu”, dzieląc się z czytelnikami informacją, że otrzymał list od jednego z młodych czytelników, który pytał o sens rozpamiętywania co roku klęski wrześniowej, gdyż „narody – jego zdaniem – umacnia pamięć o zwycięstwach, nie o klęskach”. Dziennikarz spokojnie wyjaśniał sens rozpamiętywania, a w innym tekście redakcja przypominała założenia planu „Weiss” – agresji na Polskę – i obronę Warszawy na wrześniowych barykadach. 30 sierpnia „Trybuna Ludu” recenzowała książkę Tamci żołnierze Aleksandra Rowińskiego, piszącego o „dobrze sytuowanych” weteranach ze „Schleswiga”, a 31 sierpnia ogłaszała postanowienie Rady Państwa o uczczeniu pamięci „40 rocznicy napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę”. Ustanawiano tym samym rytuał, który będzie powtarzany w kolejnych latach.

2 września w artykule Hołd bohaterom Września „Trybuna Ludu” zawiadamiała o rozpoczętym w Gdańsku trzydniowym zjeździe byłych obrońców Westerplatte, w którym uczestniczyło 91 żołnierzy132. Gdańskie obchody transmitowała telewizja i Polskie Radio. W tekście Żywa pamięć narodu przypominano myśl wodza rewolucji Włodzimierza Lenina i zachwalano sojusz polskiej lewicy ze Związkiem Sowieckim, który przyniósł „polskiej walce owoce”. Na stronie trzeciej przekrojowy artykuł Wojciecha Roszewskiego Spełniony obowiązek traktował o żołnierzach z Westerplatte. „Rozdziałem tego wojennego losu – pisał Roszewski – stało się nie tylko bohaterstwo, lecz także gorycz kapitulacji i tułactwo po obozach jenieckich. Po obronie Westerplatte przyszedł czas refleksji i rozważań. Dopiero wówczas ujawniła się nam w całej pełni samotność – Westerplatte w szczególności i w ogólności Polski. […] Obrona Westerplatte była jednym z epizodów wielkiej walki o powrót Gdańska do Polski i Polski do Gdańska”. „Właściwy epilog bitwy – wskazywał Roszewski – nie nastąpił w dniu 7 września 1939, lecz w dniu 7 kwietnia 1945 roku, gdy Niemcy oddali Westerplatte bez walki, a na półwysep pospołu z żołnierzami radzieckimi wkroczyli polscy marynarze kompanii desantowej pod wodzą porucznika Eugeniusza Jereczka”. A przecież o Pomorze walczyła także Brygada Pancerna „utworzona jeszcze na ziemi radzieckiej” – dodawał. Te historyczne refleksje, powtarzane przez dziesięciolecia funkcjonowania Polski ludowej, stanowiły dla dziennikarza „Trybuny Ludu” punkt wyjścia do pochwały bieżącej sytuacji w Polsce. Gdańskie symbole gospodarczego rozwoju: Stocznia im. Lenina i Port Północny, były dla niego widomymi źródłami satysfakcji.

3 września centralny dziennik KC PZPR obszernie poinformował o szczegółach uroczystości. Przemówienie E. Gierka na patriotycznej manifestacji w Gdańsku – głosił tytuł na pierwszej stronie. Przywódca partii składał na Westerplatte wieniec „od narodu polskiego” w towarzystwie Henryka Jabłońskiego, Piotra Jaroszewicza, Wojciecha Jaruzelskiego, Stanisława Kani i Jerzego Łukaszewicza133. Na stronie czwartej kontynuowano temat obchodów i podano wydarzenia z innych miast (nowy rok szkolny zauważono jedynie w krótkiej wzmiance). Opisano spotkanie westerplatczyków w Gdańsku oraz promocję absolwentów Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Pancernych im. Stefana Czarnieckiego pod Pomnikiem Obrońców i Wyzwolicieli Wybrzeża na Westerplatte, którą przeprowadził minister obrony narodowej gen. Jaruzelski134. Inne teksty akcentowały najważniejsze wątki polityczne. Według doniesień „Trybuny Ludu”, przesłanie z Westerplatte zostało zauważone na świecie. Moskwa nadała reportaż z półwyspu, na temat obchodów pisał dziennik „Wriemia”, w Paryżu, Bonn, Londynie i Sztokholmie pojawiły się publikacje informujące, że Polska pierwsza stała się celem agresji135.

W kolejnych dniach dziennikarze „Trybuny Ludu” nie pozwolili czytelnikom zapomnieć o przesłaniu z Westerplatte. Wciąż donosili o odgłosach uroczystości (6 września: Świat o rocznicy napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę). Opublikowano recenzję sztuki Teatru Telewizji, zatytułowanej Armia Poznań, oraz informowano o wydaniu zbioru 316 zdjęć związanych z Westerplatte „ze zbiorów Stanisławy Górnikiewicz”. To „gruntowna, fotograficzna monografia tego ważnego tematu” – podkreślano136. Efektem kampanii prasowej toczącej się we wszystkich polskich mediach było z pewnością dalsze umacnianie się w świadomości społecznej rangi miejsca pamięci Westerplatte, choć propagandowy przekaz całkowicie dominował nad wszelkimi historycznymi reminiscencjami i przeobrażał pamięć o wrześniowej obronie w politycznie wykorzystywany detal.

Całkowicie poza oficjalnym obiegiem toczyła się w tych dniach gra funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy zabezpieczając operacyjnie wrześniowe uroczystości, nie spodziewali się czynów o znaczeniu politycznym ze strony przybyłych do Gdańska niemieckich kombatantów i towarzyszących im dziennikarzy137.

W 1980 r. w atmosferze „solidarnościowej rewolucji” przypomniano sobie o krzyżu usuniętym z cmentarzyka na Westerplatte138. Świadczyło to o tym, że zryw z 1980 r. był pierwszym od 1956 r. momentem w powojennych dziejach, gdy społeczeństwo czynnie potrafiło się upomnieć o patriotyczny i religijny charakter polskiej pamięci. Pracujący w Porcie Gdańskim Czesław Nowak – współzałożyciel i działacz zakładowej „Solidarności” – postanowił przywrócić krzyż na dawne miejsce. Po rozmowach z władzami miejskimi i wojewódzkimi w listopadzie 1980 r. i w marcu 1981 r. sprawa utknęła jednak w martwym punkcie. We wsparcie przedsięwzięcia zaangażował się wówczas westerplatczyk Wiktor Ciereszko, który podczas sesji Komitetu Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa postawił rzecz następująco: „Mnie, prostemu żołnierzowi, w imieniu wszystkich żyjących westerplatczyków przypadł zaszczyt upomnieć się o chrześcijański symbol na mogile naszych kolegów i naszego dowódcy, majora Henryka Sucharskiego. Krzyże wieńczą groby polskich żołnierzy na wszystkich cmentarzach II wojny światowej, tylko nie na Westerplatte. Tu, wśród ruin, słyszę czasem jeszcze nasze żołnierskie: Kiedy ranne wstają zorze, i niedokończone modlitwy wznoszone do Boga w najtrudniejszych chwilach”139.

6 sierpnia 1981 r. w Urzędzie Miasta Gdańska odbyła się konferencja, na której prezydent Gdańska, Jerzy Młynarczyk, oświadczył, że wyraża zgodę na zorganizowanie przez portowców 30 sierpnia 1981 r. uroczystości powrotu krzyża na Westerplatte. Zwrócono uwagę na konieczność poprawienia błędów na tablicy pamiątkowej cmentarzyka (chodziło o imię Andrzeja Kowalczyka, który błędnie figurował jako Jan Kowalczyk) oraz potrzebę wymiany łusek umieszczonych przed wartownią nr 1, które nie odpowiadały prawdzie historycznej. Zrezygnowano z ceremonialnego przeniesienia krzyża z Nowego Portu. Szczegóły techniczne dyslokacji miały być ustalone następnego dnia podczas wizji lokalnej140.

7 sierpnia „celem ustalenia lokalizacji czołgu oraz założeń technologicznych przewidzianej operacji” zebrali się przy cmentarzyku przedstawiciele Urzędu Miasta, „Solidarności” (przewodniczący Komisji Zakładowej przy Zarządzie Portu Gdańsk – Stanisław Jarosz, Czesław Nowak i Zygmunt Sikorski), przewodnicy Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego oraz westerplatczycy (Wiktor Ciereszko i Jan Dworakowski). W obecności przedstawicieli prasy ustalono, że czołg zostanie przeniesiony „znad grobów westerplatczyków na trawnik, w miejsce oddalone o 100 m od obecnej lokalizacji w kierunku wschodnim”. Miał stanąć na „uzbrojonych płytach drogowych położonych na płaskim terenie trawnika” i być „zwrócony ukośnie do linii brzegu morza lufą w kierunku na północny zachód, tak aby jego sylwetka była dobrze widoczna od głównego szlaku turystycznego”. Krzyż postanowiono umieścić na opróżnionym cokole po czołgu – po uprzednim przeprowadzeniu prac przygotowawczych141.

Na podstawie powyższych ustaleń 14 sierpnia Komisja Zakładowa NSZZ „Solidarność” Zarządu Portu Gdańsk wystosowała do Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku pismo z prośbą o wyrażenie formalnej zgody na przeniesienie czołgu i ustawienie krzyża. 17 sierpnia Wydział wydał pozytywną decyzję, co nie oznaczało jednak końca perturbacji. W piśmie z 19 sierpnia 1981 r. (wysłanym do wiadomości: wojewody gdańskiego i Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD) prezydent Gdańska poinformował portową „Solidarność”, że nie wyraża zgody na „jakąkolwiek zmianę usytuowania pomnika-czołgu”, ale „niniejszy zakaz nie narusza decyzji Wydziału do spraw Wyznań Urzędu Wojewódzkiego z dn. 17 sierpnia 1981 zawierającej zgodę na postawienie krzyża na mogiłach westerplatczyków”142. Przed „Solidarnością” piętrzyły się kolejne przeszkody urzędnicze, m.in. 22 sierpnia załatwiono zgodę Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Miasta w Gdańsku. Wraz ze zbliżaniem się terminu uroczystości sytuacja stawała się coraz bardziej napięta.

Próba przywrócenia miejscu pamięci religijnego znaku stanowiła poważną ingerencję w komunistyczną kreację i cofnięcie się w procesie przetwarzania tożsamości Polaków w kontekście Westerplatte. Przywrócenie chrześcijańskiego symbolu w miejscu, gdzie dziewiętnaście lat wcześniej umieszczono sowiecki czołg T-34, a w 1971 r. podczas całkowicie świeckiej ceremonii składano prochy mjr. Sucharskiego, nie mogło pozostać bez stanowczej reakcji. Znalazły się osoby, które postanowiły storpedować zapowiadane zmiany. Zastępca dowódcy Marynarki Wojennej ds. politycznych, kadm. Ludwik Dutkowski, polecił swojemu podwładnemu, kmdr. por. Rafałowi Witkowskiemu, „udać się 10 sierpnia do Prezydenta Gdańska i spowodować zaniechanie przywrócenia krzyża”. Witkowski, chociaż rozumiał racje portowców i w głębi duszy uważał, że należy przywrócić krzyż, wykonał polecenie. „Na szczęście w osobie Prezydenta Gdańska doc. dr. Jerzego Młynarczyka – wspominał – spotkałem człowieka rzeczowego, z którym już po wymianie pierwszych zdań doskonale się rozumiałem. Prezydent […] po wyłuszczeniu przeze mnie sprawy, z którą do niego przybyłem, udostępnił mi wszelkie akta, dotyczące proponowanych na Westerplatte zmian. Na moje pytania, czy rzeczywiście nie widzi możliwości wydania zakazu odbycia przewidzianej na 30 sierpnia uroczystości, odparł w ten mniej więcej sposób: »Nie jest to już możliwe, sprawy zaszły za daleko. Byłoby to możliwe jedynie przy użyciu siły, ale czy można wyobrazić sobie użycie broni, a więc przelewu krwi w takim miejscu, na Westerplatte?«”. Kontradmirał Dutkowski był niezadowolony z niepowodzenia misji. „O ile mi wiadomo – relacjonował Witkowski – z tym samym zadaniem wydelegował później kmdr. por. Franciszka Czerskiego, z redakcji tygodnika »Bandera«, ale i on nic nie wskórał”143.

21 sierpnia Wojciech Kozłowicz opublikował w „Żołnierzu Wolności” artykuł, w którym podał wydumaną wiadomość, że ekstrema z „Solidarności” postanowiła czołg – symbol polskich bohaterów, którzy przelewali krew, wyzwalając Wybrzeże – zepchnąć do kanału. „Nie ma takiej siły, która mogłaby ruszyć polski czołg z polskiej Westerplatte” – oburzał się Kozłowicz. „W imię jakoby pamięci jednych żołnierzy nie można znieważać godności innych” i „zastępować jednych symboli innymi”144 – pisał, nie zauważając, że do takiej właśnie zamiany dochodziło już w 1945 r., a potem w 1962 r. przez postawienie na Westerplatte sowieckiego czołgu.

„Kogóż tu się znieważa i w jaki sposób? – zareagował w liście do redakcji „Żołnierza Wolności” Zdzisław Kręgielski. – Czyż naszym żołnierzom poległym na różnych szlakach bojowych na ich grobach nie stawiano krzyży? Dlatego pytam się, czy postawienie krzyża na płycie obrońców Westerplatte znieważa tych żołnierzy z I Brygady Pancernej im. Boh. Westerplatte?”. Przypomniał los kpt. Mieczysława Słabego i pytał, kto upomni się o tych „rzeczywiście znieważonych”. „A może autor artykułu Westerplatte podejmie się tej roli?” List Kręgielskiego nie został oczywiście opublikowany na łamach pisma. „Mówiąc o łączeniu tradycji wojskowych, tradycji walk, jakoś nigdy nie doszło do spotkania żołnierzy z b. I Brygady Pancernej im. Boh. Westerplatte z tymi, którzy na Westerplatte w 1939 walczyli” – zauważył Kręgielski145.

Doniesień „Żołnierza Wolności” nie pozostawiono bez odpowiedniego wsparcia. Jeszcze tego samego dnia Dziennik Telewizyjny upowszechnił informacje opublikowane w gazecie. W telewizji natychmiast zorganizowano debatę potępiającą „Solidarność”, a swój protest przeciw zamiarom „Solidarności” wyrazili weterani walk z 1945 r. – członkowie ZBoWiD. „Nasi Czytelnicy telefonicznie przekazują słowa największego oburzenia dla awanturników” – napisano w wydaniu „Żołnierza Wolności” z 24 sierpnia. Obok umieszczono oświadczenie Zarządu Głównego ZBoWiD z „jednoznacznym potępieniem” oraz pismo Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa z „kategorycznym protestem” przeciwko „skandalicznej i niezrozumiałej inicjatywie” wysuniętej przez „ekstremalne grupy »Solidarności«”. O protestach grup kombatanckich obszernie poinformowała prasa centralna.

Na materiał wyemitowany w telewizji zareagowała portowa „Solidarność”. Przewodniczący Stanisław Jarosz wysłał teleks do redakcji Dziennika Telewizyjnego, w którym protestował przeciwko dziennikarskiej nierzetelności i żądał emisji sprostowania. Wyjaśnił, że „czołg ma być przesunięty z grobu, na którym stoi, w eksponowane miejsce nieopodal, a nie usunięty w ogóle”, a „wszystkie działania podjęte w związku z tym przez K[omisję] Z[akładową] były i są zgodne z prawem”. Do swoich wyjaśnień Jarosz dołączył petycję do wojewody gdańskiego podpisaną przez grupę żyjących westerplatczyków. „Mimo wszystko – pisali weterani – usytuowanie czołgu bezpośrednio nad mogiłą poległych, naszym zdaniem, jest niewłaściwe, bowiem czołgi w czasie walk o Trójmiasto bezpośrednio na Westerplatte nie wkroczyły. Na Westerplatte w czasie naszej służby była kapliczka, w której odprawiano nabożeństwa, a w naszych koszarach był umieszczony krzyż, znajdujący się obecnie w kościele w Gdańsku-Chełmie. Symbol krzyża usunięto z terenu Westerplatte, co jest sprzeczne z naszą żołnierską tradycją. […] Składając swoje podpisy, jesteśmy wyrazicielami woli całej żyjącej załogi Westerplatte, gdyż z nimi co roku w czasie spotkań koleżeńskich o tej sprawie dyskutujemy”146. Telewizja nie nadała materiału nadesłanego przez przewodniczącego Jarosza.

Krzysztof Pomian nazwał całe zamieszanie wokół przywrócenia krzyża prowokacją mogącą doprowadzić do rozruchów i napisał, że po artykule w „Głosie Wybrzeża”, w którym przyznano, że „Solidarność” nie ma zamiaru niszczyć czołgu, w Dzienniku Telewizyjnym wystąpił przewodniczący rady narodowej w Gdańsku, „by uspokoić wzburzoną ludność”147. Sprawa nie była jednak zakończona.

27 sierpnia 1981 r. prezydent Gdańska, Jerzy Młynarczyk, otrzymał nieprawdziwą wiadomość, że działacze „Solidarności” Portu Gdańskiego i kombatanci Września ’39 zgromadzili się przy czołgu i zamierzają zepchnąć go do kanału. Jak wspomina Czesław Nowak, Młynarczyk przyjechał na miejsce, „wiedząc, że jeśli solidarnościowcy usuną czołg – wkroczy wojsko. Podobno sam generał Jaruzelski wydał dyspozycję, by czołgu nie ruszać. Upał, żar leje się z nieba. A tu czołg już obwiązany linami, obok – dźwig”148. Czesław Nowak, który wraz z portowcami na przyczepie ciągnika przywiózł krzyż na półwysep i zgodnie z wydanymi pozwoleniami chciał go postawić, a czołg przesunąć, po latach nie miał wątpliwości: „Gdyby od kul wojska padli polscy robotnicy i obrońcy Westerplatte, to byłby koniec. Koniec tej władzy, koniec Solidarności”149. Sytuacja była patowa, a operacja powstrzymania zmian na półwyspie zdawała się przynosić skutek. Rozwiązanie udało się znaleźć i wprowadzić w życie dzięki bp. Lechowi Kaczmarkowi. Postanowił on, aby krzyż wkopać kilka metrów przed czołgiem, nie zważając na to, że symbol religijny stanie obok symbolu militarnego. Sowiecki pojazd pozostał zatem na miejscu, chociaż portowcy mieli wszelkie możliwe zgody administracyjne na jego przesunięcie. Przed frontem czołgu widniał odtąd symbol religijny150.

30 sierpnia 1981 r. odbyło się uroczyste poświęcenie przywróconego krzyża. Pierwszy raz po wojnie na Westerplatte została zorganizowana uroczystość, która zaprzeczała wysiłkom komunistycznych aktorów pamięci i odbywała się wokół znaku, który usunęli. Na mszę odprawianą przez bp. Lecha Kaczmarka przybyło ok. 50 tys. osób z Wybrzeża i całego kraju, w tym duża grupa westerplatczyków, wzruszonych tym, czego byli świadkami. „No bo jeśli chodzi o mszę świętą – mówili – to nasza pierwsza od sierpnia trzydziestego dziewiątego! Była przecież na Westerplatte kaplica i w niedzielę odprawiały się w niej dla nas nabożeństwa. […] No, a święcenie krzyża to w ogóle było pierwsze, dobrze, że wreszcie było i że krzyż wrócił po latach. Oni tam leżący pod krzyżem wierzący byli, jak jeden, katolicy przecież”151. Mimo przekazanego zaproszenia uroczystość na Westerplatte została zignorowana przez Marynarkę Wojenną (w tym samym dniu w Koszalinie gen. Jaruzelski pasował na oficerów grupę żołnierzy). Przybył wraz z delegacją hutników ks. Jerzy Popiełuszko. „Zaprosił nas wtedy na Żoliborz. Przyjechaliśmy, ale nie w odwiedziny, tylko aby Go pożegnać” – wspominał Jan Hałas152. „6 września – mówił Czesław Nowak – Jan Paweł II powiedział podczas audiencji w Castel Gandolfo: »Ze wzruszeniem dowiedziałem się, że przywrócono na Westerplatte krzyż, który tam stał«”153.

Po próbie blokady przywrócenia krzyża kolejną akcję zmierzającą do ograniczenia wymowy tego aktu oraz podtrzymania świeckiego charakteru miejsca pamięci podjęło to samo środowisko wojskowe. We wrześniu pismo „Za Wolność i Lud” podało wiadomość, że powstała Grupa Inicjatywna byłych żołnierzy 1. Samodzielnego Batalionu Morskiego (w składzie: mjr rez. Czesław Kuźmiński, chor. mar. rez. Antoni Nadstasik, kmdr rez. Robert Metatelica i kpr. rez. Edmund Daszkiewicz), która po uzyskaniu aprobaty w Zarządzie Głównym ZBoWiD i konsultacji z zastępcą dowódcy Marynarki Wojennej ds. politycznych, wiceadm. Ludwikiem Dutkowskim, postanowiła przewieźć na Westerplatte prochy kmdr. por. Franciszka Dąbrowskiego. Powoływano się przy tym na rzekomą wolę westerplatczyka wyrażoną przez niego w 1957 r. podczas spotkania na ORP „Zetempowiec”. Planowane na kwiecień 1982 r. (w dwudziestą rocznicę śmierci komandora) przetransportowanie prochów miała zwieńczyć wielka manifestacja, a całą akcję zamierzano przeprowadzić pod hasłem „Utrwalenia pokoju, przyjaźni ze Związkiem Radzieckim i stabilizacji życia politycznego w kraju”154.

Oddajmy głos Rafałowi Witkowskiemu: „Patriotyczno-religijna uroczystość na Westerplatte pobudziła do działania grupę oficerów rezerwy, której kierownikiem był nieznany mjr Czesław Kuźmiński (wiem, że mieszkał w Zgorzelcu). Ludzie ci byli typowymi przedstawicielami partyjnego »betonu« i aby stworzyć przeciwwagę religijnemu charakterowi obchodów, postanowili przy udziale Marynarki Wojennej przeprowadzić ekshumację prochów komandora porucznika Franciszka Dąbrowskiego (zmarł 24 kwietnia 1962 roku w Krakowie) w stylu marksistowskim, a więc w sposób świecki, po czym w uroczystej »procesji« przez cały kraj – od Krakowa do Gdańska – złożyć je na Westerplatte, w miejscu, gdzie w zbiorowej mogile spoczęły prochy poległych w walce obrońców tej placówki. W zapale do wykoncypowanej przez siebie imprezy poszli tak daleko, że nawet nie zadbali o rzecz przecież podstawową: uzyskanie zgody rodziny komandora, w tym wypadku jego córki, Elżbiety Dąbrowskiej”. Na polecenie wiceadm. Ludwika Dutkowskiego kmdr por. Rafał Witkowski „pojechał do Krakowa, by omówić z rodziną i władzami ZBoWiD-u ekshumację”. Krakowski ZBoWiD sprzeciwił się pomysłowi, oświadczając, że „Kraków jest dumny, iż na Cmentarzu Rakowickim, w kwaterze zasłużonych ma swego bohatera czasu drugiej wojny światowej”155. Najbliższa rodzina nie zaakceptowała propozycji – także „ze względów osobistej tragedii rodzinnej”156. Projekt nie został zatem urzeczywistniony, a ostateczny jego kres przyniosło wprowadzenie stanu wojennego157.

W 1987 r. na Westerplatte doszło do kolejnego wydarzenia o charakterze religijnym. Jego ranga była zupełnie wyjątkowa. Historyczne miejsce pamięci odwiedził w czasie trzeciej pielgrzymki do ojczyzny papież Jan Paweł II.

Jak pisał Sławomir Cenckiewicz, „sprawa wizyty Jana Pawła II w Trójmieście ciągnęła się prawie od początku pontyfikatu. O przyjazd Papieża do Gdańska zabiegano szczególnie w 1983 r. Jednak w okresie stanu wojennego nie mogło być o tym mowy. Kiedy w 1986 r. władze PRL zezwoliły na kolejny przyjazd Jana Pawła II do Polski, zarówno Episkopat Polski, jak i ordynariusz gdański bp Tadeusz Gocłowski zaczęli czynić starania, by na trasie wizyty znalazło się także Trójmiasto”158.

W ocenie Jana Skórzyńskiego „III wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie nadeszła w trudnym momencie. Komuniści uznali pacyfikację społeczeństwa za dokonaną – uwolniono więźniów politycznych i rozpoczęto ostrożną liberalizację”159. Podczas rozmowy sekretarza generalnego Konferencji Episkopatu Polski, abp. Bronisława Dąbrowskiego, z ministrem Czesławem Kiszczakiem przeprowadzonej 10 lipca 1986 r. ten drugi przedstawił stanowisko gen. Jaruzelskiego: „Generał jest zainteresowany wizytą Papieża w Polsce, choć wielu by jej nie chciało. Generał uważa, że wizyta Papieża w Polsce to kolejny krok w zbliżeniu między Państwem a Kościołem, a także Watykanem… Kością niezgody jest Gdańsk. Dlaczego Gdańsk? Jest tyle pięknych miast. Boję się, że niezależnie od obaw o osobiste bezpieczeństwo Papieża uroczystości w Gdańsku przerodzą się w sabat czarownic. Z tego, co wiemy, planuje się w Gdańsku gwiaździsty zjazd na czas pobytu Papieża. Ani Kościół, ani my temu nie zapobiegniemy, chyba że użyjemy siły, a więc armatki wodne, silne oddziały”160. „Stanowczo wykluczyć Gdańsk (i dla Papieża, i dla nas klimat zbyt skomplikowany)” – zakomunikował biskupom zastępca przewodniczącego Rady Państwa Kazimierz Barcikowski161. „Muszę być w Gdańsku – warunek sine qua non – inaczej nie będę wiarygodny” – mówił w tym czasie Jan Paweł II162.

We wrześniu 1986 r. bp Tadeusz Gocłowski w piśmie do abp. Bronisława Dąbrowskiego uzasadnił potrzebę przyjazdu papieża do Gdańska motywami natury czysto kościelnej, ale też poszukał argumentów natury politycznej, które byłyby przekonujące dla władz. „Papież z Polski będący obrońcą praw człowieka pragnie podkreślić bohaterstwo obrońców Poczty Polskiej, Westerplatte etc.” – wymieniał korzyści z wizyty bp Gocłowski. Dalej wskazywał na były obóz koncentracyjny Stutthof jako ewentualne miejsce odwiedzin i zwracał uwagę na pożytki, jakie mogą z tego wyniknąć. „Jest tendencja do tego, by na Zachodzie – w RFN akcentować fakt, że Papież nie jedzie do Gdańska, bo teren niezbyt zrośnięty z organizmem Rzeczypospolitej – Niemcy niekiedy i dziś nazywają Gdańsk »Naszym miastem niemieckim« – Obecność Papieża w Gdańsku i wyakcentowanie przez Niego polskiego charakteru – i to przez całe wieki – Gdańska jest ściśle związane z polską racją stanu”163.

Argumenty bp. Gocłowskiego strona kościelna przedstawiła na posiedzeniu Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 23 września 1986 r., akcentując dodatkowo, że „z Westerplatte może popłynąć w świat apel o pokój”. Kazimierz Barcikowski uprzedził, że „jeśli ma wchodzić w rachubę Westerplatte, to nie może to być z ks. Jankowskim”, ale dostrzegł „pozytywy wizyty w Gdańsku, o których tu była mowa”. Arcybiskup Franciszek Macharski przekonywał: „Nie ma lepszego miejsca niż Gdańsk, z którego głos Papieża o pokój byłby słyszalny głośniej. […] Nie chodzi tylko o pokój w Polsce, ale i o pokój światowy. Papież też jest chyba tego zdania. Tam się zaczęło. »Nie chcemy umierać za Gdańsk« mówili politycy w 1939 r., a to przesądziło o rozbrojeniu Europy, najpierw intelektualnym, a potem też moralnym. Byłem z Papieżem w Ypres. Rozdzielono tam topograficznie katedrę i miejsce bitwy. Po uroczystościach w katedrze Papież udał się na pola bitwy z małą grupą osób towarzyszących. Tak mogłoby też być i w Gdańsku”. Barcikowski wydawał się przekonany: „Jeśli w program wizyty ma wchodzić Gdańsk, to Westerplatte nie może być pominięte. Tego nie zrozumiałby nikt z Polaków”164.

Na spotkaniu Komisji Wspólnej 28 listopada 1986 r. omówiono wstępny program papieskiej wizyty. W notatce z posiedzenia zaznaczono, że Kazimierz Barcikowski zastanawiał się, gdzie powinno odbyć się nabożeństwo w Gdańsku: na lotnisku w Rębiechowie czy we Wrzeszczu. Sprawa nabożeństwa na półwyspie i jego charakteru była przesądzona: „Stwierdzono, że na Westerplatte jest mało miejsca. K. Barcikowski powiedział, że jest to bardzo patriotyczny i silny punkt programu. Zauważono, że na Westerplatte pomieści się 10–12 tys. młodzieży. Abp Dąbrowski sugerował ogólnopolską transmisję telewizyjną”. Największym problemem była obawa o zachowanie porządku i zapanowanie nad „siłami ekstremalnymi” skupionymi wokół Lecha Wałęsy i ks. Henryka Jankowskiego165.

Gdy 8 czerwca 1987 r. papież Polak przyleciał do Warszawy, rozpoczynając swoją trzecią podróż apostolską do ojczyzny, Gdańsk stanowił jeden z najważniejszych punktów na trasie pielgrzymki. „Jan Paweł II musiał mieć bardzo dobre rozeznanie duchowej i politycznej sytuacji, w jakiej znajduje się Polska” – pisał Jan Skórzyński, oceniając pobyt papieski166.

11 czerwca w rozmowie z bp. Jerzym Dąbrowskim minister-kierownik Urzędu ds. Wyznań Władysław Loranc omówił zastrzeżenia władz co do wydźwięku pierwszych papieskich wystąpień. „Dostojny Gość kreśli w przemówieniach linię, która coś omija: Gość nie zauważa niczego, co się zmieniło między 1983 a 1987” – mówił i wymieniał dokonania władz od czasu poprzedniej papieskiej wizyty, na które „Dostojny Gość” nie zwrócił uwagi: powołanie Rady Konsultacyjnej, „prawie gotową instytucję” Rzecznika Obywatelskiego oraz amnestię. „To wygląda na lekceważenie wysiłków władz” – oznajmił Loranc. „Dostojny Gość rozwija wspaniałą filozofię pokoju – kontynuował. – Pisze orędzia, wygłasza przemówienia. Jesteśmy dumni, że to robi Polak. Tylko dlaczego tego nie robi u nas? Przeczytaliśmy przemówienie na Westerplatte – jest skierowane do młodzieży. Wzorzec osobowy majora Sucharskiego jest dobrym ideałem. – Ale o rozbrojeniu nie ma nic! – O nowych inicjatywach też nic!”. Minister Loranc podkreślił, że gen. Jaruzelskiemu zależy na zaistnieniu przekazu o „rozbrojeniu i budowaniu zaufania”, co przecież „łączy się z przestrzeganiem praw człowieka”. Sugestie władz miały być dostarczone prymasowi Józefowi Glempowi. „Intencja, by treść notatki dotarła do Ojca św., wisiała w powietrzu”, ale „nie została wypowiedziana” – zapisał autor notatki167.

Następnego dnia, w piątek 12 czerwca 1987 r., na 9.00 było zaplanowane spotkanie z młodzieżą na Westerplatte. Generał Jaruzelski jako zwierzchnik sił zbrojnych nadał wizycie papieskiej na terenie półwyspu szczególną oprawę ceremonialno-wojskową. Z sopockiego molo papież popłynął trałowcem Marynarki Wojennej „Mewa”, a na jego powitanie zabrzmiał salut armatni i rozległy się syreny. „Spotkanie z młodzieżą na Westerplatte ma być potwierdzeniem polityki wychowawczej, polegającej na podtrzymaniu tradycji walki z hitleryzmem” – opisywał Jacek Moskwa w 2011 r. „Współczesna walka z Zachodem jest przedstawiana jako jej przedłużenie – dodawał. – Władze liczą bardzo, że z miejsca, gdzie rozpoczęła się II wojna światowa, wystosowany zostanie apel o rozbrojenie”168. Papież nie przyjechał jednak na Westerplatte po to, aby spełnić polecenia komunistów.

U podnóża pomnika zgromadził się dwunastotysięczny tłum młodych ludzi; ogólnopolski charakter uroczystości podkreślały transparenty przyniesione przez studentów przybyłych z całego kraju wraz ze swoimi duszpasterzami: „Jeśli chcecie zachować pokój, pamiętajcie o człowieku – młodzież studencka z Wrocławia”, „Jesteśmy z Tobą w nadziei – młodzież Zielonej Góry”. Podczas mszy pomimo drobiazgowej kontroli rozwinięto także transparenty z napisem „Solidarność”.

Na spotkanie z papieżem stawiło się 38 byłych żołnierzy z Westerplatte, a także siostra mjr. Sucharskiego. Salut honorowy należny głowie państwa (21 wystrzałów armatnich) wykonano w chwili, gdy okręt z Janem Pawłem II zbliżał się do nabrzeża półwyspu. Następnego dnia prasa rozpisywała się „o salucie armatnim oddanym na rozkaz ministra Siwickiego, realizującego zalecenie samego Jaruzelskiego”169.

Zabiegi propagandowe służyły nadaniu wizycie papieża właściwej wymowy politycznej i przykryciu rzeczywistego, duchowego wymiaru przesłania, które popłynęło z Westerplatte. Wydaje się jednak, że doraźne i niewspółmiernie płytkie próby zakłamania przesłania papieskiego były bezskuteczne wobec dalekosiężnych słów Jana Pawła II. Jego homilia była pierwszą komplementarną wizją miejsca pamięci, ujmującą je w ramy nauki Kościoła i wysnuwającą z zapomnianych wrześniowych znaczeń nowe treści etyczne w odniesieniu do współczesności. Papież kierował swoją naukę do wielotysięcznej grupy młodzieży i czynił to wbrew komunistycznym inżynierom dusz, którzy spodziewali się, że na Westerplatte młodzi ludzie usłyszą potwierdzenie przynajmniej części schematów myślowych, w jakie byli przez lata wtłaczani. Miejsce pamięci zbudowane przez Jana Pawła II w homilii było zupełnie innym miejscem niż to, które komuniści przetwarzali od 1943 r. i wypełniali nim nośniki pamięci. Słowa papieskiego przemówienia świadczyły o tym, że Jan Paweł II uważał, iż mimo treści płynących z zaanektowanego przez komunistów miejsca, „tu, na Westerplatte” może wybrzmieć głęboko humanistyczny i patriotyczny przekaz. Papież wierzył, że przekreśli dorobek komunistycznych inżynierów dusz. Opierał swoje przeświadczenie i naukę na prawdzie i jakości miejsca pamięci.

Skupiony i chwilami wyraźnie wzruszony Ojciec Święty stanął na podium, nad którym górował napis „Krzyż moją nadzieją”, w oddali widniał kopiec z pomnikiem. Po przemówieniach powitalnych bp. Gocłowskiego oraz przedstawiciela młodzieży rozpoczął się obrzęd Liturgii Słowa: akt pokutny i lektura ewangelicznego opisu rozmowy Jezusa z bogatym młodzieńcem (Mk 10, 17–22). Następnie zaczęła się papieska nauka.

Jan Paweł II nie po raz pierwszy podejmował tematykę bohaterskiej reduty w swojej pracy duszpasterskiej. Jeszcze w czasach posługi jako kardynał i metropolita krakowski, 14 listopada 1971 r., a więc tuż po sprowadzeniu na Westerplatte prochów mjr. Sucharskiego, wziął udział w uroczystościach zorganizowanych w rodzinnej miejscowości majora – Gręboszowie. Staraniem ks. Stanisława Kurka (proboszcza parafii Gręboszów), ks. prałata Adama Mardeusza i ks. prałata Ryszarda Banacha odsłonięto wówczas i poświęcono dwie tablice pamiątkowe: pierwszą ku czci ks. Piotra Halaka, proboszcza gręboszowskiego w latach 1907–1931 (zmarłego w opinii świętości), i drugą – ku czci mjr. Sucharskiego170. Nieprzypadkowo powiązano ze sobą te dwie postaci. Ksiądz Halak był nauczycielem, wychowawcą i ojcem duchowym majora, który – jak wspominała jego rodzina i znajomi – był osobą głęboko wierzącą i praktykującą. Religijność komendanta Westerplatte pomijano w oficjalnych przekazach, gdzie uwydatniano jego chłopskie pochodzenie i antysanacyjne poglądy.

Nabożeństwo w Gręboszowie związane z poświęceniem epitafiów odbyło się z udziałem kardynała Karola Wojtyły, ordynariusza tarnowskiego Jerzego Ablewicza, bp. Piotra Bednarczyka oraz dużej liczby księży i wiernych171. Ksiądz Kurek, witając gości, zaapelował: „Wszyscy zaś niech naśladują śp. majora Sucharskiego. Był dzielnym żołnierzem. My chyba tutaj nie będziemy walczyć z wrogami naszej Ojczyzny, lecz powinniśmy walczyć – z wrogami naszego wiecznego zbawienia na każdy dzień, tak jak to czynił Major Sucharski, który szukał pomocy do wykonywania swoich obowiązków w modlitwie, zwłaszcza do Matki Najświętszej. Dałby to Dobry Jezus za przyczyną Matki Bożej”. W czasie mszy św. celebrowanej przez kardynała Wojtyłę homilię wygłosił bp. Ablewicz. Nakreślił sylwetkę żołnierza, „który nie zapomniał o Ojczyźnie i honorze Polaka, bo nie zapomniał o kościele i honorze katolika”. „Wędrował twardymi drogami przez drogę polską, niemiecką, włoską – podkreślił biskup. – Potrafił jej bronić z bezprzykładnym męstwem i poświęceniem. On wytrwał na tej placówce nie 12 godzin, ale 7 dni, dopóki mu nie zabrakło broni i chleba. Zasłużył przez to na miano »Lwów Westerplatte«. Po 25 latach spoczął na polskiej ziemi, bo mu się to należało. Nasz major był nie tylko żołnierzem polskim – to był żołnierz Chrystusa. Był katolikiem i miał swój honor – nie tylko polski, ale katolicki”172.

Na koniec uroczystości przemówił kardynał Karol Wojtyła, który zwrócił uwagę na „ogromny wpływ wychowawczy Kościoła, którego nauka i zasady etyczne leżą u podstaw bohaterstwa wielu synów naszego narodu, oraz wezwał młode pokolenie do wzorowania się na wielkich przykładach mjr. Sucharskiego i księdza proboszcza Halaka”. Przemówienie miało przede wszystkim „aspekt praktyczny”. Kardynał ukazał „więź tych dwóch postaci, wyciągając konkretne wnioski”. Mówił następująco: „Te dwie postaci Opatrzność Boża związała przed dziesiątkami lat. Opromienieni blaskiem swego życia na naszej ziemi, blaskiem wielkich zasług i heroicznego męstwa. To wspomnienie, to sięganie w przeszłość jest związane z jakąś nauką dla nas, którzy dziś żyjemy. Świadczą nam te postaci o głębokim związku, jaki zachodzi między posługą kapłana a życiem świeckiego. I to życie świeckiego jest także apostolstwem. Odczytujemy w tych kartach świadectwo dawane Chrystusowi. My jesteśmy pokoleniem, które Opatrzność Boża wezwała do dawania świadectwa Chrystusowi. Żąda tego świadectwa Chrystus od wszystkich. Uczy nas to wspomnienie, jak wiele znaczy funkcja wychowawcza Kościoła, nauka religii i moralności chrześcijańskiej. Popatrzcie – spod troskliwego, ojcowskiego, duszpasterskiego serca kapłanów wychodzą bohaterowie, świetlane charaktery. Z przeszłości wydobywamy wielkie światła, wielkie prawdy, wielkie drogowskazy – abyśmy ich nie pogubili, aby one nie pogasły”.

Gręboszowskie przeżycia i wskazane wówczas kierunki postępowania musiały głęboko zapaść w pamięć kardynała Wojtyły. Były uformowane na źródłach miejsca pamięci, o których komuniści metodycznie zapominali od 1943 r. Przyszły papież wzywał wiernych zgromadzonych na gręboszowskich uroczystościach do wzorowania się na majorze; heroizm i religijność komendanta Westerplatte miały być drogowskazem „do dawania świadectwa Chrystusowi”.

Niecałe 16 lat później podczas pobytu na Westerplatte Karol Wojtyła, już jako Ojciec Święty, powrócił do refleksji wypowiadanych w rodzinnej miejscowości komendanta Składnicy. Rozwinął swoją myśl, kierując ją do zgromadzonej młodzieży. „Wam, którzy jesteście dziś zgromadzeni tu, na Westerplatte173, wam, młodemu pokoleniu ludzi polskiego morza i Pomorza, i wam, młodym na całej ojczystej ziemi, przekazuję pozdrowienie Chrystusowego Kościoła i pocałunek pokoju” – rozpoczął homilię174. Następnie przekazał „pozdrowienie w imieniu wszystkich waszych rówieśnic i rówieśników z różnych krajów i kontynentów, które dane mi jest odwiedzać”. Przypomniał, że odczytany właśnie tekst Ewangelii, w którym młody człowiek pyta Chrystusa: „Co mam czynić, aby osiągnąć życie wieczne?”, stał się przedmiotem rozważań „wspólnie z młodymi całego Kościoła” w czasie Roku Młodzieży, a wystosowany papieski List do młodych stanowił „właściwie obszerną analizę spotkania i rozmowy Chrystusa z młodzieńcem”. „Biorąc pod uwagę szczególne okoliczności naszego spotkania na Westerplatte, podejmuję – wspólnie z wami – raz jeszcze analizę tego ewangelicznego spotkania i tej rozmowy” – przemawiał papież, budując emocjonalną więź z zebranymi.

W najistotniejszych fragmentach homilii Jan Paweł II odwołał się do problemów współczesności: „człowiek wybiera pomiędzy dobrem a złem. W pierwszym wypadku – rośnie jako człowiek, staje się bardziej tym, kim ma być. W drugim wypadku – człowiek się degraduje. Grzech pomniejsza człowieka. […] Mówi się słusznie o prawach człowieka. Podkreśla się, zwłaszcza w naszej epoce, znaczenie tych praw. Nie można jednakże zapomnieć, że prawa człowieka są po to, ażeby każdy miał przestrzeń potrzebną do spełniania swoich zadań i powinności. Ażeby w ten sposób mógł się rozwijać. Mógł stawać się bardziej człowiekiem”. Wprowadzając apolityczny wymiar praw człowieka i pozostając poza spektrum propagandowego wykorzystywania tego pojęcia, papież już bezpośrednio do młodzieży kierował retoryczne pytania: „Czego mogę życzyć wam, młodym na ziemi ojczystej, którzy wzrastacie w trudnych nieraz warunkach materialnych, czasem wręcz z jakimś poczuciem beznadziei? Czego mogę wam życzyć?”.

Odpowiedzi na te pytania padły nie od razu. Papież wspomniał najpierw o pokusach czyhających na młodych: „Zagrożeniem jest klimat relatywizmu. Zagrożeniem jest rozchwianie zasad i prawd, na których buduje się godność i rozwój człowieka. Zagrożeniem jest sączenie opinii i poglądów, które temu rozchwianiu służą”. Jak poradzić sobie z tymi zagrożeniami? – zdawał się pytać. „Wasze powołania i zawody są różne. Musicie dobrze rozważyć, w jakim stosunku – na każdej z tych dróg – pozostaje »bardziej być« do »więcej mieć«. Ale nigdy samo »więcej mieć« nie może zwyciężyć. Bo wtedy człowiek może przegrać rzecz najcenniejszą: swoje człowieczeństwo, swoje sumienie, swoją godność. To wszystko, co stanowi też perspektywę »życia wiecznego«”.

Dalsza część homilii posłużyła przekazaniu młodym Polakom coraz dobitniejszego moralnego przesłania: „Przyszłość Polski zależy od was i musi od was zależeć. To jest nasza Ojczyzna – to jest nasze »być« i nasze »mieć«. I nic nie może pozbawić nas prawa, ażeby przyszłość tego naszego »być« i »mieć« zależała od nas. Każde pokolenie Polaków, zwłaszcza na przestrzeni ostatnich dwustu lat, ale i wcześniej, przez całe tysiąclecie, stawało przed tym samym problemem, można go nazwać problemem pracy nad sobą, i – trzeba powiedzieć – jeżeli nie wszyscy, to w każdym razie bardzo wielu nie uciekało od odpowiedzi na wyzwanie swoich czasów. Dla chrześcijanina sytuacja nigdy nie jest beznadziejna. Chrześcijanin jest człowiekiem nadziei”. Po przywołaniu pojęć „ojczyzna”, „praca nad sobą”, „nadzieja” Ojciec Święty nawiązał do wyjątkowego miejsca, w którym przyszło wypowiedzieć te słowa. Dalszą część wygłosił ze szczególnym naciskiem: „Wiemy, że tu, na tym miejscu, na Westerplatte, we wrześniu 1939 roku grupa młodych Polaków, żołnierzy, pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego, trwała ze szlachetnym uporem, podejmując nierówną walkę z najeźdźcą. Walkę bohaterską. Pozostali w pamięci narodu jako wymowny symbol. Trzeba, ażeby ten symbol wciąż przemawiał, ażeby stanowił wyzwanie dla coraz nowych ludzi i pokoleń Polaków. Każdy z was, młodzi przyjaciele, znajduje też w życiu jakieś swoje Westerplatte. Jakiś wymiar zadań, które musi podjąć i wypełnić. Jakąś słuszną sprawę, o którą nie można nie walczyć. Jakiś obowiązek, powinność, od której nie można się uchylić. Nie można »zdezerterować«. Wreszcie – jakiś porządek prawd i wartości, które trzeba »utrzymać« i »obronić«, tak jak to Westerplatte, w sobie i wokół siebie. Tak, obronić – dla siebie i dla innych”.

Zdania rozpoczynające się od wezwania „Każdy z was, młodzi przyjaciele…” stały się najmocniej przeżywanym i zapamiętanym fragmentem papieskiej pielgrzymki175. Na zakończenie nabożeństwa papież dodał jeszcze kolejne refleksje: „To miejsce ma swoją jakość” – wyraźnie zaznaczył poza oficjalnym tekstem przemówienia. – Ja nie mówię o jakości obecnych czy też nieobecnych, mówię o jakości miejsca. To miejsce ma swoją jakość! Więc z tego miejsca, posiadającego taką jakość, takie znaczenie w naszych dziejach, łączymy się ze wszystkimi waszymi rówieśnikami, rówieśnicami na ziemi polskiej, wszędzie, gdziekolwiek są, czy w środowiskach szkolnych, uczelnianych, czy w środowiskach pracy – gdziekolwiek. To, cośmy tutaj rozważali, odnosi się do każdego i do wszystkich. I dobrze będzie chyba, jeżeli po tylu latach, które dzielą nas od wydarzeń na Westerplatte, każdy młody Polak, każda młoda Polka rozważy w sercu, że każdy i każda ma w swoim życiu podobne Westerplatte, może mniej sławne, mniej historyczne, powiedzmy, na mniejszą skalę zewnętrzną, ale czasem może na większą jeszcze skalę wewnętrzną, i że tego swojego Westerplatte nie może oddać!”.

W rozważaniach o zderzeniu języka papieskich przemówień z komunistyczną nowomową Michał Głowiński w nawiązaniu do pielgrzymki z 1987 r. oceniał, że „obie strony tego dramatu mowy” dbały o to, „by nie doszło do zderzenia czołowego”, unikając „refutacji i bezpośrednich polemik”. Jan Paweł II był „doskonale świadomy, w jaki sposób językiem posługują się komuniści”, co wpływało na jego „decyzję retoryczną”. Przemawiał „w ten sposób, by nie tworzyć nawet pozorów, że posługuje się tymi samymi co oni kategoriami”. Pewnych formuł nie używał, „zdając sobie sprawę, że nie są one niczym innym jak propagandowym liczmanem”. W czasie całej tej pielgrzymki – jak zauważył Głowiński – papież „ani razu bodaj nie wspomniał o porozumieniu czy pojednaniu narodowym”. Wiedział, „jak zostały sfałszowane, jakie znaczenia nadają im władze”, i nie chciał „tworzyć pozorów wspólnoty, ani także – co równie ważne – ułatwiać im sytuacji i umożliwiać różnego rodzaju propagandowe machinacje”. Nie chciał „dopuścić do tego, by PRL-owscy władcy głosili swoje na kłamstwie oparte idee, cytując jego słowa”176.

W przemówieniu na Westerplatte Jan Paweł II, wyznaczając drogowskaz, wskazał na jakość miejsca, w którym się znalazł, a głęboka cześć dla mjr. Sucharskiego i jego żołnierzy stanowiła istotny punkt wyjścia do rozważań. Papież mówił tak, jakby doskonale zdawał sobie sprawę, że Westerplatte jest fragmentem walki, która ma przeciągnąć na złą stronę dusze młodych ludzi. Jakością Westerplatte, sensem miejsca pamięci, tak wyraźnie przywoływanego przez Jana Pawła II, były wymienione przez niego wartości, przed którymi „nie można zdezerterować”: „»być« w miejsce »mieć«”, „trwanie”, „nadzieja”, „praca nad sobą i dla dobra ojczyzny”. Przypomnienie młodego wieku obrońców już na samym początku refleksji na temat wrześniowej walki było kontynuacją biblijnego wątku z katechezy, ale też przyczyniło się do nawiązania więzi z młodym pokoleniem. Było skierowaniem uwagi na najważniejszy fragment przesłania, które papież pragnął przekazać zgromadzonym. Podkreśleniu tego momentu posłużyła zaakcentowana metafora: „Każdy z was, młodzi przyjaciele, znajduje też w życiu jakieś swoje Westerplatte”. Słowa te pozwoliły chłonąć papieskie przesłanie niczym rady zatroskanego ojca czy przyjaciela.

Wypełnienie żołnierskiego obowiązku przez obrońców Westerplatte Jan Paweł II odniósł do „porządku prawd i wartości”, który w jego ujęciu był przeciwieństwem kreowanych przez komunistów fałszywych treści miejsca pamięci, pozbawiających obrońców głębszego wymiaru ich walki, takiego jak honor, umiłowanie wolności, poświęcenie życia w imię miłości ojczyzny. Postawa żołnierzy nie wynikała więc wyłącznie z żołnierskiego obowiązku. Wychodząc od przypomnienia młodych obrońców Westerplatte, Jan Paweł II apelował do wiary i idealizmu młodzieży i przekonywał, by każdy młody człowiek odnalazł własne Westerplatte „może mniej sławne, mniej historyczne, powiedzmy, na mniejszą skalę zewnętrzną, ale czasem może na większą jeszcze skalę wewnętrzną”, Westerplatte, którego „nie może oddać!”. Przypominając westerplatczyków, którzy niewzruszenie bronili polskiej ziemi przez siedem dni, papież wskazywał właściwy drogowskaz w świecie, w którym „mieć” toczyło walkę z „być”.

Dla aparatu komunistycznego homilia z Westerplatte musiała oznaczać realne zagrożenie dekonstrukcji całej narracji mozolnie zbudowanej wokół miejsca pamięci. Przez lata czyniono zabiegi, aby żołnierski patriotyzm i poświęcenie z czasów wojny przełożyć na wymogi spokojnej pracy w pokojowej, socjalistycznej Polsce, a na polu „dziejowych doświadczeń” trud westerplatczyków miał znajdować kontynuatorów i mścicieli w postaci bohaterów I Brygady Pancernej, która wraz z Armią Sowiecką wyzwalała kraj i zdobywała stolicę III Rzeszy.

Tego samego dnia nastąpiło znamienne zdarzenie: w czasie mszy na ogromnym placu w gdańskiej dzielnicy Zaspa podczas wręczania darów przy ołtarzu pojawili się m.in. stoczniowcy z metalową kompozycją trzech gdańskich krzyży oraz kombatanci z albumem dokumentującym historię zmagań o krzyż na Westerplatte. Kilkanaście zdjęć przekazał papieżowi Czesław Nowak177.

Wykorzystując monopol medialny, komuniści próbowali różnymi metodami podważyć autorytet papieża. Telewizyjne relacje z kolejnych miejsc odwiedzanych przez niego służyły narzuceniu widzom określonej politycznej wymowy. W czasie transmisji spotkania na Westerplatte pokazywano szerokie ujęcia kopca i pomnika, przez długi czas kamera koncentrowała się na widniejącym z tyłu tłumów napisie: „Nigdy więcej wojny!”, który okalał Plac Zebrań Ludowych. Jak pisał Michał Głowiński, „zdecydowano się […] na rozwiązanie, które wypraktykowano poprzednio (zwłaszcza w roku 1979), zdecydowano się na pisanie o niczym, na watowanie tekstów opisami miejsc, w których rozgrywają się wypadki, informacjami historycznymi, jak z przewodnika turystycznego; z przemówień Papieża przytacza się fragmenty najbardziej konwencjonalne, nie niosące własnych treści, najczęściej incipity, odnoszące się właśnie do miejsc odwiedzanych. […] Podkreśla się we wszystkich relacjach to, że Jan Paweł II przyjmowany był na Westerplatte według zasad, jakie obowiązują wówczas, gdy przybywa głowa państwa, rozpisano się o salucie armatnim oddanym na rozkaz ministra Siwickiego, realizującego zalecenie samego Jaruzelskiego. Relacja koncentruje się na detalach nic nie znaczących, opisuje się szeroko to, jak Papież przybywa i odjeżdża, wita się i żegna, a więc traktuje się go w ten sposób, jakby był kimś w rodzaju gwiazdy filmowej, spotykającej się ze swoimi wielbicielami. W konsekwencji powstaje coś w rodzaju absurdalnej kroniki towarzyskiej. Najbardziej rozbudowane są jednak te części, które dotyczą miejsc odwiedzanych. »Trybuna Ludu« rozpisuje się o Westerplatte, przywołuje wydarzenia z roku 1939 (powszechnie znane), a relacja niekiedy staje się tak patetyczna, jakby dziennikarz chciał napisać poemat prozą w stylu epigonów modernizmu. Podobnie dzieje się w telewizji”178.

Anna Pawełczyńska w eseju o istocie tożsamości narodowej napisała, że kształtuje się ona wokół „spójności postaw społecznych, polegających na zgodności pomiędzy wyborem wartości, deklaracjami na ten temat i zachowaniami. Postawy takie są zarówno wyrazem pamięci aksjologicznej, jak też tworzywem budującym historyczną kontynuację”. Zdaniem Pawełczyńskiej, licznych przykładów takich sytuacji dostarczało dwudziestolecie międzywojenne, „w którym wolność ojczyzny była wartością cenioną powszechnie, wyrażaną słowem i czynem. Gromadnemu świętowaniu narodowych rocznic towarzyszyła powaga i radość z odzyskania niepodległości. Były to przeżycia i postawy ludzi różnych pokoleń”. Autorka wysunęła diagnozę, że właśnie „Jan Paweł II przywrócił nam aksjologiczną pamięć takich wspólnotowych zrywów. Dla wielu ludzi słowa papieża: »Nie lękajcie się« stały się przełomowe. Wzbudziły wiarę i nadzieję w możliwość niepodległości narodu i prawo do wolności sumienia”179. Wolno przyjąć, że podczas trzeciej pielgrzymki do ojczyzny w 1987 r. na Westerplatte zostały przez Jana Pawła II wyrażone treści, które przywróciły Polakom wiarę w możliwość zachowania wartości i przymiotów podzielanych przez ich przodków, w szczególności uczyły ich walczyć o nie tak wytrwale, jak walczyli żołnierze na Westerplatte180.

W ramach przygotowań do papieskiej pielgrzymki postanowiono dokonać przeobrażeń w topografii miejsca pamięci. Chociaż ówczesne plany nie zostały urzeczywistnione, warto przeanalizować, w jakim kierunku zmierzały. 29 stycznia 1983 r. w sali gdańskiego ratusza zebrało się na poszerzonym posiedzeniu prezydium Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa. „Postulowano wtedy – wspominał Rafał Witkowski – powołanie społecznego komitetu zagospodarowania Westerplatte oraz utworzenie specjalnej instytucji bądź przedsiębiorstwa do realizacji projektów”. Obecny na posiedzeniu generalny projektant zagospodarowania historycznych terenów na Westerplatte, prof. Adam Haupt, wyjaśnił zebranym koncepcję przedsięwzięcia oraz omówił program – jak go nazwał – rehabilitacji Westerplatte181. Uczestnicy posiedzenia zostali poproszeni o przedstawienie w możliwie krótkim czasie własnych pomysłów. „Takie pismo przygotowałem” – wspominał Witkowski. Plan, który opracował, może stanowić podsumowanie wyglądu Westerplatte oraz dowód na to, że w kręgach decyzyjnych zdawano sobie sprawę ze skali zaniedbań i najpilniejszych prac do wykonania. Sformułowane 2 lutego 1983 r. propozycje Witkowskiego zawierały obowiązkowe wówczas motywy propagandowe („droga do zwycięstwa”), ale ich realizacja oznaczałaby ufundowanie topograficznego miejsca pamięci na zupełnie nowych podstawach. Oto jego pismo zawierające projektowane zmiany:

„1. Bezcenna pamiątka historyczna, jaką jest Westerplatte, pozostaje w stanie dużego zaniedbania, to zaś, co tam dotychczas zrobiono, daleko nie odpowiada randze historycznego miejsca. Czas już najwyższy, aby podjąć sprawę odpowiedniego wystroju i urządzenia pola bitwy, nie szczędząc na ten cel funduszów, materiałów i etatów. Podjęte działania należy absolutnie doprowadzić do końca, nie może to być jeszcze jedna inicjatywa, która »spali się« po drodze.

Popieram postulat, aby tak jak dotychczas, również przyszłe »Muzeum Westerplatte« stanowiło oddział Muzeum Historii Miasta Gdańska.

2. Do najpilniejszych prac czekających na wykonanie zaliczam budowę obiektu kubaturowego (pawilonu), który będzie mieścił punkt informacji oraz jakieś muzeum pamiątek i zdjęć, ewentualnie ze stołem plastycznym, pokazujące przebieg walk. Lokalizację takiego obiektu widzę u wjazdu na Westerplatte. Wzniesienie pawilonu z odpowiednią ekspozycją umożliwi znaczne ograniczenie plansz wzdłuż obecnego ciągu alei głównej. W terenie, ale niekoniecznie w alei głównej, należałoby urządzić plansze pokazujące drogę żołnierza polskiego do zwycięstwa, zgrupowane według kilku bloków, czyli tematów […].

3. W ramach zamierzonych prac porządkowych nowej koncepcji wymaga zaprojektowanie budowy pawilonu rekreacyjnego (bar, kawiarnia, pamiątki) w miejsce dotychczasowych tandetnych kiosków. To samo dotyczy zaprojektowania obu parkingów, które dzisiaj nie spełniają już swego zadania i są wadliwie usytuowane (zwłaszcza parking dla autokarów).

4. Niezależnie od tego, jak zostanie rozstrzygnięta sprawa wyglądu w przyszłości wspólnej mogiły żołnierzy (chodzi o decyzję co do wzajemnie wykluczających się elementów krzyża i czołgu), uważam, że pilną koniecznością jest gruntowne przeprojektowanie nagrobka. Jego wygląd obecny jest tak skromny, że aż żenujący. Waleczni obrońcy z całą pewnością zasłużyli na bogatszy wystrój miejsca swego wiecznego spoczynku (marmur, brąz).

5. Trzeba podjąć jakąś decyzję co do ruin koszar. Ukazywanie ich zwiedzającym jako świadectwa ciężkich walk w 1939 roku jest historycznie błędne. Uważam, że tak bezmyślnie zniszczony po wojnie obiekt winien być jakoś uporządkowany i przynajmniej w swej dolnej części odbudowany. W piwnicy można by zrekonstruować kabinę bojową dla ciężkich karabinów maszynowych (wartownia nr 6) i udostępnić ją do zwiedzania […]. A może by pomyśleć o zrekonstruowaniu wnętrza tego ciekawego i znaczącego obiektu? Oczywiście, pozytywna decyzja w tej sprawie wymagałaby odpowiedniego zaprojektowania ciągu zwiedzania przez budynek koszarowy.

Do postulatów nasuwających się w związku z planowaną rewaloryzacją Westerplatte zamierzam dorzucić jeszcze dwie uwagi odnoszące się do dnia dzisiejszego. Trzeba bezwzględnie, już w tym roku, zadbać o odpowiedni stan i wygląd kopca, na którym stoi pomnik. Jego wygląd obecny nie tylko kompromituje gospodarzy terenu, lecz wystawia złe świadectwo miastu, Ziemi Gdańskiej, nam wszystkim.

