Tomasz Kozłowski

Koniec imperium MSW

Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989–1990

Recenzenci
prof. Antoni Dudek
prof. Andrzej Paczkowski

Redakcja
Małgorzata Strasz

Korekta
Zofia Krzywicka-Vauthier

Indeks osób
Łukasz Rybak

Projekt okładki

Sylwia Szafrańska

Skład
Marcin Koc

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2019

ISBN 978-83-8229-773-7 (epub)
ISBN 978-83-8229-774-4 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową
www.ksiegarniaipn.pl

wstęp

Podstawowe znaczenie ma problem prawa i praworządności. W ciągu 45 lat prawo było w Polsce traktowane instrumentalnie, podporządkowane aktualnym celom politycznym, a obywatele nie mieli poczucia wolności ani świadomości, że prawo ich chroni i jest jednakowe dla wszystkich [...] Nie będziemy tworzyć nowej armii czy milicji. Chodzi jedynie o stworzenie takich gwarancji prawnych, by wszyscy – także wewnątrz tych instytucji – mieli poczucie, że służą one społeczeństwu (exposé Tadeusza Mazowieckiego)

Kiedy protestujący rozpoczęli szturm na budynek ministerstwa bezpieczeństwa, ochrona nie stawiała żadnego oporu. W tłumie byli zarówno studenci, jak i stateczni obywatele. Wszystkich łączyło jedno pragnienie – aby „ten gigantyczny aparat bezpieczeństwa został zniszczony”. Do działania popchnęła ich informacja o niszczeniu akt przez funkcjonariuszy. Demonstranci chcieli temu zapobiec.

Sprawa szturmu była na tyle poważna, że przerwano obrady okrągłego stołu, przy którym negocjowali przedstawiciele komunistycznych władz i demokratycznej opozycji. Premier natychmiast udał się pod ministerstwo i apelował do protestujących: „moją nadzieją jest, że będziemy mogli kontynuować naszą drogę ku demokracji”. Telewizja zmieniła program, aby nadać oświadczenie w podobnym tonie: „Budowana demokracja znalazła się w wielkim niebezpieczeństwie”. Fala jednak ruszyła i nic nie mogło jej zatrzymać. Było za późno – zbrojne ramię władzy okazało się bezradne.

Działo się to nie w Polsce, ale w NRD. 16 stycznia 1990 r. to dzień symbolicznego końca wschodnioniemieckiej policji politycznej – Ministerium für Staatssicherheit, znanej powszechnie jako Stasi.

Na tle gwałtownych wydarzeń w NRD schyłek polskiej Służby Bezpieczeństwa sprawia wrażenie długotrwałej agonii. Zmiany wydają się spóźnione i pozbawione dynamiki. Detonatorem ataków na budynki Stasi była wiadomość, że aparat represji zaciera po sobie ślady. Podobnie kierownictwo polskiego MSW, przeczuwając nadchodzącą rewolucję, zarządziło niszczenie akt na szeroką skalę. Palono, mielono i wynoszono z biur papiery dotyczące inwigilacji opozycjonistów i księży oraz teczki tajnych współpracowników. Były to nie tylko materiały kompromitujące, ale miejscami wręcz dowody przestępczej działalności resortu. W Polsce nikt jednak nie szturmował siedziby MSW. Dlaczego tak się stało? Między innymi z prób odpowiedzi na to pytanie narodziła się niniejsza książka.

Likwidacja Służby Bezpieczeństwa od lat wzbudza silne emocje, które sprzyjają budowaniu dwóch skrajnych narracji. Jedna z nich głosi, że elita solidarnościowa miała w dużym stopniu związane ręce, była skrępowana sytuacją międzynarodową oraz oporem ze strony aparatu bezpieczeństwa. Według drugiej liderzy „Solidarności” narzucili sobie ograniczenia zgodnie z umowami zawartym i w Magdalence i przy Okrągłym Stole. Obie te narracje opierają się na uproszczeniach – snutych w oderwaniu od kontekstu, często zbudowanych na ahistorycznym rozumowaniu.

Część funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa stała się trzonem nowych służb specjalnych III RP. Wielu innych, wyposażonych w zdobyte przez lata umiejętności i wiedzę, szukało szczęścia poza służbami mundurowymi. Po rozbudowanym aparacie represji pozostały obszerne archiwa, zawierające m.in. informacje o tajnych współpracownikach. Dla III RP ta spuścizna była ciężarem, który z czasem stał się także kamieniem węgielnym spiskowej teorii przełomu 1989 r. Wokół tego tematu narosło wiele mitów. W książce część legend zostanie zweryfikowana.

Aby zrozumieć mechanizmy przekształcenia aparatu bezpieczeństwa, trzeba się w pierwszej kolejności zastanowić, jaką rolę w systemie władzy lat osiemdziesiątych odgrywało MSW, jaki miało udział w kształtowaniu polityki kierownictwa PZPR. Istotne jest też pytanie o stosunek MSW do transformacji systemowej. Jest to jedno z najistotniejszych pytań badawczych, na które chcę udzielić odpowiedzi. Nie mniej istotne są także polityczne motywacje i kalkulacje sił solidarnościowych: premiera Tadeusza Mazowieckiego i jego gabinetu, Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego oraz politycznego zaplecza (Krajowej Komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność” i komitetów obywatelskich). Czy solidarnościowi politycy i eksperci mieli w ogóle pomysł na usytuowanie nowego, zreformowanego MSW w systemie państwowym? Większość z nich przyjmowała za pewnik, że Służba Bezpieczeństwa prędzej czy później zostanie zlikwidowana. Ale co potem? Czy planowano usunąć ze służb specjalnych i policyjnych wszystkich pretorianów ancien régime’u? Czy naprawdę rozważano przeprowadzenie tzw. opcji zerowej, czyli zwolnienie wszystkich dawnych funkcjonariuszy? Ostatecznie zachowano ciągłość między starą i nową służbą. Powołano Urząd Ochrony Państwa, który miał instytucjonalnie chronić rodzącą się demokrację. Jak przebiegał proces tworzenia UOP?

Książka jest wynikiem syntetycznego spojrzenia na proces transformacji organów bezpieczeństwa w latach 1989–1990. Próbą zaprezentowania oceny z perspektywy trzydziestu lat, które upłynęły od opisywanych wydarzeń. Moim zadaniem było ustalenie i uporządkowanie podstawowych faktów, czasem ich zdemitologizowanie, zmierzenie się z wyobrażeniami na temat transformacji.

Na pewno doprecyzowania wymaga użyta terminologia. Pojęcie służb specjalnych jest dość nieostre – brak jest jednej, uniwersalnej definicji1. Nie dostarczają jej nawet akty prawne regulujące funkcjonowanie służb w III RP2. Zazwyczaj przyjmuje się, że są to instytucje zajmujące się wywiadem i kontrwywiadem. Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego wydany przez Akademię Obrony Narodowej podaje: „służby specjalne (ang. special services) – ogólna nazwa dla cywilnych i wojskowych służb organizujących i prowadzących działania wywiadowcze i kontrwywiadowcze”3. Definicja wydaje się prosta i klarowna, jednak budzi pewne wątpliwości.

Po pierwsze termin special services w zachodniej literaturze stosowany jest raczej w odniesieniu do jednostek działających w ramach wojska, które w Polsce określane są mianem jednostek specjalnych (GROM, Formoza itp.)4. Po drugie zawarte w definicji określenie „cywilne” jest użyte w opozycji do „wojskowe”. Definicja podkreśla, że istnieją wywiad i kontrwywiad będące częścią wojska oraz inne instytucje będące częścią cywilnego aparatu państwowego. Jest to w pewnym sensie mylące, ponieważ w cywilnym wywiadzie i kontrwywiadzie także obowiązują stopnie służbowe, najczęściej tożsame z wojskowymi.

Możemy znaleźć bardziej adekwatne definicje, kładące nacisk na różne aspekty działania służb. Jedna z nich stawia w centrum zainteresowania kwestię zbierania informacji: „służby specjalne to zorganizowane zazwyczaj przez państwo struktury ukierunkowane na niejawne pozyskiwanie informacji istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa organizatora tej działalności (państwa) bądź przeciwdziałanie ich zdobywaniu przez podobne struktury identyfikowane jako obce”5. Inne definicje wskazują np. na aspekt tajności działania. Zgodnie z tą logiką służby specjalne to instytucje „usytuowane w strukturze aparatu władzy państwowej organizacyjnie samodzielne lub wchodzące w skład innej jednostki państwowej, np. ministerialnej, instytucje uprawnione do prowadzenia różnych działań o charakterze tajnym”6. Można też patrzeć na służby specjalne pod kątem ich zadań. Komisja Senatu USA zdefiniowała pięć etapów pracy wywiadowczej: planowanie operacji, zbieranie danych (szpiegowanie), przetworzenie zdobytych danych, opracowanie analizy oraz dystrybucja do rządowych odbiorców. Służbą specjalną byłaby więc instytucja realizująca ten pięciostopniowy cykl wywiadowczy7.

Niektórzy badacze i praktycy postulują rezygnację z enigmatycznego określenia służby specjalne na rzecz bardziej klarownego podziału. Grzegorz Małecki, były szef Agencji Wywiadu, postulował, aby w odpowiednich aktach prawnych wprowadzić podział na służby wywiadowcze (AW, SWW i SKW) oraz służby ochrony porządku publicznego (CBA, ABW, Policja, ŻW, KAS itp.). Argumentował: „opisane określenia – służby wywiadowcze oraz służby ochrony porządku publicznego – w sposób jednoznaczny informują, jaka jest rola i zadania tych służb, i nie ma wątpliwości, że służba wywiadowcza realizuje zadania informacyjne na potrzeby władz państwa oraz nie posiada uprawnień policyjnych (dochodzeniowo-śledczych), zaś służba ochrony porządku prawnego zbiera informacje wyłącznie na potrzeby śledztw prowadzonych przez niezależną prokuraturę (lub sądy), a nie na potrzeby procesów decyzyjnych na poziomie strategicznym. Ten podział terminologiczny stanowi odzwierciedlenie radykalnej odmienności roli i zadań tych dwóch rodzajów służb. Atrybutem są uprawnienia śledcze”8.

Trzeba także zwrócić uwagę na pewną niekompatybilność polskich definicji z tymi przyjętymi w piśmiennictwie anglosaskim. W zachodniej literaturze przedmiotu najczęściej używa się terminów wywiad (intelligence, intelligence services) oraz kontrwywiad (counterintelligence services), dla wskazania instytucji wojskowych dodaje się określenie military. W przypadku służb zajmujących się nie tyle zbieraniem informacji, ile ochroną porządku publicznego i ściganiem przestępczości używa się określenia law enforcement agencies. W literaturze anglosaskiej często pojawia się jeszcze inne określenie dla instytucji, które – oprócz wykonywania klasycznych zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych – zajmują się także zwalczaniem opozycji. Tego typu organizacje, pełniące m.in. funkcję policji politycznej, określa się mianem tajnej policji (secret police). W tej grupie mieszczą się więc KGB i SB9. Najbardziej zbliżonym odpowiednikiem secret police, wprowadzonym do obiegu przez ustawę o Instytucie Pamięci Narodowej, jest termin organy bezpieczeństwa państwa.

Termin ten dotyczy nie tylko Służby Bezpieczeństwa, ale też innych instytucji zajmujących się ochroną bezpieczeństwa państwa oraz totalitarną kontrolą obywateli w okresie Polski Ludowej10. Ustawa o IPN wylicza poszczególne instytucje, jednak nie przytacza definicji. W poszukiwaniu cech dystynktywnych tajnej policji można sięgnąć do innych aktów prawnych. Ich analiza pozwoli pokazać, czym różnią się organy bezpieczeństwa państwa totalitarnego od instytucji państwa demokratycznego.

W 1994 r. na spotkaniu szefów państw i rządów krajów uczestniczących w Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, które odbyło się w Budapeszcie, przyjęto „Kodeks postępowania w dziedzinie polityczno-wojskowych aspektów bezpieczeństwa”. Miał on sprzyjać „promowaniu odpowiedzialnego i kooperatywnego zachowania się w dziedzinie bezpieczeństwa”, stanowić zbiór zasad dla instytucji wojskowych i wywiadowczych, dzięki którym działalność tych instytucji byłaby zgodna z zasadami liberalnej demokracji11. Przyjęcie kodeksu dało także impuls do badań nad implementacją szeroko pojętych mechanizmów bezpieczeństwa w krajach wychodzących z autorytaryzmu lub odbudowujących się po konfliktach12.

Kluczowym elementem kodeksu są zasady demokratycznej legitymizacji służb. Zgodnie z przyjętymi zapisami „państwa uczestniczące [w KBWE] uznają demokratyczną kontrolę nad wojskiem, siłami paramilitarnymi i wewnętrznymi siłami bezpieczeństwa, jak też nad służbami wywiadowczymi i policją, za nieodzowny element stabilizacji i bezpieczeństwa. Będą wspierać integrację swych sił zbrojnych ze społeczeństwem obywatelskim jako ważny przejaw demokracji. Każde państwo zapewni i utrzyma skuteczne kierownictwo i kontrolę [...] ze strony konstytucyjnie stanowionych władz wyposażonych w demokratyczną legitymację. Każde państwo uczestniczące ustanowi kontrolę w celu zapewnienia, że władze te wypełniają swe konstytucyjne i prawne obowiązki. Określi wyraźnie rolę i zadania tych sił oraz ich obowiązek działania wyłącznie w ramach konstytucyjnych”13. Klauzula kładzie szczególny nacisk na priorytet, jakim jest kontrola służb wywiadowczych i służb ochrony porządku publicznego ze strony organów posiadających legitymację społeczną.

Nie ma wątpliwości, że w okresie PRL nie istniała możliwość realizacji tej zasady. O legitymacji władzy w PRL napisano wiele, szczególnie cenna jest jedna z najnowszych pozycji skupiająca się na analizie funkcji wyborów do sejmu w opisywanym okresie. Jej autor na podstawie szeroko zakrojonych badań dowodzi fasadowej roli wyborów w PRL i konkluduje: „Władza PZPR opierała się w znacznej mierze właśnie na poparciu Moskwy oraz na rozbudowanym aparacie represji”14. O ile więc w demokracji liberalnej służby wywiadowcze oraz ochrony porządku publicznego są kontrolowane przez władzę wybraną demokratycznie i mającą legitymację społeczną, o tyle w PRL organy bezpieczeństwa gwarantowały przywódcom partyjnym pozostanie u władzy w obliczu braku społecznej legitymacji.

Nie było także mowy o działaniu na podstawie zapisów konstytucyjnych. Zbigniew Siemiątkowski we wstępie do swojej niezwykle wartościowej pracy o PRL-owskim wywiadzie zauważył, że chociaż formalnie władzę sprawował niedemokratycznie wybierany sejm i wyłoniony rząd, to władza faktyczna należała do kierownictwa PZPR, o którym konstytucja milczała do 1976 r. To kierownictwu partyjnemu były de facto podporządkowane organy bezpieczeństwa. Siemiątkowski pisał o tym na przykładzie wywiadu: dostęp do wiedzy o jego działaniach „mieli jedynie najwyżsi funkcjonariusze PZPR [...], którzy korzystali z jego dorobku i na podstawie jego ustaleń i ocen podejmowali decyzje. Minimalny wgląd w prace wywiadu mieli nominalny jego przełożony, czyli premier, oraz nadzorujący go bezpośrednio minister spraw wewnętrznych, jeżeli nie zasiadał w Biurze Politycznym. Takie usytuowanie wywiadu i innych służb MSW, czyniące je faktycznie organami partii, a nie państwa, dawało im realną pozycję w aparacie władzy pozwalającą na wywieranie wpływu na proces decyzyjny, prowokowało ich do aktywnego udziału w życiu politycznym, zachęcało do wyjścia z »cienia« na środek sceny politycznej”15.

Organy bezpieczeństwa państwa nie tylko nie były poddane odpowiedniej kontroli, ale wręcz nie spełniały podstawowych wymogów stawianych instytucjom praworządnego państwa, które zobowiązane są do przeciwdziałania naruszeniom praw człowieka i podstawowych wolności oraz tępienia innych zachowań przeciwko ludzkiej godności: agresywnego nacjonalizmu, rasizmu, szowinizmu, ksenofobii i antysemityzmu16. PRL-owskie organy bezpieczeństwa wielokrotnie naruszały prawa i wolności obywatelskie oraz podstawowe prawa człowieka. Były wykorzystywane do prześladowania całych grup społecznych i etnicznych, jak w przypadku antysemickiej nagonki w latach sześćdziesiątych. Wspierały także międzynarodowy terroryzm17 oraz czerpały zyski ze współpracy z pospolitymi przestępcami kryminalnymi działającymi poza granicami Polski18.

Służba Bezpieczeństwa jako organ bezpieczeństwa państwa spełniała dwie podstawowe funkcje. Tak jak każda inna instytucja wywiadu i ochrony porządku publicznego wykonywała zadania wywiadowcze i kontrwywiadowcze oraz zwalczała przestępczość gospodarczą i kryminalną zagrażającą bezpieczeństwu państwa. Ponadto odgrywała rolę „filaru komunistycznych rządów i podstawowego narzędzia sprawowania władzy”19. Prowadziła działania represyjne względem opozycji politycznej, niezależnych organizacji oraz obywateli występujących przeciw władzy; sięgała nawet po środki nielegalne, jak groźby, porwania czy zabójstwa przeciwników reżymu. Równocześnie dostarczała decydentom informacji niezbędnych do rządzenia lub utrzymywania się u władzy. Nie chodziło tylko o wiadomości zdobyte drogą inwigilowania obywateli, ale także o kompleksowe analizy sytuacji społeczno-politycznej oparte na wiedzy uzyskanej z różnych środowisk.

Skutkiem ubocznym takiego usytuowania SB wśród instytucji państwa był udział w zakulisowych rozgrywkach wewnątrz kierownictwa PZPR. Jak zauważył Zbigniew Siemiątkowski: „W zamkniętym systemie, jakim był system polityczny PRL, w którym o realnym wpływie na władzę decydowały nie opinia publiczna, demokratyczne procedury wyborcze, lecz gry polityczne koterii wewnątrz obozu władzy, zastępujące normalny mechanizm wyborczy, wywiad czuł się wyśmienicie, doskonale odnajdował się w świecie intryg pałacowych, zakulisowych gier aparatu partyjnego, manipulacji i dezinformacji”20. Refleksja ta odnosi się nie tylko do wywiadu, ale do całej Służby Bezpieczeństwa, która była wykorzystywana m.in. do zwalczania przeciwników politycznych we własnym obozie. Władza nad aparatem bezpieczeństwa była istotnym atutem w walce o wpływy na PRL-owskiej scenie politycznej.

Literatura na temat organów bezpieczeństwa PRL, szczególnie historii i działalności Służby Bezpieczeństwa, jest dość bogata. Nie sposób wymienić wszystkich tytułów, warto jednak wspomnieć o najważniejszych, zwłaszcza o syntezach. Jedno z pionierskich opracowań opublikował Henryk Dominiczak21. Historię SB opisał Ryszard Terlecki22. Syntetyczny, bardzo istotny artykuł Antoniego Dudka i Andrzeja Paczkowskiego został zamieszczony w tomie poświęconym organom bezpieczeństwa państw komunistycznych23. Podstawowym źródłem informacji o obsadzie personalnej SB jest trzytomowa praca pod redakcją Krzysztofa Szwagrzyka i Pawła Piotrowskiego; podkreślić należy wysoki poziom artykułów otwierających każdy z tomów24. Na wspomnienie zasługuje niewątpliwie Podręcznik bezpieki przybliżający metody jej pracy25, a także tomy skupione na kwestiach metodologicznych związanych z analizą akt dawnego aparatu bezpieczeństwa26. Najnowszą pozycją poświęconą przestępczej działalności SB jest publikacja Patryka Pleskota27. Pojawiły się prace przybliżające działalność poszczególnych pionów SB, przy czym wydaje się, że na pierwszy plan wysuwają się te dotyczące funkcjonowania wywiadu28. Także wojskowe organy bezpieczeństwa doczekały się opracowań. Sławomir Cenckiewicz stworzył wzorową monografię wywiadu wojskowego29. Na przeciwnym biegunie lokuje się niepełna i napisana publicystycznym językiem monografia wojskowego kontrwywiadu autorstwa Lecha Kowalskiego30.

Pokaźna jest literatura dotycząca funkcjonowania aparatu władzy, w tym organów bezpieczeństwa państwa, w latach osiemdziesiątych oraz w okresie transformacji ustrojowej. O polityce władz w okresie stanu wojennego pisał m.in. Andrzej Paczkowski31. Interesujące spojrzenie na różnie kształtującą się w latach osiemdziesiątych politykę represyjną zaprezentował ostatnio Andrzej Friszke32. Kulisy przełomu 1989 r. opisywali Antoni Dudek33, Paweł Kowal34 i Jan Skórzyński35.

Proces przekształceń po 1989 r. interesował wielu badaczy. Likwidacją SB i budowaniem nowego sytemu bezpieczeństwa państwowego III RP zajmowali się szczególnie Andrzej Żebrowski36, Sławomir Zalewski37, a ostatnio także Piotr Swoboda38. Interesujące podejście do historii Służby Bezpieczeństwa zaprezentował w swojej książce Daniel Wicenty39. Kluczowego momentu transformacji w latach 1989–1990 dotyczy książka Sylwii Galij-Skarbińskiej40; autorka przedstawiła historyczne tło funkcjonowania służb specjalnych w PRL oraz zanalizowała proces ustawodawczy, który doprowadził do powstania UOP. Analizę prawną procesu transformacji przeprowadził wyczerpująco, szczególnie od strony materiałów zgromadzonych w zasobie IPN, Rafał Leśkiewicz41. Historią transformacji zajmowali się także Stanisław Hoc42, Piotr Milczanowski43, Michał Piekarski44, Paweł Piotrowski45, Andrzej Zybertowicz46. Teksty analityczne oraz źródła stanowiące kompendium wiedzy o prawno-organizacyjnym aspekcie funkcjonowania służb specjalnych opublikowano pod redakcją Adriana Jusupovicia i Rafała Leśkiewicza47. Dość liczne są wspomnienia i wywiady z pracownikami starych48 oraz nowych49 służb.

Niniejsza praca została w dużej części oparta na mało znanych lub do tej pory niedostępnych źródłach. Po raz pierwszy w tak szerokim zakresie wykorzystano materiały sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności. Dostarczają one nowych wiadomości dotyczących nie tylko procesu tworzenia prawa, ale też sytuacji wewnątrz Służby Bezpieczeństwa w schyłkowym okresie. Podobnie wartościowe i mało eksploatowane są protokoły i stenogramy posiedzeń Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego oraz jego kierownictwa. Uzupełnia je dokumentacja politycznego kierownictwa NSZZ „Solidarność”, czyli Krajowej Komisji Wykonawczej. Do analizy posłużyły też stenogramy posiedzeń Rady Ministrów z przełomu lat 1989 i 1990. Pozwalają one na lepsze zrozumienie zasad i celów opisywanych zmian. Wykorzystano również publikowane wspomnienia funkcjonariuszy i polityków oraz artykuły prasowe z okresu transformacji. W latach dziewięćdziesiątych dochodziło do licznych przecieków, kontrolowanych bądź nie, ze środowiska służb specjalnych. Informacje te muszą być jednak poddawane szczególnej krytyce.

Tematem książki jest proces zmian trwający od sierpnia 1989 r. (kiedy kierownictwo MSW rozpoczęło wprowadzanie swoich autorskich reform) do maja 1990 r. (kiedy rozpoczął działalność Urząd Ochrony Państwa). Część opisu wykracza jednak poza te cezury czasowe. Przed podjęciem próby analizy chciałem zgromadzić i uporządkować fakty dotyczące transformacji Służby Bezpieczeństwa. Do tego konieczne było zastosowanie warsztatu typowego dla pracy historyka50.

* * *

W pracy nad książką wspierało mnie wiele osób. Chciałem szczególnie podziękować Witoldowi Bagieńskiemu, Grzegorzowi Wołkowi i Michałowi Przeperskiemu, którzy przedstawili liczne konstruktywne uwagi po lekturze wczesnej wersji maszynopisu. Profesorom Antoniemu Dudkowi i Andrzejowi Paczkowskiemu dziękuję za wnikliwe recenzje wydawnicze. Nie zdołałbym dotrzeć do wszystkich materiałów, gdyby nie pomoc pracowników archiwów różnych instytucji. Szczególne podziękowania kieruję do Roberta Kubasia i Justyny Orysiak z Archiwum Senatu oraz do zespołu Archiwum Kancelarii Prezydium Rady Ministrów z naczelnik Anną Barszcz na czele. Dziękuję też osobom, które podzieliły się zebranymi materiałami archiwalnymi: Witoldowi Bagieńskiemu, Kamilowi Dworaczkowi, Janowi Olaszkowi, Grzegorzowi Wołkowi i Michałowi Przeperskiemu.

1 S. Zalewski, Służby specjalne w państwie demokratycznym, Warszawa 2005, s. 13; G. Rydlewski, Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Wybrane zagadnienia, red. S. Sulowski, M. Brzeziński, Warszawa 2009, s. 228.

2 P. Swoboda, Wywiad i kontrwywiad w Polsce w procesie przemian systemowych (1989––2007), Kraków 2016, s. 14.

3 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, red. B. Balcerowicz, Warszawa 2008, s. 123–124.

4 M. Kolaszyński, Status ustrojowy polskich służb specjalnych po 1989 r., Kraków 2017, s. 25–26.

5 S. Zalewski, Ewolucja modelu polskich służb specjalnych 1990–2002, Warszawa 2002, s. 34.

6 J. Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2007, s. 621.

7 Encyclopedia of Espionage, Intelligence, and Security, t. 2, red. K.L. Lerner, B. Wilmoth Lerner, Detroit 2004, s. 117.

8 G. Małecki, „Służby specjalne” do zmiany [analiza], Portal Defece 24 (www.defence24.pl).

9 I. Berman, J.M. Waller, Introduction: The Centrality of the Secret Police [w:] Dismantling Tyranny. Transitioning Beyond Totalitarian Regimes, Lanham 2006, s. XV.

10 W grupie tej poza najbardziej rozpoznawalną SB znalazły się też inne instytucje funkcjonujące w latach 1944–1990: Resort Bezpieczeństwa Publicznego PKWN, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego i jednostki organizacyjne podległe wymienionym organom, instytucje centralne SB oraz podległe im jednostki terenowe w wojewódzkich, powiatowych i równorzędnych komendach Milicji Obywatelskiej oraz w wojewódzkich, rejonowych i równorzędnych urzędach spraw wewnętrznych, Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza, Zarząd Główny Służby Wewnętrznej Jednostek Wojskowych MSW oraz podległe mu komórki, Informacja Wojskowa, Wojskowa Służba Wewnętrzna, Zarząd II Sztabu Generalnego WP, inne służby sił zbrojnych prowadzące działania operacyjno-rozpoznawcze lub dochodzeniowo-śledcze, w tym w rodzajach broni oraz w okręgach wojskowych. Na listę z biegiem czasu dopisywano kolejne instytucje (Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013).

11 C. Smith, Security-sector reform: development, breakthrough or institutional engineering?, „Conflict, Security & Development” 2001, t. 1, s. 5–19.

12 Zob. np. Governing Insecurity: Democratic Control of Military and Security Establishments in Transitional Democracies, red. G. Cawthra, R. Luckham, London 2003.

13 KBWE: dokument budapeszteński 1994. Ku prawdziwemu partnerstwu w nowej erze, tłum. G. Bernatowicz, red. E. Sulima-Kotarska, Warszawa 1995, s. 35.

14 M. Siedziako, Bez wyboru. Głosowania do Sejmu PRL (1952–1989), Warszawa 2018, s. 350.

15 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 14.

16 KBWE: dokument budapeszteński 1994..., s. 34.

17 P. Gasztold, Zabójcze układy. Służby PRL i międzynarodowy terroryzm, Warszawa 2017; P. Gasztold, Biznes z terrorystami. Brudne interesy wywiadu wojskowego PRL z bliskowschodnimi organizacjami terrorystycznymi, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, nr 1, s. 165––216; P. Gasztold, Międzynarodowi terroryści w PRL. Historia niewymuszonej współpracy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 1, s. 275–315.

18 Afera Żelazo w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013.

19 F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków 2007, s. 11.

20 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza..., s. 15.

21 H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997.

22 R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007.

23 A. Dudek, A. Paczkowski, Polska [w:] Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010, s. 393–468.

24 Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005; t. 2: 1956–1975, red. P. Piotrowski, Warszawa 2006; t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.

25 F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków 2007.

26 Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006; Osobowe źródła informacji. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008.

27 P. Pleskot, Zabić. Mordy polityczne w PRL, Kraków 2017.

28 W. Bagieński, Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, t. 1–2, Warszawa 2017; Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza...

29 S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011.

30 L. Kowalski, Krótsze ramię Moskwy. Historia kontrwywiadu wojskowego PRL, Warszawa 2017.

31 A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy, lipiec 1980 – styczeń 1982, Warszawa 2002; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2007.

32 A. Friszke, Sprawa jedenastu. Uwięzienie przywódców NSZZ „Solidarność” i KSS „KOR” 1981–1984, Warszawa – Gdańsk 2017.

33 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988––1990, Warszawa 2009, wyd. II: Warszawa 2014.

34 P. Kowal, Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989, Warszawa 2012.

35 J. Skórzyński, Rewolucja Okrągłego Stołu, Kraków 2009.

36 A. Żebrowski, Kontrola cywilna nad służbami specjalnymi III Rzeczypospolitej (1989–1999). Zagadnienia politologiczno-prawne, Kraków 2001; A. Żebrowski, Ewolucja polskich służb specjalnych. Wybrane obszary walki informacyjnej. (Wywiad i kontrwywiad w latach 1989–2003), Kraków 2005.

37 S. Zalewski, Ewolucja modelu polskich służb specjalnych 1990–2002, Warszawa 2002.

38 P. Swoboda, Wywiad i kontrwywiad w Polsce w procesie przemian systemowych (1989–2007), Kraków 2016.

39 D. Wicenty, Zgniłe jabłka, zepsute skrzynki i złe powietrze. Dysfunkcje w Służbie Bezpieczeństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, Gdańsk – Warszawa 2018.

40 S. Galij-Skarbińska, The Transformation of Civil Secret Service in Poland in 1989–1990, Toruń 2016.

41 R. Leśkiewicz, Od Służby Bezpieczeństwa do Urzędu Ochrony Państwa, „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 165–188.

42 S. Hoc, Geneza ustawy o Urzędzie Ochrony Państwa, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2011, wyd. specjalne, s. 99–110; S. Hoc, Sytuacja organizacyjno-prawna polskich służb specjalnych, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 2002, nr 3, s. 32–56.

43 P. Milczanowski, Reforma krakowskiej struktury SB na przełomie lat 1989 i 1990 (w świetle zachowanych materiałów archiwalnych w krakowskim OBUiAD), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2012, nr 10, s. 437–502.

44 M. Piekarski, Transformacja aparatu bezpieczeństwa Polski w okresie przełomu ustrojowego – wyzwania strategiczne [w:] Solidarność i opozycja polityczna w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 80. XX wieku. Wybrane zagadnienia, red. J.R. Sielezin, M. Golińczak, Wrocław 2012.

45 Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.

46 A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993.

47 Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.

48 Najbardziej znany z tej grupy jest wywiad rzeka z szefem MSW: W. Bereś, J. Skoczylas, Kiszczak mówi... prawie wszystko, Warszawa 1991.

49 Można wymienić: W. Bereś, K. Burnetko, Gliniarz z „Tygodnika”. Rozmowa z byłym ministrem spraw wewnętrznych Krzysztofem Kozłowskim, Warszawa 1991; K. Kozłowski, M. Komar, Historia z konsekwencjami, Warszawa 2009; G. Chlasta, Czterech: Brochwicz, Miodowicz, Niemczyk, Sienkiewicz, Warszawa 2014, a także relacje zawarte w specjalnych numerach „Przeglądu Bezpieczeństwa Wewnętrznego” – z okazji osiemdziesiątej rocznicy urodzin Krzysztofa Kozłowskiego, pierwszego szefa UOP (2011), oraz na 20-lecie UOP-ABW (2010).

50 J.R. Sielezin, Badania źródłoznawcze w politologii. Wybrane zagadnienia metodologiczne, Wrocław 2010, s. 21. Zob. też A.J. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych, Gdańsk 2004, s. 127; P. Łubiński, P. Jarząbek-Krysiak, P. Dubiński, Różne oblicza politologii. Teoria, historia, wizerunek, t. 1, Olsztyn – Stalowa Wola 2015, s. 34–35.

dekada kiszczaka

Ja miałem pod sobą prawie 200 tysięcy podwładnych i cholera wie, co tam kto robił (Czesław Kiszczak)

Była wysoka dyscyplina, pełna lojalność (Henryk Dankowski)

Generał Czesław Kiszczak kierował Ministerstwem Spraw Wewnętrznych od 1981 r. Ten wojskowy od lat wspinał się po szczeblach kariery w służbach specjalnych. Zaczynał w Informacji Wojskowej, następnie służył w Wojskowej Służbie Wewnętrznej. Dotarł na sam szczyt – w latach 1972–1979 stał na czele Zarządu II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, czyli wojskowego wywiadu. Przez krótki okres, zanim wskoczył na fotel ministra, kierował całą Wojskową Służbą Wewnętrzną. Do MSW ściągnęli go I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR Stanisław Kania oraz premier Wojciech Jaruzelski, którego Kiszczak był oddanym współpracownikiem.

Awans Kiszczaka był ubocznym efektem rozgrywek między Warszawą i Moskwą. Sowieckie kierownictwo zarzucało w 1981 r. Kani i Jaruzelskiemu, że odwlekają konfrontację z „Solidarnością”. Kreml wzmacniał nacisk polityczny, m.in. wspierając część partyjnego kierownictwa określanego mianem betonu. Twardogłowi towarzysze nie stanowili zwartej grupy, łączyło ich jednak przekonanie o potrzebie siłowego rozwiązania konfliktu z „Solidarnością”. Jednym z nich był Mirosław Milewski, szef MSW, który w połowie 1981 r. ostatecznie stracił zaufanie Kani i Jaruzelskiego. Kiszczak wspominał po latach: „Kania do mnie zadzwonił – Czesławie, czy masz czas. No, miałem czas. Wpadłem do niego zdenerwowanego w gabinecie i poważnie mówi tak – taka k... z tego Milewskiego, ja go na własnym grzbiecie nosiłem, w jednym łóżku żeśmy spali, ja mu karierę otwierałem – i dał mi jego tekst wystąpienia na plenum w 81 roku, kiedy chciano wykończyć Jaruzelskiego i Kanię. Potępiający w czambuł Kanię, potępiający w czambuł Jaruzelskiego [...] [Milewskiemu] pracownicy MSW przepisali na maszynie to wystąpienie, jeden z pracowników się zorientował, że pozycja Milewskiego jest kiepska, i szybciutko Kani to podrzucił. Wtedy Kania mi oświadczył – ty będziesz ministrem spraw wewnętrznych [...] Wtedy już Milewski był pogrzebany”1.

Milewski poszedł w górę hierarchii partyjnej – do Biura Politycznego. Formalnie był to awans. Faktycznie jednak generał wiele stracił na tym przesunięciu. „Milewski ocenił to bezbłędnie. Po wyborze na członka Biura Politycznego i sekretarza KC, kiedy wypadało złożyć mu gratulacje, kwaśno się uśmiechnął i odpowiedział, że to jego życiowa klęska” – tłumaczył Kiszczak2. Podobnie opisywał to jeden z najinteligentniejszych analityków SB, Wojciech Garstka, robiący karierę za czasów Kiszczaka: „dla wszystkich znawców dworskich zwyczajów i kulis [awans Milewskiego] był ewidentną degradacją, co bardzo szybko zaowocowało odcięciem mu jakichkolwiek kanałów i ściślejszych kontaktów z kadrą resortu”3. Jest to ocena przesadzona – wpływy Milewskiego nie znikły z dnia na dzień. Nadal uchodził on bowiem za osobę mającą przyjaciół w Moskwie. Poza tym jako członek Biura Politycznego miał sprawować partyjny nadzór nad kwestiami bezpieczeństwa. Faktem jest, że Jaruzelski i Kiszczak starali się go pomijać, kiedy tylko mogli i kiedy było im to na rękę. „Wszystko szło poza nim [...] Bolało go to, niestety” – wspominał jeden z generałów4. Nieustannie toczono z Milewskim wojnę podjazdową. Kiedy w czasie jednego z posiedzeń Biura Politycznego próbował zaznaczyć swoją pozycję, Kiszczak skorzystał z okazji, by go zaatakować. Jaruzelski zachwycał się później szefem MSW, który „zdrowo przyłożył Milewskiemu”5. Jednak ostatecznie usunąć Milewskiego z kierownictwa partyjnego nie było łatwo.