I sprawa druga: aby zadbać o właściwy porządek i należną atmosferę skupienia, muszą być zapewnione etaty porządkowych (dozorców) przy pomniku-czołgu i na szczycie kopca. Winni oni czuwać nad powagą miejsca, które stało się narodowym sanktuarium”182.

W 1985 r. przeprowadzono na Westerplatte wizytację, która ujawniła, że choć ciągi turystyczne były w dobrym stanie, to beton alei się wykruszał, a płyty tworzące pomnik obrastały patyną i zaczęły się rozchodzić na skutek osiadania kopca. Postanowiono wyremontować aleję i zlikwidować drut kolczasty okalający pomnik. Na zboczach kopca postanowiono zasadzić dzikie róże. Ocenę przekazu ideologicznego związanego z terenem półwyspu przedstawił u wojewody gdańskiego, gen. brygady Mieczysława Cygana, członek KC PZPR, adm. Ludwik Janczyszyn: „dzisiejszy stan pomnika i całego terenu nie jest zadowalający – stwierdził. – Należy szerzej wyeksponować, czym była druga wojna światowa i jak wyglądał nasz powrót na Westerplatte. Nie można widzieć Westerplatte tylko przez muszkę mausera i ambrazurę wartowni”183. Jak z tego widać, nawet skromna i niezmieniana od lat ekspozycja w wartowni nr 1 budziła niezadowolenie partyjnego dygnitarza, bo zanadto przypominała Wrzesień.

Kolejną naradę, która odbyła w Urzędzie Miejskim w Gdańsku 6 marca 1987 r. (trzy miesiące przed planowaną wizytą na Westerplatte Jana Pawła II), poświęcono omówieniu następnych zamierzeń związanych z odnowieniem terenu Składnicy. „Zapadło wówczas postanowienie – pisze Witkowski – o wznowieniu, wg projektów profesorów Adama Haupta i Franciszka Duszeńki, trzech głównych form architektoniczno-plastycznych: artystycznego w swoim wyrazie napisu (rzeźby) »Westerplatte«, u samego wjazdu na teren pamiętnej walki, wielofunkcyjnego obiektu kubaturowego, mieszczącego salę audiowizualną (kino), salę wystawową (małe muzeum) oraz kiosk z wydawnictwami i pocztówkami, dalej pocztę i kawiarnię wraz z barem szybkiej obsługi”. Planowano także urządzenie „całkowicie od nowa” mogiły westerplatczyków. Każdy z poległych miał otrzymać własny krzyż (o wyglądzie krzyża Virtuti Militari), ze stopniem wojskowym, imieniem i nazwiskiem. Jak podsumowywał kolejne plany i starania Rafał Witkowski, „najbliższy czas pokazał, że i ta koncepcja okazała się mało realna, a to głównie z braku funduszy i materiałów […], doprowadzono jedynie do urządzenia na nowo cmentarzyka poległych obrońców”184.

Do większych prac na Westerplatte zabrano się dopiero w 1989 r., bezpośrednio przed pięćdziesiątą rocznicą wybuchu II wojny światowej. W atmosferze politycznych i ustrojowych przemian w Polsce (19 lipca 1989 r. Wojciech Jaruzelski został prezydentem PRL, w tym czasie trwały też rozmowy, które doprowadziły do utworzenia rządu Tadeusza Mazowieckiego) odnowienie Westerplatte zapowiedziano w Dzienniku Telewizyjnym185.

Biorąc pod uwagę rodzaj i zakres podjętych prac, można uznać, że oprócz czynności związanych z niezbędną renowacją istotnym czynnikiem zmian były pewne ustępstwa w sferze wizualizacji miejsca pamięci. Podczas przygotowań uroczystości przeprowadzono remont pomnika i kopca oraz naprawiono betonową drogę prowadzącą do parkingów. Zgodnie z pomysłami zgłaszanymi przed laty wzniesiono przed wjazdem na teren półwyspu duży betonowy napis „Westerplatte” – według projektu Franciszka Duszeńki – pomalowany w biało-czerwone barwy. Stanął on tuż obok miejsca, gdzie we wrześniu 1939 r. znajdował się budynek stacji kolejowej. Czołg, postawiony przy cmentarzyku w 1962 r., przeniesiono i wyeksponowano na wybudowanym w tym czasie betonowym postumencie, położonym blisko morza i niedaleko pozostającej w stanie zaniedbania placówki „Fort”. Betonowy krzyż przywrócony w 1981 r. oraz odlew krzyża Virtuti Militari przesunięto na miejsce po prawej stronie cmentarzyka, a na mogile ustawiono stylizowane kamienne krzyże. W centralnym miejscu znalazł się ozdobiony orłem krzyż mjr. Sucharskiego. Obok cmentarzyka umieszczono zaprojektowane przez Duszeńkę tablice epitafijne z nazwiskami poległych.

Czesław Nowak, oceniając te zmiany, napisał: „Robiono to pospiesznie, bo zbliżała się 50 rocznica wybuchu II wojny, a gen. W. Jaruzelski jako nowo wybrany prezydent miał być głównym gościem. Nie mógł więc na mogile stać czołg przed krzyżem, bo to mogło być pretekstem dla »Solidarności« do zakłócenia uroczystości”186. W mocy pozostawała opinia o stanie półwyspu wyrażona w 1977 r. przez westerplatczyka Jana Leleja187.

Uroczystościom 1 września 1989 r. na Westerplatte znów – tak jak dziesięć lat wcześniej – nadano wysoką rangę i wzbudzono zainteresowanie mediów krajowych i zagranicznych. W komplecie stawiły się i stanęły obok siebie najważniejsze osoby w państwie: prezydent i niedawny I sekretarz KC PZPR Wojciech Jaruzelski, wybrany przez sejm na premiera głosami Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego oraz bloku PZPR-ZSL-SD Tadeusz Mazowiecki oraz przewodniczący NSZZ „Solidarność” – Lech Wałęsa. Sprowadzono grupę westerplatczyków, których uhonorowano odznaczeniami i awansami wojskowymi188. Wojciech Jaruzelski pełnił funkcję gospodarza, nie tylko z racji tego, że reprezentował najwyższy urząd w państwie, ale także z powodu komunistycznej konotacji miejsca, w którym nie pierwszy już raz przyjmował gości189. Najważniejszym punktem programu było jego przemówienie, a następnie złożenie u stóp pomnika „wieńca od narodu”. Tradycyjnie kwiaty złożyli też przedstawiciele władz, delegacji zagranicznych i zakładów pracy. Zebrana młodzież wygłosiła ślubowanie na flagę państwową, został odczytany Młodzieżowy Apel Pokoju. Manifestacja zgromadziła tłumy ludzi, w tym dziennikarzy, fotoreporterów i filmowców. 1 września 1989 r. w Dzienniku Telewizyjnym uroczystości z okazji pięćdziesiątej rocznicy wybuchu II wojny zaprezentowano w reportażu z Westerplatte. Prezenter pokazał wydanie „Gońca Warszawskiego” z 1 września 1939 r. oraz przytoczył komentarze mediów zagranicznych o najnowszych zmianach w Polsce190. Kolejny raz wokół pomnika-kopca i miejsca pamięci stworzono atmosferę legitymizacji przemian politycznych, wykorzystano w tym celu wynikające z długoletnich praktyk wizualne reminiscencje i przyzwyczajenia widzów, a nawet posiłkowano się tym razem widokiem wrześniowej, niepodległościowej gazety.

Trwałym elementem tamtych przemian było powstanie na Westerplatte nowej tradycji. Od 1989 r. zaczęto 1 września odprawiać przy cmentarzyku msze. 1 września 1989 r. o 14.00 mszę odprawił bp Tadeusz Gocłowski, który poświęcił nowe krzyże poległych westerplatczyków. Msza uzupełniła program obchodów i stała się alternatywą dla manifestacji, jakie odbywały się co roku o 4.45 pod pomnikiem, gromadząc przedstawicieli władz, oddziały wojska i marynarki, harcerzy i osoby zainteresowane dziejami Składnicy i miejscem pamięci.

W podsumowaniu rozważań podjętych w tym rozdziale należy stwierdzić, że do 1956 r. (poza latami 1945–1947) półwysep Westerplatte pozostawał terenem zapomnianym i nieuwzględnianym w planach komunistycznych inżynierów dusz. Dopiero po 1956 r. zaczęto byłą Składnicę traktować jak ważne miejsce pamięci, którego wygląd trzeba było przystosować do wymogów propagandowych. Stopniowe przeobrażenia półwyspu stworzyły wizytówkę władz, goszczono tu najważniejszych polityków odwiedzających Polskę ludową. Wizyty oficjeli były stałym punktem programów pobytu w Trójmieście, zwłaszcza po wybudowaniu kopca-pomnika, pod którym obowiązkowo składano kwiaty i wieńce191.

Od lat sześćdziesiątych Westerplatte stało się popularnym miejscem turystycznym, odwiedzanym przez wycieczki organizowane w szkołach i zakładach pracy. Grupy zwiedzających tradycyjne pamiątkowe „zdjęcie z Westerplatte” wykonywały u stóp pomnika. Zwyczaje te panowały w całym badanym okresie, tworząc i umacniając wizerunek miejsca pamięci192.

Przeobrażenia na terenie półwyspu po 1956 r. wskazywały na polityczny oraz instrumentalny charakter wszelkich działań związanych z topografią Westerplatte. Władze centralne przypominały sobie o półwyspie i pomniku przed wrześniowymi rocznicami, a większe manifestacje następowały po 1956 r. jedynie pod wpływem kryzysów i niedostatecznej legitymizacji (sprowadzenie szczątków mjr. Sucharskiego w 1971 r., uroczystości z 1979 r.) bądź z uwagi na ideologiczną ofensywę i potrzebę wdrożenia nowych treści propagandowych (ustawienie czołgu w 1962 r., budowa kopca-pomnika w 1966 r.). Wszelkie zmiany nigdy nie oznaczały upamiętnienia boju polskich żołnierzy w wymiarze ustanowionym przez wrześniowe źródła pamięci – przypominanie o nich kształtowałoby treści niepożądane i zakazane: nieugiętą walkę o niepodległą Rzeczpospolitą. Z tych samych powodów teren miejsca pamięci, zamiast stanowić przedmiot troski i ochrony, ulegał stopniowej fizycznej degradacji (postępująca dewastacja budynków i reliktów obrony – wyjątkiem uratowanie wartowni nr 1 w latach siedemdziesiątych).

Przekształcenia dokonane w drugiej połowie lat sześćdziesiątych nadały byłej Wojskowej Składnicy Tranzytowej charakter trwały, niezgodny z wrześniową symboliką. Próby ustanowienia, nawet w niewielkim wymiarze, symboli kojarzących się z odrębną ideologią (założenie mogiły poległych, postawienie krzyża, następnie jego przywrócenie) spotykały się z przeciwstawnymi działaniami dominujących aktorów pamięci. Jedynym momentem, w którym doszło do podważenia komunistycznego władania nad tym miejscem i zbudowania niezakłamanego przesłania, była wizyta w 1987 r. Jana Pawła II. W wygłoszonej wówczas homilii papież w dobitnych słowach przywrócił temu miejscu jego wrześniowe piękno i ponadczasową symbolikę oraz wydobył spod kolejnych warstw manipulacji prawdziwą jakość miejsca pamięci Westerplatte.

1 W 1957 r. „Dziennik Bałtycki” poinformował, że w maju 1957 r., podczas toczącego się w Bochum procesu przeciwko byłemu komendantowi KL Stutthof, Wernerowi Hoppemu, zeznał on, iż Polacy byli zmuszani do prac rozbiórkowych na Westerplatte, podczas których zlikwidowano część koszar i innych budynków. 6 mln sztuk cegieł załadowano na barki i przetransportowano do Stutthofu, gdzie posłużyły do budowy baraków obozowych (Cegły z Westerplatte posłużyły do budowy obozu w Stutthofie, „Dziennik Bałtycki”, 4 IX 1957).

2 Zob. M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 537–538; R. Witkowski, Westerplatte…, s. 101–105.

3 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 12, List Stefana Grodeckiego do Stefana Fabiszewskiego, b.d., b.p.

4 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 423.

5 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 12, List Stefana Grodeckiego do Stefana Fabiszewskiego, b.d., b.p.

6 Przy południowym nabrzeżu Basenu Portowego grupa żołnierzy sowieckich próbowała łowić ryby, rzucając granaty do wody. „Traf chciał, że robili to w miejscu, gdzie na dnie leżała zatopiona niemiecka barka z amunicją” – pisze Wójtowicz-Podhorski (Westerplatte 1939…, s. 539). Prawdopodobnie barek było więcej lub też spowodawało to eksplozję materiałów wybuchowych wzdłuż całego nabrzeża. Zniszczenia nabrzeża widać w początkowych fragmentach filmu Westerplatte Stanisława Różewicza (ujęcia lotnicze).

7 AUJ, spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej, D LXXXVI, t. 12, List Stefana Grodeckiego do Stefana Fabiszewskiego, b.d., b.p.

8 Co ciekawe, nie było wątpliwości, że niemiecko brzmiąca nazwa „Westerplatte” powinna być zachowana, chociaż ministerialna Komisja Ustalania Nazw Miejscowych dokonywała wówczas zmian niemieckich nazw miejscowych, zob. K. Zajączkowski, Zostawić „Westerplatte”! [w:] idem, Wokół tajemnic Westerplatte, Warszawa 2012, s. 5–9.

9 „Zdecydowana większość osadników wiedziała o Gdańsku niewiele. W świadomości Polaków było to przede wszystkim miejsce, w którym broniono Westerplatte. Na decyzję o wyborze tego miasta jako nowego »miejsca na ziemi« najczęściej wpływało powszechne przekonanie o jego bezspornej polskości” (S. Bykowska, Gdańsk – miasto (szybko) odzyskane, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2005, nr 9–10, s. 42).

10 Szerzej zob. M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 539–540.

11 We wrześniu 1945 r. Poczta Polska wydała znaczek przedstawiający wizję boju na Westerplatte: polscy żołnierze na szańcu pod rozwiniętym sztandarem walczyli z widocznym na dalszym planie okrętem „Schleswig-Holstein”. W kwietniu 1946 r. zorganizowano w Szczecinie manifestację młodzieży i społeczeństwa w związku z pierwszą rocznicą „wyzwolenia” ziem nadbałtyckich. Uroczystość poprzedziła tzw. sztafeta zwycięstwa, której uczestnicy w cztery dni przebiegli z Gdańska do Szczecina z pałeczką zawierającą menzurkę z wodą zaczerpniętą z ujścia Wisły do Bałtyku oraz woreczek z ziemią pobraną z Westerplatte. 15 IV 1946 r. na szczecińskich Wałach Chrobrego pałeczkę odebrał osobiście prezydent Bierut (R. Witkowski, Westerplatte…, s. 110–111).

12 Ibidem, s. 111.

13 List Zdzisława Kręgielskiego do Stanisławy Górnikiewicz, Poznań, 12 III 1979 [w:] Znaki pamięci…, s. 138. W czasie wspomnianej uroczystości plac przed Grobem Nieznanego Żołnierza nazwano placem Zwycięstwa.

14 Jak wiele śladów walki zawierał teren Składnicy, świadczy fakt, że w czasie prac w kolejnych latach wciąż znajdowano pozostałości broni i amunicji. Na przykład we wrześniu 1949 r. podczas przeszukiwania terenu półwyspu czternastu saperów znalazło i zabezpieczyło 5 pancerzownic bezodrzutowych, 5 min przeciwpiechotnych i 55 pocisków różnego kalibru (R. Witkowski, Westerplatte…, s. 111). Wiele niewybuchów odkryto także podczas budowy kopca-pomnika.

15 Za zgodą dowództwa Marynarki Wojennej płytę przywieziono do kamieniarza z częściowo zniszczonego cmentarza poniemieckiego w Nowym Porcie, gdzie „walało się mnóstwo luźno stojących czy przewróconych płyt nagrobkowych”. Autorem projektu zagospodarowania był pracujący w BOP jako kierownik działu budowlanego inż. arch. Stefan Jelnicki, kierownikiem prac – technik budowlany Aleksander Kisielewicz (S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte…, s. 358).

16 M. Gliński, Westerplatte, Gdańsk 1998, s. 28.

17 Działania te były zgodne z sowiecką praktyką ingerencji w przestrzeń publiczną. Już 12 IV 1918 r. rewolucyjna Rada Komisarzy Ludowych „uchwaliła dekret o pomnikach Republiki, na mocy którego miało nastąpić usunięcie pomników carów i ich sług, jeśli nie przedstawiały wartości historycznej lub artystycznej, i zastąpienie ich pomnikami rewolucjonistów, wielkich działaczy nauki i kultury, a więc stworzenie dzieł, »które powinny upamiętnić wielkie dni Rosyjskiej Rewolucji Socjalistycznej«” (Encyklopedia Rewolucji Październikowej, red. L. Bazylow, J. Sobczak, Warszawa 1987, s. 210).

18 Zapis rozmowy Anny Bugajskiej z Andrzejem Drzycimskim, marzec 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 202.

19 Ibidem.

20 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 423.

21 Idem, Westerplatte…, s. 114.

22 R. Traba, Kraina tysiąca granic. Szkice o historii i pamięci, Olsztyn 2003, s. 188.

23 L.M. Bartelski, Pamięć żywa, Warszawa 1977, s. 282–283. Opisując działania Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, autor w pierwszym rozdziale przedstawia rys historyczny wydarzeń II wojny światowej. Rozdział, zatytułowany Orzeł z Westerplatte, rozpoczyna relacja z obrony Składnicy, a kończy „wyzwolenie” placówki w 1945 r. i „biało-czerwona flaga nad Berlinem”.

24 Ze Wspomnień Tomasza Plucińskiego, pracownika dydaktycznego Wydziału Chemii Uniwersytetu Gdańskiego: „Nie wiem, gdzie zapadały decyzje dotyczące pozostałości po Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Sądzę, że szkodliwe dla Westerplatte działania były podejmowane w Gdańsku, chyba głównie przez władze wojewódzkie, reprezentowane przez »chłopców z Płońska« (jak ich nazywano): Przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej Piotra Stolarka i I Sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR Jana Ptasińskiego. Słyszałem, że inicjatorem tych działań w Warszawie był Minister Spraw Wewnętrznych Mieczysław Moczar” (www.chem.univ.gda.pl/~tomek/wartownia, data dostępu: 10 IX 2012 r.).

25 R. Witkowski, Westerplatte…, s. 115–116.

26 Ibidem, s. 116.

27 Ibidem.

28 Zob. Ogólnokrajowy konkurs na pomnik na Westerplatte zostanie rozpisany 1 stycznia, „Dziennik Bałtycki”, 12–13 X 1961.

29 „Dziennik Bałtycki”, 4–5 III 1962.

30 Wydarzyło się w Gdańsku…, s. 159.

31 Ibidem.

32 Minister dr Stefan Jędrychowski objął patronat nad zagospodarowaniem Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 5 VII 1962.

33 M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 542.

34 Krzyż był wówczas w ten sposób nazywany, zob. Sprawa „krzyża kpt. Dąbrowskiego” i pomnika-czołgu na Westerplatte, „Gazeta Krakowska”, 7 V 1981.

35 B. Szczepuła, Westerplatte: Jak komuniści krzyż czołgiem zastąpili, www.polskatimes.pl/artykul/156083,
westerplatte-jak-komunisci-krzyz-czolgiem-zastapili,id,t.html (data dostępu: 28 XI 2009 r.).

36 27 IV 1962 r. „Dziennik Bałtycki” w krótkiej notce zatytułowanej Ostatnia droga bohaterskiego obrońcy Westerplatte poinformował o krakowskim pogrzebie 26 kwietnia, w czasie którego w kondukcie żałobnym oprócz rodziny, przyjaciół i kolegów komandora kroczyli przedstawiciele ośrodka szkolenia specjalistów morskich Marynarki Wojennej (zmarły był niegdyś jego dowódcą), westerplatczycy oraz reprezentanci ZBoWiD z Gdańska, Gdyni i Krakowa.

37 H. Hagge, Westerplatte, Berlin 1961. Urodzony w Wolnym Mieście Gdańsku Hans Hagge bohaterami opowieści uczynił dwóch gdańszczan: Wernera Adlera – marynarza z pancernika „Schleswig-Holstein”, który dostaje od swojego dowódcy zadanie przekazania do Gdańska zaszyfrowanego meldunku o rozpoczęciu ataku, oraz Jerzego Daworskiego, który wyjeżdża do Gdyni, gdzie zaciąga się do polskiego wojska i trafia na Westerplatte w ramach wzmocnienia załogi (w rzeczywistości epizod ten nie mógłby się wydarzyć – na terenie Składnicy nie mogli służyć żołnierze z obywatelstwem WMG). Podczas wrześniowej obrony westerplatczycy głośno narzekają na polski rząd i dowództwo, które nie wyraziły zgody, aby zaatakowanej przez hitlerowców Polsce pomogła Armia Czerwona. Daworski zastanawia się nad słowami majora, który przy karcianym stoliku po przekazaniu wiadomości o zniszczeniu jedynego polskiego działa mówi do swojego zastępcy: „Naszym panom wydawało się, że dadzą sobie radę z Hitlerem, odrzuciwszy pomoc Rosjan. Chcieli grać rolę języczka u wagi ze swoją nienawiścią do Moskwy. Teraz wystawiono nam rachunek za ich przeklętą, chwiejną politykę i wszyscy musimy za to zapłacić” (s. 27–28, tłum. K.Z.). Przed kapitulacją Daworski otrzymuje od mjr. Sucharskiego rozkaz przedarcia się do polskich jednostek z meldunkiem o przebiegu walk i sztandarem obrońców. Książkę kończy obrazek z 30 III 1945 r. Jako żołnierz I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, która współpracując z 1. i 2. Frontem Białoruskim, wyzwala Gdańsk (w niemieckiej książce nie pada nazwa „Danzig”, zawsze „Gdańsk”), Daworski wraca na Westerplatte („doch dieses Mal als Sieger” – tym razem jako zwycięzca). Wywiesza na maszcie poszarpaną kulami i zabrudzoną flagę załogi Westerplatte, oglądając na wpół zatopiony wrak „Schleswig-Holsteina”. Na końcowej ilustracji widzimy powiewającą na maszcie flagę z polskim orłem, a obok żołnierza z karabinem, strzegącego półwyspu i żurawi portowych widzianych po drugiej stronie kanału (s. 46–47; Hagge raczej nie wiedział, że biało-czerwonej flagi z przedwojennym orłem nie dałoby się pokazać w polskim wydawnictwie).

38 W ZSRS wydał bezwzględną wojnę Cerkwi prawosławnej, zamykając i niszcząc więcej świątyń niż Stalin. Zapowiadał definitywne rozwiązanie problemu wiary i uważał, że do 1970 r. w Związku Sowieckim nie będzie ani jednego chrześcijanina (A. Grajewski, Rosja i krzyż. Z dziejów Kościoła prawosławnego w ZSRR, Katowice 1991).

39 Informacja PAP, „Dziennik Bałtycki”, 30 VI 1962.

40 Zdaniem Czesława Nowaka, Chruszczow nie przyjechał do Gdańska, bo „musiałby przyznać, że wojna wybuchła na Westerplatte” (K. Moritz, Nowy krzyż Virtuti Militari na Westerplatte, 8 XII 2010 r., http://historia.trojmiasto.pl/Nowy-krzyz-Virtuti-Militari-na-Westerplatte-n43932.html, data dostępu: 11 VIII 2011 r.).

41 Operacja na cmentarzyku była prawdopodobnie częścią szerzej zakrojonych działań w ramach walki z Kościołem katolickim i jego Wielką Nowenną. Jacek Zygmunt Sawicki, autor pracy o pamięci powstania warszawskiego, opisał budowę w 1945 r. w Słupsku pomnika upamiętniającego powstanie. W 1946 r. odbyło się uroczyste odsłonięcie, a poświęcenia dokonał ks. Jan Zieja – opromieniony sławą kapelan powstańczy. Jedynym ustępstwem wobec władz była wówczas zamiana nazwy Pomnik Powstania Warszawskiego na Pomnik Bohaterów Powstania Warszawskiego. Umieszczono na nim figurę umierającego powstańca z opaską na ramieniu, pochylającego się orła z wieńcem laurowym, zarys okaleczonego kulami muru domu, krzyż, postać bolejącego Chrystusa oraz napis „Jezu, ratuj, bo giniemy”. Jak podaje Sawicki, w 1962 r. władze miasta potajemnie zamieniły płaskorzeźbę z krzyżem na herb Słupska. W tym samym czasie zniknęła też kopia słupskiego pomnika umieszczona w miejscu straceń w Alejach Jerozolimskich w Warszawie. „Prawdopodobnie chodziło o ogólnopolską akcję dekrucyfikacyjną w miejscach publicznych”. Podobnie jak na Westerplatte, pierwotny kształt pomnika w Słupsku przywrócono w 1981 r. (J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę…, s. 48–49).

42 „Dziennik Bałtycki”, 21 VII 1962.

43 M. Podgoreczny, Czołg na Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 21 VII 1962.

44 „Dziennik Bałtycki”, 24 VII 1962.

45 Ibidem.

46 „Dziennik Bałtycki, 2–3 IX 1962.

47 Na konkurs wpłynęły 63 projekty. Zwycięski zespół otrzymał nagrodę wysokości 85 tys. zł. Druga nagroda (65 tys. zł) przypadła zespołowi dwuosobowemu: prof. Janowi Bogusławskiemu z Politechniki Warszawskiej i Marii Leszczyńskiej z Politechniki Gdańskiej; trzecią nagrodę (35 tys. zł) przyznano Zygmuntowi Jasionowskiemu i Annie Kamieńskiej-Łapińskiej z Warszawy. Pięć prac wyróżniono nagrodą po 15 tys. zł (R. Witkowski, Westerplatte…, s. 117; Na Westerplatte stanie piękny pomnik, „Dziennik Bałtycki”, 1–2 XII 1963).

48 Przy szczątkach Kowalczyka odnaleziono kilkanaście sztuk naboi karabinowych, gwizdek bakelitowy, polski granat ręczny, ładownice na naboje oraz resztki harmonijki ustnej. Szczątki rozpoznali koledzy z Westerplatte, m.in. Michał Gawlicki. Do czasu ostatecznej identyfikacji skrzyneczkę z prochami złożono prowizorycznie na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku-Wrzeszczu, a znalezione pamiątki przekazano do Muzeum Marynarki Wojennej. Pierwszy poinformował o tym w 1977 r. Rafał Witkowski (zob. R. Witkowski, Westerplatte…, s. 118). O dalszych losach szczątków wspomniała Stanisława Górnikiewicz w Lwach z Westerplatte (s. 360–362). Pisała ona, że o właściwe upamiętnienie brata upominała się w latach sześćdziesiątych Władysława Kowalczyk ze wsi Błaszki. Górnikiewicz odwiedziła cmentarz na Srebrzysku, gdzie dowiedziała się, iż kpr. Kowalczyka pochowano w kwaterze grobów dziecięcych. „Obecnie jest to miejsce zupełnie puste – pisała zbulwersowana – zachlapane zaprawą cementową po robocie na sąsiednim pomniku, nawet źdźbło trawy w tym miejscu nie rośnie”. 1 IX 1992 r. urnę z prochami kpr. Kowalczyka przeniesiono na Cmentarzyk Poległych Obrońców Westerplatte (S. Górnikiewicz-Kurowska, Westerplatczycy…, s. 115).

49 Zob. K. Radowicz, Kawalerowie Virtuti…, s. 162.

50 AAN, KC PZPR, 237/VIII-906, Pismo zastępcy szefa GZP WP, gen. bryg. Władysława Polańskiego, do kierownika Wydziału Propagandy KC PZPR tow. Leona Stasiaka, 20 VIII 1964 r., k. 54.

51 R. Witkowski, Westerplatte…, s. 117–118.

52 AAN, KC PZPR, 237/VIII-94, Program 25. rocznicy napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę w województwie gdańskim, b.d., k. 19–23.

53 J. Hübner-Wojciechowska, Społeczno-artystyczne warunki powstawania pomników w Polsce w latach 1945––1980, Warszawa 1986, s. 12.

54 Jak pisze Robert Traba, ośmiometrowy obelisk na polach Grunwaldu nawiązywał do głowy Światowida i stanowił „mocny akcent słowiański”. „Całość oparta była na założeniu kalwarii, tzn. pewnej trasy podzielonej historycznymi akcentami, po której przesuwa się pielgrzym” (R. Traba, Kraina tysiąca granic…, s. 172).

55 J. Hübner-Wojciechowska, Społeczno-artystyczne warunki…, s. 13.

56 Ibidem. s. 69.

57 Ibidem, s. 94.

58 Ibidem, s. 85.

59 Pracownikom budowlanym stale towarzyszyli saperzy usuwający niewypały i niewybuchy z czasów II wojny światowej. Tylko w pierwszym półroczu 1965 r. saperzy unieszkodliwili ponad 2 tys. różnych niewypałów, w tym 21 bomb lotniczych, prawie 500 pocisków artyleryjskich, setki granatów, kilkanaście min, amunicję do broni ręcznej, a nawet broń z czasów I wojny światowej (R. Witkowski, Westerplatte…, s. 120). Niewybuchy i niewypały usuwano z Westerplatte jeszcze w 2009 r.

60 Do zakończenia robót teren Westerplatte zamknięty dla zwiedzających, „Dziennik Bałtycki”, 4 V 1966.

61 W uroczystościach uczestniczyli prymas Stefan Wyszyński, abp Karol Wojtyła i ponad 40 innych biskupów. Samochodem-kapliczką przywieziono na miejsce nabożeństwa peregrynujący po kraju obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. „Na kilka dni przed uroczystościami kościelnymi w Gdańsku miejscowe władze państwowe udekorowały główną trasę przejazdu kardynała Wyszyńskiego propagandowymi planszami nawiązującymi głównie do zbrodni hitlerowskich popełnionych na narodzie polskim i związaną z tym kwestią przebaczenia, a poza tym zaplanowały szereg przedsięwzięć mających na celu wpłynięcie na zmniejszenie frekwencji uczestników imprez kościelnych” (Informacja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie z przebiegu kościelnych uroczystości milenijnych na terenie województwa gdańskiego w okresie od dnia 1 stycznia do dnia 1 listopada 1966 roku, Gdańsk 18 XI 1966 [w:] Uroczystości milenijne 1966 roku. Sprawozdania urzędów spraw wewnętrznych, red. W. Chudzik, I. Marczak, A. Napieralski, M. Olkuśnik, Warszawa 1996, s. 39).

62 AAN, KC PZPR, 237/VIII-906, Pismo sekretarza KW PZPR w Gdańsku Tadeusza Wrębiaka do kierownika Wydziału Propagandy i Agitacji KC PZPR tow. Leona Stasiaka, 15 VII 1966 r., k. 89–90.

63 J. Hübner-Wojciechowska, Społeczno-artystyczne warunki…, s. 107. Autorka jako przykład podała odsłonięcie pomnika Jana III Sobieskiego w warszawskich Łazienkach w 1788 r.

64 Reżyser teatralny i aktor Zygmunt Hübner (odtwórca roli mjr. Sucharskiego) wypowiedział się na temat reżyserii widowisk masowych następująco: „obrzędy religijne i uroczystości publiczne […] zawsze korzystały z reżyserów obdarzonych inwencją i pomysłowością, a zarazem precyzyjnych i dobrze obeznanych z psychiką masowego widza. […] W państwach współczesnych rola tego rodzaju widowisk – mimo gwałtownego rozwoju nowych form – wcale nie zmalała. Manifestacje państwowe i antypaństwowe na równi wymagają reżyserii” (Z. Hübner, Sztuka reżyserii…, s. 11). I dalej: „Rozwój środków przekazu nie pomniejszył bynajmniej znaczenia zgromadzeń publicznych. Każdy działacz polityczny dobrze wie, że przemówienie przed kamerą telewizyjną, chociaż dociera do milionów, nie zastąpi przemówienia na wiecu, skierowanego, w najlepszym razie, do kilku tysięcy. Tłum rządzi się własnymi prawami, nie jest tylko sumą jednostek. Łatwiej nim manipulować. Sprawny reżyser uroczystości masowych, który zna psychologię tłumu, potrafi za pomocą elementów widowiskowych wywołać zbiorową aprobatę, podziw, stworzyć poczucie wspólnoty i w ten sposób wyzwolić potężną energię uśpioną w zbiorowisku ludzkim. […] Posługuje się chętniej prostymi środkami, liczy się natomiast ich skala, ilość nie jakość, jego celem jest bowiem efekt spektakularny, któremu nikt z widzów nie zdoła się oprzeć. Któż nie zachwyca się pokazem sztucznych ogni, kto odważy się złamać krok w marszowym pochodzie, będącym demonstracją siły, sprawności fizycznej i dyscypliny?” (ibidem, s. 19).

65 „Dziennik Bałtycki”, 9–10 X 1966. Ziemię składano w następującej kolejności: Warszawa, Lenino, Narwik, Lasy Janowskie (bitwa partyzantów AL w 1944 r.), Gruszka z ziemi kieleckiej (bitwa partyzantów AL w 1944 r.), Tobruk, Monte Cassino, Studzianki, Wał Pomorski, Kołobrzeg, Siekierki nad Odrą, Zgorzelec.

66 „Dziennik Bałtycki”, 11 X 1966.

67 Cyt. za: A. Czerkawski, M. Dunin-Wąsowicz, Westerplatte, Warszawa 1967, b.p.

68 W 1971 r. Hasior podzielił pomniki powstałe w Polsce po 1945 r. na następujące grupy: pomnikowe słupy; miecze; uskrzydlona kobieta w służbie rewolucji, poezji, walczącego miasta, jako ozdobnik; stożki, ostrosłupy, czasze koliste, sześciany w rolach pomników; rzeźby kameralne i nagrobki (J. Hübner-Wojciechowska, Społeczno-artystyczne warunki…, s. 9). O pomniku na Westerplatte mówiono, że przypomina rękojeść wbitego w ziemię miecza lub bagnetu. Docent Duszeńko uważał, że „to są raczej przypadkowe skojarzenia obserwatorów”. I dodawał: „Epopeja reduty wrót portu gdańskiego była walką o honor, symbolem naszej determinacji. Ten moment pragnąłem uwydatnić w naszym obelisku. Jeśli więc jego wygląd kojarzy się z mieczem wbitym w ziemię, odpowiada to moim intencjom” (A. Preyss, Rozmowa z twórcami pomnika na Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 17 X 1966). Piszącemu te słowa ujrzany po raz pierwszy w latach siedemdziesiątych pomnik wydał się podobny do posągu moai z Wyspy Wielkanocnej.

69 Zob. Encyklopedia Powszechna PWN, t. 4, Warszawa 1976, s. 612. Podobnie jak w przypadku innych budowanych wówczas nadmorskich pomników używano również nazwy Pomnik Obrońców i Wyzwolicieli Wybrzeża. Na przykład w 1968 r. gdyński cmentarz poległych we wrześniu 1939 r. obrońców Wybrzeża postanowiono ozdobić w nowym duchu. Po wykonaniu trzynastometrowego pomnika wyobrażającego rozdarte pociskiem działo cmentarz połączono wizerunkowo z miejscowym cmentarzem „wyzwolicieli” z 1945 r., a odsłonięty 9 V 1968 r. monument nazwano Pomnikiem Obrońców i Wyzwolicieli Wybrzeża.

70 M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 544–545. Napisy na pomniku zebrano obok siebie w trzech grupach dla upamiętnienia trzech okresów walki: kampanii wrześniowej na Wybrzeżu (Westerplatte, Poczta Gdańska, Oksywie, Hel, kosynierzy gdyńscy), bojów „tych, co na morzu” (La Manche, Dunkierka, Morze Śródziemne, Atlantyk, Narwik, Murmańsk), szlaku I Brygady Pancernej (Lenino, Studzianki, Kołobrzeg, Ziemia Gdańska). Na monumencie umieszczono także datę: 30 III 1945. Twórcy nawiązywali tym samym ściśle do obowiązującego modelu. Pierwszy pomnik wdzięczności Armii Czerwonej, który stanął w 1945 r. w Katowicach, „narzucił schemat obowiązujący przez następnych kilka lat. Wyrażały go ustawione na cokole dwie postacie: żołnierz polski i radziecki. […] Inne najczęściej spotykane formy to żołnierz z pepeszą lub sztandarem na cokole i obelisk zwieńczony gwiazdą” (I. Grzesiuk-Olszewska, Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945–1990, Warszawa 1995, s. 36–37).

71 M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 546.

72 Ibidem, s. 549.

73 R. Traba, Kraina tysiąca granic…, s. 190.

74 J. Hübner-Wojciechowska, Społeczno-artystyczne warunki…, s. 109–110.

75 Z chwilą odsłonięcia monumentu wprowadzono obowiązek salutu banderą przez przepływające przed nim statki i okręty.

76 Można też zgodzić się ze zdaniem Roberta Traby, który w 2003 r. napisał: „zawsze będzie istniał niedosyt w zrozumieniu i skali społecznej obecności pomników, albo innymi słowy – ich realnego wpływu na zbiorową świadomość społeczeństwa” (R. Traba, Kraina tysiąca granic…, s. 180).

77 Pogarszającym się stanem obiektów na terenie Składnicy interesowali się westerplatczycy, m.in. do końca życia pytał o to kmdr Dąbrowski, o czym świadczy jego korespondencja z Gawlickim z lat 1959–1962, zob. M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 548.

78 Wspomnienia Aleksandra Ślusarza spisane przez Krzysztofa Wasilewskiego, www.chem.univ.gda.pl/~tomek/wartownia (data dostępu: 10 IX 2012 r.). Przy nazwisku Gawlickiego pojawia się znak zapytania – Ślusarz prawdopodobnie nie znał nazwiska westerplatczyka – uczestnika rozmów.

79 Stanisława Górnikiewicz napisała, że „do władz centralnych w Warszawie napływały pisma wyrażające sprzeciw [wobec planów wyburzenia wartowni – przyp. K.Z.]. Wiele o ratowaniu obiektu pisał znany publicysta Zbigniew Załuski. Dzięki tym protestom anulowano poprzednie polecenie zburzenia i zdecydowano się na przesunięcie” (http://westerplatte.pl/?a=owi05, data dostępu: 1 IX 2009 r.).

80 Wspomnienia Aleksandra Ślusarza spisane przez Krzysztofa Wasilewskiego, www.chem.univ.gda.pl/~tomek/wartownia (data dostępu: 10 IX 2012 r.).

81 J. Ziółko, Przesunięcie (w 1967 r.) wartowni nr 1 na Westerplatte w Gdańsku, „Inżynieria i Budownictwo” 2009, nr 10, s. 545–548; zob. też A. Welski, Drugi bój o Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 25–27 III 1967.

82 Dla inż. Ślusarza udział w ratowaniu wartowni nie oznaczał jednak żadnych splendorów. „Zaangażował się w te prace nie dla rozgłosu ani pieniędzy. Może bardziej niż innych bulwersowały go działania władz, wyglądające na chęć unicestwienia materialnych pamiątek związanych z chwałą obrońców Westerplatte, żołnierzy II Rzeczpospolitej. Udało się pokrzyżować plany władz wojewódzkich – »chłopców z Płońska«, ale wygląda na to, że nie darowali oni tej przegranej. Dzień lub dwa po przesunięciu dyrektor zakładu, w którym był zatrudniony inż. Ślusarz, poprosił go o napisanie podania o zwolnienie. […] Odwiedził go [inż. Ślusarza – przyp. K.Z.] w domu pewien nieznajomy, który »bardzo życzliwie« ostrzegł: »Jest polecenie, żeby pana zamknąć pod jakimkolwiek pretekstem« (możliwe, że te odwiedziny odbyły się jeszcze w trakcie prac). Wspomniany reportaż telewizyjny był ostatnią, na 40 lat, publikacją mówiącą rzetelnie o jego wiodącej roli przy ratowaniu wartowni. W artykule prasowym tuż po przesunięciu wartowni jako autora projektu przedstawiono prof. [Stanisława] Rydlewskiego. Wprawdzie po kilku dniach ukazało się sprostowanie, ale (jak to sprostowania) nieduże i gdzieś na dalszej stronie. Późniejsze artykuły prasowe wspominają nazwisko inż. Aleksandra Ślusarza, ale jako jednego z wielu, przypisując zasługi tym, którzy konkretnie współdziałali, jak i tym, którzy tylko życzliwie wspierali moralnie, ale i tym, którzy wręcz utrudniali” (Wspomnienia Aleksandra Ślusarza spisane przez Krzysztofa Wasilewskiego, www.chem.univ.gda.pl/~tomek/wartownia, data dostępu: 10 IX 2012 r.).

83 W okresie II RP, w 1927 r., z zamku w Rapperswilu sprowadzono do Polski serce Tadeusza Kościuszki, w tym samym roku z Paryża przywieziono i pochowano na Wawelu szczątki Juliusza Słowackiego. W 1929 r. z okazji jubileuszu Uniwersytetu Stefana Batorego sprowadzono z cmentarza Montmartre w Paryżu prochy Joachima Lelewela, w tym samym roku z cmentarza w Aleppo prochy Józefa Bema, pochowane następnie w mauzoleum w Tarnowie.

84 E. Olczyk, Druga wojna światowa w świadomości…, s. 86.

85 Po kapitulacji gen. Kleeberg trafił do niewoli niemieckiej. Zmarł w 1941 r.; został pochowany w Dreźnie. W 1969 r. jego prochy ekshumowano, przewieziono do Polski i złożono na cmentarzu wojskowym w Kocku.

86 Zapis rozmowy Anny Bugajskiej z Andrzejem Drzycimskim, marzec 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 203–204.

87 J. Trznadel, Pułkownik Kukliński [w:] idem, Spór o całość. Polska 1939–2004, Warszawa 2004, s. 264–265.

88 Prochy majora Sucharskiego powinny spocząć w Ojczystej Ziemi, „Głos Wybrzeża”, 2 IX 1969. Tekst podpisany: „GŁOS WYBRZEŻA”. „Głos Wybrzeża” był dziennikiem ukazującym się na terenie Trójmiasta od 1948 do 2005 r. W latach 1949–1989 był organem prasowym Komitetu Wojewódzkiego PZPR.

89 Zapis rozmowy Anny Bugajskiej z Andrzejem Drzycimskim, marzec 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 205–206.

90 Paweł Huelle pisał w 1997 r.: „gdy polscy komuniści nakazali użyć broni przeciwko gdańskim robotnikom, rozsiewano po mieście informację, że strajki, demonstracje i pochody są dziełem niemieckich ziomkostw. Mówiono też o desancie Bundeswehry, jaki zamierzał wylądować na… Westerplatte” (P. Huelle, Krnąbrne miasto, „Rzeczpospolita”, 18 IV 1997).

91 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 269.

92 Tajne dokumenty Biura Politycznego. Grudzień 1970, oprac. P. Domański, Londyn 1991 [cyt. za:] L. Kowalski, Generał ze skazą, Warszawa 2001, s. 355–356.

93 Zob. Materiały z wystawy „Powrót majora. Major returns”, www.muzeum1939.pl/ (data dostępu: 25 IX 2011 r.). W 2011 r. w Gdańsku zorganizowano plenerową wystawę „Powrót majora. Major returns”, na której zaprezentowano 121 archiwalnych zdjęć autorstwa Stefana Figlarowicza i Niny Smolarz (kurator wystawy: Anna Makowska, projekt tablic i ekspozycji: Arek Staniszewski). Ekspozycja, ukazująca sprowadzenie szczątków mjr. Sucharskiego do Gdańska w 1971 r., zawierała oprócz zdjęć cytaty z prasy oraz wspomnienia.

94 AP Szczecin, 65/1578, t. 76, spuścizna Zbigniewa Flisowskiego (1923–1995), List Zbigniewa Flisowskiego, b.d., k. 225.

95 Zapis rozmowy ks. Jana Merty z Andrzejem Drzycimskim, 1 III 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 207. O ostatniej rozmowie z majorem ks. Merta opowiedział m.in. w wywiadzie dla „Słowa Powszechnego” (5 IX 1971). Ksiądz Merta rozmawiał z mjr. Sucharskim 23 VIII 1946 r., na tydzień przed jego śmiercią, udzielając mu ostatnich posług kapłańskich. „Pragnąłbym spoczywać w Polsce ze swoimi żołnierzami na Westerplatte” – powiedział major (List ks. Jana Merty do ks. Jana Witka, 26 I 1974 r. [cyt. za:] J. Witek, Major Henryk Sucharski…, s. 91).

96 Zapis rozmowy Anny Bugajskiej z Andrzejem Drzycimskim, marzec 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 204–205. Tuż po uroczystości sprowadzenia szczątków majora do Polski szkole nadano imię mjr. Henryka Sucharskiego.

97 Ibidem, s. 205.

98 Partyjna gazeta, angażując się w tę akcję, próbowała także ratować swój wizerunek nadszarpnięty po wydarzeniach grudniowych.

99 M. Budzik, Kapłan od serca. Rozmowa z ks. dr. Ryszardem Banachem, „Przegląd Regionalny” 2011, nr 11, s. 21.

100 Zapis rozmowy ks. Jana Merty z Andrzejem Drzycimskim, 1 III 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 207–208.

101 D. Horodyński, Z Apulii na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 21–22 VIII 1971.

102 P. Dzianisz, J. Model, Ziemia ojczysta wita prochy sławnego żołnierza, ibidem, 28–29 VIII 1971 (Materiały z wystawy „Powrót majora. Major returns”, www.muzeum1939.pl, data dostępu: 25 IX 2011 r.).

103 AIPN Gd, 0046/226, t. 5, Plan operacyjnego zabezpieczenia środowisk i figurantów w związku z uroczystościami na Westerplatte, Gdańsk, 30 VIII 1971 r., k. 94–97 i nast. Tylko do kontroli cudzoziemców przebywających wówczas w Trójmieście planowano skierować 80 tajnych współpracowników. W ramach szeroko zakrojonej akcji zabezpieczenia uroczystości już od rana 1 września rejon Trójmiasta penetrowały grupy obserwacyjne składające się z 44 osób (w tym 17 osób pilnowało Westerplatte, Gdańskich Zakładów Nawozów Fosforowych, stoczni i dzielnicy Nowy Port). Od godz. 16.00 i podczas wieczornej manifestacji na Westerplatte miało znaleźć się 42 agentów wyposażonych w sprzęt radiowo-nasobny, którzy utrzymywali kontakt z dwoma radiowozami czekającymi na parkingu. Pozostałe pojazdy usytuowano „poza zasięgiem uroczystości”. Celem grup obserwacyjnych było „zwracanie uwagi na ujawnianie prowodyrów ewentualnych zakłóceń w uroczystości lub wrogich okrzyków” (ibidem, Załącznik do planu zabezpieczenia uroczystości na Westerplatte w dniu 1 września 1971 r. przez Wydział „B” KW MO w Gdańsku, Gdańsk, 30 VIII 1971 r., k. 116–117).

104 jer, Prochy majora Henryka Sucharskiego spoczną na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 1 IX 1971 (Materiały z wystawy „Powrót majora. Major returns”, www.muzeum1939.pl, data dostępu: 25 IX 2011 r.).

105 H.T., Droga Majora Sucharskiego przez Gdańsk. Bukiet narodowej pamięci, „Dziennik Bałtycki”, 1 IX 1971 (Materiały z wystawy „Powrót majora. Major returns”, www.muzeum1939.pl, data dostępu: 25 IX 2011 r.).

106 Nakręcono wówczas trzydziestosiedmiominutowy film dokumentalny pt. Powrót majora (scenariusz i realizacja S. Kostrzewa, B. Rączkowski), w którym narratorem został Zygmunt Hübner.

107 Kolejne wymienione osoby: wicemarszałek Sejmu PRL Andrzej Benesz, przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Tadeusz Bejm, przewodniczący Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa Janusz Wieczorek, sekretarz generalny ZBoWiD Kazimierz Rusinek, dowódca Marynarki Wojennej, wiceadm. Ludwik Janczyszyn, dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego – gen. bryg. Wojciech Barański, admirałowie, generalicja WP.

108 P. Dzianisz, J. Model, Tu na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 2 IX 1971.

109 Podobną sylwetkę orła zastosowano w opisywanym już w pomniku powstańczym w Słupsku.

110 Ibidem.

111 Zapis rozmowy ks. Jana Merty z Andrzejem Drzycimskim, 1 III 1988 r. [cyt. za:] A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 208–209.

112 Wypowiedź Antoniego Moździerza w rozmowie ze Stefanem Figlarowiczem, marzec 2010 r. (Materiały z wystawy „Powrót majora. Major returns”, www.muzeum1939.pl, data dostępu: 25 IX 2011 r.).

113 S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 103.

114 S. Słupek, O majorze Sucharskim i obronie Westerplatte, „Wieści” 1971, nr 36, s. 3.

115 J. Piórkowski, Powrót, „Polska” 1971, nr 12, s. 17.

116 Uczniowie deklamowali ułożone przez siebie wiersze i śpiewali specjalne pieśni. Przykłady takich utworów podaje ks. Jan Witek, zob. J. Witek, Major Henryk Sucharski…, s. 99, 106–107.

117 K. Korczak, Powrót majora do Gdańska, 6 IX 2011 r., www.old.portalpomorza.pl/aktualnosci/2/16860 (data dostępu: 1 IX 2012 r.).

118 Ibidem.

119 Ibidem. Początkowe zapowiedzi Edwarda Gierka o nowej polityce gospodarczej i otwarciu na Zachód z entuzjazmem powitał redaktor naczelny „Polityki”, Mieczysław F. Rakowski. Rok później, w lutym 1972 r., pisał już o I sekretarzu następująco: „Pragnie on w najbliższych latach podnieść standard życia na tyle, aby ludzie nie mieli powodu do wychodzenia z protestami na ulice. Samochody, domki mają osłabiać »uliczne« skłonności społeczeństwa oraz odwrócić jego uwagę od polityki. Dlatego nie przewiduję poważniejszych zmian w systemie politycznym naszego kraju, lecz jedynie kosmetyczne” (M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975, Warszawa 2002, s. 21).

120 „W pozbawionej podłogi wartowni […] – pisała Górnikiewicz – znalazło się też miejsce, aż wstyd powiedzieć, zastępujące szalet. Mimo zimna bił z niego odór i smród. […] Nieoczekiwanie przybyła również autokarowa wycieczka wojskowa z Zielonej Góry. Przez otwór okienny ktoś wrzucił do wnętrza wartowni wiązankę biało-czerwonych goździków. Telewizja dokładnie sfilmowała istniejący stan w Panoramie Gdańskiej” (S. Górnikiewicz, Owiana legendą…, s. 15–16).

121 W skład zespołu weszli dyrektor Muzeum Historii Miasta Gdańska – prof. Tadeusz Matusiak, Zbigniew Flisowski, Adam Haupt, Franciszek Duszeńko, prof. Janusz Ciemnołoński oraz część Zarządu ZBoWiD w Nowym Porcie (ibidem, s. 21).

122 Ibidem, s. 16–20.

123 I. Greczanik, Symbol nieugiętości i patriotyzmu. Otwarcie Izby Pamięci Narodowej na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 30 VI 1974.

124 S. Górnikiewicz, Owiana legendą…, s. 24.

125 Autorka miała zapewne na myśli zmiany w stosunku do wyglądu półwyspu z czasów wrześniowej obrony; być może szczegóły wyglądu Składnicy zapamiętała z filmu Różewicza. Możliwe też, że odwiedziła Westerplatte kilka lat wcześniej.

126 T. Kowalówna, Ludzie potrzebują przeżyć [w:] Młodzi o Westerplatte…, s. 85–87.

127 J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 105.

128 Westerplatte – nasza sprawa, „Głos Wybrzeża”, 16–17 XI 1974.

129 BG PAN, 1353/84, Materiały Mariana Pelczara, cz. 1, T. Domagała, Założenia programowe Muzeum Walki Oręża Polskiego Westerplatte-Wisłoujście, b.d.

130 W. Roszkowski, Historia Polski 1914–1991…, s. 353.

131 J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę…, s. 165. Rok wcześniej, tuż po wyborze Polaka na papieża, 11 XI 1978 r., obchodzono okrągłą, sześćdziesiątą rocznicę odzyskania niepodległości. Z kolei już na początku grudnia zorganizowano huczne uroczystości sześćdziesięciolecia KPP i trzydziestolecia PZPR. Budowano także społeczny entuzjazm wokół pierwszego lotu Polaka w kosmos, który odbył się w lipcu 1978 r. Jak pisze Antoni Dudek, manifestacje „szczególnie upodobał sobie” jeden z architektów „propagandy sukcesu” – sekretarz KC PZPR Jerzy Łukaszewicz (A. Dudek, Ślady PeeReLu, Kraków 2000, s. 238).

132 Stanisława Górnikiewicz podała, że na zjeździe pojawiło się wówczas 105 westerplatczyków – najliczniejsza grupa po wojnie, zob. www.westerplatte.pl (data dostępu: 1 IX 2010 r.).

133 Moment składania o 12.00 na Westerplatte wieńca przez I sekretarza opisano w formie relacji na żywo: „Zapada minuta milczenia. Zamiera ruch uliczny. Stają maszyny i urządzenia w zakładach pracy. Zebrani na Westerplatte, a razem z nimi cały naród polski czczą pamięć swoich synów poległych i pomordowanych w czasie II wojny światowej” („Trybuna Ludu”, 3 IX 1979).

134 Zwyczaj pasowania oficerów ludowego WP, uwzględniający tradycję pasowania rycerskiego, został uregulowany rozkazem Ministra Obrony Narodowej, gen. broni Mariana Spychalskiego, z 28 I 1957 r. Według tekstu ślubowania opracowanego przez Zbigniewa Załuskiego, przyszły oficer ślubował na „odwieczne granice na Odrze, Nysie Łużyckiej i Bałtyku”, na „najdroższą dla wszystkich sprawę wolności, sprawiedliwości i braterstwa ludów, w imię zwycięstwa, której naród mój w wielkiej wojnie narodów z faszyzmem złożył najwyższą ofiarę, by rozgromiony był wróg tego, co człowiecze, by wolny wśród wolnych żył naród polski, by kraj nasz i świat nieustanny postęp budował, by rozwijał i kwitł socjalizm”. Od 1969 r. pasowania odbywały się w Warszawie z okazji Dnia Wojska Polskiego. W następnych latach stanowiły często element uświetniający uroczystości w innych miastach. 1 IX 1979 r. na Westerplatte po raz pierwszy zastosowano nowy wzór szabli promocyjnej z wizerunkiem godła państwowego oraz napisem „Honor i Ojczyzna” (A. Mazur, Ceremoniał promocyjny w wojsku polskim 966–1996, Warszawa 1997, s. 390–395).

135 Pisano o „posłaniu społeczeństwa polskiego do narodów i parlamentów świata”, wzywającym do „pełnego i konsekwentnego” wcielania w życie Aktu końcowego KBWE, oraz podkreślano wezwanie do ratyfikacji porozumienia SALT II. Apelowano o „trwały, powszechny pokój”, który ma „jednoczyć narody, państwa i kontynenty” („Trybuna Ludu”, 3 IX 1979).

136 „Trybuna Ludu”, 6 IX 1979. Mowa o albumie Andrzeja Drzycimskiego, Stanisławy Górnikiewicz, Wojna zaczęła się na Westerplatte…

137 Szerzej na ten temat zob. rozdz. 7.

138 2 I 1981 r. solidarnościowy „Głos Stoczniowca” opublikował anonimowy wiersz napisany 1 IX 1980 r. i powielany potem jako bibuła: Pieśń o stoczniowcach ze Stoczni Gdańskiej. Fragment utworu: „Staliście twardo – tak jak mur –/ jak tamci – na Westerplatte –/ przez osiemnaście długich dni –/ (… i też to było latem…)/ […] Historia o was nie zapomni/ (… łza spływa mi po rzęsach…)/ Na Westerplatte – był Sucharski!/ a w Stoczni – Lech Wałęsa!” (w zbiorach autora).

139 B. Szczepuła, Westerplatte: Jak komuniści krzyż czołgiem zastąpili, www.polskatimes.pl/artykul/156083,
westerplatte-jak-komunisci-krzyz-czolgiem-zastapili,id,t.html (data dostępu: 28 XI 2009 r.).

140 BG PAN, 1834, Dokumentacja ustawienia krzyża na mogiłach Westerplatczyków w dniu 30 sierpnia 1981 r., Protokół konferencji w Urzędzie Miasta w dniu 6 sierpnia 1981 r., [6 VIII 1981 r.], b.p.

141 Ibidem, Protokół wizji lokalnej na Westerplatte, 7 VIII 1981 r., b.p.

142 Ibidem, Pismo prezydenta Miasta Gdańska Jerzego Młynarczyka, 19 VIII 1981 r., b.p.

143 R. Witkowski, Na lądzie i morzu…, s. 455–456.

144 W. Kozłowicz, Westerplatte, „Żołnierz Wolności”, 31 VIII 1981. Wcześniej Kozłowicz kilkakrotnie poruszał temat Westerplatte w swoich publikacjach, budując mit wiążący obronę z 1939 r. ze zwycięstwem w 1945 r., zob. W. Kozłowicz, Powtórka ze zwycięstwa, Warszawa 1977; idem, Ziemia najdłuższej bitwy, Warszawa 1977.

145 List Zdzisława Kręgielskiego do „Żołnierza Wolności”, Poznań, 8 IX 1981 [w:] Znaki pamięci…, s. 157–158.

146 Krzyż na Westerplatte, „Serwis Informacyjny Biura Informacji Prasowej KKP NSZZ »Solidarność«” 1981, nr 160. Petycję podpisali: Franciszek Bartoszak, Wiktor Ciereszko, Władysław Deik, Julian Dworakowski, Czesław Filipkowski, Józef Malak, Jan Naskręt, Leonard Piotrowski, Bernard Rygielski, Stanisław Skwira, Józef Wojniusz, Stanisław Zdanuczyk, Stanisław Zwierzchowski.

147 K. Pomian, Wymiary polskiego konfliktu. 1956–1981, Londyn 1985, s. 123.

148 B. Szczepuła, Westerplatte: Jak komuniści krzyż czołgiem zastąpili, www.polskatimes.pl/artykul/156083,
westerplatte-jak-komunisci-krzyz-czolgiem-zastapili,id,t.html (data dostępu: 28 XI 2009 r.).

149 Ibidem.

150 Czesław Nowak wspominał: „Prezydent Młynarczyk zachował się przyzwoicie i odważnie. Wystąpił potem w radiu i lokalnej telewizji i wbrew czarnej propagandzie centralnych mediów wyjaśnił, jak sprawa wyglądała naprawdę. Nie darowano mu tego. Wkrótce przestał być prezydentem” (cyt. za: ibidem).

151 S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte…, s. 19. Autorka wymieniła niektórych obecnych na uroczystej mszy św. westerplatczyków. Byli to: Henryk Chrul, Stanisław Bartocha, Aleksy Kowalik, Władysław Goryl i Jan Wojtowicz. „Uroczystości przywrócenia krzyża oglądam w TV” – pisał w liście do autorki Leon Pająk (List Leona Pająka do Stanisławy Górnikiewicz, Kielce, 10 IX 1981 [w:] Znaki pamięci…, s. 159).

152 „Solidarność” i opozycja antykomunistyczna w Gdańsku (1980–1989), red. L. Mażewski, W. Turek, Gdańsk 1995, s. 97. Na zdjęciach z pogrzebu ks. Popiełuszki widać delegację gdańskiej „Solidarności” trzymającą transparent z napisem „Westerplatte”.

153 B. Szczepuła, Westerplatte: Jak komuniści krzyż czołgiem zastąpili, www.polskatimes.pl/artykul/156083,
westerplatte-jak-komunisci-krzyz-czolgiem-zastapili,id,t.html (data dostępu: 28 XI 2009 r.). Gdy Czesław Nowak został aresztowany w stanie wojennym, na rozprawie w Sądzie Marynarki Wojennej usłyszał od prokuratora Andrzeja Ringa mające go pogrążyć pytanie o udział w demontażu pomnika na Westerplatte (E-mail Czesława Nowaka do autora, 17 II 2012 r.).

154 C. Kuźmiński, Prochy komandora Franciszka Dąbrowskiego – na Westerplatte, „Za Wolność i Lud” 1981, nr 37, s. 3. Manifestacje miały się też odbywać w miejscach postoju samochodu wiozącego z Krakowa prochy kmdr. Dąbrowskiego: w Kielcach, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Włocławku i Bydgoszczy. Urna z prochami w asyście młodych oficerów Marynarki Wojennej i w eskorcie MO miała następnie przejechać ulicami Trójmiasta na skwer Kościuszki w Gdyni. Tu, przed frontem kompanii honorowej Marynarki Wojennej, zamierzano ją przenieść z samochodu na stojący w porcie okręt i przetransportować drogą morską do Gdańska, by w obecności kombatantów, w tym westerplatczyków, złożyć ją na miejsce wiecznego spoczynku. Przy okazji planowano nadać ulicom oraz szkołom w różnych miastach imię Franciszka Dąbrowskiego (ibidem).

155 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 456.

156 L. Dutkowski, Uwagi do książki Rafała Witkowskiego pt. „Na lądzie i morzu”, „Biuletyn Historyczny” Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni 2003, nr 18, s. 206–207.

157 Warto wspomnieć, że w tym samym czasie, gdy na Westerplatte starano się przywrócić „krzyż kpt. Dąbrowskiego”, w Warszawie stoczono walkę o postawienie krzyża w tzw. Dolince Katyńskiej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

158 S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki…, s. 620. Tamże szerzej na temat propagandowego zabezpieczenia wizyty papieża w Gdańsku (s. 621–640).

159 J. Skórzyński, Pielgrzymki do wolności, „Rzeczpospolita”, 5 VI 1999.

160 Opracowanie Sekretariatu Episkopatu Polski z 30 stycznia 1987 r. [w:] P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce. Rozmowy przygotowawcze Watykan–PRL–Episkopat, Warszawa 1997, s. 263.

161 Ibidem, s. 261.

162 Ibidem, s. 262.

163 Pismo bpa Tadeusza Gocłowskiego do Sekretarza Episkopatu abpa Dąbrowskiego, 1 IX 1986 [w:] P. Raina, Wizyty apostolskie Jana Pawła II…, s. 236–237.

164 Protokół z posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu Polski, 23 IX 1986 [w:] ibidem, s. 237–240.

165 Notatka z posiedzenia Komisji Wspólnej dotycząca 3 punktu obrad zatytułowanego: „Dyskusja nad wstępnym programem wizyty Ojca św. Jana Pawła II w Polsce”, 28 IX 1986 [w:] ibidem, s. 251–254.

166 J. Skórzyński, Pielgrzymki do wolności, „Rzeczpospolita”, 5 VI 1999.

167 Notatka z rozmowy między bpem Jerzym Dąbrowskim a min. Władysławem Lorancem, 11 VI 1987, g. 10.00 [w:] ibidem, s. 281–282.

168 J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia (1978–1989), Warszawa 2011, s. 421.

169 M. Głowiński, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990, s. 117.

170 Na epitafium majora napisano: „Majorowi Henrykowi Sucharskiemu, bohaterskiemu obrońcy Westerplatte, wiernemu synowi Kościoła i Ojczyzny, duchowemu spadkobiercy ks. Piotra Halaka, ur. 12 XI 1898 r. w Gręboszowie, zm. 30 VIII 1946 r. w Neapolu, w 25 rocznicę śmierci, w roku przeniesienia jego prochów do kraju – parafianie gręboszowscy”.

171 Szerzej o uroczystości zob. J. Witek, Major Henryk Sucharski…, s. 135–138.

172 Fragmenty homilii na podstawie zapisu magnetofonowego przechowywanego w parafii w Gręboszowie oraz relacja z uroczystości za: W. Kluz, Honor: mjr Henryk Sucharski…, s. 94–96. Zdjęcia zob. www.greboszow.diecezja.tarnow.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=264&Itemid=60.

173 Zwrot „tu, na Westerplatte” pojawiał się w partyjnych przemówieniach dla podkreślenia rangi przekazu płynącego z tego właśnie miejsca. Rozpoczynając w ten sposób homilię, papież nawiązał do komunistycznej nowomowy, ale tylko po to, aby za chwilę wyjść całkowicie poza właściwy dla niej sposób formułowania przekazu. Por. M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, s. 114–115.

174 Homilia Jana Pawła II w czasie liturgii słowa skierowana do młodzieży zgromadzonej na Westerplatte, 12 VI 1987 [w:] W. Kluz, Honor: mjr Henryk Sucharski…, s. 99–111; http://mateusz.pl/jp99/pp/1987/pp19870612a.htm.

175 Sławomir Cenckiewicz wspominał: „Można powiedzieć, że olbrzymią rolę w procesie ideowego dojrzewania i politycznej emancypacji trójmiejskiej młodzieży odegrała pielgrzymka papieska z czerwca 1987 r. Słowa Jana Pawła II wypowiedziane na spotkaniu z młodzieżą w dniu 12 czerwca 1987 r. na Westerplatte stały się jakby zwiastunem całej niezłomnej postawy Federacji Młodzieży Walczącej z lat 1988–1990. Dla wielu przecież kazanie Ojca Świętego o potrzebie posiadania jakiegoś własnego Westerplatte było potwierdzeniem słuszności dokonanego wyboru. Słowa te brzmiały niczym nakaz i ideowe Credo” (S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki…, s. 532).

176 M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, s. 114–115.

177 W obecności ponad miliona wiernych papież mówił na Zaspie o tysiącletnim Gdańsku i podkreślał trwałość wiary i perspektywę wolności, którą daje nadmorskie położenie. Poświęcając homilię etosowi pracy i wpisaniu go „w Boże perspektywy”, Jan Paweł II wspominał „symboliczne krzyże obok stoczni” i „tragiczny grudzień 1970 roku”. „Codziennie się modlę za moją Ojczyznę i modlę się za ludzi pracy, i modlę się za to szczególne, wielkie dziedzictwo polskiej »Solidarności«” – mówił. Na zakończenie poprosił o solidarność w modlitwie, po to „żeby życie ludzkie przez pracę uczynić bardziej ludzkim, bardziej godnym człowieka, ażeby przez to »odnowić oblicze ziemi«, naszej polskiej ziemi, tak jak się o to modliłem już w pierwszej pielgrzymce na placu Zwycięstwa w Warszawie, prosząc Ducha Świętego, aby zstąpił i odnowił oblicze ziemi, tej ziemi”. Na trasie przejazdu papieża przez Trójmiasto oraz w miejscach uroczystości religijnych rozmieszczono perswazyjne hasła o charakterze ustrojowym: „Socjalizm–Honor–Ojczyzna”, „Polska socjalistyczna jest naszym wspólnym dobrem”, „Marksizm-leninizm naszą ideą”, „Polska socjalistyczna to Polska rządna i sprawiedliwa”, „Nasza ojczyzna to Polska, nasz ustrój to socjalizm”, „Socjalizm przyszłością świata”, „Integracja z krajami RWPG gwarancją rozwoju Polski” (S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki…, s. 635).

178 M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, s. 116–117. Z reakcją samego gen. Jaruzelskiego Jan Paweł II spotkał się dopiero podczas pożegnania na lotnisku 14 czerwca. „Przemówienie Jaruzelskiego – ocenił Michał Głowiński – nie było niczym innym jak dawaniem odporu Papieżowi, ledwo tylko ukrytą polemiką z nim. Jaruzelski użył słowa »solidarność« w celach bez ogródek polemicznych. […] Jego sens był taki: naprawdę liczy się tylko solidarność z tymi, którzy cierpią od kapitalistów, od wyzysku kolonialnego, od rasizmu itp. Jest oczywiste, że Jaruzelski chciał przywrócić tradycyjne komunistyczne użycie tego słowa, które przez lata należało do nowomowy […]. Papież mówi o solidarności ludzi pracy w Polsce, o jej moralnym i po prostu ludzkim znaczeniu, mówi o związku zawodowym, który z niej uczynił swoje hasło naczelne, trzeba więc temu przeciwdziałać. […] Kazania Jana Pawła II nie ukrywające, po której stronie są jego sympatie, i nie pozostawiające wątpliwości, że jednym z jego celów jest utrzymanie ducha w narodzie, stanowiły – jak się zdaje – zaskoczenie dla komunistów. Poprzedzająca wizytę propaganda świadczy o tym dobitnie, że spodziewali się z jego strony jakichś gestów, sądzili, że pielgrzymka ta stanie się aktem aprobaty, jeśli nie wypowiedzianej expressis verbis, to pośrednio, dla tego, co w języku oficjalnym nazywa się normalizacją. Wizyta ta, w przeciwieństwie do poprzednich, zakończyła się nie dającym się ukryć czy zatuszować zgrzytem” (ibidem, s. 117–118).

179 A. Pawełczyńska, O istocie narodowej tożsamości. Polacy wobec zagrożeń, Lublin 2010, s. 78.

180 Jeszcze po wielu latach Jan Paweł II wspominał wizytę w Trójmieście. Z listu Czesława Nowaka do autora (17 II 2012 r.): „O tym, że Papież przeżył mocno spotkanie modlitewne z młodzieżą, świadczą słowa, jakie wypowiedział po 13 latach do mnie podczas audiencji pielgrzymki gdańskiej w dniu 4 listopada 2000 r. Ks. Bryk, przedstawiając mnie, powiedział »Ojcze Święty, to jest poseł Czesław Nowak z Gdańska, który przywracał krzyż na Westerplatte«. Ojciec Święty powiedział: »Pamiętam. Wspominam Westerplatte«. Była to wielka nagroda nie tylko dla mnie, ale dla wszystkich, którzy wraz ze mną byli zaangażowani w tę sprawę”. Ostatnią lekturą Jana Pawła II była książka Mieczysława Jałowieckiego Wolne miasto (Warszawa 2002), w której autor opisał swój pobyt w Gdańsku w latach 1919–1921 i własny udział w nabyciu przez odrodzoną Rzeczpospolitą terenu Westerplatte. We wspomnieniach Wandy Półtawskiej czytamy: „O tym, jak bardzo Ojciec Święty lubił czytać, wiedzą wszyscy. A potem, kiedy czuł się źle, lubił słuchać. Zawsze gdy byliśmy w Rzymie, czytałam mu na głos. Podczas ostatniego pobytu w klinice Gemelli czytałyśmy mu na zmianę z siostrą Tobianą, najpierw Szatę Lloyda C. Douglasa, a potem jego własną książkę, Pamięć i tożsamość, którą w czasie wakacji redagował mój mąż Andrzej. Po powrocie do domu, do Watykanu, siostry czytały mu teksty religijne, a ja jak zawsze literaturę piękną. Nie bardzo wiedziałam, co teraz wybrać. Nie przewidywałam dłuższego pobytu (przyjechałam do Rzymu na zebranie Papieskiej Akademii Pro Vita w lutym 2005 roku i zostałam do końca) i nie wzięłam dość książek. Zapytałam znajomego ojca dominikanina, czy nie ma czegoś interesującego. Miał – Wolne miasto Mieczysława Jałowieckiego. Ojciec Święty zainteresował się tą książką, napisaną świetnie, żywo i obejmującą znane naszemu pokoleniu czasy i osoby. Chciał słuchać i czytałam mu ją dosłownie do końca życia. Nie zdołałam skończyć, zabrakło tylko jednej strony. Czytałam do środy, potem przeszkodzili nam lekarze i nie udało mi się już przeczytać tej ostatniej kartki”. Papież zmarł w sobotę, 2 kwietnia (W. Półtawska, Beskidzkie rekolekcje. Dzieje przyjaźni księdza Karola Wojtyły z rodziną Półtawskich, Częstochowa 2009, s. 573).

181 R. Witkowski, Na lądzie…, s. 475–476.

182 Ibidem, s. 476–478.

183 Ibidem, s. 491–492.

184 Ibidem, s. 502.

185 Zob. S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 210.

186 E-mail Czesława Nowaka do autora, 17 II 2012 r. „Kiedy w 2009 r. zbliżała się 70. rocznica wybuchu II wojny – napisał Czesław Nowak – wiedząc, że na Westerplatte przyjedzie kilku prezydentów i premierów z krajów europejskich i Rosji, wystąpiliśmy jako Stowarzyszenie »Godność« o przestawienie krzyża na mogiły, tak aby ci dostojni goście, składając wieńce na mogile, widzieli, że na niej stoi krzyż. Mimo usilnych starań nie udało się do tego doprowadzić. Wszyscy przyznawali nam rację, ale nikt nie miał pieniędzy. Sekretarz Andrzej Przewoźnik z Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa powiedział, że może to zrealizować z nowego budżetu. Szkoda, że władze państwowe nie doceniły znaczenia przestawienia krzyża na mogiłę żołnierzy przed 1 września 2009 r. Krzyż przestawiono w grudniu 2010 r.” Czołg zniknął z Westerplatte we wrześniu 2007 r. dzięki staraniom Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej WST na Westerplatte. Został przewieziony do Lubuskiego Muzeum Wojskowego w Drzonowie k. Zielonej Góry (gdański wojewódzki konserwator zabytków starał się, aby czołg trafił do jednego z lokalnych muzeów, ale żadne nie było nim zainteresowane).

187 „Obecny wygląd terenu [Westerplatte] bardzo mnie niepokoi. Przypuszczam, że w następnym 30-leciu nie pozostanie nic, co by mogli oglądać nasi potomkowie, pomimo że [to miejsce] weszło do Historii” (Relacja Jana Leleja, 1977 r., w zbiorach Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej WST na Westerplatte).

188 W 1989 r. Naczelna Prokuratura Wojskowa dokonała rehabilitacji mjr. Mieczysława Słabego, nadając mu krzyż Virtuti Militari. Jego imieniem, z inicjatywy Stanisławy Górnikiewicz i westerplatczyków, nazwano w 1989 r. Zespół Szkół Medycznych w Gdańsku.

189 Jedną z wcześniejszych wizyt gen. Jaruzelskiego na Westerplatte opisał Rafał Witkowski: „Trzy miesiące po robotniczym proteście w Radomiu i Ursusie przybyła do Polski wojskowa delegacja Kuby. Na jej czele stał brat kubańskiego przywódcy i dyktatora Fidela Castro – […] gen. dyw. Raul Castro Ruz. […] Delegacja kubańska 22 września przybyła na Wybrzeże, a program wizyty przewidywał m.in. zwiedzanie Westerplatte i złożenie wieńca pod pomnikiem bohaterów. […] Kubańczykom towarzyszył świetny garnitur przedstawicieli naszego wojska i władz państwowych oraz partyjnych. Tak więc z gen. Raulem przybyli na Westerplatte – minister Obrony Narodowej gen. armii Wojciech Jaruzelski, jego zastępca gen. broni Józef Urbanowicz, admirałowie Janczyszyn i Pietraszkiewicz oraz wicepremier Franciszek Kaim, a także I sekretarz komitetu wojewódzkiego partii w Gdańsku, Tadeusz Fiszbach, i inni oficjele” (R. Witkowski, Na lądzie…, s. 328–329).

190 Ten odcinek Dziennika Telewizyjnego można było obejrzeć 1 IX 2012 r. na kanale TVP Historia.

191 Westerplatte odwiedzali politycy zaprzyjaźnionych państw socjalistycznych (m.in. Wiktor Kulikow, Gustáv Husák i Todor Żiwkow) i politycy zachodni (w 1977 r. kwiaty pod pomnikiem złożył kanclerz Niemiec Helmut Schmidt). W badanym okresie najobszerniej była opisywana wizyta w Polsce i na Westerplatte prezydenta Francji Charles’ a de Gaulle’ a, który 9 IX 1967 r., czyli niecały rok po odsłonięciu pomnika, przyjechał do Gdańska. Powiedział tu m.in., że wrócił do miasta, które odwiedził jako francuski żołnierz w 1920 r. W towarzystwie jednego z westerplatczyków i premiera Józefa Cyrankiewicza złożył wieniec pod pomnikiem Bohaterów Westerplatte, co transmitowały polskie radio i telewizja oraz wiele stacji europejskich. Całą pierwszą kolumnę poświęcił temu wydarzeniu „Dziennik Bałtycki” (10 i 11 IX 1967). 4 XI 1988 r. do Gdańska przybyła premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher – na Westerplatte witał ją gen. Wojciech Jaruzelski. W 1989 r. kwiaty pod pomnikiem złożył prezydent Stanów Zjednoczonych George Bush z małżonką.

192 Jak wspominał Rafał Witkowski, tylko w 1967 r. oprowadzał po Westerplatte grupy młodzieżowe, sportowe, oficerów polskich i czechosłowackich, rektorów dwóch włoskich uniwersytetów (w Bolonii i Ferrarze) i inne. Witkowski był także zapraszany do szkół, gdzie opowiadał o obronie Westerplatte, m.in. w Szkole Podstawowej nr 65 w Poznaniu, która otrzymała imię Obrońców Westerplatte (R. Witkowski, Na lądzie…, s. 183–192). W 1973 r. grupę wojskowych z Peru Witkowski oprowadził po Westerplatte, jak pisze, już tradycyjnie (ibidem, s. 298).

Westerplatczycy jako grupa pamięci

Czas okupacji westerplatczycy spędzili głównie w niemieckich obozach jenieckich (oflagach i stalagach), gdzie trafili po kapitulacji Składnicy. Część z nich zdołała uciec lub jeszcze przed zakończeniem wojny opuścić te miejsca z powodów zdrowotnych. Po zakończeniu wojny niektórzy byli obrońcy zostali poza granicami Polski, ale zdecydowana większość z nich powróciła do swoich domów rodzinnych (kilkunastu zamieszkało w Gdańsku)1. Funkcjonowali tak jak pozostali obywatele: pracowali, wychowywali dzieci, potem wnuki. Borykali się jak większość społeczeństwa z biedą i niedostatkami – troska o poprawę bytu materialnego to najczęściej powtarzający się wątek w ich korespondencji2.

Początki powstania tzw. środowiska westerplatczyków należy wiązać z powrotem do kraju i zamieszkaniem na terenie Trójmiasta grupy byłych obrońców z kpt. Franciszkiem Dąbrowskim na czele. 10 sierpnia 1945 r. orzeczeniem Komisji Weryfikacyjnej Oficerów przy oddziale personalnym Wojska Polskiego Dąbrowskiego awansowano na stopień majora, co zgodnie z nazewnictwem Marynarki Wojennej oznaczało stopień komandora podporucznika. Po utworzeniu Szkolnego Pułku Marynarki Wojennej były zastępca komendanta Westerplatte został wyznaczony na szefa sztabu pułku. 2 września 1945 r. podczas obchodzonej w Gdyni pierwszy raz po wojnie rocznicy wybuchu II wojny światowej Franciszek Dąbrowski, Stefan Grodecki i kilku innych westerplatczyków zostało odznaczonych przez wojewodę gdańskiego Mieczysława Okęckiego Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari (VM). W sumie w 1945 r. Srebrnym Krzyżem Orderu VM odznaczono ośmiu westerplatczyków3.

Na początku 1946 r. Dąbrowski objął funkcję dowódcy utworzonej wówczas Kadry Marynarki Wojennej. Na tym eksponowanym stanowisku pozostał do 9 grudnia 1949 r., włączając się w działania wspierające nowy system polityczny. Gdy w 1946 r. Marynarka Wojenna wypełniała część zadań zabezpieczających przebieg referendum, a w 1947 r. osłaniających wybory do sejmu, komendantem wyszkolenia specjalnie sformowanych grup ochronno-propagandowych został dowódca Kadry Marynarki Wojennej, kmdr ppor. Franciszek Dąbrowski.

Pierwsza wzmianka o organizacji byłych obrońców Westerplatte pojawiła się 10 maja 1946 r., kiedy mieszkający w Iławie westerplatczyk Edmund Szamlewski spytał, czy powstał taki związek. Odpowiedział mu szef Oddziału Historycznego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, płk dypl. Jerzy Kirchmayer, który oznajmił: „O ile mi wiadomo, Związek b. Obrońców Westerplatte jeszcze się nie utworzył”4. Zapytanie Szamlewskiego nawiązywało do ówczesnej praktyki: od 1945 r. władze regulowały ustawowo i w formie dekretów zaopatrzenie socjalne i zdrowotne inwalidów wojennych oraz ich rodzin, ponadto wydawały akty prawne dotyczące zasiłków i pomocy dla uczestników ruchu podziemnego i partyzanckiego walczących „o wyzwolenie Polski spod najazdu hitlerowskiego”. Dekretem z 18 lipca 1945 r. przyznano zasiłki dla rodzin żołnierzy WP i żołnierzy zdemobilizowanych. Wprowadzono ordery, odznaczenia i medale, przy czym niektóre z nich dawały profity w postaci awansu o stopień wojskowy lub przywileje socjalne5.

Ze względu na wiele restrykcji w przyznawaniu odznaczeń i rent inwalidzkich, a także na zawiłość przyjętych przepisów i brak w nich precyzji ustanowione normy prawne uniemożliwiały łatwe załatwienie rent lub odznaczeń. Właściwą ścieżką wydawało się działanie przez stowarzyszenia, które jako „organizacje pomocy” miały prawo udzielać wsparcia grupom ludności szczególnie prześladowanym przez okupanta6. Między innymi z uwagi na te właśnie uwarunkowania powstawały po 1945 r. organizacje weteranów.

Do pierwszego spotkania organizacyjnego byłych żołnierzy z Westerplatte doszło 26 maja 1946 r. w Gdańsku, w mieszkaniu kmdr. por. Dąbrowskiego. Założony wówczas Związek Obrońców Westerplatte miał funkcjonować jako sekcja Wojewódzkiego Zarządu Związku Uczestników Walki Zbrojnej o Niepodległość i Demokrację, działającego pod auspicjami Polskiej Partii Robotniczej. W spotkaniu wzięło udział szesnastu westerplatczyków, którzy wyrazili wolę założenia organizacji „wszystkich pozostałych przy życiu obrońców Westerplatte, celem skuteczniejszej pracy dla dobra demokratycznej Polski”. W czerwcu tegoż roku Urząd Wojewódzki w Gdańsku przyjął do wiadomości powstanie Związku zgodnie z prawem o stowarzyszeniach i wypłacił mu subwencję w kwocie 30 tys. zł, którą 26 marca 1946 r. przyznało Ministerstwo Administracji Publicznej7.

7 lipca 1946 r. w mieszkaniu Michała Gawlickiego w Gdańsku-Wrzeszczu odbyło się zebranie konstytucyjne Związku Obrońców Westerplatte. Na początku zabrał głos Donat Zdunkiewicz; przypomniał on bohaterską walkę około dwustu żołnierzy, którzy otoczeni z lądu, powietrza i morza nie załamali się, lecz bronili do ostateczności, znając w końcowej fazie walki sytuację na froncie i walcząc „już nie o zwycięstwo, a o honor żołnierza i narodu polskiego”. Na przewodniczącego związku wybrano kmdr. ppor. Franciszka Dąbrowskiego, jego zastępcą został Leonard Piotrowski, sekretarzem Michał Blukis, a skarbnikiem Michał Gawlicki. Westerplatczycy uznali, że uzyskana subwencja jest dowodem na „życzliwe ustosunkowanie się ob. Wojewody i Władz” dla powstania związku. Otrzymaną pomoc finansową planowali przeznaczyć na zapomogę dla wdów i rodzin po poległych westerplatczykach oraz częściowo na „uruchomienie jakiegokolwiek warsztatu pracy, handlu lub przedsiębiorstwa”. Dąbrowski poinformował, że Biuro Odbudowy Portów przystąpiło „do wybudowania grobu, w którym zostaną złożone szczątki poległych obrońców Westerplatte”. W finansowanie przedsięwzięcia miało być włączone społeczeństwo, budujące samorzutnie pomnik ku czci poległych na Westerplatte. Dąbrowski zwrócił także uwagę na „konieczność umieszczenia tablic informacyjnych dla publiczności zwiedzającej Westerplatte”. Zebrani poprosili Stefana Grodeckiego „o napisanie historii powstania i pracy Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte oraz przebiegu walk na Westerplatte”. Bardzo istotne były od początku postulaty socjalne: „polecono Zarządowi wystąpić do właściwych władz z wnioskiem o przydział lokalu na siedzibę Związku […] oraz mieszkań dla kilku członków, którzy powrócili z obozów i pozostają do dnia dzisiejszego bez mieszkania”8. O tym, że inicjatywa westerplatczyków miała pełne przyzwolenie władz i wsparcie z ich strony, świadczył fakt, że informację o założeniu Związku Obrońców Westerplatte w Gdańsku-Wrzeszczu przy ulicy Roosevelta 60 i wezwanie „do wszystkich uczestników walk w obronie Westerplatte” o „zgłaszanie się osobiście lub pisemnie, celem dokonania rejestracji” zamieszczono na pierwszej stronie dziennika „Gazeta Lubelska”9.

Pierwsze postulaty zgłoszone podczas zebrania statutowego powtarzały się w różnej formie przez cały okres funkcjonowania grupy pamięci. Już na pierwszym spotkaniu mówiono o upamiętnieniu walki (cmentarzyku poległych), sprawach socjalnych (rentach, zasiłkach, zapomogach), objęciu przez związek kuratelą wszystkich żyjących westerplatczyków oraz przygotowaniu opracowania dziejów obrony.

Odbiorcą listów byłych żołnierzy z Westerplatte, którzy mieli zgłaszać akces do związku, został Michał Gawlicki. Weterani przesyłali deklaracje, w których podawali informacje o służbie oraz potwierdzali zachowanie „godności Żołnierza Polaka” w czasie niewoli. Po weryfikacji otrzymywali opieczętowane okrągłą pieczęcią legitymacje związkowe z podpisem prezesa i sekretarza. Osobna rubryka nosiła nazwę „Posiadane odznaczenia”, co – zdaniem Stanisławy Górnikiewicz, późniejszej „opiekunki” środowiska – wiązało się „z nadzieją, że kiedyś takowe zostaną wpisane”. Temat odznaczeń rzeczywiście od początku pojawiał się w listach. Władysław Goryl wspominał o Virtuti Militari nadanym rzekomo obrońcom 5 września 1939 r. przez Naczelnego Wodza (westerplatczycy mieli wówczas o tym usłyszeć przez radio)10. Sprawa otrzymania tego orderu była drażliwym tematem przez cały okres Polski ludowej.

27 lipca 1946 r. zorganizowano poświęcenie Cmentarzyka Poległych Obrońców Westerplatte, założonego w miejscu zniszczonej wartowni nr 5. Komandor podporucznik Dąbrowski po uzyskaniu stosownego zezwolenia przełożonych doprowadził do postawienia mogiły siłami marynarzy Kadry Marynarki Wojennej oraz nielicznych ochotników pracujących przy tym społecznie. 27 sierpnia 1946 r. podczas obchodzonego po raz pierwszy po wojnie Święta Morza w trakcie apelu poległych na Westerplatte marszałek Michał Rola-Żymierski przyjął raport kmdr. ppor. Dąbrowskiego, po czym złożono wieniec na cmentarzyku (w prasie używano nazwy „grób poległych”)11. Dzień później podczas głównych uroczystości w Gdyni na placu Grunwaldzkim „na czele kolumny uformowanej przez poczty sztandarowe zajęła miejsce zdziesiątkowana grupa obrońców Westerplatte”12. Zainteresowanie wokół obrońców Składnicy podtrzymano w dniach 1–8 września w czasie Tygodnia Obrońców Gdańska, gdy w ramach akcji społecznych zbierano fundusze na pomoc dla wdów i sierot po poległych obrońcach Westerplatte, Poczty Polskiej w Gdańsku oraz zamordowanych więźniach Stutthofu.

1 listopada 1947 r. na terenie byłej Składnicy odbył się pierwszy koleżeński zjazd uczestników obrony. Rozmowy z westerplatczykami przeprowadziły wówczas dwie pisarki, które zamierzały opisać ich walkę: Janina Skowrońska-Feldmanowa i Zofia Meisner13.

Od 1947 r. nasiliły się działania piętnujące żołnierzy przedwojennego WP. Zawiązana w 1946 r. organizacja westerplatczyków uległa dezintegracji na rzecz stowarzyszenia mającego na celu sprawowanie kontroli nad całym ruchem kombatanckim. W 1949 r. w dziesiątą rocznicę wybuchu II wojny światowej Związek Obrońców Westerplatte został wchłonięty przez utworzony wówczas Związek Bojowników o Wolność i Demokrację, który podczas Kongresu Zjednoczeniowego połączył w jedno jedenaście organizacji14. Od tej chwili westerplatczycy, podobnie jak inni żołnierze wrześniowi, mogli legalnie działać w grupie, jedynie przystępując do kół zbowidowskich w swoim miejscu zamieszkania.

W dalszym ciągu obrońcy zwracali się w różnych sprawach do Michała Gawlickiego, który stanął na czele sekcji westerplatczyków przy Zarządzie Okręgu ZBoWiD w Gdańsku. Ci, którzy do tej pory się nie ujawnili, nie zrobili tego także teraz. „Powiem ci prawdę, Michaś, że zaraz po wojnie nawet nie przyznawałem się, że byłem na Westerplatte – pisał do Gawlickiego westerplatczyk Jan Ziomek w 1956 r. – Jak siedziałem na UB, podczas spisywania moich danych personalnych, podałem służbę na Westerplatte. Okrutnie mnie wówczas pobili za to… że służyłem u Hitlera, bo to było – według nich – w Niemczech. I co miałem poradzić? Musiałem cierpieć od prawdziwych bandziorów. Taki był dla mnie początek Polski kochanej, gdzie byle jaki pastuch dorywał się do władzy w MO i UB”15.

Stalinowskie represje nie ominęły westerplatczyków. Ze wspomnień Stefana Zimnego, na Westerplatte w stopniu kaprala: „Po powrocie z niewoli jenieckiej i zesłania na Sybir znalazłem się w 1946 r. w swoich stronach na Kielecczyźnie. Na prośbę brata […] przywiozłem w grudniu z miasta materiały propagandowe PSL, potrzebne do akcji wyborczej. Przed kolacją wigilijną – pierwszą dla mnie w rodzinnym gronie po ośmiu latach tułaczki – przyszedł do brata komendant posterunku milicji, by zabrać mnie do aresztu. […] Następnego dnia zawieziono mnie do Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego do Kielc. Zaczęły się przesłuchania połączone z fizycznym cierpieniem, ponieważ codziennie mnie bito. Zarzucano przy tym współpracę z reakcją. Bito systematycznie, gdy prosiłem, by mnie, westerplatczyka, oszczędzili, to pomawiali o faszyzm”16. Janowi Chrzczanowiczowi z Morąga, w 1939 r. żołnierzowi wartowni nr 1, w 1947 r. postawiono „zarzut słuchania radia BBC i Wolnej Europy. […] Został na tę okoliczność wezwany na przesłuchanie do Urzędu Bezpieczeństwa. […] Funkcjonariusz zarzucał mu udział w Armii Krajowej, a walkę na Westerplatte skwitował obroną faszyzmu”17. Kilkakrotne nieprzyjemne wizyty funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w domu chor. Edwarda Szewczuka w Legionowie zapamiętała jego rodzina18.

W 1950 r. w Lidzbarku Warmińskim aresztowano westerplatczyka Wiktora Białousa (zmienił później nazwisko na Bielas) pod zarzutem przynależności do Armii Krajowej na Wileńszczyźnie. Pod pseudonimem „Kotwica” Białous służył w oddziale gen. Aleksandra Krzyżanowskiego ps. „Wilk”. 11 listopada 1943 r. otrzymał stopień podporucznika i Brązowy Krzyż Virtuti Militari V klasy za dostarczanie tajnych wiadomości dla ruchu oporu, z podkreśleniem, że uhonorowanie miało związek również z walką na Westerplatte. Po aresztowaniu Białous przeszedł przez sowieckie łagry i przebywał w celi śmierci. W liście do Stanisławy Górnikiewicz pisanym już po 1989 r. wyznał, że ma „żal do lewicowej ojczyzny”, która była dla niego „nieprzejednaną macochą”19.

10 marca 1952 r. aresztowano w Krakowie i skazano za rzekome szpiegostwo i przynależność do nielegalnej organizacji westerplatczyka Stanisława Trelę. Opuścił więzienie w 1954 r. dzięki staraniom żony20. Najokrutniejszy los spotkał lekarza załogi Westerplatte, Mieczysława Słabego. Po powrocie ze stalagu do Przemyśla, 1 listopada 1947 r. został aresztowany przez Informację Wojskową pod zarzutem zdrady tajemnicy wojskowej i współpracy ze Zrzeszeniem „Wolność i Niezawisłość”. Przewieziony po miesiącu do Krakowa, przetrzymywany w kazamatach Informacji przy ulicy Józefitów, po brutalnym śledztwie zmarł z wycieńczenia 15 marca 1948 r. Pochowano go potajemnie w bezimiennej mogile na cmentarzu przy ulicy Prandoty i nie poinformowano rodziny o jego losie. Grób został zidentyfikowany tylko dzięki jednej z pielęgniarek, która umieściła na mogile drewniany krzyż z wypalonym imieniem i nazwiskiem lekarza oraz datą śmierci.

Zbrodnia na oficerze z Westerplatte, która obciążała konto komunistycznej władzy, przez lata była zatajona i przemilczana. W środowisku westerplatczyków i wśród historyków zajmujących się obroną Westerplatte temat uwięzienia i śmierci lekarza z Przemyśla w ogóle nie był podejmowany. Na zjazdach westerplatczyków, gdy ktoś pytał o doktora Słabego, patrzono na niego dziwnie: „– Byłby tu dziś z nami, gdyby nie bawił się w politykę” – takie słowa można było usłyszeć. Nie upominał się o niego Leon Pająk, któremu lekarz załogi uratował życie, milczeli inni. Nieoficjalnie w korespondencji do kolegów dopytywał się o niego jedynie por. Zdzisław Kręgielski. Słaby pojawiał się we wspomnieniach kolegów jako pełen poświęcenia lekarz, który w czasie siedmiodniowej obrony wykazał się umiejętnościami i odwagą. Pisał o nim w ten sposób Franciszek Dąbrowski, inni opowiadali w relacjach przekazanych Zbigniewowi Flisowskiemu. Takim też ukazał go w swoim filmie Stanisław Różewicz. Dopiero w 1981 r. przemyski historyk Zenon Andrzejewski opisał okoliczności śmierci lekarza we „Wrocławskim Tygodniku Katolików”, a w 1988 r., w ramach przygotowywania gruntu pod zbliżające się zmiany polityczne, dłuższe teksty tego samego autora opublikował tygodnik „Polityka”21.

Zdzisław Kręgielski, który od maja 1945 r. służył w Szkole Specjalistów Morskich Marynarki Wojennej w Gdyni-Oksywiu, w 1971 r. wspominał: „W 1947 r. zostaję wraz z 50 oficerami i 170 podoficerami zdemobilizowany, bez prawa podjęcia pracy na terenie Wybrzeża. Bez prawa noszenia munduru, oraz jako element niepożądany, zmuszony do natychmiastowego opuszczenia Wybrzeża. […] Kubie [Franciszkowi Dąbrowskiemu – przyp. K.Z.] postawiono zarzuty, że postawił nagrobek poległym westerplatczykom. W 1950 r. dochodzi do procesu gen. Tatara i innych oficerów, w wyniku którego moi najbliżsi koledzy i prawie przyjaciele komandorzy […] zostają rozstrzelani”22.

Wraz z podjętym przez Informację Wojskową śledztwem w sprawie funkcjonowania rzekomego spisku w wojsku, które doprowadziło do aresztowania i skazania kolejnych oficerów, w kręgu podejrzanych znalazł się również kmdr por. Dąbrowski23. Od przypuszczalnego aresztowania uchroniła go choroba płuc, która wymagała natychmiastowego leczenia w sanatorium. Przedłużająca się absencja chorobowa spowodowała, że w 1950 r. Dąbrowski został przeniesiony w stan spoczynku. Wyprowadził się wraz z żoną i córką do Krakowa, gdzie przeszedł na emeryturę. W prymitywnych warunkach mieszkaniowych kontynuował leczenie, a w 1951 r. po powrocie z sanatorium podjął pracę jako kasjer w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy. Dorabiał, tłumacząc opowiadania z języka węgierskiego dla „Gazety Krakowskiej” i „Dziennika Polskiego”. Jak wspominał dr Arnold Mostowicz, zastępca dowódcy Westerplatte znalazł się w pewnym momencie jako „wrogi element” na liście Urzędu Bezpieczeństwa. Do rozprawy z sanacyjnym oficerem doszło w 1952 r. podczas zebrania organizacji partyjnej „Gazety Krakowskiej”. Mostowicz opisał to wydarzenie następująco: „w pewnej chwili zza stołu prezydialnego padło nazwisko »Dąbrowski«. Nie znałem nikogo o takim nazwisku i ciekaw byłem, kto jest tym nowym wrogiem… Aby sprawę uściślić, towarzyszka Wiśniewska, wstrzymując oddech, dodała, akcentując każdą literę:

– Przedwojenny oficer…

Wstał z miejsca szczupły, wymizerowany mężczyzna i zaczął mówić, a raczej opowiadać swój życiorys. Już po pierwszych jego słowach zdębiałem. Kapitan Franciszek Dąbrowski był ni mniej, ni więcej, tylko oficerem (drugim rangą!) załogi, która we wrześniu tysiąc dziewięćset trzydziestego dziewiątego broniła Westerplatte!…

Kiedy kapitan Dąbrowski wydukał już życiorys, królująca za stołem prezydialnym towarzyszka Wiśniewska ze zgrozą spojrzała na salę i tak, mniej więcej, podsumowała to, co usłyszała:

– A więc mamy w naszych szeregach przedwojennego oficera Polski sanacyjnej, czyli wroga. Udział w wojnie nie tłumaczy kapitana Dąbrowskiego. Sprawa jest jasna. Kto z obecnych jest za usunięciem kapitana Dąbrowskiego z partii?”. Za wyrzuceniem z partii byłego obrońcy Westerplatte głosowali niemal wszyscy; w jego obronie stanął Mostowicz, narażając swoją pozycję sekretarza partii. „Upiekło mi się tylko dlatego, że mojego nazwiska na liście UB nie umieszczono” – stwierdził. Publiczne napiętnowanie i wyrzucenie z PZPR było dla Dąbrowskiego olbrzymim ciosem i oznaczało kłopoty z zatrudnieniem i znalezieniem większego mieszkania24.

Trzy miesiące później przedwojennego oficera zwolniono z pracy bez podania przyczyn. Aby zapewnić utrzymanie rodzinie, były zastępca komendanta Westerplatte zaczął szyć chałupniczo buty. Zrozpaczona żona odwiedziła dr. Mostowicza. „Okazało się, że mąż jest chory na gruźlicę – pisał dalej Mostowicz – […] Są prawie bez środków do życia. Ona sama zarabia jakieś nędzne grosze”. Przez następny tydzień Mostowicz dzwonił po instytucjach i urzędach. „Nagabywałem tych, o których wiedziałem, że są w stanie pomóc Dąbrowskiemu. Na próżno. Gdy się tylko dowiadywano, że chodzi o usuniętego z partii przedwojennego oficera, pojawiały się trudności nie do przezwyciężenia”. Pomógł dopiero telefon do sowieckiego generała, dowódcy Okręgu Wojskowego nr V w Krakowie Bolesława Kieniewicza, którego Mostowicz widywał na oficjalnych przyjęciach i na trybunach stadionu „Wisły”. „Starszy, tęgi, o gigantycznym brzuchu mężczyzna był doświadczonym radzieckim oficerem – wspominał Mostowicz. – Prawdopodobnie jakieś odległe polskie korzenie (o tych korzeniach świadczyło jego imię) sprawiły, że zajmował tak wysokie w wojsku polskim stanowisko. Ale po prawdzie był całkowicie zruszczony. Po polsku nigdy się nie nauczył. Nasi oficerowie podobno go nie lubili. I oczywiście, jak wszyscy radzieccy oficerowie wysocy rangą (i nie tylko wysocy rangą), pił, a pił”. Mostowicz zadzwonił do Kieniewicza, a ten wysłuchał go uważnie, ani razu nie przerywając. „Kiedy skończyłem – opowiadał Mostowicz – sapnął głośno i powiedział tylko:

– Ot, swołoczi! Swołoczi!

Po chwili polecił, by Dąbrowska stawiła się u niego w dowództwie nazajutrz rano.

W sekretariacie dowództwa coś tam zapisano, a w trzy czy cztery dni później Dąbrowski otrzymał kiosk z gazetami w najlepszym punkcie Krakowa, na Plantach… Jak się później okazało, w kiosku tym zarabiał kilkakrotnie więcej niż na etacie kasjera w Klubie Książki i Prasy.

[…] Historia przegrała z tępą partyjnością, ostatecznie jednak jakoś się wybroniła. Może w zruszczonej krwi generała Kieniewicza znalazło się jeszcze parę kropli krwi polskiej? A może zagrała tu żołnierska solidarność? Nie wiem”25.

W 1953 r. westerplatczycy: Edward Szewczuk, pełniący wówczas funkcję prezesa Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Kołbieli, oraz Jan Gryczman, zastępca kwatermistrza dywizji w Grudziądzu, otrzymali Srebrne Krzyże Orderu Virtuti Militari. Po kilkuletnim okresie represji sytuacja zaczęła się odmieniać i o Westerplatte zaczęto przypominać w prasie.

Polityczny ferment 1956 r. przyniósł możliwość odnowienia kontaktów w gronie westerplatczyków. Namówiony przez dr. Mariana Pelczara, wspomnienia zaczął w tym czasie spisywać Franciszek Dąbrowski. Zbieraniem relacji byłych obrońców zajął się dla Wojskowego Biura Badań Historycznych Zbigniew Flisowski. Niektórzy westerplatczycy szybko jednak dostrzegli charakter zmian: „My na początku byliśmy »bandziory imperialistyczne«, a teraz trochę inaczej do nas podchodzą” – pisał w liście do Gawlickiego Jan Ziomek26. Dominujący aktor pamięci dysponujący wszelkimi niezbędnymi środkami wkrótce zadbał o to, by sytuacja nie wymknęła się spod kontroli. Podjęto działania zmierzające do przejęcia grupy pamięci i wykorzystania jej do własnych celów.

W przypadku byłych obrońców Składnicy wystąpiło zjawisko, które scharakteryzował Jacek Zygmunt Sawicki w pracy poświęconej walce o pamięć powstania warszawskiego. „Na przełomie 1956 i 1957 r. – pisał – w szczytowym okresie polskiej odwilży, władza podjęła działania mające przywrócić przywództwo komunistów i ich dominującą rolę w sferze świadomości społecznej. Elementem szerszej gry ze społeczeństwem stała się walka ze środowiskami kombatanckimi i niepodległościowymi o oblicze oraz rolę ZBoWiD. Była to tak naprawdę walka o niedopuszczenie do powstania siły w jakimkolwiek stopniu niezależnej czy opozycyjnej wobec obowiązującego monopolu partyjno-państwowego w PRL”27.

Do działań mających na celu podporządkowanie sobie środowiska westerplatczyków przystąpiono z odpowiednim wyprzedzeniem, zanim okrzepli organizacyjnie. Grupa pamięci przeznaczona do przejęcia była liczebnie nieporównywalnie mniejsza od środowisk wywodzących się z byłych żołnierzy AK, korzyści propagandowe wynikające z możliwości sterowania tymi kombatantami wydawały się natomiast niewątpliwie niewspółmiernie duże.

Bardzo aktywnie w nurt życia publicznego włączył się w tym czasie Leon Pająk, który w 1955 r. po kilku latach nieobecności wrócił „na osobistą prośbę ministra” do pracy w kieleckich zakładach „SHL”. „Przez pierwsze lata po wojnie uważano mnie za wroga – wspominał w 1988 r. – potem wszystko przestawiło się o 180 stopni i władza na wszelkie możliwe sposoby usiłowała wykorzystywać mit Westerplatte”28. Pająk stał się najważniejszą spośród westerplatczyków postacią wspierającą te starania. W 1957 r. wstąpił do ZBoWiD i sprawował w tej organizacji funkcję prezesa Zarządu Wojewódzkiego w Kielcach oraz członka Rady Naczelnej w Warszawie. Piastował ponadto różne stanowiska w Miejskiej i Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Kielcach, a w 1958 r. został członkiem Prezydium i zastępcą przewodniczącego Zarządu Wojewódzkiego Związku Inwalidów Wojennych w Kielcach. Pozycja, którą osiągnął były dowódca placówki „Prom”, pozwalała mu przez wszystkie kolejne lata odgrywać najważniejszą rolę w środowisku westerplatczyków.

17 marca 1957 r. z inicjatywy Pająka postanowiono zwołać w Kielcach spotkanie byłych obrońców Składnicy. Daty nie wybrano przypadkowo; miała ona związek z rocznicą wyjazdu w marcu 1939 r. na Westerplatte Głównego Plutonu Wartowniczego, grupującego się z 4. Pułku Piechoty z Kielc, liczącego wówczas 81 żołnierzy, którymi dowodził por. Leon Pająk. Podobne do kieleckiego spotkanie planował zorganizować 1 września 1957 r. w Gdańsku Michał Gawlicki. Wystosował list do Pająka, informując go o postępach w załatwianiu odznaczeń. „Nadmieniam – pisał – że redaktor Flisowski zażądał listę naszych członków celem przedstawienia do odznaczeń krzyżami Virtuti Militari do Ministerstwa Obrony Narodowej i takową listę, ale nie z kompletnymi adresami, przesłałem. […] Jeszcze przed włączeniem do ZBoWiD-u wysłaliśmy 54 wnioski, na które nadeszło pisemne zawiadomienie, że wszyscy zgłoszeni zostali odznaczeni, lecz niestety – nikt z członków odznaczeń do tej pory nie otrzymał”29.

Na kieleckie spotkanie stawiło się 37 westerplatczyków. Jego przebieg w formie protokołu spisywał plut. Władysław Baran30. Trzeci apel obrońców Westerplatte – tytułował tekst o spotkaniu „Dziennik Bałtycki”, nawiązując do apelów z 1939 r. „Przed budynkiem ZZK – relacjonował dziennikarz – ustawia się garstka ocalałych bohaterów. Por. Pająk […] sprawdza stan i wyrównuje szeregi. Dochodzi godz. 8.30. Na mały placyk wchodzi kapitan Dąbrowski w towarzystwie chorążego Gryczmana. Prężą się szeregi westerplatczyków. Por. Pająk melduje: – Panie kapitanie, westerplatczycy na zbiórce! – Czołem, drodzy druhowie! – Czołem, Panie Kapitanie. Następuje wzruszająca chwila – kapitan Dąbrowski całuje towarzyszy walk. Na twarzach steranych obozami, więzieniami uśmiechy i… łzy radości”31. Dwaj twardzi żołnierze, kpt. Dąbrowski i por. Grodecki, popłakali się ze wzruszenia na swój widok32.

Po przywitaniu westerplatczycy przeszli do kościoła parafialnego pw. Najświętszej Maryi Panny, gdzie uczestniczyli w mszy odprawianej w intencji poległych i zmarłych kolegów. Kolejna część spotkania rozpoczęła się o 11.00 w świetlicy. Zainicjował ją por. Pająk, w roli gospodarza, zapraszając do stołu prezydialnego Franciszka Dąbrowskiego, Piotra Budera i Antoniego Sadowskiego. „Nie to jest szczególnie ważne – przemówił Pająk – i nie to wysuwa osławioną załogę Westerplatte na czoło najwaleczniejszych oddziałów naszej przedwrześniowej Armii, żeśmy się bili, żeśmy ginęli […]. To był nasz święty obywatelski i żołnierski obowiązek, wynikający z gorącej miłości do Ojczyzny, z wierności przysiędze wojskowej. Obowiązek wynikający z najszlachetniejszych tradycji narodowych i patriotycznych”. Co zatem było dla por. Pająka ważniejsze od tego obowiązku? „Zasługą naszą – stwierdził – są tu wyjątkowe przymioty obywatelskie i zalety żołnierskie, te ponadobowiązkowe wartości stawiające nas i upoważniające dziś do korzystania z przysługujących nam honorów i zaszczytów”33.

Jego wystąpienie zawierało elementy przedwojennego etosu polskiego żołnierza, ale wprowadzało już także akcenty bieżącej nowomowy („przymioty obywatelskie”). Zniknęły wartości wymieniane jeszcze w 1946 r. na pierwszym zebraniu Związku Obrońców Westerplatte, na którym przypominano walkę „nie o zwycięstwo, a o honor żołnierza i narodu polskiego”34.

Na czym polegałoby zapowiadane przez Pająka korzystanie z przysługujących honorów i zaszczytów, które – zgodnie z jego słowami – miało być konsekwencją wykazanych na polu bitwy wyjątkowych przymiotów obywatelskich i zalet żołnierskich, tych ponadobowiązkowych wartości? Na czym miała polegać wyjątkowa rola westerplatczyków w nowej rzeczywistości? „Dziś, kiedy Polski Październik przyniósł odnowę naszego ustroju politycznego i społecznego – klarował Pająk – kiedy zatriumfowała prawda, znajdując właściwe znaczenie, jeszcze z większą radością chcemy i będziemy pracowali nad umocnieniem jedynie słusznej drogi wytkniętej na VIII Plenum KC PZPR”. Na tej drodze postawił jedno zastrzeżenie: „Rozumiejąc tę drogę i trudną budowę lepszego jutra, nie będziemy tu wyłuszczać naszych żalów, doznanych krzywd i wyliczać potrzeb osobistych”. Dalej zapewniał, że weterani z Westerplatte nie będą w swojej pracy „bazować […] na zasługach”35.

Po przemówieniu Pająka minutą ciszy uczczono poległych kolegów. Przez przyjęcie takiego porządku spotkania zaakcentowano wymowę deklaracji politycznej oficera z Westerplatte – a teraz działacza ZBoWiD – oraz przygotowano grunt pod kolejne wystąpienie. Po chwili podniosłej ciszy głos zabrał gość z Gdańska – reprezentant Marynarki Wojennej, kmdr Czesław Witczak. Jak relacjonował plut. Baran, kmdr Witczak przekazał zebranym gorące pozdrowienia od kadm. Jana Wiśniewskiego, dowódcy Marynarki Wojennej36. Następnym punktem spotkania było odczytanie depeszy nadesłanej przez słuchaczy Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej im. Obrońców Westerplatte. Oklaskami przyjęto wniosek adwokata Błaszkiewicza o nadanie nazwy Obrońców Westerplatte jednej z ulic w Kielcach. Burzą oklasków zebrani przyjęli także pozdrowienia od byłych żołnierzy AK, które przekazał westerplatczykom kpt. Marian Sołtysiak ps. „Barabasz”37.

Sprawozdawca „Dziennika Bałtyckiego” uwypuklił następujący postulat westerplatczyków: „Zebrani wysuwają skromne zadania na najbliższy okres, prosząc m.in. o pomoc Marynarkę Wojenną i społeczeństwo Wybrzeża w urządzeniu na Westerplatte maleńkiego muzeum, które opowiadałoby o bohaterskich walkach i tych, którzy zginęli za ojczyznę. Cisną się do magistra Czayki, kustosza Muzeum Marynarki Wojennej, westerplatczycy, ofiarując pamiątki, zdjęcia i różne drobiazgi, które chcą przekazać muzeum”38. W miesięczniku „Morze” pisano, że na zakończenie spotkania w Kielcach jego uczestnicy wysłali depesze do Władysława Gomułki i szefa MON, gen. dyw. Mariana Spychalskiego. Zapewniali, że „nie będą szczędzić sił w pracy dla umocnienia Ojczyzny, podobnie jak nie szczędzili krwi i życia, walcząc w jej obronie”39. W ocenie Stanisławy Górnikiewicz „głównym celem spotkania było uporządkowanie spraw personalnych i weryfikacja uczestników obrony Westerplatte, a następnie zwołanie krajowego zjazdu obrońców”40. Wydaje się jednak, że kielecki zjazd przede wszystkim zapoczątkował kontynuowaną w następnych latach akcję wykorzystywania westerplatczyków do wspierania działań władzy.

W czasie kieleckich uroczystości zajęto się także tematem uhonorowania orderami i przyznaniem rent specjalnych. Powołano komisję weryfikacyjno-odznaczeniową (por. Pająk, chor. Gryczman, plut. Buder, plut. Baran), a dane osobowe potrzebne do wypełniania wniosków odznaczeniowych miał zbierać Michał Gawlicki, wymieniając uwagi z por. Pająkiem. Po przeprowadzeniu weryfikacji kmdr Dąbrowski miał przedstawić wnioski stosownym organom. Jeszcze w tym samym roku skierowano wnioski o odznaczenia dla 71 żołnierzy. Wydawało się, że w atmosferze politycznej odwilży nie będzie problemów z pozytywnym ich rozpatrzeniem.

17 sierpnia 1957 r. w sprawie przyznania krzyży Virtuti Militari napisał do Leona Pająka Zbigniew Flisowski. „Dzwoniłem do Głównego Zarządu Politycznego [Wojska Polskiego] – poinformował. – Połączyli się z Radą Państwa. Wnioski wpłynęły. Decyzji jeszcze nie ma, ale jest 90% na to, że niedługo będzie. W poniedziałek mam jeszcze raz zadzwonić, natychmiast zawiadomię”41.

Starania westerplatczyków, jak również wzmożone zainteresowanie ich środowiskiem ze strony oficjalnych czynników budziły niechęć innych żołnierzy weteranów. „Podobno jest projekt zwołania naszego zjazdu w siedzibie Wyższej Szkoły Morskiej Marynarki Wojennej – pisał Pająk do Gawlickiego w czerwcu 1957 r. – Gdyby nastąpiła tam dekoracja Krzyżami VM załogi Westerplatte – to popsułoby krew innym żołnierzom z obrony Helu, Gdyni i Oksywia. Takie krążą pogłoski, wybadaj sprawę”42.

Schorowany kmdr Dąbrowski starał się przekazywać swoje sugestie dotyczące szczegółów zjazdu zaplanowanego na wrzesień 1957 r. W liście do Pająka za niepożądane uznał „apel poległych o godz. 4.45” oraz „spożycie śniadania na polu bitwy”43. Pająk omówił uwagi Dąbrowskiego z Gawlickim: „Nasunęła nam się tutaj taka myśl – pisał – by o godzinie 4.45 zebrać się na Westerplatte w formie apelu, a potem na biwaku w terenie, tylko sami z rodzinami”. Załatwiając najliczniejszej grupie westerplatczyków bezpłatny przejazd pociągiem z Kielc do Gdańska, Pająk zwrócił uwagę na jedną lukę w programie: brak nabożeństwa za poległych i zmarłych. „Jeżeli tego nie można zrobić oficjalnie, to dla chętnych musimy zamówić mszę św. przed uroczystościami w kościele o godz. 6.00. Ale msza polowa na Westerplatte byłaby ukoronowaniem naszych pragnień” – pisał44.

Na spotkanie, nazwane Krajowym Zjazdem byłych Obrońców Wybrzeża, 1 września 1957 r., przybyło 68 westerplatczyków. W roli jego oficjalnego organizatora występował gdański Zarząd Okręgu ZBoWiD; patronat nad obchodami objęły Wojewódzka Rada Narodowa i Dowództwo Marynarki Wojennej. Na zjazd zaproszono uczestników lądowej i morskiej obrony Wybrzeża (Helu, Gdyni i Oksywia), obrońców Westerplatte, Poczty Polskiej oraz tzw. czerwonych kosynierów. W trakcie obrad powołano dwa komitety: wykonawczy (z udziałem dwóch westerplatczyków: Pająka i Gawlickiego) i honorowy, w którym znaleźli się również przedstawiciele władzy (członek Biura Politycznego KC PZPR – dr Stefan Jędrychowski, minister obrony narodowej – gen dyw. Marian Spychalski, minister żeglugi – dr Stanisław Darski, dowódca Marynarki Wojennej – kadm. Jan Wiśniewski, poseł na sejm – kpt. Tadeusz Meissner) oraz kmdr por. Franciszek Dąbrowski45.

Nie wszyscy byli obrońcy zdecydowali się przyjechać do Gdańska. Jan Ziomek swoją absencję wyjaśniał w liście do Gawlickiego następująco: „Po pierwsze, że ledwie chodzę o kiju, jedynie po chałupie. Po drugie, brak grosza na podróż do Gdańska. I tak dostatecznie zapożyczyłem się na leczenie, nie wiem, kiedy oddam… Jakbym wyczuł przedtem, że na stare lata taki żywot będę miał, wolałbym zginąć jak inni koledzy na polu chwały na Westerplatte czy w lesie… Co my, Michaś, użyli z tego świata, prawie że nic. Jedna wojna, później druga – no i niewola, to już było najgorsze, bo człowiek traktowany był gorzej bydlaka. A teraz ta Polska kochana! Nie wolno ci nic powiedzieć, że się krzywda dzieje. Powiedzą, że stopa życiowa podnosi się, a po naszemu stopa podnosi się – tylko, że palce z butów wyłażą”46.

Podczas uroczystości weterani z Westerplatte oddali cześć zmarłym kolegom, składając wieńce i kwiaty na cmentarzyku, następnie urnę z ziemią pobraną z terenu pola bitwy przekazali na dalszą część uroczystości przed budynkiem Poczty Polskiej. Krótkie przemówienie wygłosił kmdr por. Franciszek Dąbrowski, po nim głos zabrali prezes Zarządu Okręgu ZBoWiD, Leon Wasilewski, i dyrektor Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk, dr Marian Pelczar47.

Zjazd nie spełnił jednak najważniejszych oczekiwań. „Wszyscy byli przekonani – pisała Stanisława Górnikiewicz – iż zostaną uhonorowani krzyżami Virtuti Militari”. Tymczasem „krzyżem VM został odznaczony jedynie por. Leon Pająk. Pozostali byli ogromnie zawiedzeni i rozżaleni. Nocą, podczas długich rozmów na ten temat, w hotelu garnizonowym we Wrzeszczu z nadmiaru goryczy i zdenerwowania nie wytrzymało serce Piotra Budera, przybyłego z Warszawy”48. „Coś narobił, co dałeś ludziom?” – pisał po zakończonym zjeździe do Pająka Dąbrowski. Ten z kolei zarzucił byłemu dowódcy, że zostawił ich samych przy załatwianiu odznaczeń, a podczas zjazdu nie docenił ogromu starań związanych z jego organizacją49.

Władysław Baran po powrocie ze zjazdu swój żal wyraził w liście do Zbigniewa Flisowskiego: „Uroczystości w Gdańsku, zwłaszcza ich żałobny finisz, dla wielu z nas miał[y] przygnębiające wrażenie. Oprócz bowiem gorzkiego rozczarowania doznanego na skutek wyeliminowania nas z oficjalnej części uroczystości, śmierć Budera kompletnie mnie złamała”50. W sprawie odznaczeń Baran nie krył złości, uważając, że „koledzy osiedleni na Wybrzeżu […] siebie przede wszystkim poodznaczali”, nie biorąc pod uwagę „sprawiedliwego uszeregowania postaci podług ich rzeczywistych zasług”51.

Zdzisław Kręgielski w liście do Leona Pająka pisał następująco: „Nie mam pojęcia, jakie sprawy wpłynęły na to, że sam Zjazd i atmosfera na nim przeszła moje najgorsze wyobrażenia. Słyszałem coś niecoś o zjeździe kieleckim, słyszałem o wybijających się ambicjach, ale nie przypuszczałem, że do tego stopnia można kierować się zakłamaniem dla osiągnięcia własnych ambicjonalnych celów. Zjazd w Gdańsku wykazał jasno, że nie jest to zwarta załoga, którą łączą wspólne przeżycia, lecz załoga, której zasługi bojowe chcą niektórzy zapisać na swoje osobiste konto, względnie na konto pewnej grupy”. Kręgielski podkreślił, że w żadnym wypadku nie chodzi mu o własną osobę, lecz o człowieka, który „przejął na siebie całą moralną odpowiedzialność za walkę na Westerplatte, o Kubę”. Wyłuszczył to dobitnie w dalszej części listu: „Dąbrowski był dowódcą tam podczas walk i pozostaje naszym dowódcą teraz. […] Jeśli ktoś tego nie uznaje, ten nie zasługuje na miano jego kolegi. Przeprowadzenie apelu poległych było dla mnie całkowitym zaskoczeniem. To nie był apel załogi, ale apel zebranych cywilów, którzy mieli służyć jako dekoracja dla twojego wystąpienia. Z punktu widzenia porządku wojskowego przeprowadzenie apelu poległych świadczyło o chęci pominięcia Kuby, a [było to] wysunięcie twojej osoby na pierwsze miejsce. […] Moim zdaniem, zbiórkę powinien przeprowadzić Grodecki albo ty, składając meldunek Dąbrowskiemu o gotowości załogi Westerplatte do apelu. […] Bardzo żałuję, żeś nie słyszał na ten temat wypowiedzi oficerów z marynarki wojennej”52.

Uwagi zawarte w liście Kręgielskiego świadczyły o tym, że już na samym początku funkcjonowania środowiska doszło do jego skłócenia. Kręgielski zrywał kontakty z Pająkiem, uznając zachowanie kolegi za osobiste rozczarowanie. Nie dostrzegał jednak szerszego politycznego i kulturowego kontekstu wydarzeń, w których uczestniczył. Kielecki oficer zaangażował się w działania ZBoWiD i we wspieranie poczynań władz, traktując być może podjęte współdziałanie z władzami jako korzystne dla swoich kolegów. W chwili gdy zgodził się ich reprezentować i firmować swoim nazwiskiem działania grupy, przedwojenne starszeństwo i wojskowy rytuał przestawały mieć znaczenie. Ranny 2 września oficer zaczął odgrywać rolę napisaną dla niego przez dominującego aktora pamięci i odtwarzał ją przez lata późniejsze.