Kania, który wcześniej utrącił Milewskiego ze stanowiska ministra, jesienią 1981 r. sam poszedł w odstawkę – stracił stanowisko I sekretarza na rzecz Jaruzelskiego i trwale znalazł się na marginesie polityki. Z kolei świeżo upieczony lider natychmiast zaczął umacniać swoją pozycję polityczną i szykował się do wprowadzenia stanu wojennego. W tym czasie Kiszczak starał się zaprowadzić w resorcie rządy silnej ręki. Na pierwszej odprawie z całą kierowniczą świtą MSW – komendantami wojewódzkimi MO, pierwszymi sekretarzami komitetów zakładowych PZPR w KWMO, dyrektorami jednostek operacyjnych, ich zastępcami oraz naczelnikami wydziałów – przedstawił swoją hierarchię dowodzenia. Kategorycznie stwierdził, że od tej pory każdy „komendant wojewódzki milicji i jego zastępcy podlegają tylko MSW. Wynikało z tego, że polecenia pierwszego sekretarza KC i premiera przekazywane są ministrowi i tylko on może wydawać dyspozycje komendantom. Tylko przed nim rozliczają się ze swojej działalności”6.

Całkowita kontrola nad resortem miała kluczowe znaczenie w perspektywie nadchodzącej konfrontacji z „Solidarnością”. Oświadczenie Kiszczaka było także wyrazem nieufności wobec aparatu PZPR, w tym Wydziału Administracyjnego KC PZPR, który z ramienia partii sprawował nadzór nad MSW7. Osłabiało też pozycję partyjnego betonu – w tym czasie Wydziałem Administracyjnym kierował bowiem Michał Atłas, nawet przez kierownictwo Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec uważany za przedstawiciela „skrajnie zachowawczej frakcji PZPR”. Był on także jednym z najważniejszych nieformalnych informatorów ambasady NRD w Warszawie8.

Jesienią 1981 r. rozpoczął się proces przejmowania władzy przez „siłowników” wywodzących się z wojska. Wiązało się to nie tylko z obsadzaniem stanowisk przez zaufanych ludzi Jaruzelskiego i przygotowaniami do stanu wojennego, ale także z nieufnością, z jaką I sekretarz odnosił się do aparatu partyjnego. Ministerstwa objęli też inni generałowie – Czesław Piotrowski został ministrem górnictwa i energetyki, a Tadeusz Hupałowski ministrem administracji, gospodarki terenowej i ochrony środowiska.

Sukces, jakim dla władz było stłumienie rewolucji solidarnościowej stosunkowo małym kosztem, umocnił pozycję Jaruzelskiego i Kiszczaka. „Jaruzelski był absolutnym bogiem w państwie. Nikt nawet nie śmiał głośno marzyć, żeby wysadzić Kiszczaka” – wspominał wieloletni komendant wojewódzki9. Szef MSW przychodził na narady kierownictwa swojego resortu i pokazywał, jaki ma stosunek do PZPR. Tłumaczył, że trzeba partię „odrodzić” i „zmienić [jej] nazwę”; należy opracować mechanizm „zdejmowania” wybranych sekretarzy partyjnych, aby w ich miejsce powoływać „komisarycznych” zarządców, ludzi zaufanych, w domyśle – wojskowych10. W podobny sposób samo MSW podlegało wojskowej kolonizacji.

„Nowy minister zaczął urzędowanie od dyscyplinowania podwładnych, ściągania zaufanych osób z wojska i reorganizacji resortu. Dyscyplinowanie osiągał poprzez karcenie, degradowanie i wyrzucanie niewygodnych funkcjonariuszy z pracy. W ten sposób oczyszczone przedpole uzupełniał swoimi ludźmi z WSW, których rychło nazwano »desantem aniołów«” – wspominał jeden z oficerów11. Kiszczak ściągnął do pracy pokaźną grupę dawnych współpracowników. Jak odnotował Paweł Piotrowski, byli wśród nich m.in. gen. Lucjan Czubiński – od listopada 1981 r. dyrektor generalny w MSW, a od 1983 r. wiceminister; płk Henryk Dankowski – szef Zarządu WSW Pomorskiego Okręgu Wojskowego, w MSW od maja 1982 r. kolejno dyrektor Departamentu III, podsekretarz stanu, szef SB oraz I zastępca ministra; gen. bryg. Władysław Jura – od końca 1983 r. dyrektor generalny w MSW i szef Służby Polityczno-Wychowawczej; płk Czesław Żmuda – od listopada 1981 r. zastępca dyrektora, a następnie dyrektor gabinetu ministra; płk Stanisław Stępień – od 1984 r. funkcjonariusz w Departamencie III, od 1985 r. zastępca dyrektora Biura Studiów SB i Departamentu Studiów i Analiz; płk Ludwik Mochejski – oficer Zarządu II SG WP, od 1983 r. doradca ministra; płk Ryszard Iwanciów – również z Zarządu II SG WP, od 1987 r. doradca ministra; płk Stanisław Dębski – oficer WSW, od końca 1984 r. zastępca dyrektora, od końca 1987 r. dyrektor Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy12.

Kiszczak wprowadzał do MSW zwyczaje i rozwiązania organizacyjne, które poznał i stosował w wojsku. Szczególnie mocno odczuwała to Służba Bezpieczeństwa. Pewien oficer z przesadą konstatował: „generał [Kiszczak] bardziej pilnował [SB] niż spraw milicyjnych. Lepiej się na tym znał. Długo przecież pracował w wywiadzie i kontrwywiadzie wojskowym. Stąd obawy SB. Zatrząsały się struktury”13. Jeszcze przed stanem wojennym powołano Zarząd Polityczno-Wychowawczy MSW. Tworzenie tego pionu rozpoczął Milewski, zakończył je jednak jego następca – na czele Zarządu postawił swojego człowieka, gen. Edwarda Tarałę, politruka z Wojsk Ochrony Pogranicza, który karierę zaczynał w Informacji Wojskowej. Zarząd Polityczno-Wychowawczy i jego regionalne struktury miały dbać o ideologiczną motywację pracowników MSW14. „Stworzenie służby polityczno-wychowawczej było absurdalnym pociągnięciem” – oceniał gen. Władysław Pożoga, wieloletni współpracownik Kiszczaka. Była to instytucja żywcem przeszczepiona z gruntu wojskowego, w realiach pracy MSW – jak się wydaje – zbędna. Oficerowie polityczni przez kolejne lata zdobyli reputację apologetów wszystkich, nawet najbardziej absurdalnych posunięć ekipy Kiszczaka15.

Istotną zmianą było powołanie w 1982 r. Biura Studiów, które formalnie zajmowało się „wypracowywaniem strategii, taktyki, a także form i metod działania” wobec opozycji demokratycznej. Faktycznie do Biura oddelegowano funkcjonariuszy wyróżniających się doświadczeniem w prowadzeniu działań operacyjnych, nadano im szczególne uprawnienia oraz przekazano do dyspozycji najcenniejszą agenturę. Wszystko w celu osiągnięcia szybkich i znaczących wyników w inwigilacji oraz „dezintegracji” opozycji demokratycznej. Biuro zajmowało się tylko najważniejszymi sprawami politycznymi, a także kierownictwem i kluczowymi postaciami podziemnej „Solidarności”: Lechem Wałęsą, Zbigniewem Bujakiem, Bogdanem Borusewiczem16. Do 1989 r. było najważniejszą bronią SB w walce z „Solidarnością” oraz źródłem informacji o planach jej liderów.

Przebudowa nie skończyła się na stworzeniu nowych pionów. W lipcu 1983 r. sejm uchwalił ustawę o MSW. Określała ona, że do kompetencji resortu należy ochrona bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego, w tym życia i zdrowia ludzkiego oraz dorobku materialnego i kulturalnego społeczeństwa. Minister kierował Służbą Bezpieczeństwa, Milicją Obywatelską, podległymi jednostkami wojskowymi oraz Strażą Pożarną. Ustawa pozwalała SB i MO wykonywać czynności operacyjno-rozpoznawcze, dochodzeniowo-śledcze i administracyjno-prawne17. W obliczu przestępstwa godzącego w podstawy ustrojowe, bezpieczeństwo lub obronność PRL minister w porozumieniu z prokuratorem generalnym mógł zastosować środki techniczne w celu utrwalenia dowodów; zasady użycia tych środków oraz ich rodzaje określała Rada Ministrów. SB i MO mogły także korzystać z „pomocy obywateli przy wykonywaniu swych zadań”. Tłumacząc na język praktyki – miały zgodę na wykorzystywanie tajnych współpracowników i technik operacyjnych umożliwiających inwigilację (takich jak podsłuchy, tajna obserwacja). Ustawa zmieniała także strukturę MSW – w miejsce komend MO (wojewódzkich, rejonowych, miejskich i dzielnicowych) wprowadzono urzędy spraw wewnętrznych (wojewódzkie, rejonowe, miejskie i dzielnicowe). Zamiast komendantów kierowali nimi szefowie18.

Na podstawie tej ustawy oraz przepisów wykonawczych ugruntowano wprowadzone już wcześniej na wzór wojskowy rozwiązanie – podzielono MSW na służby. Najważniejsze były dwie: Służba Wywiadu i Kontrwywiadu, składająca się z Departamentu I (wywiadu) i II (kontrwywiadu) oraz m.in. Biura Paszportów, i Służba Bezpieczeństwa, składająca się z Departamentu III (do walki z opozycją), IV (do walki z Kościołem), V (ochrony przemysłu), VI (ochrony rolnictwa), Departamentu Społeczno-Administracyjnego, Głównego Inspektoratu Ochrony Przemysłu oraz Biura Studiów19. Na czele Służby Wywiadu i Kontrwywiadu stał gen. Władysław Pożoga, na czele Służby Bezpieczeństwa – gen. Władysław Ciastoń.

Reorganizacja usankcjonowała także możliwości pozaprawnego działania resortu, przy jednoczesnym zapewnieniu ministrowi bezkarności. Kiszczak z tego korzystał i zawsze dystansował się od poczynań swoich podwładnych: „Szefowie służb byli samodzielni, z dużymi uprawnieniami. Minusem było głównie to, że praktycznie odsuwało to ministra od tego, co na co dzień dzieje się w departamentach i biurach. [Minister] wiedział to, o czym meldowali mu szefowie służb, ale na coś musiałem się zdecydować” – tłumaczył Kiszczak20. Takie wyjaśnienia były odpowiedzią na nielegalne działania i skandale, które były udziałem MSW w latach osiemdziesiątych – szczególnie na zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki w 1984 r.

Księdza zabili funkcjonariusze Departamentu IV, rozpracowującego Kościół katolicki i związki wyznaniowe. Komunistyczne władze nie mogły zatuszować tej zbrodni, zdecydowano się więc na pokazowe ukaranie winnych. Przed sądem postawiono oficerów SB Grzegorza Piotrowskiego, Adama Pietruszkę, Leszka Pękalę i Waldemara Chmielewskiego. Proces – zwany toruńskim – przebiegał w ekspresowym tempie. Na początku 1985 r. esbecy zostali skazani na kary pozbawienia wolności. Do dziś nie wiadomo na pewno, kto wydał polecenie zabicia ks. Popiełuszki i kto był politycznie odpowiedzialny za tę zbrodnię. Wydawać by się mogło, że winą powinni zostać obarczeni Jaruzelski i Kiszczak. Tak się jednak nie stało. Obaj generałowie dzięki zabiegom politycznym i socjotechnicznym odsunęli od siebie podejrzenia o sprawstwo. Kiszczak i jego bliscy współpracownicy przekonywali, że zbrodnia została popełniona na zlecenie sił niechętnych Jaruzelskiemu. Taką wersję przedstawiano też władzom Kościoła: zabójcy chcieli doprowadzić do rewizji koncyliacyjnej polityki Jaruzelskiego i Kiszczaka, a nawet do politycznego przesilenia.

To tłumaczenie padło na podatny grunt. Już badania przeprowadzone w końcu 1984 r. wskazywały, że chociaż 81 proc. pytanych przez Ośrodek Badania Opinii Publicznej twierdziło, iż krąg „sprawców i inspiratorów” porwania jest szerszy niż tylko aresztowani, to jednak aż 49 proc. opowiadało się za tym, że „była to prowokacja wymierzona przeciwko stabilizacji i polityce porozumienia prowadzonej przez obecny rząd”. Pogłoski o tajemniczych sprawcach działających wbrew ekipie Jaruzelskiego najwyraźniej znajdowały zrozumienie. Społeczna niechęć spadła na organa bezpieczeństwa, nie na kierownictwo partyjne. Po zakończeniu procesu zabójców ks. Popiełuszki aż 58 proc. badanych uznało, że sprawa została w pełni wyjaśniona21.

Kiszczak i Jaruzelski odsunęli od siebie odium dzięki temu, że zrzucili winę na Milewskiego. Po pierwszych przesłuchaniach Grzegorz Piotrowski, jeden z morderców księdza, powiedział, że jego działania miały poparcie aparatu władzy. Jaruzelski, omawiający sprawę w gronie najbliższych współpracowników, błyskawicznie narzucił swoją interpretację tych zeznań: stwierdził, że „politycznym inspiratorem porwania – niezależnie od indywidualnego fanatyzmu sprawcy – mógł być wyłącznie towarzysz Mirosław Milewski”22. Jaruzelski nie mówił, że ma jakiekolwiek dowody. Nie miał ich wtedy i nigdy ich nie znalazł; utrzymywał, że były tylko „polityczne spekulacje”23.

Podobnie Kiszczak nie obciążał Milewskiego publicznie. Pytającemu go Pawłowi Kowalowi powiedział po latach: „nie było podstaw do zaprzeczania, nie było podstaw do potwierdzania”. Stwierdził nawet: „ratowaliśmy Milewskiego”24. Kiszczak jednak zawsze przedstawiał takie argumenty, które były mu najbardziej na rękę. Na początku lat dziewięćdziesiątych utrzymywał, że zabójstwo ks. Popiełuszki było prowokacją wymierzoną w niego i stanowiło część większego planu. „Po zabójstwie ks. J. Popiełuszki Grzegorz Piotrowski wypożyczył cztery pary kajdanek. Interesujące byłoby ujawnienie przez niego i jego ówczesnego przełożonego A. Pietruszkę, dla kogo były one przeznaczone po spowodowaniu w wyniku śmierci kapłana wielkiego politycznego zawirowania. Osobiście, nieskromnie, domyślam się, że druga para była przeznaczona dla »ozdobienia« moich rąk” – spekulował Kiszczak25. Tymczasem teza o tym, że mordercy wykonywali polecenia Milewskiego, jest tak samo prawdopodobna jak ta, że wykonywali polecenia Kiszczaka lub że zbrodnia była wynikiem błędnego wykonania jego instrukcji.

Plotka o roli Milewskiego w zabójstwie księdza – zapewne za przyzwoleniem Jaruzelskiego i Kiszczaka – dotarła do Episkopatu i Radia Wolna Europa. W tym samym czasie Kiszczak przyśpieszył rozpoczęte w kwietniu 1984 r. dochodzenie w sprawie operacji „Żelazo”, czyli kradzieży kosztowności dokonywanych na Zachodzie przez przestępców będących współpracownikami SB. Odpowiedzialność za prowadzenie tej przestępczej działalności miał ponieść Milewski, który w latach 1962–1971 pełnił funkcję wicedyrektora i dyrektora Departamentu I i osobiście podejmował decyzje dotyczące operacji26. Jaruzelski tak wyreżyserował posiedzenie Biura Politycznego, na którym omawiano aferę „Żelazo”, by dyskusja zeszła na temat zabójstwa ks. Popiełuszki27.

Milewski bronił się, że zlecenie zabójstwa jest mu przypisywane bezpodstawnie, podobnie oceniał plotkę o tym, że chciał z pomocą Stefana Olszowskiego i Albina Siwaka sięgnąć po stanowisko I sekretarza KC PZPR. Odpierał zarzuty: „może znam osobiście Pietruszkę, ale twarzy jego w tej chwili sobie nie kojarzę. Piotrowskiego czy Chmielewskiego czy Pękali [...] nie znam i nigdy w okresie swojej pracy w MSW mimo różnych okoliczności i różnych prób, nigdy nie dołożyłem ręki do likwidacji kogokolwiek. Nawet szczyciłem się tym, że kiedy w wywiadzie, nadzorowałem wywiad przez prawie 20 lat, że nie było tam przypadków likwidacji”. Po dyskusji Tadeusz Porębski postawił wniosek, aby partyjny nadzór nad MSW i MON objął Wojciech Jaruzelski. Ten, chociaż to wszystko ukartował, udawał zaskoczonego: „ja naprawdę nie jestem pazerny na władzę i niosę to jako ogromny ciężar, który jest po prostu niekiedy katorgą od strony sił fizycznych i psychicznych” – mówił. Wniosek przeszedł przy zgodzie całego Biura Politycznego28.

Kierownictwo partyjne, z Jaruzelskim na czele, twierdziło, że dla dobra MSW trzeba aferę „Żelazo” zachować w tajemnicy i nie ujawniać kompromitujących faktów. Jednak mimo tych wszystkich deklaracji zorganizowano spotkanie, na którym poinformowano o sprawie funkcjonariuszy SB „w wypełnionej po brzegi sali na IV piętrze bloku F kompleksu na Rakowieckiej, a słuchaczom zalecono, by uzyskane informacje zachowali w konfidencji”29. Cały gmach ministerstwa huczał od plotek. Generał Milewski został zesłany na polityczną emeryturę, choć członkiem Biura Politycznego był formalnie jeszcze do maja 1985 r.

Sianie plotek, niedomówienia, celowe niedyskrecje i kłamstwa były domeną służb specjalnych. Jeden z fałszywych tropów w sprawie zabójstwa ks. Popiełuszki prowadził do Kazimierza Mijala, przewodniczącego maoistowskiej Komunistycznej Partii Polski, który po powrocie w 1983 r. z Chin do Polski próbował organizować nielegalną działalność polityczną i został aresztowany. Kierownictwo MSW starało się w taki sposób przedstawić jego kroki, żeby zasugerować istnienie drugiego dna. Kiszczak zapoznał wiceprezesa Rady Ministrów Mieczysława Rakowskiego ze sporządzoną w MSW notatką, z której wynikało, że Mijal i jego współpracownicy są zamieszani w zabójstwo księdza. Rakowski zasugerował nawet podkręcenie jej wymowy30. Trop podrzucono dziennikarzom. Tygodnik „Polityka” przygotował artykuł na ten temat. Przed publikacją tekst trafił do MSW, gdzie opatrzono go adnotacją „Do wglądu z redakcji »Polityki«. Chcą dziś uwagi”31. Plotkę podchwycili m.in. zachodni korespondenci, którzy chcieli wyjaśnić koincydencję obu spraw – morderstwa Popiełuszki i aresztowania Mijala. Pytali o to m.in. korespondenci „Los Angeles Times”32 oraz Reutersa33. Rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban publicznie zaprzeczył, by taki związek istniał, dodał jednak: „żadnego wariantu nie wykluczamy”34. Podkreślił też antyklerykalne elementy manifestu politycznego Mijala...

To był modus operandi Kiszczaka, który za wszelką cenę bronił swoich sojuszników politycznych przed oskarżeniami. W opublikowanym dzienniku Mieczysława Rakowskiego czytamy: „Sprawa Popiełuszki. Trudne okoliczności. Piotrowski i jego dwaj kumple to byli ci, którzy podrzucili do mieszkania Popiełuszce naboje, broń i ulotki. To oni też organizowali podsłuch Pałacu Prymasowskiego. Tak sobie myślę, że wiele razy MSW robiło z wielu ludzi w establishmencie durniów. Chyba nie z własnej inicjatywy”. Jednak to, co pomyślał wtedy naprawdę, Rakowski zanotował w nieprzeznaczonej do publikacji wersji dziennika: „MSW robiło z wielu ludzi w establishmencie durniów. Z własnej inicjatywy czy za zgodą Kiszczaka? A więc i Wojciecha Jaruzelskiego? Chyba tak”35. Nikt poza kierownictwem MSW i Jaruzelskim nie dysponował pełną wiedzą o tym, co naprawdę robiła SB.

O tym, że Kiszczak i jego podwładni specjalizowali się w mistyfikacji i mataczeniu, najlepiej świadczy sprawa zabójstwa Grzegorza Przemyka. Ten młody chłopak, uczeń XVII Liceum Ogólnokształcącego im. Frycza-Modrzewskiego w Warszawie, w maju 1983 r. został zakatowany przez milicjantów. Kiszczak zlecił podwładnym ustawienie śledztwa i znalezienie kozłów ofiarnych. Winę za śmierć maturzysty funkcjonariusze przypisali lekarce i sanitariuszom wezwanym do pobitego. Nie cofnęli się nawet przed wymuszeniem fałszywych zeznań groźbą skrzywdzenia rodziny. W rezultacie za śmierć Przemyka publicznie oskarżono niewinne osoby i skazano je na wyroki więzienia36.

Minister był w stanie wykorzystywać podległy mu aparat przeciwko ewentualnym konkurentom politycznym. Rzecz jasna, nikt tego publicznie nie przyznał. Henryk Dankowski, od 1986 r. szef Służby Bezpieczeństwa, zapewniał: „oczywiście istniała możliwość wykorzystania aparatu MSW przeciwko jakiemuś skrzydłu PZPR, ale tylko teoretycznie”37. Istnieją jednak poszlaki, że resort prowadził inwigilację partyjnych polityków, np. wieloletniego członka Biura Politycznego i ministra spraw zagranicznych Stefana Olszowskiego. On sam twierdzi, że był inwigilowany przez służby specjalne, które dopuszczały się prowokacji oraz ukradły część jego prywatnych dokumentów przechowywanych u znajomego38. Chcący zachować anonimowość funkcjonariusz przyznał w rozmowie z autorem, że na osobiste polecenie przełożonych brał udział w operacji mającej na celu potwierdzenie kompromitujących plotek na temat Olszowskiego.

Wiadomo też, że Służba Bezpieczeństwa od momentu wprowadzenia stanu wojennego coraz częściej sięgała po nielegalne metody walki z opozycją polityczną i sympatykami „Solidarności”. W dokumentach odnotowano tylko nieliczne z nich. Do takich wyjątków należą sprawozdania z tzw. działań nękających (dezintegracyjnych) prowadzonych przez Departament III MSW39. Polegały one na nachodzeniu wytypowanej osoby lub jej bliskich, formułowaniu gróźb, fabrykowaniu pomówień, niszczeniu opinii w środowisku, wytwarzaniu presji psychicznej. W pojedynczych przypadkach zachowała się dokumentacja dotycząca zastraszania. W 1982 r. Służba Bezpieczeństwa zamierzała aresztować Krzysztofa Wolickiego i następnie zmusić go do rozpoczęcia tajnej współpracy – planowano m.in. szantaż (groźba rozpuszczenia fałszywych plotek o nim i jego rodzinie) oraz próbę złamania psychicznego (w planie operacji zamieszono enigmatyczny zapis „przyszłość synów”)40.

W 1984 r., na kilka miesięcy przed zabójstwem ks. Popiełuszki, w Toruniu na polecenie Stanisława Łukasiaka, szefa WUSW w latach 1983–1990, powstała specjalna grupa do rozbicia podziemia solidarnościowego. Przydzieleni do niej funkcjonariusze nie wahali się stosować bezprawnych metod – porwali cztery osoby, straszyli je i bili41. Już po zabójstwie ks. Popiełuszki Jerzy Urban zapewniał, że śledztwo w sprawie porwań toruńskich „zostało przeprowadzone bardzo drobiazgowo [...] niczego wyrazistego nie przyniosło”42. Nikogo nie ukarano, szef WUSW zachował stanowisko do 1990 r. Po 1989 r. śledztwo wznowiono i jednoznacznie stwierdzono, że podczas postępowania prowadzonego w latach osiemdziesiątych dopuszczono się mataczenia.

Najbardziej brutalni i bezwzględni byli funkcjonariusze Grupy „D” Departamentu IV MSW oraz jej odpowiedników w wydziałach IV wojewódzkich. Grupa, której nazwa pochodzi od słowa dezintegracja, zajmowała się kombinacjami operacyjnymi, inwigilacją, szantażem oraz innymi bezprawnymi działaniami, prowadzonymi głównie wobec duchownych. Na początku 1983 r. jej funkcjonariusze, z kpt. Grzegorzem Piotrowskim na czele, porwali Janusza Krupskiego i poparzyli go kwasem. Oni też byli bezpośrednio odpowiedzialni za zabójstwo ks. Popiełuszki. W sferze domniemań pozostaje ich udział w innych niewyjaśnionych zgonach, m.in. ks. Antoniego Kija, który 12 sierpnia 1984 r. zmarł po pobiciu przez „nieznanych sprawców”, czy ks. Stanisława Palimąki, który zginął w niewyjaśnionych do końca okolicznościach43.

Przestępcza działalność funkcjonariuszy nie ustała po zabójstwie ks. Popiełuszki. Wgląd w logikę działania resortu dają relacje Kazimierza Sulki – milicjanta, którego w latach osiemdziesiątych oddelegowano do pracy w Wydziale IV RUSW w Suchej Beskidzkiej. Funkcjonariusz ten, usunięty później z SB i skazany za przestępstwa finansowe, publicznie wyznawał skruchę i opowiadał o swojej służbie. W czasie zeznań składanych w 1989 r. przed senacką komisją tłumaczył, jak esbecy z Departamentu IV i jego regionalnych wydziałów postrzegali proces toruński: „na korytarzu koledzy mówili, że [to] po prostu błąd w sztuce, że dziady [dali się złapać]. Więc tak koledzy mówili, że [tamci] spartaczyli robotę”44. Wystarczyło być ostrożniejszym: „przełożeni w moim przypadku w czasie instruktaży powiedzieli, że trzeba [zadanie] wykonać, [jednak] trzeba dbać o swoje bezpieczeństwo. Mówili, że jeśli dojdzie do wpadki, odpowiedzialność bierze się na siebie”45.

Praca pozostawała bez zmian – brudna: „oficjalnie w środkach masowego przekazu inaczej się mówiło, inne były deklaracje, a w praktyce na dole robiło się co innego. Więc dalej było »szczypanie«”46. Tak potocznie mówiono o nękaniu księży i działaczy opozycji. W wydziale, w którym pracował Sulka, na cel wzięto ks. Adolfa Chojnackiego. „Szczypanie” oznaczało w jego przypadku: rozpuszczanie plotek o chorobie psychicznej, niemoralnym stylu życia i płynących z Zachodu dolarach, nagrywanie kazań i wystąpień, otrucie jego psów, wybijanie szyb na plebanii, telefony z pogróżkami. W razie nieskuteczności tych metod zastraszania funkcjonariusze mieli doprowadzić do wypadku samochodowego. Jeżeli wierzyć zeznaniom Sulki, jego przełożony, naczelnik Wydziału IV Stanisław Kałat, wydał mu polecenie „sprzątnięcia Chojnackiego”. Instruował Sulkę, że po zaaranżowanym wypadku – planowano obrzucić samochód kamieniami – trzeba w razie potrzeby „dobić” księdza. Kluczowe było zabranie jego rzeczy osobistych, aby zajście wyglądało na „działanie na tle rabunkowym, nie politycznym. Machina [dochodzeniowa] ruszy [wtedy] normalnym tempem. Żeby nie popełnić błędu, jaki był popełniony przy Popiełuszce”47.

Czy funkcjonariusze nie bali się tak postępować, gdyż wiedzieli, że ich przełożeni popierają te metody? Plan działań przeciwko ks. Chojnackiemu trafił według Sulki do Wydziału IV WUSW w Bielsku. Nie ma więc tu mowy – jeżeli zeznania Sulki są zgodne z prawdą – o jakiejś akcji renegatów. Tropem może być też fakt, że członkowie KC PZPR naciskali na Kiszczaka, aby podjął bardziej zdecydowane kroki w sprawie ks. Chojnackiego (np. doprowadził do aresztowania)48.

Nigdy nie poznamy całej prawdy o nielegalnych działaniach MSW, dostrzegalne są jednak pewne schematy. Wskazane wyżej przypadki wskazują na to, że Służba Bezpieczeństwa dostała dużo swobody w prowadzeniu nielegalnych operacji. Grzegorz Piotrowski zeznawał w latach dziewięćdziesiątych, że w czasie jednej z telekonferencji Kiszczak dał SB carte blanche na przekraczanie granic prawa. Miał powiedzieć: „gdyby te metody represji w granicach prawa nie poskutkowały, róbcie to, czego wam tą drogą nie muszę zlecać formalnie”49.

Kiszczak pozwolił osądzić sprawców zbrodni na Popiełuszce, jednak resort tuszował wiele innych spraw, np. toruńskich porwań czy zabójstwa Grzegorza Przemyka. Generał przedstawiał się w roli praworządnego ministra tylko wtedy, kiedy zgodnie z polityczną kalkulacją chciał się odciąć od podwładnych. Zresztą stosował tę strategię również w 1989 i 1990 r. Tymczasem w przypadku zabójstwa ks. Popiełuszki najbardziej prawdopodobne jest to, że esbecy, którzy dostali cichą zgodę na stosowanie „specjalnych” środków, przekroczyli dopuszczalne w ich resorcie granice. Zrobili to celowo bądź nie, jednak liczyli na to, że system będzie ich chronił. Przeliczyli się, a Kiszczak ich zbrodnię przekuł we własny sukces. Aleksander Makowski, były oficer esbeckiego wywiadu, spekulował po latach, jakie było tło nielegalnych działań funkcjonariuszy: „Myślę, że nikt nie wydawał rozkazu: »Przyciśnijcie go w lesie«. Jeżeli ktoś kogoś wywiózł do lasu, przywiązał do drzewa i chciał w ten sposób zastraszyć, to czuł widocznie, że jak to wyjdzie na jaw, nie będzie miał problemów ze strony przełożonych”50. Takie operacje miały ciche błogosławieństwo kierownictwa MSW. Ich ostatnim, niewyjaśnionym do dziś rozdziałem pozostają tajemnicze zgony księży – Stefana Niedzielaka, Stanisława Suchowolca i Sylwestra Zycha – u progu transformacji51.

Teza, że Kiszczak nie wiedział o poczynaniach podległych mu ludzi, wydaje się mocno naciągana, starał się on bowiem ciągle umacniać kontrolę nad SB. Służyło temu m.in. powołanie w grudniu 1984 r. Zarządu Ochrony Funkcjonariuszy. Wbrew nazwie pion ten nie zajmował się „ochroną”, ale operacyjną i śledczą kontrolą funkcjonariuszy. Jednym z istotnych jego celów było wykrywanie w szeregach SB zdrajców współpracujących z opozycją demokratyczną. Zarząd wykorzystywano do śledzenia „religianctwa” czy łapówkarstwa, a także do załatwiania wewnętrznych porachunków i usuwania ze służby ludzi niewygodnych52. Mniej więcej w tym samym czasie, w którym Kiszczak awansował na członka Biura Politycznego, zlikwidowano Wydział Administracyjny KC PZPR, sprawujący partyjny nadzór nad działalnością m.in. służb specjalnych53. W jego miejsce utworzono Wydział Społeczno-Prawny, którym kierowali wpierw Stanisław Ciosek, a potem Andrzej Gdula – zaufani Jaruzelskiego i Kiszczaka.

Minister spraw wewnętrznych zgromadził w swoim ręku niespotykaną władzę. Sam się chwalił: „Jestem jedynym człowiekiem w Polsce i na świecie, który w różnym czasie bezpośrednio kierował wszystkimi służbami specjalnymi – wywiadem strategicznym i operacyjnym, kontrwywiadem i żandarmerią wojskową. Przez dziewięć lat byłem szefem MSW. W tym czasie podlegały mi cywilne służby wywiadu i kontrwywiadu, Służba Bezpieczeństwa, Wojska Ochrony Pogranicza z własnym wywiadem, Nadwiślańskie Jednostki Wojskowe z własnym kontrwywiadem, Biuro Ochrony Rządu oraz ponad sto tysięcy Milicji Obywatelskiej i ZOMO. Sprawowałem też nadzór nad Służbą Ochrony Kolei, strażą przemysłową, strażą bankową, leśną itp. Jednocześnie byłem szefem Komitetu Rady Ministrów ds. przestrzegania prawa, porządku publicznego i dyscypliny społecznej z dużymi uprawnieniami”54.

Z tej całej wyliczanki kluczowa była Służba Bezpieczeństwa – jeden z filarów systemu autorytarnego. Pod koniec lat osiemdziesiątych liczyła około 24 tys. funkcjonariuszy, którzy mieli na swoje usługi prawie 90 tys. osobowych źródeł informacji55. Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte to pod wieloma względami złoty okres dla SB. W latach 1975–1985 jej szeregi rozrosły się o 61 proc. – z 15 tys. do 25 tys. funkcjonariuszy. Dla porównania samo MSW powiększyło się w tym czasie „zaledwie” o 22 proc.56 Tyle że z biegiem lat warunki pracy i życia esbeków coraz mniej odpowiadały ich szczególnej roli w systemie komunistycznym. Średnia płaca miesięczna funkcjonariusza SB i MO wynosiła w 1980 r. 7925 złotych i oscylowała w okolicach 121 proc. przeciętnego wynagrodzenia w przemyśle. Jednak w kolejnych latach spadała i przez większość dekady oscylowała w okolicy 98 proc.57 Funkcjonariusze mieli oczywiście inne profity: mogli liczyć chociażby na służbowe mieszkanie oraz wcześniejszą emeryturę. De facto jednak z tych socjalnych przywilejów korzystano w coraz mniejszym stopniu i raczej przysługiwały one wyższym szarżom.

Przez całe lata osiemdziesiąte w resorcie pogłębiały się problemy kadrowe. W 1985 r. odnotowano 4,7 proc. wakatów, w 1987 r. 5 proc., a w 1988 r. – 5,8. Odczuwano to szczególnie w największych aglomeracjach. Z jednej strony z roku na rok wzrastała liczba funkcjonariuszy zwalnianych (np. dyscyplinarnie58), z drugiej – wśród opuszczających szeregi coraz większy odsetek stanowiły osoby odchodzące na własną prośbę. W 1984 r. było to 31 proc., w 1987 r. prawie 39 proc., na początku 1988 r. – już prawie 42 proc. Jak pokazały badania przeprowadzone na reprezentatywnej próbie pracowników, którzy odeszli z resortu spraw wewnętrznych, byli oni subiektywnie przeświadczeni o tym, że ich obciążenie obowiązkami służbowymi jest bardzo duże (27,6 proc. badanych) lub duże (38,3 proc.). Co więcej, uważali, że nie są jednostkowymi przypadkami – analogiczne obciążenie dotyczy także ich kolegów (74,3 proc. badanych). Dwie trzecie badanych przyznało ponadto, że znacznemu obciążeniu pracą towarzyszy „powszechne występowanie trudności w wykonywaniu czynności służbowych”59.

Powodów rezygnacji było kilka. Na pierwszym miejscu podawano niekonkurencyjność zarobków i mało obiecujące perspektywy zawodowe. Rynek cywilny lat osiemdziesiątych był dość chłonny, zarobki kształtowały się tak jak w służbach, ale w cywilu zyskiwało się większą swobodę: można było dorabiać, wyjechać za granicę, pracodawca nie rościł sobie prawa do kontrolowania życia całej rodziny pracownika. Kolejnym powodem rezygnacji ze służby był nadmiar zadań do wykonania. W wielu garnizonach funkcjonariusze musieli przejmować obowiązki kolegów, którzy odeszli z pracy. W obliczu nieskutecznego werbunku do służby musieli pracować za siebie i za niewypełnione wakaty60. Systematycznie pogarszała się sytuacja resortowych emerytów i rencistów. Doszło do tego, że w maju 1989 r. Kiszczak apelował do Jaruzelskiego i premiera Mieczysława Rakowskiego o ochronę dawnych funkcjonariuszy przed skutkami postępującej inflacji61.

W latach 1984–1988 z resortu spraw wewnętrznych zwolniło się albo zostało zwolnionych prawie 10 tys. funkcjonariuszy. 7056 (czyli ponad 71 proc.) odeszło na własną prośbę, kolejnych 2826 (ponad 28 proc.) zostało wydalonych dyscyplinarnie. Z badań na reprezentatywnej próbie dawnych pracowników MSW wynikało, że po zwolnieniu prawie 20 proc. podjęło pracę w szeroko pojętym przemyśle, 16 proc. w transporcie, łączności i handlu, a kolejne 15 proc. w inicjatywie prywatnej lub rzemiośle62.