Zdając sobie sprawę, że z nieprzyznaniem odznaczeń dla wszystkich westerplatczyków przykro wyszło, w liście do Gawlickiego Pająk zgodził się, iż bez naprawienia sytuacji „nie ma co myśleć o XX-leciu” (tj. organizacji zjazdu w 1959 r.). Poprosił Gawlickiego o przesłanie mu wniosków rentowych, obiecując podjęcie starań o uzyskanie odznaczeń. „Mieli na sercu swoje interesy do wygrania, nie westerplatczyków” – trafnie ocenił intencje władz, ale równocześnie tłumaczył, że zjazd musiał się odbyć. Większe uroczystości były organizowane w Warszawie i we Wrocławiu, dlatego „co by społeczeństwo Wybrzeża powiedziało, gdyby była cisza na Westerplatte, a uroczystości odbywałyby się w innych miastach?”53.

W atmosferze zawiedzionych oczekiwań i wzajemnych pretensji westerplatczycy przystępowali do lektury Wspomnień z obrony Westerplatte Franciszka Dąbrowskiego, które otrzymali jeszcze podczas zjazdu. „Mieliśmy kilka zebrań w ZBoWiD-zie […] – pisał Gawlicki do Pająka w listopadzie 1957 r. – przemawiał dr Wasilewski, który powiedział o pamiętniku Franciszka Dąbrowskiego, w którym [Dąbrowski – przyp. K.Z.] bardzo obniżył zasługi majora Sucharskiego”. Gawlicki wyrażał nadzieję, że wyjdzie drugie wydanie „w cokolwiek zmienionej formie”. Były dowódca placówki „Elektrownia” wrócił także do spraw odznaczeniowych, z którymi opornie idzie, oraz pisał o drużynie harcerskiej, która przyjęła imię Westerplatte. Niepokój budził teren Składnicy, wyglądający jak po walkach 7 września 1939 r.: „poorany, pełno budulca, drzewo powyrywane z korzeniami, a to w celu przebudowy kanału”. Wycieczki licznie odwiedzające półwysep nie korzystały z usług przewodnickich westerplatczyków, którzy zamiast opowiadać im o obronie, dowiadywali się o przybyłych autokarach dopiero z gazet54.

Władysław Baran po przeczytaniu wspomnień Dąbrowskiego zauważył „niewłaściwą i nieżołnierską postawę autora wobec nie żyjącego już mjr. Sucharskiego” oraz ocenił, że „materiał zawarty w książce jest napisany wyraźnie na efekt i dla pieniędzy”55. „Kmdr por. Dąbrowski, moim zdaniem, bardzo subiektywnie podszedł do zagadnienia” – to z kolei słowa rannego już w pierwszych godzinach obrony Pająka, który bronił decyzji kapitulacyjnej majora56. Chorąży Gryczman, zasłużony 1 września na placówce „Prom”, miał pretensję, że Dąbrowski niedostatecznie skorzystał z jego wspomnień; ponadto uważał, że „Dąbrowski nie powinien był tak poniżyć jego [Sucharskiego – przyp. K.Z.] wartości bojowej, nawet gdyby były momenty, że major jako dowódca radził się swoich najbliższych współpracowników, to jeszcze nic nie świadczy o jego załamaniu i tchórzostwie, jak opisuje komandor”. „Nie będąc w koszarach, nic nie mogę powiedzieć, kto i jak dowodził” – przyznawał Gryczman, ale domagał się, aby autor Wspomnień „dał wyjaśnienie, że wydany pamiętnik dotyczy szczególnie jego działalności jako zastępcy” oraz zawiera opis z punktu widzenia osoby autora57.

Funkcjonariusze odpowiadający w aparacie państwowym za „opiekę” nad grupą pamięci próbowali wykorzystać zamieszanie wokół książki Dąbrowskiego i rozpoczęli kolejny etap skłócania i opanowywania środowiska westerplatczyków, starając się doprowadzić do eskalacji konfliktu i nakłonić byłych żołnierzy do postępowania wbrew ich sumieniom.

Operacja dyskredytacji kmdr. por. Dąbrowskiego była także – jak należy przypuszczać – wynikiem powstania nieoczekiwanej sytuacji: faktyczne wydarzenia na Westerplatte zdawały się mieć innego głównego bohatera i nieco odmienny przebieg, niż dotąd opisywano. Prawda o defetystycznym zachowaniu mjr. Sucharskiego nie mogła się jednak stać akceptowalnym elementem wrześniowej legendy ani kształtować miejsca pamięci.

Kręgielski, który przez wszystkie lata starał się bronić dobrego imienia Dąbrowskiego, w liście do Pająka tak ujął rozwój wypadków: „Po ukazaniu się drukiem wspomnień pewnego dnia otrzymałem pismo z Zarządu Okręgu ZBoWiD w Gdańsku podpisane przez ówczesnego prezesa kmdr. [Stanisława] Zauchę, w którym prosił mnie, ażebym, nie powiadamiając o tym Kuby, ustosunkował się do wspomnień w zakresie jego wypowiedzi na temat załamania się Sucharskiego. Nadmienia przy tym, że czyni to na polecenie tow. Rusinka, który ocenił wypowiedź Kuby jako podważanie autorytetu Sucharskiego. W odpowiedzi bardzo otwartej podałem, że wypowiedź Kuby na temat zachowania się Sucharskiego była przedstawiona w sposób bardzo delikatny. Natomiast z dużą odpowiedzialnością podkreśliłem fakt, że sugestią majora było poddanie się w drugim dniu. Wynikało to z całkowitego załamania się psychicznego, jakiemu uległ Sucharski po ostrym ataku sztukasów niemieckich, i że w tym układzie całość dowodzenia przejął na siebie Kuba. Natomiast uwagi, bym o liście nie wspominał Kubie, nie przyjąłem, oświadczając, iż zarówno list skierowany do mnie w tej sprawie, jak również i moją odpowiedź przekazuję w całości Kubie, a to dlatego, że jeszcze nie nauczyłem się działać poza plecami mojego b. dowódcy. Zastanawiającym jest fakt, jak długo będziemy sobie pozwalali na ogłupianie innych? Zdaję sobie sprawę doskonale z tego, że mówienie prawdy w wielu okolicznościach wymaga odwagi, ale przecież mówienie prawdy jest naszym obowiązkiem”58.

5 grudnia 1957 r. list do ministra Rusinka wystosował kmdr por. Dąbrowski. „Doszły do mnie wiadomości o zastrzeżeniach, jakie Pan wysunął pod adresem moich wspomnień” – pisał na wstępie. Zastępca komendanta Westerplatte nadmienił, że napisał Wspomnienia na prośbę Gdańskiego Towarzystwa Naukowego i chodziło mu przede wszystkim o sprostowanie nieścisłości z tekstów Mirosława Azembskiego. „Proszę tego listu nie traktować jako chęć usprawiedliwienia z mojej strony, a jedynie jako chęć zapoznania Pana Ministra z niektórymi szczegółami (bo być może został Pan wprowadzony w błąd) – ja bowiem wobec faktów, dokumentów, zdarzeń i własnego sumienia czuję się zupełnie w porządku” – kończył Dąbrowski59.

Dwa miesiące później, 31 stycznia 1958 r., dziewięciu zamieszkałych w Gdańsku westerplatczyków (m.in. Michał Gawlicki) skierowało do Kazimierza Rusinka pismo, w którym odcinało się od nagonki na Dąbrowskiego i „wszczętych prób wzniecania przez osoby prywatne waśni między westerplatczykami”. Sygnatariusze listu doszli „do jednomyślnego wniosku, że kmdr Dąbrowski nie uchybił pamięci naszego komendanta mjr. Henryka Sucharskiego”. W ich ocenie „różnice zdań co do celowości dalszego prowadzenia walki” zostały przedstawione w taki sposób, iż „dzisiejszy czytelnik Wspomnień musi dojść do wniosku, że słuszność miał komendant”. List kończył apel „do ministra Rusinka i władz środowiska Obrońców Wybrzeża w Gdyni, aby zaniechana została inicjatywa jakiegokolwiek dochodzenia rehabilitacyjnego majora Sucharskiego, które naszym żołnierskim sercem odczuwamy jako niepotrzebne”60.

Wobec tak jasno wyrażonego stanowiska grupy westerplatczyków komunistyczni decydenci musieli podjąć decyzję o zaprzestaniu eskalacji konfliktu. „Podzielam pogląd, że nie należy wszczynać żadnego postępowania rehabilitacyjnego mjr. Sucharskiego i w ogóle nie należy nadawać takiego rozgłosu sprawie” – stwierdził minister Rusinek w liście do Gawlickiego61. Rozpętana już jednak burza wokół publikacji i działania dezintegrujące z pewnością zasiały nieufność między westerplatczykami i odbiły się na ich dalszych relacjach62.

Instytucjonalny aktor pamięci wycofał się z podsycania niesnasek, ale jego interwencji wymagał wypływający na światło dzienne problem nieznanych szczegółów z obrony Składnicy. Nie można było zupełnie pomijać faktu rozbieżności między mjr. Sucharskim a kpt. Dąbrowskim we wrześniu 1939 r. „Jestem zdania – pisał minister Rusinek w dalszej części listu do Gawlickiego – że w interesie nas wszystkich obrońców Wybrzeża leży, ażeby oddać hołd należny tym wszystkim, którzy na niego zasłużyli. Należy w sposób bardzo ostrożny, nawet przy osobistych wspomnieniach, dawać oceny i wyrażać opinie o innych bez konfrontacji z sądem tych, którzy także mogą świadczyć swoimi relacjami na rzecz prawdy obiektywnej, prawdy historycznej”. Wskazówki dotyczące osobistych wspomnień Rusinek kreślił nieprzypadkowo. Westerplatczycy sporządzali właśnie relacje dla Zbigniewa Flisowskiego, dlatego słowa sekretarza generalnego ZBoWiD były czytelną sugestią dla autorów wspomnień. „Sprawa obrony Westerplatte – perswadował Rusinek – […] sprowadza się do dwóch koncepcji taktycznych: jedna w założeniu swoim wykluczała możliwość przedłużania się walki wobec nierównych sił i zdecydowanej przewagi wroga [sugestia, że była realistyczna – przyp. K.Z.]; druga, której niewątpliwie reprezentantem był komandor Dąbrowski, zakładała kontynuowanie walki w każdych warunkach, bez względu na straty w ludziach i na końcowy rezultat walki. Na tym tle rodzą się różne oceny postaci jednego i drugiego, i tu należy szukać źródła dla różnych ocen zachowania się dowództwa. Obowiązkiem naszym [jest] dać relację i tylko relację, a historia będzie najsprawiedliwszym sędzią i chyba najbardziej obiektywnym”63.

Westerplatczycy dostosowali się do wskazówek ministra Rusinka i Flisowski otrzymał „relacje i tylko relacje”, w których pomijali drażliwe kwestie. Ci, którzy nie przyswoili sobie lekcji sekretarza generalnego ZBoWiD ani nie uwzględnili jego sugestii (np. Kręgielski czy Gryczman), musieli się liczyć z okrojeniem i cenzurą wspomnień oraz koniecznością milczenia. „Nieobiektywne sądy” mogli przedstawiać jedynie w prywatnych listach i rozmowach, choć i tutaj strach przed represjami był na tyle silny, że robili to niezwykle rzadko64.

W 1959 r. ukazało się pierwsze wydanie Westerplatte Zbigniewa Flisowskiego. Zbiór relacji został poprzedzony obszernym historycznym Wstępem redaktora książki, który w duchu zapowiadanej przez ministra „obiektywnej prawdy” rozwinął myśl o „dwóch koncepcjach taktycznych”. W książce Flisowskiego przemówił antycypowany przez Rusinka – „najsprawiedliwszy” i „chyba najbardziej obiektywny” sędzia. Przemówiła historia, a właściwie jej modelowa, upowszechniona następnie oficjalna wersja. Historia ukształtowana przez dominującego aktora pamięci65.

W końcu lat pięćdziesiątych rozbudziły się nadzieje na poprawę warunków socjalnych weteranów. Były związane z przygotowywaną ustawą o tzw. karcie kombatanta i funduszach pomocowych, którymi miał dysponować ZBoWiD66. Do Pająka i Gawlickiego docierała korespondencja, w której weterani domagali się uhonorowania ich walki i załatwienia odznaczeń. „Muszę w Warszawie, w Zarządzie Głównym ZBoWiD – pisał Pająk do Gawlickiego – jeszcze raz wrócić do sprawy odznaczeń, bo nie bardzo dobrze się to wszystko przedstawia […]. Na plenum zapytałem sekretarza Zarządu, jak się ma zeszłoroczna akcja odznaczeń westerplatczyków? Nawet nie wiedział, gdzie te wnioski się znajdują. […] Informowałem się w Warszawie, to powiedzieli, że wszystkie wnioski VM są w Radzie Państwa. W sprawie rent socjalnych myślę, że zawinił kmdr Witczak, sądzę że tej listy do Cyrankiewicza wcale nie wysłał, a szkoda”67. W innym liście Pająk dostrzegał wycofywanie się władz z zapoczątkowanego w 1956 r. kursu, gdy „trochę więcej mówiło się o Armii Krajowej i 39 roku…”. „Obchodzone są dość uroczyście rocznice różnych bitew partyzanckich, sypią się odznaczenia, ale dla Armii Ludowej i Gwardii Ludowej” – pisał68.

W czerwcu 1959 r. Zarząd Główny ZBoWiD poinformował gdański okręg związku, że decyzją Rady Państwa nie będą przyznawane odznaczenia za kampanię wrześniową. Wytłumaczenie – nawet biorąc poprawkę na styl komunistycznej nowomowy – było kuriozalne: „decyzja […] została umotywowana m.in. faktem, że od kampanii wrześniowej, w której brało udział wiele setek tysięcy żołnierzy, […] upłynęło 20 lat. I obecnie nie istnieją praktycznie żadne możliwości odtworzenia bohaterstwa wielu tysięcy żołnierzy […]. Zjawisko to zostało potwierdzone znikomą ilością nadesłanych wniosków na kampanię wrześniową, a w tym i za obronę Wybrzeża. Ilość ta absolutnie nie odpowiada warunkom nawet symbolicznego skwitowania bohaterstwa i z tych też względów nadesłane wnioski na nadanie odznaczeń pozostać muszą bez rozpatrzenia”69.

W 1959 r. nie zorganizowano zjazdu obrońców, mimo przypadającej okrągłej, dwudziestej rocznicy wybuchu II wojny światowej. Uroczystości na Westerplatte 1 września miały w tym roku skromną oprawę; harcerze i żołnierze zaciągnęli warty honorowe, złożono wieńce i kwiaty70. Gawlicki i Pająk wzięli w tym czasie udział w Kongresie ZBoWiD (w warszawskim Pałacu Kultury i Nauki), który odbywał się pod hasłem: „Nigdy więcej wojny”71. Atmosfera oskarżeń towarzysząca publikacji Wspomnień spowodowała, że kmdr por. Dąbrowski niemal zupełnie zaprzestał angażowania się w sprawy Westerplatte.

W czerwcu 1960 r. Zarząd Główny ZBoWiD przedłożył przybyłym do Warszawy westerplatczykom, Leonowi Pająkowi i Stefanowi Grodeckiemu, decyzję dotyczącą przyznania limitu orderów i odznaczeń: 4 Ordery Virtuti Militari i 13 Krzyży Walecznych, 17 srebrnych i 24 brązowe medale „Zasłużony na Polu Chwały” oraz 23 Medale Zwycięstwa i Wolności. „Byli limitem takim rozgoryczeni i byli pewni goryczy swych kolegów” – pisała Stanisława Górnikiewicz. Zupełnie niezrozumiałe były kryteria, które spowodowały podzielenie żołnierzy na „mniejszych i większych bohaterów”, na bardziej i mniej zasłużonych na polu bitwy. Porażały arbitralność decyzji oraz brak jakiegokolwiek odniesienia do postawy podczas walki. Pająk i Grodecki uważali jednak, że „niepodanie nikogo (choć i takie myśli rodziły się w ich głowach) zamknęłoby całkowicie drogę do dalszych starań”72. Władza używała metody kija i marchewki, podporządkowując sobie grupę pamięci.

Po zakomunikowaniu decyzji w mieszkaniu Pająka w Kielcach pojawił się płk Stanisław Owczarek z komisji odznaczeniowej ZBoWiD i zabrał do Warszawy 84 wypełnione wnioski. „Wyczułem z tego pośpiechu – pisał Pająk Gawlickiemu – że we wrześniu uroczystości w Gdańsku odbędą się”73.

Wręczenie orderów i odznaczeń nastąpiło w Gdańsku 11 września 1960 r. Miejscowa prasa oprócz informacji na temat otwarcia pierwszej szkoły tysiąclecia i zapowiedzi VI Plenum KC PZPR ogłosiła „święto bohaterskiej załogi Westerplatte”. W sali Ratusza Staromiejskiego stawili się najważniejsi przedstawiciele lokalnych władz i wysłannicy organów państwa. Do zebranych przemówił I sekretarz KW PZPR i były „dowódca partyzantki ludowej na Mazowszu”, Jan Ptasiński, po nim gen. dyw. Wiktor Ziemiński. Weterani odebrali odznaczenia, następnie pojechali na Westerplatte, gdzie złożyli wieńce. Spotkanie zakończyło się rejsem na Oksywie i podjęciem kombatantów żołnierskim obiadem74.

Na uroczystości stawiło się 82 obrońców Składnicy, w tym kmdr por. Franciszek Dąbrowski. Srebrne Krzyże Orderu Virtuti Militari otrzymało ostatecznie pięciu, a nie czterech westerplatczyków: Władysław Domoń, Eugeniusz Grabowski, Bronisław Grudziński, Władysław Łakomiec i Bernard Rygielski; dwunastu, a nie trzynastu odebrało Krzyże Walecznych. Pozostała liczba odznaczeń była zgodna z decyzją, wszystkim dołożono jedynie Odznakę Grunwaldu75.

Przyznanie orderów i odznaczeń tylko niektórym weteranom oraz rażące zróżnicowanie ich rangi bez podawania jakichkolwiek kryteriów spowodowało powstanie głębokich uraz i podziałów w środowisku westerplatczyków. „Może władzom o to chodziło?” – pytała zasadnie Stanisława Górnikiewicz, publikując fragmenty pełnych pretensji listów pisanych do Leona Pająka i Michała Gawlickiego76. Władysław Baran rozgoryczenie wyraził w liście do kmdr. por. Dąbrowskiego. Opisał swoje zasługi przy powstrzymaniu niemieckich ataków 1 września. „Uważam przeto, Kochany Komandorze – dodawał – iż opisany, a również powtórzony i przypomniany epizodzik z pierwszych chwil naszej obrony upoważnia mnie do zajmowania jednego z czołowych miejsc wśród najbardziej zasłużonych westerplatczyków. […] Nie moja w tym wina, iż odznaczenie mnie dziś Krzyżem Walecznych nie zaspokaja moich pragnień żołnierskich. Że czuję się pokrzywdzony i moralnie zupełnie złamany. […] Zostałem zupełnie niesprawiedliwie wyeliminowany i sklasyfikowany na dalekim miejscu za kolegami, którzy nie zasługują obecnie na ten zaszczyt”77.

Inny westerplatczyk, Franciszek Wolas, nie mogąc pogodzić się z decyzją (otrzymał Medal Zwycięstwa i Wolności), poinformował Gawlickiego: „Odesłałem swój medal do ZBoWiD-u gdańskiego. […] Chcę wysłać jeszcze pismo do Rady Państwa, aby wiedzieli, jakie cuda się dzieją przy odznaczeniach westerplatczyków”78. Czyn Wolasa nie spodobał się Pająkowi: „Zgromił mnie – pisał Wolas do Gawlickiego – żem pogardził odznaczeniem i że przez ten fakt postawiłem się w położeniu nielicującym z patriotą Polakiem. Twierdzi, że Rada Państwa tak zdecydowała i że odznaczenia, bez względu jakie ono jest, wysokie czy niskie, odsyłać nie wolno”79.

W 1962 r. zmarł w Krakowie kmdr por. Franciszek Dąbrowski. Pochowano go w Alei Zasłużonych, tak jakby władze chciały zrekompensować rodzinie i bohaterowi z Westerplatte lata upokorzeń. „Nie udało się uzyskać zgody na uroczysty przemarsz konduktu żałobnego ulicami Krakowa – wspominała po latach Elżbieta Hojka, córka Dąbrowskiego. – Przeszedł on więc bocznymi ulicami spod siedziby ZBoWiD-u na Rakowice”80. Konduktowi towarzyszyły setki mieszkańców Krakowa. Trumnę wiózł samochód w asyście wojskowej (nie było zgody na przejazd na lawecie armatniej); ostatnie metry nieśli ją na ramionach towarzysze broni z Westerplatte. Na nagrobku komandora został umieszczony krzyż Virtuti Militari, który przypominał otrzymanie przez niego orderu, stanowił także namiastkę symbolu religijnego i przywodził na myśl ten sam krzyż, który staraniem Franciszka Dąbrowskiego został umieszczony na mogile poległych na Westerplatte81.

Przez wszystkie lata Polski ludowej pogrzeby westerplatczyków stanowiły problem dla rodzin. „Wojsko odmawia ostatniej przysługi zmarłemu tylko dlatego, że chowany jest z księdzem” – pisała Stanisława Górnikiewicz w liście do żony Zdzisława Kręgielskiego (zm. 1987). Westerplatczyk, zgodnie ze swoją wolą, został pochowany po katolicku, co spowodowało, że podczas ceremonii zabrakło orkiestry wojskowej i kompanii honorowej, a za trumną nie wolno było nieść odznaczeń82. Również inni westerplatczycy decydowali się na pogrzeb w obrządku katolickim, m.in. Bernard Rygielski (zm. 1984), Władysław Deik (zm. 1986), Leonard Piotrowski (zm. 1987), Leon Pająk (zm. 1990).

W 1964 r., w 25. rocznicę wybuchu II wojny światowej, główne uroczystości państwowe zorganizowano w Warszawie. „Trybuna Ludu” z 2 września opisywała wielki wiec z udziałem tow. Gomułki. W trakcie manifestacji pojawiły się transparenty i hasła głoszące: „Pokój ludom”, „Świat bez wojny”, „Wrzesień nie powtórzy się nigdy”, „Precz z zachodnioniemieckim militaryzmem” i „Niech żyje przyjaźń ze Związkiem Radzieckim – niezawodną rękojmią bezpieczeństwa Polski”. Antywojenne wiece w innych miastach miały charakter skromniejszy, ale niosły podobny ładunek propagandowy.

W Gdańsku rocznicowe uroczystości odbywały się na Długim Targu, „w sercu z pietyzmem odbudowanej gdańskiej Starówki”83. Na wiecu z udziałem tysięcy mieszkańców Trójmiasta pojawili się m.in. członek Biura Politycznego KC PZPR, Ignacy Loga-Sowiński, i sekretarz Światowej Federacji Związków Zawodowych, Louis Saillant. Na trybunie nie zabrakło przedstawicieli „bratnich państw socjalistycznych”, a obok nich miejsce zajęli dowódca Marynarki Wojennej – wiceadm. Zdzisław Studziński i weteran z Westerplatte – por. Leon Pająk. Sekretarz KW PZPR w Gdańsku, Jan Ossowski, mówił: „Przed 25 laty, nie opodal miejsca, w którym się znajdujemy, padły pierwsze strzały II wojny światowej. Po wojnie, tu w Gdańsku, prawie wszystko zaczynaliśmy od gruzów. Stoczniowcy gdańscy najpierw pocięli na złom wrak hitlerowskiego pancernika »Schleswig-Holstein«, a potem przystąpili do budowy statków. Dziś stocznia gdańska jest piątą stocznią świata”. Obchody nie ominęły byłej Składnicy. Goście udali się na półwysep, gdzie przy pamiątkowej płycie została wkopana urna z ziemią pochodzącą z pobojowiska pod Studziankami – z terenu bitwy z 1944 r., w której wzięła udział I Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte. Przedstawiciele partii, WRN, ZBoWiD, wojska oraz organizacji społecznych i młodzieżowych złożyli wieńce w miejscu nienazywanym już cmentarzykiem. Górował nad nim czołg T-3484.

W połowie lat sześćdziesiątych środowisko westerplatczyków włączono w akcję propagandową związaną z obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego. Kuratoria zaczęły wydawać zezwolenia na nadawanie szkołom imienia Bohaterów Westerplatte. Leon Pająk wspominał: „W całym kraju trwały uroczystości związane z milenijnym rokiem Państwa Polskiego. I wówczas zrodziła się myśl, aby obrona i bohaterstwo Westerplatte nie stały się li tylko legendą”. Zadanie było konkretne: „Należy pamięć tamtych tragicznych dni wrześniowych utrwalać poprzez dotarcie do młodzieży szkolnej”. W związku z tym, że władze rzuciły pomysł „Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego”, Pająkowi złożono jasną propozycję: „Leonku, jesteś najstarszym rangą oficerem z Westerplatte i kładziemy ci na sumienie obowiązek, byś na 1000-lecie objechał 1000 szkół i opowiedział młodzieży prawdę o obronie Składnicy”. Pająk starał się spełnić oczekiwania i objeżdżał szkoły; równocześnie jako osoba wierząca, korzystając z pozycji osiągniętej w lokalnych środowiskach i organach władzy, wspomagał wydawanie pozwoleń na budowę nowych kościołów. Przypomniano mu wówczas: „Bohaterem to ty jesteś, o księżach źle nie pozwolisz mówić – zgoda – ale pamiętaj, coś dla tej Ludowej Ojczyzny też uczynić musisz…”85.

W kontekście wykorzystywania obecności westerplatczyków w czasie państwowych uroczystości jako znamienne można zacytować słowa z listu Juliana Wysockiego do Michała Gawlickiego z 9 listopada 1966 r. Wysocki nie został zaproszony na odsłonięcie Pomnika Bohaterów Westerplatte i swoje pretensje wyraził w sposób następujący: „pisał pan, by czekać na odsłonięcie pomnika na Westerplatte, oświadczam niestety, że lipa jak była, tak i jest. A może nas zabrakło w ewidencji obrońców Westerplatte? Bo pisał tak samo do mnie Bronek Zając, tak samo jest rozżalony. […]. Bo podobno byli tylko ci, co w mundurach do końca wojny nie wytrwali, a już w 1945 r. zostali odznaczeni Krzyżami Virtuti Militari. Więc zgodzi się pan ze mną, że sprawiedliwości jak nie było, tak i nie będzie. To samo dotyczy książki Westerplatte [Flisowskiego – przyp. K.Z.]. Ileż tam kłamstwa! Ja przecież byłem prawie na każdym odcinku. Trzeba będzie obowiązkowo nam pisać do redaktora Flisowskiego i wiele punktów po prostu zakwestionować. I dlaczego teraz por. Pająk żąda od nas wysyłania zdjęć? Podobno mamy otrzymać renty inwalidy wojennego, ale czy to prawdą jest – bardzo wątpię”86.

W 1966 r. trzech westerplatczyków, Gawlicki, Grodecki, Piotrowski, w roli konsultantów historycznych uczestniczyło w przygotowaniach do filmu Stanisława Różewicza. W czasie uroczystych pokazów premierowych w 1967 r. byłych obrońców zapraszano do kin (m.in. Pająka w Kielcach i Kręgielskiego w Poznaniu). Odpowiadając na pytania po seansach, weterani nie chcieli podważać wersji ukazanej na ekranie. Fabularna wizja obrony wzmacniająca funkcjonowanie miejsca pamięci została przez westerplatczyków zasadniczo dobrze przyjęta87. Rozumieli, że ich wojenną postawę ukazano godnie i wiarygodnie, na dodatek przydano im jeszcze większej popularności. Film im się po prostu podobał, choć mieli z nim pewien kłopot – w listach pisali, że trzeba było widzom wyjaśniać, czy rzeczywiście dochodziło do różnic zdań w dowodzeniu. Świadczyło to o tym, że dopiero obraz Różewicza trafił do milionowej rzeszy Polaków i spowodował odkrycie przez nich szczegółów obrony. Wcześniejsze publikacje (Dąbrowski, Flisowski) nie miały większego wpływu na świadomość ogółu społeczeństwa88.

Siła filmowego obrazu miała wpływ na opowieści o obronie Składnicy, które westerplatczycy przekazywali w swoich środowiskach. Wpłynęła – jak można przypuszczać – na „sposób pamiętania obrony” wśród byłych obrońców. Stefan Grodecki, który jako jedyny na łamach prasy wyraził pewne zastrzeżenia co do ukazania kwestii dowodzenia, nieoficjalnie, w prywatnej korespondencji, wypowiadał się w sposób wskazujący, że trafnie odczytał intencje twórców związane z wymową filmu. W liście do Gawlickiego pisał: „Sens [filmu] jest ten, że nie było o co w danej sytuacji walczyć »po ułańsku«, raczej należało się poddać”89.

W wywiadzie, który nagrała i wyemitowała tuż po warszawskiej premierze filmu Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa, Grodecki wyznał rzecz bardzo znamienną: „Patrzę [na film Stanisława Różewicza – przyp. K.Z.] i, powiedziałbym, jakby nastąpiło we mnie rozdwojenie jaźni. Tego, który przeżywał to przed tylu, tylu laty, i tego, który patrzy na ten film jako na coś – nie mogę powiedzieć obcego – ale w każdym razie nie swojego”90.

Trzydziesta rocznica wybuchu wojny znów wzbudziła nadzieje na przyznanie odznaczeń i rent. W styczniu 1969 r. Michał Gawlicki pisał: „W Zarządzie Okręgu ZBoWiD w tych dniach złożyłem wniosek, aby w 30-tą rocznicę napaści hitlerowskiej na Polskę w dniu 1 września zwołać zjazd obrońców Westerplatte. […] Na każdym zebraniu poruszam sprawę zaniżonych odznaczeń za walkę na Westerplatte, i to widać im się nie podoba. Nic innego nie wypada, jak czekać na dobrą okazję, bo przecież nad tym czuwa i por. Leon Pająk, który jest w Radzie Naczelnej ZBoWiD-u w Warszawie. Często zasiada w Prezydium, któremu przewodniczy Cyrankiewicz. […] Często powiadają […], że jedna trzecia załogi została odznaczona Krzyżami Virtuti Militari, to powinno wystarczyć, bo przecież pępkiem świata nie jesteśmy”. Gawlicki skrytykował czyn jednego z kolegów: „A ten nasz Wróbel to zachował się jak pomyleniec, kto to słyszał, gdzież tu honor, aby po odznaczenie do Londynu się zwracać? Ciekawym, co oni jemu odpisali […]. Ja tu mam wycinek z prasy polskiej w Londynie z informacją, że 36 jednostkom za walkę w 1939 roku nadano odznaczenia sztandarów, w tym jeden między innymi i Westerplatte”91.

Podejmując starania o zorganizowanie w 1969 r. spotkania na Westerplatte, Gawlicki pisał przewidująco: „Boję się bardzo, aby nas tak nie wykwitowali jak z zaproszeniami na odsłonięcie pomnika, albo na 25-lecie – wpierw zgadzają się na propozycje, obiecują pomóc, a potem oszukują”92. Obawy Gawlickiego okazały się uzasadnione – w trzydziestą rocznicę wybuchu II wojny światowej nie zweryfikowano odznaczeń ani nie przyznano rent specjalnych. Gawlicki uświadamiał już sobie, że on i jego koledzy są potrzebni władzom tylko wtedy, gdy trzeba skorzystać z ich uczestnictwa w uroczystościach.

Sprowadzenie z Włoch prochów mjr. Sucharskiego było kolejną okazją do spotkania i upomnienia się o odznaczenia i renty. Pająk, który zaangażował się w przygotowanie uroczystości, w liście do Gawlickiego pisał, że zależy mu na tym, aby do Gdańska zostali „zaproszeni westerplatczycy, [były] zapewnione noclegi i zwrot kosztów podróży. […] Musi być oficjalny zjazd westerplatczyków na zaproszenie. Żeby nie było tak jak przy odsłonięciu pomnika, gdzie nas zupełnie pominięto”93. Owo pominięcie, z czego westerplatczycy nie zdawali sobie sprawy, wpisywało się w ogólną tendencję – umniejszania wrześniowej symboliki miejsca pamięci94.

Uczestnictwo westerplatczyków w uroczystości sprowadzenia szczątków mjr. Sucharskiego (honorowa, kilkuosobowa asysta przy urnie, udział w pochodzie, złożenie wieńca i kwiatów, wspierające program władz przemówienie Pająka) zostało – inaczej niż w przypadku odsłaniania pomnika – szczególnie podkreślone przez media. Byli podwładni mjr. Sucharskiego i tym razem mieli jednak odegrać rolę starannie rozpisaną przez dominującego aktora pamięci, tzn. stanowić zwartą grupę, która stanie się widomym znakiem jedności wokół byłego komendanta, ale też przez obecność obok przedstawicieli władz utwierdzi tłumy zebranych, że wszyscy tworzą jedną wielką wspólnotę wokół rządzących czy też może razem z nimi. Żołnierzy z Westerplatte wyróżniała kombatancka przeszłość, której uhonorowanie władza starała się eksponować. W gruncie rzeczy jednak podczas starannie wyreżyserowanego widowiska weterani mieli uchodzić za zwykłych obywateli ludowego państwa. „Powiadom wszystkich westerplatczyków – pisał Pająk do Kręgielskiego na kilka dni przed sprowadzeniem szczątków majora – żeby podczas uroczystości mieli ordery i medale na marynarkach, nie miniatury – ale duże. Takie jest życzenie organizatorów”. Pająk przekazywał ponadto, aby na uroczystości westerplatczycy trzymali się razem, a na ustalone miejsce wprowadził ich jeden dowódca w zwartej grupie. Nawet na kwaterach byłymi obrońcami spoza Wybrzeża mieli się opiekować zamieszkali w Trójmieście westerplatczycy, tak by ich koledzy „nie chodzili pojedynczo”95.

Pająk zdawał sobie sprawę, że gdy ucichną echa manifestacji z 1971 r., sprawy Westerplatte znów odejdą w zapomnienie. „We wrześniu 1971 r. – pisał do Kręgielskiego – redaktor Rolicki z »Kultury« chciał opublikować artykuł o traktowaniu westerplatczyków, o ich zapomnianym życiu, o odznaczeniach. A więc nagą prawdę. Takiego artykułu nie zezwolono zamieścić na łamach prasy”96.

Kręgielski, który słusznie uważał, że gdańskie uroczystości oznaczały wyniesienie na piedestał mjr. Sucharskiego, w liście do Pająka upomniał się o Franciszka Dąbrowskiego. „Pozwól sobie przypomnieć – pisał były dowódca placówki „Przystań” – że Sucharski w drugim dniu walki zaproponował poddanie Westerplatte. Historię walki zawdzięczamy upartemu stanowisku Kuby i Stefka, przy poparciu całej załogi”97. Wrócił też do kwestii odznaczeń, która przy okazji sprowadzenia szczątków majora znów nie została załatwiona. Pająk, broniąc postawy komendanta, odniósł się do zarzutów o niesprawiedliwe przyznawanie odznaczeń. „Krzyże Odrodzenia Polski – tłumaczył – posiada szereg westerplatczyków, ale nie z tytułu walki na Westerplatte w 1939 r., lecz za pracę po wojnie, a takie możliwości przed każdym obywatelem istnieją. Nie wysuwałem siebie nigdy na plan pierwszy, jak mi to imputujesz. Nie miałbym najmniejszego żalu, gdyby Tobie czy każdemu innemu organizatorzy imprezy zaproponowali reprezentowanie lub wystąpienie”98. Zirytowany kolejnymi pretensjami Kręgielskiego nie omieszkał mu wytknąć wcześniejszego postępowania: „Zarzut, jaki mi stawiasz, że widzę tylko swoją osobę i dla siebie to umiem się postarać o wszystko – mogę skierować i pod Twoim, jak bumerang, adresem. Wracając bowiem do pierwszych lat po wojnie, będąc całą »trójką« w Gdańsku na stanowiskach – postaraliście się o Virtuti tylko dla siebie”99. „Kubę starałeś się przy każdej okazji pomijać i usuwać w cień, a wszystkie zasługi przypisać sobie – odpowiadał Kręgielski, pomijając przytyk Pająka. – […] Jestem przekonany, że kiedyś nadejdzie na Ciebie taka chwila, w której zobaczysz zarówno sylwetkę Kuby, jak również i Mietka Słabego. Kuby, jako tego, którego starałeś się ze wszystkich sił odsuwać, i Mietka, któremu zawdzięczasz życie, a któremu nie poświęciłeś w swoich wspomnieniach chociażby kilku słów wdzięczności. Będąc we władzach ZBoWiD, masz możliwość zorientowania się, jakie to okoliczności złożyły się na jego tragiczną śmierć”100.

Listy do Pająka Kręgielski dla porządku przekazywał do wiadomości Michała Gawlickiego. W korespondencji z 1 stycznia 1972 r. nadmienił mu, że „szanowny Leon jeszcze nie odpowiedział”, oraz wyraził chęć pomocy przy przygotowywaniu wniosków odznaczeniowych i socjalnych101. W tym samym dniu Kręgielski napisał do prezesa ZBoWiD Piotra Stolarka list, którego kopię przesłał Gawlickiemu. W piśmie wyraził konkretną propozycję: „Szanowny Panie Prezesie! W czasie ostatniego pobytu mego w Gdańsku, miało miejsce pod koniec sierpnia i w początku września 1971 r., kol. Michał Gawlicki wspomniał, iż z uwagi na zły stan zdrowia nie może obecnie zbyt wiele czasu poświęcać sprawom związanym z prowadzeniem sekretariatu załogi Westerplatte. Zaproponował mi wzięcie tych obowiązków na siebie. Wspomniał mi również, że w przypadku, gdybym taką chęć wyraził, to Szanowny Pan ułatwi mi przeniesienie się na teren Wybrzeża. Sprawę przemyślałem i chętnie bym się przeniósł”. W dalszej części listu proponował „utworzenie w wartowni nr 1 na Westerplatte izby pamiątek zarówno z okresu walk 39 r., jak i tych, które pozwoliły przywrócić w 45 r. Polsce Gdańsk”102.

Czy oferta Kręgielskiego mogła się spotkać z przychylnym odzewem? Można tylko domniemywać, że pół roku po wykreowaniu mjr. Sucharskiego na bohatera i sprowadzeniu z wielką pompą jego prochów przez komunistyczne władze opiekunem westerplatczyków nie mógł zostać człowiek, który wyrażał się bez ogródek o sprawach dowodzenia na Westerplatte. Ani wówczas, ani w kolejnych latach na Wybrzeżu nie mógł też zamieszkać ani objąć ważnej funkcji oficer, którego zmuszono do opuszczenia tego terenu pod koniec lat czterdziestych, a który w liście do innego westerplatczyka nie wahał się przypominać o pomordowanych komandorach103.

Stanisława Górnikiewicz, wspomagająca od pewnego czasu Gawlickiego w jego pracach i towarzysząca westerplatczykom w czasie uroczystości w 1971 r., pismo Kręgielskiego skomentowała po latach w znaczący sposób: „Władze Gdańska nie były zainteresowane tą propozycją. Ówczesny poseł i prezes ZBoWiD-u Piotr Stolarek list Z. Kręgielskiego pozostawił bez odpowiedzi”. Górnikiewicz nie podała, jakie były powody chłodnego przyjęcia oferty. Z uwagi na stanowisko zajmowane w Służbie Bezpieczeństwa mogła znać treść listów Kręgielskiego do westerplatczyków, mogła czytać je też w Gdańsku u Gawlickiego (Kręgielski przesyłał mu kopie), a być może otrzymała je po czasie od Pająka, który przekazał jej swoje archiwum104. Moment wystąpienia przez Kręgielskiego z propozycją objęcia spraw westerplatczyków był prawdopodobnie asumptem do tego, by Górnikiewicz (z pewnością za zgodą swoich przełożonych) została „opiekunką” tego środowiska. „Wobec słabnących sił Michała Gawlickiego – czytamy w Znakach pamięci, w dalszej części komentarza związanego z ofertą Kręgielskiego – konieczna była pomoc w prowadzeniu ewidencji, dokumentacji i korespondencji z westerplatczykami. Jako prezes koła ZBoWiD w Nowym Porcie włączyłam się w te prace. Od tego też czasu stopniowo stawałam się adresatką listów od westerplatczyków”105. Wraz z zaangażowaniem się Górnikiewicz w rozwiązywanie problemów westerplatczyków komunistyczny aktor pamięci zyskiwał pewność co do właściwego prowadzenia spraw tej grupy kombatantów i sprawowania nad nią odpowiedniego i korzystnego dla siebie nadzoru.

Byli obrońcy Składnicy nie mieli nic do powiedzenia w kwestii przekazania przez Gawlickiego ewidencji westerplatczyków innej osobie. Nie zdawali sobie sprawy, z kim mają do czynienia, postrzegali Górnikiewicz jako osobę miłą i szczerze zaangażowaną w rozwiązywanie ich życiowych bolączek. Wkrótce „opiekunka” grupy pamięci zaskarbiła sobie zaufanie byłych obrońców do tego stopnia, że powierzali jej wszystkie swoje sprawy i nazywali poufale „mateczką”. Niewątpliwie ważnym osiągnięciem „opiekunki” było doprowadzenie do remontu i utworzenia w wartowni nr 1 muzeum z pamiątkami związanymi z obroną Westerplatte, co spotkało się z pozytywną reakcją byłych obrońców. Dopiero w 2005 r. okazało się, że Górnikiewicz była etatowym pracownikiem SB.

Jednym z tematów stale przez nią podejmowanych było przyznanie odznaczeń wszystkim westerplatczykom. 4 września 1973 r. Pająk pisał do niej następująco: „Obecnie są czynione przygotowania z okazji 30-lecia bitwy pod Lenino. Jej uczestnicy otrzymają ordery. Teraz kolej na Wrzesień. Prosiliśmy, aby dekoracja odbyła się w Gdańsku. Jak będzie, nie wiem. Stąd to rozgoryczenie u westerplatczyków. Ostatnia bowiem okazja [z uwagi na zaawansowany wiek weteranów – przyp. K.Z.] to 30-lecie PRL i 35-lecie początku wojny”106. Stanisław Trela w liście do „opiekunki” wyraził się bez ogródek: „Kupiłem książkę Kawalerowie Virtuti Militari, wydaną przez MON, Kazimierza Radowicza. Tytuł piękny, tylko gdzie są te Krzyże dla Bohaterów?”107.

W 1974 r. Pająk z zadowoleniem donosił Gawlickiemu, że odniósł sukces na swoim „kieleckim gruncie”: „U nas dekoracja westerplatczyków miała miejsce na wielkiej uroczystości 29 września. Dekorowano 70 zbowidowców, w tym 20 naszych kolegów Krzyżami Kawalerskimi. Było 3 generałów z Warszawy, sekretarz generalny ZBoWiD, wojewoda i I sekretarz PZPR z Kielc. Wszystkie nasze wnioski zostały uwzględnione. Czyli mamy już spokój z odznaczeniami. […] Tak że wszyscy będą mieli »chlebowe«, a my jaki taki spokój i satysfakcję. Kłopotów jednak było [bardzo wiele – przyp. K.Z.] i trwało to prawie 2 lata. […] Uchwała Rady Państwa o przyznaniu Krzyży Kawalerskich [dla] westerplatczyków nosi datę 21 sierpnia 1974. Dobrze byłoby, gdyby w marcu [1975 r. – przyp. K.Z.] zjechali się wszyscy na Westerplatte, mógłby Gdańsk taką uroczystość zorganizować w 30-lecie zdobycia Gdańska”108.

Westerplatczycy z Wybrzeża byli jednak w 1975 r. potrzebni władzom w zupełnie innym celu. „Stocznia Północna przyjmuje imię Westerplatte – pisał Gawlicki do Pająka. – Spodziewam się Twego przyjazdu, szykuje się wielka uroczystość. Początkowo była mowa o udziale w uroczystości wszystkich obrońców Westerplatte. A teraz odstąpili od tego zamiaru zaproszenia wszystkich. Prawdopodobnie pozostaną tylko przy 13-tu, zamieszkałych w naszym województwie. Myślę, że ciebie jako przedstawiciela kadry oficerskiej nie pominą, bo Kręgielski ani myśli gdziekolwiek reprezentować naszą załogę. […] Tyle to już lat przeminęło. W całej Polsce szkoły, przyjmując imię Sucharskiego, proszą o delegację westerplatczyków. Ale skąd ich wziąć, kiedy każdy zajęty swoimi codziennymi sprawami”109.

Pewne zamieszanie w środowisku wywołały w 1973 r. teksty kmdr. Bolesława Fenglera, napisane na podstawie przedwojennych dokumentów z Westerplatte odnalezionych w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie. „Leoś, jak będziesz u mnie – pisał do Pająka Gawlicki – dam ci ewidencję i fotografię jednego z naszych żołnierzy, który dopiero teraz się odnalazł”. Gawlicki poinformował, że artykuł Fenglera „do naszej załogi wprowadził 34 nieznane nazwiska – dotąd nieodnalezionych”. „Może to i prawda” – oceniał Gawlicki i dodawał: „Trzeba czekać na powrót pani Stanisławy, ona się tym zajmie, bo tych żołnierzy nam nie ubywa, ale wciąż przybywa”. Górnikiewicz rzeczywiście zajęła się nowymi weteranami. Z magnetofonem i notesem objeżdżała Polskę i zbierała materiały do książki o westerplatczykach. Postanowiła też dotrzeć do tych, których ujawniła dopiero publikacja Fenglera. Nie mogli pozostać poza zwartą grupą, należało ich dokooptować do środowiska wykorzystywanego przez władze.

Gdy w 1977 r. zmarł Michał Gawlicki, Górnikiewicz stała się jedyną reprezentantką coraz starszych i schorowanych obrońców, poświęcając wiele czasu i energii na załatwianie ich spraw socjalno-bytowych. Zainteresowanie ich sprawami przejawiał do końca Leon Pająk. Jednym z pomysłów Górnikiewicz było nadanie dwóm statkom imion „Westerplatte” i „Major Sucharski”, co miało podkreślić gospodarczy wymiar sukcesów i otwarcie na świat ekipy Edwarda Gierka110. Gdańska „opiekunka” chciała też doprowadzić do spotkania w świetle fleszy marynarzy z tych statków z westerplatczykami. „Myśl poddana przez Ciebie bliższego nawiązania kontaktu z załogami statków »Westerplatte« i »Mjr Sucharski« – pisał Pająk – moim zdaniem jest jak najbardziej celowa i konieczna. Mogą być różne formy tej współpracy”. W tym samym liście kielczanin z ponaddwuletnim wyprzedzeniem pisał o przygotowaniach czterdziestej rocznicy wybuchu II wojny światowej: „Wprawdzie jeszcze trochę czasu przed nami. Zjazd na pewno winien się odbyć […], program wspólnie z władzami ustalimy”111.

W maju 1979 r. Górnikiewicz potwierdziła ostatnie szczegóły pobytu polskich weteranów w Gdańsku i rozesłała oficjalne zaproszenia. Głównymi punktami zaplanowanych na kilka dni uroczystości były promocja oficerska na Westerplatte, odsłonięcie przez Gierka Pomnika Obrońców Poczty Polskiej, manifestacja na Długim Targu pod hasłem „Nigdy więcej wojny”, sesja popularnonaukowa poświęcona obronie Wybrzeża oraz wiele pomniejszych imprez i uroczystości. W najważniejszych punktach programu, w tym w spotkaniu z władzami w Ratuszu Staromiejskim, mieli uczestniczyć westerplatczycy. Planowano, że w czasie manifestacji oprócz przedstawicieli najwyższych władz państwowych przemówienie wygłosi Leon Pająk112.

Tak szeroko zakrojone uroczystości były wynikiem zapotrzebowania władzy, która po wyborze papieża Polaka i wobec pogarszającej się sytuacji gospodarczej potrzebowała jeszcze raz zyskać poparcie dla swoich poczynań i przekonać o swoich osiągnięciach. W obchodach uczestniczyła grupa 105 weteranów z Westerplatte. Nigdy po wojnie nie udało się zgromadzić w jednym miejscu tak wielu westerplatczyków.

Nieprzewidzianym zgrzytem podczas gdańskich uroczystości stała się konfrontacja westerplatczyków z weteranami niemieckimi – byłymi marynarzami z pancernika „Schleswig-Holstein”. Można uznać, że doszło tu do zderzenia dwóch grup pamięci: polskiej i niemieckiej, było ono jednak zgodne z planem jedynie tej drugiej strony. Geneza tego niespodziewanego zdarzenia sięgała kilku lat wstecz.

Po podpisaniu 7 grudnia 1970 r. umowy normalizacyjnej z Republiką Federalną Niemiec po raz pierwszy po wojnie napięte stosunki między obydwoma krajami „zaczęły ulegać stopniowemu ociepleniu, a wraz nimi powoli ewoluowało społeczne wyobrażenie o zachodnim sąsiedzie”113. Wątek antyniemiecki stale rozwijany w propagandowej machinie Polski ludowej był na początku lat siedemdziesiątych rzadziej wykorzystywany. Z kolei w Niemczech zachodnich na trudną przeszłość patrzono z większym dystansem i odchodzono od myślenia w kategoriach narodowych114. Pamiętano o liście biskupów polskich z 1965 r. („przebaczamy i prosimy o przebaczenie”), który odpowiadał niemieckiemu przekonaniu, że „źródłem zbrodni hitlerowskich miało być porzucenie wiary w Boga”115. Po artykułach w tygodniku „Quick” i publikacji Mariana Pelczara, w której zostały podane nazwiska i miejsca zamieszkania żyjących weteranów ze „Schleswiga”, kontakt z nimi nawiązał interesujący się obroną Westerplatte Jacek Żebrowski z Łodzi. W 1979 r. spotkał się z nimi w Trójmieście podczas rocznicy II wojny światowej.

Wizyta niemieckich weteranów i towarzyszących im dziennikarzy nie była zaskoczeniem dla organizatorów uroczystości i Służby Bezpieczeństwa, było nim natomiast zorganizowanie przez tę grupę aktów o charakterze politycznym116. Pobyt weteranów miał być filmowany przez stację West Deutsche Rundfunk (WDR)117, która Naczelną Redakcję Współpracy z Zagranicą Polskiej Agencji „Interpress” poinformowała, że pragnie m.in. sfilmować sceny składania przez grupę Niemców wieńców na Westerplatte. WDR myślała także „o zaaranżowaniu mszy w jednym z gdańskich kościołów, w której uczestniczyliby kombatanci wojenni z Polski i RFN”118. Agencja „Interpress” nie wyraziła na to zgody i przekazała WDR opinię, że „tego typu uroczystość nie mieści się w żadnym wypadku w zakresie obchodów rocznicy przez stronę polską”119.

Dziennikarz ARD Peter Gatter, cztery osoby z ekipy technicznej wynajętej w Polsce przez ARD oraz ośmiu byłych członków załogi pancernika „Schleswig-Holstein” od początku pobytu w Polsce byli skrupulatnie śledzeni przez tajnych współpracowników i funkcjonariuszy SB. W tajnym szyfrogramie podkreślano, że Niemcy nie uzyskali „zezwolenia na oficjalne włączenie się do obchodów”120. 31 sierpnia miało miejsce wydarzenie, które oficer SB opisał następująco: „Około godz. 11.00 przed Ratuszem Głównomiejskim doszło do spotkania Gattera z grupą byłych żołnierzy niemieckich. W tym czasie westerplatczycy zaczęli opuszczać ratusz. Doszło do bezpośredniego spotkania między Polakami a Niemcami, przywitanie się poprzez podanie rąk i inne wzajemne serdeczne gesty. Wszystko to było skrzętnie przez Gattera filmowane. Z informacji naszego źródła wynika, że niektórzy spośród grupy niemieckiej znali po imieniach [sic!] byłych obrońców Westerplatte”121.

Pojednanie żołnierzy walczących na Westerplatte po przeciwnych stronach, którego nie podjęto w mediach w 1967 r. po filmie Stanisława Różewicza, tym razem zostało na żywo powtórzone przez stronę niemiecką planującą jego propagandowe wykorzystanie. Sfilmowane gesty pojednania nie trafiły jednak do obiegu publicznego w Polsce i nie popsuły wykreowanego przez władze wizerunku westerplatczyków firmujących swoją obecnością politykę władz. Wzmiankę o wizycie weteranów niemieckich dopuszczono do druku dopiero w 1988 r. w miesięczniku popularyzującym historię wśród młodzieży. Dziennikarz „Magazynu Razem” odwiedził Stanisławę Górnikiewicz i na podstawie przeprowadzonej z nią rozmowy opublikował reportaż o życiu westerplatczyków w PRL. W tekście znalazł się – podany w specyficzny sposób – passus o wizycie żołnierzy ze „Schleswiga”: „Szczególnie uroczyste było spotkanie westerplatczyków 1 września 1979 r., w czterdziestą rocznicę wybuchu wojny. Na zbiórce zameldowało się wielu z tych, dopiero co odnalezionych przez Stanisławę Górnikiewicz. Było wiele wzruszających spotkań i chwil, było też coś bardzo nieprzyjemnego – wieniec złożyli byli marynarze z ostrzeliwującego Westerplatte pancernika »Schleswig-Holstein« – władze nie upilnowały przybyszów z RFN i potem trzeba było szybko uprzątać kwiaty. Paru westerplatczyków tęgo popiło z Niemcami, wywołując oburzenie i protesty kolegów z załogi. Nie każdy bowiem był nieskazitelny jak rycerz, bo to byli zwyczajni ludzie”122.

Wydarzenia z okresu rewolty solidarnościowej, a następnie wprowadzenie stanu wojennego stały się dla byłych obrońców Westerplatte doświadczeniem równie ważnym jak dla większości społeczeństwa. Irena Wójcik, córka schorowanego już wówczas Jana Gryczmana, w latach osiemdziesiątych przyjeżdżała do Gdańska nie tylko na Westerplatte, ale i do stoczni. „Poznałam Walentynowicz – wspominała. – Przyjeżdżała ona do mnie do Warszawy, dzwoniła. Mówiła, żebym Ojcu powiedziała, żeby nie dał się zmanipulować przez komunistów i żeby nie robił im reklamy”123. Westerplatczycy wzięli w tym czasie udział w przywróceniu krzyża na cmentarzyku.

„Opiekę” nad westerplatczykami nadal sprawowała Górnikiewicz, której pasją stało się osobiste poznanie każdego z nich. Sprawa była bardzo ważna, w maju 1981 r. Telewizja Polska w cyklicznym programie, zatytułowanym Świadkowie, zaapelowała bowiem do widzów o pomoc w odnalezieniu wymienionych z imienia i nazwiska, nieznanych dotąd westerplatczyków. Akcja przyniosła lawinę listów124.

„Na tle pompatycznej i pewnej siebie propagandy gierkowskiej – pisał Antoni Dudek – działalność agitacyjna PZPR w okresie rządów Jaruzelskiego była szara i pozbawiona wigoru. Sypiąca się gospodarka nie napawała optymizmem, niewiele też było inwestycji, które w przeciwieństwie do swoich poprzedników I sekretarz mógłby uroczyście otwierać”125. W sytuacji ogólnego marazmu i deficytu legitymizacji (stan wojenny zawieszono 31 grudnia 1982 r., zniesiono 22 lipca 1983 r.) Górnikiewicz skierowała 16 lipca 1982 r. list do gen. Jaruzelskiego: „W imieniu zapomnianych żołnierzy z Westerplatte w przeddzień 43. Rocznicy Września zwracam się do Pana Generała z prośbą o ich uhonorowanie w ostatnich latach życia. Proszę mi wybaczyć, lecz w tym miejscu nie mogę się oprzeć nasuwającemu się stwierdzeniu, że Maryla Rodowicz, nawet za swe najpiękniejsze śpiewanie, winna Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski otrzymać nieco później od żołnierzy z Westerplatte, którzy ogółowi społeczeństwa są przedstawiani jako Kawalerowie Virtuti. Są bowiem wśród nich skromni, a nade wszystko zapomniani i zagubieni, nie posiadający do dnia dzisiejszego odznaczenia”126.

W wyniku starań „mateczki” podjęto decyzję o przyznaniu żyjącym członkom załogi Westerplatte pamiątkowych Medali za Wojnę Obronną 1939 r., które zostały wręczone w Gdańsku 25 listopada 1982 r.; na uroczystości przybyło 82 obrońców127. Kolejne odznaczenia – Krzyże Kawalerskie Orderu Odrodzenia Polski – westerplatczycy odebrali w 1984 r. (pominięto tych, którym wcześniej przyznano order VM)128. W 45. rocznicę Września stawiło się na Westerplatte 54 westerplatczyków.

W 1983 r. ukazało się pierwsze wydanie Lwów z Westerplatte Stanisławy Górnikiewicz (wydanie drugie w 1988 r.). Książka była pokłosiem korespondencji prowadzonej przez autorkę i jej wizyt w domach westerplatczyków i ich rodzin. Prezentując sylwetki byłych obrońców, Górnikiewicz przyjęła określoną metodę dziennikarską. Publikacja, zawierająca opowieści westerplatczyków o ich udziale w obronie Składnicy, pobycie w niewoli niemieckiej i funkcjonowaniu w powojennej rzeczywistości, stanowiła jeden, niepodzielony na rozdziały ciąg reporterskich relacji i opracowań stworzony na podstawie rozmów z weteranami. Górnikiewicz opowiadała chronologicznie o swoich podróżach i odwiedzinach w domach starszych ludzi, o tym, jak ją przyjmowali i radzili sobie w trudnych, powojennych czasach. Ich wspomnienia z obrony Składnicy nie zawierały żadnych rewelacji; były właściwie wstępem do dalszych przeżyć: jednoznacznie negatywnych z okresu pracy „u bauera”129, następnie raz gorszych, raz lepszych w czasie funkcjonowania w Polsce ludowej130. W dość jednostajnie prowadzonym ciągu opisów westerplatczycy jawili się jako grupa o podobnych przymiotach: wrześniowe spełnienie obowiązku, fatalne traktowanie przez Niemców, ciężkie – ale jednak na swoim bytowanie w PRL. Mieszkając w kraju, nie różnili się od innych obywateli: pracowali i zmieniali miejsca zatrudnienia, brali udział w odbudowie i rozwoju gospodarczym. „Starsi już dziś panowie – pisała autorka – cieszą się emeryturami i chowają wnuki”131. Standardowo zadawane podczas odwiedzin pytanie brzmiało: „A odznaczenie? Jakie pan posiada?”. Indagowany westerplatczyk pokazywał wówczas „na czołowym miejscu wiejskiego kredensu wystawione dwa medale pamiątkowe”132.

Po opublikowaniu Lwów z Westerplatte do autorki kolejny raz odezwał się Zdzisław Kręgielski. Nie omieszkał wytknąć jej, że w książce zabrakło miejsca „choćby na jedno słowo wspomnień o Dąbrowskim”. A przecież – pisał dalej – „tytuł książka zawdzięcza postawie Dąbrowskiego, a nie Sucharskiego. Zaskoczony byłem scharakteryzowaniem przez Panią Sucharskiego. Właśnie przez Panią, która wiedziała o jego chorobie wywołującej niszczący wpływ na psychikę człowieka i jego postawie psychiczno-fizycznej. Znała Pani jego stan załamania w drugim dniu walki po nalocie. Opowiadali o tym Pani sami westerplatczycy, czy zapomniała Pani? Proszę odtworzyć posiadane w swoim archiwum taśmy z nagraniami! […] Proszę mi wierzyć, że gdyby nie postawa Dąbrowskiego, Grodeckiego, załóg bojowych z pierwszych linii, nie miałby co pisać Flisowski, Radowicz, Drzycimski, Wańkowicz, Pani i Pająk ze swym Moje Westerplatte”133.

Sporo miejsca w Lwach z Westerplatte autorka poświęciła na opowieść o przedwojennym, romantycznym uczuciu łączącym mjr. Sucharskiego z Wiktorią Kratochwil, która wspominała o rozmowach i spotkaniach z majorem. „Opiekunka” westerplatczyków dotarła także do siostry Mieczysława Słabego i przedstawiła na kartach książki jego aresztowanie jako „zbieg okoliczności czy też przypadków”. Przyczyną śmierci lekarza z Westerplatte miała być choroba wrzodowa, której nabawił się w niewoli niemieckiej i która odezwała się „w znanym z ponurości więzieniu na ulicy Montelupich”. Słaby ponoć próbował podjąć „terapię polegającą na głodówce, lecz był to półśrodek”. Przewieziono go do szpitala wojskowego, gdzie „nie pomogły transfuzje krwi”, a „lekarze z oddziału chorób wewnętrznych byli bezradni”. Lekarz Składnicy „skonał po krwotoku, padając bez wątpienia ofiarą narastającej wówczas nieufności wobec oficerów wywodzących się z armii przedwrześniowej”. Opisując starania siostry doktora Słabego o jego godny pochówek, Górnikiewicz kierowała uwagę czytelnika na pochodzenie prokuratora Mojzesona, który odmówił jej pomocy, a „po kilku latach […] wyemigrował do Izraela”134.