Kwestia zarobków i warunków pracy była najważniejsza, gdyż w latach osiemdziesiątych nie można już mówić (poza nielicznymi wyjątkami) o motywacji ideologicznej63. Rzecznik resortu tłumaczył w 1990 r.: „Sądzę, że wielu ludzi trafiło do MSW, podobnie zresztą jak do PZPR, z powodów konformistycznych, ze względu na możliwość realizacji ambicji życiowych [...], dobrą pozycję społeczną i odpowiednie apanaże”64. Stąd wynikała też frustracja dużej części funkcjonariuszy, którzy chcieli dobrze zarabiać i wygodnie żyć, a nie walczyć o komunizm. Tymczasem dostawali mniej niż oczekiwali. Wydaje się, że wielu esbeków także swoich szefów postrzegało jako koniunkturalistów. Anonimowy funkcjonariusz SB w sposób wyostrzony charakteryzował przełożonych: „od lat interesowały ich prawie wyłącznie dziwki, polowania i dobre żarcie”65. W 1988 r. nawet Zarząd Polityczno-Wychowawczy MSW informował: „osłabło znaczenie motywacji ideowych na rzecz materialnych jako głównej siły sprawczej określonych zachowań funkcjonariuszy oraz pracowników resortu”66.

Oczywiście ta tendencja nie narodziła się dopiero u schyłku komunizmu. Jak twierdzi płk Wojciech Garstka, funkcjonariusz, a potem szef elitarnej grupy SB, było wręcz przeciwnie. Esbecy zawodowo zajmujący się zbieraniem informacji o nastrojach społecznych, patologiach funkcjonowania gospodarki czy przemianach na świecie byli grupą niezwykle wyczuloną na atrofię PRL: „to, co wiedzieli funkcjonariusze, z pewnością nie zachęcało ich do ideowej i bohaterskiej obrony »realnego socjalizmu«. Rodziło więc albo postawy egoistyczne i cyniczne typu »niech się dzieje co chce, bylem tylko nie utracił swojej pozycji i apanaży«, albo postawy cwaniackiej kalkulacji »co by tu zrobić i jak się zabezpieczyć na wypadek katastrofy, gdyby nastąpił jakiś poważny kryzys i załamanie systemu«”. W najgorszym wypadku spodziewano się raczej wieloletniego gnicia systemu przerywanego kolejnymi przesileniami politycznymi – może „odwilży”, w czasie której „spadną głowy”. Dlatego starano się powściągać gorliwość i nie zasłużyć na rolę kozła ofiarnego67. Tendencje te pogłębiały się wraz ze stopniową zmianą strategii działania władz i dążeniem do rewizji polityki względem „Solidarności”.

Ewolucja polityki władz – polskich i sowieckich – wywołana była przede wszystkim czynnikiem ekonomicznym. Gospodarka zbliżała się do krawędzi, a próby wprowadzania ograniczonych reform na niewiele się zdały. Nowy przywódca ZSRR Michaił Gorbaczow odchodził od tzw. doktryny Breżniewa, zakładającej, że Związek Sowiecki i kraje satelickie mają prawo interweniować zbrojnie w wypadku, gdyby w którymś z państw bloku wschodniego doszło do „kontrrewolucji”. Gorbaczow uzasadniał zmianę polityki pogłębiającym się kryzysem gospodarczym w ZSRR: „Nie można ich brać na swój kark. Główny [powód] – gospodarka”68. W niewydolnej sowieckiej ekonomice zbrojenia oraz pomoc dla sojuszników należały do największych obciążeń budżetowych69. Nie znaczy to, że zupełnie zrezygnowano z obrony interesów imperium. Po prostu racje ideologiczne zaczęły ustępować przed ekonomicznymi i gospodarczymi – Moskwa była skłonna zaakceptować ograniczoną ewolucję ustrojową w krajach satelickich. To się przełożyło na sytuację Polski. Okazało się, że w systemie komunistycznym mieszczą się negocjacje i układy z opozycją polityczną.

W przygotowaniu gruntu pod ten manewr polityczny służby specjalne miały kluczowy udział. Jak zauważył Andrzej Friszke, „rola służb w okresie PRL, całym, polegała w ogromnej mierze na tym, że te służby miały swego rodzaju monopol informowania prawdziwych decydentów o stanie spraw w różnych dziedzinach. Różnych, nie wszystkich, ale w tym, co dotyczyło działalności najogólniej ocenianej jako antysystemowa, opozycyjna, sprawy bezpieczeństwa państwa itp. Łatwo stwierdzić, że jeżeli kogoś o czymś informujemy z pewną stałą tendencją, to wyrabiamy jego pogląd na tę sprawę”70. Wydaje się, że w drugiej połowie lat osiemdziesiątych ta rola była szczególnie widoczna. W maju 1985 r. w MSW powstała Grupa Operacyjno-Sztabowa (sygnująca raporty jako Zespół Analiz) odpowiedzialna za zbieranie informacji i opracowywanie scenariuszy działania m.in. wobec opozycji71. Można ją nazwać esbeckim think-tankiem72. Szef grupy Wojciech Garstka nawoływał w 1987 r. do „radykalnej, śmiałej, głębokiej i natychmiastowej reformy” i rysował strategie polityczne73. Do działania wzywała także nieformalna grupa analityczna, tzw. zespół trzech, czyli sekretarz KC PZPR Stanisław Ciosek, rzecznik prasowy rządu Jerzy Urban oraz – co istotne – wiceminister spraw wewnętrznych gen. Władysław Pożoga, szef wywiadu i kontrwywiadu MSW. Ich analizy trafiały na biurko Jaruzelskiego oraz wąskiej grupy jego bliskich współpracowników.

Materiały oparte na informacjach zdobywanych przez SB pozwalały się rozeznać w układzie sił opozycyjnych, ich planach oraz kalkulacjach. Służby nie tylko dostarczały suchych informacji, ale też podsuwały klisze wykorzystywane w politycznych rozgrywkach czy propagandzie. Takie jak „rozwarstwienie przeciwnika politycznego i szersze wykształcenie grup konstruktywnej opozycji, która w oparciu o porządek konstytucyjny wpierałaby reformatorskie poczynania władz”74, innymi słowy – podział opozycji na „konstruktywną”, z którą można rozmawiać, i „radykalną”, która niezmiennie pozostaje wrogiem systemu.

Na temat politycznych negocjacji, drogi od Magdalenki przez Okrągły Stół do wyborów do sejmu i senatu powstała pokaźna literatura75. Z punktu widzenia Służby Bezpieczeństwa istotna była atmosfera narastająca po ogłoszeniu wyniku wyborów czerwcowych. Dla wszystkich w resorcie stało się jasne, że coś się skończyło bezpowrotnie, a przekonanie to się wzmacniało wraz z obserwacją dalszych zmian politycznych76. Łukasz Kamiński zauważył upadek morale części funkcjonariuszy, którym „dosłownie z dnia na dzień zawalił się świat. Już po kilku dniach widoczne stały się objawy rozprężenia w szeregach”77.

Jedynym wydarzeniem, z którym funkcjonariusze wiązali nadzieję, było powierzenie misji tworzenia rządu Kiszczakowi. To mogłoby dać MSW szanse na zyskanie silniejszej pozycji, a jego ludziom – na awans bądź bezpośredni dostęp do podejmowania najważniejszych decyzji. Tak wspominał ten moment Wojciech Garstka, nieoficjalnie namaszczony na rzecznika tworzonego gabinetu: „Pierwsze, nieudane próby zmontowania rządu pod kierownictwem generała Kiszczaka oznaczają na Rakowieckiej wielkie oczekiwanie. A nuż i na tej ulicy jeszcze zaświeci słońce? Szef Służby Zabezpieczenia Materiałowo-Technicznego [gen. Stanisław Konieczny] przygotowuje już sobie gabinet w budynku Rady Ministrów, paru innych kolegów szykuje się do skoku w przyszłość. Zbysław Rykowski oprowadza mnie po gabinetach rzecznika rządu i Biura Prasowego Rządu, częstuje whisky i sugeruje, gdzie będę wkrótce urzędować i jak to porozdzielane są już ważniejsze funkcje i stanowiska”78. Premierem został jednak Tadeusz Mazowiecki. Słońce na Rakowieckiej nie zaświeciło.

1 Cyt. za P. Kowal, Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989, Warszawa 2012, s. 47–48.

2 W. Bereś, J. Skoczylas, Kiszczak mówi... prawie wszystko, Warszawa 1991, s. 102.

3 W. Garstka, Rola tajnych służb PRL w procesie zmiany ustroju w latach 1980–1992, cz. 1, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 2, s. 77.

4 Byłem człowiekiem Kiszczaka. Marek Ochocki w rozmowie z Krzysztofem Spychalskim, Łódź 1992, s. 190.

5 Człowiek honoru? Czesław Kiszczak w rozmowie z Jerzym Diatłowickim, Warszawa 2016, s. 206–207; M. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983, Warszawa 2005, s. 386.

6 Byłem człowiekiem Kiszczaka..., s. 128.

7 Formalnie wydział powołano do „sprawowania politycznego nadzoru nad realizacją programowych zadań przez resorty, instytucje i organizacje społeczne w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości, ścigania, porządku i bezpieczeństwa publicznego, działań społeczno-politycznych (w dziedzinie wyznaniowej, mniejszości narodowych i laicyzacyjnej) oraz polityki socjalnej i ochrony zdrowia” (K. Niewiński, PZPR a sądownictwo w latach 1980––1981. Próby powstrzymania solidarnościowej rewolucji, Oświęcim 2016, s. 40–41.)

8 F. Gańczak, Polski nie oddamy. Władze NRD wobec wydarzeń w PRL 1980–1981, Warszawa 2017, s. 42.

9 Byłem człowiekiem Kiszczaka..., s. 183.

10 AIPN, 0236/263/DVD, t. 1, Posiedzenie kierownictwa MSW 18 XII 1981 r., k. 19.

11 H. Piecuch, Byłem gorylem Jaruzelskiego, Warszawa 1993, s. 482.

12 Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 13–14.

13 Byłem człowiekiem Kiszczaka..., s. 180.

14 H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997, s. 251–252.

15 H. Piecuch, Pożoga – Jaruzelski nigdy tego nie powie, Warszawa 1990, s. 211–212.

16 P. Piotrowski, Biuro studiów szczególnych, „Rzeczpospolita”, 11 VI 2005.

17 Funkcjonariusze mieli prawo do legitymowania lub ustalania w inny sposób tożsamości osób; zatrzymywania osób w trybie i wypadkach określonych w przepisach kodeksu postępowania karnego; zatrzymywania osób naruszających porządek i bezpieczeństwo publiczne lub zagrażających im; przeszukiwania osób i pomieszczeń w trybie i wypadkach określonych w odrębnych przepisach; dokonywania kontroli osobistej i przeglądania zawartości bagaży, a także sprawdzania ładunku w portach i na dworcach oraz w środkach komunikacji lotniczej, drogowej, kolejowej i wodnej w razie istnienia podejrzenia o dokonanie przestępstwa lub czynu godzącego w bezpieczeństwo państwa albo porządek publiczny; żądania niezbędnej pomocy od kierowników instytucji państwowych i jednostek gospodarki uspołecznionej, dozorców i administratorów domów oraz sołtysów, a także członków ORMO, jak również zwracania się w nagłych wypadkach do każdego obywatela o udzielenie doraźnej pomocy.

18 H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa..., s. 255–257.

19 Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013, s. 29–30.

20 W. Bereś, J. Skoczylas, Kiszczak mówi..., s. 143.

21 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 60, Komunikat z badań. Opinie o sprawie uprowadzenia i zamordowania ks. Popiełuszki, grudzień 1984 r.; ibidem, Opinie o procesie toruńskim, luty 1985 r.

22 P. Lipiński, Towarzysz i ksiądz, „Gazeta Wyborcza”, 6 X 2004. Historyk Andrzej Paczkowski przestrzegał, że teza ta padła wówczas, gdy żadne fakty nie były jeszcze potwierdzone, a uczestnicy opisywanego spotkania mogli jedynie spekulować. Nie dysponowali nawet pełnym tekstem zeznania Piotrowskiego.

23 W. Jaruzelski, Czy to Milewski?, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 7 X 2004.

24 P. Kowal, Koniec systemu władzy..., s. 47–48. Zob. też W. Bereś, J. Skoczylas, Kiszczak mówi..., s. 242.

25 AKPRM, Gabinet premiera Tadeusza Mazowieckiego, 16/56, List Kiszczaka do redaktora naczelnego „Kuriera Polskiego” Radosława Ostrowicza, 8 IX 1990 r., k. 220.

26 Afera Żelazo w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013, s. 11–16.

27 Do tej pory historycy dysponowali jedynie streszczeniem przebiegu kolejnego posiedzenia Biura Politycznego, sporządzonym przez Mieczysława Rakowskiego (M. Rakowski, Dzienniki polityczne 1984–1986..., s. 169–174; por. Afera Żelazo..., s. 312–317). W materiałach Rakowskiego w Archiwum Instytutu Hoovera udało się jednak odnaleźć obszerny fragment stenogramu pierwszego posiedzenia, na którym omawiano aferę oraz sprawę zabójstwa ks. Popiełuszki. Rakowski najprawdopodobniej opierał się na nim, sporządzając wpis w dzienniku.

28 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 62, Fragment stenogramu posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR, [6 XI 1984 r.?].

29 W. Garstka, Rola tajnych..., cz. 1, s. 73.

30 M. Rakowski, Dzienniki polityczne 1984–1986..., s. 168; Człowiek honoru?..., s. 200–201. Notatka o podobnej treści trafiła do rzecznika rządu (AAN, URM, 222/89, k. 42–44).

31 AIPN, 01210/203, k. 5 i nast.

32 AAN, URM, 222/89, Stenogram konferencji prasowej Jerzego Urbana, 20 XI 1984 r., k. 16.

33 AAN, URM, 222/90, Stenogram konferencji prasowej Jerzego Urbana, 27 XI 1984 r., k. 11.

34 AAN, URM, 222/89, Stenogram konferencji prasowej Jerzego Urbana, 20 XI 1984 r., k. 17.

35 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 5, Dziennik, 15 XI 1984 r.

36 C. Łazarewicz, Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka, Warszawa 2016.

37 A. Golimont, Generałowie bezpieki, Warszawa 1992, s. 122.

38 How are you doing Mr Olszowski? Ze Stefanem Olszowskim rozmawiają Andrzej Mroziński i Bogdan Rupiński, Warszawa 2008, s. 90.

39 AIPN, 0236/263/DVD, t. 1, Sprawozdanie z działań nękających w stosunku do osób reprezentujących postawy wrogie i opozycyjne, 7 V 1982 r., s. 278 i nast.

40 AIPN, 0248/150/DVD, t. 1, Raport o zezwolenie na przeprowadzenie kombinacji operacyjnej w stosunku do Krzysztofa Wolickiego, 9 VII 1982 r., k. 202 i nast. Opis tej sprawy: J. Olaszek, Podziemne dziennikarstwo. Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej „Solidarności” w Warszawie w latach 1981–1989, Warszawa 2018, s. 600–601.

41 W. Polak, Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003, s. 399–409.

42 AAN, URM, 222/91, Stenogram konferencji prasowej Jerzego Urbana, 4 XII 1984 r., k. 18.

43 M. Lasota, Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1, s. 37–56.

44 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 5 X 1989 r., k. 137.

45 Ibidem, k. 56.

46 Ibidem, k. 54–55.

47 Ibidem, k. 134–135.

48 A. Dziurok, „Szczypanie” ks. Adolfa Chojnackiego, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1, s. 58. O sprawie ks. Chojnackiego zob. T. Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej, Kraków 2007, s. 73–85. Korespondencja Kościół – MSW w sprawie Sulki i ks. Chojnackiego w AIPN, 0859/735, k. 199 i nast.

49 A. Jankowski, Zeznania nawróconego mordercy, „Prawo i Życie” 1992, nr 38.

50 P. Reszka, M. Majewski, Zawód: szpieg. Rozmowy z Aleksandrem Makowskim, Warszawa 2014, s. 213.

51 Ostania publikacja na ten temat: P. Pleskot, Zabić. Mordy polityczne w PRL, Kraków 2017.

52 D. Wicenty, Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1, s. 135–164; R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007, s. 310.

53 P. Kowal, Koniec systemu władzy..., s. 59.

54 1988 rok. Prawda według generała Kiszczaka. Relacja byłego szefa MSW, „Gazeta Wyborcza”, 23 VIII 2008; P. Kowal, Koniec systemu władzy..., s. 64.

55 W latach osiemdziesiątych zanotowano lawinowy przyrost osobowych źródeł informacji (T. Ruzikowski, Tajni współpracownicy pionów operacyjnych aparatu bezpieczeństwa 1950–1984, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1, s. 116).

56 Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 3, s. 17.

57 AIPN, 1585/362/DVD, Płace funkcjonariuszy SB i MO, b.d., k. 51.

58 Wydaje się, że w drugiej połowie lat osiemdziesiątych jednym z największych problemów MSW było pijaństwo. Badania socjologiczne wskazywały, że przestępstwa i wykroczenia związane z nadużyciem alkoholu były przyczyną 31,9 proc. zwolnień dyscyplinarnych (A.B. Komar, M. Niedziałek, Przyczyny zwolnień z resortu spraw wewnętrznych w opinii byłych funkcjonariuszy, „Humanizacja Pracy” 1990, nr 1/6, s. 50).

59 Ibidem, s. 45.

60 AIPN, 1585/9033/DVD, Informacja o niektórych problemach kadrowych w resorcie spraw wewnętrznych, listopad 1988 r., k. 149–153.

61 AKPRM, 87/9, Pismo Czesława Kiszczaka do Wojciecha Jaruzelskiego i Mieczysława F. Rakowskiego, 19 V 1989 r., k. 112.

62 A.B. Komar, M. Niedziałek, Przyczyny zwolnień..., s. 40–44.

63 Por. Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 352.

64 W. Garstka, Bez pistoletu, rozm. A. Górski, „Tygodnik Demokratyczny” 1990, nr 12.

65 D. Garbacz, Szok nietykalnych, „Wokanda” 1990, nr 25.

66 Cyt. za A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Warszawa 2009, s. 172.

67 W. Garstka, Rola tajnych..., cz. 1, s. 73.

68 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 21.

69 J. Gajdar, Upadek imperium. Nauka dla współczesnej Rosji, Warszawa 2016, s. 235.

70 Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011, s. 294–295.

71 Grupa miała dostęp do wszystkich bieżących informacji sytuacyjnych i problemowych sporządzanych w departamentach I, II, III, IV, V, VI, Biurze Studiów SB oraz Biurze Paszportów.

72 Do jej zadań należało m.in. „Prowadzenie analizy sytuacji społeczno-politycznej i operacyjnej w kraju, sporządzenie prognoz jej rozwoju oraz formułowanie wniosków, propozycji i sugestii dotyczących taktyki przeciwdziałania oraz rozwiązywania konkretnych problemów i zagrożeń stwarzanych przez przeciwnika [...] Gromadzenie i analiza materiałów dotyczących antyustrojowej działalności najaktywniejszych osób oraz nielegalnych grup i struktur antypaństwowych, a także instytucji legalnych o zasięgu ogólnokrajowym i powiązaniach międzynarodowych – wykorzystywanych przez przeciwnika politycznego [...] Formułowanie wniosków i propozycji dotyczących ogólnych kierunków i taktyki przeciwdziałań politycznych, operacyjnych, karnoprawnych i administracyjnych oraz propagandowych wobec zamierzeń i inicjatyw przeciwnika politycznego (AIPN, 1585/11887, Zakres działania Grupy Operacyjno-Sztabowej w Sekretariacie Szefa Służby Bezpieczeństwa, 12 VIII 1985 r., k. 1–3).

73 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 90.

74 Ocena pracy Departamentu III MSW w zakresie zwalczania działalności opozycyjnej i planowane kierunki działalności operacyjnej [w:] Zmierzch dyktatury. Polska lat 1986–1989 w świetle dokumentów, t. 1: (Lipiec 1986 – maj 1989), wybór, wstęp i oprac. A. Dudek, Warszawa 2009, s. 364.

75 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja...; P. Kowal, Koniec systemu władzy...; J. Skórzyński, Rewolucja Okrągłego Stołu, Kraków 2009.

76 Jak to w przypadku subiektywnych odczuć, świadomość esbeków w okresie lata i jesieni 1989 r. jest oceniana różnie. Zbigniew Siemiątkowski pisał: „Wybory czerwcowe 1989 roku, które doprowadziły w konsekwencji do oddania władzy przez obóz rządzący, nie stanowiły żadnego przełomu w świadomości pracowników i funkcjonariuszy resortu spraw wewnętrznych. Również w wywiadzie powstanie po wyborach we wrześniu 1989 roku rządu Tadeusza Mazowieckiego nie było żadnym wstrząsem. Nikt sobie nie uświadamiał, że oznacza to koniec systemu, nikt nie dopuszczał myśli, iż wynik wyborów oznacza utratę władzy, nikt też nie wiedział nawet, co to znaczy przegrać wybory. Ewentualny niepokój oficerów dyrekcja Departamentu I próbowała rozwiać uspokajającymi komunikatami w rodzaju: »partia coś wymyśli«, »to nie jest wasz problem«, »trzeba pracować, góra wie, co robi«” (Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza..., s. 358). Inne zdanie miał uczestnik wydarzeń – Gromosław Czempiński: „Myśmy się spodziewali, że nastąpi przesilenie, że ten system nie jest w stanie dłużej funkcjonować, że w wyborach sukces odniesie »Solidarność«. W wywiadzie mieliśmy tego świadomość bardzo wcześnie, już koło 1987 r. Wiedzieliśmy, że w końcu dojdzie do zmiany systemu, i wiedzieliśmy też, że w nowym dla nas nie będzie miejsca. Dlatego chcieliśmy zrobić wszystko, by służby, a szczególnie wywiad, przekazać w najlepszej kondycji następcom. Chodziło zwłaszcza o przekazanie aktywów” (G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996).

77 Ł. Kamiński, Koniec świata esbeków, rozm. D. Wodecka-Lasota, „Gazeta Wyborcza”, 4 VI 2005. I ponownie – można znaleźć kontrprzykłady, jednak wydaje się, że już nie tak liczne. Włodzimierz Sokołowski (Vincent V. Severski) wspominał: „W czerwcu byłem zaangażowany w organizację wyborów. Myśmy wszyscy czuli, co się dzieje. I wbrew temu, co się pisało, nie było wśród nas – oficerów rezydentów – jakiejś tragedii, rozpaczy. Ja nawet miałem chwilami takie miłe, euforyczne uczucia. Myślałem, że jeżeli będziemy budować takie królestwo jak to, w którym gościłem, to będzie fajnie” (V.V. Severski, Wirus w służbach, rozm. J. Ćwieluch, „Polityka” 2011, nr 26).

78 W. Garstka, Rola tajnych służb PRL w procesie zmiany ustroju, cz. 2, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 3, s. 92.

zmiany strukturalne w msw

Zmienili tytuły, nie zmieniając nawet biurek (milicyjny związkowiec o reformie SB)

My zawsze będziemy potrzebni. W każdym systemie, zawsze będzie wróg, przed którym trzeba będzie bronić państwa (esbek do Ewy Kulik z podziemnej „Solidarności”)

Już po wyborach czerwcowych, ale przed mianowaniem Tadeusza Mazowieckiego na stanowisko premiera, Rada Ministrów wydała uchwałę zmieniającą statut organizacyjny MSW. Dodano do niego jeden zapis: „Minister spraw wewnętrznych może w uzasadnionych wypadkach łączyć, likwidować lub przekształcać jednostki organizacyjne wymienione w statucie, zawiadamiając o tym ministra – szefa Urzędu Rady Ministrów”79. Wprowadzenie tego zapisu w życie dawało Kiszczakowi nieskrępowaną możliwość reorganizacji ministerstwa bez wcześniejszej konsultacji z premierem. W praktyce szef MSW korzystał z tego już wcześniej. 30 maja 1989 r. rozwiązał Biuro „W” zajmujące się perlustracją korespondencji; w jego miejsce utworzono trzy nowe wydziały w Departamencie II80. Było to posunięcie istotne, ponieważ działalność Biura „W” naruszała de facto prawa obywatelskie i obowiązującą konstytucję. W obliczu nadciągających zmian politycznych Kiszczak wykorzystał dodane prerogatywy, aby na przełomie 1989 i 1990 r. przeforsować niespotykaną dotychczas w tej skali reorganizację swojego resortu.

Kierownictwo MSW było zresztą do niej przygotowane, czekano tylko na formalną uchwałę rządu. Już dwa dni po jej przyjęciu zaczęto wprowadzać pierwsze reformy. Ich uzasadnienie Kiszczak przedstawił na spotkaniu z szefami wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych. Tłumaczył, przynajmniej oficjalnie, że Polska się demokratyzuje, a milicja i służby specjalne muszą się dostosować do błyskawicznie zachodzących przekształceń politycznych. Najważniejsze z nich to zalegalizowanie opozycji politycznej, reformowanie gospodarki oraz nowe otwarcie w relacjach państwo-Kościół81. W tej sytuacji Służba Bezpieczeństwa realizuje trzy typy zadań: „rozpoznaje, zapobiega i wykrywa zagrożenia ze strony osób, grup i organizacji dążących do podważenia konstytucyjnego porządku prawnego i systemu demokracji parlamentarnej”; „zapobiega i ujawnia przestępczość gospodarczą wymierzoną w podstawowe ekonomiczne interesy państwa” oraz „podejmuje, ściśle respektując prawo, przedsięwzięcia dla ujawnienia zdarzeń poważnie zagrażających bezpieczeństwu państwa oraz godzących w konstytucyjne prawa obywateli”82. Do tych zadań – ochrony konstytucji i gospodarki – została przykrojona struktura SB.

24 sierpnia 1989 r. Kiszczak wydał zarządzenie „w sprawie likwidacji i przekształcenia niektórych jednostek organizacyjnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”83. W największym stopniu zarządzenie to dotknęło Służbę Bezpieczeństwa. Chociaż sama jej nazwa pozostała, to zmieniona została wewnętrzna struktura. Dotychczasowe departamenty III, IV, V i VI MSW oraz Biuro Studiów SB i Główny Inspektorat Ochrony Przemysłu przekształcono w trzy nowe: Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa (DOKPP), Ochrony Gospodarki (DOG) oraz Studiów i Analiz (DSiA)84. W WUSW i SUSW utworzono ich terenowe odpowiedniki w formie wydziałów.

Tak naprawdę rekonstrukcja miała charakter kosmetyczny. Podobne zabiegi stosowały także organy bezpieczeństwa w innych państwach. W KGB na fali pierestrojki przekształcono Departament V, zajmujący się kontrolą demokratycznej opozycji, w Departament Z – Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa85. Potrzebę takich wizerunkowych zmian sygnalizowano w Warszawie już wcześniej. W połowie 1988 r. Zespół Analiz opracował raport o konieczności przewartościowania celów SB w obliczu demokratyzacji stosunków społeczno-politycznych, istnienia opozycji, kształtowania nowego modelu gospodarki oraz zakresu i skutków funkcjonowania w Polsce obcego kapitału. Zespół Analiz prognozował, że niektóre grupy opozycyjne staną się częścią systemu politycznego, więc SB będzie musiała zmienić taktykę i prowadzić selektywne działania operacyjne. Sugerowano także zmianę polityki resortu wobec Kościoła jako istotnego elementu stabilizacji politycznej86. Próbowano w ten sposób wyprzedzić nadejście nowych okoliczności społeczno-politycznych, a także dostosować się do tempa zmian w ZSRR, gdzie wdrażano kolejne elementy pierestrojki.

Departamentowi Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa wyznaczono trzy zasadnicze pola działania: miał on niwelować wysiłki osób lub grup dążących do podważenia systemu parlamentarnego, mogących godzić w ogólnonarodowe dobra kultury bądź w konstytucyjne prawa obywateli; rozpoznawać i powstrzymywać ekstremalną działalność osób lub grup, w tym nacjonalistycznych; zwalczać terroryzm polityczny.

Departament dzielił się na osiem wydziałów. Pierwszy był analityczno-informacyjny, drugi – ogólnosztabowy, trzeci zajmował się ochroną konstytucyjnego porządku państwa oraz rozpoznawaniem grup ekstremistycznych (faszystowskich, anarchistycznych, nacjonalistycznych itp.), czwarty – rozpoznaniem i neutralizowaniem działalności grup naruszających prawa i wolności w sferze nauki i oświaty oraz służby zdrowia, a także ochroną tajemnicy państwowej związanej z pracami naukowo-badawczymi w placówkach naukowych i szkołach wyższych, piąty – rozpoznaniem i neutralizowaniem grup naruszających prawa i wolności w sferze kultury i środków masowej komunikacji, szósty – ochroną interesów państwa i konstytucyjnego porządku prawnego przed zagrożeniami ze strony stowarzyszeń, siódmy – ochroną konstytucyjno-prawnych warunków funkcjonowania instytucji państwowych o szczególnym znaczeniu dla kraju, ósmy zaś – zwalczaniem terroryzmu87.

Z tego szczegółowego wykazu wynika, że zadania nowej struktury nie odbiegały daleko od zadań departamentów starej SB. Trwano przy dotychczasowej organizacji pracy, a kompetencje DOKPP stanowiły w dużym zakresie kalkę dawnego Departamentu III, zajmującego się głównie kontrolą środowisk kulturotwórczych, organizacji społecznych, szkolnictwa wyższego i nauki oraz opozycyjnej działalności politycznej. Szefem DOKPP mianowano gen. bryg. Krzysztofa Majchrowskiego; kierował on pracą całego departamentu, a w szczególności Wydziałów I, IV i VI. Jego zastępcami zostali płk Leszek Budzikowski (odpowiedzialny za Wydział III), płk Piotr Ochociński (Wydział V) i płk Stanisław Przanowski (Wydziały II i VII)88.

Departament Ochrony Gospodarki powołano do obrony ekonomicznych interesów państwa m.in. przed szpiegostwem gospodarczym i innego rodzaju przestępczością. Podzielono go na dziewięć wydziałów z następującymi kompetencjami: I – analityczno-informacyjny, II – nadzór nad przestrzeganiem tajemnicy państwowej i służbowej w departamencie, szkolenia, ochrona budów eksportowych w krajach socjalistycznych, III – analiza działań departamentu i jego ogniw terenowych, koordynacja pracy i nadzór nad nią, IV – zapobieganie penetracji gospodarki, w tym jej instytucji finansowych, przez obywateli innych państw oraz przestępstwom aferowym na szkodę Skarbu Państwa, państwowych banków i jednostek gospodarczych, V – niwelowanie zagrożeń w sferze produkcji przemysłowej, górnictwa, energetyki i atomistyki, w tym przestępstw aferowych, oraz ujawnianie zagrożeń dla Skarbu Państwa w procesach zmian własnościowych i strukturalnych w gospodarce, VI – rozpoznanie i niwelowanie zagrożeń w sferze współpracy gospodarczej z zagranicą i funkcjonowania rynku wewnętrznego, VII – w transporcie i łączności, VIII – w produkcji i obrocie towarowym artykułami żywnościowymi, gromadzeniu rezerw żywności i dysponowaniu nimi, zaopatrzeniu wsi i rolnictwa, inwestycjach w gospodarce żywnościowej, IX – przeciwdziałanie zanieczyszczeniu środowiska. Oprócz tego wydzielono zespół do spraw fizycznej i technicznej ochrony uspołecznionych zakładów pracy, który miał prowadzić nadzór nad uzbrojonymi formacjami ochronnymi w gospodarce89. Na czele DOG stanął gen. bryg. Józef Sasin, pod jego szczególnym nadzorem znalazł się Wydział VII. Jego zastępcami zostali
płk Tadeusz Zaorski (Wydziały I i II), ppłk Jan Rząca (Wydziały III i IV) oraz płk Andrzej Kwiatkowski (Wydziały V i VI)90.

Departament Studiów i Analiz miał opracowywać informacje dotyczące pól działalności pozostałych dwóch departamentów91. Trafili do niego funkcjonariusze z dawnego Departamentu IV oraz Biura Studiów92. Dzielił się na wydziały: I – analityczno-informatyczny, odpowiedzialny za gromadzenie i przetwarzanie informacji, II – inspekcyjno-ogólny, III – ochrony ruchów społeczno-zawodowych przed zagrożeniami, próbami infiltracji i wykorzystania na szkodę państwa lub w celu destabilizacji sytuacji społeczno-politycznej i gospodarczej w kraju, IV – rozpoznawania grup radykalnych w masowych ruchach społecznych, V – przeciwdziałania naruszeniom praw obywatelskich, VI – kontroli środowisk mogących godzić w bezpieczeństwo państwa (m.in. grup o charakterze nacjonalistycznym, „wyznaniowym” i pacyfistycznym). W departamencie funkcjonowała także Grupa Operacyjno-Sztabowa Szefa Służby Bezpieczeństwa MSW93. Kierownikiem DSiA został gen. bryg. Tadeusz Szczygieł, pod jego bezpośrednim nadzorem znalazł się Wydział II. Jego zastępcami byli płk Adam Malik (Wydział III), płk Eugeniusz Mirowski (Wydziały V i VI) i płk Stanisław Stępień (Wydziały I i IV)94.

To, jakie zadania przydzielono nowym departamentom, potwierdza wcześniejsze spostrzeżenia. Z jednej strony deklarowano zmianę celów – opozycja polityczna i Kościół przestały być uznawane za głównych przeciwników. Ogłoszono, że Służba Bezpieczeństwa będzie się teraz zajmować ochroną raczkującej demokracji – konstytucyjnie wybranych władz oraz społeczeństwa obywatelskiego – przed politycznym ekstremizmem. W rzeczywistości jednak jej struktura opierała się na dotychczasowych doświadczeniach kontroli i inwigilacji poszczególnych segmentów życia społecznego: organizacji politycznych i społecznych, mediów, kultury i nauki oraz gospodarki.

Nowe departamenty nie rozwinęły działalności. Część pracowników skoncentrowała się na usuwaniu śladów swoich wcześniejszych operacji. Inni na przełomie 1989 i 1990 r. stopniowo zamykali prowadzone latami sprawy przeciwko opozycji demokratycznej. Wielu pozostało bez zadań lub otwierało nowe sprawy, zgodne z aktualnymi oczekiwaniami, np. przeciwko osobom i grupom rozpowszechniającym ideologię antysemicką95.

W konfrontacji z nowymi realiami najbardziej zawiódł Departament Ochrony Gospodarki, który nie miał licznej i wykwalifikowanej kadry ani koncepcji, by kompleksowo przeciwdziałać patologiom transformacji. Trzon DOG stanowili funkcjonariusze dawnego Departamentu V, którzy zajmowali się przestępstwami i niegospodarnością, ale także grupami solidarnościowymi działającymi w zakładach pracy. Okazało się jednak, że nie mają oni ani umiejętności, ani motywacji do przeciwdziałania fali przestępstw związanych z przekształceniami własnościowymi. Reformy wprowadzone przez rząd Mieczysława Rakowskiego przyczyniły się do zacierania granicy między tym, co legalne i nielegalne – w systemie pojawiały się luki, z których chętnie korzystali przedstawiciele dawnej nomenklatury. DOG się temu przyglądał, przekazywał informacje władzom państwowym oraz partyjnym i uparcie twierdził, że unormowanie sytuacji należy do polityków, a nie służb specjalnych. Argumentowano, że pojawiające się patologie gospodarcze są wynikiem złego stanowienia prawa i walkę z nimi należy zacząć od poprawienia przepisów96.

Restrukturalizacja SB w minimalnym stopniu dotknęła Departamenty I (Wywiadu) oraz II (Kontrwywiadu). Wprowadzono drobne zmiany – 1 września 1989 r. zlikwidowano niesławny Wydział XI Departamentu I, specjalizujący się w rozpracowywaniu zagranicznych kontaktów „Solidarności” i opozycji demokratycznej. A tak naprawdę przekształcono go w Wydział IX – realnie rzecz biorąc, kadra przeszła z jednego wydziału do drugiego i kontynuowała dotychczasową pracę97. Nadal istniało także Biuro Śledcze, które nie zostało poddane większym modyfikacjom, chociaż wcześniej zastanawiano się nad połączeniem go z pionem dochodzeniowo-śledczym Milicji Obywatelskiej. W gestii Biura Śledczego leżały sprawy dotyczące przestępstw przeciwko podstawowym interesom państwa, terroryzmu, szpiegostwa, międzynarodowego handlu narkotykami, nadużyć gospodarczych i zorganizowanej przestępczości gospodarczej. Kierował nim ppłk Wiktor Fonfara.

W niedużym stopniu zmieniono zakres kompetencji Biura Ochrony Rządu, które w grudniu 1989 r. zaczęło funkcjonować według nowych wytycznych zatwierdzonych przez prezesa Rady Ministrów. Szczególną ochroną BOR objął ministrów, szefa Kancelarii Prezydenta i jego zastępców, szefa Urzędu Rady Ministrów. Odbyło się to kosztem usunięcia obstawy gmachu KC PZPR oraz wycofania ochrony członków i zastępców członków Biura Politycznego, sekretarzy KC PZPR, a także części przywódców Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Demokratycznego i innych organizacji politycznych98.

Zmiany dotknęły Nadwiślańskie Jednostki Wojskowe MSW. Jeszcze w 1989 r. rozformowano VI Śląską Brygadę Zmotoryzowaną, Ośrodek Szkolenia Rezerw w Katowicach, VII Samodzielny Batalion Inżynieryjny oraz Szkołę Podoficerów i Szkołę Młodszych Specjalistów w Warszawie, które wchodziły w skład NJW. Łącznie usunięto w NJW ponad 900 etatów99. We wrześniu 1989 r. zlikwidowano ZOMO, w jego miejsce utworzono Oddziały Prewencji Milicji Obywatelskiej100. W listopadzie zlikwidowano Służbę Polityczno-Wychowawczą101. W lutym 1990 r. zlikwidowano Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy102.

79 Historyczno-prawna analiza..., s. 254.

80 M. Komaniecka, Struktura i normatywy pionu „W” i jego poprzedników (1945–1989), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1, s. 187.

81 AIPN, 01627/1/DVD, Tezy do wystąpienia na spotkaniu z szefami WUSW 27 IX 1989 r., k. 148.

82 AIPN, 0726/76, Wystąpienie Czesława Kiszczaka na posiedzeniu Komisji Obrony Kraju 1 XII 1989 r., k. 83.

83 R. Leśkiewicz, Od Służby Bezpieczeństwa..., s. 168.

84 Historyczno-prawna analiza..., s. 258.

85 Y. Albats, KGB: State Within a State. The Secret Police and its Hold on Russia’s Past, Present, and Future, London 1995, s. 39–40; R. Horvath, The Legacy of Soviet Dissent. Dissidents, Democratization and Radical Nationalism in Russia, New York 2012, s. 89; A. Grajewski, Tarcza i miecz. Rosyjskie służby specjalne 1991–1998, Warszawa 1998, s. 14.

86 Zmierzch dyktatury..., t. 1, s. 293–299.

87 AIPN, 01302/5/DVD, Szyfrogram dyrektora DOKPP gen. bryg. Krzysztofa Majchrowskiego, 5 X 1989 r., k. 117–118.

88 AIPN, 01627/1/DVD, Zakresy zadań i obsada personalna kierownictwa departamentów SB, 19 I 1990 r., k. 64.

89 AIPN, 1595/1202, Projekt zarządzenia w sprawie zakresu działania i struktury Departamentu Ochrony Gospodarki MSW, 27 IX 1989 r., k. 65–69.

90 AIPN, 01627/1/DVD, Zakresy zadań i obsada personalna kierownictwa departamentów SB, 19 I 1990 r., k. 64.

91 Historyczno-prawna analiza..., s. 258–259.

92 AIPN, 1585/1202, Zarządzenie organizacyjne nr 0405/Org, 31 VIII 1989 r., k. 40 i nast.

93 AIPN, 0832/5/DVD, Zarządzenie nr 5/89 w sprawie zakresu działania i struktury Departamentu Studiów i Analiz MSW, 25 VIII 1989 r., k. 82–85.

94 AIPN, 01627/1/DVD, Zakresy zadań i obsada personalna kierownictwa departamentów SB, 19 I 1990 r., k. 65.

95 Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. „Siewcy”. Była to odpowiedź na kolportowanie w Warszawie antysemickich ulotek (m.in. „Kto kieruje wałęsowską Solidarnością”). Pod lupę wzięto członków Stowarzyszenia Narodowego im. Romana Dmowskiego. DOKPP informował o sprawie także premiera Mazowieckiego, aby uzasadnić swoją przydatność (AIPN, 0248/216, Dokumentacja sprawy krypt. „Siewcy”).

96 T. Kozłowski, Spółki nomenklaturowe – patologia transformacji gospodarczej [w:] Brudne wspólnoty. Przestępczość zorganizowana w PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, red. K. Nawrocki, D. Wicenty, Gdańsk – Warszawa 2018, s. 98–111.

97 W. Bagieński, Wydział XI Departamentu I MSW i kierunki działania wywiadu w walce z opozycją w latach osiemdziesiątych [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci. Archiwa ujawniają prawdę, Warszawa 2015, s. 597.

98 W 1989 r. BOR nadal ochraniał m.in. Stanisława Kanię, Kazimierza Barcikowskiego, Zbigniewa Messnera i Romana Malinowskiego. Z powodu rotacji do jednej osoby trzeba było oddelegować średnio pięciu funkcjonariuszy. Gmach KC PZPR ochraniało 70 funkcjonariuszy (AIPN, 0811/23, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 4 XII 1989 r., k. 172).

99 AIPN, 01627/1/DVD, Meldunek szefa SB płk. Jerzego Karpacza dla szefa MSW gen. Czesława Kiszczaka, 10 I 1990 r., k. 76–77; AIPN, 01627/1/DVD, Informacja dotycząca struktury i zadań SB MSW, 8 III 1990 r., k. 20 i nast.

100 AIPN, 0045/99, Zarządzenie nr 071/89 ministra spraw wewnętrznych, 7 IX 1989 r., k. 197 i nast.

101 Ibidem, Zarządzenie nr 95 ministra spraw wewnętrznych, 21 XI 1989 r., k. 370 i nast.

102 AIPN, 0045/101, t. 1, Zarządzenie nr 28/90 ministra spraw wewnętrznych, 15 II 1990 r., k. 139.

strategia „zwijania” służby bezpieczeństwa

Będziemy mieli bardzo mizerne wyniki w zakresie wykrywania sprawców, w tym często bardzo poważnych przestępstw, chyba że MSW zostanie zasilone armią aniołków, która będzie, że tak powiem, te sprawy nam wykrywała (Czesław Kiszczak)

Ludzie nastawieni na zdobywanie informacji szybciej niż ktokolwiek inny połapią się, że są ewentualnie skazani na odstrzał (Andrzej Milczanowski o funkcjonariuszach służb specjalnych)

Dla Czesława Kiszczaka i jego współpracowników było jasne, że ceną za przetrwanie są wyprzedzające reformy, czy też – jak ujmowano w nowomowie Służby Bezpieczeństwa – „radykalne poszerzenie służebnej roli resortu spraw wewnętrznych wobec narodu i społeczeństwa, bez względu na układ sił politycznych w kraju czy też dynamikę przemian polityczno-ustrojowych”103. Aby osiągnąć to „poszerzenie” lub przynajmniej stworzyć pozory dążenia do niego, należało przede wszystkim zakończyć bądź ograniczyć operacje prowadzone przeciwko Kościołowi i solidarnościowej opozycji. To były jednak tylko kroki doraźne; w dłuższej perspektywie planowano podjąć próby uzyskania poparcia politycznego, które pozwoliłoby jak najdłużej utrzymywać status quo. Resort musiał się przedstawić jako gotowy na zmiany. Jego kierownictwo rozpoczęło więc operację „zwijania” Służby Bezpieczeństwa.

Po pierwsze – redukowano jednostki organizacyjne. Przed zmianami MSW składało się z 38 departamentów (nie licząc szkół oraz jednostek wojskowych). Można je było zlikwidować lub ukryć dzięki fuzjom. Planowano np. połączyć Biura Śledcze i Dochodzeniowo-Śledcze, Departament Kadr i Szkolenia i Zarząd Polityczno-Wychowawczy, Departament Społeczno-Administracyjny i PESEL itd. Usiłowano wyłączyć z SB piony pomocnicze, zajmujące się kwatermistrzostwem, łącznością i innymi zadaniami logistycznymi. Część jednostek rozwiązywano, a zadania przekazywano innym strukturom: milicyjne Biuro do Walki z Przestępstwami Gospodarczymi zostało połknięte przez esbecki DOG, Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy przez Departament Kadr itd. Po drugie – rozpoczęto masowy transfer etatów esbeckich do milicji lub innych struktur MSW. Przenoszono funkcjonariuszy tracących przydział w wyniku reorganizacji oraz pracowników biur wydzielanych z SB (np. Biur „B” i „C”). Po trzecie – w celu „zwiększenia społecznej wiarygodności” mianowano nowych ludzi na stanowiska kierownicze w centrali i jednostkach terenowych.

Wszystkie te posunięcia składały się na strategię defensywną, która miała przekonać opinię publiczną i dawnych opozycjonistów, że Służba Bezpieczeństwa została maksymalnie zredukowana, pozbawiona poprzednich możliwości. Planowano praktycznie tylko jedno działanie ofensywne – przyśpieszone kierowanie „funkcjonariuszy SB i MO na niejawne etaty, np. w organach finansowo-skarbowych, ważnych gałęziach przemysłu i niektórych organach administracji państwowej”104. Funkcjonariuszy na etatach niejawnych delegowano do tzw. instytucji przykrycia. Formalnie zatrudnieni w SB, pracowali oni w kluczowych instytucjach lub firmach jako zwykli cywile. W rzeczywistości ich głównym zadaniem było sprawowanie w imieniu służb specjalnych nadzoru nad tymi instytucjami lub prowadzenie pod ich kamuflażem zadań wywiadowczych. Dotykało to szczególnie ministerstw oraz firm utrzymujących kontakty zagraniczne i działających w ważnych dla państwa sektorach. Oficerowie pod przykryciem obok swojej codziennej pracy na rzecz danej instytucji przygotowywali także raporty dla SB i werbowali agentów. W założeniu skierowanie większej liczby osób do takich zadań miało zagwarantować resortowi zachowanie wpływów oraz dostępu do informacji w kluczowych sferach administracyjnych i gospodarczych. Trudno stwierdzić, czy ten plan został zrealizowany. Wydaje się, że w zmieniających się realiach gospodarczych bardziej atrakcyjna dla funkcjonariuszy SB była prawdziwa praca w rodzącym się sektorze prywatnym. Wykonania planu nie ułatwiał także chaos i rozprężenie w służbach105.

Wizytówką reform Kiszczaka było spektakularne odchudzenie kadr SB106. Na koniec czerwca 1989 r., w przededniu reorganizacji ustanowionej rozporządzeniem ministra z 24 sierpnia 1989 r., w resorcie spraw wewnętrznych pracowało 124 625 osób, w tym 78 861 w MO, 24 308 w SB, 12 819 w ZOMO107. Nie wszyscy spośród 24 tys. esbeków byli funkcjonariuszami operacyjnymi. Część pionów SB wykonywała zadania mogące równie dobrze wchodzić w zakres obowiązków MO albo innych komórek ministerstwa. Do SB zaliczali się funkcjonariusze zatrudnieni w departamentach i pionach SB, wywiadzie, kontrwywiadzie, jednostkach zabezpieczenia operacyjnego i logistycznego (techniki, obserwacji, łączności), a także w innych strukturach organizacyjnych resortu, np. gabinecie ministra, Departamencie Finansów, Departamencie Kadr, Departamencie Szkolenia108. Krzysztof Kozłowski, charakteryzując problemy kadrowe związane z funkcjonowaniem SB, zauważył: „do pionu SB zaliczano to, co uważano za ważne, a więc: paszporty, łączność, technikę. Jest mnóstwo osób, które zupełnie przypadkowo nosi legitymację SB”109. To dawało pole do redukcji stanu osobowego SB, przynajmniej na papierze110. Wiele części składowych SB likwidowano, przenoszono bądź scalano z innymi pionami. Na przykład Departament Techniki, piony obserwacji oraz łączności wykonywały teraz mniej zleceń dla SB, a ich pracownicy przeszli na etaty MO111. Po tych wszystkich odliczeniach oraz przesunięciach stwierdzono, że w lutym 1990 r. stan osobowy SB wynosi nieco ponad 9 tys. etatów112.

Jeżeli chodzi o jednostki SB, które zostały objęte zarządzeniem ministra z 24 sierpnia 1989 r., to ich sytuacja kadrowa kształtowała się następująco. Departament III miał 212 pracowników, Departament IV – 99, Departament V – 171, Departament VI – 87, Biuro Studiów – 70, Główny Inspektorat Ochrony Przemysłu – 23; łącznie 662 etaty, w tym 16 kierowników jednostek oraz 72 kierowników wydziałów i sekcji. Po przekształceniach natomiast w DOKPP było 217 etatów, w DOG – 216, w DSiA – 148; ogółem 581 stanowisk. Różnica etatowa, która powstała w wyniku reformy, została przekazana do Milicji Obywatelskiej. Według planów wszystkie nowe departamenty miały docelowo zostać odchudzone jeszcze o 190 etatów. Zgodnie z danymi Biura Organizacyjno-Prawnego MSW oraz Departamentu Kadr MSW we wszystkich wojewódzkich urzędach spraw wewnętrznych służyło 6797 osób113, w tym w pionie ochrony konstytucyjnego porządku państwa – 1172, ochrony gospodarki – 1875, studiów i analiz – 1007. W sumie w centrali i w terenie pracowało 7378 funkcjonariuszy114.

Zmiany wprowadzone w sierpniu nie były ostateczne. W następnych miesiącach redukcje, przesuwanie etatów, łączenie bądź likwidowanie jednostek szły pełną parą. Niezależnie od tego, że w grudniu 1989 r. trwały przeglądy kadrowe, zadecydowano, że w styczniu 1990 r. ruszy kolejna runda przesunięć. W jej wyniku zaoszczędzono kolejne 184 stanowiska. W trakcie tej styczniowej zmiany obcięto także liczbę etatów przewidzianych dla departamentów w centrali. Zredukowano obsadę Biura Śledczego MSW (do 65 osób), wydziałów śledczych w WUSW (do 353) oraz BOR (do 670).

Z początkiem roku 1990 r. w SUSW oddelegowano z SB do MO 50 funkcjonariuszy, w pozostałych jednostkach terenowych – kolejnych 300. Łącznie od 24 sierpnia 1989 r. do 2 stycznia 1990 r. przeniesiono do milicji ponad tysiąc esbeków, a na papierze dokonano transferu jeszcze około 1200 nieobsadzonych etatów. Jak tłumaczył na początku 1990 r. kpt. Jerzy Jaroszewski z milicyjnego związku zawodowego: „od października praktycznie rzecz biorąc do końca grudnia z wyjątkiem reorganizacji w pionach milicji [...] żadnej innej reorganizacji nie było. Była tylko jedynie fikcja. Z wyjątkiem również takich przypadków, że pracownikom wydziałów paszportów i techniki operacyjnej, śledczym zaczęto po prostu pieczątkami zmieniać legitymacje z SB na MO”115.

Likwidując ogniwa Służby Bezpieczeństwa w rejonowych urzędach spraw wewnętrznych oraz równorzędnych i przenosząc funkcjonariuszy do MO, de facto zlikwidowano dużą część SB w terenie. Jak wspominał Jaroszewski, kierownictwo narzucało bardzo krótkie terminy na przeprowadzenie tej operacji – niejednokrotnie 24, 48 godzin. Do komisji powoływano esbeków, w pojedynczych przypadkach nawet pracowników komitetów PZPR, natomiast często brakowało w nich miejsca dla kierownika pionu MO, do którego przenoszono funkcjonariuszy. „Narzucone terminy i zmiany interpretacji różnych decyzji spowodowały wielkie rozgoryczenie, zdenerwowanie, wiele niejasności i wielkie obawy zarówno wśród funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, jak również wśród funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa” – ostrzegali milicyjni związkowcy116. Operacja kadrowa nasiliła już istniejące napięcia między pracownikami MO i SB.

Próbę ukrycia esbeków w szeregach MO milicjanci odczytywali jako wyraz nieliczenia się z ich środowiskiem. Cały ten desant odbył się ich kosztem. Po pierwsze – musieli współpracować z ludźmi, którzy często nie znali specyfiki konkretnego pionu. Po drugie – transfery miały konsekwencje przy awansach. Zdarzało się, że milicjantów zmuszano do przejścia na niższe stanowisko, aby zrobić miejsce dla funkcjonariuszy SB117. Milicyjni związkowcy z Zamojszczyzny skarżyli się, że oficerów SB ulokowano w kierownictwie drogówki118. Sygnały o takich przypadkach były powszechne119. Na przykład w województwie bielskim przenoszonych esbeków nazywano spadochroniarzami. Roszady wywoływały rozgoryczenie milicjantów. Esbecy bowiem nie mieli predyspozycji do pracy na nowych stanowiskach ani potrzebnego doświadczenia, na domiar złego – zachowywali się protekcjonalnie wobec kolegów120.

Przeniesieni esbecy z kolei nie mieli pewności, czy rzeczywiście utrzymają się na służbie. Wielu z nich przyjmowało bierną postawę oczekiwania. Krzysztof Kozłowski tłumaczył: „od paru miesięcy obserwuje się, że oni nic nie robią i czekają, co denerwuje kolegów z policji i pogarsza atmosferę. Tam zaś, gdzie pomagali pionowi kryminalnemu, tam sytuacja jest bardzo dobra, bo to są inteligentni ludzie”121. Związkowcy obawiali się, że jeśli esbecy zostaną w milicji na stałe, zaczną wprowadzać własne porządki – wyznaczać swoich ludzi na stanowiska kierownicze, zdobywać kontrolę i tworzyć bezpieczną przystań dla kolegów. Dlatego milicyjne związki alarmowały, że operacja kadrowa musi zostać zatrzymana.

Pod koniec stycznia 1990 r. szefostwo MSW na wniosek milicyjnych związków zawodowych oraz sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych obiecało wstrzymać dalsze zmiany strukturalno-personalne. Jednak do tego czasu główne założenia planu zostały już zrealizowane, a ruch kadrowy wykonany. Terenowe ogniwa SB zredukowano do 3153 etatów. Cała SB osiągnęła w połowie stycznia 1990 r. deklarowany stan 3542 funkcjonariuszy122. Do końca maja 1990 r. liczba etatów jeszcze się zmniejszyła. W SB pracowało wtedy 3237 funkcjonariuszy – 288 osób w centrali i 2949 w urzędach wojewódzkich. W MO pracowało 86 516 funkcjonariuszy.

Tabela 1. Stan zatrudnienia w MO i SB (bez wywiadu i kontrwywiadu) na 31 maja 1990 r.

Typ jednostki

Liczba etatów

Łącznie (bez służby kandydackiej)

100253

MSW

SB

288

MO

Jednostki operacyjne

439

Jednostki operacyjno-techniczne

2883

Pozostałe jednostki

1963

Łącznie

5285

WUSW

SB

2949

MO

Jednostki operacyjne

62790

Jednostki operacyjno-techniczne

3207

Pozostałe jednostki

15234

Łącznie

81231

Oddziały prewencji MO

3789

ASW

Kadra

868

Słuchacze

1288

Pozostałe szkoły

755

Na podstawie: AIPN, 1585/9066/DVD, Informacja dotycząca stanu zatrudnienia i ruchu kadr w resorcie spraw wewnętrznych w maju 1990 r., k. 188.

Te wyliczenia MSW nie uwzględniają funkcjonariuszy wywiadu i kontrwywiadu – łącznie ponad 2 tys. ludzi – gdyż obu tych pionów nie wliczano do statystyk Służby Bezpieczeństwa. Kierownictwu MSW zależało na tym, żeby do SB zaliczać jedynie piony prowadzące działania nakierowane „do wewnątrz”, a nie na obywateli obcych państw. Walka o utrzymanie wizerunku wywiadu i kontrwywiadu jako „apolitycznych fachowców” zajmujących się jedynie zdobywaniem informacji oraz pozyskiwaniem technologii trwa faktycznie do dziś123. Gromosław Czempiński żalił się na konferencji zorganizowanej w 2010 r.: „dzisiaj czujemy pustkę, rozczarowanie, że raptem po latach, będąc dumnymi, że jesteśmy oficerami wywiadu, zostaliśmy zakwalifikowani jako oficerowie SB!”124. Oficerowie wywiadu zapomnieli jednak uprzedzić o swojej odrębności np. Czesława Kiszczaka, który jeszcze w październiku 1989 r. tłumaczył kierownictwu MSW: „Wskutek nieprzemyślanych posunięć organizacyjno-kadrowych Służba Bezpieczeństwa została sztucznie rozbudowana. Uważam, że za funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa należy uznać pracowników: wywiadu, kontrwywiadu oraz nowo powołanych [tj. w sierpniu 1989 r. – T.K.] departamentów SB i ich terenowych odpowiedników”125.

Wywiad był jedyną służbą szczerze i wielokrotnie bronioną przez Kiszczaka. Minister, któremu przez gardło nie przechodziły nazwy Departamentów III czy IV MSW, rozpływał się w zachwytach nad szpiegowską działalnością Departamentu I. Na spotkaniach z politykami solidarnościowymi opowiadał, że tylko w latach 1987–1988/89 wywiad „pozyskał” technologie, które przyniosły Polsce kilkaset milionów dolarów zysku. Może też chciał od pewnego momentu zatrzeć wrażenie, jakie wywołała nagłośniona wówczas afera „Żelazo”. Niefortunnie jednak powtarzał to publicznie, tak jakby ogłaszał, że za przykładem służb sowieckich MSW zdobywało technologie na Zachodzie. Na jego słowa powoływały się podobno zachodnie firmy w czasie negocjacji biznesowych. Tłumaczył Andrzej Milczanowski: „Ja rozmawiałem z wieloma funkcjonariuszami zarządu wywiadu, słyszałem pogląd i podzielam całkowicie ten pogląd, że były minister spraw wewnętrznych gen. Kiszczak wyrządził wywiadowi, a w szczególności wywiadowi naukowo-technicznemu, dużą krzywdę, dużą krzywdę. Publicznie, w sejmie, co było zresztą w środkach masowego przekazu bardzo eksponowane, przedstawiając, jakie to zasługi wywiad naukowo-techniczny posiadał, za ile to miliardów zł, a ile milionów dolarów nakradł, mówiąc lapidarnie, wynalazków. I jaki był tego skutek? [...] wyrządził, jak to się mówi, niedźwiedzią przysługę polskiemu wywiadowi”126.

W świetle zachowanych dokumentów jasne jest, że większość działań Departamentów I i II stanowiły klasyczne zadania wywiadowcze i kontrwywiadowcze. Problem polegał na tym, że na celowniku funkcjonariuszy – m.in. z Wydziału XI Departamentu I – znajdowała się również emigracja oraz opozycja demokratyczna, otrzymująca wsparcie i sprzęt z zagranicy.

Proces „zwijania” SB – rekonstrukcji, masowych przesunięć personalnych, separowania wywiadu od policji politycznej – kierownictwo MSW przedstawiało jako gigantyczny krok na drodze ku demokratyzacji systemu. Momentami zaś wręcz jako likwidację Służby Bezpieczeństwa. Tak właśnie gen. Zbigniew Pudysz tłumaczył to senatorom OKP: „wygospodarowane etaty i ludzi przekazuje się do służby milicji. I została przyjęta koncepcja dalszego ograniczenia zadań związanych z bezpieczeństwem wewnętrznym – podkreślam – dotychczas realizowanym przez Służbę Bezpieczeństwa, co w konsekwencji spowoduje, że główne problemy będą spoczywały na wywiadzie i kontrwywiadzie, co w istocie sprawi, iż Służba Bezpieczeństwa istnieć będzie w szczątkowej formie. Nie wykluczam. I oznaczać to będzie likwidację tej służby”127. Owa reforma została okupiona gigantycznym chaosem, zasiała niepewność wśród esbeków i milicjantów oraz wpłynęła na jakość pracy organów bezpieczeństwa państwa.

103 AIPN, 01627/1/DVD, Propozycje przedsięwzięć dotyczących funkcjonowania resortu spraw wewnętrznych, 6 IX 1989 r., k. 159.

104 Ibidem, k. 156–159; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 410.

105 Najbardziej znanym przykładem realizacji pomysłu kontrolowania różnych segmentów gospodarki przez służby specjalne jest Federacja Rosyjska Władimira Putina. Tam „oficerowie czynnej rezerwy” czy „oficerowie aparatu oddelegowanych pracowników” stanowią istotną grupę zapewniającą informacje i możliwość wpływania na wiele firm (w tym medialnych), instytucji, nawet samorządów. FSB nie uniknęła zagrożeń związanych z podwójną lojalnością funkcjonariuszy, którzy żyjąc z pensji wypłacanych w prywatnych firmach, przedkładają własne dobro nad interesy służby (A. Sołdatow, I. Borogan, KGB/FSB. Władcy Rosji, Warszawa 2015, s. 48 i nast.).

106 Opisanie tego procesu jest skomplikowanym zadaniem. Po pierwsze – istotnym czynnikiem był chaos administracyjny. Zmiany wprowadzano pośpiesznie, bez odpowiednich przygotowań. Dlatego nie zawsze można ustalić np. dokładną liczbę etatów w danym departamencie. Po drugie – sytuacja rozwijała się dynamicznie. W opisywanym okresie departamenty SB przeszły dwie duże redukcje, zachodziły też inne procesy, jak zmiany stanu etatowego poszczególnych jednostek. Po trzecie – obok redukcji i przesunięć doszło w 1990 r. do fali odejść na emeryturę bądź do innej pracy. Z powodu jednoczesnego występowania tych wszystkich czynników w podawanych przez MSW wskaźnikach znajdują się rozbieżności, nieraz trudne do jednoznacznego rozstrzygnięcia.

107 AIPN, 01627/1/DVD, Stan etatowy resortu spraw wewnętrznych, b.d., k. 121.

108 Ibidem, Notatka dotycząca stanu etatowego, b.d., k. 60.

109 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 18–19.

110 R. Leśkiewicz, Od Służby Bezpieczeństwa..., s. 171–172. O sztucznej redukcji stanu organizacyjno-etatowego zob. też Historyczno-prawna analiza..., s. 66–67.

111 AIPN, 01627/1/DVD, Notatka dotycząca stanu etatowego SB, 23 I 1990 r., k. 54.

112 Ibidem, Rozliczenie stanu etatowego SB, 20 II 1990 r., k. 39.

113 Dane przesłane z WUSW były wyższe w skali całego kraju o 67 etatów.

114 AIPN, 1595/1202, Notatka dotycząca wprowadzenia zmian organizacyjno-etatowych w jednostkach MSW wynikających z zarządzenia nr 075/89 ministra spraw wewnętrznych z 24 VIII 1989 r., b.d., k. 52–55. Por. AIPN, 01627/1/DVD, Notatka dotycząca stanu ilościowego etatów SB na 25 XI 1989 r., k. 118–119. Porównanie tzw. stanu zainteresowań operacyjnych (tj. liczby prowadzonych spraw, tajnych współpracowników itd.) Departamentu III MSW i DOKPP można znaleźć w AIPN, 01302/4/DVD, t. 1, k. 50–51.

115 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 7 II 1990 r., k. 217.

116 Ibidem, k. 217–218.

117 Ibidem, k. 188.

118 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 8 II 1990 r., k. 70.

119 B. Białek, Milicjanci mówią – bezpieczniki, „Gazeta Wyborcza”, 8 II 1990; Milicjanci z OPMO protestują, „Głos Wybrzeża”, 10–11 II 1990.

120 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 8 II 1990 r., k. 76–77.

121 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 6 VII 1990 r., s. 3.

122 AIPN, 01627/1/DVD, Notatka dotycząca stanu etatowego SB, 23 I 1990 r., k. 54–59; ibidem, Rozliczenie stanu etatowego SB, 20 II 1990 r., k. 39; ibidem, Meldunek gen. Henryka Dankowskiego dla szefa SB płk. Jerzego Karpacza, 17 I 1990 r., k. 66–67.

123 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 407.

124 Służby Specjalne Demokratycznego Państwa. Cywilne służby specjalne III RP – próba bilansu. Stenogram z konferencji, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2011, wyd. specjalne, s. 14.

125 AIPN, 01185/12, Wystąpienie ministra spraw wewnętrznych na odprawie kierowniczego aktywu resortu spraw wewnętrznych 16 X 1989 r., k. 535.

126 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych 22 V 1991 r., s. 47–48. O nielegalnym pozyskiwaniu i wdrażaniu technologii farmaceutycznych i biotechnologii zob. M. Sikora, „Terapia czarnorynkowa”. Pomoc wywiadu MSW dla branży farmaceutycznej i biotechnologicznej w PRL 1960–1990, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2017, nr 4, s. 65–104.

127 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 7 II 1990 r., k. 215–216.

dekompozycja msw

Resort „pod Kiszczakiem” nie miał w sobie niczego z legendarnego „mocarstwa” (Henryk Dankowski)

Służba Bezpieczeństwa przestała w siebie wierzyć [...] Tacy byli jacyś sfrustrowani, że nawet mnie nie zastrzelili (Krzysztof Kozłowski)

Między lutym a kwietniem 1990 r. karuzela kadrowa, która była istotnym elementem przekształceń inicjowanych przez Kiszczaka, jeszcze przyśpieszyła. Odwołano wówczas z kierowniczych stanowisk pokaźną liczbę oficerów, których wysyłano na emeryturę, rzadziej kierowano do dyspozycji kadr. Wielu odchodziło na własną prośbę – szukało bardziej intratnych posad bądź uciekało w obawie przed zwolnieniem.

Trudno jednoznacznie oceniać motywacje oficerów odchodzących ze służby. Wydaje się, że część została zmuszona do złożenia rezygnacji, aby uwiarygodnić proces przemian w MSW. Czesław Kiszczak wielokrotnie podkreślał, że tam, gdzie to było możliwe, usuwano z kierowniczych stanowisk ludzi nierozumiejących ducha czasu lub „zdemoralizowanych”. Na posiedzeniu rządu wskazywał premierowi i ministrom na swoją determinację: „Nie mieliśmy żadnych skrupułów, dlatego że uważaliśmy, że ich postawa, działanie i powiązania nie licują z tym mundurem, który noszą. I takich cięć w resorcie dokonano bardzo wiele”128.Ograniczały je dwa czynniki: braki kadrowe oraz fakt, że na wyszkolenie i wdrożenie nowych ludzi potrzeba czasu.

Kiszczak reklamował się Mazowieckiemu wręcz jako „czyściciel” MSW. Jedyną rzeczą, która miała go powstrzymywać przed totalną wymianą kadr, były obiektywne ograniczenia: „w ciągu swojego urzędowania na stanowisku ministra spraw wewnętrznych wymieniłem ok. 160 szefów wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych na 49 województw. [...] A więc to są ogromne zmiany. Ja już nie mówię o zastępcach szefów wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych. Ja nie mówię o dyrektorach departamentów. To są ogromne zmiany, które zostały dokonane. Nie dlatego, że byli rudzi, dlatego że mieli brzydkie oczy, które mi się nie podobały, tylko dlatego, że albo źle wypełniali swoje obowiązki, albo że łamali prawo, naruszali przepisy i tak dalej. Tak że to są zmiany ogromne, panie premierze. Ja nie mogę się zgodzić z takim zarzutem, że w resorcie nie dokonuje się zmian [...] [Ale] panie premierze – nie da się tej kadry wymienić jednorazowo. Nie da się wymienić jednorazowo. To jest proces”129. W rzeczywistości Kiszczak zachowywał się jednak ambiwalentnie. Nie przyśpieszał zmian, jednak kiedy do nich dochodziło, uznawał to za sukces i zapisywał na swoje konto. Nie bronił też dawnych podwładnych, nawet tych, którzy przez całą dekadę pełnili funkcje kierownicze. Kiedy milicyjne związki zawodowe zażądały głowy gen. Jerzego Andrzejewskiego, szefa WUSW w Gdańsku, Kiszczak stwierdził: „gen. Andrzejewski sam powinien wiedzieć, kiedy odejść”. Kierownictwo resortu nie podjęło obrony Andrzejewskiego, mimo że wówczas jego dymisja mogła zostać uznana za precedens i zachęcić inne regionalne związki do stawiania podobnych żądań130.

Obok szefów wypchniętych ze służby było wielu takich, którzy z własnej inicjatywy składali raporty o zwolnienie. Wielu z nich wiedziało, że ich dokonania z czasów PRL będą obciążeniem dla jakiejkolwiek kariery w nowych czasach. Zamiast toczyć walkę skazaną na porażkę, woleli odejść na swoich warunkach, z zapewnioną emeryturą i innymi gwarancjami socjalnymi. Część szefów miała także dość potyczek z milicyjnymi związkami zawodowymi czy z kierownictwem MSW.

Od grudnia 1989 do czerwca 1990 r. w MSW wymieniono jednego z trzech wiceministrów (Lucjana Czubińskiego) oraz dwóch podsekretarzy stanu (Czesława Staszczaka i Władysława Pożogę). Zrezygnowano też z pięciu szefów służb: gen. bryg. Stanisława Koniecznego ze Służby Zabezpieczenia Materiałowego, gen. dyw. Edwarda Tarały z Wojsk MSW, gen. bryg. Józefa Chomętowskiego ze Służby Kadr, Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego, płk. Jerzego Karpacza z SB, gen. bryg. Zdzisława Sarewicza ze Służby Wywiadu i Kontrwywiadu. Zwolniono komendanta głównego policji oraz jego zastępców. W tym samym czasie z zajmowanych stanowisk odeszło 16 dyrektorów departamentów (czyli 44 proc. wszystkich pełniących tę funkcję), 32 zastępców dyrektorów (49 proc.), 44 szefów WUSW (89 proc.) i 88 ich zastępców (52 proc.)131.

Gwałtowne zmiany, niepewność pracy oraz krytyka ze strony opinii publicznej wpłynęły na zwiększenie się braków kadrowych w całym MSW. Szczyt masowych zwolnień funkcjonariuszy przypadł na marzec 1990 r. Dominował strach przed zmianami i redukcjami. Nie bez znaczenia był opisany wcześniej chaos wywołany restrukturyzacją. Funkcjonariusze milicji i SB zderzali się z coraz częstszymi manifestacjami niechęci społecznej – a równocześnie ze wzrostem przestępczości, nie mając wsparcia ze strony kierownictwa resortu i polityków. W obliczu plotek o rychłym odebraniu prawa do emerytury po piętnastu latach służby wielu funkcjonariuszy z większym stażem rezygnowało z pracy132.

Wakaty starano się w miarę możliwości obsadzać nowo przyjętymi rekrutami. Problem niedoboru kadr dotyczył szczególnie Warszawy, gdzie braki przekraczały 30 proc. – były rekordowe w skali kraju. Kolejne na liście Szczecin, Gdańsk, Skierniewice, Białystok i Bielsko-Biała miały niewiele ponad 20 proc. wakatów133. Minister Kiszczak tłumaczył, jak ta sytuacja wpływa na przekształcenia w resorcie oraz obniża skuteczność pracy: „Jeżeli pan premier by nam zechciał pomóc, wszyscy państwo, w tym, żeby ludzie zgłaszali się do służby w milicji, gotowi jesteśmy, że tak powiem, dokonać jeszcze głębszych zmian na dole. Wymienić wielu zdemoralizowanych ludzi, których znamy, a nie wymieniamy ich tylko dlatego, że nie mamy na ich miejsce nikogo innego [...] A co mamy z tymi ludźmi robić? Wieszać, panie premierze?”134. Kiszczak oczywiście prowadził swoją grę, usiłując zachować status quo. Co nie zmienia faktu, że sygnalizowany problem był jak najbardziej realny.

Tabela 2. Liczba funkcjonariuszy, którzy zwolnili się ze służby w okresie styczeń – maj 1990 r.

Miesiące

I

II

III

IV

V

Łącznie

Resort ogółem (bez służby kandydackiej)

757

1103

2881

1956

802

7499

MO

KGMO

4

6

19

14

30

73

WUSW + Oddziały Prewencji MO

439

439

685

579

381

2523

Łącznie

443

445

704

593

411

2596

SB

MSW

13

48

72

20

4

157

WUSW

47

74

295

226

83

725

Łącznie

60

122

367

246

87

882

Służba kandydacka

904

277

198

383

599

2361

Źródło: AIPN, 1585/9066/DVD, Informacja dotycząca stanu zatrudnienia i ruchu kadr w resorcie spraw wewnętrznych w maju 1990 r., k. 192.

Odpływ kadr nie służył wbrew pozorom samooczyszczeniu resortu, nie był pozytywnym elementem transformacji. Nikt go nie kontrolował. Funkcjonariusze podejmowali decyzje o odejściu na podstawie przesłanek emocjonalnych i niesprawdzonych informacji – poczucia niepewności, plotek, lęku przed utratą przywilejów socjalnych135. Masowe zwolnienia powodowały lukę w systemie bezpieczeństwa państwa oraz demotywowały innych funkcjonariuszy, którzy często sami przyjmowali pozycję wyczekującą i rozważali rezygnację. Nikt nie dbał o utrzymanie dyscypliny, wskaźniki przestępczości rosły i nie było widać wyjścia.