W kwietniu 1986 r. w kwartalniku „Wojskowy Przegląd Historyczny” ukazał się artykuł płk. dr. n. med. Jerzego Krzysia zatytułowany Służba medyczna obrony Westerplatte135. Autor opisywał choroby nabyte podczas walk na Westerplatte i w obozach jenieckich. Treść artykułu pozwoliła grupie westerplatczyków złożyć 3 listopada 1986 r. za pośrednictwem „opiekunki” petycję do prezesa Rady Ministrów, Zbigniewa Messnera, i osobno do gen. Jaruzelskiego w sprawie otrzymania statusu inwalidów wojennych i przyznania rent wojennych. W grudniu 1986 r. z Biura Listów i Inspekcji KC PZPR nadeszła odpowiedź. Uznano, że „zrobiono wiele w ramach aktualnych możliwości Państwa”, aby przyznać weteranom liczne uprawnienia. Nie kwestionowano heroizmu westerplatczyków, ale przypomniano, że były też walki nad Bzurą, pod Wizną i Kockiem, bitwa pod Lenino oraz boje na szlaku I i II Armii WP. „Każdy kombatant – stwierdzono – posiada pełną możliwość ubiegania się o uznanie go za inwalidę wojennego w trybie indywidualnym, na podstawie stanu zdrowia oraz dowodów, że jego zły stan zdrowia pozostaje w związku przyczynowym z działaniami wojennymi”136.

W 1988 r., w 49. rocznicę Września, na Westerplatte nakręcono z udziałem 46 obrońców film Żołnierze Westerplatte w reżyserii Edwarda Wojtary (na zlecenie GZP WP). Westerplatczycy opowiadali, że nie wszyscy otrzymują specjalne renty, a przedstawiony na ekranie merkantylny wymiar losu dominował w ich sposobie myślenia. Film, jak również artykuły Górnikiewicz, która pisała o lwach z Westerplatte potrzebujących pomocy i podawała numer konta bankowego, znalazły oddźwięk w społeczeństwie137.

W 1989 r. na pięćdziesięciolecie wybuchu II wojny światowej do ośrodka wypoczynkowego „Rzemieślnik”, położonego nad brzegiem morza w Jelitkowie, przybyło 51 westerplatczyków (z 70 żyjących). Po przemianach politycznych i wyborach czerwcowych, które określano mianem „pierwszych wolnych wyborów”, w czasie uroczystości na Westerplatte znów odtworzono rytuał znany z minionego okresu. Obok zgromadzonych u stóp pomnika westerplatczyków znaleźli się obrońcy Gdyni, Helu i Oksywia oraz żołnierze Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Podczas powitania z westerplatczykami prezes ZBoWiD, kmdr w st. sp. Henryk Romanek, wręczył obecnym medale pamiątkowe „ZBoWiD 89” oraz medale „W Obronie Morskich Granic Polski Ludowej”. Przekazano im gratyfikacje pieniężne w wysokości 100 tys. zł, następnie odczytano list gratulacyjny ministra obrony narodowej, gen. armii Floriana Siwickiego138. Westerplatczycy jeszcze raz byli potrzebni, aby tak jak podczas wielu wcześniejszych oficjalnych uroczystości uwiarygodnić aktualne zmiany i odegrać rolę grupy pamięci wspierającej przesłanie z Westerplatte.

W latach 1989–1990 żyjącym westerplatczykom i rodzinom nieżyjących przyznano krzyże Virtuti Militari (akcja nie objęła jednak wszystkich byłych żołnierzy broniących Składnicy)139. Koniec lat osiemdziesiątych przyniósł także dalszy ciąg procesu, którego elementem była wizyta weteranów niemieckich w Gdańsku w 1979 r. Pod wpływem anonsów prasowych opisujących ciężkie położenie materialne westerplatczyków rzemieślnicy z Ciechocinka przeprowadzili składkę, do której „nawet dzieci z miejscowej podstawówki oddały część kieszonkowego”. Przybyli do Ciechocinka na spotkanie z młodzieżą dwaj westerplatczycy zostali w miejscowym sanatorium „Gracja” na siedem dni. Konsekwencją ich wizyty było postanowienie o ufundowaniu weteranom z Westerplatte oraz żyjącym żołnierzom oddziału mjr. Hubala pobytu na turnusach rehabilitacyjnych w sanatorium „Gracja”. Pojawił się także pomysł powołania organizacji pod nazwą Rodzina Westerplatczyków-Hubalczyków, który urzeczywistnił się następnie przez zawiązanie stowarzyszenia140.

Akces do Rodziny Westerplatczyków-Hubalczyków zgłosiło wkrótce ponad dwieście placówek szkolno-oświatowych, zakładów pracy i organizacji społecznych noszących imię Bohaterów Westerplatte bądź Hubalczyków. Honorowym kapelanem Rodziny został proboszcz parafii pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Ciechocinku, ks. prałat Antoni Owczarek, który przyjaźnił się z niemieckim księdzem katolickim Johannesem Gehrmannem, przyjeżdżającym na leczenie do „Gracji”141. Duchowni podjęli na nowo kwestię pojednania polsko-niemieckiego, które na gruncie Westerplatte znajdowało odpowiednią pożywkę historyczną. Niemcy wiedzieli, że pamięć polskiego społeczeństwa o obronie Składnicy zawiera w sobie elementy rycerskiego potraktowania po kapitulacji mjr. Sucharskiego i polskich żołnierzy przez wojsko niemieckie. Pamięć ta była podtrzymywana (nieświadomie) przez zdjęcia publikowane przez dziesięciolecia w polskiej prasie, swój wyraz znalazła również w znanej scenie z filmu Stanisława Różewicza142.

Westerplatczycy jako grupa pamięci wchodzili w dziesiątą dekadę XX w. w składzie mocno uszczuplonym. Już w 1945 r. stali się obiektem działań propagandowych, a od 1956 r. jako zorganizowane środowisko podlegali stałej manipulacji i praktykom dezintegrującym. Ich funkcjonowanie i uzyskanie profitów finansowych (renty, zapomogi, możliwość leczenia i wyjazdów sanatoryjnych) były uzależnione od dobrej woli i uznaniowej decyzji funkcjonariuszy komunistycznych. Dawali się, w większości w dobrej wierze i z uwagi na powszechną pauperyzację, włączać w komunistyczne praktyki, które swój wyraz znajdowały zwłaszcza podczas oficjalnych uroczystości. Prawdopodobnie nie do końca byli świadomi tego, jaką odgrywali wówczas rolę. Podstawowym powodem, dla którego sprowadzano ich na Westerplatte, było wytworzenie za pośrednictwem mediów poczucia wspólnoty zarówno wśród uczestników uroczystości, jak i obserwatorów śledzących przebieg manifestacji oraz podjęcie próby likwidacji dysfunkcyjnej dla systemu odrębności władzy i społeczeństwa, utrzymującej się przez cały okres PRL. Obecność westerplatczyków pozwalała zakwestionować dychotomię „my–oni”, która stanowiła ciągły i widomy znak opierania się społeczeństwa ideologii i propagandzie.

Pojawia się w tym miejscu pytanie o rzeczywistą postawę weteranów wobec widocznego wokół zakłamania. Śledząc ich aktywność w sferze publicznej okresu PRL i zatrzymując się na udziale w uroczystościach i manifestacjach proweniencji komunistycznej, można by ulec wrażeniu, że stali się jako grupa pamięci całkowicie podporządkowani i oddani władzy. Oceniając postawy niektórych z nich, z pewnością należałoby mówić o sukcesie systemowej manipulacji143. Trzeba jednak zaznaczyć, że byli to w większości zwykli, prości ludzie, borykający się z takimi samymi kłopotami jak inni Polacy, nieuważający udziału w siedmiodniowej obronie za jakiś szczególny powód do stawania na piedestale. Dawali się niekiedy zapraszać na oficjalne celebracje, ale zazwyczaj czas spędzali z rodzinami, w swoich środowiskach i zakładach pracy. Zachowywali się najczęściej godnie, reprezentując przymioty przedwojennych patriotów i żołnierzy walczących w 1939 r. w obronie ojczyzny. Na gruncie prywatnym ich osobiste świadectwo działało o wiele mocniej niż chwilowa obecność w roli oficjalnego kombatanta podczas uroczystości państwowych144.

1 W RFN osiedlili się: Jan Derlatka i Antoni Gołąb (obydwaj ożenili się z Niemkami), Jan Porada i Stanisław Skwira (w 1949 r. ożenił się z Niemką, której ojciec zginął na froncie wschodnim). Dziesięciu byłych obrońców pozostało za granicą w Australii, Kanadzie, USA i Wielkiej Brytanii. Kilku znalazło się po wojnie na terenie białoruskiej części ZSRS. Dwóch trafiło jeszcze podczas okupacji do łagrów sowieckich, nie zabrakło też takich, którzy uciekli z obozów i walczyli z niemieckim okupantem w oddziałach Armii Krajowej, m.in. Franciszek Bartoszak, Wiktor Białous, Jan Ziomek czy Edward Łuczyński. Józef Maca i Józef Pietrzak znaleźli się w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, szczęśliwie jednak przeżyli. Z obozu jenieckiego uciekł 15 XI 1939 r. Józef Kaczanowski. W trakcie przedzierania się do domu został schwytany przez sowieckich pograniczników. Potraktowany jako kontrabandzista, po rozprawie sądowej został wywieziony w rejon Archangielska, do karczowania tajgi. Po zawarciu układu Sikorski-Majski wstąpił do 1. Dywizji Piechoty im. T. Kościuszki. Do tej samej dywizji trafił Józef Grudzień, obaj dotarli aż do Berlina. Mieczysław Wróbel w mundurze lejtnanta Armii Czerwonej wyzwalał Elbląg i Gdańsk, a Konstanty Żurawski przeszedł na szlaku bojowym m.in. przez Głogów, Zgorzelec i Drezno (R. Pietrzak, Żyje jeszcze czterech żołnierzy z Westerplatte, notka PAP z 22 VIII 2009 r. – na podstawie informacji przekazanych przez Stanisławę Górnikiewicz-Kurowską).

2 Wyjątkowy los tuż po wojnie spotkał Jana Gryczmana. Ze wspomnień córki, Ireny Wójcik: „Po powrocie z niewoli [Ojciec] natychmiastowo trafił do wojska. Dostał się do Oficerskiej Szkoły Intendentury w Lublinie, którą przeniesiono po pewnym czasie do Łodzi, do dzielnicy Widzew. W czasie służby w tej szkole zajmował się majątkami należącymi do rodziny hrabiego Rostworowskiego w Milejowie. Była tam silna partyzantka. Antykomunistyczna. Raz zabrano Ojca na akcję, do lasu. Zaangażowano duże siły przeciw partyzantom. Wzięto armaty. Polak Polaka mordował! Partyzanci, którzy się poddali, zostali wystrzelani. Wielu było młodych, niektórzy mieli wyhaftowane orły na ubiorach na piersi. Mój Ojciec płakał i trząsł się cały po akcji. Byłam wtedy z nim w Milejowie. Sam mi o tym opowiadał. Chodziłam wtedy tam do gimnazjum. […] W 1956 r. zwolniono go z wojska i pozbawiono emerytury wojskowej. […] Sądził się o to w Krakowie, ale sprawę przegrał. Denerwował się. Dopiero Jaruzelski mu przyznał jakąś rentę, ale to były naprawdę symboliczne pieniądze” (Wywiad z Ireną Wójcik, córką majora Jana Gryczmana, obrońcy Westerplatte, rozmawiał Tomasz Sudoł, Warszawa, 17 III 2006 r., mps, kopia w zbiorach autora).

3 Byli to: Franciszek Dąbrowski, Zdzisław Kręgielski, Stefan Grodecki, Michał Gawlicki, Donat Zdunkiewicz, Michał Blukis, Franciszek Bartoszak i Edward Łuczyński.

4 S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 18.

5 Szerzej na temat uregulowań tego typu w pierwszych latach po wojnie zob. J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pamięć…, s. 62–74.

6 Ibidem, s. 64.

7 Zob. Protokół z zebrania organizacyjnego, Gdańsk, 26 V 1946 [w:] Znaki pamięci…, s. 19. Uczestnicy spotkania: kmdr ppor. Franciszek Dąbrowski, por. Zdzisław Kręgielski, bosman Franciszek Bartoszak oraz Michał Blukis, Władysław Deik, Michał Gawlicki, Stefan Grodecki, Edward Łuczyński, Józef Malak, Leonard Piotrowski, Edward Rokicki, Antoni Sadowski, Edward Szewczuk, Franciszek Toporowicz, Stanisław Zwierzchowski i Donat Zdunkiewicz.

8 Protokół z zebrania konstytucyjnego Związku Obrońców Westerplatte, Gdańsk, 7 VII 1946 [w:] Znaki pamięci…, s. 20–21. W protokole zapisano również, że na wniosek kmdr. ppor. Dąbrowskiego „zebrani przyjęli jednogłośnie i zgodnie ze statutem kol. Teofila Kulkowskiego na członka honorowego Związku, w uznaniu zasług położonych przez wymienionego na polu administracji Westerplatte od zarania 1926 r. aż do wojny 1939 r.”, biorąc pod uwagę jego dokonania „na stanowiskach kierowniczych wśród sfederowanych polskich Obrońców Ojczyzny w Gdańsku, których kol. Kulkowski szkolił” oraz kierowanie „Polakami-gdańszczanami, bojownikami o polskość Gdańska”. Przynależność do środowiska westerplatczyków przedstawiciela Polaków-gdańszczan nie została podtrzymana w kolejnych latach działania środowiska. Teofil Kulkowski dowodził zakonspirowanymi oddziałami Polaków-gdańszczan, które w wypadku akcji militarnej Niemców miały bronić najważniejszych budynków polskich w mieście. Oddziały te miały również współpracować z Korpusem Interwencyjnym w zajęciu wybranych obiektów Wolnego Miasta.

9 Do obrońców Westerplatte, „Gazeta Lubelska”, 19 VII 1946. W tym samym numerze można było przeczytać relację z drugiego dnia procesu 24 członków WiN, zatytułowaną „WIN” przed sądem.

10 List Władysława Goryla do Michała Gawlickiego, Jarosław, 23 X 1946 [w:] Znaki pamięci…, s. 27–28.

11 Święto Morza na Wybrzeżu, „Gazeta Lubelska”, 30 VII 1946.

12 Ibidem.

13 W 1947 r. Polskie Radio nadało audycję ich autorstwa, zatytułowaną Westerplatte. Przypomnijmy, że Janina Skowrońska-Feldmanowa ukończyła w 1965 r. sztukę teatralną poświęconą obronie, a Zofia Meisner napisała powieść Obrońcy Westerplatte wydaną w 1957 r.

14 Były to: Związek Bojowników z Faszyzmem i Najazdem Hitlerowskim o Niepodległość i Demokrację, Związek Byłych Więźniów Politycznych, Związek Czerwonych Kosynierów, Związek Dąbrowszczaków, Związek Obrońców Westerplatte, Związek Obrońców Wybrzeża, Związek Weteranów Powstań Wielkopolskich, Związek Weteranów Powstań Śląskich, Związek Weteranów Walk Rewolucyjnych 1905 r., Związek Żydów byłych Uczestników Walki Zbrojnej z Faszyzmem i Stowarzyszenie Byłych Więźniów Twierdzy Zakroczymskiej.

15 List Jana Ziomka do Michała Gawlickiego, 15 VIII 1956 [w:] Znaki pamięci…, s. 31–32. W liście tym Ziomek opowiedział również o zdarzeniu związanym z częstym w tych czasach podszywaniem się pod żołnierzy z Westerplatte innych osób, którym chodziło o wzbudzenie współczucia i wyłudzanie datków od ludzi słuchających ich opowieści. Zdarzało się, że do ZBoWiD przyjmowano fałszywych obrońców Westerplatte.

16 Wspomnienie Stefana Zimnego z 31 VIII 1988 r. [w:] ibidem, s. 222.

17 Wspomnienie Jana Chrzczanowicza z 1988 r. [w:] ibidem, s. 223.

18 Zob. K. Kruszyński, K. Zajączkowski, Westerplatczycy z Bojkowa, Gliwice 2014, s. 27–28.

19 List Wiktora Białousa do Stanisławy Górnikiewicz, Frombork, 12 VI 1991 [w:] Znaki pamięci…, s. 265.

20 List Stanisława Treli do Michała Gawlickiego, 21 V 1957 [w:] ibidem, s. 40–41.

21 Szerzej zob. K. Zajączkowski, Lekarz z Westerplatte. Major Mieczysław Mikołaj Słaby (1905–1948), Rzeszów 2008 (wyd. II Warszawa 2009).

22 List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, Poznań, 21 XI 1971 [w:] Znaki pamięci…, s. 111.

23 Jego nazwisko pojawiło się w zeznaniach jednego z zatrzymanych oficerów (zob. K. Zajączkowski, Bohater obrony Helu…, s. 210).

24 A. Mostowicz, Karambole na czerwonym suknie, Warszawa 2001, s. 24–25.

25 Ibidem, s. 28–29.

26 List Jana Ziomka do Michała Gawlickiego, 15 VIII 1956 [w:] Znaki pamięci…, s. 31.

27 J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę…, s. 114–115.

28 Z majorem Leonem Pająkiem rozmawia Krzysztof Różycki, „Hit”, 1 IX 1988. W innym artykule czytamy: „pod Centralę Handlu Żelazem i Stalą, w której Pająk teraz pracował, podjechał samochód, z którego wyszli dwaj mężczyźni. Odszukali Pająka. Jednego z nich rozpoznał od razu, to był kadrowiec z KZWM, a tym drugim okazał się delegat ministra przemysłu ciężkiego” (H. Maciejuk, Ten, co na Westerplatte…, „Perspektywy” 1989, nr 35, s. 14).

29 List Michała Gawlickiego do Leona Pająka, Gdańsk, 1957 [w:] Znaki pamięci…, s. 31.

30 Omówienie protokołu [w:] ibidem, s. 33–36.

31 F. Krawiec, Trzeci apel obrońców Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 19 III 1957. W tekście znalazły się nieprawdziwe informacje o tym, że w czasie obrony ranny był kpt. Dąbrowski, na dodatek dowodził rzekomo wartowniami nr 1 i 4. Dwa pierwsze apele – według autora – odbyły się na Westerplatte 31 sierpnia i 7 września (przed pójściem do niewoli). Trzeci apel, kielecki, był poświęcony walce o pokój.

32 S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 34.

33 Ibidem, s. 35.

34 Ibidem, s. 19.

35 Ibidem, s. 35.

36 Kadm. Wiśniewski pełnił obowiązki dowódcy Marynarki Wojennej od 12 X 1956 r. W gorących dniach październikowych nakazał zablokowanie dostępu do portów w Gdyni sowieckim okrętom wojennym i przekazał im sygnał ostrzegający przed wpłynięciem na polskie wody terytorialne. W 1958 r. pozbawiono go stanowiska.

37 Ibidem.

38 F. Krawiec, Trzeci apel obrońców Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 19 III 1957.

39 R. Nowak, Spotkanie Obrońców Westerplatte, „Morze” 1957, nr 5, s. 23.

40 S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 35.

41 List Zbigniewa Flisowskiego do Leona Pająka, 17 VIII 1957 [w:] ibidem, s. 36.

42 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, czerwiec 1957 [w:] ibidem, s. 43.

43 List Franciszka Dąbrowskiego do Leona Pająka, Kraków, 25 IV 1957 [w:] ibidem, s. 39–40.

44 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, Kielce, czerwiec 1957 [w:] ibidem, s. 43–44.

45 Swoich przedstawicieli westerplatczycy umieścili także w trzech komisjach: organizacyjnej, historyczno-propagandowej i odznaczeniowej.

46 List Jana Ziomka do Michała Gawlickiego, 15 VIII 1957 [w:] Znaki pamięci…, s. 44.

47 Zob. „Dziennik Bałtycki”, 3 IX 1957.

48 S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 46. Dowódca wartowni nr 1 został pochowany 4 września na Cmentarzu Zasłużonych na Zaspie.

49 List Leona Pająka do Franciszka Dąbrowskiego, 10 IX 1957 [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 157.

50 AP Szczecin, 65/1578, t. 76, spuścizna Zbigniewa Flisowskiego (1923–1995), List Władysława Barana do Zbigniewa Flisowskiego, 6 XI 1957 r., k. 147.

51 Ibidem, k. 149.

52 List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, 13 IX 1957 [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 148–150. Według „Dziennika Bałtyckiego”, spotkanie rozpoczął raport złożony Dąbrowskiemu przez Pająka. „Żadnego złożenia raportu nie było – oburzał się Zdzisław Kręgielski w liście, reagując na podobny opis w książce Rafała Witkowskiego (R. Witkowski, Westerplatte…, s. 113). – Pająk całkowicie pominął obecnego Dąbrowskiego – sam objął komendę, a Dąbrowski normalnie, jak my wszyscy inni, był w szeregu podporządkowany komendom Pająka. Kilka lat później podczas wręczania w Gdańsku odznak »Za Zasługi dla m. Gdańska« po spotkaniu z odznaczonymi Pająk podszedł do mnie i przepraszał za to, co miało miejsce podczas tamtego spotkania, przyrzekając, że więcej się to nie powtórzy. Ale słowa nie dotrzymał” (List Zdzisława Kręgielskiego do Stanisławy Górnikiewicz, Poznań, 12 III 1979 [w:] Znaki pamięci…, s. 137–138). W 1961 r. w Gdańsku Leon Pająk w rozmowie w cztery oczy przeprosił Zdzisława Kręgielskiego za niewłaściwe zachowanie podczas zjazdu w 1957 r. Po kilku latach spór rozgorzał jednak na nowo (M. Borowiak, Westerplatte…, s. 151).

53 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, Kielce, 24 X 1957 [w:] Znaki pamięci…, s. 47.

54 List Michała Gawlickiego do Leona Pająka, 20 XI 1957 [w:] ibidem, s. 47–48.

55 List Władysława Barana do Leona Pająka, Sandomierz, 18 XII 1957 [w:] ibidem, s. 51.

56 List Leona Pająka do Stanisława Zauchy, Kielce, 11 XII 1957 [w:] ibidem, s. 49–50.

57 List Jana Gryczmana do Leona Pająka, Nowa Dęba, 20 XII 1957 [w:] ibidem, s. 51–52.

58 List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, Poznań, 21 XI 1971 [w:] ibidem, s. 113. Zob. List Zdzisława Kręgielskiego do Stanisława Zauchy, 17 XII 1957 [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 133.

59 List Franciszka Dąbrowskiego do min. Kazimierza Rusinka, 5 XII 1957 [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 131.

60 List westerplatczyków do ministra Kazimierza Rusinka, Gdańsk, 31 I 1958 [w:] ibidem, s. 53–54.

61 List Kazimierza Rusinka do Michała Gawlickiego, 11 II 1958 [w:] ibidem, s. 134.

62 Warto w tym kontekście przytoczyć ustalenia Jacka Zygmunta Sawickiego, który analizując ówczesne próby „emancypacji politycznej środowisk akowskich”, opisał przeciwdziałanie tym zjawiskom przez instytucje państwa: „władza odwoływała się przede wszystkim do wypróbowanych metod wzmożenia cenzury oraz rozpracowania operacyjnego (rozmów wyjaśniających, nacisków i szantażu, pracy agenturalnej itp.) osłabiającej i dezintegrującej je, przede wszystkim powodującej tarcia personalne grupy przywódczej” (J.Z. Sawicki, Bitwa o prawdę…, s. 115).

63 List Kazimierza Rusinka do Michała Gawlickiego, 11 II 1958 [w:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 134.

64 Odwagę wykazał por. Kręgielski: „O zachowaniu się na Westerplatte zmarłego mjr. Sucharskiego napisałem w moich wspomnieniach z okresu tych walk nie gdzie indziej jak właśnie do Biura Historycznego MON” – pisał o nieopublikowanej części swojej relacji (List Zdzisława Kręgielskiego do Stanisława Zauchy, 17 XII 1957 [w:] ibidem, s. 131). Stefan Grodecki w 1967 r. wyraził się następująco: „Ponieważ w danym wypadku [postawy mjr. Sucharskiego – przyp. K.Z.] chodzi nie o pojedyncze osoby, któregoś z nas, a o dobre imię Obrony Westerplatte, która wzrosła do legendy i żołnierskiego etosu – nie chciałbym na razie zabierać głosu odnośnie postawy mjr. Sucharskiego” (List Stefana Grodeckiego do Michała Gawlickiego, Warszawa, 7 XII 1957 [w:] Znaki pamięci…, s. 48–49).

65 Przypomnijmy, historia miała też odpowiedzieć na pytanie postawione w finale filmu Stanisława Różewicza (mówił o tym w trakcie kolaudacji Wincenty Kraśko). Wydaje się, że budując tę metaforę, komuniści zakładali na tyle długi horyzont swojego panowania, w którym powtarzalne odtwarzanie przez nich wykładni historiograficznych miało uchodzić za odpowiedź historii czy też – jak napisał w scenariuszu Jan Józef Szczepański – odpowiedź przyszłości.

66 Karta kombatancka nie weszła ostatecznie w życie. Ustawa regulująca status kombatantów została przyjęta dopiero w 1975 r. (J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pamięć…, s. 248–257).

67 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, Kielce, 1958 [w:] Znaki pamięci…, s. 58.

68 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, Krynica, październik 1958 [w:] ibidem, s. 58.

69 List S. Gołębiewskiego, sekretarza Zarządu Głównego ZBoWiD, do Zarządu Okręgu ZBoWiD w Gdańsku, 30 VI 1959 [cyt. za:] M. Borowiak, Westerplatte…, s. 158.

70 Zob. „Dziennik Bałtycki”, 2 IX 1959.

71 Nigdy więcej wojny! – naczelnym hasłem weteranów wojennych, „Dziennik Bałtycki”, 1 IX 1959.

72 S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] Znaki pamięci…, s. 61.

73 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, 28 VII 1960 [w:] ibidem.

74 Święto bohaterskiej załogi, „Dziennik Bałtycki”, 13 IX 1960. „Dziennik Bałtycki” prezentował także materiał pt. Westerplatczycy, w którym zamieszczono krótkie wspomnienia z obrony piątki westerplatczyków.

75 Nazwiska odznaczonych zob. Znaki pamięci…, s. 64.

76 Ibidem, s. 64–69, 82.

77 List Władysława Barana do Franciszka Dąbrowskiego, Sandomierz, 1960 [w:] J. Drużyńska, S.M. Jankowski, Wyklęte życiorysy, Poznań 2009, s. 55–56. „Szczególnie, Komandorze – pisał dalej Baran – mam pretensję do jednego z odznaczonej piątki. Jest nim kpr. Grabowski”, który „w niewoli niemieckiej dopuścił się zdrady narodowej, hańbiąc imię Polaka i honor żołnierza polskiego. W chwilach kiedy nasza wartość narodowa i wartość żołnierska Polaków była narażona na największe niebezpieczeństwo i poddana ciężkiej próbie, Grabowski jako jeniec zgłosił się w szeregi mniejszości narodowych. Początkowo jako volksdeutsch, nie zdawszy wymaganych egzaminów, z łaski Niemców pozostał Ukraińcem” (ibidem, s. 56).

78 List Franciszka Wolasa do Michała Gawlickiego, 19 IX 1960 [w:] Znaki pamięci…, s. 65.

79 List Franciszka Wolasa do Michała Gawlickiego, październik 1960 [w:] ibidem, s. 66. „Ja w swoim życiu nie miałem żadnego odznaczenia – pisał dalej Wolas – i wcale nie muszę go mieć, już na te parę chwil życia, jakie mi pozostały, ale przynajmniej niech będzie pomiędzy nami sprawiedliwość, bo tak wielu już nas nie ma” (ibidem).

80 J. Drużyńska, S.M. Jankowski, Wyklęte życiorysy…, s. 59.

81 Jedynym upamiętnieniem kmdr. por. Dąbrowskiego stała się tablica pamiątkowa w Nowej Hucie; ufundowali ją w 1981 r. pracownicy Transbudu, w którym pracował wrześniowy oficer. Trzy szkoły przyjęły też w późniejszych latach jego imię: w Ustce, Krakowie i Gdańsku-Nowym Porcie (M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939…, s. 496).

82 List Stanisławy Górnikiewicz do Janiny Kręgielskiej, Gdańsk, 9 IX 1987 [w:] Znaki pamięci…, s. 212.

83 „Trybuna Ludu”, 2 IX 1964.

84 Ibidem.

85 Z życiorysu Leona Pająka [w:] Znaki pamięci…, s. 261–262.

86 List Juliana Wysockiego do Michała Gawlickiego, 9 XI 1966 [w:] ibidem, s. 87–88.

87 Jan Józef Szczepański wspominał w 2000 r.: „staraliśmy się zrobić ten film możliwie wiernie w stosunku do wydarzeń, które bądź to zostały już wcześniej opisane, bądź przez przeważającą większość uczestników obrony zostały zrelacjonowane podobnie. Nasze obawy były jednak olbrzymie. Przed premierowym pokazem w Gdańsku, na który zostali zaproszeni westerplatczycy, Stanisław Różewicz powiedział mi: »Słuchaj, jak tylko film będzie się kończył, uciekamy, bo przecież nas tu rozerwą na kawałki«. To nam się jednak nie udało. Może na szczęście, bo przyjęcie filmu przez tych ludzi było nadspodziewanie dobre. Zostaliśmy otoczeni przez całą grupę żołnierzy, którzy, gratulując nam, mówili »Tak było, to jest prawda, co tam pokazujecie na tym filmie«. Oni nieoczekiwanie przyjęli Westerplatte jako swój materiał, jakby się z tym pogodzili” (Ł. Maciejewski, Nauka w szkole Conrada, rozmowa z J.J. Szczepańskim, „Kino” 2000, nr 11, s. 4–7, 58–60 [cyt. za:] http://film.onet.pl/wiadomosci/nauka-w-szkole-conrada,1,3877315,wiadomosc.html). Szczepański wspominał, jak trudne było pisanie scenariusza, a jako przykład na to, jak łatwo można było urazić uczestników wydarzeń, przytoczył następującą anegdotkę: „Na Westerplatte walczył zasłużony skądinąd podoficer, który nazywał się Baran. Umieściłem go w scenariuszu, ale dla wszelkiej pewności wysłałem mu także tekst do przejrzenia i ewentualnych poprawek. W odpowiedzi otrzymałem bardzo obszerny list rozpoczynający się od tego, że w roku 1939 ów podoficer walczył jako bokser wagi półśredniej, był mistrzem okręgu wojskowego, a później, w służbie wojskowej, był uwielbiany przez podwładnych i bardzo szanowany przez przełożonych. Jak w świetle tych faktów – zapytywał mnie w liście – brzmi tylko jedno zdanie dotyczące mojej osoby w pana scenariuszu: »Baran spojrzał bezradnie«” (ibidem).

88 „Po wejściu na ekrany Trójmiasta filmu Westerplatte nie ma dnia – pisał Michał Gawlicki – abym ja z Łuczyńskim przed ekranami kin nie tłumaczył się, dlaczego tak, a nie inaczej została pokazana walka na Westerplatte. Mieliśmy na ten temat spotkanie w Kasynie Oficerskim, w Szkole Podchorążych w Gdyni, w Pruszczu Gdańskim z udziałem młodzieży szkolnej i w wielu innych miejscach. Już psychicznie i fizycznie wysiadam” (List Michała Gawlickiego do Stanisława Treli, Gdańsk, 12 XI 1967 [w:] Znaki pamięci…, s. 94).

89 List Stefana Grodeckiego do Michała Gawlickiego, Warszawa, 9 VIII 1966 [w:] ibidem, s. 84. Grodecki uznał, że film, przy którego kręceniu uczestniczył, nie wyważył racji kpt. Dąbrowskiego i mjr. Sucharskiego we właściwy sposób. W wywiadzie dla „Filmu” adiutant mjr. Sucharskiego wypowiedział się następująco: „Film: Czy uważa Pan, że postacie na ekranie są podobne do autentycznych? S. Grodecki: Tak, lecz od razu wyznam to, o czym myślałem w czasie całego filmu: Sucharski nie był wówczas tak opanowany i rozważny. Byłem przez cały czas blisko niego. Widziałem jego wahania i rozterki, jego zdenerwowanie. Musieliśmy nieraz z kapitanem Dąbrowskim przekonywać go o potrzebie dalszego oporu. Film: Jest Pan jego antagonistą? S. Grodecki: Zbyt formalistycznie traktował obronę Westerplatte. Sądzę, że myślał o kapitulacji już po dwóch dniach, bo wtedy zaczął o tym mówić. Uważał, że spełniliśmy obowiązek, utrzymując placówkę dłużej niż planowało dowództwo” (K. Garbień, Po ostatnim szturmie. Wywiad z por. Stefanem Grodeckim, „Film” 1967, nr 38, s. 7).

90 Wypowiedź Stefana Grodeckiego, Radio Wolna Europa, 6 VII 1967 r., www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci (data dostępu: 1 VI 2012 r.).

91 List Michała Gawlickiego do Stanisława Treli, Gdańsk, 28 I 1969 [w:] Znaki pamięci…, s. 97–98. 12 XI 1966 r. w trakcie obchodów Święta Niepodległości w gmachu Instytutu Historycznego im. gen. Władysława Sikorskiego w Londynie nadano Order Wojenny Virtuti Militari 36 oddziałom za czyny niezwykłego męstwa w czasie kampanii wrześniowej i na frontach II wojny światowej. Dekoracji dokonał kanclerz orderu, gen. broni Władysław Anders, a listę odznaczonych oddziałów odczytał gen. bryg. Antoni Grudziński. Załogę Westerplatte odznaczono Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.

92 Ibidem, s. 98.

93 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, Kielce, 12 VIII 1971 [w:] Znaki pamięci…, s. 101.

94 Andrzej Drzycimski pisał następująco: „Nad Westerplatte góruje wielki pomnik-monument, zdaje się strzec wejścia do portu. On też przyciąga uwagę, skupia zainteresowanie, skromna zaś wartownia nr 1 i nekropolia westerplatczyków pozostają w cieniu, tak jak i ludzie, którzy na tym skrawku polskiej ziemi walczyli w 1939 roku o prawa Polski w Gdańsku” (A. Drzycimski, Narody tracąc pamięć, tracą życie, „W Drodze” 1989, nr 9, s. 22).

95 Ten ostatni wymóg mógł być także związany z zabezpieczeniem operacyjnym uroczystości i obawą przed ewentualnymi incydentami.

96 List Leona Pająka do Zdzisława Kręgielskiego, Kielce, październik 1971 [w:] Znaki pamięci…, s. 107.

97 List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, Poznań, 14 IX 1971 [w:] ibidem, s. 103–105.

98 List Leona Pająka do Zdzisława Kręgielskiego, Kielce, październik 1971 [w:] ibidem, s. 105–107.

99 List Leona Pająka do Zdzisława Kręgielskiego, Kielce, 10 XI 1971 [w:] ibidem, s. 108. Westerplatczycy nie mieli nigdy pretensji o brak odznaczeń w 1945 r. Władysław Baran pisał w liście do Franciszka Dąbrowskiego w 1960 r.: „Do pierwszych odznaczonych VM i do Pana Komandora, że zapomniał Pan o mnie wtedy, nie mam żalu, gdyż obiektywne może przyczyny stanęły na przeszkodzie” (List Władysława Barana do Franciszka Dąbrowskiego, Sandomierz 1960 [w:] J. Drużyńska, S.M. Jankowski, Wyklęte życiorysy…, s. 56).

100 List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, Poznań, 21 XI 1971 [w:] Znaki pamięci…, s. 109–114.

101 List Zdzisława Kręgielskiego do Michała Gawlickiego, Poznań, 1 I 1972 [w:] ibidem, s. 115–116.

102 List Zdzisława Kręgielskiego do Piotra Stolarka, 1 I 1972 [w:] ibidem, s. 116.

103 W liście do Leona Pająka Kręgielski pisał o pomordowanych w 1952 r. w więzieniu na warszawskim Mokotowie komandorach: Stanisławie Mieszkowskim, Zbigniewie Przybyszewskim i Jerzym Staniewiczu, oraz o represjach wobec innych oficerów (List Zdzisława Kręgielskiego do Leona Pająka, Poznań 21 XI 1971 [w:] ibidem, s. 111).

104 „Leon Pająk zmarł 26 listopada 1990 r. Zgodnie z ostatnią wolą zmarłego przejęłam zgromadzony przez dziesiątki lat zbiór dokumentacji, listów i zdjęć dotyczących tematu Westerplatte” – napisała Stanisława Górnikiewicz w Znakach pamięci (s. 260).

105 Ibidem, s. 116.

106 List Leona Pająka do Stanisławy Górnikiewicz, 4 IX 1973 [w:] Znaki pamięci…, s. 121.

107 List Stanisława Treli do Stanisławy Górnikiewicz, 17 I 1974 [w:] ibidem, s. 122.

108 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, 5 XI 1974 [w:] ibidem, s. 127.

109 List Michała Gawlickiego do Leona Pająka, 26 VIII 1975 [w:] ibidem, s. 129.

110 Już wcześniej, bo w 1967 r., nazwę „Westerplatte” nadano statkowi Polskich Linii Oceanicznych. Imię „Major Sucharski” otrzymał tysięczny drobnicowiec uniwersalny zbudowany w gdyńskiej stoczni. Matką chrzestną statku została Anna Bugajska (J. Witek, Major Henryk Sucharski…, s. 105).

111 List Leona Pająka do Stanisławy Górnikiewicz, 30 III 1977 [w:] Znaki pamięci…, s. 130.

112 Zob. AIPN Gd, 0046/384, Program uroczystości związanych z 40. rocznicą wybuchu II wojny światowej w Gdańsku, b.d., k. 83; AIPN, 1585/907, Wystąpienie I sekretarza KC PZPR w Gdańsku w dniu 1 września 1979 r., b.p.

113 P. Doczekalski, Nie będzie nigdy Niemiec Polakowi bratem. Obraz Niemców w propagandzie PRL, „Pamięć i Przyszłość” 2009, nr 1/3, s. 49; zob. też W.M. Góralski, Polska racja stanu a odprężenie w Europie. Normalizacja stosunków między Polską a RFN w latach 1970–1977 [w:] Polska–Niemcy 1945–2007. Od konfrontacji do współpracy i partnerstwa w Europie. Studia i dokumenty, red. W.M. Góralski, Warszawa 2007, s. 77–111; J. Krasuski, Polska–Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze, Wrocław 2009, s. 335–336.

114 K. Bachmann, Wbrew społecznym trendom? Dlaczego niemiecka polityka historyczna była i będzie skuteczniejsza od polskiej, „Komentarze” 2006, nr 8 [cyt. za:] www.niemcy-online.pl/komentarze/polityka_historyczna; por. J. Krasuski, Polska–Niemcy…, s. 348.

115 J. Krasuski, Polska–Niemcy…, s. 348.

116 Na temat działań operacyjnych SB związanych z pobytem niemieckich weteranów w Gdańsku w 1979 r. zob. AIPN Gd, 0046/356, Materiały operacyjne SB dotyczące 40. rocznicy wybuchu II wojny światowej. Szerzej o wizycie niemieckich weteranów zob. K. Zajączkowski, Zakłócona rocznica. Wizyta niemieckich weteranów w Gdańsku w 1979 roku w świetle dokumentów Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2, s. 365–381; idem, Wokół tajemnic Westerplatte…, s. 79–102.

117 WDR – zachodnioniemiecki nadawca publiczny z Nadrenii Północnej-Westfalii, członek ARD (Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland, Związek Niemieckich Nadawców Publiczno-Prawnych, nadawca programu pierwszego telewizji niemieckiej).

118 AIPN Gd, 0046/356, Meldunek operacyjny nr 237/79 naczelnika Wydziału II Komendy Stołecznej MO w Warszawie, mjr. Kryspina Kulmatyckiego, 13 VIII 1979 r., k. 85.

119 Ibidem.

120 AIPN Gd, 0046/356, Szyfrogram zastępcy naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku do naczelnika Wydziału II Departamentu VII MSW w Warszawie, 30 VIII 1979 r., k. 78.

121 Ibidem, Meldunek operacyjny nr 386 naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku, 4 IX 1979 r., k. 33. Niespodziewane spotkanie niemieckich i polskich weteranów filmowane przez niemiecką kamerę spowodowało natychmiastową reakcję SB. Mimo braku możliwości założenia podsłuchów funkcjonariusze bezpieki dotarli do teleksów wysyłanych przez Petera Gattera, następnie przeszukali jego pokój hotelowy oraz przejęli od ekipy filmowej rolki z nagraniem. Oburzony Gatter interweniował m.in. w niemieckiej ambasadzie, po czym wyjechał do Niemiec bez zarekwirowanych taśm.

122 A. Wolin, Rumieńce pamięci, „Magazyn Razem” 1988, nr 36, s. 11. W podobny, negatywny sposób podchodził do byłych żołnierzy Aleksander Rowiński, autor książki Tamci żołnierze (Warszawa 1979). Dopiero w 2005 r. do artykułu z „Magazynu Razem” odniósł się Jacek Żebrowski: „Sytuacja polityczna w tamtym okresie nie pozwalała na ujawnienie ani nazwisk strony polskiej, ani innych szczegółów dotyczących przygotowanego spotkania, o tym spotkaniu krążą plotki i pomówienia […]. Nie było »popijawy« po całodniowym pobycie na Westerplatte. Wszyscy przyjechaliśmy do Gdańska, po spacerze na starym mieście udaliśmy się do eleganckiej restauracji »Pod Łososiem« (spóźniony obiad, po 50 g polskiej wódki i po małym koniaku, następnie wypad do »Monopolu«: sala restauracyjna hotelu, tutaj butelka szampana na 10 osób. Usunięcie wieńca złożonego przez Niemców to osobny opis skandalu – jego wykopanie przez wiadomych mi osobników SB odbyło się na oczach tłumu turystów” (J. Żebrowski, Znajdźmy opiekuna [list do redakcji], „Najwyższy Czas!” 2005, nr 51, s. 16). List był reakcją na tekst Zdzisława Kościelaka, Opieka z bezpieki („Najwyższy Czas!” 2005, nr 49, s. 20), bagatelizujący ujawnienie esbeckiej przeszłości Stanisławy Górnikiewicz-Kurowskiej. Zdjęcia z wieńcem niemieckich weteranów i opis tamtych wydarzeń zob. Westerplatte 4:48…, s. 66–67, 189–199.

123 Wywiad z Ireną Wójcik, córką majora Jana Gryczmana, obrońcy Westerplatte, rozmawiał Tomasz Sudoł, Warszawa, 17 III 2006 r., mps, kopia w zbiorach autora. W dalszej części wywiadu Irena Wójcik mówiła: „Przyjeżdżała do mnie też Stasia Górnikiewicz. Bardzo miła osoba. To ona mnie zapraszała na Westerplatte co roku. Zajmowała się dobrze weteranami. Przyjeżdżała do mnie do domu w Warszawie. Pisała do mnie listy, odwiedzała Ojca” (ibidem).

124 S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte…, s. 274.

125 A. Dudek, Ślady PeeReLu…, s. 238.

126 List Stanisławy Górnikiewicz do Wojciecha Jaruzelskiego, 16 VII 1982 [w:] Znaki pamięci…, s. 166–167.

127 Zob. S. Górnikiewicz, Komentarz [w:] ibidem, s. 172.

128 M. Borowiak, Westerplatte…, s. 163.

129 Przykładowy fragment na podstawie wspomnień Wiktora Ciereszki: „Po znojnych dniach zamykano darmowych robotników w okratowanym pomieszczeniu. Tam padali ze zmęczenia na stęchłe wiązki słomy. Na noc oddawali pod nadzór ubrania i obuwie, co skutecznie zapobiegało ucieczkom. Nie lubili swego właściciela. Był bezwzględny. Bywało, że na jeziorze nie powiodło się, że połów był nieudany. Wtedy ograniczał im jedzenie, co wyczerpywało i tak już wyniszczony organizm” (S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte…, s. 187).

130 Przykładowy fragment osnuty na wspomnieniach Aleksego Kowalika: „Pan Aleksy sporo mówi jeszcze o spokojnym, ułożonym życiu w Blachowni i widać, że dobrze się czuje w swym zakładzie […]. Zrujnowana gospodarka, biedna, że nie wyżyć. To i zaciągnął się do straży przemysłowej w hucie »Blachownia«. Może i dobrze, emerytura będzie, ale ziemi zmarnowanej szkoda […]. Ta praca w hucie przydała się i po to, by domek zbudować. Jak zaczęły podrastać córki, a są cztery, zrobiło się ciasno w starym drewnianym domku teściów. Zaczął więc budować obok domu nowy, z pustaków” (ibidem, s. 203).

131 Ibidem, s. 10.

132 Ibidem, s. 224 (wizyta u Bronisława Żuka w Osowie).

133 List Zdzisława Kręgielskiego do Stanisławy Górnikiewicz, 24 IV 1983 [w:] Znaki pamięci…, s. 174–175; zob. Moje Westerplatte. Z Leonem Pająkiem rozmawia Tadeusz Wiącek, „Tu i Teraz” 1983, nr 38, s. 8–9.

134 S. Górnikiewicz, Lwy z Westerplatte…, s. 264–267.

135 J. Krzyś, Służba medyczna obrony Westerplatte, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1986, nr 1, s. 30–53.

136 Znaki pamięci…, s. 199–200, 208–209.

137 Ibidem, s. 225–230.

138 Ibidem, s. 234–236.

139 M. Borowiak, Westerplatte…, s. 163.

140 Lżej nam będzie umierać. Rozmowa z Tadeuszem Krepsem, „Gazeta Wyborcza”, 1 IX 2009. Gdy dwóch weteranów, Stanisław Trela i Wiktor Białous, przyjechało podziękować darczyńcom, dyrektor sanatorium „Gracja” Tadeusz Kreps umożliwił im pobyt przez jeden dzień (z noclegiem). „Zostali siedem – wspominał – […]. Opowiadali, ja słuchałem z zapartym tchem. Jak Białous został po wojnie wywieziony do łagru pod Workutą. Jak ubecy zakatowali lekarza z Westerplatte Mieczysława Słabego. Jak Trela w latach 50. dostał karę śmierci za zdradę państwa. Jak w latach 70. skrzyknęli się w kilku i chcieli dotrzeć na wrześniowe obchody na Westerplatte. Ruszyli w nocy pieszo, podjechała milicja. Powiedzieli, że są żołnierzami, chcą zapalić świeczkę na grobach kolegów. Milicjanci wywieźli ich 50 km od Gdańska, wysadzili w środku lasu i dali zakaz zbliżania się do pomnika na odległość 10 km. To przez te opowieści postanowiłem uczynić z Gracji miejsce, w którym będą czuli się jak w domu” (ibidem). Spotkanie młodzieży z dwoma przebywającymi w sanatorium westerplatczykami zorganizowała wówczas Bożena Pietrzak, nauczycielka historii ze Szkoły Podstawowej nr 3 w Ciechocinku, we współpracy z grupą miejscowych rzemieślników (Rys historyczny działalności Ogólnopolskiego Społecznego Stowarzyszenia „Misja Pojednania”, www.ordynariat.wp.mil.pl/pl/162_4711.html, data dostępu: 6 IV 2008 r.).

141 W latach wojny i w okresie późniejszym Gehrmann mieszkał z rodzicami w Otłoczynie koło Ciechocinka, następnie w rodzinnych stronach matki niedaleko Olsztyna. Po wyjeździe do RFN ukończył seminarium duchowne i został kapelanem jednego z marynarskich związków niemieckich weteranów wojennych.

142 W 1993 r. w Ciechocinku podczas uroczystej mszy św. celebrowanej przez ordynariusza diecezji włocławskiej, bp. prof. dr. hab. Bronisława Dembowskiego, dłonie uścisnęli sobie westerplatczyk ppłk. Stanisław Trela i Martin Menzel, celowniczy pancernika „Schleswig-Holstein”, co było szeroko opisywanym przez prasę symbolicznym gestem pojednania między obydwoma narodami. Przeciwko pojednaniu bardzo ostro wystąpiła Stanisława Górnikiewicz-Kurowska, organizując protest większości westerplatczyków. Szerzej o konflikcie w gronie byłych obrońców Westerplatte zob. M. Borowiak, Westerplatte…, s. 207–219; R. Kalukin, Blamaż z westerplatczykami, „Gazeta Wyborcza”, 5 X 1999; L. Ostałowska, Pojednanie na Lipowym Polu, ibidem, 14 II 1995; P. Smoleński, A. Rędzińska, Ale jakoś ostygłem…, ibidem, 2–3 X 1993; P. Wroński, G. Borkowska, Niemieccy turyści, „Gazeta Wyborcza”, 24 VIII 1993; P. Wroński, J. Popek, Matka mówi „NIE”, ibidem, 23 VIII 1994; Znaki pamięci…, s. 280–289.

143 Jan Józef Szczepański, przygotowując scenariusz do filmu, spotkał się w grudniu 1965 r. z westerplatczykiem Władysławem Baranem. „Chłop z Sandomierskiego – zanotował – teraz starszy księgowy w jakimś przedsiębiorstwie. Uciekł z obozu jeńców, był w partyzantce AK. Potem cztery lata przesiedział w łagrach sowieckich. […] Sympatyczny ten Baran, pełen ujmującej lojalności względem Sucharskiego. Ale z jego relacji wynika, że gryzą się między sobą ci bohaterowie »polskich Termopil«, zazdroszczą sobie każdej wzmianki, przerabiają wstecz tamte dni, kiedy byli wspaniali i bezinteresowni, i nieświadomi własnej legendy, której owoce (jakże zresztą mizerne) zaczęli zbierać tak późno. Smutna karta. I o ileż bardziej przejmujący materiał na film” (J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 129–130).

144 Autor niniejszej książki przekonał się o tym osobiście podczas pogrzebu ostatniego westerplatczyka, Ignacego Skowrona, 8 VIII 2012 r. W czasie mszy św. został odczytany testament wrześniowego bohatera – kierowane do najbliższej rodziny duchowe przesłanie, w którym – jak w zwierciadle – odbijała się formacja duchowa dostępna temu – być może najwartościowszemu – pokoleniu, jakie wydała Polska w swej historii.

ZAKOŃCZENIE

Począwszy od czasów angielskiego filozofa Johna Locke’ a, podejmowanie rozrachunku z przeszłością i analiza wpływu dziejów na współczesną rzeczywistość oznaczały poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: kim jesteśmy?. Nawiązywała do tej myśli Anna Wolff-Powęska w artykule na temat II wojny światowej w pamięci zbiorowej Polaków, gdy skonstatowała, że „badania poświęcone pamięci występują często w ścisłym kontekście studiów nad kształtowaniem się tożsamości”1.

Celem niniejszego studium nie była jednak próba odpowiedzi na eschatologiczne pytanie: kim jesteśmy?. Chodziło o scharakteryzowanie (ontologiczne i aksjologiczne) szczególnego miejsca pamięci na podstawie materiału empirycznego, badanego zgodnie z metodologią opisanej we Wstępie pamięciologii i historii drugiego stopnia. Interesowały nas czynniki sprawcze oraz sami sprawcy – manipulatorzy i konstruktorzy pamięci społecznej, nadto metody, których używali w całej ich gamie i złożoności w odniesieniu do przedmiotowego miejsca pamięci. W wyniku analizowanych działań określone treści formowały się i przetwarzały, dzięki czemu jedne konotacje funkcjonowały, a inne obumierały.

Ustalanie prawideł i wyników tych procesów rozpoczęto od wstępnego pytania: dlaczego Westerplatte?, czyli dociekania, jak to się stało, że właśnie to wydarzenie wypełniło wyobraźnię Polaków, weszło do kanonu miejsc historycznych i funkcjonowało w tak wielu nośnikach kulturowych. Spośród trzech zidentyfikowanych źródeł miejsca pamięci najważniejsze okazały się dwa: romantyczno-heroiczne oraz sowieckie. Niemiecka wizualizacja Westerplatte wywarła wpływ na pamięć dopiero w końcu lat siedemdziesiątych i w kolejnych dziesięcioleciach, choć z pewnością dynamiczny obraz strzelającego pancernika rozpoczynającego wojnę 1 września o 4.45 i „rycerskiego” traktowania polskich żołnierzy 7 września 1939 r. był jednym z ważnych elementów kreacji miejsca pamięci, który z czasem się utrwalał (choć oficjalnie nieujawniony), nabierając szczególnego znaczenia pod koniec badanego okresu.

We wrześniu 1939 r. powstały patriotyczne zręby Westerplatte ukształtowane na tradycyjnych, można by rzec świętych, romantyczno-literackich wartościach i toposach, z których jedynie część przetrwała w niezmienionej formie przez wszystkie badane lata. Mamy tu na myśli te wrześniowe opisy walki na półwyspie, które ujmowały następujące jej cechy: osamotnienie, okrążenie ze wszystkich stron i pogarszające się warunki militarne (coraz mniej amunicji).

Wymienione okoliczności obrony, niezależnie od ich faktycznego wystąpienia, trwały jako główne elementy szkieletu miejsca pamięci i zostały uwzględnione także w źródłach pochodzenia sowieckiego, choć z czasem nabierały w tym ostatnim ujęciu cech pejoratywnej oceny politycznej, wymierzonej w legalnie wybrane polskie władze wrześniowe. W niezmienionej formie przetrwały także toposy: garstki obrońców, odpierania ustawicznie prowadzonych ataków i nienagannej postawy polskich żołnierzy.

Inne wrześniowe treści miejsca pamięci, zwłaszcza te, które wprost wypływały z romantyczno-heroicznego zbioru mitów kształtującego przynależność narodową Polaków, zostały w całości wyparte bądź semantycznie zamienione w zasoby o innym znaczeniu. Warto jeszcze raz wymienić tak scharakteryzowane, najstarsze składniki pamięci o Westerplatte i w skrócie opisać, jak zostały wykorzystane i zinterpretowane przez komunistów:

– „lwy z Westerplatte” – zwrot się zachował, choć w komunistycznym ujęciu zagubiła się ideologicznie nieakceptowalna genealogia związana z wojną w Hiszpanii („lwy Alkazaru”);

– „Westerplatte broni się jeszcze” (o „garnizonie polskim na Westerplatte, który odparł atak” poinformowało Polskie Radio już 1 września 1939 r.) – komunikat polskiego Sztabu Głównego był w nośnikach komunistycznych przypominany, ale odbierano mu historyczny sens (służący mobilizacji) i ujmowano go karykaturalnie jako pochodzący od osób, które ponosząc odpowiedzialność za wrześniową klęskę i za to, że walkę prowadził „samotny półwysep”, same kierowały się już na Zaleszczyki;

– „Naczelny Wódz pozdrawia dzielną załogę Westerplatte i liczy na dalsze jej wytrwanie” – podobnie jak słowa komunikatu, wyrażone w ten sposób wezwanie do walki starano się przedstawić jako karykaturę i odrealnione pozdrowienie z daleka; całkowicie pomijano z tego powodu drugą część zdania – fałszowano tym samym sens całości i deprecjonowano postać Naczelnego Wodza.

Spośród innych treści wykreowanych we wrześniu 1939 r. trzeba jeszcze wymienić:

– przeświadczenie o śmierci wszystkich obrońców (utrwalone zwłaszcza przez Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Gałczyńskiego),

– uznanie, że zajęcie półwyspu przez Niemców nastąpiło nie w wyniku kapitulacji, lecz śmierci polskich żołnierzy.

Treści te utrzymywały się w społeczeństwie polskim długo po wojnie, ponieważ odpowiadały powszechnemu oczekiwaniu i były zgodne z romantyczną mitologią.

Wszystkie opisane dotychczas aksjologiczne treści miejsca pamięci były związane z podstawowymi, traktowanymi jako naturalne wartościami, które można rozwinąć na podstawie wrześniowych rozważań następująco:

– wierność interesom Polski (obrońcy mieli bronić nadmorskiej placówki, stanowiącej niemalże casus belli, z przeświadczeniem, że dają przykład innym żołnierzom oraz demonstrują obronę polskich praw aliantom);

– ofiarność na polu bitwy;

– honor polskiego żołnierza;

– skłonność do poświęcenia życia za ojczyznę;

– dobro ojczyzny jako dobro najwyższe;

– niepodległość państwa.

Wymienione tu naturalne wartości w całości podlegały zamierzonej dekompozycji i niszczeniu w komunistycznym procesie pieriekowki dusz.

Z przeprowadzonych badań można wyciągnąć fundamentalny wniosek, że przedmiotowe miejsce pamięci egzystowało na styku tradycji polskiej i sowieckiej, z zastrzeżeniem, że ta druga stopniowo wypierała treści i wartości tej pierwszej.

Wstępny plan sowiecki zakładał nadanie I Brygadzie Pancernej imienia Bohaterów Westerplatte po to, by udowodnić jej rzekomo polski charakter, przyciągnąć ochotników i zmobilizować ich do walki. Nowa jednostka miała się także wcielić w rolę mścicieli i spadkobierców, ale nie przedwojennej, niepodległej Rzeczypospolitej, lecz jedynie wyselekcjonowanej w tym celu grupy bohaterów z Westerplatte, poległych – jak sądzono – w heroicznej obronie. Westerplatczycy mieli być jedynie na zasadzie wyjątku – samotnego półwyspu nieprzygotowanego należycie do obrony – przypominani jako substytut przegranej przedwojennej armii i upadłej polityki państwa.

Na użytek „wyzwolenia”, czyli podboju Polski, zamierzano podbić miejsce pamięci i włączyć je do przynoszonego ze Wschodu kanonu historycznego. Akcentowano sowiecko-polski charakter „nosicieli pamięci”, czyli ludowych żołnierzy, którzy we współpracy z Armią Czerwoną mieli wypełniać dziejowo słuszną i zwycięską misję na szlaku do Berlina. Powiązano w ten sposób Westerplatte z mitami założycielskimi Polski ludowej: z mitem nowego początku i zwycięstwa nad faszyzmem oraz z mitem braterstwa broni. Nadanie imienia Bohaterów Westerplatte I Brygadzie Pancernej, następnie podjęcie akcji propagandowej związanej z „wyzwoleniem” przez czołgistów Gdańska i „odzyskaniem Pomorza” było zręcznym zabiegiem sowieckich propagandzistów. Opiewanie na przykładzie I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte polsko-sowieckiego sojuszu i zamienianie „wrześniowej katastrofy” w „majowe zwycięstwo” było kolejnym motywem, który stale funkcjonował w symbiozie z miejscem pamięci.

Już w 1943 r. świadomi mechanizmów działania zbiorowej pamięci komunistyczni twórcy mitów umieścili Westerplatte w różnorodnych nośnikach obok innych lansowanych miejsc pamięci i postaci. Wywiedziona od prekursora pojęcia miejsca pamięci, Pierre’ a Nory, możliwość zbadania Westerplatte przez wyodrębnienie jego bytności na różnych płaszczyznach i w wielorakich nośnikach pozwoliła wypracować empiryczne podejście do materiału źródłowego i przeanalizować go z podziałem na poszczególne, zasadnicze dla przedmiotowego miejsca dziedziny jego egzystowania. Umożliwiło to sformułowanie oceny funkcjonowania miejsca pamięci w specyficznych wymiarach kulturowych, ale też – jak się wydaje – wyciągnięcie wniosków wynikających z wielowymiarowości Westerplatte i zachodzących w związku z tym procesów memorialnych. Podejście to stało się podstawą do uchwycenia zmian w obrębie praktyk propagandowych oraz przepływu treści między nośnikami. Dopiero całościowe spojrzenie na zgromadzony materiał dało zatem możliwość rozpoznania rodzaju i skali podejmowanych wysiłków.

Komuniści zdawali sobie sprawę, że nie działają w kulturowej próżni i muszą się zmierzyć z polską historią i tradycją. Włączenie Westerplatte do komunistycznego rezerwuaru symboli użytecznych historycznie nie było z tego powodu rzeczą łatwą. Dlatego początkowo do obiegu społecznego dopuszczono zarówno wiersz Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, jak i opowiadanie Melchiora Wańkowicza. Pieśń funkcjonowała w całym badanym okresie, gdyż poeta tej miary zdecydował się pozostać w Polsce ludowej. Nie podjęto się zatem usunięcia wiersza z nauczania szkolnego. Ta słabość aktorów pamięci w przypadku utworu Gałczyńskiego musiała ich po latach drogo kosztować. Ufundowany na patriotyzmie i romantycznych przymiotach „polskiej duszy” poemat starano się co jakiś czas demitologizować (m.in. przy okazji filmu Stanisława Różewicza, w książkach Zbigniewa Flisowskiego, Zbigniewa Załuskiego, Kazimierza Radowicza, w sztuce Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej). Oceniając jednak te wysiłki ex post, należy stwierdzić, że były one raczej bezskuteczne. Na podobnej zasadzie tuż po wojnie udostępniono czytelnikom opowiadanie Wańkowicza Westerplatte2, a po powrocie pisarza do kraju w 1958 r. szeroko je rozpowszechniono. Obydwa te utwory – co warte podkreślenia – były jedynymi poświęconymi Składnicy, niepodlegającymi w procesie tworzenia cenzurze i samoograniczeniu się autorów. Komunistyczni inżynierowie dusz starali się je falsyfikować w podobny sposób: Gałczyńskiemu zarzucono nieświadome wprowadzanie w błąd i uśmiercenie wszystkich obrońców, Wańkowiczowi gawędziarstwo i nietrzymanie się faktów (nie krytykowano go natomiast za to, że nie uwzględnił antagonizmu między Sucharskim a Dąbrowskim).

Stosunkowo łatwo dominujący aktor pamięci poradził sobie z historiografią. Zbytnią prawdomówność kmdr. Dąbrowskiego, który uchylił rąbka tajemnicy i napisał prawdę o postawie mjr. Sucharskiego oraz różnicy zdań w dowództwie co do kontynuowania obrony, unieszkodliwiono nagonką w środowisku weteranów, niskim nakładem Wspomnień i niepowtarzaniem edycji. Obrońców Westerplatte Zofii Meisner zredagowano już po jej śmierci, ale również uznano za niegodnych rozpowszechniania. Zastraszeni westerplatczycy napisali w tym czasie relacje z obrony dla Zbigniewa Flisowskiego z Wojskowego Biura Badań Historycznych, który w 1959 r. opublikował modelowe opracowanie historii Westerplatte. Podszedł w nim metodycznie do nowych i starych faktów, zapoczątkowując proces ich przemian. Wobec świeżo ujawnionych treści postąpiono następująco:

– obrońcy żyją, mają własne wspomnienia i różne życiorysy – gdy okazało się, że większość obrońców żyje, trzeba było wypracować odpowiednie podejście i wprowadzić nadzór nad grupą pamięci; działania z tym związane rozpoczęto po 1956 r. przez akcję uświadamiającą ministra Kazimierza Rusinka, powziętą przy okazji publikacji wspomnień Franciszka Dąbrowskiego; następnie postawy westerplatczyków nadzorowano i dezintegrowano ich środowisko (stałą „kuratelę” od 1971 r. pełniła oficer Służby Bezpieczeństwa – Stanisława Górnikiewicz);

– major Sucharski nie był tym, dzięki któremu wytrwali siedem dni, gdyby nie Dąbrowski, nie byłoby legendy – fakt ten udało się przedstawić w odpowiednim świetle, ukazując wolę poddania placówki od 2 września jako nowoczesny, racjonalny humanizm, zwycięski w zderzeniu z anachronicznym i radykalnym heroizmem; ten drugi, nazywany „bohaterszczyzną”, miał szafować życiem i zdrowiem żołnierzy, nie licząc się z realnymi szansami.

Stare treści: rzekomy brak amunicji, wody i pożywienia (historycy wiedzieli, że te informacje nie znajdują potwierdzenia, ale nie prostowali zafałszowań), osamotnienie i brak szans na pomoc, były przedstawiane jako obiektywne przesłanki poddania placówki. Tę perspektywę uzupełniano pogarszającym się stanem rannych.

Walczącym na Westerplatte żołnierzom Flisowski nie odbierał odwagi, chęci wypełnienia zadania i podjęcia trudów walki. Pozbawiał ich za to wartości, które wymieniono wcześniej – cech charakteru związanych z walką o niepodległość ojczyzny oraz romantycznie ukształtowanych w II RP.

Już w 1945 r. w publikacji byłych oficerów z Westerplatte, Dąbrowskiego i Grodeckiego, dołożono argument traktowany jako zasadniczy, choć niedostatecznie potwierdzony źródłowo – zadanie 6–12-godzinnej obrony (w całym badanym okresie nie ujawniono korespondencji mjr. Stefana Fabiszewskiego, który rozprawiał się z teorią o istnieniu takiego rozkazu). Argument ten był motywowany zrazu politycznie (jakoby obrona Składnicy w zamierzeniu miała być krótkim aktem politycznym bez większego znaczenia militarnego), ale z czasem nabrał ważności jako uzasadnienie do kapitulacji już po kilku godzinach obrony.

Treści miejsca pamięci wprowadzone w historiografii i literaturze podlegały przeobrażeniom zgodnym z dialektyką postępu. Dopasowywano je i przestawiano akcenty odpowiednio do bieżących zapotrzebowań politycznych. Przeprowadzona analiza egzystowania przedmiotowego miejsca pamięci uprawnia do postawienia tezy, że wraz ze zmianami społecznymi i unowocześnianiem środków masowego przekazu zmieniała się również rola poszczególnych nośników, za których pośrednictwem funkcjonowało Westerplatte. Nacisk kładziono na te spośród nich, które w danym momencie zapewniały największy odbiór społeczny i tworzyły wrażenie innowacyjności. Po okresie wyznaczania i opiewania głównej linii ideologicznej w latach 1945–1948 podczas Dni Morza i uroczystości przed Grobem Nieznanego Żołnierza (przemówienia, kronika filmowa, nagłówki w prasie) po październikowej odwilży do głosu dopuszczono pisarzy i środowisko weteranów; następnie na początku lat sześćdziesiątych przemiany propagandowe następowały głównie w obrębie topografii półwyspu (przebudowa cmentarzyka – usunięcie krzyża i postawienie czołgu w 1962 r.). Wynikało to ze zwiększającego się ruchu turystycznego i podjęcia akcji propagandowej związanej z Tysiącleciem Państwa Polskiego. Zdecydowano się wówczas diametralnie przeobrazić teren półwyspu, aby nadać mu treści już rozpowszechnione w innych nośnikach. Stale pozwalano na niszczenie reliktów Września i starano się ograniczyć zasięg ich oddziaływania. Wybudowanie monumentalnego pomnika-kopca (1966) – było dla miejsca pamięci ingerencją podobną do tej, jaką dla Warszawy stało się ufundowanie Pałacu Kultury i Nauki. Teren historycznej bitwy znajdował się od tej pory w cieniu olbrzymiego monumentu i jego posępnego oblicza, górującego nad półwyspem. Bez wątpienia decyzja o budowie kopca-pomnika miała istotne znaczenie dla procesu kreacji miejsca pamięci i dalszego funkcjonowania narracji związanej z Westerplatte – podejmowanej także w innych nośnikach.

W tym samym czasie, pod koniec lat sześćdziesiątych, rosnącą popularność zdobyło kino, a niektórym filmowcom udało się zyskać opinię artystów kontestujących poczynania władzy. Na produkcję filmów nie szczędzono środków, co zaowocowało powstaniem wielu dobrych obrazów, które były oglądane i przyswajane przez wielomilionową widownię. W tym właśnie okresie wszedł na ekrany film Stanisława Różewicza (1967), który bez wątpienia stanowił artystycznie udaną próbę ukazania siedmiodniowej obrony i kamień milowy popularyzujący Westerplatte. W procesie przemian miejsca pamięci film odbierano w kontekście zmian demograficznych w Polsce. Już kilka lat wcześniej, przy okazji dyskusji wokół książek Zbigniewa Załuskiego (gdzie również Westerplatte odgrywało swą rolę), zauważono, że zmieniają się proporcje społeczne: dochodzi do głosu coraz liczniejsze młode pokolenie, wychowane po wojnie i niepamiętające okupacji. Dla tego pokolenia przygotowywano ofertę, w którą wpisał się ze swoją wizją artystyczną Różewicz, a wcześniej (od 1966 r.) cieszący się wielkim powodzeniem serial telewizyjny Czterej pancerni i pies (Westerplatte i sojusz ze Związkiem Sowieckim stanowiły w nim podstawowe wątki fabularne). Starszemu pokoleniu pozostawiono dyskusję w prasie i wokół innych filmów, zwłaszcza z wykorzystaniem tzw. bohaterszczyzny (odpowiednią wykładnię przyjął i upowszechnił płk Zbigniew Załuski). Młodym widzom proponowano przetworzone treści miejsca pamięci – w kampanii medialnej związanej z premierą filmu Różewicza uczono heroizmu i patriotyzmu, rozumianych jako spokojna praca i nauka, oraz powtarzano lekcję zamiany „anachronicznego idealizmu” na „postępowy realizm”. W interpretacji walk na Westerplatte pojawił się też wówczas nowy akcent, który już w treści miejsca pamięci pozostał, mianowicie przesłanie antywojenne (miała je wyrażać postawa mjr. Sucharskiego, a np. w powieści Kawalerowie Virtuti Kazimierza Radowicza z 1969 r. także śmierć kpr. Kowalczyka).

Jako że od czasu filmu Różewicza sylwetka mjr. Sucharskiego stawała się nośnikiem pożądanych treści i służyła nadawaniu odnowionych znaczeń (całkowicie na dalszy plan odsunięto rolę i racje kpt. Dąbrowskiego), w kolejnych latach należało się starać – nolens volens – o uzyskanie społecznej akceptacji dla osoby majora, nie zapominając, aby przy okazji ocieplić wizerunek władz. Wdrożono z tego powodu akcję propagandową mającą na celu oficjalne włączenie komendanta Składnicy do kanonu postaci historycznych. Nastąpiło to w chwili kolejnego politycznego przesilenia i potrzeby legitymizacyjnej. Zdecydowano się na organizację wielkiej uroczystości i sprowadzenie z wielkim rozmachem szczątków majora z Włoch do Polski (1971). W tym czasie do miejsca pamięci dołączono kolejne, wywodzone od postaci Sucharskiego treści – ważne dla partyjnych ideologów. Majora opisywano jako bohatera kierującego prostymi żołnierzami na chłopską modłę i odnoszącego sukces dlatego, że jego mądra i gospodarska decyzja jest właściwa dla przywódców o ludowo-realistycznym podejściu do rzeczywistości. Celowo pomijano wówczas, jak również w całym badanym okresie, realia i fakty historyczne. Należy podkreślić, że komuniści nigdy nie byli zainteresowani dociekaniem prawdy o Westerplatte.

W latach siedemdziesiątych rosło znaczenie telewizji, z której korzystała już większość Polaków. Podstawowym narzędziem indoktrynacji i popularyzowania miejsc pamięci o pożądanej formule stał się w związku z tym przekaz telewizyjny, a kreatorami przekazu reżyserzy i operatorzy kamer. Można przypuszczać, że coraz większa popularność szklanego ekranu była dobrodziejstwem dla inżynierów dusz, którzy w pełni korzystali z nowych możliwości (póki społeczeństwo nie zaczęło się orientować, że telewizja kłamie). W latach sześćdziesiątych powtarzano wprowadzony już w 1945 r. rytuał manifestacji; w nowej epoce stał się on bardzo użyteczny – potrzebowano transmisji z odpowiednich wydarzeń, które potwierdzałyby funkcjonowanie wspólnoty władzy z ludem i zapewniały stałą aktualizację mitów. Władza mogła w ten sposób prezentować siłę i żywotność, dbając podczas wieców o wyjaśnianie i powtarzanie najważniejszych motywów swojego uprawomocnienia3.

Dopiero podczas odtwarzanych rytualnie wieców zaistnieli jako grupa pamięci westerplatczycy. Stali się elementem potwierdzającym wiarygodność władz i gwarantującym słuszność kolejnych posunięć politycznych. To właśnie w latach siedemdziesiątych (po wcześniejszym niezwykle uroczystym odsłonięciu pomnika w 1966 r.) odbyły się na Westerplatte największe manifestacje utrwalające komunistyczne treści miejsca pamięci. Trzeba pamiętać, że głównym celem zarówno sprowadzenia szczątków mjr. Sucharskiego, jak i wielkich obchodów w 1979 r. było przekonywanie społeczeństwa poprzez telewizyjny obraz o sile władzy. Rytualne praktyki związane z Westerplatte kontynuowano z mniejszym rozmachem w latach osiemdziesiątych.

Na ogół społeczeństwa oddziaływały również postawa i homilie papieża Polaka – Jana Pawła II, ale on w przeciwieństwie do władz traktował zebranych podmiotowo, a nie przedmiotowo. Właśnie na Westerplatte spotkał się z młodzieżą (1987) i tutaj przekazał jej swoje posłannictwo. Homilia papieska negowała treści i wysiłki dominujących aktorów pamięci. Papież nie formułował wezwania o pokój ani nie głosił walki o prawa człowieka, rozumianej na wzór komunistyczny. Po raz pierwszy i jedyny od 1939 r. przywrócił w tym miejscu i w odniesieniu do tego miejsca pamięci sens i jakość heroicznego wymiaru obrony, u którego podstaw leżała wytrwała walka o niepodległość oraz obrona praw i wartości związanych z wolnością i godnością człowieka. Wywiódł z Westerplatte szersze, ogólnoludzkie przesłanie, które dla konkretnego miejsca oznaczało rozbicie wieloletnich zabiegów komunistów i odsłaniało płytkość ich zabiegów. Dzięki relacjom telewizyjnym jego słowa mogły trafić do ogółu Polaków.

O przeszkodach, które napotkali w trakcie pieriekowki komunistyczni inżynierowie dusz, była już mowa w kontekście Pieśni Gałczyńskiego i Westerplatte Wańkowicza. Analizując wagę wystąpienia papieskiego na tle całości wydarzeń wokół miejsca pamięci w badanym okresie, można skonstatować, że jedyne działania, które podważyły komunistyczny monopol we władaniu tym miejscem, miały związek z nauką Kościoła (przywrócenie krzyża i pierwsza po 1939 r. msza w 1981 r., wizyta papieża w 1987 r.) i tylko one przebiły się jako konkurencyjny przekaz. Nie przypadkiem w całym analizowanym okresie jednym z elementów opisu obrony Składnicy było ukazywanie wiary jako bezwiednie odtwarzanych ludowych rytuałów, jej nacechowane pejoratywnie wiązanie z akcentami antyniemieckimi oraz pomijanie w publikacjach zaangażowania religijnego żołnierzy czy samego mjr. Sucharskiego (nie zezwolono na jakiekolwiek formy sacrum, kiedy sprowadzano jego szczątki w 1971 r.).

Należy podkreślić, że zbiór znaczeń wykreowanych wokół miejsca pamięci podlegał sterowanym działaniom memorialnym, ale też wymagał stałego odnawiania z uwagi na swój perswazyjny charakter. Samodzielna lektura i interpretacja wiersza Gałczyńskiego czy też będącego w obiegu czytelniczym opowiadania Wańkowicza mogły prowadzić do odkrycia literackiego i aksjologicznego zanurzenia tych utworów we „wrogiej” tradycji. Dzieła te wymagały zatem powtarzalnych, perswazyjnych komentarzy i odniesień na różnych poziomach przyswajalności. Także pokazywany przez lata w telewizji film Różewicza, a nawet funkcjonowanie w społeczeństwie westerplatczyków, którzy dzielili się wspomnieniami z obrony, wiązały się z koniecznością permanentnej reinterpretacji i ochrony czystości ideowej. Oprócz bieżących potrzeb legitymizacyjnych i politycznych, które znajdowały swój wyraz podczas wrześniowych rytualnych obchodów, potrzeba radzenia sobie z wciąż pojawiającymi się reminiscencjami patriotyczno-romantycznymi była zapewne jednym z głównych powodów mnożenia wzmianek o miejscu pamięci w różnych nośnikach.

Budując i utrwalając Westerplatte, podobnie jak w przypadku innych miejsc wprowadzonych do kanonu, dominujący aktorzy pamięci zbiorowej dysponowali wystarczającą gamą środków, aby przedmiotowo traktowane społeczeństwo przekonać, że ich propozycje są racjonalne i wynikające z dziejowych przesłanek. Biorąc pod uwagę oceny, które sformułowano w 1975 r.4, jak również wyniki badań przeprowadzonych w 2009 r., możemy stwierdzić, że siedmiodniowa obrona nadmorskiej placówki dzięki zachodzącym przez lata procesom utrwaliła się w świadomości społeczeństwa polskiego jako jedno z najbardziej rozpoznawalnych, pamiętanych wydarzeń5.

Wraca w tym miejscu pytanie o wpływ zabiegów komunistycznych na kształt pamiętanego miejsca i w tym kontekście na kondycję Polaków poddawanych nieustannej indoktrynacji, która miała ich w gruncie rzeczy coraz bardziej oddalać od idei niepodległego państwa (czyli myśli, którą można odnaleźć w romantyczno-heroicznych źródłach Westerplatte). Ryszard Legutko w opublikowanym w 2008 r. Eseju o duszy polskiej opisał spustoszenia, które dokonały się w narodowej tkance Polaków w konsekwencji II wojny światowej i zmian następujących po 1945 r. Zastanawiając się nad ewentualnymi sukcesami polityki peerelowskiej, sformułował on opinię, którą można by skonfrontować ze zjawiskami dotyczącymi Westerplatte: „Nie pokochaliśmy Wielkiego Brata, lecz zmienił on nasze myślenie. Pokonując go [w 1989 r. – przyp. K.Z.] byliśmy już innymi ludźmi, nie takimi, jakimi Wielki Brat chciał nas widzieć, ale również nie takimi, jakich widzieć nie chciał. Nie byliśmy ludźmi zupełnie nowymi, lecz także nie byliśmy już tymi ludźmi, przeciw którym powstał gigantyczny aparat komunistycznej represji i propagandy”. I dalej: „Komunistom udało się wyrobić w nas przekonanie, iż w roku 1939 nastąpiło całkowite zerwanie z przeszłością bezpośrednią i pośrednią. Propaganda podtrzymywała wprawdzie przekonanie, że PRL stanowi jakieś nawiązanie do »najlepszych polskich tradycji«, a szczególnie do »tradycji piastowskiej«, ale nikt w to nie wierzył”6. Jerzy Gaul ujął to samo zagadnienie następująco: „Komuniści wznosili wiele bezproduktywnych fabryk, jedynym chwalebnym wyjątkiem okazała się fabryka mitów. Jej wytwory do dzisiaj tkwią w ludzkich duszach”7.

Jak już pisano we Wstępie, naszym zamiarem było, aby poszczególne rozdziały i obszary badawcze utworzyły razem mapę miejsca pamięci, w której obowiązują zarówno jednoczesność zjawisk i mechanizmów, jak i prawa narastania, rozwoju i kontynuacji. Wydaje się, że podjęte badania empiryczne i przeprowadzony wywód związany ze specyficznym miejscem pamięci pozwoliły nie tylko scharakteryzować jego wielowymiarowe funkcjonowanie i określić mechanizmy związane z jego przemianami. Zaprezentowany sposób badania polegający na weryfikacji nośników pamięci i tworzeniu wspomnianej mapy stanowi propozycję, z której – mamy nadzieję – zechcą skorzystać inni badacze. Również zawarte w tym opracowaniu wyniki dociekań mogą się okazać ważnym materiałem porównawczym w badaniu wielowymiarowej problematyki dziejów Polski ludowej.

Na koniec warto zacytować współczesną refleksję dotyczącą Września ’39. W pracy Nie okrył się niesławą naród polski z 2002 r. Jacek Chrobaczyński napisał: „Wrzesień 1939 roku powinien pozostać jedną z najważniejszych dat w naszej historii. Był zbiorowym doświadczeniem wielomilionowego narodu, doświadczeniem niebywale dramatycznym. Wiedza o wrześniu była i pozostaje pewnego rodzaju zbiorową kliszą pamięci, co roku przypominaną, pomimo zróżnicowanej rzeczywistości: wojennej, PRL-owskiej czy współczesnej, demokratycznej. Wrzesień ’39 powinien być – w moim przekonaniu – źródłem i motywem do głębszej refleksji. Spokojnego dyskursu, nie tylko w sferze działań tamtego czasu, tamtego kontekstu, tamtej klęski i doświadczenia. Nie sprowadzać się jedynie do próby pojednania polsko-niemieckiego czy polsko-sowieckiego na grobach poległych na Westerplatte, w Katyniu i na setkach innych bitewnych pól. Nie powinna go pokryć patyna czasu ani bieżąca polityka”8. Podzielając powyższe przemyślenia, należy wskazać na jeszcze jeden interesujący fakt – choć wykraczający poza zakres chronologiczny podjętych badań – a mianowicie na to, że opisywane w pracy procesy memorialne nie zakończyły się ani w 1989 r., ani dzisiaj, a do przedstawionych tu rozważań czas wciąż dopisuje kolejne rozdziały. Taka już istota przedmiotowego miejsca pamięci, które na trwałe weszło do kanonu wydarzeń historycznych uznanego przez ogół Polaków, a stosunek do niego świadczy o kondycji kolejnych pokoleń9.

* * *

Książka ta jest rozbudowaną i uzupełnioną wersją rozprawy doktorskiej, zatytułowanej Westerplatte. Mechanizmy kształtowania się i funkcjonowania miejsca pamięci w latach 1945–1989, obronionej z wyróżnieniem w maju 2013 r. na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach.

Pragnę w tym miejscu szczególne wyrazy wdzięczności skierować pod adresem mojego promotora – dr. hab. Tomasza Pawelca, któremu jako historyk zawdzięczam najwięcej. Jego opieka nad moją pracą i niezwykle trafne uwagi stanowiły niezbędny wkład w konstrukcję dysertacji. Za przydatne spostrzeżenia dziękuję również dr. hab. Dorocie Malczewskiej-Pawelec. Osobne podziękowania składam moim recenzentom: prof. dr. 
hab. Ryszardowi Kaczmarkowi i dr. hab. Piotrowi Semkowowi za ich życzliwość i bardzo pomocne refleksje. Dziękuję za pomoc na różnych etapach powstawania pracy następującym osobom: Aleksandrze Ziółkowskiej-Boehm, Grzegorzowi Ferencowi, Chrisowi Gebhardtowi, Danucie i Zygmuntowi Kulkom, Elżbiecie Zajączkowskiej-Lutz, Pawłowi Mankowskiemu, Tomaszowi Sudołowi, Mariuszowi Wójtowiczowi-Podhorskiemu i Sławomirowi Zajączkowskiemu. Za wytrwałe sprawdzenie i redakcję mojej pracy – Annie Zawadzkiej z Instytutu Pamięci Narodowej.

Na koniec chciałbym podziękować mojej rodzinie: rodzicom – Janowi i Mariannie, dzieciom – Bartłomiejowi i Hannie, a zwłaszcza żonie, Iwonie, za nieustającą wyrozumiałość i wsparcie.

1 A. Wolff-Powęska, Zwycięzcy i zwyciężeni. II wojna światowa w pamięci zbiorowej Polaków, „Przegląd Zachodni” 2005, nr 2, s. 6.

2 Zarówno wiersz Gałczyńskiego, jak i opowiadanie Wańkowicza opublikował tuż po wojnie „Tygodnik Powszechny”, zob. K.I. Gałczyński, Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, „Tygodnik Powszechny” 1945, nr 4, s. 1; M. Wańkowicz, Westerplatte, ibidem, 1948, nr 22, s. 6–7, nr 23, s. 6–7.

3 O rytualnych spektaklach władzy zob. S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988, s. 200–201 i nast.

4 E. Olczyk, Druga wojna światowa w świadomości współczesnych Polaków, „Kultura i Społeczeństwo” 1975, nr 2–3, s. 49–78; nr 4, s. 61–90.

5 Zob. założenia, wyniki i ocenę projektu badawczego „II wojna światowa w pamięci współczesnego społeczeństwa polskiego” zrealizowanego w siedemdziesiątą rocznicę wybuchu wojny: P.T. Kwiatkowski, L.M. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpociński, Między codziennością a wielką historią: druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, wstęp. P. Machcewicz, Gdańsk–Warszawa 2010. Zdaniem ankietowanych, Westerplatte należy do najbardziej znanych faktów z czasów II wojny światowej (za powstaniem warszawskim, obozami koncentracyjnymi i zagłady, np. Auschwitz, a przed zagładą Żydów, zbrodnią katyńską i wojną obronną we wrześniu 1939 r.). Major Henryk Sucharski znalazł się na 6. miejscu wśród postaci z okresu II wojny światowej, „z których Polacy mogą być dzisiaj dumni” – po Władysławie Sikorskim, Władysławie Andersie, Maksymilianie Kolbe, Irenie Sendlerowej i Henryku Dobrzańskim „Hubalu”; na dalszych miejscach uplasowali się: Stefan Starzyński, Stanisław Maczek, Emil Fieldorf „Nil”, Janusz Korczak, Karol Świerczewski, Edward Rydz-Śmigły i Tadeusz Bór-Komorowski (ibidem, s. 154, 168).

6 R. Legutko, Esej o duszy polskiej, Kraków 2008, s. 13.

7 J. Gaul, Nowe polskie mitologie, „Odra” 1995, nr 11, s. 15 i nast.

8 J. Chrobaczyński, „Nie okrył się niesławą naród polski”. Społeczne aspekty września 1939 roku, Kraków 2002, s. 155.

9 Zob. K. Szczerski, Moment Westerplatte, „Arcana” 2013, nr 6, s. 5–7.

ANEKSY

Aneks nr 1
Młodzi o filmowym Westerplatte. Fragmenty wypowiedzi nadesłanych na konkurs „Sztandaru Młodych”

W sierpniu 1967 r., tuż przed premierą filmu Stanisława Różewicza Westerplatte, redakcja „Sztandaru Młodych” przy udziale Centrali Wynajmu Filmów oraz ZBoWiD ogłosiła konkurs-ankietę dla młodzieży szkolnej pod hasłem „Westerplatte w moich oczach”. Pokłosiem konkursu stała się publikacja w formie książkowej1 dwudziestu spośród nadesłanych prac. Poniżej zaprezentowano fragmenty tych wypowiedzi; przy wyborze kierowano się kryterium reprezentatywności oraz istotności dla rozważań podjętych w niniejszym opracowaniu.

Przykłady wypowiedzi dotyczących mjr. Henryka Sucharskiego

„[Sucharski] broni honoru polskiego żołnierza. Jemu nie wolno skapitulować. On, jak i wielu polskich dowódców ratował honor Polski w 1939 r.” (s. 8)2.

„Jedną z nich [postaw patriotycznych przewijających się w całej historii Polski – przyp. K.Z.] reprezentuje kapitan Dąbrowski, gotów walczyć z pełnym poświęceniem, do ostatniego żołnierza, chociaż wiadomo, że bohaterstwo takie nie uratuje ojczyzny. Inną postawę reprezentuje dowódca, major Sucharski, który trzeźwo ocenia sytuację i jako odpowiedzialny za życie podwładnych mu żołnierzy rozważa możliwość kapitulacji, aby zapobiec dalszym, niepotrzebnym ofiarom” (s. 10–11).

„Dąbrowski przepełniony jest jakąś emocjonalną miłością do Ojczyzny, mały major natomiast to realista, człowiek trzeźwo patrzący na świat. […] I z tego można wysnuć wniosek, że realne, trzeźwe spojrzenie na świat zwycięży zawsze nad nierealnymi myślami czy też hasłami!” (s. 25).

„Taki powinien być prawdziwy dowódca! […] Poddał Westerplatte wtedy, gdy nie było już innego wyjścia. Przepraszam – było. Proponował je kpt. Dąbrowski. Nie ukrywam, że mam do niego o to pretensje. […] »Jedno wierzę, że trzeba walczyć do końca, póki się da. Choćby to nie miało sensu!« [kpt. Dąbrowski nie wypowiedział takich słów, ale młody widz prawidłowo odczytał i zapamiętał wymowę sceny – przyp. K.Z.]. Chciałoby się w tym momencie krzyknąć, że to nieprawda, kapitanie Dąbrowski! Tak nie można! Nie można w życiu robić niczego, co NIE MA SENSU! Tutaj chodzi przecież o rzecz najcenniejszą – o ludzkie życie! […] Już na początku filmu zjednał sobie mjr Sucharski moją sympatię. Już wtedy, gdy uspokaja w swoim gabinecie psa – wilczura przestraszonego eksplozją pocisku. Ciepłym głosem mówi, że »to nic, to wojna«” (s. 37–38).

„Historia przyznała rację dowódcy Westerplatte – majorowi Sucharskiemu – dalsza obrona nie miała najmniejszego sensu, a jego przemyślana i niełatwa decyzja uratowała życie wielu ludziom” (s. 47).

„Major Sucharski reprezentuje typ człowieka realistycznego, rzeczowego, który czuje się odpowiedzialny za cały garnizon, i on to podejmuje ostateczną decyzję o kapitulacji. Przeciwstawną postacią jest kapitan Dąbrowski, który chciał się bronić do ostatniej kropli krwi. Osobiście podobała mi się bardziej postać majora Sucharskiego. Wydaje mi się, że żaden człowiek nie ma prawa poświęcać życia innych ludzi, nawet gdyby oni pragnęli zginąć” (s. 52).

„Decyzja majora Sucharskiego wydaje się słuszna, bo załoga nie miała się już czym bronić, a ranni potrzebowali natychmiastowej pomocy lekarskiej. […] Kapitan Dąbrowski też do pewnego stopnia miał rację, ale dopuszczenie do wymordowania wszystkich ludzi wydaje mi się całkowicie nieuzasadnione” (s. 59).

„Wiedział major Sucharski, że odsiecz nie przyjdzie, że alianci zawiedli […]. Dalszy opór byłby rzezią” (s. 68).

„Kapitan Dąbrowski stwarzał wrażenie człowieka bardzo porywczego, nad miarę ambitnego. Sucharski – spokojnego, opanowanego, intensywniej myślącego niż kapitan” (s. 77).

Wypowiedzi broniące postawy kpt. Franciszka Dąbrowskiego

„Imponująca, zawadiacka, pełna determinacji postawa [Dąbrowskiego] […], może trochę kmicicowsko-ułańska, ale nikt nam tego nie odbierze, to mamy we krwi” (s. 47).

„Nie można ganić go za to, był wtedy młody, poniosło go i chciał jeszcze walczyć. Zapasy amunicji, żywności i wody były już wyczerpane” (s. 56).

„Dużą sympatię i podziw budzi np. kpt. Dąbrowski, który uparcie i z pełną świadomością chce bronić się do ostatka […]. Dwie odrębne postawy dowódców, właściwie obie słuszne, wywołują mieszane uczucia: podziwu dla odwagi kapitana i przyznania słuszności majorowi” (s. 64–65).

„Mnie osobiście najbardziej podobała się postać kpt. Dąbrowskiego […], reprezentował typ prawdziwego Polaka, z jego upartym dążeniem do kontynuowania walki […]. Jeśli chodzi o majora Sucharskiego, to postawa jego mniej mi zaimponowała, chociaż, niestety, muszę mu przyznać rację, gdy powziął decyzję o kapitulacji” (s. 104).

Bohaterstwo załogi

„Czytałem wiele książek z czasów wojennych i wydawało mi się, że bohaterstwo nie jest rzeczą trudną. […] Po filmie zmieniłem zdanie. Bohaterstwo to nie są efekciarskie czyny Robin Hooda, to niezachwiany obowiązek w stosunku do ojczyzny, wymagający nawet oddania swego życia” (s. 8).

„Najgorsza rzecz to ta, że film – moim zdaniem – nie ma zakończenia. Wiem, co przez ten dziwny koniec chciał powiedzieć pan Różewicz – zostawił nas po prostu z pytaniem: byli bohaterami czy nie?” (s. 21).

„Jesteśmy tylko zaskoczeni tą nową odmianą bohaterstwa, które wyrasta z trudu, zmęczenia i przestrachu. (Może dlatego, że przyzwyczailiśmy się do tradycji – legendy o bohaterstwie, heroizmie narodu polskiego)” (s. 58).

„Mieli utrzymać tę placówkę tylko 12 godz., a walczyli blisko 7 dni” (s. 64).

„Wiele wiedziałam o Westerplatte dzięki książkom, wierszom, radiu, szkole, ale żadne opowiadanie – choćby było najbardziej plastyczne – nie odda sedna sprawy, będzie zbyt suche, sprawozdawcze, dlatego żadne słowa o tych śmiałych bohaterach nie trafiły do mnie tak bardzo jak film” (s. 92).

Ślady propagandy antyniemieckiej

„Film reż. Różewicza mówi, że Polaka nie można złamać, jego można zabić, ale prawdziwy Polak nie załamie się nigdy. […] To odpowiedź wszystkim faszystom z NRF, że naród polski nie załamie się nigdy” (s. 18).

„Naród polski nie jest mściwy, ale – proszę mi wierzyć – w momentach, gdy żołnierze polscy dziesiątkują nacierających hitlerowców, widzowie doznają mściwej satysfakcji […], młodzi chłopcy, nie mogąc ukryć swej radości, klaszczą” (s. 31).

„Najlepszą zabawą chłopców jest naśladownictwo scen z Westerplatte, na podwórkach i placach rozlegają się strzały z drewnianych patykowych karabinów. Charakterystyczne, że podczas tych zabaw nikt nie chce być Niemcem, […], a przecież […] podczas bitew »podwórkowych« każdy chłopiec chce być po stronie zwycięskiej” (s. 33–34).

„Premiera zbiegła się z rocznicą wybuchu drugiej wojny światowej. Nabiera to szczególnego znaczenia wobec faktu odradzania się faszyzmu w NRF” (s. 69).

Poetyka filmu

„Nastrój, jaki wnoszą do filmu elementy przyrody, przypomina wiersz Gałczyńskiego […]. Widz czuje nieomal zapach igliwia i zroszonej o świcie ziemi, nocny chłód i południową spiekotę” (s. 12).

„Żołnierze po siedmiu dniach walki, przechodząc pomiędzy wypalonymi drzewami, niewiele się od tych drzew różnią” (s. 17).

„Sceny batalistyczne są ładne, ale trochę za bardzo delikatne. Na Westerplatte było istne piekło” (s. 23).

„Obiektywna prawda [Różewicza i Flisowskiego – przyp. K.Z.]” (s. 46).

„Film Westerplatte zaprzecza słowom Gałczyńskiego” (s. 52).

„Na przeszkodzie legendzie stanął film, dokument, którego realizmu nie można podważyć” (s. 55).

„Kontrapunkt: przed wybuchem wojny stoją w nowych, czystych mundurach, w hełmach, ogoleni, umyci obok solidnego budynku koszar. Przed kapitulacją stoją przed tym samym domem, a właściwie przed jego ruinami, w podartych mundurach, bez hełmów, bez broni, brudni, zarośnięci, wściekli na siebie, opuściła ich zwykła pewność w swoje siły” (s. 80).

„Reduta:

»Wylewa się spod skrzydła ściśniona piechota

Długą czarną kolumną jako lawa błota,

Nasypana iskrami bagnetów […]

Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona,

Jak głaz bodzący morze, reduta Ordona […]«

Zadziwiające, że Mickiewicz sto lat temu opisał Westerplatte” (s. 89–90).

1 Zob. Młodzi o Westerplatte…, wybór J. Eljasiak, Warszawa 1969. Jan Józef Szczepański pisał o tej publikacji: „Mimo wszystko jest w tym coś wzruszającego. Jakaś naiwna świeżość uczuć, wyrażona przez frazesy traktowane jeszcze na serio” (J.J. Szczepański, Dziennik…, t. 3, s. 537–538).

2 Każda praca podpisana jest w książce imieniem i nazwiskiem (bez podania miejsca zamieszkania autorów).

Aneks nr 2
Obecność westerplatczyków w szkołach związanych z miejscem pamięci

Lata sześćdziesiąte przyniosły falę nadawania imion Bohaterów czy Obrońców Westerplatte szkołom, drużynom harcerskim, ulicom i placom. W kolejnym dziesięcioleciu popularne stało się wybieranie na patrona mjr. Henryka Sucharskiego. W 1990 r. już około 150 placówek oświatowych w Polsce szczyciło się mianem związanym z Westerplatte1.

Zaproszenia na uroczystości związane z przyznawaniem imion otrzymywali zamieszkali w pobliżu westerplatczycy; od lat siedemdziesiątych przyjeżdżali często w towarzystwie swej „opiekunki” – Stanisławy Górnikiewicz, do której trafiały prośby-zaproszenia. Szkoły starały się również zapraszać weteranów na obchody rocznic 1 września, aby byli obrońcy mogli wygłosić prelekcje dla uczniów. W placówkach oświatowych, które wybrały imię związane z Westerplatte, organizowano uroczyste apele, umieszczano akcenty nawiązujące do Westerplatte w izbach pamięci, na szkolnych gazetkach itp.

Poniżej w porządku chronologicznym zostały przedstawione informacje o uroczystościach nadawania imion, wydarzeniach im towarzyszących oraz innych działaniach mających na celu upowszechnianie w szkołach wiedzy o patronach związanych z miejscem pamięci. Zestawienie powstało na podstawie źródeł, głównie dostępnych na stronach internetowych.

1961, marzec. Szkole Podstawowej nr 1 w Bielsku-Białej nadano imię Obrońców Westerplatte, w uroczystości uczestniczył Franciszek Dąbrowski2.

1961, 31 lipca. W akcie erekcyjnym Szkoły Podstawowej w Karczewie koło Krakowa napisano, że nowa szkoła będzie nosić imię Bohaterów Westerplatte3.

1962, 1 września. III Liceum Ogólnokształcące w Gdańsku otrzymało imię Bohaterów Westerplatte. Odsłonięto pamiątkową tablicę4.

1964, 25 października. Imię Bohaterów Westerplatte nadano Szkole Podstawowej w Kielnie. Na uroczystość przybyli żołnierze WP; młodzież szkolna zorganizowała występy artystyczne5.

1964. Grono pedagogiczne XIII Liceum Ogólnokształcącego w Krakowie przeprowadziło ogólnoszkolną debatę i konkurs, w wyniku którego postanowiono nazwać szkołę imieniem Bohaterów Westerplatte (budynek, w którym funkcjonowało liceum, był położony przy ul. Westerplatte). Przed uroczystościami szkoła nawiązała kontakt z żyjącymi westerplatczykami oraz powołała Komitet Sztandarowy składający się z dziewięciu nauczycieli i uczniów (pod kierownictwem prof. Zofii Rymarówny wykonał on projekt sztandaru z symbolem Westerplatte w tle). 9 maja 1965 r. (w Dzień Zwycięstwa) w Teatrze im. Juliusza Słowackiego odbyła się uroczystość nadania imienia i wręczenia uczniom sztandaru przez por. Leona Pająka. W ceremonii uczestniczyli przedstawiciele władz miejskich i kuratoryjnych, a także I sekretarz KW PZPR w Krakowie, Czesław Domagała. Gospodarzem uroczystości był dyrektor Andrzej Schabowski; oprawę artystyczną stanowił blisko godzinny występ młodzieży, m.in. deklamującej okolicznościowe utwory poetyckie. W 1966 r. delegacja liceum wraz z pocztem sztandarowym wzięła udział w uroczystości odsłonięcia pomnika na Westerplatte. W następnym roku z okazji premiery filmu o Westerplatte przeprowadzono konkurs wiedzy o obrońcach, a do wręczenia nagród zaproszono Zygmunta Hübnera – filmowego mjr. Sucharskiego. Liceum często odwiedzali westerplatczycy, m.in. mjr Stefan Grodecki, por. Leon Pająk, por. Władysław Baran i por. Jan Gryczman (uczestniczyli w lekcjach bądź szkolnych uroczystościach). Uczniowie „chętnie słuchali historii z tamtych lat, spisywali i nagrywali wspomnienia, wykonywali zdjęcia, zbierali dokumentację do archiwum o Westerplatte”. Logo szkoły opracowano w drodze konkursu w dwóch wersjach: pierwszej w formie znicza symbolizującego wiecznie płonący ogień pamięci o westerplatczykach oraz drugiej z wizerunkiem pomnika na Westerplatte. Przy stałym zaangażowaniu wicedyrektora szkoły, mgr. Bogusława Kucharka, uczniowie liceum opiekowali się krakowskimi grobami Franciszka Dąbrowskiego i Mieczysława Słabego6.

1965. Szkole Podstawowej w Gręboszowie nadano imię Bohaterów Westerplatte. Budynek szkoły wzniesiono w czynie społecznym przy finansowej pomocy Polonii amerykańskiej oraz państwa w ramach apelu „Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego”. Uroczyste otwarcie zorganizowano 24 stycznia 1965 r. W 1971 r., po sprowadzeniu na Westerplatte prochów mjr. Sucharskiego, szkoła rozpoczęła starania o zmianę dotychczasowego imienia. W następnym roku uzyskano zgodę i 6 października 1972 r. patronem szkoły został mjr Henryk Sucharski. 5 maja 1974 r. odbyła się uroczystość przekazania szkole sztandaru ufundowanego przez komitet rodzicielski oraz odsłonięcia wmurowanej w korytarzu szkoły tablicy pamiątkowej, ufundowanej przez Bank Spółdzielczy w Gręboszowie. Na tablicy umieszczono napis:

RODAKOWI NASZEJ ZIEMI GRĘBOSZOWSKIEJ

BOHATERSKIEMU OBROŃCY WESTERPLATTE

MJR HENRYKOWI SUCHARSKIEMU

W HOŁDZIE MIESZKAŃCY I MŁODZIEŻ GMINY GRĘBOSZÓW.

Komitet rodzicielski sfinansował również popiersie patrona z napisem: „SYN ZIEMI GRĘBOSZOWSKIEJ DOWÓDCA OBRONY WESTERPLATTE 1–7 IX 1939”, które umieszczono obok pamiątkowej tablicy. 4 września 1994 r. przed budynkiem szkoły odsłonięto z udziałem kilku żyjących westerplatczyków pomnik mjr. Sucharskiego. Szkoła od lat prowadzi izbę pamięci gromadzącą pamiątki po mjr. Sucharskim i westerplatczykach7.

1967, 16 grudnia. W obecności władz wojewódzkich i powiatowych otwarto Szkołę Podstawową w Stroniu Śląskim oraz odsłonięto tablicę pamiątkową z napisem: „Szkoła Podstawowa im. Bohaterów Westerplatte”. Decyzję o budowie szkoły podjęto w 1965 r., a wybór imienia, jak podaje szkolna kronika, był „inicjatywą młodzieży, która w zorganizowanym plebiscycie wypowiedziała się za uczczeniem pamięci poległych żołnierzy oraz kierowania się w swym przyszłym życiu zasadami godności, uczciwości i sprawiedliwości społecznej, jako to czynili dzielni obrońcy Westerplatte”. Jednym z ważnych wydarzeń było spotkanie uczniów i grona pedagogicznego z Leonem Pająkiem (21 maja 1968 r.). W kronice czytamy, że szczegóły uroczystego powitania honorowego gościa zostały ustalone i zatwierdzone przez radę pedagogiczną na jednym z posiedzeń, a w dniu jego przyjazdu szkołę udekorowano barwami narodowymi z naczelnym hasłem: „Witamy Bohatera Westerplatte”. Bezpośrednie spotkania w klasach z westerplatczykiem wzbudziły duże zainteresowanie wśród uczniów. Na otwarcie roku szkolnego 1968/1969 szkołę odwiedzili przedstawiciele I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, którzy stacjonowali w tym czasie w Długopolu. 16 września 1968 r. na zaproszenie pułku pancernego delegacja szkoły udała się z rewizytą do Długopola8.

1968. Szczep harcerski działający przy Technikum Elektro-Mechanicznym w Gorzowie Wielkopolskim otrzymał imię Bohaterów Westerplatte. W roku szkolnym 1971/1972 Technikum Elektryczne i Zasadnicza Szkoła Elektryczna przyjęły imię mjr. Henryka Sucharskiego. Uroczystość nadania imienia stanowiła „wielkie święto społeczności szkolnej”9.

1969, 10 listopada. Decyzją kuratorium Szkoła Podstawowa w Poniecu otrzymała imię mjr. Henryka Sucharskiego10.

1970, 3 października. W trakcie otwarcia I Zjazdu Absolwentów Szkoła Podstawowa nr 2 w Myśliborzu otrzymała imię Bohaterów Westerplatte oraz sztandar. Uczestnikiem uroczystości był westerplatczyk – plutonowy Edward Łuczyński. W urządzonej w jednej z sal izbie pamięci zaprezentowano ekspozycję dokumentów i pamiątek poświęconych historii oręża polskiego w czasie II wojny światowej. Tradycją szkoły stało się organizowanie wycieczek do Trójmiasta, podczas których zwiedzano Westerplatte11.

1971, 29 lipca. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie i Kuratorium Okręgu Szkolnego dla województwa krakowskiego i miasta Krakowa nadały Technikum Mechaniczno-Elektrycznemu i Zasadniczej Szkole Zawodowej w Brzesku imię Bohaterów Westerplatte. 15 stycznia 1972 r. (w rocznicę „wyzwolenia” miasta) odbyła się uroczystość nadania imienia oraz wręczenia sztandaru ufundowanego przez komitet rodzicielski i zakład opiekujący się szkołą – Fabrykę Opakowań Blaszanych w Brzesku. Szkołę odwiedzili w tym dniu obrońcy Westerplatte: mjr Jan Gryczman i mjr Leon Pająk, oraz przedstawiciel Wyższej Szkoły Marynarki Wojennej w Gdyni, Jerzy Pawłowski, i uczestnik walk wyzwoleńczych w czasie II wojny światowej, mjr Rudolf Burzycki12.

1971, 7 września. Rada Pedagogiczna Szkoły Podstawowej nr 141 na Pradze-Południe w Warszawie skierowała do kuratorium wniosek o nadanie szkole imienia mjr. Henryka Sucharskiego. Podjęto wiele działań mających na celu przybliżenie sylwetki przyszłego patrona, m.in.: zorganizowano wycieczki na Westerplatte i do Muzeum Wojska Polskiego, zaproszono do szkoły aktorów: Zygmunta Hübnera (odtwórca postaci Henryka Sucharskiego w filmie Westerplatte) oraz Stanisława Mikulskiego (Hans Kloss w Stawce większej niż życie). Szkołę odwiedzili także siostra majora – Anna Bugajska i autor książki Westerplatte – Melchior Wańkowicz. Podczas przygotowań do uroczystości nadania imienia postawiono przed szkołą obelisk upamiętniający Westerplatte, a na parterze budynku w ścianę wmurowano popiersie mjr. Sucharskiego z łupanego piaskowca (autorem obelisku i pamiątkowego popiersia jest Stanisław Fijałkowski). Na ścianie szkoły umieszczono inskrypcję: „Jeszcze się Polsce przydacie” (słowa wypowiedziane przez Sucharskiego 7 września 1939 r.). Stosowny sztandar oraz okolicznościowy znaczek – wojskowy pagon z dystynkcją majora – zaprojektował Szymon Kobyliński; z kolei nauczyciel Andrzej Kamykowski przygotował projekt okolicznościowego proporczyka i tarczy ucznia13. 9 maja 1972 r. (w Dzień Zwycięstwa) odbyła się wspomniana uroczystość. Odsłonięto tablicę pamiątkową i popiersie patrona, młodzieży przekazano sztandar. Otwarto także wystawę poświęconą mjr. Sucharskiemu (wśród eksponatów znalazły się m.in. dokumenty z Wojskowego Instytutu Historycznego: fotokopie rozkazów i relacja mjr. Sucharskiego z obrony Westerplatte). Na uroczystość przybyli m.in.: Anna Bugajska, mjr rez. Leon Pająk, kpt. rez. Mikołaj Troicki (który w maju 1945 r. miał zatknąć w Berlinie polską flagę), rektor Akademii Medycznej w Warszawie prof. dr. med. Bolesław Górnicki, wiceprezes ZG ZBoWiD Kazimierz Rusinek, pisarz Melchior Wańkowicz, zbowidowcy z Gdańska-Nowego Portu i Gręboszowa, przedstawiciele wojewódzkich i dzielnicowych władz partyjnych, szkolnych, ZNP, ZHP, szkół z Gorzowa, Gdańska i Gręboszowa noszących imię komendanta Westerplatte14.

1972. Leon Pająk poinformował Michała Gawlickiego, że otrzymał zaproszenie na uroczystości nadania imienia mjr. Henryka Sucharskiego szkołom w Bydgoszczy i Warszawie (zob. wyżej). Planowany termin uroczystości: 9 maja 1972 r. (Dzień Zwycięstwa)15.

1972, 9 czerwca. Szkole Podstawowej nr 2 w Ustce nadano imię kmdr. por. Franciszka Dąbrowskiego (w dziesiątą rocznicę jego śmierci). Przybyła córka komandora, Elżbieta, i współtowarzysze obrony, m.in. mjr Leon Pająk16.

1972, 23 czerwca. Wręczenie Zasadniczej Szkole Zawodowej Zarządu Portu Gdańsk sztandaru ufundowanego przez zakład pracy oraz nadanie zarządzeniem nr 43 Ministra Żeglugi imienia Bohaterskich Obrońców Westerplatte. Szkoła była związana z Westerplatte od początku swego istnienia. Jej uczniowie co roku wykonywali prace porządkowe wokół płyty pamiątkowej na cmentarzyku. W czasie budowy Pomnika Obrońców Westerplatte młodzież przez wiele tygodni pomagała w pracach ziemnych i porządkowych. Delegacja szkoły uczestniczyła w uroczystości odsłonięcia pomnika w 1966 r. W 1973 r. otwarto szkolną Izbę Pamięci Narodowej poświęconą obrońcom Westerplatte17.

1973, 5 maja. Uroczystość nadania imienia mjr. Henryka Sucharskiego Liceum Ogólnokształcącemu w Krynicy-Zdroju. Przed uroczystościami zorganizowano wycieczkę do Trójmiasta, podczas której uczniowie wraz z opiekunami zwiedzili Westerplatte i spotkali się z obecnymi na miejscu obrońcami Składnicy. Delegacja nauczycieli, z ówczesnym dyrektorem szkoły Tadeuszem Kaliczakiem, odwiedziła Gręboszów – rodzinną miejscowość mjr. Sucharskiego. Spotkała się z Anną Bugajską, którą zaproszono do Krynicy-Zdroju. Liceum parokrotnie odwiedzał również Leon Pająk. W dniu nadania imienia szkoła otrzymała sztandar ufundowany przez uczniów, rodziców, nauczycieli i lokalną społeczność. W dniu uroczystości odbył się pierwszy zjazd absolwentów, otwarto także szkolną izbę pamięci. W latach osiemdziesiątych szkoła nawiązała kontakt z Klubem Szkół Westerplatte18.

1975, 7 maja. Nadanie imienia mjr. Henryka Sucharskiego Szkole Podstawowej w Gościnie (koło Kołobrzegu). W wydanej w 2000 r. monografii szkoły czytamy: „Wielu osobom, które były świadkami nadania imienia szkole zdarzenie to na długo utkwiło w pamięci, dla nas, ówczesnych nauczycieli, było to wielkie przeżycie. […] Uroczystość rozpoczęła się o godzinie 9 rano przemarszem orkiestry wojskowej główną ulicą Gościna. Orkiestra towarzyszyła nam przez całą uroczystość, która odbywała się na placu przed głównym wejściem do szkoły. W ceremonii nadania szkole imienia uczestniczyli Westerplatczycy – p. Julian Dworakowski oraz p. Bernard Rygielski, przybyli również miejscowi kombatanci, a także przedstawiciele Kuratorium Oświaty i Wychowania”. Zaproszeni westerplatczycy wraz z inspektorem oświaty odsłonili tablicę pamiątkową. W tym dniu szkoła otrzymała również sztandar ufundowany przez miejscowe zakłady pracy, rodziców oraz młodzież szkolną. Udostępniono „miejsce wspomnień i zadumy” – izbę pamięci, która funkcjonowała od 1973 r., ale w dniu uroczystości stała się „miejscem wspomnień o majorze Henryku Sucharskim”. Jak napisano w monografii: „Szkoła w tamtym okresie była bardzo mocno związana z przeszłością Polski. Izbę pamięci zapoczątkował kącik eksponatów historycznych, którego inicjatorem była nauczycielka historii p. Danuta Cichocka. Uczniowie i osoby zaprzyjaźnione ze szkołą wzbogacały ten zbiór, przynosząc własne pamiątki i przedmioty związane z historyczną przeszłością. Były stare żelazka, lampy, broń, legitymacje i zdjęcia”. W dniu uroczystości młodzież „poprzez odwiedzanie izby mogła poznawać trudne, żołnierskie losy dowódcy Westerplatte”. W izbie nie zabrakło „miejsca dla tych uczestników walk II wojny światowej, z którymi obcowaliśmy na co dzień. W gablotach zostawiali cząstkę siebie nasi miejscowi kombatanci. […] Izbę pamięci odwiedzało wielu gości, którzy po zwiedzeniu pozostawiali wpis w kronice pamiątkowej”. Tradycyjnie każdy nowy rok szkolny rozpoczynał się uroczystym apelem, podczas którego „uczniowie zebrani w tym dniu na sali gimnastycznej w skupieniu słuchali przemówień ministrów oświaty i wychowania”. Do szkoły zapraszano na rozpoczęcie roku szkolnego władze gminne i oświatowe, miejscowych kombatantów, emerytowanych pracowników i rodziców. 1 września 1975 r. uczniowie po raz pierwszy złożyli ślubowanie na sztandar szkoły19.

1976, 16 października. W dwudziestą rocznicę istnienia Szkoły Podstawowej nr 4 w Stargardzie Szczecińskim nadano jej imię mjr. Henryka Sucharskiego oraz wręczono pamiątkowy sztandar. Plebiscyt na patrona szkoły przeprowadzono wśród uczniów w maju 1975 r. Głosami większości zwyciężył komendant Westerplatte. Z okazji nadania imienia zakład opiekujący się szkołą (Przedsiębiorstwo Obróbki Metali nr 5 w Stargardzie Szczecińskim) wykonał tablicę pamiątkową i popiersie majora. W gabinecie historycznym założono Izbę Pamięci Narodowej20.

1979, 1 września. W czterdziestą rocznicę wybuchu II wojny światowej Szkole Podstawowej w Drawsku Pomorskim nadano imię mjr. Henryka Sucharskiego. Pamiątkową tablicę odsłonił westerplatczyk, kpr. rez. Michał Pryczek21.

1981, 12 października. W dziesiątą rocznicę sprowadzenia do Polski prochów mjr. Henryka Sucharskiego i w trzydziestą piątą rocznicę jego śmierci staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, młodzieży z Technikum Zawodowego, Zarządu Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej Zakładów Azotowych i Zakładów Mechanicznych odsłonięto w Tarnowie pamiątkową tablicę na budynku II Gimnazjum, którego absolwentem był mjr Sucharski. Na uroczystość zaproszono westerplatczyków: Władysława Goryla z Jarosławia, Bolesława Kochana za Stalowej Woli oraz Juliana Dworakowskiego, Wiktora Ciereszkę i Franciszka Bartoszaka z Gdańska. Obecna była również siostra majora, Anna Bugajska. Zgodnie z odgórnymi wytycznymi organizatorzy musieli zaplanować uroczystość na 12 października, tj. w dniu święta ludowego Wojska Polskiego22.

1982, czerwiec. „Przed paroma dniami wróciłam ze Szczecina – napisała Stanisława Górnikiewicz. – W powiecie w Roskach jedna ze szkół przygotowuje się do nadania im. Boh. Westerplatte. Byłam z Ciereszko i Rygielskim. Przy okazji obsłużyliśmy pogadankami dom dziecka i Wojsko Polskie”23.

1989, 1 września. Podczas zjazdu westerplatczyków ogłoszono apel uczniów Szkoły Podstawowej w Resku (woj. szczecińskie), by powołać klub szkół noszących imię mjr. Sucharskiego. W dniach 6–7 września 1990 r. na spotkaniu przedstawicieli szkół noszących miano związane z Westerplatte postanowiono założyć Klub Szkół Westerplatte z siedzibą w Gdańsku. Przyjęto statut klubu i do sądu wojewódzkiego złożono dokumenty dotyczące rejestracji go jako stowarzyszenia. Za najwyższą władzę klubu uznano Ogólnopolskie Sympozjum Szkół Westerplatte, które miało odbywać się raz do roku24.

1 A. Drzycimski, Major Henryk Sucharski…, s. 212. Imię Franciszka Dąbrowskiego nosiły w tym czasie dwie szkoły: w Gdańsku-Nowym Porcie i Krakowie.

2 M. Borowiak, Westerplatte…, s. 145.

3 F. Żebrowski, Historia powstania Szkoły Podstawowej nr 2 im. Bohaterów Westerplatte w Karczewie (opracowanie na 40-lecie szkoły), Karczew 1997, www.sp2karczew.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=45.

4 http://topolowka.pl/o-szkole/historia.

5 http://spkielno.cba.pl.

6 Z inicjatywy dyrekcji szkoły i klubu 5 IX 1998 r., w 50. rocznicę śmierci mjr. Mieczysława Słabego, na cmentarzu Rakowickim w Krakowie odbyły się obchody rocznicowe z udziałem młodzieży i profesorów liceum. Przybyły liczne delegacje szkół imienia Bohaterów Westerplatte z pocztami sztandarowymi. W uroczystości wzięły udział bratanice mjr. Słabego: Krystyna Sławska i Maria Sławska-Bonarska. W szkole dwukrotnie, w latach 1995 i 2000, odbyły się sympozja Klubu Szkół Westerplatte (www.xiii-lo.krakow.pl/strony/historia.html).

7 http://spgreboszow.pl/index.html.

8 http://szkola-stronie.pl/historia/z-dziejow-szkoly/1967-1977.

9 http://zsegorzow.republika.pl/szkolahis.html.

10 http://bip.poniec.pl/dokument/477.

11 List Mariusza Wójtowicza-Podhorskiego do autora, 10 XI 2010 r.

12 www.zsp2.edu.pl/?pageid=patron.

13 http://agb.waw.pl/grochow/index.php/placowki-edukacyjne/308-szkoa-podstawowa-nr-141-im-majora-henryka-sucharskiego.

14 Kalendarium, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1972, nr 3, s. 342.

15 List Leona Pająka do Michała Gawlickiego, 4 IV 1972 [w:] Znaki pamięci…, s. 117.

16 Ibidem.

17 www.gospodarkamorska.pl/wyzsze-szkoly-morskie/zespol-szkol-morskich-im-bohaterskich-obroncow-westerplatte.html.

18 www.krynica.szkola.pl/info/arch.php.

19 Pierwsza monografia Szkoły Podstawowej w Gościnie imienia majora Henryka Sucharskiego, red. M. Fidos i in., Gościno 2010 („Drzazga” – wydanie okolicznościowe).

20 http://sp4stargard.szkolnastrona.pl/nasz-patron,m,mg,28.html.

21 http://spdrawsko.w.interia.pl/Historia.htm.

22 Znaki pamięci…, s. 153–154.

23 List Stanisławy Górnikiewicz do Zdzisława Kręgielskiego, 22 VI 1982 [w:] Znaki pamięci…, s. 166.

24 F. Żebrowski, Historia powstania Szkoły Podstawowej nr 2 im. Bohaterów Westerplatte w Karczewie (opracowanie na 40-lecie szkoły), Karczew 1997, www.sp2karczew.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=45.

Aneks NR 3
Wyrosłem w przekonaniu, że za późno się urodziłem – wywiad z Arkadiuszem Bazakiem

Z Arkadiuszem Bazakiem, który w filmie Westerplatte Stanisława Różewicza odtwarzał postać kpt. Franciszka Dąbrowskiego, spotkałem się w Warszawie 30 sierpnia 2013 r. Aktor rozpoczął swoje wspomnienia od słów widniejących w tytule Aneksu. „Nie mogłem przez to wziąć udziału w powstaniu warszawskim” – żalił się. Arkadiusz Bazak urodził się 12 stycznia 1939 r. w Warszawie na Szmulkach, na prawym brzegu Wisły.

Krzysztof Zajączkowski: Zanim zapytam o pracę na planie filmu Westerplatte, chciałbym, aby Pan opowiedział o swych młodzieńczych przeżyciach związanych z konspiracją antykomunistyczną. W 2012 r. napisał o tym po raz pierwszy „Super Express”1.

Arkadiusz Bazak: Przed długi czas o tym nie wspominałem. W 1945 r., mając 6 lat, trafiłem do szkoły, od razu do drugiej klasy, bo tak orzekła specjalna komisja. Dzięki starszemu bratu umiałem już pisać i czytać. Gdy miałem 13 lat, uczyłem się w Liceum nr 130, gdzie kolegów miałem starszych od siebie. Wciągnęli mnie do patriotycznej organizacji. Drukowaliśmy ulotki, rozrzucaliśmy w tramwajach. „Pomścimy Katyń” – tak w nich pisaliśmy.

K.Z.: W którym to było roku?

A.B.: W 1952. Było nas sześciu. Mieszkałem koło nasypu kolejowego, gdzie co najmniej raz dziennie zatrzymywał się pociąg relacji Berlin–Moskwa. Woził materiały wojskowe na Wschód, a my chcieliśmy rozkręcić tory.

K.Z.: Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa musieli w końcu trafić na wasz ślad?