Posłowie Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego otrzymywali od swoich wyborców alarmistyczne wiadomości o tragicznym poziomie bezpieczeństwa i narastającym lęku. Edward Rzepka mówił z trybuny sejmowej: „Ja rozumiem, jak trudno pracuje się w klimacie niewiarygodności, rozumiem, że nie ma samochodów, nie ma sprzętu, nie ma pieniędzy, nie ma środków łączności i paru innych rzeczy, ale wiem również, że oficer dyżurny komendy w dużym mieście na zgłoszenie włamania odpowiada: idźcie z tym do »Solidarności« albo: idźcie z tym do Mazowieckiego”136. Warszawski milicjant, uzasadniając odmowę wszczęcia sprawy dotyczącej drobnej kradzieży, mówił poszkodowanemu, że ma za mało ludzi, ale też nie omieszkał dodać: „sejm i rząd sobie wybraliście, to skutki muszą być takie, jakie są. Po co »Solidarność« krzyczy o milicyjnym budżecie, skoro u nas pieniędzy nie ma?”137.

Jacek Kuroń widział, jak na warszawskiej ulicy milicjanci złapali złodzieja, który wdał się w negocjacje: „Przy czym koledzy tego, którego [funkcjonariusze] złapali, świadczyli, że on nie ukradł, a byli to sami złodzieje, ja ich wszystkich znam dobrze, więc to były wyraźne pertraktacje związkowe. Wkoło zgromadził się tłum i przechylał się raz na tę stronę, raz na tamtą. Otóż trudno, sytuacja jest [...] po prostu konsekwencją minionych kolejnych okresów. Kolejnych nawarstwiających się na siebie okresów”138. System ochrony bezpieczeństwa publicznego rozpadał się na oczach polityków i całego społeczeństwa.

Na Radę Ministrów i OKP z kolei naciskało kierownictwo MSW. Wiceminister Zbigniew Pudysz apelował do członków rządu o przyśpieszenie reform, tłumaczył, że „kondycja psychiczna aparatu jest coraz gorsza, a fala przestępczości narasta”139. Pułkownik Jerzy Karpacz – w obecności Krzysztofa Kozłowskiego – bił na alarm: „dynamika odejść jest przerażająca. Podstawową przyczyną odejść jest groźba utraty uprawnień finansowych. Nie należy oceniać, że kierownictwa WUSW są nieudolne. Znajdują się pod wielką presją”. Generał Stefan Stochaj ostrzegał przed odpływem specjalistów z techniki; odtworzenie możliwości działania pionu oraz pełnego wyszkolenia specjalistów oceniał na 8–10 lat140. Efekty tego stanu rzeczy wypunktowano w raporcie: „Departament Techniki nie wykonuje już szeregu prac w zakresie wytwarzania oraz konserwacji i napraw specjalistycznego sprzętu dla potrzeb milicji i kontrwywiadu [...] W Zarządzie Łączności praktycznie wstrzymano działania związane z rozwojem techniki łączności”. Podobnie masowe odejście specjalistów od obserwacji z Biura „B” miało utrudniać wykonywanie zleceń dla jednostek operacyjnych141. To była druga strona tego procesu. Resort tracił nie tylko oficerów operacyjnych, którzy zajmowali się opozycją. Dla nich i tak nie byłoby miejsca w nowych służbach. Odchodzili specjaliści i technicy niezbędni w każdej tego typu instytucji.

Od początku stycznia do początku marca 1990 r. ze Służby Zabezpieczenia Operacyjnego odeszło bądź wystąpiło o zwolnienie 212 funkcjonariuszy, w tym 114 techników, inżynierów i specjalistów (łącznościowców, elektroników, informatyków, mechaników precyzyjnych, chemików i rzemieślników). W Departamencie Techniki w tym okresie zwolniło się trzech funkcjonariuszy, 79 było na wypowiedzeniu (na 767 osób). W Zarządzie Łączności zwolniło się 10 osób, podanie o wypowiedzenie złożyło kolejnych 35. W Biurze „B”, czyli obserwacji, na odejście czekało 33 funkcjonariuszy: wywiadowców oraz pracowników inżynieryjno-technicznych142. W Biurze „C” odeszło lub zadeklarowało odejście 53 funkcjonariuszy143. Ruszyła także fala zwolnień z BOR – na początku 1990 r. na 731 etatów obsadzonych było jedynie 610144.

Plaga odejść była powszechna i jak się wydaje dotyczyła szczególnie tych specjalistów, którzy mogli znaleźć zatrudnienie poza resortem. Na przykład z wywiadu pierwsi uciekali inżynierowie odpowiedzialni za wsparcie szpiegostwa gospodarczego; jako fachowcy od zachodnich technologii mieli świetlaną przyszłość w rodzącej się gospodarce rynkowej.

Prace nad nowymi ustawami o MSW, policji i Urzędzie Ochrony Państwa się przeciągały, więc funkcjonariusze coraz bardziej niepokoili się o swój los. Kiszczak – starając się skłonić rząd i OKP do kompromisu co do przyszłego kształtu służb specjalnych – straszył, że jeżeli ustawy nie zostaną szybko uchwalone, resortowi grozi zapaść: „atmosfera w resorcie jest kiepska, rozedrgana. Otrzymujemy setki, tysiące raportów o zwolnieniach ze służby. Jeżeli sejm szybko nie ureguluje tych spraw, o których mowa, to nie będzie czego regulować. Zostanie tylko minister, ale może i on się zwolni z tej służby”145.

Dla wielu osób wywodzących się z „Solidarności” i opozycji demokratycznej wszystko to wyglądało niewiarygodnie. Jakim cudem wszechwładny resort w ciągu kilku miesięcy zaczął podupadać? Powszechne było przekonanie, że musi chodzić o coś innego, może o szantażowanie solidarnościowego rządu wizją chaosu. Andrzej Rzepliński, ówczesny ekspert senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności, twierdził nawet, że „odpływ kadr z milicji jest elementem polityki MSW, zmierzającej do wymuszenia narzuconego kształtu ustawy, taktyką mającą na celu »utrzymanie imperium«. Żadne posunięcia ze strony rządu ani zachowania społeczeństwa nie upoważniają tych ludzi do jakichkolwiek obaw. Zagrożenia muszą więc tkwić wewnątrz organizacji. Trudno też za motyw porzucania pracy przyjąć złe warunki finansowe, skoro np. pracownicy więziennictwa – dużo gorzej sytuowani – nie odchodzą ze służby. Z milicji odchodzą nawet porządkowi, a przecież na rynku pracy nie czeka na nich wiele ofert”146. Polemizujący z nim Jacek Taylor nazwał to tłumaczenie makiawelicznym i stwierdził, że obawy w środowiskach milicyjnych osiągnęły punkt kulminacyjny; największe emocje wzbudza przekonanie o nieuchronności „straszliwej weryfikacji”, a nastrojów nie poprawiają zarobki, które uległy relatywnemu pogorszeniu147.

Na to, co dzieje się wewnątrz milicji, zwracali uwagę mundurowi związkowcy. Ich zdaniem szczególnym problemem byli esbecy, przekonani, że lada chwila zostaną wyrzuceni na bruk; ta obawa przyćmiewała nawet ich niezadowolenie z powodu malejących uposażeń i pogarszających się warunków pracy. Kierownictwo resortu odnotowywało: „wśród funkcjonariuszy SB utrzymuje się przeświadczenie o ich osamotnieniu. Potęgują to powtarzające się postulaty milicjantów o rozdzieleniu obu służb”148.

Krzysztof Kozłowski, który jako solidarnościowy wiceminister, a potem minister spraw wewnętrznych dostał w spadku cały ten chaos, był przerażony skalą zaniedbań. Jednak to, z czym on się stykał na co dzień, nie było oczywiste dla innych polityków obozu demokratycznego. Wielu z nich domagało się daleko idących zmian w organizacji służb, np. odebrania im prawa do stosowania technik operacyjnych (tj. podsłuchów, obserwacji, utrzymywania sieci tajnych współpracowników), zwolnienia z pracy wszystkich funkcjonariuszy, weryfikacji całej kadry SB i MO, a nawet likwidacji cywilnych służb specjalnych i przekazania ich zadań w ręce wojskowych. Kozłowski wielokrotnie podkreślał, że trzeba zrekonstruować MSW, w pierwszej kolejności pod względem kadrowym, jednak zaznaczał: „jest rzeczą dość przerażającą obserwowanie lawiny zwolnień, które codziennie napływają do ministerstwa. Są to rzeczy, które każdego powinny zastraszyć, jakie są stany [kadrowe], ilu ludzi brakuje. I na to słyszę odpowiedź – no to angażujmy uczciwych, rzetelnych, fachowych ludzi. Cała rzecz na tym polega, że ten system tych właśnie ludzi niszczył, że im nie pozwalał się realizować i wybijać, że ich wypaczał. I teraz możemy oczywiście stawiać wymagania maksymalne. Ale apelowałbym o realizm”149. To było prawdziwe wyzwanie dla ludzi odbudowujących instytucje policyjne. Zwalnianych nie było kim zastąpić. Trudno było znaleźć chętnych, którzy spełnialiby wszystkie wymagania stawiane w służbach specjalnych bądź milicji i byli skłonni pracować za tak niskie pensje.

W połowie 1990 r. liczba wakatów w wojewódzkich urzędach spraw wewnętrznych wynosiła ponad 18 tys., co stanowiło 17 proc. ogólnego stanu etatowego. Kraj nie był równomiernie dotknięty niedoborami. In minus wyróżniały się aglomeracje, w których względnie łatwo znajdowano inne źródła zarobkowania. W Warszawie brakowało 2731 funkcjonariuszy, w Katowicach 1887, w Gdańsku 1000150. Jan Rokita tłumaczył z trybuny sejmowej, że do MSW trzeba włączyć „nowych ludzi”151. Oni jednak nie garnęli się do służby i nie szturmowali policyjnych szkół. Wiktor Kulerski, wieloletni działacz mazowieckiej „Solidarności”, opowiadał o swoich doświadczeniach: „Każdy wie, kto nie powinien być w milicji. Że trzeba usunąć ludzi z SB. Ale jeśli na zebraniach z wyborcami – a mam bardzo liczne: 300, 400 i 500 osób – w odpowiedzi [na ten postulat] się pytam: proszę bardzo, niech na tej sali podniosą rękę ci, którzy gotowi byliby wstąpić do policji, nie ma [chętnych]”152.

To, co działo się w służbach specjalnych i milicji, było tylko jednym z symptomów o wiele większego kryzysu. Polska na progu lat dziewięćdziesiątych przechodziła ogromne załamanie gospodarcze i stała na skraju bankructwa. Oszczędzano na wszystkim, rząd Mazowieckiego zdecydował się na bolesne reformy gospodarcze. Nikt więc nie miał złudzeń, że MSW dostanie zastrzyk gotówki. Kiedy w czasie dyskusji o reformie organów bezpieczeństwa państwa premier dowiedział się, że zmiany nie pociągną za sobą skutków finansowych, westchnął tylko: „Dzięki Bogu”153. Niskie pensje zachęcały funkcjonariuszy z dużym stażem do opuszczania szeregów, nie sprzyjały zaś werbowaniu nowych i zdolnych. Kozłowski tłumaczył w kwietniu 1990 r., że nieosiągalni są ludzie, „którzy mieli jakieś doświadczenie, a jednocześnie nie byli ubabrani”. W połowie województw na kierowników urzędów spraw wewnętrznych nie było kogo mianować; są tam oficerowie „pełniący obowiązki [szefów] urzędów, które mają za chwilę zniknąć, o ile ta ustawa kiedyś tam wejdzie w życie, i w dodatku kwestionowani w większości wypadków przez swoich podwładnych”. Utrzymywanie stanu tymczasowości uniemożliwiało działanie154.

Organy ścigania nie potrafiły funkcjonować w nowych warunkach. Przez lata MSW stało się przerośniętą, biurokratyczną maszyną, która swoje cele osiągała drogą instrumentalnego traktowania przepisów, lekceważenia praw obywatelskich, wykorzystywania przewagi aparatu represji nad jednostką. To pozwalało utrzymać poziom skuteczności nieosiągalny w warunkach demokratycznego państwa prawa. Nie wszyscy funkcjonariusze byli wybitnymi fachowcami, jednak działali w miarę skutecznie, bo państwo autorytarne i rozbudowany aparat represji dawały im wsparcie.

Niedostosowanie organów ścigania do nowej sytuacji pogłębiał fakt, że przez lata większy nacisk kładziono na rozwój i wspieranie policji politycznej – kosztem policji kryminalnej. W momencie skokowego wzrostu przestępczości pospolitej i ekonomicznej policja oddawała pole walkowerem. Brakowało ludzi, brakowało sprzętu, brakowało procedur i doświadczenia. Na to nakładały się problemy wynikające z negatywnego nastawienia społeczeństwa, które korzystało z nadarzającej się okazji i szukało zadośćuczynienia za lata złych doświadczeń155.

W archiwum IPN znajduje się – częściowo zniszczony – raport, który ukazywał skalę degeneracji MSW w toku przekształceń. Problemy występowały na wszystkich kluczowych polach. Buntowała się kadra szeregowa i średnia. W całym kraju powtarzały się przypadki naciskania na nielubianych przełożonych, aby podali się do dymisji. Przełożeni nie pozostawali dłużni – starali się zaprowadzić posłuch, grożąc zwolnieniem podwładnych. Praca esbeków z dnia na dzień stawała się coraz większą fikcją. Ich niegdysiejsi przeciwnicy: „Solidarność” i Kościół, nie mogli być już obiektami ich aktywności. Kontynuowano inwigilację wybranych osób i grup, szczególnie z tzw. radykalnej opozycji, jednak skala tych przedsięwzięć była mniejsza. Nikt nie wskazał nowych zagrożeń, nie wiadomo było, które sprawy należy nadal prowadzić. Agenci natomiast w dużym stopniu stali się bezużyteczni, a przede wszystkim byli przerażeni możliwością ujawnienia ich współpracy z resortem.

Transfery z SB do MO spowodowały chaos i napięcia, szczególnie w małych i średnich garnizonach. Nikt nie był szczęśliwy. Kiedy przeniesieni esbecy obejmowali wysokie funkcje, niezadowoleni byli milicjanci. Kiedy esbecy lądowali na niskich stanowiskach, stawali się sfrustrowani, bo część z nich górowała nad milicjantami wykształceniem i miała dużą praktykę w pracy śledczej. Wszyscy czuli się pozostawieni na placu boju: „partia się rozwiązała, a wojsko wycofało się do koszar”. To milicjantom i esbekom wystawiono rachunek do zapłacenia za 40 lat dyktatury156. Krzysztof Kozłowski, obserwujący resort od środka, roztaczał czarną wizję: „To, co się dzieje na Rakowieckiej, jest rzeczą straszliwą. Jestem nadzorcą procesu rozkładu. Lecą generałowie, pułkownicy. Ten proces obejmuje wszystko i wszystkich. Policja przestaje cokolwiek robić. Sypie się”157.

128 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 65. Żeby było zabawniej, Kiszczak przywołał w tym kontekście przykład WUSW w Radomiu, gdzie akurat zmian nie dokonano. Jednak bardziej prawdopodobne jest to, że się pomylił, niż że kłamał przed Radą Ministrów, podając fakt łatwy do sprawdzenia.

129 Ibidem, k. 66.

130 AIPN, 0811/23, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 15 XII 1989 r., k. 191–192.

131 AIPN, 1585/9066/DVD, Informacja o wymianie kadr w resorcie spraw wewnętrznych w okresie 1 XII 1989 – 18 VI 1990 r., k. 165–166.

132 Po 15 latach nabywali prawo do 40 proc. ostatniego wynagrodzenia, a po każdym następnym roku kolejne 3 proc.

133 AIPN, 1585/9066/DVD, Informacja dotycząca stanu zatrudnienia i ruchu kadr w resorcie spraw wewnętrznych w maju 1990 r., k. 195.

134 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 64.

135 Poza prawem do emerytury po odsłużeniu 15 lat były to m.in.: ulga na przejazdy kolejowe i autobusami PKS, bezpłatne świadczenia resortowej służby zdrowia dla funkcjonariuszy oraz emerytów i rencistów, lokal mieszkalny dla funkcjonariusza stałego, równoważnik za brak lokalu w miejscu pełnienia służby, zwrot kosztów przejazdu do pracy, pomoc finansowa z funduszu mieszkaniowego na uzyskanie lokalu mieszkalnego spółdzielczego lub domku jednorodzinnego (AIPN, 1585/14470/DVD, Uprawnienia funkcjonariuszy resortu spraw wewnętrznych, które mogłyby w przyszłości ulec zakwestionowaniu, 11 I 1990 r., k. 70–73).

136 BS, Sprawozdanie stenograficzne z 25. posiedzenia Sejmu RP 5–6 IV 1990 r., s. 180.

137 P. Smoleński, Czy Milicja strajkuje, „Gazeta Wyborcza”, 23 XI 1989.

138 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 29 XI 1989 r., k. 30.

139 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 73.

140 AIPN, 0811/18, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 14 III 1990 r., k. 6 i nast.

141 AIPN, 1585/17702/DVD, Informacja dotycząca zagrożeń w realizacji niektórych zadań w działalności techniczno-operacyjnej MSW, marzec 1990 r., k. 27–30.

142 Ibidem, Notatka dotycząca polityki i praktyki kadrowej, b.d., k. 10 i nast.

143 AIPN, 01627/1, Projekt odpowiedzi na dezyderat sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, marzec 1990 r., k. 4.

144 AIPN, 0811/18, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 12 I 1990 r., k. 25.

145 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 7 II 1990 r., k. 15.

146 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 10 IV 1990 r., k. 3. Rzepliński twierdził także, że trwający od połowy 1989 r. strajk włoski służb policyjnych jest motywowany m.in. chęcią zastraszenia społeczeństwa, które policja, demonstrując bierność, usiłuje przekonać o lawinowym wzroście przestępczości. Chciano osiągnąć „efekt samospełniającej się prognozy, aby stworzyć atmosferę szczególnie sprzyjającą dyktowaniu warunków” (AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 24 IV 1990 r., k. 37).

147 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 10 IV 1990 r., k. 3.

148 AIPN, 1585/16522/DVD, Informacja o sytuacji w WUSW, 6 I 1990 r., k. 4.

149 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 28 III 1990 r., k. 65.

150 AIPN, 1585/9066/DVD, Informacja dotycząca stanu zatrudnienia i ruchu kadr w resorcie spraw wewnętrznych w maju 1990 r., k. 195.

151 BS, Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Sejmu RP 9 II 1990 r., s. 34.

152 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 8 II 1990 r., k. 97.

153 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 51.

154 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 25 IV 1990 r., k. 131–132.

155 BS, Sprawozdanie stenograficzne z 25. posiedzenia Sejmu RP w dniach 5–6 IV 1990 r., s. 131.

156 AIPN, 1585/14470/DVD, Uszkodzony dokument bez nagłówka, k. 34–36.

157 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 17.

ostatni rozkaz: niszczenie dokumentów sb

Pozostawienie tych materiałów w takim stanie wprowadzałoby w błąd przyszłych badaczy, zniekształcało obraz tych czasów i ludzi (Czesław Kiszczak)

Po prostu staramy się przysłużyć do powstania dodatkowych rolek papieru toaletowego (Wojciech Garstka)

To, że nadciąga fala zmian, stało się jesienią 1989 r. oczywiste dla wszystkich – kierownictwa resortu, szeregowych funkcjonariuszy i tajnych współpracowników. Najwięcej powodów do obaw mieli ci ostatni. Bali się dekonspiracji: „po ostatnim posiedzeniu sejmu, na którym omawiane były projekty ustaw dotyczących MSW, notuje się wzrost przypadków zwracania się osobowych źródeł informacji do obsługujących funkcjonariuszy z prośbą o zniszczenie wszelkiej dokumentacji związanej ze współpracą. Pomimo zapewnień o pełnej konspiracji współpracy źródła nalegają na zniszczenie materiałów potwierdzających fakt współpracy. Uzasadniają to między innymi obawą, że jeśli OKP przejmie nadzór nad MSW, to zechce ujawnić osoby współpracujące z tym resortem”158. Zarówno agenci, jak i sami oficerowie dopuszczali możliwość takiego rozwoju sytuacji, że do władzy doszłyby siły polityczne zainteresowane ujawnieniem personaliów tajnych współpracowników SB.

Niektórzy – przynajmniej wedle późniejszych relacji – obawiali się nawet ujawnienia tych danych w toku niekontrolowanego, rewolucyjnego wydarzenia. Gromosław Czempiński opowiadał o scenariuszu, w którym służby specjalne innych państw w celu wykradzenia informacji animowałyby demonstracje przy pomocy agentów wpływu: „Było dla nas jasne, że wywiady obcych państw zrobią wszystko, by poznać nasze zasoby archiwalne. Np. Niemcy chcieli poznać, jakie były nasze aktywa w Niemczech, Amerykanie – jakie w Stanach itd. [...] [mogli] przewerbować naszych ludzi albo tak podburzyć społeczeństwo, że ludzie włamią się do archiwów jak w NRD. Tego się baliśmy”159.

Oficerowie wywiadu wiedzieli, co działo się za zachodnią granicą. W NRD został zajęty budynek Stasi, „pomieszczenia wywiadu zostały spenetrowane [...] w budynku może przebywać rotacyjnie 30 pracowników wywiadu, których legitymacje zawierają nadruk »Rada Ministrów NRD – wywiad«”. Zdaniem polskiego wywiadu na pewno skorzystali na tym Rosjanie, ponieważ „dokumenty dotyczące agentury zmikrofilmowano i przekazano służbie radzieckiej na przechowanie”160. A najbardziej – jak się okazało – CIA, która weszła w posiadanie materiałów wywiadowczych Stasi, w tym dossier agentów; są to tzw. akta Rosenholz.

Pod koniec lipca 1989 r. w czasie telekonferencji z szefami wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych szef SB gen. Dankowski uprzedzał: „Ponieważ nagromadziło się dużo spraw i dokumentów, należałoby odchudzić nasze szafy. W związku z powyższym proszę o rozważenie i dokonanie weryfikacji posiadanych materiałów operacyjnych. Po drugie – zniszczenie dokumentów nieprzedstawiających wartości operacyjnej ani poznawczej oraz takich, które wykraczają poza zakres zainteresowań Służby Bezpieczeństwa w aktualnej sytuacji społeczno-politycznej”161. Później Dankowski bronił się, że nie wydawał polecenia niszczenia, ale wyznaczał ramy prawne do uporządkowania dokumentacji, natomiast każdą decyzję podejmowali odpowiedzialni oficerowie162.

Czynnikiem dopingującym esbeków do przejrzenia archiwów było powołanie w sierpniu 1989 r. przez sejm tzw. komisji Rokity mającej badać przestępstwa popełnione przez funkcjonariuszy w latach osiemdziesiątych. Esbecy obawiali się, że komisja ujawni kompromitujące fakty lub nawet znajdzie dowody ich przestępczej działalności. Henryk Dankowski przestrzegał: „komisja interesować się może takimi zdarzeniami, które interpretowane będą jako stanowiące naruszenie przez funkcjonariuszy prawa w okresie stanu wojennego i późniejszym. Wszelkie materiały z tym związane nieprzydatne operacyjnie, procesowe czy z punktu widzenia poznawczego lub ocenno-analitycznego winny być zniszczone, zlikwidowane”163. Rzeczywiście, członkowie komisji szybko zauważyli efekty pracy funkcjonariuszy164.

W sierpniu 1989 r. gen. Tadeusz Szczygieł, stojący na czele Departamentu IV, zaadresował do Dankowskiego raport „w sprawie likwidacji teczek na księży”, w którym sugerował – w porozumieniu z szefem archiwum – odstąpienie od prowadzenia TEOK165, ich wyrejestrowanie z ewidencji i zniszczenie, łącznie z tymi złożonymi do archiwum166. Pomysł spotkał się z aprobatą i 1 września Szczygieł wysłał do szefów WUSW polecenie protokolarnego zniszczenia wszystkich prowadzonych oraz zarchiwizowanych materiałów dotyczących inwigilacji księży167.

Czy Kościół, jeden z istotnych aktorów transformacji, był zainteresowany tym, żeby SB ukończyła niszczenie tych dokumentów? Trzeba zauważyć, że SB z zasady prowadziła rozpracowania wszystkich księży, niezależnie od tego, czy współdziałali z opozycją. Czesław Kiszczak tłumaczył po latach, co się stało z materiałami Departamentu IV: „Bardzo dużo spłonęło. Kiedy doszło do normalizacji stosunków państwo-Kościół, trzeba było te zaszłości zniszczyć. Niszczyliśmy je w 1989 r. Nie wszystko, ale bardzo dużo. Część dokumentów przekazaliśmy Kościołowi na jego wyraźną prośbę”168. Do dziś nie udało się wyjaśnić, jakie dokładnie dokumenty znalazły się w rękach Kościoła.

We wrześniu 1989 r. w ślady Departamentu IV poszły Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego oraz Wydział XIII Biura „B” (zajmującego się obserwacją opozycji). Po przekształceniu Departamentów III, IV, V i VI ruszyła kolejna fala niszczenia dokumentacji. Na początku stycznia 1990 r. podczas telekonferencji z naczelnikami WUSW gen. Bogusław Stachura rozkazał, aby „materiały archiwalne niszczyć zgodnie z wytycznymi – nieważne, że to się kiedyś przyda”. Wspierał go gen. Krzysztof Majchrowski: „Wszystkie osoby wykorzystywane przed 4 czerwca 1989 r. wyrejestrować, a materiały zniszczyć. Sprawy operacyjne poddać analizie tak, aby nie było dokumentów tajnych współpracowników”169. Niszczono także dokumentację Departamentu I, szczególnie dawnego Wydziału XI, który prowadził sprawy dotyczące opozycji demokratycznej. Starano się zatrzeć ślady pozwalające na identyfikację agentury wykorzystywanej do rozpracowania opozycji170. Zniszczono lub wyniesiono m.in. akta rozpracowania Zbigniewa Bujaka (kryptonim „Peonia”) czy opozycji w Gdańsku (kryptonim „Zakopane”)171.

Masowe niszczenie dokumentów nie umknęło uwadze solidarnościowych działaczy, posłów i senatorów. Jako pierwsza oficjalnie zabrała w tej sprawie głos komisja Rokity, która 19 stycznia 1990 r. zażądała ujawnienia winnych niszczenia oraz zaprzestania tego procederu. Tydzień później podobny postulat zawarł w swojej uchwale cały Obywatelski Klub Parlamentarny. MSW broniło się na konferencji prasowej, na której płk Wojciech Garstka poinformował „o rodzaju dokumentów przechowywanych przez Centralne Archiwum MSW, zasadach archiwizowania, udostępniania i brakowania dokumentów”172. Kazimierz Piotrowski, dyrektor archiwum MSW, wyjaśniał, że w związku ze zmianą struktur oraz priorytetów brakowaniu podlegają dokumenty „obejmujące problematykę kleru katolickiego i innych wyznań oraz byłej opozycji”. Tak samo tłumaczył Jerzy Karpacz173.

31 stycznia 1990 r. Kiszczak wydał rozkaz: „zabraniam – aż do odwołania – niszczenia wszelkich roboczych, operacyjnych i archiwalnych dokumentów”. Na początku lutego zorganizowano ogólnopolską odprawę naczelników wydziałów archiwalnych Biura „C” i WUSW – spotkanie odbyło się pod hasłem „bezwzględnego przestrzegania zakazu ministra spraw wewnętrznych o niszczeniu wszelkiej dokumentacji, nawet brudnopisów i makulatury”174. Rozkaz Kiszczaka nie zakończył procederu usuwania dokumentów; nadal je niszczono, ale już w mniejszej skali175. Można przyjąć, że do momentu wydania rozkazu zdołano się pozbyć zasadniczej części akt, na których zależało kierownictwu i funkcjonariuszom. Antoni Zieliński, szef Biura Ewidencji i Archiwum UOP, stwierdził później, że usunięto 50–60 proc. teczek personalnych, chociaż nie we wszystkich regionach po tyle samo. Na przykład w Gdańsku wybrakowanie sięgało 95 proc.176

Same akta operacyjne znikały na kilka sposobów. Można było oczywiście je wywieźć i zniszczyć. W przypadku Warszawy szczególną rolę odgrywała papiernia w Konstancinie-Jeziornej. Na przykład 30 października 1989 r. dwie ciężarówki przywiozły tam dziesięć ton akt. Młyny nie działały jednak tak sprawnie jak powinny – zachowały się niezmielone szczątki dokumentacji Departamentu IV177. W tym samym miejscu zniszczono także stenogramy posiedzeń Biura Politycznego KC PZPR z lat osiemdziesiątych178. „Jaruzelski wyjaśnił mi okoliczności, w jakich doszło do spalenia [sic!] tych dokumentów – pisał Mieczysław Rakowski. – Z prawnego punktu widzenia jest to rzeczywiście przestępstwo, choć z drugiej strony partia może ze swoją dokumentacją zrobić co zechce. Rzecz jednak w tym, że kiedy przystąpiono do zniszczenia tych zapisów, Jaruzelski był prezydentem RP i nie pełnił już żadnej funkcji partyjnej”179.

Zachowała się nawet korespondencja dotycząca technicznych detali niszczenia dokumentów: „Makulatura [tj. akta SB – T.K.] nie może mieć części metalowych (mechanizmy segregatorów, tzw. wąsy, spinacze itp.) ani plastikowych. Musi ona być spakowana w worki papierowe, w których będzie podawana na taśmociąg do kadzi z masą papierową. Podawanie worków na taśmociąg wykonuje nasza ekipa przeładunkowa pod nadzorem naszych oficerów, zabezpieczających zachowanie tajemnicy w toku całej operacji. Po podaniu do kadzi wszystkich worków grupa nasza czeka tam, mając możliwość wglądu, do chwili całkowitego rozdrobnienia makulatury. Po zakończeniu działań sporządzana jest notatka służbowa o ich przebiegu”180.

Podobnie działo się w całym kraju. Dokumenty z Gdańska kończyły żywot w fabryce papieru w Świeciu181. Najroztropniej było nie wychodzić z aktami poza teren jednostki. W Piotrkowie Trybunalskim palono dokumentację w kotłowni WUSW. Palacz siedleckiej SB twierdził, że zimą z 1989 na 1990 r. nie potrzebował opału do centralnego ogrzewania182. W Toruniu zniszczono w styczniu 1990 r. nawet tysiąc tomów akt: „Mielenie dokumentów odbywało się w kilku pokojach, brało w tym udział wielu funkcjonariuszy”183. W niektórych miejscach urządzano ogniska na wolnym powietrzu: „kupowaliśmy benzynę za własne pieniądze i wieźliśmy dokumenty za miasto. W promieniu kilku metrów od ogniska tworzyliśmy krąg, pilnując, aby nie wydostała się z niego najmniejsza nawet karteczka” – wspominał funkcjonariusz z Krakowa184. Esbecy nieraz musieli nie tylko sami załatwiać benzynę, lecz także organizować transport. Na przykład do niszczenia dokumentów koło Starachowic pojechali ładą zarejestrowaną na żonę jednego z nich185.

Ogniska pozostawiały jednak ślady. Po pierwsze – w postaci niedopalonych papierów. Po drugie – w postaci świadków. Oczywiście zdarzali się też partacze. Na przykład w Katowicach dokumenty operacyjne znaleziono na śmietniku; były wśród nich meldunki tajnych współpracowników, nazwiska i pseudonimy186.

Niszczenie zasobu archiwalnego miało kilka etapów. W pierwszej kolejności, jeszcze zanim się zajęto aktami operacyjnymi, zaczęto się szykować do usunięcia części kartotek, które były układem nerwowym SB – zawierały informacje o ludziach jakkolwiek interesujących służby oraz o ich statusie (np. osoby rozpracowywanej czy tajnego współpracownika), a także odesłanie do akt. Materiały Biura „C” zaczęły być usuwane lub klasyfikowane do usunięcia jeszcze w czerwcu 1989 r. Następnie podzielono karty rejestracyjne na trzy kategorie: do zachowania, wydzielenia bądź zniszczenia. W czasie trwania operacji zniszczono około 55 tys. kart, ponadto przeznaczono do likwidacji kolejne 470 tys., które ostatecznie nie zostały jednak zniszczone187. Część dokumentacji została przemieszczona – wiceminister Dankowski w piśmie z 26 czerwca 1989 r. nakazał szefom WUSW usunięcie z ewidencji informacji na temat nowo wybranych posłów i senatorów, którzy byli tajnymi współpracownikami Służby Bezpieczeństwa. Jednocześnie polecił, by nadal utrzymywano z nimi kontakty operacyjne. Chodziło o kontynuowanie współpracy przy jednoczesnym zatarciu śladów jej prowadzenia.

Proceder niszczenia dokumentów jest częściowo opisany, szczególnie w wymiarze regionalnym, głównie na podstawie materiałów spraw karnych, które prowadzono w latach dziewięćdziesiątych. Nie rozpoczęto nigdy oddzielnego śledztwa dotyczącego sprawstwa kierowniczego. Zamiast tego podjęto decyzję, że jedna ze spraw regionalnych, dotycząca niszczenia akt w Piotrkowie Trybunalskim, posłuży jako punkt wyjścia do pociągnięcia do odpowiedzialności wiceministra gen. Henryka Dankowskiego oraz generałów Krzysztofa Majchrowskiego i Tadeusza Szczygła. Jak wspominał Krzysztof Kozłowski: „na podstawie tej konkretnej delegatury opisaliśmy ogólnopolski proceder niszczenia akt”188. Ostatecznie sprawa została umorzona, a winni nie ponieśli nigdy żadnych konsekwencji. Warto jednak przyjrzeć się historii tej sprawy oraz kazusowi niszczenia dokumentów SB w Piotrkowie Trybunalskim.

23 stycznia 1990 r. poseł OKP Ryszard Brzuzy uzyskał anonimową informację o paleniu akt w komendzie WUSW przy ul. Sienkiewicza w Piotrkowie Trybunalskim. Kiedy przybył na miejsce, dyżurny wpuścił go i dwie towarzyszące mu osoby. Po otwarciu pieca kotłowni znaleziono zwęglone płachty dokumentów. Po poselskiej interwencji płk Alojzy Perliceusz, szef WUSW, wysłał ekipę do zabezpieczenia śladów. 23 kwietnia poseł złożył w prokuraturze zawiadomienie, które z wojewódzkiej trafiło do Prokuratury Generalnej189. Prokurator generalny Aleksander Herzog zwrócił się z interwencją do szefa UOP Andrzeja Milczanowskiego. Ten przekazał Prokuraturze Generalnej akta postępowania prowadzonego przez Biuro Śledcze. Ustalono, że od sierpnia 1989 r. do przełomu stycznia i lutego 1990 r. materiały operacyjne były niszczone w piotrkowskim WUSW oraz w rejonowych urzędach spraw wewnętrznych w Piotrkowie, Tomaszowie Mazowieckim, Bełchatowie, Radomsku i Opocznie. Jak konstatował Milczanowski: „nie można ustalić pełnego zakresu oraz ilości zniszczonych materiałów operacyjnych z uwagi na fakt, że zniszczono przy tym część protokołów zniszczeń, pewną część dokumentów niszczono poza ewidencją”190.

Było jasne, że akcja została zatwierdzona na najwyższych szczeblach dowodzenia. Prokurator Kazimierz Radomski z Departamentu Prokuratury w Ministerstwie Sprawiedliwości tłumaczył: „można było oskarżyć o przestępstwo wszystkich tych, którzy niszczyli dokumenty i materiały sporządzone w poszczególnych jednostkach SB. Ale w Polsce jest 49 wojewódzkich urzędów [...] Jeżeli mielibyśmy objąć śledztwem wszystkich, to trzeba byłoby przesłuchać około 20 tysięcy osób. Śledztwo ograniczyliśmy więc do tych osób, które wydały decyzje, zakładając, że wszyscy podlegli funkcjonariusze byli niejako związani poleceniami”191. W sprawie piotrkowskiego WUSW przesłuchano łącznie 120 osób, w tym osoby z kierownictwa MSW z okresu popełniania przestępstwa192. Generał Kiszczak stał na stanowisku, że nie złamano prawa ani przepisów wewnętrznych. Jego zdaniem zawartość teczek, często plotkarska i nie zawsze sprawdzona, do niczego by się już nie przydała193. Generał Dankowski przedstawiał swoje postępowanie jako zgodne z honorem esbeka: „Zwracali się do mnie dyrektorzy departamentów z pytaniami, czy akceptuję ich decyzje o likwidacji śladów tajnych współpracowników. Uważałem, że ze względów etycznych, moralnych i typowo ludzkich prośby składane przez tych tajnych współpracowników były zasadne”194.

Problem w tym przypadku – podobnie jak w odniesieniu do innych przestępstw popełnionych przez kierownictwo resortu, partii i państwa w czasach PRL – polegał na przewlekłości postępowania i niemożności zakończenia sprawy. Zanim jeszcze proces na dobre się rozpoczął, poszczególne prokuratury i sądy przerzucały między sobą akta sprawy niczym gorący kartofel. W 1991 r. warszawska prokuratura wysłała akt oskarżenia do sądu wojewódzkiego w Łodzi, ten odesłał materiały do uzupełnienia do prokuratury i stwierdził, że właściwą instancją jest Sąd Rejonowy Warszawa-Mokotów. Sprawa ponownie trafiła jednak do sądu w Piotrkowie, który w 1993 r. zwrócił się o jej przekazanie do Sądu Wojewódzkiego ze względu na szczególny charakter. Wniosek spotkał się z odmową. Sąd Rejonowy umorzył postępowanie na podstawie amnestii z grudnia 1989 r. Warszawska prokuratura zgłosiła sprzeciw, ale w 1995 r. sprawa i tak zakończyła się umorzeniem195.

W Gdańsku, tak istotnym dla solidarnościowej opozycji, niszczenie dokumentów zostało przeprowadzone niezwykle skutecznie. Trójmiejska SB zawdzięczała to dwóm pułkownikom, zastępcom komendanta wojewódzkiego MO do spraw SB: Zenonowi Ringowi i Janowi Sosnowskiemu. Ten drugi jesienią 1989 r. zwołał zebranie naczelników, na którym omawiano sprawę niszczenia dokumentacji. Akta – dwa transporty, łącznie ponad 23 tony – zmielono w Zakładach Celulozy i Papieru w Świeciu. Jak wspomina jeden z funkcjonariuszy oddelegowanych do tej pracy: „Samochód podjechał tyłem przed wejście do hali i następnie nosiliśmy worki na odległość ok. 6–7 metrów i wrzucaliśmy je do kręcącego się bębna z wodą. Worków nie otwieraliśmy, tylko w całości je wrzucaliśmy. Bębny miały określoną pojemność, mieściło się w nich mniej więcej po 15 worków, potem trzeba było czekać ok. 25 minut i wrzucać ponownie”196. Funkcjonariusze nie bali się ubrudzić rąk, sięgali także po bardziej tradycyjne metody. Gdy nie chcieli niszczyć całych teczek, a jedynie je odchudzić o doniesienia tajnych współpracowników czy poszczególne raporty, cięli dokumenty lub je palili w kotłowni WUSW. Likwidowali oczywiście także kartoteki.

Komisja do badania archiwów, powołana przez szefa UOP Andrzeja Kapkowskiego, byłego oficera Departamentu II MSW, stwierdziła, że w latach 1989–1990 zniszczono 90 proc. akt WUSW w Gdańsku. Akt oskarżenia przeciw pułkownikom trafił do sądu w 1997 r. Sędziowie zdecydowali jednak, że nie będą rozpoczynać procesu ze względu na znikomą szkodliwość społeczną zaskarżonych czynów. Po zażaleniu, rok później, proces wystartował. W 1999 r. Zenon Ring zmarł. Jan Sosnowski natomiast doczekał przedawnienia i umorzenia sprawy w 2000 r. Wyszedł z sali sądowej z uśmiechem na ustach197.

W Warszawie część dokumentów, która z niewyjaśnionych przyczyn nie trafiła do Konstancina, była likwidowana w październiku 1989 r. na Szczęśliwcach, na terenie jednostki ZOMO. Dokumenty przywieziono tam dwoma ciężarówkami. Za pomocą benzyny esbecy rozpalili ognisko w wykopanym jakiś czas wcześniej dole, długim na dziesięć metrów, szerokim na trzy i głębokim na cztery. Po kilku godzinach, kiedy okazało się, że ogień trzeba dopalić, wezwano zomowców, którzy prętami przewracali tlące się dokumenty. Zapadła noc, pracowano przy świetle milicyjnych nysek. Jeden z zomowców podzielił się tą historią z dziennikarzami „Gazety Wyborczej”, ci z kolei poinformowali UOP. Nadpalone akta wykopano i przystąpiono do ich odtwarzania198. Kilka miesięcy zajęło samo odkopywanie. Doliczono się kilkunastu tysięcy dokumentów oznaczonych jako tajne i tajne specjalnego znaczenia. Postawiono zarzuty sześciu oficerom. W 2000 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy umorzył postępowanie199.

W Poznaniu, jak ustalono na podstawie dokumentacji Fabryki Papieru w Czerwonaku, w grudniu 1989 r. i styczniu na przemiał trafiło co najmniej 1530 kilogramów materiałów z WUSW. Mikrofilmy spalono w kotłowni WUSW. Ostatnie protokoły brakowania – jak zauważyli Rafał Kościański i Rafał Leśkiewicz – nosiły daty 29, 30 i 31 stycznia 1990 r., czyli powstały tuż przed wydaniem przez Kiszczaka bezwzględnego zakazu niszczenia dokumentacji SB. Przy tym tak je sporządzono, aby można było dopisywać kolejne pozycje200. Poznań nie był odosobnionym przypadkiem; także w Opolu niszczono dokumentację po 31 stycznia 1990 r.201

Zdarzały się jednostkowe próby ratowania akt. Piotr Naimski mówił o pewnym naczelniku kontrwywiadu: „kiedy mu polecono zniszczyć materiały, którymi się zajmował, on nie posłuchał tego rozkazu, to znaczy zanim zniszczył, to zmikrofilmował, a następnie wyniósł ten mikrofilm, a następnie po kilku miesiącach zgłosił się do Urzędu Ochrony Państwa i oddał ten mikrofilm, przysięgając, że przez ten cały czas mikrofilm był u niego w domu”202. W lubelskim WUSW jeden z pracowników archiwum nie wykonał polecenia zniszczenia, zostawił dokumenty w piwnicy i przykrył je śmieciami – po sierpniu 1990 r. trafiły do UOP203. Rzecz jednak w tym, że pozostawione w tym czasie bez nadzoru, mogły zostać skopiowane.

Kopiowanie bądź przywłaszczanie akt funkcjonariusze traktowali jako polisę ubezpieczeniową lub narzędzie szantażu. Skala tego procederu jest obecnie niemożliwa do oszacowania. Zbigniew Siemiątkowski mówił w 1996 r., w czasie pełnienia funkcji ministra spraw wewnętrznych: „dwadzieścia parę tysięcy byłych funkcjonariuszy SB jest obecnie emerytami bądź jest poza służbą. Trzeba przyjąć założenie, że przynajmniej 1/3 z nich jest w posiadaniu interesującej wiedzy. Upilnowanie ich stanowi problem sam w sobie [...] Przy takim szantażu jest taka stara zasada, że groźba jest większym zagrożeniem niż sam ruch. Lustracja rozbroiłaby bombę, która tyka. Mam świadomość, że gdzieś w rękach byłych funkcjonariuszy SB i UOP są dokumenty, które mogą komuś zaszkodzić”204.

O wielu próbach wykorzystania przywłaszczonych materiałów nie wiemy także dlatego, że ewentualne zgłoszone przypadki szantażu powinien badać UOP. Jednak o niektórych wiemy. W 1992 r. Prokuratura Wojewódzka w Toruniu oskarżyła byłych funkcjonariuszy SB Marka Kuczkowskiego i Henryka Misza o udział w porwaniach działaczy „Solidarności” w latach osiemdziesiątych i stosowanie wobec nich gróźb. Wówczas Kuczkowski przedstawił w sądzie dokumentację mającą dowodzić, że jeden z porwanych był agentem SB. W ten sposób budował swoją linię obrony: o porwaniu nie mogło być mowy, skoro domniemana ofiara w rzeczywistości współpracowała z SB. Ostatecznie argument obrócił się przeciwko niemu. Kuczkowski został oskarżony o to, że w czasie brakowania dokumentów w 1990 r. „wyłączył część materiałów”, po czym je przywłaszczył, a w protokole zniszczenia poświadczył nieprawdę. Ponadto na sali sądowej ujawnił dokumenty będące tajemnicą państwową, gdyż nikt formalnie nie zdjął z nich klauzul tajności205. Został skazany na rok w zawieszeniu na dwa lata. Jego przełożony natomiast został uniewinniony206.

Często spotykane, ale trudne do zweryfikowania jest przekonanie o powszechnej praktyce używania przez funkcjonariuszy wiedzy z lat służby do szantażowania dawnych tajnych współpracowników. Jak określał to w latach dziewięćdziesiątych jeden z byłych esbeków: „Przecież muszę jakoś żyć, bałem się, że nie znajdę pracy. W ułożeniu życia pomógł mi jeden z moich informatorów”207. Funkcjonariusz, który przez lata przechowywał materiały obciążające dawnych opozycjonistów, aby ujawnić je w 2005 r., tłumaczył: „Trzymałem te dokumenty na czarną godzinę, choć rzeczywiście sporo akt spaliliśmy [...] W lecie 1989 roku paliliśmy teczki czynnych agentów. Chcieliśmy ich ratować, bo obiecaliśmy im ochronę. Część paliliśmy w piecu w komendzie, część w lasach, ale nie były to jakieś integracyjne spotkania oficerów bezpieki przy płonącym ognisku. Każdy palił na własną rękę. Nie byłem spanikowany, wiedziałem, że muszę zdążyć”208.

Znana jest sprawa Lecha Wałęsy, który mówił, że już w III RP kupił część dotyczących go dokumentów: „każdy mój krok, każdą sekundę życia nadzorowała Służba Bezpieczeństwa. Wszystko jest zapisane w raportach, mam na to dowody, udało mi się wykupić dokumenty SB, które miały być zniszczone w Świeciu”. Potem twierdził, że było to przejęzyczenie209. Z archiwów gdańskiej SB wyciekło wiele dokumentów. W 1993 r. funkcjonariusze UOP wkroczyli do mieszkania Jerzego Frączkowskiego, dawnego majora, kierownika Inspektoratu II oraz Wydziału Studiów i Analiz WUSW w Gdańsku. Podejrzewano go o udział w nielegalnym handlu materiałami promieniotwórczymi, to była jednak zapewne tylko przykrywka; funkcjonariusze szukali czego innego. I znaleźli – mikrofilmy zawierające dokumentację dotyczącą kilku kluczowych osób z trójmiejskiej opozycji, w tym Wałęsy210.

Zbigniew Sobotka, zastępca członka Biura Politycznego, według raportu Stasi zapewniał we wrześniu 1989 r.: „krótko przed zakończeniem rozmów okrągłego stołu gen. Kiszczak osobiście nakazał, aby archiwa, szczególnie materiały dotyczące lat 80., zostały wyczyszczone (tzn. częściowo zniszczone bądź wyniesione), aby w razie odpowiednich decyzji sejmu nie mogły być odnalezione żadne materiały obciążające PZPR”211. Krzysztof Kozłowski domniemywał po latach: „[esbecy] Wynosili wiele teczek, by zabezpieczyć się na przyszłość. W razie kłopotów mieliby czym szantażować. Podejrzewam, że również gen. Kiszczak coś wyniósł”212.

Nie wiemy, ile teczek faktycznie „sprywatyzowano”. Kiszczak zachował te, które były dowodem na współpracę Lecha Wałęsy z SB w latach siedemdziesiątych. Jarosław Kaczyński mówił w 1992 r.: „Sprawa »Bolka« była zbyt znana, aby stanowić czyjkolwiek element nacisku [...] O tego typu materiałach istniała wiedza w ścisłej elicie politycznej”213. Wydaje się, że Kiszczak chciał Wałęsę zaszantażować posiadanymi dokumentami tylko raz, w połowie lat dziewięćdziesiątych.

Pod koniec 1995 r. upubliczniono tzw. sprawę „Olina”. Od czerwca tamtego roku oficerowie wywiadu, z Marianem Zacharskim na czele, pozyskiwali drogą operacyjną dokumenty i informacje mające wskazywać na kontakty urzędującego premiera Józefa Oleksego z radzieckim, a następnie rosyjskim wywiadem. Andrzej Milczanowski, ówczesny szef MSW, zapalił zielone światło dla dyskretnego prowadzenia sprawy. Sytuacja zmieniła się po wyborach prezydenckich, w których Aleksander Kwaśniewski pokonał Wałęsę. Milczanowski – bojąc się, że sprawa zostanie zatuszowana przez nową ekipę – po konsultacjach z ustępującym prezydentem publicznie oskarżył premiera o współpracę z zagranicznym wywiadem. Sprawa została skierowana do prokuratury. Oleksy został później oczyszczony z zarzutów, jednak oskarżenia zaciążyły na jego politycznej karierze. Sprawa „Olina” do dziś nie jest ostatecznie wyjaśniona, istnieją poszlaki uprawdopodabniające wersję o prowokacji ze strony wywiadu rosyjskiego, starającego się storpedować starania Polski o przyjęcie do NATO. Najważniejsze źródło informacji polskich służb, oficer wywiadu Grigorij Jakimiszyn, mimo że ujawnił tajemnice państwowe, był w późniejszych latach widywany w Moskwie, na wolności i w dobrym zdrowiu. Jednak Andrzej Milczanowski do dziś widzi w tym celowe działanie służb, które pozostawiając Jakimiszyna na wolności, uwiarygadniają wersję o prowokacji.

Od momentu pojawienia się plotek o agenturalności Józefa Oleksego środowisko lewicy było przekonane, że zarzuty zostały podkręcone na zamówienie polityczne. Aleksander Kwaśniewski, Leszek Miller i inni powtarzali: wiadomo, jaki jest Józek – lubi błyszczeć, nie umie milczeć. Wszystkich nurtowało inne pytanie: czy atak na Oleksego to wstęp do uderzenia w Kwaśniewskiego i Millera. Liderzy lewicy uważali, że za oskarżeniami stoi Wałęsa, który wysługuje się ludźmi ze służb specjalnych. Zagadką były ewentualne motywacje Moskwy. Postkomuniści czuli się jak pod ostrzałem. Jedna po drugiej wyskakiwały kolejne „sprawy”. Objęcie przez Kwaśniewskiego urzędu prezydenta znalazło się przez chwilę pod znakiem zapytania ze względu na jego kłamstwo dotyczące wykształcenia. Ponadto pod lupę wzięto jego sprawy finansowe, podobnie jak i Oleksego. Wspominano o „moskiewskiej pożyczce”, co uderzało w Millera i Rakowskiego. Z perspektywy postkomunistów wszystko to wyglądało na zmasowany atak ze strony Wałęsy i jego sprzymierzeńców.

Postanowili się bronić. Leszek Miller spotkał się z Mieczysławem Rakowskim 14 grudnia 1995 r. i poprosił go o uzyskanie od Kiszczaka lub Jaruzelskiego odpowiedzi na dwa pytania. Czy mogą dostarczyć materiały świadczące o tym, że oficerowie prowadzący sprawę „Olina” (Zacharski, Henryk Jasik, Wiktor Fonfara i Bogdan Libera) współpracowali z KGB? I czy Kiszczak mógłby powiedzieć, że współpracowali oni z KGB, nawet jeżeli nie ma na to pisemnych dowodów? Następnego dnia Jaruzelski i Rakowski odwiedzili Kiszczaka w szpitalu. Były minister miał kłopoty z ciśnieniem, kilka dni leżał pod kroplówką. Członkowie dawnej komunistycznej elity rozpatrywali warianty obrony Oleksego i środowiska lewicy. Kiszczak przyznał, że nie dysponuje dokumentami na temat KGB-owskich powiązań oficerów badających sprawę „Olina”. Uważał jednak, że nie stanowi to przeszkody, by twierdzić, że związki takie były, i to nie tylko służbowe, ale i agenturalne. Sugerował też, żeby zbadać kroki Zdzisława Sarewicza, niegdyś dyrektora wywiadu SB, który od 1990 r. prowadził działania wywiadowcze w Moskwie214.

Kiszczak podkreślał jednak, że kluczowe jest uderzenie w Lecha Wałęsę. Zmuszenie go do wyhamowania całej sprawy. Rakowski zapisał w dzienniku rady Kiszczaka: „Do Wałęsy, który boi się ujawnienia jego współpracy z SB, musi dojść, że wbrew poleceniu Kiszczaka nie zniszczono teczki »Bolka«. Trzeba mu powiedzieć, że znajduje się w dobrych rękach. W teczce są materiały kompromitujące, prawdziwe. To, co przywieziono z Gdańska, to są tylko okruchy...”. Dzień później Rakowski zreferował rozmowę Millerowi, ten obiecał skontaktować się z Kwaśniewskim i omówić kolejne kroki. Z tekstu nie wynika jasno, czy chodziło także o sprawę „Bolka”.

Trudności interpretacyjne wynikają m.in. z tego, że mamy do czynienia ze spisanymi wspomnieniami Rakowskiego dotyczącymi rozmów z Millerem, który z kolei relacjonuje swój dialog z Kwaśniewskim. Nie zawsze można z całą pewnością określić, kto jest autorem poszczególnych spostrzeżeń, gdzie kończy się relacjonowanie faktów, a zaczyna interpretacja. 18 grudnia Miller ponownie spotkał się z Rakowskim i prosił go o pomoc w dotarciu do Wałęsy. W dzienniku znajduje się passus dotyczący wypowiedzi Millera: „Olek [Kwaśniewski] dzwoni do Milczanowskiego, ale ten nie chce z nim rozmawiać. Nie mamy żadnego dojścia do nich, więc trzeba znaleźć dojście [...] Do Wałęsy musi dojść, że jest teczka »Bolka«” – notował Rakowski.

Z zapisków Rakowskiego wiemy, że przekazał on informacje łącznikowi, nie można się jednak dowiedzieć, czy akcja odniosła oczekiwany skutek. Jeżeli wierzyć poszlakom, to prawdopodobnie nastąpiła próba kontrataku. Pod datą 10 stycznia 1996 r. Rakowski zanotował: „Do domku Kiszczaka na Mazurach było włamanie. Informował mnie W[ojciech] J[aruzelski]. Splądrowali cały dom, ale niczego nie wzięli. Jest oczywiste, że czegoś szukali. Łatwo się domyśleć czego”.

Dyskusja prowadzona wokół agenturalnego uwikłania Lecha Wałęsy w latach 1970–1976 ma dwie osie. Pierwsza to odpowiedź na pytanie, czy taki epizod w ogóle miał miejsce. Wałęsa do dziś twierdzi, że „coś podpisał” w 1970 r., jednak był to element gry z jego strony, on tak naprawdę nie podjął współpracy. Dziś, po ujawnieniu dokumentacji przechowywanej w domu Kiszczaka, wiemy, że wyglądało to inaczej. Druga oś sporu dotyczy tego, czy epizod współpracy miał wpływ na późniejsze decyzje Wałęsy jako lidera „Solidarności” i prezydenta.

Czy w latach 1980–1995 grano teczką i czy robiono to skuteczne? Wydaje się, że nie. Nie są znane dokumenty ani relacje potwierdzające szantażowanie Wałęsy w latach 1980–1981. Co więcej, nawet gdyby takie próby się pojawiły, miałyby małe szanse powodzenia, gdyż i władze, i SB padłyby ofiarą swojej niskiej wiarygodności. Ujawnione dokumenty zostałyby zapewne potraktowane jako spreparowana fałszywka, prowokacja mająca zaszkodzić liderowi 10-milionowego ruchu związkowego. Ewentualne dowody zostałyby uznane za sfabrykowane. Wałęsa zdawał sobie z tego sprawę. Dlatego też nie dał się złamać, kiedy szantażowano go w 1982 r. w czasie internowania. Kiedy władze uznały, że więziony Wałęsa nie jest tak skłonny do kompromisu, jak sobie życzyły, wysłały do niego ppłk. Czesława Wojtalika. Był to funkcjonariusz SB, który kontaktował się z Wałęsą na początku lat siedemdziesiątych. O tym spotkaniu Kiszczak opowiadał oficerom KGB. Twierdził, że do przewodniczącego „Solidarności” wysłano esbeka, by mu przypomniał epizod współpracy215. Szantaż nie odniósł skutku – Wałęsa nie zawarł porozumienia z władzami, a po wyjściu na wolność pozostał symbolem „Solidarności”.

Po 1989 r. Wałęsa był bardziej podatny na „atak teczką”. O współpracę oskarżali go przecież już nie funkcjonariusze SB, ale część dawnych opozycjonistów i towarzyszy z „Solidarności”. Jednak on sam mógł być przekonany, że jego akta zostały zniszczone, a to, co się zachowało, to materiały poszlakowe, które może zakwestionować. Co więcej, część zachowanych w UOP materiałów została usunięta w latach 1992–1994216. Brakowało oryginałów meldunków, brakowało podpisów i pokwitowań. Jego teczka nie wypłynęła, mimo że wiele osób podejrzewało, że dysponuje nią ktoś ze środowiska postkomunistycznego, pojawiały się także nieweryfikowalne informacje o tym, że kopie materiałów znajdują się w Moskwie.

Wydaje się, że ówczesny dysponent teczki – Czesław Kiszczak – zdecydował się jej użyć ze względu na sprawę „Olina”. Z dzienników Rakowskiego wynika, że po raz pierwszy sięgnął po to narzędzie szantażu dopiero w 1995 r. Chyba bezskutecznie. W kwietniu 1996 r. Kiszczak napisał list przewodni do dyrektora Archiwum Akt Nowych i dołączył go do teczki Wałęsy. Podkreślił: „dokumenty te winny być zachowane i w spokojnych czasach udostępnione potomnym i naukowcom historykom; w jakimś stopniu ułatwią im obiektywne i rzetelne opisanie naszej najnowszej historii”. Jednak nigdy ich nie przekazał do AAN. Ukrywał je do końca życia.

158 AIPN, 1585/16522/DVD, Informacja Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, 14 II 1990 r., k. 90.

159 G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996. Autorzy książki KGB kontra CIA stawiali wręcz tezę o profetycznych zdolnościach oficerów wywiadu, którzy mieli przystąpić do niszczenia materiałów, szczególnie tych dotyczących działaczy opozycyjnych, „na kilka miesięcy przed wyborami [czerwcowymi]”. Jest to jednak bardzo niewiarygodne (M. Bearden, J. Risen, KGB kontra CIA, Warszawa 2008, s. 315).

160 AIPN, 1585/15329, Informacja dotycząca niektórych aspektów sytuacji w resortach spraw wewnętrznych Czechosłowacji, Bułgarii, NRD i Węgier oraz zabezpieczenia dokumentów i informacji przesłanych tam przez nasze ministerstwo, 24 I 1990 r., k. 14. Zob. też S. Cenckiewicz, W kontenerach do Moskwy... Płk Henryk Jasik o zagrożeniach dla III RP [w:] S. Cenckiewicz, Śladami bezpieki i partii. Studia, źródła, publicystyka, Warszawa 2009, s. 590–599.

161 Cyt. za M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 4, s. 252–253.

162 H. Dankowski, System, rozm. A. Golimont, „Trybuna”, 27–29 XII 1991.

163 Cyt. za M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych..., s. 253.

164 AIPN, 0832/4/DVD, Notatka por. Marka Kenickiego, zastępcy szefa RUSW ds. SB w Suchej Beskidzkiej, 3 I 1990 r., k. 25–30.

165 TEOK – „teczki ewidencji operacyjnej na księdza” – były rutynowo zakładane przez jednostki pionu IV SB dla każdego duchownego, łącznie z zakonnikami i alumnami wyższych seminariów duchownych. Miały zawierać „wszystkie materiały dotyczące [...] osoby i całokształtu działalności” duchownego (https://inwentarz.ipn.gov.pl/slownik).

166 AIPN, 0832/4/DVD, Raport w sprawie likwidacji teczek na księży, 26 VIII 1989 r., k. 7.

167 Ibidem, Rozkaz zniszczenia dokumentów, 1 IX 1989 r., k. 7.

168 C. Kiszczak, A. Michnik, Pożegnanie z bronią, rozm. A. Kublik, M. Olejnik, „Gazeta Wyborcza”, 3 II 2001.

169 R. Peterman, Rozkaz – zniszczyć, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 1/2, s. 112–113.

170 W. Bagieński, Wydział XI Departamentu I MSW..., s. 599.

171 AIPN, 3451/1/DVD, Protokół brakowania akt nr 126, 4 I 1990 r., k. 185. W 1992 r. wszczęto postępowanie dotyczące nieprawidłowości przy operacji niszczenia dokumentacji wywiadu oraz zgłoszono sprawę do prokuratury.

172 AIPN, 0887/10/DVD, Informacja dotycząca przebiegu konferencji prasowej zorganizowanej w związku z kampanią prasową na temat niszczenia dokumentów MSW, 31 I 1990 r., k. 3–5; J. Jachowicz, Palenie w majestacie prawa, „Gazeta Wyborcza”, 31 I 1990. Pułkownik Garstka miał nawet powiedzieć dziennikarzom: „po prostu staramy się przysłużyć do powstania dodatkowych rolek papieru toaletowego” (I. Jurczenko, Tajemnice na przemiał, „Prawo i Życie” 1990, nr 6).

173 I. Jurczenko, Tajemnice na przemiał...

174 AIPN, 0550/15/DVD, Informacja dotycząca przebiegu odprawy krajowej 2 II 1990 r., k. 13–14.

175 Szef UOP Piotr Naimski twierdził: „Jeżeli chodzi o stan zasobów archiwalnych, to mogę powiedzieć tyle, że te archiwa zostały bardzo głęboko przetrzebione. Począwszy od roku 89, a kończąc na początku roku 91, nie było wątpliwości, to jest tak, że fale zniszczeń były wielokrotne, pierwsza to jesień 89 roku, następnie styczeń 90 roku, ta fala styczniowa została zakończona, może państwo niektórzy pamiętają, zakazem niszczenia jakichkolwiek zasobów archiwalnych, ten zakaz został wydany z dniem 31 stycznia 90 roku i nie był respektowany, okazuje się, że wiosną 90 roku niezwykle dużo materiałów, w szczególności Departamentu I MSW, zostało zniszczonych”. Oficerowie wywiadu nie tylko niszczyli materiały, ale także usuwali potem protokoły zniszczenia lub je fałszowali – wpisywali do protokołów dane osób nieistniejących zamiast danych tych, których dotyczyły zniszczone teczki (AS, Stenogram posiedzenia zamkniętego Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 15 VI 1992 r., k. 24, 28). W 1992 r. pojawiały się zarzuty o to, że niszczenie ważnych akt wywiadu trwało nawet do początku 1991 r. (P. Naimski, Ludzie SB mają się dobrze, rozm. T. Żabicki, „Nowy Świat”, 29 VI 1992; BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 11 VII 1992 r.). Wskazywano konkretnie na Henryka Jasika, sprawę skierowano nawet do prokuratury, która jednak umorzyła postępowanie.

176 J. Rzekanowski, Prawica ma teczki?, „Trybuna”, 13 III 1999.

177 I. Jurczenko, Tajemnice na przemiał, „Prawo i Życie” 1990, nr 6.

178 Otwarta jest kwestia ewentualnego współdziałania KC PZPR i SB. W lipcu 1989 r. odbyło się spotkanie, na którym szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego Stefan Stochaj, kierownik Centralnego Archiwum KC PZPR Bronisław Syzdek oraz dyrektor Centralnego Archiwum MSW Kazimierz Piotrowski uzgodnili, że część materiałów „wymaga szczególnej ochrony zarówno w archiwum KC PZPR, jak i archiwum MSW [...] w przypadkach natrafienia na dokumenty niezwiązane z danym archiwum będzie dokonywana wymiana tych materiałów i wzajemne przekazywanie” (AIPN, 0718/41, Notatka służbowa dotycząca spotkania w Centralnym Archiwum KC PZPR, 27 VII 1989 r., k. 1).

179 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 7, Dziennik, 15 VII 1992 r.

180 AIPN, 01185/12, Notatka zastępcy dyrektora Biura „C” MSW płk. Janusza Czubackiego dla szefa Służby Zabezpieczenia Operacyjnego MSW gen. Stefana Stochaja, 15 XII 1989 r., k. 392.

181 C. Romanowski, Powtórka z umorzenia, „Życie”, 15 II 2000.

182 T. Bochwic, Nadludzie?, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 41.

183 E. Wielińska, Kara za prywatne archiwum, „Prawo i Życie” 1992, nr 41.

184 A. Kuchcińska, Ministerstwo Strachu, „Prawo i Życie” 1998, nr 2.

185 I. Jurczenko, Tajemnice na przemiał, „Prawo i Życie” 1990, nr 6.

186 A. Turula, Ze śmietnika SB. Legalizacja materiałów operacyjnych, „Rzeczpospolita”, 17–18 III 1990.

187 K. Ostrowska, M. Żuławnik, Niszczenie kartotek Biura „C” MSW w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 4, s. 235–250.

188 K. Kozłowski, Brudna gra teczkami, rozm. A. Kublik „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2004.

189 Odyseja generalska 1995, „Dziennik Łódzki”, 27–28 V 1995. Brzuzy miał otrzymać informację, że kopie wielu dokumentów zapisano na mikrofilmach i przewieziono do UOP, lecz później nie można ich było odnaleźć (K. Bogomilska, Cześć ubolku, „Gazeta Polska”, 14 VII 1994; Z. Branach, Rozkaz: zniszczyć, „Dziennik Polski”, 10 I 1997; Niszczono dowody zbrodni, „Gazeta Polska”, 2 XI 1995).

190 Dankowski, Szczygieł, Majchrowski i Karpacz kazali niszczyć akta MSW, „Życie Warszawy”, 16–17 VI 1990.

191 I. Jurczenko, Kto niszczył akta SB, „Prawo i Życie” 1991, nr 10.

192 Rozszyfrowywanie taśmy magnetofonowej, „Rzeczpospolita”, 30 III 1995.

193 P. Larecki, Co zawierały zniszczone akta?, „Głos Poranny”, 20 IV 1994.

194 P. Gerczuk, Z przesłuchań trzech generałów, „Czas”, 2 I 1991; M. Miziak, J. Jachowicz, Spalone, zmielone, zniszczone, „Gazeta Wyborcza”, 22 VII 1993.

195 J. Ordyński, Amnestia dla generałów, „Rzeczpospolita”, 30 XII 1995; Odyseja generalska 1995, „Dziennik Łódzki”, 27–28 V 1995.

196 Cytat i informacje za M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 4, s. 251–270.

197 C. Romanowski, Powtórka z umorzenia, „Życie”, 15 II 2000.

198 J. Jachowicz, K. Zbrożek, D. Fedor, Odkopane tajemnice SB, „Gazeta Wyborcza”, 2 X 1992.

199 S. Wikariak, Nie zdążył się rozpocząć, „Rzeczpospolita”, 10 II 2000; J. Ordyński, Odpowiedzą za spalenie akt SB, „Rzeczpospolita”, 22 II 1995.

200 R. Kościański, R. Leśkiewicz, Brakowanie i niszczenie dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu w latach 1989–1990. Wybrane zagadnienia, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 4, s. 271–282.

201 S. Białek, Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim w latach 1987–1990. Ustalenia wstępne, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, nr 2, s. 53–107.

202 AS, Stenogram posiedzenia zamkniętego Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 15 VI 1992 r., k. 52; AIPN, 003407/2, Stenogram 4. posiedzenia Komisji do badania wykonywania przez ministra spraw wewnętrznych uchwały Sejmu RP z 28 III 1992 r., 11 VI 1992 r., k. 129.

203 AIPN, 003407/1, Stenogram 3. posiedzenia Komisji do badania wykonywania przez ministra spraw wewnętrznych uchwały Sejmu RP z 28 III 1992 r., 10 VI 1992 r., k. 127.

204 Z. Siemiątkowski, W rękach byłych funkcjonariuszy SB i UOP są dokumenty, które mogą komuś zaszkodzić, rozm. A. Marszałek, „Rzeczpospolita”, 24 I 1997.

205 P. Głuchowski, Prekursorzy lustracji, „Gazeta Wyborcza”, 16 VII 1992.

206 P. Głuchowski, Wyrok za teczki, „Gazeta Wyborcza”, 1 X 1992.

207 A. Kuchcińska, Ministerstwo Strachu, „Prawo i Życie” 1998, nr 2.

208 D. Wodecka-Lasota, L. Frelich, Esbek wyciąga teczki, „Gazeta Wyborcza” (Opole), 2 III 2005.

209 Czy Wałęsa wykupił swoje akta z MSW?, „Życie Warszawy”, 2 II 1996; A. Kublik, Obiektywnie kupić nie mógł, „Gazeta Wyborcza”, 2 XI 1996.

210 O tym oraz o późniejszych losach dokumentacji zob. S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk – Warszawa – Kraków 2008, s. 213–231.

211 F. Musiał, Bezpieka w III RP, „Rzeczpospolita”, 11 III 2008.

212 Kiszczak kłamał także Kozłowskiemu na temat stanu zachowania akt. Jak wspomina Kozłowski: „Gdy przyszedłem do MSW, gen Kiszczak powitał mnie takimi słowy: »Zażądałem pańskiej teczki i nic nie dostałem«. A przecież to bzdura [...] Wtedy zapytałem Kiszczaka, a co z teczką np. Jacka Kuronia czy Mazowieckiego. Kiszczak – że ich też nie ma” (K. Kozłowski, Brudna gra teczkami, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2004). Wielotomowa sprawa rozpracowania Jacka Kuronia się zachowała. Kozłowski sam dowiedział się później, że istnieją dokumenty dotyczące także jego działalności.

213 J. Kurski, P. Semka, Lewy czerwcowy. Mówią Kaczyński, Macierewicz, Parys, Glapiński, Kostrzewa-Zorbas, Warszawa 1992, s. 39. Jednocześnie Kaczyński stwierdzał jednak: „w normalnym kraju po czymś takim, jak sprawa »Bolka«, Wałęsa musiałby albo udowodnić, że to absolutna nieprawda, albo nie miałby prawa dłużej rządzić” (ibidem, s. 52).

214 Źródłem przytoczonych tu i dalej fragmentów jest niepublikowany dziennik Mieczysława Rakowskiego, znajdujący się w Archiwum Instytutu Hoovera w Stanfordzie. Rakowski prowadził zapiski nieprzerwanie w ciągu całej swej kariery dziennikarskiej i politycznej. Większość z nich, dotycząca lat PRL, została wydana drukiem. Nieopublikowane dzienniki z lat dziewięćdziesiątych są dostępne dla badaczy, do tej pory nie były jednak gruntownie analizowane. Po pierwsze, są one małą częścią obszernej kolekcji obejmującej prawie sto pudeł archiwalnych; po drugie – kolekcja znajduje się w Stanach Zjednoczonych; po trzecie – jej najciekawszą część stanowią materiały z czasów PRL. Z tych powodów przez długi czas nikt nie zwrócił uwagi na zapiski z lat dziewięćdziesiątych – okresu, kiedy Rakowski znajdował się na marginesie polityki krajowej. Słowa Kiszczaka, cytowane przez Rakowskiego, znajdują potwierdzenie w świetle badań prowadzonych po przejęciu przez IPN dokumentacji dotyczącej tajnego współpracownika „Bolka”. Wśród materiałów znalezionych w 2016 r. w domu byłego szefa MSW znajdowała się teczka personalna i teczka pracy agenta. To te dokumenty Kiszczak identyfikował jako „materiały kompromitujące, prawdziwe”. Zawierały m.in. pokwitowania odbioru pieniędzy oraz przekazywane informacje. W archiwach istniejącego wówczas UOP dostępne były jedynie poszlaki, informacje od „Bolka” znajdujące się w innych sprawach operacyjnych SB. Między innymi na tych okruchach opierała się np. powołana w 1992 r. przez Macierewicza komisja mająca sporządzić listę agentów, na ich podstawie też Sławomir Cenckiewicz i Piotr Gontarczyk pisali swoją książkę.

215 Ch. Andrew, W. Mitrochin, Archiwum Mitrochina. KGB w Europie i na Zachodzie, Warszawa 2001, s. 928.

216 S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa..., s. 200 i nast.

2.
polityczne uwarunkowania reform

nasz premier, wasze msw

To jest przecież resort wchodzący w skład tego rządu, rządu pana premiera Mazowieckiego (Czesław Kiszczak)

Okrągły Stół u funkcjonariuszy MO i SB spełnił pragnienie długo przez nich oczekiwane, a wybory do sejmu i senatu z czerwca 1989 r. i ich wyniki spotkały się z aplauzem ogromnej większości naszego środowiska (płk Jan Żak, szef WUSW w Przemyślu)

Wybory czerwcowe były punktem zwrotnym w historii politycznej kraju, ale nie od razu wpłynęły na oblicze MSW i służb specjalnych. Jeszcze w czerwcu Janusz Reykowski tłumaczył na posiedzeniu Biura Politycznego, że z jego rozmów z prominentnymi członkami ekipy solidarnościowej wynika, iż „mają [oni] pełną świadomość siły armii i milicji i nie zrobią żadnego ruchu, aby przeciwstawiać się tej sile”1.