A.B.: Któregoś dnia przyszli do domu. Nie wiem, skąd się o nas dowiedzieli. Leżałem w łóżku z czterdziestostopniową gorączką, ciężko chory na zapalenie płuc. To mnie uratowało. Przeszukali wszystkie kąty. Mama musiała podpisać zobowiązanie, że w każdej chwili doprowadzi mnie na UB; bardzo to przeżyła. Trauma po tamtych wydarzeniach pozostała we mnie do dziś.

K.Z.: Co się stało z kolegami z organizacji?

A.B.: Zamknęli ich w pałacu Mostowskich, wymuszali zeznania. Ubecy byli przekonani, że stał za nami ktoś dorosły. Skończyło się procesem, poprawczakiem, wystawiono im wilcze bilety. Musieli podpisać zobowiązanie, że nie będą o niczym mówić. Ta historia złamała im życie.

K.Z.: Miało to z pewnością wpływ na Pański światopogląd.

A.B.: Mój stosunek do życia kształtowały dwa katechizmy. Jeden – religijny, który wyniosłem z domu rodzinnego i z oratorium ojców salezjanów. Salezjańska Bazylika Najświętszego Serca Jezusowego znajdowała się 200 metrów od naszego miejsca zamieszkania. Drugi katechizm tworzyły lektury, głównie Kamienie na szaniec. Siostra mamy zginęła w powstaniu warszawskim, ojca Niemcy wywieźli do obozu w Mauthausen, skąd wrócił kompletnie załamany psychicznie. Pamiętam, jak po wojnie przyszedł do niego kolega, pozbawiony jednej nogi, w stopniu kapitana – bohater spod Monte Cassino. Trochę wypili, zaczęli śpiewać Czerwone maki… Siedziałem za ścianą i płakałem ze wzruszenia… Ale muszę powiedzieć, że byłem też niepokorny. W dziesiątej klasie w czasie szkolnej wycieczki wraz z kilkoma kolegami odłączyliśmy się od grupy i sami wróciliśmy do domu. Zostałem zawieszony w prawach ucznia; zawziąłem się, i chociaż nauczyciele przychodzili do domu namawiać, żebym wrócił do szkoły, nie poszedłem na egzaminy i nie zdałem do kolejnej klasy. Powtarzałem rok, ale maturę i tak zdałem wcześnie – jako siedemnastoletni chłopak.

K.Z.: Pracował Pan potem w Stoczni Gdańskiej, następnie obowiązkowa służba w wojsku i zdany egzamin do Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie.

A.B.: Jeszcze na studiach rektor szkoły i dyrektor Teatru im. Juliusza Słowackiego Bronisław Dąbrowski zaproponował, abym po dyplomie został u niego. I tak się stało. Grałem po trzydzieści i więcej spektakli w miesiącu. Zamieszkałem w budynku administracji teatru, ożeniłem się, urodziła nam się córka.

K.Z.: Jak to się stało, że krakowskiego aktora wypatrzył znany już wówczas reżyser filmowy Stanisław Różewicz?

A.B.: W tamtych czasach reżyserzy, Antczak czy Wajda, jeździli po Polsce i oglądali przedstawienia. Różewicz, przyjeżdżając na spotkanie do Krakowa, był już na mnie zdecydowany. W wojsku służyłem w Marynarce Wojennej w Ustce, w porcie gdańskim, w Ośrodku Szkolenia Specjalistów Morskich. Miałem szacunek dla munduru, choć z przekonania byłem pacyfistą.

K.Z.: Nie było zdjęć próbnych? Wystarczyła jedna rozmowa?

A.B.: Być może na decyzję Różewicza wpłynął jego przyjaciel, krakowski poeta Kornel Filipowicz. Różewicz wraz ze swoim bratem Tadeuszem i Filipowiczem tworzyli nieformalną grupę twórczą „Miczura-Film”.

K.Z.: Jak wyglądała rozmowa z reżyserem?

A.B.: Zaproponował mi rolę kpt. Dąbrowskiego bez żadnych ceregieli. Byłem zdumiony, to była moja pierwsza duża rola. Różewicz już taki był – jak kogoś wybrał, to miał do niego pełne zaufanie. Tak też było podczas kręcenia filmu.

K.Z.: Podpowiadał, w jaki sposób ma Pan grać zastępcę komendanta Westerplatte?

A.B.: Dostałem do przeczytania scenariusz, wiedziałem, o co chodzi. Różewicz swoje oczekiwania określił krótko: mam zagrać typowego przedwojennego oficera, patriotę. Tradycja naszego przedwojennego wojska była wtedy jeszcze bardzo żywa. W 1939 r. mijało 20 lat od odzyskania niepodległości, inaczej się wtedy patrzyło na wojsko, to było dla mnie oczywiste. Wiedziałem, jak mam grać. Postawa Dąbrowskiego w czasie obrony Westerplatte była dla mnie całkowicie zrozumiała.

K.Z.: W filmie wyraźnie ukazano różnicę zdań między mjr. Sucharskim a kpt. Dąbrowskim. Mieli odmienne podejście do kontynuowania walki.

A.B.: No tak, Dąbrowski chciał walczyć do końca, a major zdecydował się poddać. Myślę, że przedstawienie w filmie tych dwóch racji było jego największą zaletą. Decyzja o kapitulacji nie została podjęta od razu, tych siedem dni obrony było więc zwycięstwem Dąbrowskiego. Równocześnie zwyciężyła racja Sucharskiego, bo przecież nie można było doprowadzić do unicestwienia żołnierzy. Różewicz nie był nachalny. Chciał nam tylko powiedzieć: zastanówcie się nad tym. To był wielki, moralny dylemat w 1939 r., ale aktualny też wtedy, gdy film wchodził na ekrany.

K.Z.: Czy któraś z tych postaw była Panu bliższa?

A.B.: Obydwie były i są cenne. Taki, jak sądzę, przekaz przynosił ten obraz. Trzeba było tylko te dwa podejścia odpowiednio zsynchronizować. Ukazanie zderzenia tych postaw było Polakom potrzebne po wojnie.

K.Z.: Czy zapamiętał Pan jakieś ciekawe zdarzenia z pracy na planie?

A.B.: Wszyscy byliśmy bardzo emocjonalnie zaangażowani i wiedzieliśmy, co mamy robić. Z samej pracy zdjęciowej pamiętam niewiele. Przypominam sobie scenę, gdy grany przeze mnie kpt. Dąbrowski odpoczywa. Sen przerywa bombardowanie, pęka strop. Prosto na głowę, prosto na moje oczy leci tynk. Tyle na mnie z góry sypnięto tego pyłu i cementu, że dwie godziny czyszczono mi mundur. Byłem autentycznie przestraszony, ale efekt był chyba nie najgorszy, bo scena weszła do filmu.

K.Z.: Obraz zdobył duże uznanie i popularność. W prasie udzielał się jednak reżyser, scenarzysta Jan Józef Szczepański i odtwórca roli mjr. Sucharskiego – Zygmunt Hübner. Z Panem nikt nie przeprowadzał wywiadów?

A.B.: Nie wiem, dlaczego tak się stało. Na planie była dziennikarka, która miała ze mną porozmawiać. Nie chciałem, żeby mi przerywała, więc odmówiłem. Może to potem zaważyło? Wystąpiłem tylko w Radiu Kraków w audycji o filmie. Na premierze w Pałacu Kultury stawili się westerplatczycy, m.in. por. Leon Pająk. Po emisji zapaliło się światło, rozległy się brawa. Pająk podszedł i powiedział: „Dziękuję Ci, Kuba” – tak zwracano się do kpt. Dąbrowskiego. Nazwanie mnie tym zdrobnieniem było najwyższym komplementem, jaki mogłem usłyszeć.

K.Z.: Czy rola w tym filmie miała wpływ na Pańską dalszą karierę zawodową?

A.B.: Nie wiem, ale faktem jest, że zagrałem w ponad stu filmach i serialach, i to głównie w mundurze. Byłem m.in. gen. Władysławem Andersem2, płk. Kuklinowskim w Potopie3. Reżyserzy wiedzieli, że zagram właściwie, umiałem też podpowiedzieć dialogi.

K.Z.: Zdarzyło się Panu odmówić jakiejś roli?

A.B.: W filmie Wyzwolenie, epopei o walce Armii Czerwonej z III Rzeszą4, kręciliśmy scenę, gdy Armia Czerwona dochodzi do Bugu. W scenariuszu było napisane, że pierwsi przez rzekę przechodzą Sowieci. Na planie postanowiłem zaprotestować. Nakrzyczałem na sowieckiego generała, że po tamtej stronie jest Polska, że polskie oddziały powinny wejść pierwsze. Scenę z filmu wycięto, a ja się w nim w ogóle nie pojawiłem. Pamiętam też, że odmówiłem udziału w serialu Stawka większa niż życie5. Miałem zagrać esesmana. Ostatnio zaproponowano mi rolę płk. Sobocińskiego w filmie Tajemnica Westerplatte6. Nie przyjąłem, bo sam Pan rozumie: siedemdziesięcioletni aktor miałby zagrać przedwojennego polskiego oficera-pułkownika?

K.Z.: Gdyby miał Pan dziś ocenić swój udział w filmie Stanisława Różewicza i swoją aktorską drogę?

A.B.: Myślę, że to był bardzo dobry film, a z mojej aktorskiej drogi mogę być zadowolony. Można, jeśli się chce, w miarę godnie uprawiać ten zawód. Miałem opinię rogatej duszy, nie pragnąłem zostać gwiazdą. Dumny jestem z tego, że na zdjęcia próbne nigdy nie chodziłem. Jakoś tak się zawsze działo, że ktoś dzwonił i mówił: „Jesteś potrzebny”. Dlatego gdybym miał podać moją dewizę zawodową, rzekłbym: Arkadiusz Bazak – aktor potrzebny.

1 Arkadiusz Bazak. Historia życia, „Super Express”, 27 II 2012, www.se.pl/rozrywka/plotki/arkadiusz-bazak-w-dziecinstwie-przesladowalo-mnie-ub-historia-zycia_229831.html.

2 Katastrofa w Gibraltarze (1983), film fabularny, reż. B. Poręba.

3 Potop (1974), film fabularny, reż. J. Hoffman.

4 Wyzwolenie (1969), film fabularny, reż. J. Ozierow. Siedmiogodzinna współprodukcja (ZSRS, Polska, NRD, Włochy) uznawana za najdroższą w dziejach sowieckiej kinematografii.

5 Stawka większa niż życie (1967), serial fabularny, reż. J. Morgenstern.

6 Tajemnica Westerplatte (2013), film fabularny, reż. P. Chochlew.

Summary

The origin of the issues discussed in this book is a belief that, in the case of Westerplatte, which constitutes one of the most important elements of the Polish historical identity, we are dealing with a phenomenon which goes much beyond the traditionally understood object of historical research. The analysis of the military aspects of the defence of the peninsula in September 1939 led the author to the conclusion that the defence of the Military Transit Depot did not have a significant impact on the course of the September Campaign. In that case, why did Westerplatte become a symbol of September 1939 and a component of the historical canon of Poles? What were the reasons for that? What mechanisms were in operation? Looking further: who influenced the functioning of knowledge on the defence of the Depot and for what purpose? What were the underlying principles for the process of the accrual of new senses and significances around Westerplatte? What did the memory of Westerplatte become in the years following its functioning?

To take up a position in relation to the set of questions identified in that way, it was necessary to redefine the object of interest and direct research in a completely new direction. It meant looking for references of the phenomenon of Westerplatte as it relates to the issue of social memory and undertaking research in the so-called second degree history.

The fundamental purpose of the work was to take up a position in relation to a set of questions concerning the origin and functioning of the Westerplatte site of memory in the years 1945–1989. The point was to examine the significances and senses assigned to that event ex post, forming in the complicated longue durée process.

In the course of research, a directive was formed to analyse one after another the media that were of fundamental importance for the object of the study, which were presented in the thesis as separate, but interrelated cultural fields, forming together “a map of the site of memory”.

In the chapter entitled Sources of lieu de mémoire (forming the site of memory until 1945) the author identified triple sources of the lieu de mémoire, which form “a river of memory”, perceivable in a longer period of time. Those sources are:

– the romantic and heroic Polish Westerplatte, which came into existence as early as on 1 September 1939, formed by the activities of the authorities of the Second Polish Republic, which created it as a symbol of resistance for soldiers fighting on all fronts, and, in the context of international politics – as a proof of the steadfast will to remain on disputable territory and a kind of call to the Allies to fulfill their obligations. The example of Westerplatte was popularised by the Polish media: press and radio;

– the German visualization of the site of memory in the form of a film with the battleship Schleswig-Holstein firing shots (treated as the symbolic recapturing of Gdańsk, but, in time, primarily as the symbolic beginning of World War II on 1 September 1939 at 4:45 a.m.) and in the form of pictures taken by a propaganda team (photographs showing the surrender, underlining German courtesy towards Polish soldiers and their commander);

– the Soviet Westerplatte Project, introducing the site of memory from 1943 into the Communist historical canon, which meant assigning it with a Marxist provenance. The project was brought to Poland together with Red Army troops as a concept of communists in the USSR, who assumed that Depot defenders fell in 1939, and their memorable example can be used to improve the morale of Poles joining people’ s military units and to authenticate the origin of the new power on nationalistic grounds. From the beginning, the Soviet project also acted against the source described here as the first one, in particular ignoring and lying about the September circumstances and metaphors and creating a new communist symbolism for the site of memory. Its creators were well aware of the fact that its “own” Westerplatte had to be introduced gradually, in a long-term process, through various media of historical remembrance (the press, poetry, pictures, giving names to military units etc.).

The following part of the book contains an analysis of the most important media of memory which preceded the deliberations on Westerplatte in historiography and historical publications. The book also presents the role of literature in the process of forming the site of memory, the presence of Westerplatte in film and theatre, as well as the specificity of the topographic transformation of the site of memory, i.e. the battlefield of 1939. The chapter Westerplatte defenders as a memory group contains a description of the community of the former defenders and its functioning in relation to the memory studies phenomena that can be observed. In the final part, research outcomes were systematised and the deliberations concerning the site of memory in total were presented in synthesis.

The author was aware when undertaking the analysis of the site of memory within the most important media connected with it of the existence of interrelations between the examined spaces which formed together “the image of simultaneity” and coexisted in the universe of culture. Thus, creating “a map of the site of memory” became a discovery of its presence and a reaching of the centres in which the described site existed.

In the course of the research, a fundamental rule was to take into account the materials that had a decisive impact on the functioning of the site of memory. Due to the interdisciplinary nature of the research, it became necessary to use many professional works, supplementing the author’ s knowledge in the scope of literature, film, theatre and monument sculpture. The collected material has partially been used in other publications, but it has not been used from the point of view of memory science research.

The empirical research undertaken and the deliberations concerning the specific site of memory not only made it possible to characterise its multi-dimensional functioning and determine the mechanisms of its transformations. Out of the three identified sources of the site of memory, two turned out to be the most important: the romantic-heroic source and the Soviet one. The substance of the site of memory, crystallised in September 1939, were subject to deliberate decomposition and destruction in the communist process of transforming the souls of Poles. Thus, the fundamental conclusion drawn out of the research conducted is that the site of memory existed at the meeting point of the Polish and Soviet tradition with the reservation that the latter gradually pushed out the substance and values of the former. One of the final conclusions is also the conviction that, apart from the current legitimisation and political needs, expressed during ritual celebrations in September organised by the authorities, the need to cope with the still existing patriotic and romantic reminiscences of the site of memory was one of the basic reasons for creating more and more references and presence of the site of memory using various media.

The manner of research based on memory studies, presented in the book, may constitute a proposal of an exemplary methodological approach to other sites of memory and important comparative material in research on the multi-dimensional issue of the history of the Polish People’ s Republic.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN – Archiwum Akt Nowych

AFN – Archiwum Filmoteki Narodowej

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AIPN Gd – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

AK – Armia Krajowa

AMW – Archiwum Melchiora Wańkowicza

AP Szczecin – Archiwum Państwowe w Szczecinie

ARD – Arbeitsgemeinschaft der öffentlich-rechtlichen Rundfunkanstalten der Bundesrepublik Deutschland (Związek Niemieckich Nadawców Publiczno-Prawnych)

AUJ – Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego

BBC – British Broadcasting Corporation (Brytyjska Korporacja Nadawcza)

BCh – Bataliony Chłopskie

BG PAN – Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk

BOP – Biuro Odbudowy Portów

BP – Biuro Polityczne (KC PZPR)

CAW – Centralne Archiwum Wojskowe

COP – Centralny Okręg Przemysłowy

DzU – Dziennik Ustaw

FJN – Front Jedności Narodu

gestapo – Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa)

Gławlit – Gławnoje Uprawlenije po diełam Litieratury i Izdatielstw (Główny Zarząd do spraw Literatury i Wydawnictw)

GZP – Główny Zarząd Polityczny (WP)

KBWE – Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KC – Komitet Centralny

KL – Konzentrationslager

Komintern – Kommunisticzeskij Intiernacyonał (Międzynarodówka Komunistyczna)

KP – Kompania Propagandowa (Propaganda-Kompanie der Wehrmacht)

KPP – Komunistyczna Partia Polski

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KW – Komitet Wojewódzki

KW MO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KZWM – Kieleckie Zakłady Wyrobów Metalowych

LSB – Ludowa Straż Bezpieczeństwa

LZK – Ludowy Związek Kobiet

MO – Milicja Obywatelska

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

NKWD – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF – Niemiecka Republika Federalna zob. RFN

NSDAP – Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei)

NSZZ „Solidarność” – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”

OCD – (łac.) Ordo Fratrum Carmelitarum Discalceatorum Beatae Mariae Virginis de Monte Carmelo (łacińska nazwa zakonu karmelitów
bosych)

OKH – Oberkommando des Heeres (Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych)

OKW – Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych)

ORP – Okręt Rzeczypospolitej Polskiej

PAN – Polska Akademia Nauk

PAP – Polska Agencja Prasowa

PAT – Polska Agencja Telegraficzna

PKF – Polska Kronika Filmowa

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

POP – Podstawowa Organizacja Partyjna

PPR – Polska Partia Robotnicza

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

profspiłka – profiessionalnaja spiłka (związek zawodowy)

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RAF – Royal Air Force (Królewskie Siły Lotnicze)

RFN – Republika Federalna Niemiec

RP – Rzeczpospolita

RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

SB – Służba Bezpieczeństwa

Schupo – Schutzpolizei (Policja Ochronna)

SSM – Szkoła Specjalistów Morskich

TPPR – Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej

UB – Urząd Bezpieczeństwa

UFA – Universum Film AG (niemiecka wytwórnia filmowa)

USA – Stany Zjednoczone

VM – Virtuti Militari

WAP – Wojskowa Akademia Polityczna

WDR – West Deutsche Rundfunk

WIH – Wojskowy Instytut Historyczny

WiN – Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”

WK – Wojewódzki Komitet (FJN)

WKKP – Wojewódzka Komisja Kontroli Partyjnej

WKP(b) – Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików)

WMG – Wolne Miasto Gdańsk

WP – Wojsko Polskie

WRN – Wojewódzka Rada Narodowa

WST – Wojskowa Składnica Tranzytowa

WTK – „Wrocławski Tygodnik Katolików”

ZBoWiD – Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

ZG – Zarząd Główny

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZMS – Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW – Związek Młodzieży Wiejskiej

ZNP – Związek Nauczycielstwa Polskiego

ZO – Zarząd Okręgu (ZBoWiD)

ZPP – Związek Patriotów Polskich

ZSRS – Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZWZ – Związek Walki Zbrojnej

ZZK – Związek Zawodowy Kolejarzy

Bibliografia

I. Źródła

Archiwa

Archiwum Akt Nowych

Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

Wydział Propagandy i Agitacji

Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

Archiwum Filmoteki Narodowej (w Warszawie)

zespół akt filmu Westerplatte

Polska Kronika Filmowa

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Archiwum Melchiora Wańkowicza (w Warszawie)

kolekcja „Westerplatte”

Archiwum Państwowe w Szczecinie

spuścizna Zbigniewa Flisowskiego

Archiwum Polskiego Radia (w Warszawie)

kolekcja „Kampania Wrześniowa”

Archiwum Radia Wolna Europa (w Warszawie)

audycje poświęcone wojnie obronnej 1939 r.

Archiwum Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte

kolekcja zdjęć

relacje i wspomnienia

Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego

spuścizna Janiny Skowrońskiej-Feldmanowej

Biblioteka Gdańska Polskiej Akademii Nauk

materiały do dziejów obrony Westerplatte

Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie

zespół akt Westerplatte

Narodowe Archiwum Cyfrowe

kolekcja zdjęć

Zbiory prywatne

Czesława Nowaka, Krystyny Sławskiej i Marii Sławskiej-Bonarskiej, Tomasza Sudoła, Magdaleny Tuszyńskiej, Mariusza Wójtowicza-Podhorskiego

Zbiory autora

kolekcja zdjęć i widokówek z Westerplatte

korespondencja e-mailowa z Czesławem Nowakiem, Ryszardem Paciejewskim, Mariuszem Wójtowiczem-Podhorskim i Aleksandrą Ziółkowską-Boehm

notatki ze spotkań z Władysławem Stopińskim, Stanisławem Dąbrową-Kostką

Prasa

„ABC Nowiny Codzienne” 1939

„Czas 7” 1939

„Dobry Wieczór! Kurjer Czerwony” 1939

„Dziennik Bałtycki” 1946–1987, 1989

„Dziennik Białostocki” 1939

„Dziennik Kresowy” 1939

„Dziennik Polski” 1939

„Dziennik Ludowy i Powszechny” 1939

„Ekran” 1967–1969

„Express Poranny” 1939

„Film” 1967–1969

„Gazeta Polska” 1939

„Goniec Warszawski” 1939

„Ilustrowany Kuryer Codzienny” 1939

„Kino” 1967–1968

„Kurier Kielecki” 1939–1940

„Kurjer Warszawski” 1939

„Kurjer Poranny” 1939

„Kurjer Wileński” 1939

„Mały Dziennik” 1939

„Nasz Przegląd” 1939

„Nowe Widnokręgi” 1941–1945

„Polska Zbrojna” 1939

„Robotnik. Centralny Organ PPS” 1939

„Słowo” 1939

„Telegram Wieczorny” 1939

„Tempo Dnia” 1939

„Trybuna Ludu” 1949, 1959, 1969–1971, 1979, 1981, 1987–1989

„Wiadomości Literackie” 1939

„Wieczorna Gazeta Wileńska” 1939

„Wieczór Warszawski” 1939

„Żołnierz Polski w Kampanji Wrześniowej” 1940–1944

Filmy

Czterej pancerni i pies (1966: odc. 1–8; 1969–1970: odc. 9–21, serial telewizyjny, reż. K. Nałęcki).

Gdańsk ’39 (1989, serial telewizyjny: 4 odc., reż. Z. Kuźmiński, K. Chodura).

Korespondent Bryan (Polska/USA 2010, film dokumentalny, reż. E. Starky).

Lwy Westerplatte 1989–1996 (1997, film dokumentalny, reż. K. Pulkowski).

Między wrześniem a majem (1969, film dokumentalny, reż. R. Wionczek).

Orzeł (1959, film fabularny, reż. L. Buczkowski).

Spojrzenie na Wrzesień (1970, film dokumentalny, reż. M. Sieński).

Westerplatte (1967, film fabularny, reż. S. Różewicz).

Żołnierze Westerplatte (1988, film dokumentalny, reż. E. Wojtara).

Źródła publikowane

„Dopiero przyszłość pokaże” (fragment scenariusza J.J. Szczepańskiego), „Gazeta Pomorska”, 31 VIII – 1 IX 1974.

Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” 08.09. – 2.10.1939 r., tłum. i oprac. J. Żebrowski, Toruń 1999.

Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” od 24.08. do 02.10.1939 r. oraz Załączniki [w:] Zanim poddał się Hel. Niemiecki dokument z 1939 roku, tłum. i oprac. J. Żebrowski, Łódź 2003.

Dziennik działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein” od 25.08. do 7.09.1939, wstęp J. Roszko, tłum. i oprac. J. Roszko, J. Żebrowski, Kraków 1995.

Dziennik okrętowy pancernika „Schleswig-Holstein”: 25 sierpnia – 7 września 1939 r. Dokument Kriegsmarine z 1939 r. oraz Załączniki, tłum. i oprac. J. Żebrowski, Rzeszów 2008.

Guz E., Jak Goebbels przygotowywał Wrzesień, Warszawa 1969.

Homilia Jana Pawła II w czasie liturgii słowa skierowana do młodzieży zgromadzonej na Westerplatte w dn. 12 VI 1987 [w:] W. Kluz, Honor. Major Henryk Sucharski, Warszawa 1989.

Kunert A.K., Rzeczpospolita Walcząca. Wrzesień–grudzień 1939. Kalendarium, Warszawa 1993.

Kunert A.K., Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1940. Kalendarium, Warszawa 1997.

Kunert A.K., Rzeczpospolita Walcząca. Styczeń–grudzień 1941. Kalendarium, Warszawa 2002.

Kunert A.K., Rzeczpospolita Walcząca. Powstanie Warszawskie 1944. Kalendarium, przedm. W. Bartoszewski, Warszawa 1994.

Młodzi o Westerplatte, wybór J. Eljasiak, Warszawa 1969.

Prawdziwa historia Polaków. Ilustrowane wypisy źródłowe 1939–1945, t. 1–3, oprac. D. Baliszewski, A.K. Kunert, Warszawa 1999–2000.

Raina P., Wizyty apostolskie Jana Pawła II w Polsce. Rozmowy przygotowawcze Watykan–PRL–Episkopat, Warszawa 1997.

Wasilewska W., O wolną i demokratyczną. Wybór artykułów, przemówień i listów, oprac. Z. Kumoś, T. Siergiejczyk, E. Syzdek, Warszawa 1985.

Westerplatte 4:48. Dokument Kriegsmarine, oprac. J. Żebrowski, Ciechocinek 2010.

Wspomnienia, relacje, listy

Adamski J., Cracoviae A.D. 1946–1952 [w:] Wspomnienia o K.I. Gałczyńskim, red. A. Kamieńska, J. Śpiewak, Warszawa 1961.

Berling Z., Wspomnienia, t. 1–3, Warszawa 1990–1991.

Broniewska J., Tamten brzeg mych lat, Warszawa 1973.

Čirlič B., Bohaterski czyn garstki obrońców przechodzi do legendy, „Tygodnik Płocki” 1989, nr 38.

Dąbrowska M., Dzienniki, t. 2: 1933–1945, wybór, wstęp i oprac. T. Drewnowski, Warszawa 1988.

Dąbrowski F., Wspomnienia z obrony Westerplatte. Wspomnienia i dokumenty, wstęp i zał. M. Pelczar, Gdańsk 1957.

Dłużniewska S., Pamiętnik warszawski, Warszawa 1965.

Dybiec A., Nie wiem dlaczego, ale nie bałam się śmierci, „Gazeta Wyborcza – Płock”, 27 XI 2009.

Flisowski Z., Między Marsem a Odysem, Warszawa 1986.

Goebbels J., Dzienniki, t. 2: 1939–1943, Warszawa 2013.

Gorzka prawda o Westerplatte (wspomnienia Zdzisława Kręgielskiego) [w:] L. Mazan, A to Polska właśnie, Kraków 1987.

Grosz W., Gdy rodziło się Wojsko Polskie, Warszawa 1954.

Gryczman J., Siedmiodniowa epopeja, „Zeszyty Nowodębskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego” 2000, z. 1.

Irzykowski K., Notatki z życia, obserwacje i motywy, wybór A. Dobosz, wstęp S. Kisielewski, Warszawa 1964.

Jong de [E.], Vor Hela, Gdingen und der Westerplatte [w:] Die Wehrmacht. Der Freiheitskampf des großdeutschen Volkes, oprac. K. Fischer, Berlin 1940.

Korespondencja dotycząca Westerplatte i westerplatczyków [w:] M. Borowiak, Westerplatte. W obronie prawdy, Warszawa 2008.

List Władysława Barana do Franciszka Dąbrowskiego, Sandomierz, 1960 [w:] J. Drużyńska, S.M. Jankowski, Wyklęte życiorysy, Poznań 2009.

Możdżeń Z., Niebo jest Szare, 1999, www.pilot.skarb.telsat.wroc.pl.

Niemczycka-Babel W., Lata wojny 1939–1945, www.lwow.com.pl/wanda/apokalipsa.html.

Pater W., Niepublikowana relacja kpt. mar. Zdzisława Kręgielskiego z obrony Westerplatte, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1990, nr 1–2.

Półtawska W., Beskidzkie rekolekcje. Dzieje przyjaźni księdza Karola Wojtyły z rodziną Półtawskich, Częstochowa 2009.

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1972–1975, Warszawa 2002.

Relacja Henryka Malinowskiego [w:] A. Czarski, Drugi szturm na Westerplatte, „Tygodnik Demokraty” 1969, nr 36.

Relacja niemieckiego oficera o walce na Westerplatte we wrześniu 1939 roku, oprac. M. Pelczar, Warszawa–Poznań 1974.

Relacja S.L. Mackiewicza z 20 maja 2010, Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, http://ahm.1944.pl/Stanislaw%20Longin_Mackiewicz/4.

Relacja Zofii Dillenius ps. „Jodła”, 23 III 2005, Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, www.old.1944.pl/index.php?a=site_archiwum&STEP=03&id=197&page=2.

Relacje westerplatczyków [w:] Westerplatte, oprac. Z. Flisowski, Warszawa 1974.

Różewicz S., Było, minęło… W kuchni i na salonach X Muzy, Warszawa 2012.

Sławski A. [W. Słaby], Ścieżka przez życie, Katowice 1995, mps.

Sucharski H., List z Westerplatte do siostry z 1 IX 1939 r. Notatki z obrony Westerplatte, wstęp i oprac. Z.L. Pszczółkowska, Gdańsk 1989.

Szczepański J.J., Dziennik, t. 3: 1964–1972, Kraków 2013.

Trendota M., Ruch ludowy w powiecie chełmskim, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1973, nr 15.

Tymiński J., Ten wrzesień trwał sześć lat. Wspomnienia z lat 1939–1946, Warszawa 1980.

Weibel-Altmeyer H., Das erste Todes-kommando des Zweiten Weltkriegs, „Quick”, 28 VIII 1974.

Westerplatte. Wspomnienia, relacje, dokumenty, wstęp i oprac. Z. Flisowski, Warszawa 1959.

Wspomnienia Aleksandra Ślusarza spisane przez Krzysztofa Wasilewskiego, www.chem.univ.gda.pl/~tomek/wartownia.

Wspomnienia Krystyny Sławskiej (bratanicy Mieczysława Słabego) [w:] K. Zajączkowski, Lekarz z Westerplatte. Major Mieczysław Mikołaj Słaby. 1905–1948, Rzeszów 2008.

Wspomnienia obrońcy Westerplatte (Ignacego Zarębskiego), oprac. S. Fabiszewski, „Ogniwo” – dodatek tygodniowy do „Nowego Świata”, cz. 1, 20 VII 1968; cz. 2, 27 VII 1968; cz. 3, 2 VIII 1968.

Wspomnienia Tomasza Plucińskiego, www.chem.univ.gda.pl/~tomek/wartownia.

Znaki pamięci. Listy westerplatczyków (1940–1993), oprac. S. Górnikiewicz-Kurowska, Gdańsk 1994.

Żeromski S., Dzienniki, t. 6, przedmowa i oprac. J. Kądziela, Warszawa 1966.

Żygulski K., Jestem z lwowskiego etapu, Warszawa 1994, http://home.comcast.net/~julsta/zygulski/zygulski.pdf.

II. Opracowania, artykuły

Aksamitowski A. i in., Wielka ilustrowana encyklopedia Powstania Warszawskiego, t. 1: Działania zbrojne, red. nauk. P. Rozwadowski, słowo wstępne J. Kłoczowski, Warszawa 1997.

Albo szambo, albo piedestał. Z prof. dr. hab. Adamem Suchońskim, historykiem, specjalistą dydaktyki historii z Uniwersytetu Opolskiego i Wyższej Szkoły Zarządzania i Administracji, rozmawia Barbara Stankiewicz, „Indeks” 2008, nr 7–8.

Antologia polskiej poezji podziemnej 1939–1945, oprac. J. Szczawiej, Warszawa 1957.

Antoniewicz G., Zdjęcia osobistego fotografa Hitlera, Heinricha Hoffmana, „Dziennik Bałtycki”, 2 IX 2011.

Arendt H., Myślenie, tłum. H. Buczyńska-Garewicz, Warszawa 2002.

Assmann J., Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, wstęp i red. R. Traba, Warszawa 2008.

Assmann J., Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa, „Borussia” 2003, nr 29.

Assorodobraj N., Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i proporcje badawcze, „Studia Socjologiczne” 1963, nr 2.

Azembski M., Siedem dni Westerplatte, „Żołnierz Wolności”, 14 I 1956.

Azembski M., Taki był początek, „Świat” 1954, nr 36.

Azembski M., Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 26–27 VIII 1956.

Bachmann K., Wbrew społecznym trendom? Dlaczego niemiecka polityka historyczna była i będzie skuteczniejsza od polskiej, „Komentarze” 2006, nr 8.

Bachórz J., „Złączyć się z burzą…”. Tuzin studiów i szkiców o romantycznych wyobrażeniach morza i egzotyki, Gdańsk 2005.

Baczko B., Wyobraźnia społeczna, wyobrażenia społeczne [w:] B. Baczko, Wyobrażenia społeczne. Szkice o nadziei i pamięci zbiorowej, tłum. M. Kowalska, Warszawa 1994.

Bartelski L.M., Cień wojny. Eseje, Warszawa 1983.

Bartelski L.M., Pamięć żywa, Warszawa 1977.

Bednarek S., Jeśli nie miejsca pamięci, to co? O badaniach pamięci, „Kultura Współczesna” 2010, nr 1.

Berger P.L., Luckmann T., Społeczne tworzenie rzeczywistości, tłum. J. Niżnik, Warszawa 1983.

Berlewicz A., Zakłócone pojednanie, „Polska Zbrojna” 1993, nr 198.

Bez mitów – mówi Jan Józef Szczepański, „Film” 1974, nr 22.

Bielecki Z., Bigoszewska W., Jońca A., Komornicki S., Wojsko Polskie 1939–1945. Barwa i broń, Warszawa 1984.

Bigoszewska W., Sztandary ludowego Wojska Polskiego: 1943–1974, Warszawa 1974.

Bloch M., Pochwała historii, czyli O zawodzie historyka, tłum. W. Jedlicka, Warszawa 1962.

Błuszkowski J., Stereotypy narodowe w świadomości Polaków. Studium socjologiczno-politologiczne, Warszawa 2003.

Bocheński J.M., Patriotyzm, męstwo, prawość żołnierska, Warszawa–Komorów 1999.

Bocheński J.M., Sto zabobonów, Paryż 1987.

Bogusławski A., Dwie dobre książki, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 27 XII 1947.

Bokszański Z., Stereotypy a kultura, Warszawa 1997.

Borowiak M., Westerplatte. W obronie prawdy, Warszawa 2008.

Borowski E., Ewolucja stosunków polsko-gdańskich na tle orzecznictwa organów Ligi Narodów, „Rocznik Prawniczy Wileński” 1938.

Bourdieu P., Passeron J.-C., Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, tłum. E. Neyman, Warszawa 2006.

Braudel F., Historia i socjologia [w:] F. Braudel, Historia i trwanie, tłum. B. Geremek, przedmowa B. Geremek, W. Kula, Warszawa 1971.

Brudnicki J.Z., Wstęp [w:] J. Zawieyski, Dramaty I, oprac. J.Z. Brudnicki, B. Wit, Warszawa 1985.

Brzoza C., Sowa A.L., Historia Polski 1918–1945, Kraków 2006.

Budzik M., Kapłan od serca. Rozmowa z ks. dr. Ryszardem Banachem, „Przegląd Regionalny” 2011, nr 11.

Burkot S., Literatura polska po 1939 roku, Warszawa 2007.

Buryła S., Legenda Westerplatte w tekstach literackich [w:] Niepiękny wiek XX. Profesorowi Tomaszowi Szarocie w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. B. Brzostek i in., Warszawa 2010.

Bykowska S., Gdańsk – miasto (szybko) odzyskane, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2005, nr 9–10.

Bystroń J.S., Megalomania narodowa, Warszawa 1995.

Cegły z Westerplatte posłużyły do budowy obozu w Stutthofie, „Dziennik Bałtycki”, 4 IX 1957.

Cenckiewicz S., Bronię Katelbacha!, „Życie”, 18–19 IX 2004.

Cenckiewicz S., Melchiora Wańkowicza kręta droga do Polski Ludowej, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 2.

Cenckiewicz S., Melchiora Wańkowicza kręta droga do Polski Ludowej [w:] S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki: szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004.

Cenckiewicz S., Oczami bezpieki: szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004.

Cenckiewicz S., Sedno sporu, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 5.

Chrobaczyński J., „Nie okrył się niesławą naród polski”. Społeczne aspekty września 1939 roku, Kraków 2002.

Chudy W., Prawda narodu i poczucie ojczyzny, „Arcana” 2001, nr 37.

Chwastyk-Kowalczyk J., Świat bez granic…, „Rocznik Bibliologiczno-Prasoznawczy” 2010, t. 2/13.

Cichmiński A., Polskiej Kroniki Filmowej czar..., 1 XII 2008 , www.stopklatka.pl/wydarzenia/wydarzenie.asp?wi=50889.

Cieśliński M., Piękniej niż w życiu. Polska Kronika Filmowa: 1944–1994, Warszawa 2006.

Condry J., Popper K., Telewizja. Zagrożenia dla demokracji, Warszawa 1996.

Czerkawski A., Dunin-Wąsowicz M., Westerplatte, Warszawa 1967.

Czy bohaterstwo jest fotogeniczne. Rozmowa z J.J. Szczepańskim, „Tygodnik Powszechny” 1967, nr 25.

Daszczyński R., Gondek B., Westerplatte w cieniu teczki, „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 23 XI 2005.

Dąbrowski F., Grodecki S., Westerplatte: z walk o Wybrzeże w 1939 roku, Gdynia 1945.

Derdzikowski W., Westerplatte w ogniu, „Głos Uczelni” 1958, nr 2.

Dmitrów E., Pamięć i zapomnienie w stosunkach polsko-niemieckich, „Przegląd Zachodni” 2000, nr 1.

Doczekalski P., Nie będzie nigdy Niemiec Polakowi bratem. Obraz Niemców w propagandzie PRL, „Pamięć i Przyszłość” 2009, nr 1/3.

Drewniak B., Kultura w cieniu swastyki, Poznań 1969.

Droga Majora Sucharskiego przez Gdańsk. Bukiet narodowej pamięci, „Dziennik Bałtycki”, 1 IX 1971.

Drozdowski B., Klaczyński Z., Polska w filmie dokumentalnym: 1960–1973, Warszawa 1975.

Dróżdż K.H., Kulisy walk o Westerplatte w korespondencji szwedzkiego historyka, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2014, nr 3.

Dróżdż K.H., Obrona Westerplatte. Bohaterstwo a rozsądek. Postawa majora Henryka Sucharskiego podczas obrony Westerplatte w 1939 roku w świetle nowych dokumentów, „Kultura i Biznes” 2012, nr 63.

Dróżdż K.H., Przyczynek do badań nad stanem liczbowym załogi Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte we wrześniu 1939 r., „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2013, nr 2.

Drużyńska J., Jankowski S.M., Wyklęte życiorysy, Poznań 2009.

Drzemczewski J., Frontem do Bałtyku, „Pomerania” 2010, nr 2.

Drzycimski A., Major Henryk Sucharski, Wrocław 1990.

Drzycimski A., Narody, tracąc pamięć, tracą życie, „W Drodze” 1989, nr 9.

Drzycimski A., Przed szturmem, Gdańsk 2009 („Westerplatte 1939”).

Drzycimski A., Westerplatte, t. 1–2, Gdańsk 2014.

Drzycimski A., „Zbierzcie ułomki, które pozostały, aby nie zginęły”, „W Drodze” 1984, nr 11.

Drzycimski A., Górnikiewicz S., Wojna zaczęła się na Westerplatte, Gdańsk 1979.

Drzycimski A., Górski J., Reduta Westerplatte, Gdańsk 2014.

Dudek A., Ślady PeeReLu, Kraków 2000.

Dutkowski L., Uwagi do książki Rafała Witkowskiego pt. „Na lądzie i morzu”, „Biuletyn Historyczny” Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni 2003, nr 18.

Dyskant J.W., Jak komandor Gustaw Kleikamp zdobywał Westerplatte (w świetle dziennika działań bojowych pancernika „Schleswig-Holstein”), „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1996, nr 3.

Dzianisz P., Model J., Tu na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 2 IX 1971.

Dzianisz P., Model J., Ziemia ojczysta wita prochy sławnego żołnierza, „Głos Wybrzeża”, 28–29 VIII 1971.

Encyklopedia Rewolucji Październikowej, red. L. Bazylow, J. Sobczak, Warszawa 1987.

Fabiszewski S., Jak kapitulowało Westerplatte, „Wiadomości” (Londyn) 1962, nr 28/850.

Fabiszewski S., Westerplatte 1939, „Tydzień Polski” (Londyn), 3 IX 1960.

Fengler B., Wojskowa składnica tranzytowa na Westerplatte w Gdańsku w latach 1925–1932, „Biuletyn Historyczny Wydziału Historycznego Zarządu Politycznego Marynarki Wojennej” 1972, nr 3.

Fengler B., Wojskowa składnica tranzytowa na Westerplatte w Gdańsku w latach 1933–1939, „Biuletyn Historyczny Wydziału Historycznego Zarządu Politycznego Marynarki Wojennej” 1973, nr 4.

Fenikowski F., Pod tarczą Sobieskiego: wędrówki po Trójmieście, Warszawa 1971.

Ferro M., Kino i historia, tłum. T. Falkowski, Warszawa 2011.

Filipowicz S., Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988.

Flisowscy M. i Z., Bastion u wrót Gdańska, Warszawa 1985.

Flisowski Z., Czwarta czterdzieści pięć, Warszawa 1967.

Flisowski Z., Historia żywa, „Żołnierz Polski”, 10 IX 1967.

Flisowski Z., O „Obrońcach Westerplatte”, „Nowe Książki” 1958, nr 2.

Flisowski Z., Po prostu Westerplatte, „Życie Warszawy”, 10–11 IX 1967.

Flisowski Z., Pomorze. Reportaż z pola walki, Warszawa 1973.

Flisowski Z., Tu na Westerplatte, Warszawa 1968.

Flisowski Z., Wstęp [w:] Westerplatte, oprac. Z. Flisowski, Warszawa 1974.

Franaszek A., Od Bieruta do Herlinga-Grudzińskiego. Wykaz lektur szkolnych w Polsce w latach 1946–1999, Warszawa 2006.

François É., Jeszcze raz o historii i pamięci, „Kultura Współczesna” 2010, nr 1.

Freud Z., Konstrukcje w analizie [w:] Pamięć w filozofii XX wieku, red. Z. Rosińska, Warszawa 2006.

Gałczyński K.I., Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, „Tygodnik Powszechny” 1945, nr 4.

Garbień K., Drugi margines Westerplatte, „Życie Warszawy”, 8 IX 1967.

Garbień K., Po ostatnim szturmie. Wywiad z por. Stefanem Grodeckim, „Film” 1967, nr 38.

Gaul J., Nowe polskie mitologie, „Odra” 1995, nr 11.

Gdańsk w literaturze: bibliografia od roku 997 do dzisiaj, t. 5: 1945–1979, red. L. Rybicki, oprac. zespół A. Fac, L. Rybicki, M. Smyl, Gdańsk 2007.

Gdańsk w literaturze: bibliografia od roku 997 do dzisiaj, t. 6: 1980–1989, red. L. Rybicki, oprac. zespół A. Fac, L. Rybicki, M. Smyl, Gdańsk 2010.

Gębala S., Listy z fiołkiem wobec nowomowy, referat wygłoszony 4 XII 2003 r. w Krakowie na Międzynarodowej Konferencji Naukowej zatytułowanej „Dzieło i życie K.I. Gałczyńskiego”, www.kigalczynski.pl/prace/konferencje/krakow2003/referaty/gebala.pdf.

Gliński M., Westerplatte, Gdańsk 1998.

Głowiński M., Nowomowa po polsku, Warszawa 1990.

Głowiński M., Przestrzenne tematy i wariacje [w:] M. Głowiński, Poetyka i okolice, Warszawa 1992.

Golka M., Pamięć społeczna i jej implanty, Warszawa 2009.

Gondek B., Zdjęcia skradzione z Westerplatte na aukcji, „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 15 IX 2004.

Gorzelski S., Siedem dumnych dni, „Życie Warszawy”, 5 IX 1967.

Górnikiewicz S., Lwy z Westerplatte, Gdańsk 1983.

Górnikiewicz S., Owiana legendą: historia Wartowni nr 1 na Westerplatte, Gdańsk 1984.

Górnikiewicz S., Z dokumentów o Westerplatte, Gdańsk 1988.

Grabowski S., Wstęp [w:] Wrzesień heroiczny. Antologia poezji o polskiej wojnie 1939, oprac. S. Grabowski, Warszawa 1995.

Grabski A.F., Dzieje historiografii, Poznań 2006.

Grabski A.F., Stalinowski model historiografii, „Dzieje Najnowsze” 1992, nr 3.

Grajewski A., Rosja i krzyż: z dziejów Kościoła prawosławnego w ZSRR, Katowice 1991.

Greczanik I., Symbol nieugiętości i patriotyzmu. Otwarcie Izby Pamięci Narodowej na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 30 VI 1974.

Grodecki S., Słowo o Westerplatte, „Życie Warszawy”, 17–18 IX 1967.

Grzesiuk-Olszewska I., Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945–1990, Warszawa 1995.

Gutarowska E., Materiały do dziejów obrony Westerplatte znajdujące się w zbiorach specjalnych Biblioteki Gdańskiej PAN, „Rocznik Gdański” 1982, t. 42, z. 2.

Hagge H., Westerplatte, Berlin 1961.

Halbwachs M., Społeczne ramy pamięci, tłum. i wstęp M. Król, Warszawa 1969.

Hendrykowska M., Film polski wobec wojny i okupacji. Tematy, motywy, pytania, Poznań 2011.

Hendrykowski M., Stanisław Różewicz, Poznań 1999.

Hera J., Europejczycy, „Arcana” 2004, nr 57.

Hirszowicz M., Neyman E., Społeczne ramy niepamięci, „Kultura i Społeczeństwo” 2001, t. 45.

Hobsbawm E., Wynajdywanie tradycji [w:] Tradycja wynaleziona, red. E. Hobsbawm, T. Ranger, tłum. M. Godyń, F. Godyń, Kraków 2008.

Horodyński D., Z Apulii na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 21–22 VIII 1971.

Hübner Z., Sztuka reżyserii, Warszawa 1982.

Hübner-Wojciechowska J., Społeczno-artystyczne warunki powstawania pomników w Polsce w latach 1945–1980, Warszawa 1986.

Iwaszkiewicz J., Sława i chwała, t. 2, Warszawa 1997.

Jabłoński R., Jak gazety dawały Polakom otuchę, „Rzeczpospolita”, 1 IX 2009.

Jałowiecki M., Wolne Miasto, Warszawa 2002.

Janion M., Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi, Warszawa 2000.

Janion M., Odnawianie znaczeń, Kraków 1980.

Janion M., Płacz generała. Eseje o wojnie, Warszawa 2007.

Janion M., Polski korowód [w:] Mity i stereotypy w dziejach Polski, red. J. Tazbir, Warszawa 1991.

Janion M., Wstęp [w:] Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa, wybór i oprac. M. Janion, Kraków 1979.

Janion M., Zmierzch paradygmatu [w:] M. Janion, „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś”, Warszawa 1996.

Jarniewicz J., Kartografowanie poezji, „Literatura na Świecie” 1994, nr 12.

Jedliński R., Miejsce Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w podręcznikach języka polskiego dla szkół podstawowych [w:] Dzieło i życie Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, t. 1, red. A. Kulawik, J.S. Ossowski, Kraków 2005.

jer, Prochy majora Henryka Sucharskiego spoczną na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 1 IX 1971 (Materiały z wystawy „Powrót majora. Major returns”, www.muzeum1939.pl).

Jerzy Pietrkiewicz. Inna wersja emigracji. Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej 11–12 maja 2000 roku w Toruniu, red. B. Czarnecka, J. Kryszak, Toruń 2000.

Jędrychowski S., Bilans pięciu lat, „Nowe Widnokręgi” 1944, nr 17.

Kaczmarek R., Historia Polski 1914–1989, Warszawa 2010.

Kalukin R., Blamaż z westerplatczykami, „Gazeta Wyborcza”, 5 X 1999.

Kałużyński Z., Wrzesień na Westerplatte, „Polityka” 1967, nr 35.

KAR, „A lato było piękne tego roku”, „Głos Nauczycielski”, 3 X 1967.

Kaszuba E., System propagandy państwowej II Rzeczypospolitej (1926–1939), „Dzieje Najnowsze” 2003, nr 3.

Kaszuba E., System propagandy państwowej obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1939, Toruń 2004.

Katka K., Polska prasa 70 lat temu, „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 31 VIII 2009.

Kaźmierska K., Ramy społeczne pamięci, „Kultura i Społeczeństwo” 2007, t. 51, nr 2.

Kąkolewski K., Wańkowicz krzepi. Wywiad-rzeka [z Melchiorem Wańkowiczem], Lublin 1987.

Kersten K., O niektórych metodach badania historii najnowszej (w odpowiedzi Władysławowi Górze), „Kwartalnik Historyczny” 1961, nr 4.

Kirchmayer J., Kampania wrześniowa, Warszawa 1946.

Klaczyński Z., „Westerplatte” (omówienie), „Film” 1984, nr 36.

Kluz W., Honor: mjr Henryk Sucharski, Warszawa 1989.

Kobylarz R., Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944–1989, Warszawa 2009.

Kochanowska E., Odeszli w cień, Gdańsk 1981.

Kochanowski J., Barwy września, „Polityka” 2009, nr 36.

Kochanowski J., Jak żyli Polacy?, „Polityka” 2009, nr 3, wydanie specjalne: Rok 1939.

Koerner M., Wiersze wybrane. 1939–1985, Edynburg–Katowice 1993.

Kończal K., Bliskie spotkania z historią drugiego stopnia [w:] Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, red. A. Szpociński, Warszawa 2009.

Kończal K., Co dwa stopnie to nie jeden. Kronika (nie)obecności „miejsc pamięci” w badaniach historycznych, „Zapiski Historyczne” 2008, t. 73, z. 3–4.

Kończal K., Polsko-niemieckie miejsca pamięci, czyli o nowym spojrzeniu na historię sąsiedztwa, „Kultura Współczesna” 2010, nr 1.

Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985.

Kopaliński W., Słownik symboli, Warszawa 1991.

Korczak K., Powrót majora do Gdańska, www.old.portalpomorza.pl/aktualnosci/2/16860.

Korzeniewski B., Pamięć zbiorowa we współczesnym dyskursie humanistycznym, „Przegląd Zachodni” 2005, nr 2.

Korzeniewski B., Przemiany pamięci zbiorowej a teoria kultury, Poznań 2007.

Korzeniewski B., Transformacja pamięci: przewartościowania w pamięci przeszłości a wybrane aspekty funkcjonowania dyskursu publicznego o przeszłości w Polsce po 1989 roku, Poznań 2010.

Kosiarz E., Pogoda W., Witkowski R., Westerplatte, Gdynia 1967.

Kospath-Pawłowski E., Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie. 1943–1945, Warszawa 2010.

Kościelak Z., Opieka z bezpieki, „Najwyższy Czas!” 2005, nr 49.

Kot W., Bohaterowie są zmęczeni, „Wprost” 1999, nr 11.

Kowalczyk J.R., Nawet Bóg jest po stronie artystów. W hołdzie Zygmuntowi Hübnerowi, „Rzeczpospolita”, 14 I 1999.

Kowalski J.Z., Bitwa o pamięć. Historia zmagań o pamięć powstania warszawskiego: 1944–1989, Warszawa 2005.

Kowalski L., Generał ze skazą, Warszawa 2001.

Kozłowicz W., Westerplatte, „Żołnierz Wolności”, 31 VIII 1981.

Koźniewski K., O trylogii Andrzeja Wajdy, „Polityka” 1958, nr 46.

Krajewska A.M., Siedem dni i sześć nocy. Obrona Westerplatte w publikacjach dla młodego czytelnika, „Guliwer. Czasopismo o książce dla dzieci” 2009, nr 1.

Krajewski M., Koryfeusz dobrej ziemi (biografia prof. Jerzego Pietrkiewicza), Rypin 2008.

Krawiec F., Trzeci apel obrońców Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 19 III 1957.

Krąpiec M.A., Znaki i rzeczywistość, „Człowiek w Kulturze” 1994, t. 4–5.

Król E.C., Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa 2006.

Kruszyński K., Zajączkowski K., Westerplatczycy z Bojkowa, Gliwice 2014.

Krzyś J., Służba medyczna obrony Westerplatte, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1986, nr 1.

Kubis B., Gorące lato 1939 w świadomości ówczesnych Polaków [w:] Z morza i Pomorza spojrzenie na wrzesień 1939: pamięć i odpowiedzialność, red. A. Drzewiecki, B. Siek, Toruń 2011.

Kula M., Między przeszłością a przyszłością. O pamięci, zapominaniu i przewidywaniu, Poznań 2004.

Kula M., Nośniki pamięci historycznej, Warszawa 2002.

Kuniczak W.S., The Thousand Hour Day, New York 1967.

Kurtyka J., Słowo wstępne [w:] E. Jakimek-Zapart, Nie mogłem inaczej żyć... Grypsy Łukasza Cieplińskiego z celi śmierci, Kraków 2007.

Kurzyna M., O Melchiorze Wańkowiczu – nie wszystko, Warszawa 1975.

Kuśmierski S., Propaganda Polskiej Partii Robotniczej w latach 1944–1948, Warszawa 1976.

Kuźmińska M., Krwią pisane, Warszawa 1948.

Kuźmiński C., Prochy komandora Franciszka Dąbrowskiego – na Westerplatte, „Za Wolność i Lud” 1981, nr 37.

Kwiatkowski M.J., Wrzesień 1939 w Warszawskiej Rozgłośni Polskiego Radia, Warszawa 1984.

Kwiatkowski P.T., Pamięć zbiorowa społeczeństwa polskiego w okresie transformacji, Warszawa 2008.

Kwiatkowski P.T., Nijakowski L.M., Szacka B., Szpociński A., Między codziennością a wielką historią: druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, wstęp P. Machcewicz, Gdańsk–Warszawa 2010.

Kwieciński Z., Socjopatologia edukacji, Warszawa 1992.

Lamentowicz W., Kulturowe aspekty legitymizacji monocentrycznych struktur politycznych [w:] Legitymizacja: klasyczne teorie i polskie doświadczenia, red. A. Rychard, A. Sułek, Warszawa 1988.

Le Goff J., Historia i pamięć, tłum. A. Gronowska, J. Stryjczyk, Warszawa 2007.

Ledóchowski A., Zarejestrować myślenie. Esej o Jerzym Wójciku, „Ekran” 1969, nr 1.

Lee Klein K., O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, t. 57, nr 3–4.

Legutko R., Esej o duszy polskiej, Kraków 2008.

Lenart J., O ideowe wartości literatury, Warszawa 1964.

Lesiakowski K., Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998.

Lewandowski E., Charakter narodowy Polaków i innych, Warszawa 2008.

Lewicki B.W., O analizie dzieła filmowego [w:] Analizy i interpretacje. Film polski, red. A. Helman, T. Miczka, Katowice 1984.

Lewicki B.W., Scenariusz: literacki program struktury filmowej, Łódź 1970.

Lewicki B.W., Rek J., Język filmu [w:] Kino i telewizja, red. B.W. Lewicki, Warszawa 1977.

Lipiński W., Śmigły-Rydz E., Wojna polsko-niemiecka: kampania wrześniowa w Polsce w roku 1939, Kraków 2008.

Lombarski J., Major Hubal. Legendy i mity, Radom 2011.

Lovell J., Polska, jakiej nie znamy. Zbiór reportaży o mniejszościach narodowych, Kraków 1970.

Lżej nam będzie umierać. Rozmowa z Tadeuszem Krepsem, „Gazeta Wyborcza”, 1 IX 2009.

Łazarz M., Czterej pancerni i pies. Przewodnik po serialu i okolicach, Wrocław 2006.

Maciejewski Ł., Nauka w szkole Conrada (rozmowa z J.J. Szczepańskim), „Kino” 2000, nr 11.

Maciejuk H., Ten, co na Westerplatte..., „Perspektywy” 1989, nr 35.

Mackiewicz J., Memel–Prag–Danzig, „Wiadomości Literackie” 1939, nr 31–32, wydanie specjalne: Gdańsk a Polska.

Mal S., Na Westerplatte, „Głos Wybrzeża”, 17 IX 1954.

Malczewska-Pawelec D., „Oni” – polscy ludzie Stalina. Rekonstrukcja wizji świata i człowieka polskiej elity władzy lat 1944–56, „Wieki Stare i Nowe” 2005, t. 4.

Malczewska-Pawelec D., Pawelec T., Rewolucja w pamięci historycznej. Porównawcze studia nad praktykami manipulacji zbiorową pamięcią Polaków w czasach stalinowskich, Kraków 2012.

Mamuszka F., Westerplatte. Przewodnik historyczny, Warszawa 1988.

Markiewicz H., Romanowski A., Skrzydlate słowa, Warszawa 1990.

Matuszewski R., Literatura polska w latach II wojny światowej [w:] idem, Polska literatura współczesna, Warszawa 1972.

Mauss M., Socjologia i antropologia, Warszawa 1973.

Mazur A., Ceremoniał promocyjny w wojsku polskim 966–1996, Warszawa 1997.

Meisner Z., Obrońcy Westerplatte, Warszawa 1957.

Michalski R., Obraz Rzeszy Niemieckiej na łamach polskiej prasy pomorskiej w Drugiej Rzeczypospolitej (1920–1939). Studium z dziejów kształtowania się stereotypu wiedzy o rozwoju niemieckiego nacjonalizmu, Toruń 2005.

Michałowski W.S., Testament barona, Warszawa 1972.

Michałowski Z., O, wrześniu ów!... (Wrzesień 1939 roku w Warszawie), Warszawa 1946.

Mickiewicz P., Westerplatte: fakty, mity, legenda, „Przegląd Morski” 2009, nr 6.

Mickiewicz P., Wolne Miasto Gdańsk w koncepcjach wojskowych i polityce II Rzeczypospolitej, Toruń 2000.

Migdalski P., „…w tej strażnicy Rzeczypospolitej”. Rejon Pamięci Narodowej Cedynia–Gozdowice–Siekierki, Szczecin–Poznań 2007.

Mikulski Z., Wstęp [w:] K.I. Gałczyński, Poezje, Lublin 1986.

Mity i stereotypy w dziejach Polski, red. J. Tazbir, Warszawa 1991.

Młynarz K., Romantyk z filmowego Westerplatte, „Głos Wielkopolski”, 22 I 1999.

Moje Westerplatte. Z Leonem Pająkiem rozmawia Tadeusz Wiącek, „Tu i Teraz” 1983, nr 38.

Moritz K., Nowy krzyż Virtuti Militari na Westerplatte, 8 XII 2010 r., http://historia.trojmiasto.pl/Nowy-krzyz-Virtuti-Militari-na-Westerplatte-n43932.html.

Moskwa J., Droga Karola Wojtyły, t. 2: Zwiastun wyzwolenia (1978–1989), Warszawa 2011.

Mostowicz A., Karambole na czerwonym suknie, Warszawa 2001.

Mroczko M., Recenzja: R. Witkowski, „Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy”, „Rocznik Gdański” 1981, t. 41, z. 2.

Musioł A., Westerplatte – Gemeinsamer Erinnerungsort oder gespaltenes Symbol?, Potsdam 2010.

Nawrocka B., „Kawalerowie Virtuti”, „Trybuna Ludu”, 8 X 1969.

Newcourt-Nowodworski S., Czarna propaganda. Polska, Niemcy, Wielka Brytania. Tajemnice największych oszustw II wojny światowej, tłum. J. Rumińska, Kraków 2008.

Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B., Psychologia poznawcza, Warszawa 2006.

Nietzsche F., Pożyteczność i szkodliwość historii dla życia [w:] F. Nietzsche, Niewczesne rozważania, tłum. L. Staff, Kraków 2003.

Niewińska A., Najważniejszy numer w 1939 r., „Rzeczpospolita”, 1 IX 2009.

Nora P., Czas pamięci, „Res Publica Nowa” 2001, nr 7.

Nowak R., Spotkanie Obrońców Westerplatte, „Morze” 1957, nr 5.

O decyzji dowódcy. Rozmowa z Zygmuntem Hübnerem, „Film” 1967, nr 38.