Jednak strona solidarnościowa nie składała broni. Starała się zająć przyczółek, który w przyszłości umożliwiłby przynajmniej częściową kontrolę nad poczynaniami resortów siłowych, a może także wpływanie na kierunek ich reform – czyli obsadzić stanowiska przewodniczących w komisjach parlamentarnych odpowiedzialnych za sprawy wewnętrzne, obronność i politykę zagraniczną. Stanowiło to istotny element strategii OKP. Bronisław Geremek tłumaczył na lipcowym posiedzeniu klubu: ponieważ „trzy podstawy monopolu politycznego – obrona narodowa, sprawy wewnętrzne i sprawy zagraniczne – są w rękach rządzącej partii, to domagamy się, aby kontrolę nad nimi sprawowali inni. I tego musimy się domagać. [...] to nie jest tylko sprawa jednej z komisji wśród innych, tutaj dotykamy pewnych gwarancji przeobrażeń ustrojowych”2. Jednak miejsca w komisjach zostały inaczej podzielone między poszczególne kluby. W Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych Jerzy Zimowski został tylko zastępcą przewodniczącego, podobnie Jan Maria Rokita został wiceprzewodniczącym Komisji Obrony Narodowej.

4 sierpnia 1989 r., w dniu, w którym w sejmie omawiano obsadę komisji, wybuchł spór o ocenę działalności MSW. Poseł OKP Tadeusz Kowalczyk przeprowadził frontalny atak na MSW i SB, zarzucając funkcjonariuszom liczne zabójstwa. Podnosił tę sprawę już na poprzednim posiedzeniu sejmu. Oskarżał wiceministra Zbigniewa Pudysza: „Na resorcie, Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, od wprowadzenia stanu wojennego ciąży kilkadziesiąt, prawie sto zabójstw politycznych [...] Często wmawiano nam i społeczeństwu, że były to jakieś nieszczęśliwe wypadki, samobójstwa”. Jego wystąpienie zostało wtedy nagrodzone oklaskami3. Na sierpniowym posiedzeniu Kowalczyk nie tylko powrócił do tych oskarżeń, lecz także zgłosił postulat powołania specjalnej komisji do ich zbadania, która powinna mieć „daleko idące uprawnienia, w szczególności prawo przesłuchiwania świadków, oraz mieć zapewniony nieograniczony dostęp do materiałów, dokumentów i pomieszczeń organów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i prokuratury”4. Korzystałaby ona m.in. z informacji zebranych przez Komisję do spraw Interwencji i Praworządności NSZZ „Solidarność”.

Pomysł spotkał się z umiarkowanym entuzjazmem. Niektórzy posłowie i senatorowie OKP wskazywali, że komisja nie będzie w stanie dojść prawdy ze względu na brak dowodów i dokumentacji we wskazanych sprawach. W czasie debaty sejmowej nawet Jacek Kuroń tłumaczył, że problem nadużyć MSW istnieje, ale trzeba do niego podejść ostrożnie. Większym entuzjastą był Adam Michnik: „mój kolega z klubu poseł Jacek Kuroń zajął się tą sprawą z punktu widzenia interesów resortu (wesołość, oklaski). Ja chciałbym się tym zająć z punktu widzenia interesów prawdy historycznej. Oba te punkty widzenia są zasadne [...] panie ministrze, nie ma społecznego zaufania do pańskiego resortu nie w wyniku tej interpelacji, tylko w wyniku tego, że praca pańskiego resortu z człowieka potrafiła czynić kogoś, kogo skazywano jako kryminalnego przestępcę. W takiej sytuacji było wielu tu obecnych dziś i posłów, i senatorów. I jeżeli pan pyta, panie ministrze, czemu to służy, że o tych sprawach chcemy dziś mówić, to odpowiedź nasza jest bardzo prosta i aż zadziwiająco klarowna – służy to temu samemu, czemu służy dziś obnażanie prawdy o degeneracji organów bezpieczeństwa w Związku Radzieckim, na Węgrzech, i chcemy, żeby ten proces wreszcie rozpoczął się w Polsce, żebyśmy żyli w kraju bezpiecznym (oklaski)”5. Wniosek Kowalczyka o powołanie komisji przeszedł 174 głosami przy 298 głosujących.

Taka komisja z dzisiejszej perspektywy wydaje się czymś oczywistym, mającym polityczne i historyczne uzasadnienie, jednak w 1989 r. jej istnienie budziło kontrowersje nawet w OKP. Jarosław Kaczyński, który wspierał Kowalczyka w jego staraniach, mówił, że czołowi działacze OKP nie wierzyli w sens tego przedsięwzięcia6. Argumentowano, że ślady przestępczej działalności nie zostały zachowane, a ponadto obawiano się, że komisja będzie prowokować, zadrażniać relacje z PZPR i resortami siłowymi. Jerzy Osiatyński tłumaczył na plenarnym posiedzeniu klubu: „Jeżeli to rzeczywiście można udokumentować, to ja myślę, że te dokumenty już dawno byśmy mieli i dawno byśmy to wykorzystywali. Natomiast jeżeli to są wszystko sprawy, o których możemy w najlepszym razie twierdzić, że to były zabójstwa w »niewyjaśnionych« okolicznościach, to obawiam się, że tego typu sformułowanie po drugiej stronie może wywołać tylko zarzut o pomówienie”7. Nawet osoby od lat zajmujące się monitorowaniem działalności MSW podzielały przekonanie, że poseł Kowalczyk przesadza. Edward Wende stwierdził potem z uczuciem ulgi: „[Zbigniew] Romaszewski pomaga gromadzić materiały i mówi, że z twarzą wyjdzie z tego, co Kowalczyk chlapnął”8. Kierownictwo OKP, prawdopodobnie przekonane o tym, że Kowalczyk nie daje gwarancji dobrego prowadzenia tej sprawy, postawiło na czele komisji Jana Rokitę9.

Do 1991 r. Sejmowa Komisja Nadzwyczajna do Zbadania Działalności MSW zajmowała się przypadkami morderstw z lat osiemdziesiątych, a jej ustalenia do dziś trudno podważyć. Członkowie komisji jako pierwsi ujawnili także operację niszczenia akt przez SB. Funkcjonowanie komisji było jednym z istotnych elementów transformacji, miało niewątpliwie wpływ na kierunek zmian w MSW oraz na stanowisko obozu solidarnościowego wobec reformy służb specjalnych. Opracowany przez komisję raport zawiera niezwykle cenne ustalenia – mimo że powstawał w niesprzyjających okolicznościach. Jak pisał po latach Rokita: „Niby została powołana jako komisja śledcza, ale żadnych podstaw prawnych dla jej funkcji śledczej parlament nie stworzył. Niby miała dostęp do dokumentów – liczne listy i zapewnienia MSW oraz prokuratury pozostają tego świadectwem – ale najważniejsze dla komisji dokumenty świadomie zniszczono po jej powołaniu. Niby mogła prowadzić przesłuchania, ale gdy potencjalni świadkowie nie stawiali się, żadna reakcja nie następowała. Niby miała licznych członków i ekspertów, ale spośród nich mało kto chciał na jej rzecz istotnie pracować”10. Nie dość więc, że wiele przypadków zbrodni przypisywanych MSW i tak trudno byłoby zbadać, to nawet istniejące dokumenty były w tamtym czasie niszczone przez SB, a funkcjonariusze odmawiali współpracy. Między innymi dlatego raport komisji przedstawiono dopiero jesienią 1991 r. Doprowadził on do rozliczenia niektórych sprawców przestępstw, stał się także świadectwem bezprawia autorytarnego reżymu – dokumentował masakrę w Kopalni Węgla Kamiennego „Wujek”, przypadki zabójstw, tortur, pobić oraz tuszowania przestępstw, a nawet systemowych patologii, takich jak specjalne grupy powołane w ramach SB do prowadzenia nielegalnych działań (tzw. grupy „D”).

Powołanie we wrześniu 1989 r. rządu koalicyjnego zmieniło scenę polityczną w kraju. „Powstanie mojego rządu było przełomem – wspominał premier Tadeusz Mazowiecki. – Ale nie do końca, bo nie od razu mieliśmy kontrolę nad MSW i wojskiem. To się działo stopniowo”11. Zachowanie przez ekipę komunistyczną kontroli nad oboma resortami zapewniało jej polityczne bezpieczeństwo. Czesław Kiszczak był murowanym kandydatem na ministra spraw wewnętrznych, a Florian Siwicki na szefa obrony narodowej. W momencie formowania rządu nikt nie traktował serio pomysłu, żeby te dwa stanowiska ministerialne przypadły innym osobom niż wskazane przez kierownictwo PZPR.

Po wyborach czerwcowych obóz solidarnościowy brał pod uwagę dwie koncepcje formowania rządu z udziałem Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. Pierwsza z nich, tzw. wielka koalicja, zakładała polityczny sojusz z reformatorskim skrzydłem PZPR. Alternatywnie rozważano zawiązanie tzw. średniej koalicji, ze Stronnictwem Demokratycznym i Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym. Ostatecznie, dzięki politycznej inicjatywie Lecha Wałęsy oraz braci Lecha i Jarosława Kaczyńskich, urzeczywistniony został drugi wariant. Jednak oba plany polityczne opierały się na założeniu, że te dwa kluczowe ministerstwa przypadną komunistom. Wspominał o tym Zbigniew Romaszewski w kontekście swoich rozmów z braćmi Kaczyńskimi: „było jasne, że resorty siłowe w każdej koncepcji zostają przy PZPR, więc tak naprawdę różnica między rządem realizowanym w myśl koncepcji Kaczyńskich a ewentualnym rządem tworzonym w myśl planów Geremka nie była zasadnicza”12. Takie założenie, o nienaruszalności dominacji starej ekipy w MSW i MON, przyjęto od początku. Kiedy na posiedzeniu OKP Jarosław Kaczyński przedstawił plan koalicji z SD i ZSL, wyraźnie stwierdził, że partie koalicyjne obsadzą wszystkie stanowiska z wyjątkiem MON i MSW. O kandydatów do tych ministerstw zamierzano prosić prezydenta, a jego wybór miał być „honorowany”13.

Pewną trudność stanowiło to, że w 1989 r., nawet po wyborach czerwcowych, SB kontynuowała działania skierowane przeciwko politykom i związkowcom z „Solidarności”. W czasie listopadowej debaty w sejmie jeden z posłów OKP tłumaczył: „opozycja znalazła się w ławach parlamentu, inne jej odłamy działają legalnie. Chciałbym wierzyć, że również Kościół na mocy porozumienia z państwem uwolnił się od tej kłopotliwej i niechcianej opieki. Krąży wprawdzie plotka, że w tej chwili Służba Bezpieczeństwa z braku innego zajęcia intensywnie interesuje się posłami i senatorami, nie tylko z OKP, ale jest to oczywiście plotka, ja w nią nie wierzę, to po prostu nie może być prawda”14. Takie jednak były też fakty.

Służby specjalne cały czas próbowały ingerować w życie polityczne kraju. Po wyborach czerwcowych Henryk Dankowski nakazał usunięcie z ewidencji akt parlamentarzystów będących tajnymi współpracownikami SB, a jednocześnie podtrzymanie z nimi kontaktów o charakterze agenturalnym15. Próbowano także ingerować w wybór prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe. Dankowski w szyfrogramie z 8 lipca 1989 r. sugerował użycie dostępnych środków, aby zagwarantować odpowiedni rezultat: „W sytuacji, kiedy Wałęsa oficjalnie oświadczył, że posłowie i senatorowie strony opozycyjnej mają swobodę w głosowaniu, proszę o wykorzystanie naszych możliwości ukierunkowania na kandydata PZPR, tj. Wojciech Jaruzelskiego lub Czesława Kiszczaka. Byłoby bardzo wskazane, aby nasze źródła oddziaływały również w tym kierunku na innych. Tego typu sugestie należy przekazywać w sposób subtelny i tylko osobom w pełni godnym zaufania”16. Ewentualne działania SB w tej sprawie były jednak tylko jednym z elementów układanki. I kierownictwo „Solidarności”, i Episkopat uważały, że stabilność transformacji zależy od wyboru Jaruzelskiego – namawiały więc do niepoddawania się emocjom i głosowania za jego kandydaturą.

Obywatelski Klub Parlamentarny był inwigilowany w sposób stały, czego ślady można znaleźć w dokumentach. Jeszcze w lipcu 1989 r. gen. Krzysztof Majchrowski przesłał do Departamentu Techniki MSW kasety z nagraniem tajnego posiedzenia OKP z prośbą o skopiowanie i odtworzenie, gdyż Departament III MSW nie miał odpowiedniego sprzętu17. Najprawdopodobniej to nagranie było podstawą notatki dla Kiszczaka, Pożogi i Dankowskiego, w której ujęto zasadnicze punkty posiedzenia, dotyczące m.in. strategii tworzenia rządu i odpowiedzi na nurtujące liderów PZPR pytanie, czy OKP wejdzie do rządu „wielkiej koalicji”18.

Trudno stwierdzić, w którym momencie tak naprawdę zaprzestano zbierania informacji na temat ludzi z obozu solidarnościowego. Poszlaki oraz wspomnienia uczestników wydarzeń sugerują, że takie sytuacje miały miejsce do końca roku. Anonimowy kapitan SB mówił dziennikarzowi: „Pod koniec 1989 r. mój agent sporządził notatkę z prywatnego spotkania Lecha Wałęsy z premierem Tadeuszem Mazowieckim. Mazowiecki rozważał swoją dymisję, a Wałęsa go powstrzymywał. Wysłaliśmy to do centrali, tam chyba trafiło na biurko Kiszczaka i dopiero ten zakazał, aby agentura wciąż krążyła wokół obcych nam ideowo, ale przecież już ważnych urzędników państwowych”19. O jeszcze innym zdarzeniu wspominał Wojciech Garstka. Na polecenie Krzysztofa Kozłowskiego kontaktował się z Leszkiem Moczulskim, który to wszedł w posiadanie dokumentów wywiadu dotyczących m.in. Mazowieckiego z okresu jego premierostwa20.

Wydaje się, że można nakreślić schemat działania SB w stosunku do polityków solidarnościowych. W pierwszym momencie po wyborach prowadzono wszystkie sprawy jak dawniej. Następnie zaczęto je realizować „w ukryciu” – kontynuowano, jednak nie odnotowywano w oficjalnej dokumentacji. Wreszcie zaprzestano jakichkolwiek działań, kiedy dla wszystkich stało się jasne, że nie ma powrotu do status quo ante. Ten ostatni etap opisywał Janusz Molka, tajny współpracownik, a potem funkcjonariusz SB: „Gdy powiedziałem [gen. Majchrowskiemu] o propozycji gry [operacyjnej] z Kaczyńskim, ściszył głos i oświadczył »Jeśli chcesz się w to bawić, to tylko na własny rachunek«. Generał był solidnie przestraszony. Nie chciał podpaść nowej władzy. Kiedy wiceminister Kozłowski zabrał go z oficjalną delegacją do Pragi, zaczął się nawet łudzić, że uda mu się załapać na nowe rozdanie”21. Nikt nie myślał już o prowadzeniu operacji przeciwko solidarnościowej elicie. Niektórzy funkcjonariusze starali się znaleźć wspólny język z dawnymi opozycjonistami, inni rezygnowali z pracy i szukali szczęścia gdzie indziej.

Dłużej na celowniku SB pozostawała opozycja „radykalna”. W listopadzie 1989 r. zastępca szefa SB Czesław Wiejak polecił podległym jednostkom zebranie informacji na temat grup, które nie weszły „w skład układu parlamentarnego i OKP”. Informacji użyto do stworzenia mapy zagrożeń, na której organizacje opozycyjne zajmowały istotne miejsce. Sprawa operacyjna dotycząca Solidarności Walczącej na Górnym Śląsku została zawieszona dopiero w marcu 1990 r. Inna, dotycząca działaczy Konfederacji Polski Niepodległej, była prowadzona do maja 1990 r., rekomendowano jednak Urzędowi Ochrony Państwa jej kontynuowanie22. Teoretycznie w końcowym okresie SB nie rozpoczynała już nowych spraw dotyczących opozycji. De facto takie przypadki się zdarzały – były uzasadniane obawą przed aktami terroru politycznego. Na przykład w styczniu 1990 r. w Zamościu rozpoczęto działania operacyjne wobec tamtejszej KPN i związanej z nią organizacji Strzelec.

Liderzy obozu solidarnościowego najprawdopodobniej wiedzieli – lub podejrzewali – że służby specjalne kontynuują inwigilację i zdobywają dane dotyczące planowanych posunięć politycznych. Nie to było jednak ich głównym zmartwieniem. Tak naprawdę obawiano się, że wojsko i esbecja szykują się do zbrojnej kontrofensywy. Premier Mazowiecki uważał ponadto, że sprowokowane MSW może zastosować agresywne, zakulisowe działania przeciwko obozowi solidarnościowemu, dlatego dość długo zwlekał z bardziej ofensywnym przejmowaniem kontroli nad resortami siłowymi. Kalkulował, że miałoby to nieprzewidziane konsekwencje. Jak tłumaczył Krzysztof Kozłowski – „druga strona doszłaby do wniosku, że chcemy ją wziąć za gardło. A to musi wywołać odruchy obronne”23. Waldemar Kuczyński w udzielonym po latach wywiadzie mówił o motywacjach Mazowieckiego: „Kiszczak znalazł się w tym rządzie na usilną prośbę Tadeusza. Kiszczak był autorem Okrągłego Stołu i bronił tego porozumienia przed krytykami z PZPR. Poza tym gwarantował kontrolę nad strukturami siłowymi”24. Taka była zdaniem ekipy premiera cena bezkonfliktowej transformacji.

Tezę, że służby specjalne były potencjalnym zagrożeniem dla demokratycznych przemian, powtarza się od lat. Dowodem na jej poparcie jest prowadzona w 1989 r. przez SB operacja uzupełniania list osób przewidzianych do internowania, nagłośniona pod koniec lat dziewięćdziesiątych wskutek ujawnienia przez UOP dotyczących jej dokumentów. Chodziło szczególnie o wystosowaną 24 października 1989 r. przez naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Skierniewicach Pawła Wawrzyniaka do szefa tamtejszego Wydziału III prośbę o „niezwłoczne zaktualizowanie listy osób przeznaczonych do internowania”25. Instrukcja, na którą powoływał się skierniewicki WUSW, została uchylona przez dyrektora Biura Śledczego MSW ppłk. Wiktora Fonfarę dopiero 5 grudnia 1989 r.26 Podobny przypadek odnotowano w województwie rzeszowskim27. Osoby związane z dawnymi służbami wskazywały na rutynowy charakter owych działań. Kiszczak pytany o przygotowania do stanu wyjątkowego w 1989 r. odpowiedział, że tego typu plany zawsze są szykowane i aktualizowane28. Major Andrzej Czerwiński, który w 1989 r. był zastępcą naczelnika Wydziału V WUSW w Rzeszowie, po ujawnieniu całej sprawy tłumaczył: „nic mi o takich zamiarach [stanu wyjątkowego] nie wiadomo. Zresztą w służbach panowała wtedy atmosfera zmęczenia i przygnębienia, a nie stan zagrożenia. Wątpię, żeby tych ludzi udało się zmusić do interwencji. No, może tylko wtedy, gdyby zastrzelono generała Jaruzelskiego”29. Mobilizacji nie sprzyjała ani postępująca dekompozycja MSW, ani sytuacja międzynarodowa. Wydaje się, że takie kroki służyły zabezpieczeniu się na wypadek niespodziewanych wydarzeń30.

Jednak dla osób z obozu solidarnościowego, które kalkulowały w drugiej połowie 1989 r. ryzyko ewentualnej kontrakcji sił ancien régime’u, był to dowód na słuszność przyjętej przez nich strategii małych kroków i zmiany ewolucyjnej. Krzysztof Kozłowski twierdził, że plany te potwierdzają obawy o intencje resortowego betonu, tłumaczą także, „dlaczego mimo zwycięstwa w wyborach »S« nie mogła sobie pozwalać na robienie wszystkiego, nie licząc się z reakcją strony partyjno-rządowej”31. Na poparcie tezy o zagrożeniu ze strony służb specjalnych oraz wojska przytacza się per analogiam historię puczu moskiewskiego z 1991 r.

Podtrzymywanie lęków ekipy solidarnościowej było komunistom na rękę. Tadeusz Mazowiecki wspominał: „kiedy się okazało, że w wyborach przepadła lista krajowa, na której władza umieściła całą swoją czołówkę, było przecież poważne zagrożenie, które ostro uświadamiał nam Kiszczak [...] Mówiono nam, że jest problem ze służbami i z dowódcami wojska”32. Tego typu wiadomości przeciekały do solidarnościowego kierownictwa nie raz. Jarosław Kaczyński mówił, że we wrześniu 1989 r. dostał wiadomość, iż Jednostki Nadwiślańskie szykują się do zbrojnego zamachu. Przekazał to Mazowieckiemu, ale okazało się, że on już wie o tym z innego źródła33. Bronisław Geremek wspominał: „Mieliśmy doniesienia o różnych działaniach podejmowanych przez tych, którzy przegrali. Wiedzieliśmy o takich działaniach w partii i w bezpieczeństwie, przede wszystkim w Warszawie i na Śląsku. Te wieści nie docierały do nas przypadkiem. Myślę, że chodziło o uświadomienie nam, iż chodzimy po linie, a sytuacja po drugiej stronie jest znacznie bardziej złożona, niżby się to mogło wydawać”34. Według Geremka miało to znaczenie w pierwszym etapie przejmowania władzy, szczególnie zaś zaważyło na zgodzie na objęcie stanowiska prezydenta przez Jaruzelskiego. On sam nie identyfikował zagrożeń jako płynących z kręgów partyjnych, ale raczej od „ludzi z bronią”35.

Tego typu historiami byli karmieni także hierarchowie kościelni. W czasie rozmów sekretarza Konferencji Episkopatu Polski abp. Bronisława Dąbrowskiego z Czesławem Kiszczakiem w czerwcu 1989 r. generał uprzedzał, że możliwy jest „zamach pałacowy” – „wystarczy usunąć jego i gen. Siwickiego ze stanowiska”36. Stanisław Ciosek mówił to samo w czasie rozmowy z zaangażowanym w negocjacje w Magdalence i przy Okrągłym Stole ks. Alojzym Orszulikiem, uprzedzał, że SB może organizować prowokację skierowaną przeciwko Kiszczakowi: „może dojść do krwawego zamachu stanu zorganizowanego przez kadrę oficerską, która jest wychowana na innych zasadach i żyje w innym świecie. Wszystko, co się dzieje, uznaje za zdradę. Nie da się wykluczyć, że ofiarą może paść nawet sam gen. Jaruzelski i inni reformatorzy oraz przywódcy opozycji za zdradę socjalistycznego państwa”37. Był to doskonały zabieg socjotechniczny mający utwierdzić polityków solidarnościowych i ludzi Kościoła w przekonaniu, że transformacja systemu musi być przeprowadzona stopniowo i w porozumieniu z Jaruzelskim i Kiszczakiem.

Jednak w wyjątkowym okresie politycznego przełomu takie plotki rodziły się też czasem samoczynnie. Wielu funkcjonariuszy powtarzało historie o zawiązywanych spiskach. Nowo powstały związek zawodowy skupiający poznańskich milicjantów alarmował w powielanej ulotce: „funkcjonariusze SB w województwie poznańskim, a z pewnością również w całym kraju, żyją w poczuciu zagrożenia bytu, zdając sobie sprawę z tego, że w okresie narastającego bezrobocia nie będą mieli żadnych szans na uzyskanie innego zatrudnienia. W rozmowach z nami funkcjonariusze SB przyznają, że w razie nieprzyjęcia ich do służby w UOP – dla ratowania bytu – jedyną dla nich alternatywą będzie albo podjęcie działań na rzecz przywrócenia dawnego porządku, albo organizowanie band rabunkowych. Zagrożenie to jest realne. Nie chcemy drugiej Rumunii”38. Milicjanci żądali, aby rozbroić esbeków oraz pozbawić ich prawa do posiadania broni gazowej bez zezwolenia, radzili też wyeliminowanie „kierownictwa ewentualnego puczu poprzez odwołanie z zajmowanych stanowisk kadry kierowniczej SB”. Tak dramatyczny apel stanowił jednak, jak się wydaje, kolejną odsłonę narastającego konfliktu między MO i SB. Milicjanci byli urażeni kadrowym desantem z SB, mieli także dość stawania w ogniu krytyki na równi z policją polityczną. Stąd brały się ostrzeżenia adresowane do solidarnościowych polityków, którzy często łatwo je kupowali i żądali np. rozbrojenia SB39. Senator Ryszard Juszkiewicz przekazał np. wiadomość od jednego z oficerów, że „myśli się wśród funkcjonariuszy SB o stworzeniu partyzantki. To nie jest plotka. To jest ze źródła z pierwszej ręki. Nazwiska oczywiście nie chce podać”40. Faktem jest, że chyba także część esbeków, którzy przeszli później do pracy w UOP, żywiła obawy, co mogą zrobić ich niedawni koledzy wyrzuceni poza nawias służby41.

Analizując te wszystkie relacje, trzeba najpierw rozważyć, kto naprawdę był źródłem zagrożenia dla solidarnościowego rządu. Logicznie rzecz biorąc, gdy mówimy o niebezpieczeństwie ze strony służb specjalnych, to powinniśmy mieć na myśli Kiszczaka i jego współpracowników. Nie tylko sprawowali oni formalne kierownictwo nad MSW, lecz także dysponowali władzą ugruntowaną w całej dekadzie lat osiemdziesiątych. Kiedy wspominamy o aktualizowaniu po czerwcu 1989 r. list osób przewidzianych do internowania, to nie mówimy o samowolnej akcji, lecz o wykonywaniu rozkazu zwierzchników. Tymczasem liczne przecieki, a także sam Kiszczak i członkowie kierownictwa partyjnego sugerowali, że zagrożenie płynie ze strony renegatów w szeregach SB i wojska.

Wydaje się to mało prawdopodobne. Mogłoby się stać realne pod warunkiem jednoczesnego zajścia kilku okoliczności. Funkcjonariusze nie wprowadziliby samodzielnie stanu wyjątkowego bez sprzyjającej sytuacji międzynarodowej. Innymi słowy – na przełomie 1989 i 1990 r. musiałoby dojść do rewizji polityki Związku Sowieckiego wobec jego dawnych europejskich satelitów. Obawy przed tym, że Kreml dokona takiego zwrotu, przez długi czas kładły się cieniem na tempie transformacji w Polsce. Jan Olszewski, sceptycznie oceniający wiele elementów transformacji, jeszcze w styczniu 1990 r. ostrzegał: „Na razie o stanie wojennym w Polsce mogą myśleć tylko samobójcy. Wielu ludzi zdaje się jednak zapominać, że działamy w pewnym kontekście międzynarodowym. W ostatniej instancji decydujące będzie to, co dzieje się wokół nas”42. Decyzję o użyciu siły realnie mogli podjąć tylko Jaruzelski i Kiszczak. Nic nie wskazuje na to, by w MSW czy MON istnieli ludzie mogący pozbawić ich władzy i dążyć do przewrotu bądź przejęcia kontroli nad aparatem siłowym.

Sytuacja była diametralnie inna od tej z 1981 r., kiedy w aparacie partyjnym i państwowym liczni byli zwolennicy siłowego rozwiązania konfliktu z „Solidarnością”. Grupę tę określano mianem betonu partyjnego lub dogmatyków: „Ich dogmatyzm właściwie nie był dogmatyzmem sensu stricto, lecz autentyczną postawą konserwatywną. Punktem odniesienia był zakres reform i ich charakter [...] celem było zachowanie status quo, bez większych ustępstw, demontujących nadwyrężony szkielet partyjnego reżimu” – pisał badający tę sprawę Przemysław Gasztold43.

Twardogłowi byli wspierani przez władze sąsiednich „demoludów”. 18 maja 1981 r. na Kremlu Leonid Breżniew, Erich Honecker i Gustáv Husák omawiali możliwość wsparcia wewnętrznej opozycji wobec Stanisława Kani i Wojciecha Jaruzelskiego. Husák i Honecker nalegali na bardziej zdecydowane działania, obaj mówili o utrzymywaniu nieformalnych kontaktów z przedstawicielami „zdrowych sił” w PRL i o rachubach na zmianę kierownictwa PZPR. Breżniew zauważył: „musimy martwić się o to, w jaki sposób znaleźć odpowiednie osoby i jak przygotować je do sytuacji nadzwyczajnych”. Tak więc nową ekipę szykowano na wszelki wypadek44. W 1989 r. tego scenariusza nie dałoby się zastosować. Po pierwsze – sąsiednie państwa nie miały planów ani realnych narzędzi, aby ingerować w wewnętrzną politykę Polski. Po drugie – Jaruzelski, który zapamiętał lekcję 1981 r., poświęcił całą dekadę na zlikwidowanie jakiejkolwiek wewnętrznej opozycji. Nie istniała, a już na pewno nie w MSW i MON, żadna grupa, która byłaby nielojalna wobec Jaruzelskiego i jego popleczników. Wszyscy potencjalni konkurenci zostali wyeliminowani, nikt nie miał tak silnej pozycji, by przystąpić do walki o władzę lub nawet podjąć próbę zorganizowania grupy renegatów. Nie znaczy to, że nie brakowało oficerów niezadowolonych z kierunku zmian. Tyle że nie mieli oni narzędzi władzy ani sojuszników do zatrzymania procesu transformacji.

Istniał też problem logistyczny. MSW i MON na przełomie 1989 i 1990 r. były w stanie atrofii. Zmobilizowanie tych resortów do aktywnej i skutecznej walki było mrzonką. Rację miał w swojej diagnozie z kwietnia 1990 r. Jan Rokita: „możliwość przewrotu nie zależy od tego, czy w Polsce znajdzie się odpowiednia liczba ludzi, którzy czują się pokrzywdzeni przez nowy układ polityczny. Pytanie brzmi: czy znaleźliby oni dostateczne zaplecze w elicie władzy? Innymi słowy, gdyby kierownictwo spraw wewnętrznych lub obrony narodowej wyalienowało się trwale spod kontroli społecznej, mogłoby mając taką wolę i przy pomocy tego typu ludzi próbować dokonać zamachu stanu. W obecnych warunkach musiałoby istnieć jeszcze wsparcie poza granicami kraju. To jest, myślę, w tej chwili bardzo mało prawdopodobne”45. Wydaje się, że pucz byłby możliwy tylko wówczas, gdyby obalenie demokratycznie wybranych władz uznano za działanie w samoobronie. Jednak obóz solidarnościowy prowadził ewolucyjną, a nie rewolucyjną politykę, postkomuniści zaś mogli bez przeszkód funkcjonować w życiu politycznym i społecznym III RP.

Ostrzeżenia i pogłoski o puczu były mało prawdopodobne, jednak regularnie powtarzane – pozwalały Jaruzelskiemu i Kiszczakowi odgrywać rolę polityków działających wbrew swojemu własnemu zapleczu. Jawili się oni jako gwaranci dotrzymania porozumień zawartych z opozycją. Mówił Mazowiecki: „Kiszczak był człowiekiem generała Jaruzelskiego. To się czuło. Mam do niego pretensję o palenie akt i wprowadzenie mnie w błąd, że to tylko rutynowa czynność likwidowania kopii, ale przed prowokacją ze strony SB nas asekurował”46. Premier podkreślał: „uważałem, że lepiej, by [generałowie] byli zwolennikami procesu transformacji, niż by stali się jej przeciwnikami. Nie opowiem pani, że przygotowywano zamach na mnie, bo bym musiał zmyślać”47. Na tym polegała gra Kiszczaka – starał się zdystansować od resortu, którym kierował. Sam przedstawiał się jako reformator48. Uczulał, że musi postępować ostrożnie, bo na jego potknięcie czeka rzesza przeciwników. Kiedy Mazowiecki zarzucał Kiszczakowi obronę status quo, generał ripostował: „[jest] wręcz odwrotnie. Są do mnie pretensje, że dokonuję zbyt radykalnych zmian w resorcie, co się musi odbić na pracy zdaniem wielu moich krytyków”49. Jednocześnie wygaszał swoją aktywność w Biurze Politycznym KC PZPR, co więcej – deklarował na jego posiedzeniach lojalność wobec rządu Mazowieckiego50.

Kiszczak dbał o swoją legendę obrońcy transformacji i rządu Mazowieckiego. Opowiadał po latach: „W latach 1989 i 1990 grupa reformatorów mogła być zmieciona, a »Solidarność« zlikwidowana. Były w Polsce i za granicą takie siły, które chciały to zrealizować. Skrajni przedstawiciele lewicy i prawicy proponowali mi unieważnienie wyborów z czerwca 1989 r. i przejęcie całej władzy w Polsce. Z kolei wiosną 1990 r. grupa znanych, aktualnych polityków lewicy prowadziła konkretne działania mające na celu opanowanie wojska i MSW, odsunięcie generałów Jaruzelskiego, Siwickiego i Kiszczaka i przejęcie władzy. Prowadzono w tej sprawie rozmowy z wysokimi funkcjonariuszami MSW i wojska. Zachowały się dokumenty z moimi wystąpieniami i działaniami, które te zamiary skutecznie sparaliżowały”51. Starannie podkreślał nieufność do podległych służb. Zbigniew Romaszewski wspominał opowieść Jacka Kuronia o tym, jak w czasie negocjacji wokół wyboru prezydenta przyszedł do niego Kiszczak: „Kuroń zapytał, czy rozmowa ma się toczyć tutaj, u niego w mieszkaniu, czy też może na podwórzu, [Kiszczak] odpowiedział, że może lepiej na podwórzu” – tak jakby obawiał się podsłuchów założonych przez swoich podwładnych52.

Minister podkreślał, jak trudna jest walka o uzdrowienie SB. Tłumaczył się przed premierem Mazowieckim, że chciałby „wymienić wielu zdemoralizowanych ludzi, których znamy, a nie wymieniamy ich tylko dlatego, że nie mamy na ich miejsce nikogo innego [...] Oczywiście tam, gdzie są uzasadnione podstawy, tam bez pardonu tych ludzi zwalniamy, wyrzucamy”53. Premierowi, członkom Rady Ministrów i innym politykom reklamował „przyjęcie nowej filozofii myślenia, nowej filozofii działania” w MSW i zapewniał o całkowitej lojalności resortu. Przyłapany na kłamstwie natomiast za każdym razem bez wahania obciążał podwładnych. Jak wtedy, gdy Krzysztof Kozłowski znalazł w archiwum MSW raporty o swojej działalności, mimo że minister zapewnił go, że takie nie istnieją. Kiszczak tłumaczył: „Wie pan, pan mógł pomyśleć, że ja pana okłamałem, ale naprawdę nic nie wiedziałem, że w tym kontrwywiadzie są jakieś sprawy. Żeby na pana coś, to obrzydliwe!”54. Taka postawa długo Kiszczakowi służyła, wydaje się, że wiele osób z obozu solidarnościowego było przekonanych o jego dobrej woli. Zupełnie niezasłużenie cieszył się zaufaniem.

1 AAN, Protokół nr 130 posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR, 29 VI 1989 r.

2 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 26 VII 1989 r., k. 157.

3 BS, Sprawozdanie stenograficzne z 3. posiedzenia Sejmu PRL, 10 VII 1989 r., s. 67.

4 BS, Sprawozdanie stenograficzne z 4. posiedzenia Sejmu PRL, 2 VIII 1989 r., s. 298.

5 Ibidem, s. 303–304.

6 Odwrotna strona medalu. Z Jarosławem Kaczyńskim rozmawia Teresa Bochwic, Warszawa 1991, s. 29.

7 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 11 VII 1989 r., k. 7.

8 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 11 VIII 1989 r., k. 3.

9 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 10 VIII 1989 r., k. 9.

10 Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J. Rokita, posł. A. Dudek, Kraków 2005, s. 13.

11 T. Mazowiecki, Z grubsza normalny kraj, rozm. J. Żakowski, „Polityka” 2008, nr 23.

12 Romaszewscy: autobiografia. Ze Zbigniewem, Zofią i Agnieszką Romaszewskimi rozmawia Piotr Skwieciński, Warszawa 2014, s. 374–375.

13 Posiedzenie OKP, „Gazeta Wyborcza”, 17 VIII 1989; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Warszawa 2009, s. 344–346.

14 BS, Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Sejmu RP, 23 XI 1989 r., s. 44–45.

15 A. Marszałek, K. Wróblewski, Służba Bezpieczeństwa schowała agentów – parlamentarzystów, „Rzeczpospolita”, 23 XI 1999.

16 W. Czuchnowski, Urna z agentem, „Dziennik Polski”, 31 XII 1999; J. Jakimczyk, B. Kittel, Czy groził nam pucz SB?, „Życie”, 23 XI 1999.