O sylwetce majora Sucharskiego w filmie Westerplatte i o innych problemach aktorskich… z Zygmuntem Hübnerem rozmawia Zbigniew Podgórzec, „Ekran” 1967, nr 36.

Olczyk E., Druga wojna światowa w świadomości współczesnych Polaków, „Kultura i Społeczeństwo” 1975, nr 2–3, 4.

Olszewska B., A „Pieśń…” wciąż legendę niesie… (Pieśń o żołnierzach z Westerplatte Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w polonistycznej edukacji dzieci i młodzieży) [w:] Po co nam Gałczyński? Szkice i studia, red. P. Kowalski, K. Łeńska-Bąk, Opole 2005.

Ordon S., Wojna obronna Polski w 1939 roku na Wybrzeżu i morzu w świetle prawa międzynarodowego, Wrocław–Kraków–Gdańsk 1974.

Osmańczyk E., Rzeczpospolita Polaków, Warszawa 1977.

Osmańczyk E., Sprawy Polaków, Katowice 1948.

Ossowski S., O ojczyźnie i narodzie (1935), Warszawa 1984.

Ostałowska L., Pojednanie na Lipowym Polu, „Gazeta Wyborcza”, 14 II 1995.

Ozimek S., Film polski w wojennej potrzebie, Warszawa 1974.

Paczkowski A., Peerelowska przeszłość w pamięci społecznej, historiografii i polityce [w:] A. Paczkowski, Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999.

Paczkowski A., Polacy pod obcą i własną przemocą [w:] S. Courtois i in., Czarna księga komunizmu: zbrodnie, terror, prześladowania, tłum. K. Wakar, Warszawa 1999.

Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008.

Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, red. A. Szpociński, Warszawa 2009.

Paradygmat pamięci w kulturze. Prace dedykowane Antoniemu Czyżowi, red. A. Borkowski, M. Pliszka, A. Ziontek, Siedlce 2005.

Pater W., Kmdr por. Franciszek Dąbrowski, „Bandera” 1987, nr 37.

Pawelec T., Metahistoria miejsc pamięci, „Szkice Archiwalno-Historyczne” 2011, nr 8.

Pawelec T., Pamięć historyczna jako screen memory [w:] Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008.

Pawełczyńska A., O istocie narodowej tożsamości. Polacy wobec zagrożeń, Lublin 2010.

Paźniewski W., Krajobrazy historii, „Rzeczpospolita”, 29 XI 2003.

Pertek J., Obrona Wybrzeża we wrześniu 1939 r. Stan badań, Gdańsk 1961.

Pertek J., Westerplatte, „Nowy Świat” (Nowy Jork), 20 VII 1968.

Piastowsko-komunistyczna satysfakcja? Obchody rocznic historycznych i świąt państwowych na Śląsku po II wojnie światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2008.

Piecuch H., Akcje specjalne. Od Bieruta do Ochaba, Warszawa 1996.

Pierwsza monografia Szkoły Podstawowej w Gościnie imienia majora Henryka Sucharskiego, red. M. Fidos i in., „Drzazga” 2010.

Pietrkiewicz J., Westerplatte, „Polska Zbrojna”, 3 IX 1939.

Pietrzak H., Następstwa i efekty stereotypowego postrzegania człowieka i świata społecznego, Rzeszów 2002.

Piotrowski A., Tożsamość zbiorowa jako temat dyskursu polityki. Dwa przemówienia parlamentarne – analiza przypadku [w:] Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, red. M. Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski, Kraków 1997.

Poezja Polski Walczącej 1939–1945. Antologia, t. 1, oprac. J. Szczawiej, Warszawa 1974.

Pogoda W., Witkowski R., Westerplatte, Kraków 1964.

Pollack J., Jeńcy polscy w hitlerowskiej niewoli, Warszawa 1982.

Polska kultura literacka Lwowa lat 1939–1941. Ze Lwowa i o Lwowie. Lata sowieckiej okupacji w poezji polskiej. Antologia utworów poetyckich w wyborze, oprac. M. Inglot, Wrocław 1995.

Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej, t. 1: Kampania wrześniowa 1939, cz. 5: Marynarka Wojenna i obrona polskiego Wybrzeża, rozdz. V: Westerplatte, Londyn 1962.

Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. 3: Paralele, red. R. Traba, H.H. Hahn, współpraca M. Górny, K. Kończal, Warszawa 2012.

Pomian K., Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006.

Pomian K., Wymiary polskiego konfliktu. 1956–1981, Londyn 1985.

Potocki S., Westerplatte, Gdańsk 1975.

Preyss A., Rozmowa z twórcami pomnika na Westerplatte, „Dziennik Bałtycki”, 17 X 1966.

Problem tożsamości narodowej w Polsce po 1945 roku – dyskusja redakcyjna, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 1.

Prochy majora Sucharskiego powinny spocząć w Ojczystej Ziemi, „Głos Wybrzeża”, 2 IX 1969.

Prokop J., Kanon literacki i pamięć zbiorowa, „Arcana” 1995, nr 5.

Prokop J., Szczególna przygoda żyć nad Wisłą. Studia i szkice literackie, London 1985.

Prokop J., Uniwersum polskie. Literatura, wyobraźnia zbiorowa, mity polityczne, Kraków 1993.

Prokop J., Wyobraźnia pod nadzorem. Z dziejów literatury i polityki w PRL, Kraków 1994.

Propaganda w PRL – wybrane problemy, red. P. Semków, Gdańsk 2004.

Pruszyński K., Miasto niegdyś nasze..., „Wiadomości Literackie” 1939, nr 31–32, wydanie specjalne: Gdańsk a Polska.

Przybylski R., Podróż Juliusza Słowackiego na Wschód, Kraków 1982.

Przymanowski J., Czterej pancerni i pies, Warszawa 1977.

Przytocki K., Warszawska Pancerna. Z dziejów 1 Warszawskiej Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte 1943–1946, Warszawa 1981.

Putrament J., Poprawki historyczne, „Nowe Widnokręgi” 1944, nr 17.

Putrament J., Wrzesień, Warszawa 1952.

Radowicz K., Kawalerowie Virtuti, Warszawa 1969.

Radziszewski W., Powstanie i rozwój Marynarki Wojennej PRL [w:] Z dziejów oręża polskiego na morzu, przygotował Zarząd Polityczny Marynarki Wojennej, Gdynia 1968.

Rawski T., Obrona Westerplatte, „Trybuna Ludu” 25 I 1954.

Reduta żołnierskiego męstwa (wywiad z Janem Gryczmanem), „Nowiny Rzeszowskie”, 26–27 VIII 1967.

Repecki S., Refleksje najeźdźców, „Trybuna Ludu”, 30 VIII 1979.

Rezmer W., Rok 1939 na Wybrzeżu w historiografii niemieckiej [w:] Z morza i Pomorza spojrzenie na wrzesień 1939: pamięć i odpowiedzialność, red. A. Drzewiecki, B. Siek, Toruń 2011.

Ricoeur P., Metafora i symbol [w:] P. Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, tłum. P. Graff, wybór i wstęp K. Rosner, Warszawa 1989.

Ricoeur P., Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków 2006.

Ricoeur P., Pamięć–zapomnienie–historia [w:] Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa–Kraków 1996.

Rodak P., Historia według Jacquesa Le Goffa [w:] Obserwacja uczestnicząca w badaniach historycznych, red. B. Wagner, T. Wiślicz, Zabrze 2008.

Rogala S., Echa września 1939 w polskiej prozie literackiej w latach 1945–1969, Kraków 1981.

Romek Z., Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944–1970, Warszawa 2010.

Roszko J., Tajemnica Westerplatte, „Polityka” 1993, nr 24.

Roszko J., Westerplatte broni się jeszcze, Kraków 1989.

Roszkowski W., Historia Polski 1914–1991, Warszawa 1992.

Rowiński A., Tamci żołnierze, Warszawa 1979.

Rybiński M., Sposób na głosy, „Rzeczpospolita”, 3 IX 2001.

Rys historyczny działalności Ogólnopolskiego Społecznego Stowarzyszenia „Misja Pojednania”, www.ordynariat.wp.mil.pl/pl/162_4711.html.

Rzepniewski A., Obrona Wybrzeża w 1939 r. na tle rozwoju marynarki wojennej Polski i Niemiec, Warszawa 1970.

Sacewicz K., Kampania polska 1939 roku w publicystyce BIP KG ZWZ-AK 1939–1944. Próba syntezy [w:] Z morza i Pomorza spojrzenie na wrzesień 1939: pamięć i odpowiedzialność, red. A. Drzewiecki, B. Siek, Toruń 2011.

Sadkowski Z., Honor i Ojczyzna, Warszawa 1943.

Sadzewicz M., Oflag II D Gross-Born, Warszawa 1977.

Saryusz-Wolska M., Wprowadzenie [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009.

Sawa J., Zatrute źródło, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 5.

Sawicki J., Polacy–Rosjanie, czterech na jednego, „Rzeczpospolita”, 14 X 2009.

Sawicki J.Z., Bitwa o prawdę. Historia zmagań o pamięć powstania warszawskiego 1944–1989, Warszawa 2005.

Sienkiewicz W., Mały słownik historii Polski, Warszawa 2000.

Sikora K., Wstęp [w:] „Żołnierz Polski w Kampanji Wrześniowej” (reprint kompletu numerów), Warszawa 2004.

Skórzyński J., Pielgrzymki do wolności, „Rzeczpospolita”, 5 VI 1999.

Słupek S., O majorze Sucharskim i obronie Westerplatte, „Wieści” 1971, nr 36.

Smoleński P., Rędzińska A., Ale jakoś ostygłem…, „Gazeta Wyborcza”, 2–3 X 1993.

Sobczak K., Przedmowa [w:] W. Wasilewska, O wolną i demokratyczną. Wybór artykułów, przemówień i listów, wybór i oprac. Z. Kumoś, T. Siergiejczyk, E. Syzdek, Warszawa 1985.

Sobolewski T., W walce z niewidzialnym wrogiem, „Film” 1974, nr 22.

Solak A., Lwy Toledo, „Wzrastanie” 1997, nr 3.

„Solidarność” i opozycja antykomunistyczna w Gdańsku (1980–1989), red. L. Mażewski, W. Turek, Gdańsk 1995.

Stawowy E., Socjalistyczne odmiany humanizmu w programie wychowania polskiej szkoły [w:] Wartości i manipulacje w podręcznikach szkolnych, red. E. Stawowy, Kraków 1995.

Steczkowski M., „Westerplatte”, „Przyjaźń”, 3 IX 1967.

Steyer D., Sprawa Westerplatte, „Morze” 1967, nr 9.

Stępień T., Legenda o Morskim Batalionie („Pieśń o żołnierzach z Westerplatte” K.I. Gałczyńskiego) [w:] Poezja polska. Interpretacje, red. K. Heska-Kwaśniewicz, B. Zeler, Katowice 2000.

Stjernfelt B., Böhme K.-R., Westerplatte 1939, Freiburg 1979.

Stobiecki R., Bolszewizm a historia. Próba rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów, Łódź 1998.

Stobiecki R., Historia pod nadzorem. Spory o nowy model nauki historycznej w Polsce (druga połowa lat czterdziestych – początek lat pięćdziesiątych), Łódź 1993.

Stobiecki R., Historiografia PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana, Warszawa 2007.

Stobiecki R., Historycy wobec polityki historycznej [w:] Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008.

Stobiecki R., Stalinowska wizja dziejów Polski – próba rekonstrukcji modelu, „Dzieje Najnowsze” 1993, nr 3.

Suleja W., Wrzesiński W., Spory o narodową i społeczną funkcję historyków polskich [w:] Polskie Towarzystwo Historyczne 1886–1986, red. S.K. Kuczyński, Warszawa 1990.

Syzdek E., Działalność Wandy Wasilewskiej w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1981.

Szacka B., Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa 2006.

Szacka B., Miejsce historii w świadomości współczesnego człowieka, „Kwartalnik Historyczny” 1973, nr 2.

Szacka B., O pamięci społecznej, „Znak” 1995, nr 5.

Szacka B., Pamięć zbiorowa i wojna, „Przegląd Socjologiczny” 2000, t. 49, nr 2.

Szacka B., Świadomość historyczna (Wnioski z badań empirycznych), „Studia Socjologiczne” 1977, nr 3.

Szacka B., Sawisz A., Czas przeszły i pamięć społeczna. Przemiany świadomości historycznej inteligencji polskiej 1965–1988, Warszawa 2006.

Szacki J., Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2005.

Szarota T., V – jak zwycięstwo. Symbole, znaki i demonstracje walczącej Europy 1939–1945, Warszawa 1994.

Szczepuła B., Polsko-polska wojna o krzyż nad Westerplatte, „Polska The Times”, 28 IX 2009.

Szczerski K., Moment Westerplatte, „Arcana” 2013, nr 6.

Szczypiorski A., Powrót Sucharskiego, „Nasza Ojczyzna” 1971, nr 12.

Szkolny słownik historii Polski, oprac P. Greiner, E. Gronkowska, R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Katowice 2000.

Szkudliński J., Spór w sprawie białej flagi nad Westerplatte, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2012, nr 4.

Szlakiem Józefa Piłsudskiego. 1914–1939, Warszawa 1939.

Szlengel W., Co czytałem umarłym: wiersze getta warszawskiego, Warszawa 1977.

Szomański A., Westerplatte – koniec legendy, „Za i Przeciw” 1967, nr 40.

Szpociński A., Formy przeszłości a komunikowanie społeczne [w:] A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski, Przeszłość jako przedmiot przekazu, Warszawa 2006.

Szpociński A., Kanon historyczny. Pamięć zbiorowa a pamięć indywidualna. Trzy wymiary pamięci zbiorowej, „Studia Socjologiczne” 1983, nr 4.

Szpociński A., Miejsca pamięci, „Borussia” 2003, nr 29.

Szpociński A., O współczesnej kulturze historycznej Polaków [w:] B. Korzeniewski, Przemiany pamięci społecznej a teoria kultury, Poznań 2007.

Szpociński A., Przemiany obrazu przeszłości Polski. Analiza słuchowisk historycznych dla szkół podstawowych 1951–1984, Warszawa 1989.

Szpociński A., Społeczne funkcjonowanie symboli [w:] Symbol i poznanie. W poszukiwaniu koncepcji integrującej, red. T. Kostyrko, Warszawa 1987.

Szpociński A., Wizualizacja pamięci społecznej [w:] Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, red. A. Szpociński, Warszawa 2009.

Szpociński A., Kwiatkowski P.T., Przeszłość jako przedmiot przekazu, Warszawa 2006.

Szymańczyk K., Jerzy Pietrkiewicz – poeta nieznany, http://adonai.pl/poezja/?id=200.

Świadomość historyczna jako przedmiot badań historycznych, socjologicznych i historyczno-dydaktycznych. Materiały konferencji naukowej, red. J. Maternicki, Warszawa 1985.

Tatarkiewicz A., Wrzesień na Westerplatte, „Polityka” 1967, nr 38.

Terej J.J., Refleksje historyczne, Warszawa 1983.

Timmermans R., Lwy Alkazaru. Opis bohaterskich zmagań obrońców toledańskiej twierdzy, tłum. J. Zakrzewska, Katowice 1937.

Toeplitz J., O polskim filmie fabularnym, „Kwartalnik Filmowy” 1959, nr 2.

Traba R., Historia – przestrzeń dialogu, Warszawa 2006.

Traba R., Kraina tysiąca granic. Szkice o historii i pamięci, Olsztyn 2003.

Trybuś K., Pamięć romantyzmu. Studia nie tylko z przeszłości, Poznań 2011.

Trznadel J., Hańba domowa, Lublin 1990.

Trznadel J., Kolaboranci: Tadeusz Boy-Żeleński i grupa komunistycznych pisarzy we Lwowie 1939–1941, Komorów 1998.

Tuliszka J., Westerplatte 1926–1939. Dzieje Wojskowej Składnicy Tranzytowej w Wolnym Mieście Gdańsku, Toruń 2002.

Tuliszka J., Zanim padły pierwsze strzały, „Polityka” 2008, nr 33.

Tym W., Czy stan załogi Westerplatte we wrześniu 1939 r. rzeczywiście wynosił tylko 182 żołnierzy?, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1963, R. 8, z. 1.

Umiastowski R., Bitwa polska. Przygotowanie i przebieg początku wojny polsko-niemieckiej w roku 1939, Londyn 1943.

Uniłowski Z., Prozatorskie rozliczanie się z wojną [w:] Słownik literatury polskiej, red. M. Piechota, M. Pytasz, P. Wilczek, Katowice 2006.

Urbankowski B., Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 1, Warszawa 1998.

Vonlanthen I., „Mój wiersz to nie strumyk – huczy, szarpie i błyska”. Międzywojenna twórczość Jerzego Pietrkiewicza, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2007, t. 4.

Wańkowicz M., Anoda-katoda, t. 2: Międzyepoka, Warszawa 1988.

Wańkowicz M., Artykuł pod bombami [w:] M. Wańkowicz, Przez cztery klimaty. 1912–1972, Warszawa 1972.

Wańkowicz M., Na marginesie filmu „Westerplatte”, „Życie Warszawy”, 3–4 IX 1967.

Wańkowicz M., Naukowiec wie wszystko o czymś, pisarz – coś o wszystkim. Odpowiada autor „Westerplatte”, „Dziennik Bałtycki”, 10 VIII 1959.

Wańkowicz M., Od autora [w:] M. Wańkowicz, Wrzesień żagwiący, Warszawa 1990.

Wańkowicz M., Przedmowa do drugiego wydania Hubalczyków [w:] M. Wańkowicz, Dwie prawdy, Warszawa 1974.

Wańkowicz M., Westerplatte [w:] M. Wańkowicz, Wrzesień żagwiący, Warszawa 1990.

Wańkowicz M., Westerplatte, „Tygodnik Powszechny” 1948, nr 22, 23.

Wańkowicz M., Westerplatte, Warszawa 1963.

Wańkowicz M., Wojna i pióro, Warszawa 1983.

Warzeszak S., „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Funkcja pamięci w teologii jubileuszowego pojednania, „Warszawskie Studia Teologiczne” 2000, t. 13.

Wawrzyniak J., ZBoWiD i pamięć drugiej wojny światowej 1949–1969, Warszawa 2009.

Wawrzyniak Z., Filmowy pomnik, „Kurier Polski”, 1 IX 1967.

Wąsowski G., O nienakręconym odcinku serialu „Czterej pancerni i pies” oraz dwóch filmach Wajdy, czyli zdań kilka na temat peerelowskiej szkoły filmowej, http://podziemiezbrojne.blox.pl/2011/06/O-nienakreconym-odcinku-Czterech-pancernych.html.

Weibel-Altmeyer H., Westerplatte – z pokładu „Schleswig-Holstein”, „Forum” 1974, nr 37.

Wencel W., Polacy na skrzydłach wieszczów, „Niezależna Gazeta Polska” 2012, nr 2.

Westerplatte cypel samotny, „Nurt”, 11 XI 1967.

„Westerplatte” na ekranie, „Za Wolność i Lud”, 31 VIII 1967.

Westerplatte prawdziwe. Przed dzisiejszą premierą w „Leningradzie” rozmowa z reżyserem St. Różewiczem, „Dziennik Bałtycki”, 2 IX 1967.

Westerplatte prawdziwe. Wywiad z S. Różewiczem, „Kurier Szczeciński”, 5 IX 1967.

Wichary G., Glosa do termopilskiego mitu. Interpretacja „Pieśni o żołnierzach z „Westerplatte” K.I. Gałczyńskiego [w:] Wrzesień w literaturze i historii polskiej, cz. 1: Wrzesień w literaturze, red. M. Inglot, Wrocław 1980.

Wieczorkiewicz P.P., Kampania 1939 roku, Warszawa 2001.

Wierzewski W., Wojna zwykłych ludzi, „Ekran” 1967, nr 35.

Wiślicz T., Krótkie trwanie. Problemy historiografii francuskiej lat dziewięćdziesiątych XX wieku, Warszawa 2004.

Witek J., Major Henryk Sucharski (1898–1946). Życie i sylwetka duchowa, Niepokalanów 2011.

Witkowski R., Hel na straży Wybrzeża. 1920–1939, Warszawa 1974.

Witkowski R., Komandor porucznik Franciszek Dąbrowski (1904–1962), Warszawa 1988.

Witkowski R., Na lądzie i na morzu. Zapiski ze służby w Marynarce Wojennej 1953–1988, Kraków 1998.

Witkowski R., Obrona Gdyni i Wybrzeża, „Rocznik Gdyński” 1989/1990, nr 9.

Witkowski R., Obrona Wybrzeża i działania okrętów, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1989, nr 3.

Witkowski R., Obrońcy Westerplatte wzorem żołnierskiego męstwa i poświęcenia, Gdynia 1988.

Witkowski R., W sprawie dowodzenia na Westerplatte, „Rocznik Gdyński” 1991, nr 10.

Witkowski R., Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy, Gdańsk 1977.

Witkowski R., Westerplatte. Informator historyczny, Gdańsk 1978.

Wobec przeszłości. Pamięć przeszłości jako element kultury współczesnej, red. A. Szpociński, Warszawa 2005.

Wolff-Powęska A., Polska racja stanu w procesie normalizacji stosunków z Niemcami w warunkach wolności i demokracji [w:] Polska–Niemcy 1945–2007. Od konfrontacji do współpracy i partnerstwa w Europie. Studia i dokumenty, red. W.M. Góralski, Warszawa 2007.

Wolff-Powęska A., Wojna przeciw Polsce i okupacja w pamięci zbiorowej Niemców, „Znak” 2009, nr 9.

Wolff-Powęska A., Zwycięzcy i zwyciężeni. II wojna światowa w pamięci zbiorowej Polaków, „Przegląd Zachodni” 2005, nr 2.

Wolin A., Rumieńce pamięci, „Magazyn Razem” 1988, nr 36.

Wolny-Zmorzyński K., Reportaż Wańkowicza jako rekonstrukcja wydarzeń wojennych na podstawie „Dwóch prawd: Westerplatte i Hubalczycy” [w:] Druga wojna światowa w literaturze polskiej i obcej, red. L. Ludorowski, Lublin 1994.

Wolny-Zmorzyński K., Sztuka reportażu wojennego Melchiora Wańkowicza, Rzeszów 1991.

Woźniak M., Projektowane zadania historii w Polsce po II wojnie światowej, czyli polityka historyczna jako zawłaszczanie pamięci i wyobraźni historycznej [w:] Pamięć i polityka historyczna. Doświadczenia Polski i jej sąsiadów, red. S.M. Nowinowski, J. Pomorski, R. Stobiecki, Łódź 2008.

Wójtowicz-Podhorski M., Westerplatte 1939. Prawdziwa historia, Gdańsk 2009.

Wójtowicz-Podhorski M., Wyrzykowski K., Westerplatte. Załoga śmierci, Gdańsk 2004.

Wóycicka Z., Przerwana żałoba. Polskie spory wokół pamięci nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady 1944–1950, Warszawa 2009.

Wroński P., Borkowska G., Niemieccy turyści, „Gazeta Wyborcza”, 24 VIII 1993.

Wroński P., Popek J., Matka mówi „NIE”, „Gazeta Wyborcza”, 23 VIII 1994.

Wrzesień 1939 w książce, prasie i filmie, oprac. M. Getter, A. Tokarz, Warszawa 1970.

Wrzosek W., Historia, kultura, metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii, Wrocław 1995.

Wydarzyło się w Gdańsku 1901–2000. Jeden wiek w jednym mieście, red. D. Tusk, G. Fortuna, Gdańsk 1999.

Wyka K., Czerwone maki [w:] K. Wyka, Pogranicze powieści, Warszawa 1974.

Wyka K., Łowy na kryteria, Warszawa 1965.

Wyka K., „Reduta Ordona” [w:] Liryka polska. Interpretacje, red. J. Prokop, J. Sławiński, Kraków 1966.

Wyka K., „Reduta Ordona” [w:] K. Wyka, Rzecz o wyobraźni, Warszawa 1977.

Wyka K., Tragiczność, drwina i realizm [w:] K. Wyka, Pogranicze powieści. Proza polska w latach 1945–1948, Kraków 1948.

Wyka K., Wędrując po tematach, t. 1: Czasy, Kraków 1971.

Wywiad z Andrzejem Wajdą, „Kino” 1968, nr 1.

Yates F., Sztuka pamięci, tłum. W. Radwański, Warszawa 1977.

Z Zygmuntem Hübnerem o filmie „Westerplatte”, „Gazeta Krakowska”, 6 IX 1967.

Z Zygmuntem Hübnerem o roli w filmie „Westerplatte”, „Litery” 1967, nr 4.

Zabierowski S., Wojna i pamięć, Katowice 2006.

Zaczęło się we wrześniu… (dyskusja redakcyjna), „Nowa Kultura” 1962, nr 35.

Zagościński J., U Westerplattowców. Brygada pancerna w bojach za Wisłą, „Rzeczpospolita”, 25 VIII 1944.

Zajączkowski K., 60 lat temu w Anconie, „Nowy Dziennik” (Nowy Jork), 11 VIII 2006.

Zajączkowski K., Bohater obrony Helu. Kmdr por. Zbigniew Przybyszewski 1907–1952, Warszawa 2011.

Zajączkowski K., Jak powstała legenda majora Sucharskiego, „Gazeta Polska” 2006, nr 31.

Zajączkowski K., Lekarz z Westerplatte. Major Mieczysław Mikołaj Słaby. 1905–1948, Rzeszów 2008.

Zajączkowski K., Major Mieczysław Słaby – lekarz z Westerplatte w rękach funkcjonariuszy Informacji Wojskowej [w:] „Politycznie obcy!”. Żołnierze Wojska Polskiego w zainteresowaniu komunistycznego aparatu represji i propagandy w latach 1944–1956, red. B. Polak, P. Skubisz, Szczecin 2011.

Zajączkowski K., Nieznana miłość lekarza z Westerplatte, „Nowy Dziennik”, IX 2011.

Zajączkowski K., „O krok od Termopil”. Nieznane kulisy obrony Westerplatte w korespondencji majora Stefana Fabiszewskiego [w:] M. Wójtowicz-Podhorski, Westerplatte 1939. Prawdziwa historia, Gdańsk 2009.

Zajączkowski K., Obrona Westerplatte w korespondencji mjr. Stefana Fabiszewskiego, „Wieki Stare i Nowe” 2010, nr 2.

Zajączkowski K., Wokół tajemnic Westerplatte. Zbiór tekstów z lat 2005–2012, Warszawa 2012.

Zajączkowski K., Wrześniowe archiwum Melchiora Wańkowicza, „Pomerania” 2007, nr 9.

Zajączkowski K., Zakłócona rocznica. Wizyta niemieckich weteranów w Gdańsku w 1979 roku w świetle dokumentów Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2011, nr 2.

Zajączkowski K., Zostawić Westerplatte, „Najwyższy Czas!” 2005, nr 37.

Zajiček E., Film jako towar, „Kino” 1968, nr 2.

Załuski Z., 7 polskich grzechów głównych, Warszawa 1968.

Zapowiedź filmu „Westerplatte”, „Nowe Drogi” 1967, nr 10.

Zaremba M., Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005.

Zarzycki A., Militaria w filmie polskim, „Kino” 1968, nr 1.

Zarzycki A., Westerplatte na taśmie 70 mm, „Magazyn Filmowy” 1971, nr 35.

Zasadzka Z., Wyobrażenia ojczyzny i oblicza patriotyzmu w podręcznikach do języka polskiego dla szkoły podstawowej w latach 1945–1990, Warszawa 1990.

Zawieyski J., Gdy płoną lasy… [w:] J. Zawieyski, Dramaty I, wstęp i oprac. J.Z. Brudnicki, B. Wit, Warszawa 1985.

zb [Z. Brocki], Książka znakomitego autora pełna błędów, „Dziennik Bałtycki”, 13 VI 1959.

Zieliński Z., Relacje Wehrmachtu z Kampanii Wrześniowej jako materiał propagandowy, „Niepodległość i Pamięć” 2009, nr 30.

Ziółko J., Przesunięcie (w 1967 r.) wartowni nr 1 na Westerplatte w Gdańsku, „Inżynieria i Budownictwo” 2009, nr 10.

Ziółkowska-Boehm A., Bronię Wańkowicza!, „Życie”, 11/12 IX 2004.

Ziółkowska-Boehm A., Na tropach Wańkowicza, Warszawa 1999.

Ziółkowska-Boehm A., Proces Melchiora Wańkowicza 1964, Warszawa 1990.

Zwierzchowski P., Zapomniani bohaterowie: o bohaterach filmowych polskiego socrealizmu, Warszawa 2000.

Żebrowski F., Historia powstania Szkoły Podstawowej nr 2 im. Bohaterów Westerplatte w Karczewie (opracowanie na 40-lecie szkoły), Karczew 1997, www.sp2karczew.edu.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=30&Itemid=45.

Żebrowski J., Teczka z napisem „Westerplatte”, „Odkrywca” 2008, nr 9.

Żebrowski J., Znajdźmy opiekuna, „Najwyższy Czas!” 2005, nr 51.

Żeleński (Boy) T., Polonistyka od pana Zagłoby [w:] T. Żeleński (Boy), Reflektorem w mrok. Wybór publicystyki, oprac. A.Z. Makowiecki, Warszawa 1985.

Żukrowski W., Dni klęski, Warszawa 1952.

Żurowski A., Zasoby i sposoby. Przegląd dramaturgii polskiej. 1970–1984, Gdańsk 1988.

III. Internet

Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego: www.old.1944.pl

Archiwum Polskiego Radia dot. kampanii wrześniowej: www2.polskieradio.pl/wojna

Archiwum Radia Wolna Europa: www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci

Bałtycka Biblioteka Cyfrowa: http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra

Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona: http://www.polona.pl

e-biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego: http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra

Gdańska Biblioteka Cyfrowa: http://gbc.org.pl/dlibra

Małopolska Biblioteka Cyfrowa: http://mbc.malopolska.pl/dlibra

Muzeum II Wojny Światowej: www.muzeum1939.pl

Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej: www.repozytorium.fn.org.pl

Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego: 1944: www.sppw1944.org

Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej WST na Westerplatte: www.westerplatte.org

Śląska Biblioteka Cyfrowa: www.sbc.org.pl

http://agb.waw.pl/grochow/index.php/placowki-edukacyjne/308-szkoa-podstawowa-nr-141-im-majora-henryka-sucharskiego

http://bip.poniec.pl/dokument/477

http://sp4stargard.szkolnastrona.pl/nasz-patron,m,mg,28.html

http://spdrawsko.w.interia.pl/Historia.htm

http://spgreboszow.pl/index.html

http://spkielno.cba.pl

http://szkola-stronie.pl/historia/z-dziejow-szkoly/1967-1977

http://topolowka.pl/o-szkole/historia

http://zsegorzow.republika.pl/szkolahis.html

www.gospodarkamorska.pl/wyzsze-szkoly-morskie/zespol-szkol-morskich-im-bohaterskich-obroncow-westerplatte.html

www.greboszow.diecezja.tarnow.pl

www.kigalczynski.pl

www.krynica.szkola.pl/info/arch.php

www.westerplatte.pl

www.xiii-lo.krakow.pl/strony/historia.html

www.zsp2.edu.pl/?pageid=patron

www.zygmunthubner.pl

indeks osób

Ablewicz Jerzy

Adamczyk Stanisław

Adamski Jan

Andrzejewski Jerzy

Andrzejewski Zenon

Aniołek Eugeniusz

Antczak Jerzy

Antoniewicz Grażyna

Arendt Aleksander

Arendt Hannah

Assmann Jan

Assorodobraj Nina

Augustynśw.

Aurich Willi

Axer Erwin

Azembski Mirosław

Bachmann Klaus

Bachórz Józef

Baczko Bronisław

Balcer Łukasz

Balicki Stanisław Witold

Baliszewski Dariusz

Banach Ryszard

„Barabasz” zob. Sołtysiak Marian

Baran Władysław

Barański Wojciech

Barcikowski Kazimierz

Barczuk Franciszek („Łokietek”)

Bartelski Lesław Marian

Bartocha Stanisław

Bartoszak Franciszek

Bartoszewski Władysław

Bartyzel Jacek

Bazak Arkadiusz

Bazylow Ludwik

Beck Józef

Bednarczyk Piotr

Bednarek Stefan

Bejm Tadeusz

Bem Józef

Benesz Andrzej

Berger Peter Ludwig

Bergson Henri

Berling Zygmunt

Berman Jakub

Białous (Bielas) Wiktor („Kotwica”)

Bielas Wiktor zob. Białous Wiktor

Bielawski Aleksander

Bielecki Zygmunt

Bigoszewska Wanda

Billig Wilhelm

Bloch Marc

Blukis Michał

Błuszkowski Jan

Bocheński Józef Maria

Boelcke Willi Alfred

Bogusławski Antoni

Bogusławski Jan

Böhme Klaus-Richard

Bokszański Zbigniew

Bolesław Chrobry

Borejsza Jerzy

Borkowska Grażyna

Borkowski Andrzej

Borowiak Mariusz

Borowski Edward

Bortnowski Władysław

Bossak Jerzy

Bourdieu Pierre

Bór-Komorowski Tadeusz

Braudel Fernand

Breżniew Leonid

Brocki Zygmunt (zb)

Broniewska Janina

Broniewski Władysław

Brudnicki Jan Zdzisław

Bryan Julien

Bryan Samuel

Bryll Ernest

Brystigerowa Julia

Brzechwa Jan

Brzostek Błażej

Brzoza Czesław

Brzoza Jan

Brzozowski Stanisław

Buczkowski Leonard

Buczyńska-Garewicz Hanna

Buder Piotr

Budionny Siemion

Budzik Małgorzata

Bugajska Anna

Bujnicki Teodor (t.b.)

Bunsch Adam (Andrzej Wart)

Burgin Juliusz

Buryła Sławomir

Burzycki Rudolf

Bush Barbara

Bush George

Bykowska Sylwia

Byron George Gordon

Bystroń Jan Stanisław

Castro Fidel

Castro Ruz Raul

Cat-Mackiewicz Stanisław

Cenckiewicz Sławomir

Chochlew Paweł

Chodacki Marian

Choiński Wiesław

Chrobaczyński Jacek

Chrul Henryk

Chruszczow Nikita

Chrzczanowicz Jan

Chudzik Wanda

Chwastyk-Kowalczyk Jolanta

Chwistek Leon

Cichmiński Artur

Cichocka Danuta

Ciemnołoński Janusz

Ciepliński Łukasz

Ciereszko Wiktor

Ciesielski Czesław

Cieślikowski Zbigniew

Cieśliński Marek

Čirlič Branko

Courtois Stephane

Cybulski Władysław

Cygan Mieczysław

Cyrankiewicz Józef

Czarnecka Barbara

Czarski Andrzej

Czerkawski Andrzej

Czerski Franciszek

Czerwiński Jan

Czyżewski Marek

Dan Aleksander

Dankowiakowski Roman

Darski Stanisław

Daszczyński Roman

Daszkiewicz Edmund

Daszkiewicz Szymon

Dąbek Stanisław

Dąbrowska Alicja

Dąbrowska Elżbieta zam. Hojka

Dąbrowska Helena

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Bronisławabp

Dąbrowski Bronisławrektor

Dąbrowski Franciszek (Kuba)

Dąbrowski Jan Henryk

Dąbrowski Jarosław

Dąbrowski Jerzy

Déat Marcel

Dee Karl

Deik Władysław

Dejmek Kazimierz

Dembowski Bronisław

Denker Hein

Derdzikowski Wacław

Derlatka Jan

Dillenius Zofia („Jodła”)

Dłużniewska Sabina

Dmitrów Edmund

Dobek Czesław

Dobies Marian

Dobosz Andrzej

Dobraczyński Jan

Dobrzański Henryk („Hubal”)

Doczekalski Piotr

Domagała Czesław

Domagała Tadeusz

Domański Paweł

Dominiak Franciszek

Domoń Władysław

Douglas Lloyd Cassel

Drewniak Bogusław

Drewnowski Tadeusz

Drobner Bolesław

Drozdowski Bogumił

Dróżdż Krzysztof Henryk

Drużyńska Jolanta

Drzemczewski Jerzy

Drzewiecki Andrzej

Drzycimski Andrzej

Dudek Antoni

Dunin-Wąsowicz Marek

Dunst Jan

Duszeńko Franciszek

Dutkowski Ludwik

Dworakowski Julian

Dybiec Aleksandra

Dymitr Samozwaniec

Dyskant Józef Wiesław

Dzianisz Paweł zob. Jabłoński Tadeusz

Dzieszyński Ryszard

Eberhardt Friedrich

Eisenstein Siergiej

Eljasiak Jerzy

Engels Fryderyk

Estreicher Karol

Fabiszewski Stefan

Falkowski Tomasz

Febvre Lucien

Fengler Bolesław

Fenikowski Franciszek

Ferenc Grzegorz

Ferro Marc

Fidos Marlena

Fieldorf Emil („Nil”)

Figlarowicz Stefan

Fijałkowski Stanisław

Filipek Tatiana

Filipkowski Czesław

Filipowicz Kornel

Filipowicz Stanisław

Fischer Karl

Fiszbach Tadeusz

Flisowski Zbigniew

Floryan Władysław

Forbert Adolf

Forbert Władysław

Ford Aleksander

Fornalska Małgorzata

Fortuna Grzegorz

Forster Albert

Franaszek Anna

François Étienne

Frank Hans

Frankowski Stefan

Freud Zygmunt

Gajos Janusz

Gałczyńska Kira

Gałczyński Konstanty Ildefons

Garbień Krzysztof

Gatter Peter

Gaul Jerzy

Gaulle Charles de

Gawlicki Michał

Gąsiorowski Juliusz

Gebhardt Chris

Gehrmann Johannes

Gel W. zob. Lipiński Wacław

Gerhard Jan

Getter Marek

Gębala Stanisław

Gidzielski Konrad

Ginczanka Zuzanna

Gliński Mirosław

Głowiński Michał

Gocłowski Tadeusz

Goebbels Joseph

Goldbergowa Krystyna

Gołąb Antoni

Gombrowicz Witold

Gomułka Władysław

Gondek Bartosz

Goryl Władysław

Gorzelski Stanisław

Góralczyk Antoni

Góralski Witold Maciej

Górecki Piotr

Górewicz

Górnicki Bolesław

Górnikiewicz-Kurowska Stanisława

Górny Maciej

Górska Halina

Grabowski Eugeniusz

Grabowski Stanisław

Grabski Andrzej Feliks

Graff Piotr

Grajewski Andrzej

Grażyński Michał

Greczanik Izabela

Greiffenberg Hans von

Greiner Piotr

Griszyn Iwan

Grochowiak Stanisław

Grochowska Irena

Grodecki Stefan –

Gronkowska Ewa

Gronowska Anna

Grosz Wiktor

Grot-Bęczkowski Alfred zob. Kończyc Tadeusz

Grottger Artur

Grudzień Józef

Grudziński Antoni

Grudziński Bronisław

Gryczman Jan

Grzesiuk-Olszewska Irena

Gutarowska Ewa z d. Mikos

Guz Eugeniusz

Habielski Rafał

Hagge Hans

Hahn Hans Henning

Halak Piotr

Halbwachs Maurice

Hałas Jan

Handelsman Marceli

Hańcza Władysław

Hašek Jaroslav

Hasior Władysław

Haupe Włodzimierz

Haupt Adam

Haupt Zygmunt

Helman Alicja

Hendrykowska Małgorzata

Hendrykowski Marek

Henke Karl

Heska-Kwaśniewicz Krystyna

Hitler Adolf

Hoffman Jerzy

Hoffmann Heinrich

Hojka Elżbieta zob. Dąbrowska Elżbieta

Hołuj Tadeusz

Homer

Hoppe Werner

Horak Alojzy

Horodyński Dominik

„Hubal” zob. Dobrzański Henryk

Hübner Zygmunt

Hübner-Wojciechowska Joanna

Huelle Paweł

Husák Gustáv

Huszcza Jan (Jan Zagościński)

Huszcza Zygmunt

Iłłakowiczówna Kazimiera

Inglot Mieczysław

Irzykowski Karol

Iwaszkiewicz Jarosław

Jabłoński Henryk

Jabłoński Tadeusz (Paweł Dzianisz)

Jackiewicz Aleksander

Jakimek-Zapart Elżbieta

Jałowiecki Mieczysław

Jan Kazimierz

Jan Paweł II (właśc. Karol Wojtyła)

Janczyszyn Ludwik

Janion Maria

Jankowski Henryk

Jankowski Stanisław Maria

Januszajtis Andrzej

Jarniewicz Jerzy

Jarochowska Maria

Jarosz Dariusz

Jarosz Stanisław

Jaroszewicz Piotr

Jaruzelski Wojciech

Jasionowski Zygmunt

Jastrun Mieczysław

Jedlicka Wanda

Jedliński Ryszard

Jelnicki Stefan

Jereczek Eugeniusz

Jesionowski Jerzy

Jezierski Konstanty

Jędrychowski Stefan

„Jodła” zob. Dillenius Zofia

Jong de E.

Jońca Adam

Judin Iwan

Jurkowski Józef

Kaczanowski Józef

Kaczmarek Lech

Kaczmarek Ryszard

Kaim Franciszek

Kaliczak Tadeusz

Kalinowski Tadeusz

Kalukin Rafał

Kałużyński Zygmunt

Kamieńska Anna

Kamieńska-Łapińska Anna

Kamiński Zygmunt („Tur”)

Kamykowski Andrzej

Kania Stanisław

Karkoszka Alojzy

Karpowski Tadeusz

Kasperski Robert

Kasprzycki Tadeusz

Kaszuba Elżbieta

Katelbach Tadeusz

Katka Krzysztof

Kazimierz Wielki

Kaźmierczak Wacław

Kaźmierska Kaja

Kądziela Jerzy

Kąkolewski Krzysztof

Kersten Adam

Kersten Krystyna

Kieniewicz Bolesław

Kiliński Jan

Kiliński Władysław

Kirchmayer Jerzy

Kisielewicz Aleksander

Kisielewski Stefan

Kita Józef

Kitowski Henryk

Klaczyński Zbigniew

Kleeberg Franciszek

Kleikamp Gustav

Kleiner Juliusz

Kliszko Zenon

Kluge Günther Hans von

Kluz Władysław

Kłoczkowski Jerzy

Kłosiński Janusz

Kobiela Bogumił

Kobylarz Renata

Kobyliński Szymon

Kochan Bolesław

Kochanowska Eugenia

Kochanowski Jan

Kochanowski Jerzy

Koerner Marek

Kolbe Maksymilian

Kołodziej Janusz

Kołodziej Marian

Komornicki Stanisław

Kondracki Tadeusz

Konowalski Benedykt

Kończal Kornelia

Kończyc Tadeusz (właśc. Alfred Grot-Bęczkowski)

Kopaliński Władysław

Kopański Czesław

Kopernik Mikołaj

Korczak Janusz

Korczak Katarzyna

Korniejczuk Aleksander

Korzeniewski Bartosz

Kosiarz Edmund

Kospath-Pawłowski Edward

Kostyrko Teresa

Kościelak Zdzisław

Kościuszko Tadeusz

Kot Wiesław

„Kotwica” zob. Białous (Bielas) Wiktor

Kowalczyk Andrzej

Kowalczyk Janusz R.

Kowalczyk Władysława

Kowalik Aleksy

Kowalówna Teresa

Kowalska Małgorzata

Kowalski Adam

Kowalski Aleksander

Kowalski Lech

Kowalski Piotr

Kowalski Sergiusz

Kozłow Gieorgij

Kozłowicz Wojciech

Koźniewski Kazimierz

Krajewska Anna Maria

Krajewski Mirosław

Kramer Bruno

Krasicki Janek

Krasiński Zygmunt

Krasuski Jerzy

Kraśko Wincenty

Krawiec Franciszek

Krąpiec Mieczysław Albert Maria

Kręgielski Zdzisław

Kroenitz Waleria

Król Eugeniusz Cezary

Król Marcin

Kruszyński Krzysztof

Kryszak Janusz

Krzyś Jerzy

Krzyżanowski Aleksander („Wilk”)

Krzyżanowski Julian

Kuba zob. Dąbrowski Franciszek

Kubicki Marian

Kubis Barbara

Kucharek Bogusław

Kula Marcin

Kulawik Adam

Kulikow Wiktor

Kulka Danuta

Kulka Zygmunt

Kulkowski Teofil

Kulmatycki Kryspin

Kumoś Zbigniew

Kuncewiczowa Maria

Kunert Andrzej Krzysztof

Kuniczak Wiesław Stanisław

Kurdybacha Łukasz

Kurek Jalu

Kurek Stanisław

Kurtyka Janusz

Kurzyna Mieczysław

Kuźmińska Maria

Kuźmiński Czesław

Kuźmiński Zbigniew

Kwaśniewski Stefan („Quas”)

Kwiatkowski Maciej Józef

Kwiatkowski Piotr Tadeusz

Kwiatkowski Tadeusz

Kwieciński Zbigniew

Lam Stanisław

Lamentowicz Wojciech

Lampe Alfred

Le Goff Jacques

Lec Stanisław Jerzy

Ledóchowski Aleksander

Lee Klein Kerwin

Legutko Ryszard

Lelej Jan

Lelewel Joachim

Lenart Józef

Lenin Włodzimierz

Leonidas

Lesiewicz Witold

Leszczyńska Maria

Lewandowski Edmund

Lewicki Bolesław Włodzimierz

Lewin Leopold

Leżeński Cezary

Lipiński Wacław („W. Gel”)

Locke John

Loga-Sowiński Ignacy

Lombarski Jacek

Loranc Władysław

Lovell Jerzy

Luckmann Thomas

Ludorowski Lech

Lulinski (Luben) Walter Otto

Łakomiec Władysław

Łapicki Andrzej

Łata Michał

Łazarz Marek

Łeńska-Bąk Katarzyna

„Łokietek” zob. Barczuk Franciszek

Łopatniuk Józef

Łuczyński Edward

Łukasiuk Władysław („Młot”)

Łukaszewicz Jerzy

Łużyc Jerzy zob. Wańkowicz Melchior

Maca Józef

Machaliński Zbigniew

Macharski Franciszek

Machcewicz Paweł

Maciejewski Łukasz

Maciejuk Henryk

Mackiewicz Józef

Mackiewicz Stanisław Longin („Żak”)

Maczek Stanisław

Majchrowicz Stefan

Makowiecki Andrzej Zdzisław

Makowska Anna

Malak Józef

Malczewska-Pawelec Dorota

Malinowski Henryk

Malinowski Marian

Malutin Aleksander

Mamuszka Franciszek

Mankowski Paweł

Marchlewski Julian

Marczak Irena

Mardeusz Adam

Margański Janusz

Markiewicz Henryk

Marynowski Zdzisław

Matejko Jan

Maternicki Jerzy

Matusiak Tadeusz

Matuszewski Ryszard

Mazan Leszek

Mazowiecki Tadeusz

Mazur Aleksander

Mażewski Lech

Meisner Zofia

Meissner Janusz

Meissner Tadeusz

Merta Jan

Metatelica Robert

Miazga Julian

Michalski Krzysztof

Michalski Ryszard

Michałek Bolesław

Michałowski Witold Stanisław

Michałowski Zygmunt

Michel Zbigniew

Mickiewicz Adam

Mickiewicz Piotr

Miczka Tadeusz

Mierzycan Jan

Mieszkowski Stanisław

Międzyrzecki Artur

Migdalski Paweł

Mikos Ewa zob. Gutarowska Ewa

Mikulski Stanisław

Mikulski Wacław

Mikulski Zygmunt

Mikuła Stanisław

Minc Hilary

Miroszewski Kazimierz

„Młot” zob. Łukasiuk Władysław

Młynarczyk Jerzy

Młynarz Kazimierz

Mniszech Maryna

Moczar Mieczysław

Model Jerzy

Modzelewski Zygmunt

Mohuczy Adam

Mołotow Wiaczesław

Morgenstern Janusz

Moritz Katarzyna

Moscardó José Ituarte

Moskwa Jacek

Mostowicz Arnold

Mościcki Ignacy

Moździerz Antoni

Możdżeń Zbigniew

Mroczko Marian

Munk Andrzej

Nacht-Prytkowski Józef

Nadstasik Antoni

Najsarek Wojciech

Nałęcki Konrad

Napieralski Andrzej

Naskręt Jan

Nawrocka Barbara

Nesterowicz Mieczysław

Newcourt-Nowodworski Stanley

Neyman Elżbieta

Nęcka Edward

Niemczycka-Babel Wanda

Nietzsche Friedrich

Niewińska Agnieszka

Nijakowski Lech Michał

„Nil” zob. Fieldorf Emil

Niżnik Józef

Nora Pierre

Norwid Cyprian Kamil

Nowak Czesław

Nowak Ryszard

Nowak Zbigniew

Nowinowski Sławomir Michał

Nowosielska-Sobel Joanna

Okęcki Stanisław

Olczyk Eugeniusz

Olkuśnik Marek

Olszewska Bożena

Olszewski Stefan

Ordon Juliusz Konstanty

Ordon Stanisław

Ordonówna Hanka

Orwell George

Orzechowski Jarosław

Osmańczyk Edmund

Ossowski Jan

Ossowski Jerzy Stefan

Ossowski Stanisław

Ostałowska Lidia

Owczarek Antoni

Owczarek Stanisław

Ozierow Jurij

Ozimek Halina

Ozimek Stanisław

Paciejewski Ryszard

Paczkowski Andrzej

Pająk Leon

Pański Jerzy

Parandowski Jan

Passendorfer Jerzy

Passeron Jean-Claude

Pasternak Leon

Pastuszko Jan Zbigniew

Pater Walter

Pawelec Tomasz

Pawełczyńska Anna

Pawłowski Jerzy

Pelczar Marian

Pelowski Jan

Perski Ludwik

Pertek Jerzy

Petelska Ewa

Petelski Czesław

Piasecki Stanisław

Piechota Marek

Piecuch Henryk

Pieczewski Feliks

Pieczka Franciszek

Pietrkiewicz Jerzy

Pietrzak Bożena

Pietrzak Henryk

Pietrzak Józef

Pietrzak Robert

Piłsudski Józef

Pindar

Piotrowski Andrzej

Piotrowski Henryk

Piotrowski Leonard

Plater Emilia

Pliszka Marcin

Pluciński Tomasz

Podgoreczny Marian

Podgórzec Zbigniew

Pogoda Włodzimierz

Polański Władysław

Pollack Juliusz

Pomian Krzysztof

Pomorski Jan

Poniatowski Józef (Pepi)

Popek Jarosław

Popiełuszko Jerzy

Porada Jan

Poręba Bohdan

Półtawska Wanda

Pragier Adam

Press Włodzimierz

Preyss Andrzej

Prokop Jan

Proust Marcel

Pruszyński Ksawery

Pryczek Michał

Przewoźnik Andrzej

Przyboś Julian

Przybylski Ryszard

Przybyszewski Stanisław Maria

Przybyszewski Zbigniew

Przymanowski Janusz

Przytocki Kazimierz

Pszczółkowska Zenobia Lidia

Ptasiński Jan

Pulkowski Krzysztof

Putrament Jerzy

Pytasz Marek

„Quas” zob. Kwaśniewski Stefan

Radowicz Kazimierz

Radwański Witold

Radziszewski Włodzimierz

Raina Peter

Rakowski Mieczysław Franciszek

Rasiński Kazimierz

Rawicz Jerzy

Rawski Tadeusz

Rek Jan

Rezmer Waldemar

Rędzińska Agnieszka

Ribbentrop Joachim von

Ricoeur Paul

Ring Andrzej

Rodak Paweł

Rodowicz Maryla

Rogala Stanisław

Rokicki Edward

Rokossowski Konstanty

Romanowski Andrzej

Romek Zbigniew

Rosińska Zofia

Rosner Antoni

Rosner Katarzyna

Rostworowski Antoni

Rostworowski Karol Hubert

Roszko Janusz

Roszkowski Wojciech

Rowiński Andrzej

Rozwadowski Piotr

Różewicz Stanisław

Rudnicki Adolf

Rumińska Joanna

Rusinek Kazimierz

Rybiński Maciej

Rybkowski Jan

Rychard Andrzej

Rydlewski Stanisław

Rygielski Bernard

Rymarówna Zofia

Rymkiewicz Jarosław Marek

Rzepniewski Andrzej

Sacewicz Karol

Sadkowski Zbigniew

Sadowski Antoni

Sadzewicz Marek

Salmuth Hans von

Saryusz-Wolska Magdalena

Sawa Jan

Sawicka Hanka

Sawicki Jacek

Sawicki Jacek Zygmunt

Sawisz Anna

Schabowski Andrzej

Schaff Adam

Schliemann Heinrich

Schmidt Helmut

Schmidt Walter

Semków Piotr

Sendlerowa Irena

Siek Bartłomiej

Siemion Wojciech

Sienkiewicz Henryk

Sienkiewicz Witold

Sieński Maciej

Siergiejczyk Tadeusz

Signa Boncompagno da

Sikora Krzysztof

Sikorski Janusz

Sikorski Władysław

Sikorski Zygmunt

Siwicki Antoni

Siwicki Florian

Skawnicki A.

Składkowski Felicjan Sławoj

Skowron Ignacy

Skowrońska-Feldmanowa Janina

Skórzyński Jan

Skrzeszewski Stanisław

Skubisz Paweł

Skutnik Tadeusz

Skwira Stanisław

Słaby Mieczysław

Słaby Wilhelm (Adam Sławski)

Sławiński Janusz

Sławiński Kazimierz

Sławska Krystyna

Sławska-Bonarska Maria

Sławski Adam zob. Słaby Wilhelm

Słobodnik Włodzimierz

Słojewska Halina

Słowacki Juliusz

Smolarz Nina

Smoleński Paweł

Sobczak Jan

Sobczak Kazimierz

Sobociński Wincenty

Sobolewski Tadeusz

Solak Andrzej

Sołtysiak Marian („Barabasz”)

Sönnke Hans

Sosabowski Stanisław

Sowa Andrzej Leon

Spielberg Steven

Spychała Władysław

Sroga Alojzy

Stachiewicz Wacław

Staff Leopold

Stalin Józef

Stanicki Zygmunt

Staniewicz Jerzy

Staniszewski Arkadiusz

Staniszkis Witold

Stankiewicz Barbara

Starky Eugeniusz

Starski Ludwik

Starzyński Stefan

Stasiak Leon

Stawowy Ewa

Stefan Batory

Steklý Karel

Stempel Wiesław

Steyer Włodzimierz

Stępień Tomasz

Stjernfelt Bertil

Stobiecki Rafał

Stolarek Piotr

Stopiński Władysław

Stradomski Jan

Strauchold Grzegorz

Strumph-Wojtkiewicz Stanisław

Stryjczyk Joanna

Strzelecki Edward

Studziński Zdzisław

Sucharski Henryk ––

Suchoński Adam

Sudoł Tomasz

Sułek Antoni

Sytnerowa Leokadia

Syzdek Eleonora

Szacka Barbara

Szacki Jerzy

Szański A. zob. Śmigły-Rydz Edward

Szarota Tomasz

Szczawiej Jan

Szczepański Jan Alfred

Szczepański Jan Józef

Szczepuła Barbara

Szczerski Krzysztof

Szczypiorski Andrzej

Szekspir William

Szemplińska Elżbieta

Szenwald Lucjan

Szewczuk Edward

Szkudliński Jan

Szlengel Władysław

Szmidt Tadeusz

Szomański Andrzej

Szopen Fryderyk

Szpociński Andrzej

Szwalbe Stanisław

Szydłowski Roman

Szymańczyk Kamila

Szymura Błażej

Szyndler Zygmunt

Śliwowski Henryk

Ślusarz Aleksander

Śmigły-Rydz Edward (A. Szański)

Śpiewak Jan

Świerczewski Karol

t.b. zob. Bujnicki Teodor

Tatarkiewicz Anna

Tazbir Janusz

Terej Jerzy Janusz

Thatcher Margaret

Thelen David

Timmermans Rudolf

Timoszenko Siemion

Tkaczyk Henryk

Toeplitz Jerzy

Toeplitz Krzysztof Teodor

Tokarz Adam

Toporowicz Franciszek

Torańska Teresa

Traba Robert

Traugutt Romuald

Trela Stanisław

Trendota Marian

Trepczyński Stanisław

Trnka Jiří

Troicki Mikołaj

Trościanko Wiktor

Truszkowski Stanisław

Trybuś Krzysztof

Trznadel Jacek

Tschimpke Alfred

Tuliszka Jarosław

„Tur” zob. Kamiński Zygmunt

Turek Wojciech

Tusk Donald

Tuszyńska Magdalena

Tuwim Julian

Tym Wacław

Tymiński Jerzy

Umiastowski Roman

Uniłowski Zbigniew

Unrug Józef

Urbankowski Bohdan

Urbanowicz Józef

Usijewicz Helena

Uss Bronisław

Vico Giambattista

Vonlanthen Isabel

Wagner Barbara

Wajda Andrzej

Wakar Krzysztof

Walentynowicz Anna

Walewski Jan

Wałęsa Lech

Wańkowicz Melchior (Jerzy Łużyc)

Warchałowski Stanisław

Wart Andrzej zob. Bunsch Adam

Waryński Ludwik

Warzeszak Stanisław

Wasilewska Wanda

Wasilewski Antoni

Wasilewski Krzysztof

Wasilewski Leon

Wasilewski Zenon

Wasylewski Stanisław

Wawrzyniak Joanna

Wawrzyniak Zenon

Ważyk Adam

Wąsowski Grzegorz

Weibel-Altmeyer Heinz

Welles George Orson

Wells Herbert George

Wencel Wojciech

Wenda Zygmunt

Werfel Roman

Wessel Horst

Wichary Gertruda

Wichłacz Florian

Wieczorek Janusz

Wieczorkiewicz Paweł Piotr

Wierbłowski Stefan

Wierzbicki Piotr

Wierzewski Wojciech

Wierzyński Kazimierz

Wilczek Piotr

Wilczewski Bronisław

Wilhelmi Roman

„Wilk” zob. Krzyżanowski Aleksander

Winawer Bruno

Wionczek Roman

Wiślicz Tomasz

Wiśniewska

Wiśniewski Jan

Witczak Czesław

Witek Jan

Witkowski Rafał

Witos Andrzej

Witos Wincenty

Wittlin Tadeusz

Władysław Łokietek

Wohl Stanisław

Wojniusz Józef

Wojnowski Anatol

Wojtala Franciszek

Wojtala Jadwiga

Wojtala Joanna

Wojtara Edward

Wojtowicz Jan

Wojtyła Karol zob. Jan Paweł II

Wolff-Powęska Anna

Wolin Andrzej

Wolny-Zmorzyński Kazimierz

Wójcik Irena

Wójcik Jerzy

Wójtowicz-Podhorski Mariusz

Wóycicka Zofia

Wrębiak Tadeusz

Wroński Paweł

Wróbel Mieczysław

Wrzosek Wojciech

Wyka Kazimierz

Wyrzykowski Krzysztof

Wyspiański Stanisław

Wyszyński Stefan

Yates Frances

Zabierowski Stefan

Zagościński Jan zob. Huszcza Jan

Zagórski Jerzy

Zajączkowska Hanna

Zajączkowska Iwona

Zajączkowska Marianna

Zajączkowska-Lutz Elżbieta

Zajączkowski Bartłomiej

Zajączkowski Bolesław

Zajączkowski Jan

Zajączkowski Krzysztof

Zajączkowski Sławomir

Zajdler Maria

Zajiček Edward

Zakrzewska Janina

Zakrzewska Stanisława

Załuski Zbigniew

Zambrowski Roman

Zaorski Tadeusz

Zaremba Marcin

Zarębska Julia Rozalia

Zarębski Ignacy

Zarębski Józef

Zarzycki Adam

Zatorski Janusz

Zaucha Stanisław

Zawadzka Anna

Zawadzki Aleksander

Zawieyski Jerzy

zb zob. Brocki Zygmunt

Zdanuczyk Stanisław

Zdunkiewicz Donat

Zeler Bogdan

Zieliński Jerzy

Zieliński Stanisław

Zieliński Zygmunt

Ziemiński Wiktor

Zięba Zygmunt

Ziomek Jan

Ziontek Artur

Ziółko Jerzy

Ziółkowska-Boehm Aleksandra

Zwierzchowski Piotr

Zwierzchowski Stanisław

„Żak” zob. Mackiewicz Stanisław Longin

Żebrowski Feliks

Żebrowski Jacek

Żeleński Tadeusz (Boy)

Żeligowski Lucjan

Żenczykowski Tadeusz

Żeromski Stefan

Żiwkow Todor

Żółkiewski Stefan

Żukow Gieorgij

Żukrowski Wojciech

Żuławski Jerzy

Żurawski Konstanty

Żurowski Andrzej

Żychoń Jan

Żygulski Kazimierz

Żyw Aleksander