17 AIPN, 0296/98/DVD, t. 1, Pismo przewodnie, 27 VII 1989 r., k. 164.

18 AIPN, 0296/234/DVD, t. 2, Notatka, 27 VII 1989 r., k. 223.

19 P. Pytlakowski, E. Winnicka, W służbie narodu, „Polityka” 2005, nr 6.

20 W. Garstka, Rola tajnych służb PRL w procesie zmiany ustroju, cz. 2, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 3, s. 93.

21 B. Rymanowski, Ubek. Wina i skrucha, Poznań 2012, s. 207.

22 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 411–412.

23 W. Bereś, K. Burnetko, Gliniarz z „Tygodnika”. Rozmowa z byłym ministrem spraw wewnętrznych Krzysztofem Kozłowskim, Warszawa 1991, s. 24.

24 W. Kuczyński, Czuje się winny, że rządzi PiS, rozm. E. Olczyk, „Rzeczpospolita” – „Plus-Minus”, 5–6 XII 2015.

25 J. Jakimczyk, B. Kittel, Czy groził nam pucz SB?, „Życie”, 23 XI 1999.

26 Mgr Chmielecki o prymasie Wyszyńskim, „Dziennik Polski”, 23 XI 1999.

27 Dokument opublikowano w: Przeciw Solidarności 1980–1989. Rzeszowska opozycja w tajnych archiwach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, wybór i oprac. J. Draus, Z. Nawrocki, Rzeszów 2000.

28 K. Groblewski, Czy w 1989 roku miał być stan wyjątkowy, „Rzeczpospolita”, 9–10 X 1999.

29 Dokumenty czwartorzędne, „Gazeta Wyborcza”, 12 X 1999.

30 Wydaje się, że żadnych planów nie sporządzało wojsko, którego rola w operacji wprowadzenia stanu wyjątkowego byłaby kluczowa. Janusz Onyszkiewicz mówił, że nie miał żadnych sygnałów (z dokumentów ani rozmów), żeby wojsko w 1989 r. szykowało się do stanu wojennego: „Nigdy, nawet w prywatnych rozmowach z generałami, nie pojawił się żaden wątek, który świadczyłby o przygotowywaniu stanu wojennego” (K. Groblewski, Czy w 1989 roku miał być stan wyjątkowy, „Rzeczpospolita”, 9–10 X 1999).

31 J. Jachowicz, Drugi stan wojenny?, „Gazeta Wyborcza”, 9–10 X 1999. Podobną optykę prezentowała część dawnych polityków oraz historyków. Andrzej Paczkowski mówił o swojej reakcji na ujawnienie przez UOP dokumentów dotyczących aktualizowania list internowanych: „Miałem prawie pewność, że [w 1989 r.] przygotowywano się do wprowadzenia stanu wojennego. Trzeba postawić się w miejscu generałów Czesława Kiszczaka i Wojciecha Jaruzelskiego, którzy przegrali wybory, a mieli w ręku resorty siłowe – musieli się zastanowić nad tym, czy nie można by było ich wykorzystać” (Stan wojenny 1989?, „Dziennik Polski”, 9 X 1999).

32 T. Mazowiecki, Z grubsza normalny kraj, rozm. J. Żakowski, „Polityka” 2008, nr 23.

33 Odwrotna strona medalu..., s. 54.

34 B. Geremek, Rok 1989 – Geremek opowiada, Żakowski pyta, Warszawa 2008, s. 278.

35 Ibidem, s. 279.

36 A. Orszulik, Czas przełomu. Notatki ks. Alojzego Orszulika z rozmów z władzami PRL w latach 1981–1989, Warszawa 2006, s. 609.

37 Ibidem, s. 626.

38 AIPN, 1585/16522/DVD, Szyfrogram nr 280 z WUSW w Poznaniu, 12 II 1990 r., k. 134––136. Oświadczenie podpisali por. Zygmunt Piaskowski i kpt. Stanisław Starosta. Po spotkaniu z zastępcą szefa WUSW płk. Franciszkiem Szychem Starosta zaprzestał kolportażu ulotek i przeprosił za narażanie na szwank dobrego imienia funkcjonariuszy SB (ibidem, Odpis szyfrogramu nr 281 nadesłanego 23 II 1990 r. przez WUSW w Poznaniu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 143).

39 AIPN, 1585/16523, Oświadczenie przewodniczącego WKZ NSZZ FMO woj. poznańskiego, 3 III 1990 r., k. 11–12.

40 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 7 II 1990 r., k. 204. Podobne plotki krążyły jeszcze długo. W 1991 r. UOP zrobił nalot na warsztat rusznikarski byłego funkcjonariusza SB, zajął kałasznikowa oraz pewną liczbę broni krótkiej. Oparł się na informacji od KPN, która prowadziła – w niewiadomym stopniu – kontrolę nad dawnymi funkcjonariuszami. Adam Słomka podkreślał, że KPN miała sygnały o innych magazynach broni i konspiracyjnej strukturze liczącej 30–40 osób z Zabrza, Zawiercia, Mysłowic i Chorzowa. Problem polegał jednak na tym, że podejrzany rusznikarz był esbekiem w latach siedemdziesiątych, i to tylko przez kilka miesięcy (Nielegalne arsenały SB?, „Czas”, 20–21 IV 1991; R. Rybus, Polowanie na czerwone arsenały, „Gazeta Krakowska”, 23 V 1991; KPN ujawnia spisek SB, „Gazeta Wyborcza”, 26 IV 1991).

41 Wojciech Garstka wspominał: „w tym okresie odwiedziło mnie w domu dwu sympatycznych dżentelmenów – [...] Zbysław Rykowski oraz mój dobry kolega, jeszcze pułkownik, Sławek Petelicki. Inicjatorem był Rykowski, człowiek nader rozgarnięty, o dużej wiedzy o jawnych i zakulisowych zjawiskach politycznych. Spytał mnie, czy wedle mojej wiedzy nie grozi procesowi przemian ustrojowych coś ze strony szeroko rozumianych funkcjonariuszy SB – i tych, którzy są w UOP, i tych, których weryfikacja wyrzuciła poza nawias służb. Moja odpowiedź była kategorycznie negatywna i – mam nadzieję – dostatecznie dobrze uargumentowana, wkrótce, uspokojeni, napiliśmy się wódki w rozluźnionych nastrojach” (W. Garstka, Rola tajnych służb PRL w procesie zmiany ustroju w latach 1980–1992, cz. 1, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 2, s. 85). Trzeba zaznaczyć, że zdarzenie nie jest precyzyjnie datowane; Garstka mówi, że było to w czasie tworzenia rządu przez Kiszczaka, równocześnie jednak odnosi się do weryfikacji.

42 Z mecenasem Janem Olszewskim rozmawia Jerzy Papuga, „Konfrontacje” 1990, nr 2.

43 P. Gasztold, Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald 1980–1990, Warszawa 2012, s. 50–51.

44 Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 2: Kwiecień 1981 – grudzień 1982, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2007, s. 27–39.

45 Z Janem Rokitą rozmawiają Katarzyna Dolińska i Anna Wrzalińska, „Konfrontacje” 1990, nr 4.

46 T. Mazowiecki, Z grubsza normalny kraj, rozm. J. Żakowski, „Polityka” 2008, nr 23.

47 T. Mazowiecki, Siła złego na pierwszego, rozm. E. Milewicz, „Gazeta Wyborcza”, 11 IX 1999. Zob. też A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 423.

48 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 64.

49 Ibidem, k. 66.

50 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 385.

51 1988 rok. Prawda według generała Kiszczaka. Relacja byłego szefa MSW, „Gazeta Wyborcza”, 23 VIII 2008.

52 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 4 I 1990 r., k. 33.

53 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 64–65.

54 W. Bereś, K. Burnetko, Gliniarz z „Tygodnika”..., s. 33.

naciski zaplecza solidarnościowego

Boli ludzi także sprawa SB, nomenklatury – to trzeba zmienić (Władysław Frasyniuk w czasie dyskusji kierownictwa „Solidarności” w lutym 1990 r.)

Dlaczego traktujecie tak delikatnie rząd? Myślę, że należałoby mu trochę „dokopać” (Lech Kaczyński w czasie dyskusji kierownictwa „Solidarności” w styczniu 1990 r.)

W czasie premierostwa Tadeusza Mazowieckiego transformacja służb specjalnych nie była priorytetem. Podstawowym problemem rządu była gospodarka, która znajdowała się w tragicznym stanie, wymagała szybkich i gruntownych reform. Między innymi od gotowości do przebudowy polskiej gospodarki oraz od zabiegów dyplomatycznych premiera i ministra finansów zależało umorzenie części zagranicznego długu oraz otwarcie nowych linii kredytowych. Jednak aby można było przetrwać najgorszy moment, w kraju musiał panować spokój. Czesław Kiszczak z gwaranta realizacji porozumień Okrągłego Stołu stawał się politykiem potrzebnym do zachowania spoistości i minimalnej sprawności MSW. To właśnie – obok ustaleń politycznych – było istotną przyczyną utrzymania go na stanowisku. Premier mógł się obawiać, że nieprzygotowana przebudowa MSW odbije się na bezpieczeństwie publicznym oraz sprawności służb specjalnych.

Jasne było, że nowa Polska potrzebuje nowej policji i służb, jednak zarządzanie transformacją państwa było procesem złożonym. Obóz solidarnościowy dopiero co dostał na tym polu bolesną lekcję. Jesienią 1989 r. członkowie OKP, motywowani szlachetnymi pobudkami, zgłosili projekt amnestii dla więźniów. Objęcia tym aktem zaczęli się domagać także recydywiści, których jednak OKP nie planował zwalniać. Chcąc wzmocnić nacisk na posłów i senatorów, część więźniów zorganizowała bunty i przejęła kontrolę nad zakładami karnymi. Spory odsetek opinii publicznej postrzegał obóz solidarnościowy jako winny temu zamieszaniu i „stojący po stronie bandytów”. Kiszczak niedwuznacznie dawał do zrozumienia, że jest to ważna lekcja dla nowej ekipy – zmiany trzeba wprowadzać ostrożnie, w konsultacji ze specjalistami pracującymi od lat przy zwalczaniu przestępczości55.

Niektórzy członkowie ekipy solidarnościowej uważali, że nie można niszczyć starych instytucji, nie będąc pewnym, jakie skutki to za sobą pociągnie. W czasie posiedzenia Rady Ministrów w grudniu 1989 r. Tadeusz Mazowiecki twierdził, że do reform MSW można jeszcze powrócić, natomiast w tym momencie kluczowe jest bezpieczeństwo obywateli. Jeszcze bardziej powściągliwy był Jacek Kuroń: „porządek dotychczasowy wali się wokół nas z niesłychaną szybkością – tłumaczył. – Problem tego, czy potrafimy w Polsce zachować połączenie radykalnych przemian z ciągłością, jest problemem fundamentalnym i zasadniczym [...] Najgorszą rzeczą jest ucieczka pod tytułem: My dwa kroki i lud żąda dalej. My dwa kroki – lud żąda dalej. Bo w ten sposób zatrzymamy się nigdzie [...] wywołamy absolutną anarchię”. Sugerował, że zmiany powinny być szybkie, ale niekoniecznie głębokie. Mówił: „istnieje coś, czemu na imię wolność i demokracja, a razem z tym łączy się porządek, którego musimy bronić wszyscy. I jak go wszyscy nie będziemy bronić, to szlag trafi i wolność, i demokrację”. W sytuacji wyższej konieczności rozliczenia powinny poczekać56.

Ten punkt widzenia popierał także Aleksander Hall: „winniśmy resortowi temu wsparcie, naszą lojalność, naszą – czyli rządu, agend rządowych [...] Zrozumiałą jest rzeczą, że będzie kierunek w polskim społeczeństwie, w polskiej prasie, w środkach masowego przekazu – i nad tym nie zapanujemy – który będzie myślał kategoriami szkodliwymi, kategoriami rewanżu. Rewanżu powiedzmy za stan wojenny, który do niczego dokładnie nie może doprowadzić, raczej może przynieść tylko złe następstwa”. Hall pragmatycznie podchodził do tego problemu: „Wiele struktur [MSW] pracowało źle, no bo takie były uwarunkowania generalnie systemu. Ci sami ludzi, te same struktury w warunkach praworządności mogą pracować inaczej”57. Rząd opowiedział się za zmianą ewolucyjną. Problem polegał na tym, że na przełomie 1989 i 1990 r. takie podejście stawało się anachroniczne. Wydarzenia w innych „demoludach” gwałtownie nabrały tempa.

Czechosłowackie służby wskutek wprowadzanych reform zostały sparaliżowane już pod koniec 1989 r. – trwały zwolnienia z pracy, zanotowano nawet dwa przypadki samobójstw funkcjonariuszy. Minister spraw wewnętrznych oraz były szef praskiej bezpieki (Státní bezpečnost, StB) byli przesłuchiwani przed parlamentarną komisją do zbadania okoliczności manifestacji 17 listopada 1989 r. oraz odpowiedzialności za jej stłumienie. W połowie stycznia rozwiązano StB, a jej funkcjonariusze zostali rozbrojeni. Nowe kierownictwo MSW przystąpiło do reorganizacji, m.in. rozwiązano wydziały odpowiedzialne za sprawy polityczne i wyznaniowe, zmniejszono zakres obowiązków kontrwywiadu, zredukowano obsadę personalną. Miejsca funkcjonariuszy StB, szczególnie na kierowniczych stanowiskach, zajmowali milicjanci. Powołano komisję weryfikacyjną, złożoną m.in. z działaczy opozycji oraz funkcjonariuszy zwolnionych w 1968 r.

W NRD manifestacje obrały za cel liczne placówki Stasi. W styczniu 1990 r. grupa demonstrantów wtargnęła do centrali Stasi w Berlinie, co było symbolicznym końcem enerdowskiej bezpieki. Na Węgrzech służby specjalne, po zanalizowaniu sytuacji w innych krajach bloku wschodniego, same rozpoczęły „demokratyzację” u siebie. Ale tylko przyśpieszyło to nieuniknione. Oficerowie stawali się źródłami przecieków; światło dzienne ujrzały m.in. dowody na to, że jeszcze w listopadzie 1989 r. inwigilowano opozycję. Sprawą zajęła się prokuratura wojskowa, która uznała, że miało to charakter antykonstytucyjny. Generał József Horváth, szef III Głównego Zarządu zajmującego się opozycją polityczną i duchownymi, czyli odpowiednika polskich Departamentów III i IV, podał się do dymisji58.

Zmiany przeprowadzane w Polsce wydawały się na tym tle powolne. Kluczem do zrozumienia tej sytuacji była jednak nie tylko polityka, ale także nastawienie społeczeństwa. Jak ważne dla ludzi były przekształcenie SB, rozliczenie funkcjonariuszy i zachowanie archiwów w nienaruszonym stanie? Trudno o jednoznaczne konkluzje – nie udało się odnaleźć szczegółowych badań na ten temat. Można się jednak posiłkować danymi pomocniczymi. Na przykład dzięki danym uzyskanym przez CBOS podczas regularnych badań opinii publicznej na temat instytucji politycznych możemy prześledzić zmianę opinii o działalności MSW na przełomie 1989 i 1990 r.

Tabela 3. Ocena działalności MSW w 1989 i 1990 r.

Termin badania

Działalność zgodna z interesem społecznym (w proc.)

Działalność niezgodna z interesem społecznym (w proc.)

listopad 1989

37,4

36,2

styczeń 1990

32,4

38,0

luty 1990

30,6

47,8

marzec 1990

26,0

50,6

kwiecień 1990

30,5

40,3

maj 1990

30,2

29,2

czerwiec 1990

35,5

30,9

lipiec 1990

36,4

27,3

wrzesień 1990

34,8

23,1

Źródło: Archiwum CBOS, „Opinia publiczna o instytucjach politycznych. Komunikat z badań”, październik 1990 r., s. 3 (114).

Trzeba zaznaczyć, że kiedy jesienią 1990 r. po raz pierwszy zmierzono poparcie społeczne dla nowo utworzonej policji, sięgało ono około 46 proc. (przy 30 proc. ocen negatywnych). Znaczy to, że policja była lepiej oceniana niż resort, w skład którego wchodziła. Może to być trop wskazujący na to, że na postrzeganie MSW wpłynęła opinia o Służbie Bezpieczeństwa. Kiedy prześledzimy dynamikę zmian oceny działalności ministerstwa, wyraźnie widać przewagę ocen negatywnych – szczególne załamanie widoczne jest w lutym i marcu 1990 r. (negatywna ocena skacze z 38 do 50 proc.). Czy jest to skutek nagłośnienia operacji niszczenia akt przez SB? Można tylko spekulować. Wówczas przez resort przetaczała się także fala zwolnień ze służby, a cały aparat bezpieczeństwa pogrążał się w chaosie. Sytuacja poprawiła się dopiero w połowie roku, na co miały wpływ likwidacja SB oraz weryfikacja funkcjonariuszy. Można także zauważyć, że MSW było instytucją najgorzej ocenianą przez badanych59. Daleko było temu resortowi chociażby do wojska, w którego przypadku negatywne oceny nie przekroczyły w 1990 r. 15 proc. (pozytywne sięgały 50–60 proc.).

Można domniemywać, że na postrzeganie MSW wpływ miała także osoba ministra Kiszczaka. W rankingu niepopularności członków rządu ścigał się on z Florianem Siwickim. Już w momencie stworzenia gabinetu we wrześniu 1989 r. obaj ci ministrowie lokowali się na dwóch ostatnich miejscach – zadowolenie „netto” (popierający minus rozczarowani) wynosiło odpowiednio 9,8 proc. dla Kiszczaka i 2,2 proc. dla Siwickiego60. Jednak podczas kiedy wskaźnik poparcia (czy raczej jego braku) dla Siwickiego stał w miejscu, dla Kiszczaka pikował – w czerwcu 1990 r. aprobata „netto” wynosiła ponad 33 proc. na minusie61. Kiszczak był najbardziej nielubianą postacią w rządzie Tadeusza Mazowieckiego. Kiedy wreszcie złożył dymisję, 47,7 proc. badanych wyrażało zadowolenie, a kolejne 31,2 proc. przyjęło jego odejście z całkowitą obojętnością62. Niewątpliwie duży wpływ na to miało pogarszanie się bezpieczeństwa publicznego, ale nie bez znaczenia było także utrzymywanie przy życiu SB. Poza tym Kiszczak był najbardziej widocznym i negatywnym symbolem starej ekipy. Nawet prezydent Jaruzelski mimo systematycznie spadającego poparcia znajdował się na dużo lepszej pozycji.

Widać więc wyraźnie, że społeczna ocena MSW i jego szefa była niska, zwłaszcza na tle innych instytucji. Jednak czy reforma MO i SB była priorytetem wśród oczekiwań społecznych? Wydaje się, że nie. Zła ocena szła w parze z dużą dozą obojętności. To warunki życia codziennego oraz sytuacja gospodarcza zaprzątały głowy Polaków. Kiedy po roku urzędowania Mazowieckiego spytano o największe niepowodzenia premiera, badani wymieniali przede wszystkim bezrobocie, wysokie ceny, pogarszanie się warunków życia, biedę, niskie płace oraz politykę rolną związaną ze złą sytuacją na wsi. Punkt, który mógłby jakoś korelować ze sprawą reform SB („nierozliczenie poprzedniej ekipy, rządy nomenklatury i członków byłej PZPR”), wskazało 3,2 proc. badanych. To tyle samo, ile twierdziło, że „nie ma” największych niepowodzeń rządu63. Polacy byli skoncentrowani na szeroko pojętym problemie biedy i niedostatków, nie na zmianach ustrojowych. Owszem, żądali w przeważającej części „przyśpieszenia” gospodarczego i politycznego, jednak wynikało to z przekonania, że te dwie sfery są połączone – trzeba przeprowadzić niezbędne zmiany i dojść do bliżej nieokreślonego „końca reform”. Miał on oznaczać wyjście z kryzysu gospodarczego i poprawę warunków życia obywateli.

Bez dwóch zdań SB nie cieszyła się sympatią Polaków, choć też demonstracje skierowane przeciwko resortowi nie były tak częste, jak mogłoby się wydawać. Najpoważniejsze niepokoje społeczne wynikały z pogarszającej się sytuacji ekonomicznej; manifestowali rolnicy i robotnicy. Protesty stricte polityczne także się mnożyły, jednak nie były wymierzone bezpośrednio w Służbę Bezpieczeństwa. Antoni Dudek naliczył przeszło pięćdziesiąt różnych demonstracji, które odbyły się w pierwszym kwartale 1990 r. – w Poznaniu, Szczecinie, Krakowie, Łodzi, Warszawie, Wrocławiu i Białymstoku64. Według informacji Komendy Głównej MO od listopada 1989 do stycznia 1990 r. było 57 przypadków zbiorowych wystąpień. Nie wliczono do tej liczby protestów przeciwko budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu, uwzględniono jednak burdy urządzone przez kibiców. Najwięcej zbiorowych wystąpień odnotowano w Warszawie, Krakowie i Trójmieście. W ponad czterdziestu przypadkach uczestnicy wznosili hasła o charakterze politycznym bądź ekonomicznym. W starciach ranionych zostało 259 funkcjonariuszy65. Na sztandary brano hasła ogólnego nasilenia zmian i zerwania z dziedzictwem komunizmu. Wydaje się, że głównym obiektem ataków był prezydent Jaruzelski. Coraz głośniej krytykowano także obecność wojsk sowieckich w Polsce. Jeżeli już dochodziło do demonstracji lub wdzierania się do budynków, były to siedziby PZPR; czasem dochodziło do okupacji nieruchomości lokalnych organizacji czy komitetów uczelnianych. Żądano zazwyczaj likwidacji partii i przekazania jej mienia na cele społeczne oraz przyśpieszenia politycznego („Precz z komuną”)66. Trzon tych manifestacji stanowili najczęściej młodzi ludzie związani z KPN, Solidarnością Walczącą, Federacją Młodzieży Walczącej czy Niezależnym Zrzeszeniem Studentów67.

Budynki urzędów spraw wewnętrznych raczej nie były celem ataku. Do nielicznych, najbardziej spektakularnych wyjątków należał marsz pod siedzibę WUSW w Poznaniu zorganizowany 18 stycznia 1990 r. przez Solidarność Walczącą – żądano likwidacji MO i SB oraz ukarania winnych stanu wojennego68. Kolejna akcja odbyła się 26 stycznia. Ponad trzysta osób demonstrowało pod hasłem „Szturm na pałac PZPR”. Na miejscu byli przedstawiciele Komitetu Założycielskiego NSZZ FMO w Poznaniu, którzy poinformowali protestujących o celach działania związku i apelowali o zaniechanie marszu pod gmach PZPR. Ostatecznie jednak tysiącosobowa grupa ruszyła w kierunku WUSW, po czym starła się z siłami milicyjnymi. Demonstranci rzucali butelkami i kamieniami. W starciu ucierpiało 37 funkcjonariuszy69. Protest pod WUSW powtórzono 13 lutego70.

Podobnie w Szczecinie tamtejsza FMW domagała się wyjaśnienia okoliczności śmierci Roberta Możejki, najprawdopodobniej zamordowanego przez funkcjonariuszy SB. 20 stycznia 1990 r. zorganizowała pochód przeciwko MO i SB, z hasłami wyjaśnienia tego zabójstwa71. Tydzień później przy okazji innej dużej demonstracji budynek szczecińskiego WUSW obrzucono butelkami i kamieniami, blisko stuosobowa grupa protestujących skandowała „MO – Gestapo”72. Poza tym w całym kraju odbywały się pojedyncze demonstracje przeciwko służbom mundurowym. 11 stycznia 1990 r. KPN zorganizowała pikietę pod WUSW w Krakowie, domagając się odpolitycznienia MSW i likwidacji SB73. 14 lutego niewielka grupa działaczy PPS i KPN zorganizowała demonstrację pod WUSW w Płocku, potem przeniosła się pod Urząd Wojewódzki74. 20 lutego w Łodzi około trzystu osób przeszło pod budynek WUSW, a Jerzy Kropiwnicki wygłosił przemówienie o potrzebie rozwiązania SB75. Uzasadniona wydaje się konkluzja, że gniew społeczny skierowany przeciwko SB w Polsce był mniejszy niż przeciwko Stasi w NRD76. „Dorosła” i „konstruktywna” opozycja apelowała o zachowanie porządku, dialog i nieatakowanie milicji.

Politycy często stawali po stronie służb porządkowych, a nie demonstrantów. Wynikało to z przekonania sporej części działaczy „Solidarności”, że pokojowy charakter transformacji jest wartością nadrzędną. Na posiedzeniu OKP Józefa Hennelowa w kontekście wspomnianych wyżej demonstracji zwracała uwagę na konieczność jak najszybszego zreorganizowania służb i odbudowania ich autorytetu. Tłumaczyła, że gdy służby porządkowe wykazują się daleko posuniętą indolencją, a społeczeństwo odwzajemnia się nieufnością, może dojść do starć na ulicach77. Popierał ją Wiktor Kulerski: „czasy się zmieniają, z jednej strony, mówiąc brutalnie i pospolicie, wiesza się psy na służbach porządkowych, a z drugiej strony się mówi: dlaczego oni nas nie bronią”78. Jeszcze dosadniej ujął to Andrzej Kern, który w ostrych słowach skrytykował młodzież demonstrującą w Krakowie i apelował, aby nie zostawiać milicji bez politycznego wsparcia79.

Oczywiście nie wszyscy solidarnościowi politycy podzielali to stanowisko. Kiedy Hennelowa, Kulerski i Kern tłumaczyli racje interweniujących milicjantów, Senacka Komisja Praw Człowieka i Praworządności przesłuchiwała zastępcę komendanta głównego MO Edwarda Kłosowskiego na okoliczność rozpędzenia przez milicję demonstracji zorganizowanej w Warszawie przez NZS i Międzynarodówkę Anarchistyczną. Poddany gruntownemu przesłuchaniu komendant został oskarżony o arogancję80.

Na szczytach solidarnościowego kierownictwa zdecydowanie przeważało jednak przekonanie o tym, że kraj może łatwo zboczyć z drogi reform na drogę anarchii oraz konfliktu z Moskwą. Antoni Dudek przytoczył w swej książce dyskusję na temat demontażu pomników Lenina w Nowej Hucie i Dzierżyńskiego w Warszawie oraz obaw premiera o odebranie tego w Moskwie jako wrogiego aktu symbolicznego81. Jacek Kuroń obawiał się, że demonstracje pod pomnikami mogą być zaczynem dużo poważniejszych wystąpień: „Właściwie należało wobec akcji, wobec demonstracji zmierzającej do zburzenia pomnika zastosować od razu radykalne środki, zlikwidować demonstrację i jak to mówiłem poprzednio na Radzie Ministrów, zlikwidować pomnik. [...] [Cofając się] po prostu wywołamy absolutną anarchię. Bo jest jasne, to co mówił gen. Kiszczak, że są ośrodki, które [...] po prostu bawi tego rodzaju walka z policją [...]. Inne ośrodki, którym zależy na tym, aby cały istniejący porządek obalić. I w związku z powyższym dla mnie zasadniczą sprawą jest takie wyważenie przemian w resorcie, nazwijmy to, które pozwolą jakby skutecznie postawić mur i powiedzieć: w tym miejscu koniec, stop, nie cofamy się”82. Żeby dopełnić tego obrazu, trzeba zaznaczyć, że milicja i SB wykazywały się skrajnym niezdecydowaniem, kiedy przychodziło do przerwania protestu. Aparat bezpieczeństwa, który kilka miesięcy wcześniej bez wahania pacyfikował uliczne demonstracje, teraz zwlekał z podjęciem decyzji, a już wydane rozkazy wypełniał opieszale. Jacek Kuroń wspominał, że kiedy dzwonił do Kiszczaka, ten przez telefon normalnym głosem odpowiadał, że ma chore gardło i nie może się pojawić na spotkaniu rządu, na którym ta sprawa ma być omawiana83.

Na walkę z protestującymi nikt nie miał ochoty. Kiszczak nie chciał brać na barki odpowiedzialności za sytuację, w której coś poszłoby nie tak i doprowadziło do tragedii. Poza tym do pewnego stopnia na rękę było mu przedstawienie MSW jako ofiary społecznej nagonki, potrzebującej poparcia ze strony rządu. Bo rzeczywiście – jaką motywację do pracy mogli mieć pogardzani, słabo opłacani milicjanci zatrudnieni w instytucji, która znalazła się na skraju przepaści? Woleli stać z boku, poczekać, aż demonstracja rozejdzie się sama. Przybierało to nieraz formę komiczną. Kiszczak na posiedzeniu Rady Ministrów opowiadał: „Sam byłem świadkiem, kiedy kiedyś wracałem z Żoliborza, prowadząc samochód, dojechałem do placu Komuny Paryskiej, tam była też KPN-owska demonstracja, wjechałem w to wszystko i tuż za mną przyjechały dwa radiowozy milicyjne. Oczywiście nie rozpoznały mnie i reakcja była charakterystyczna, kiedy milicjanci, kiedy patrole milicyjne zorientowały się, że jest awantura, że trzeba interweniować, zawrócili i odjechali. Ja stanąłem z boku, obserwowałem, czekałem pół godziny, godzinę, nikt, żaden z milicjantów się nie pojawił. Kiedy potem rozliczałem stołeczną komendę, że tak powiem, z tego właśnie braku działania i reakcji, tłumaczono tym, że jest taka atmosfera”84. Z kolei zastępca szefa Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych, świadomy tego, co się może wydarzyć, zwrócił się do władz miasta Warszawy o dyskretny demontaż pomnika Dzierżyńskiego. Trudno o lepszy symbol upadku SB niż oficer proszący o usunięcie pomnika „Żelaznego Feliksa”85!

Kalkulacje rządu rozbiegały się jednak często z odczuciami jego zaplecza, które obserwowało wydarzenia u zagranicznych sąsiadów i zaczęło mocniej naciskać na rozwiązanie SB. Pod koniec stycznia 1990 r., podczas posiedzenia OKP odbywającego się w przerwie obrad sejmu, temat reform MSW został podniesiony przez grupę posłów i senatorów. Edmund Krasowski wystąpił z propozycją skierowania przez cały klub wniosku do Mazowieckiego o rozwiązanie SB. Argumentował, że nie można dłużej z tym zwlekać, szczególnie że w rękach posłów znajdują się dowody bezprawnej działalności bezpieki86. Klub ostatecznie przyjął uchwałę: „uznając, że Służba Bezpieczeństwa była jedną z podstaw systemu stalinowskiego i że jej działalność stanowi zagrożenie dla stabilizacji społeczno-politycznej naszego państwa, zwracamy się do rządu o natychmiastowe zabezpieczenie jej materiałów operacyjnych i archiwalnych oraz o podjęcie działań zmierzających do rozwiązania SB. Budowa instytucji mającej służyć ochronie państwa powinna być przeprowadzona odważnie”87. Był to apel o przyśpieszenie zmian.

Wezwanie do odwagi brzmiało wręcz jak zarzut tchórzostwa pod adresem premiera. W tych dniach głośno było o wydarzeniach w NRD. Na pierwszej stronie jednej z polskich gazet ukazał się artykuł z nagłówkiem „opieszałość w likwidowaniu wschodnioniemieckiej SB doprowadziła ludzi do furii”88. Tadeusz Mazowiecki odczuwał coraz silniejszą presję – już nie tylko ze strony parlamentu.

Niezadowolone z tempa zmian okazało się także kierownictwo NSZZ „Solidarność”. 30 stycznia 1990 r. Prezydium Krajowej Komisji Wykonawczej oprócz kwestii ekonomicznych omawiało sprawę SB. Uznano tę instytucję za bezpośrednie zagrożenie dla przemian w kraju i wezwano do natychmiastowej jej likwidacji. KKW solidaryzowała się z postulatami OKP89. Władysław Frasyniuk kwestię SB wymieniał wśród najważniejszych spraw do załatwienia90. Zjazd gdańskiej „Solidarności” na początku lutego 1990 r. wystosował kilka uchwał, w tym z żądaniem rozwiązania SB oraz uniemożliwieniem przechodzenia jej funkcjonariuszy do MO. Również w czasie lutowego spotkania przedstawicieli KKW z rządem delegacja „Solidarności” zażądała rozwiązania SB, którą nazwano „organizacją przestępczą”91. Premier znalazł się pod silnym naciskiem ze strony całego zaplecza.

Rząd próbował najpierw bronić się wizerunkowo. 31 stycznia w sejmie odbyła się konferencja prasowa poświęcona inicjatywom ustawodawczym OKP. Jan Rokita, Edward Rzepka i Edmund Krasowski przedstawiali założenia ustaw o MSW, policji i UOP, które prezentowano jako prawne narzędzia do likwidacji SB i odpolitycznienia MSW oraz gwarancje przestrzegania praw człowieka92. Honoru premiera broniła rzecznik rządu Małgorzata Niezabitowska. Zapewniła, że sprawy MSW będą omawiane na posiedzeniu Rady Ministrów 5 lutego 1990 r., po czym przedstawiła informację o zmianach organizacyjnych i personalnych, które już wprowadzono w MSW i SB.

55 T. Kozłowski, Fale protestów więziennych 1981–1989 [w:] Społeczeństwo polskie 1980–1989, red. N. Jarska, J. Olaszek, Warszawa 2015, s. 277–293.

56 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 44–45.

57 Ibidem, k. 55.

58 AIPN, 1585/15329, Informacja dotycząca niektórych aspektów sytuacji w resortach spraw wewnętrznych Czechosłowacji, Bułgarii, NRD i Węgier oraz zabezpieczenia dokumentów i informacji przesłanych tam przez nasze ministerstwo, 24 I 1990 r., k. 12–14; ibidem, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w MSW w Czechosłowacji, 3 II 1990 r., k. 9; AIPN, 1585/3877/DVD, Informacja dotycząca reorganizacji służby wywiadu NRD, 27 XII 1989 r., k. 102; ibidem, Informacja dotycząca zmian w bułgarskim MSZ, grudzień 1989 r., k. 112; ibidem, Informacja dotycząca służb specjalnych NRD, 9 I 1990 r., k. 121; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 421.

59 W cyklicznych badaniach mierzono ocenę sejmu, rządu, senatu, „Solidarności”, wojska, OPZZ i MSW.

60 Archiwum CBOS, „Opinie o rządzie Tadeusza Mazowieckiego w dziewięć miesięcy po jego powołaniu. Komunikat z badań”, lipiec 1990 r., k. 7.

61 Ibidem, k. 9.

62 Archiwum CBOS, „Opinie o rządzie i społeczny odbiór zmian kadrowych w składzie gabinetu Tadeusza Mazowieckiego. Komunikat z badań”, lipiec 1990 r., k. 6.

63 Archiwum CBOS, „Pierwszy rok działalności rządu Tadeusza Mazowieckiego. Komunikat z badań”, październik 1990 r., k. 5.

64 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 392–393, 421–423.

65 AKPRM, Gabinet premiera Tadeusza Mazowieckiego, 16/4, Informacja o zbiorowych naruszeniach prawa, 6 II 1990 r., k. 124 i nast.

66 Przykładowe informacje o protestach: AIPN, 1585/16510/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 24 I 1990 r., k. 5 i nast.

67 Zob. m.in. S. Cenckiewicz, „Dość paktów z czerwonymi”. Federacja Młodzieży Walczącej Region Pomorze Wschodnie przeciwko porozumieniom Okrągłego Stołu [w:] S. Cenckiewicz, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Łomianki 2012, s. 497–518.

68 AIPN, 1585/16145/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 19 I 1990 r., k. 229.

69 AIPN, 1585/16510/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 27 I 1990 r., k. 78.

70 AIPN, 1585/16511/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 14 II 1990 r., k. 83–84.

71 AIPN, 1585/16145/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 22 I 1990 r., k. 259.

72 AIPN, 1585/16513/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 28 II 1990 r., k. 82–83.

73 AIPN, 1585/16145/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 12 I 1990 r., k. 131.

74 AIPN, 1585/16511/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 15 II 1990 r., k. 102.

75 AIPN, 1585/16512/DVD, Informacja o sytuacji w kraju, 21 II 1990 r., k. 92.

76 Andrzej Paczkowski zauważył kiedyś: „W Polsce lud na ulicy? Niemożliwe. Nawet kiedy wiosną 1989 r. na ulice wychodzili anarchiści, to było pewne, że nie będzie tam ludu. W Polsce nie było (i nie ma) atmosfery wielkich ulicznych wieców [...] By wyciągnąć ludzi na ulicę, w 1989 r. musiałoby się wydarzyć coś naprawdę strasznego. Nie wiem... Trwa posiedzenie Okrągłego Stołu, Kiszczakowi puszczają nerwy, wyciąga rewolwer, strzela, oczywiście zgodnie z instrukcją – pod nogi, ale rykoszet... Krótko mówiąc – Wałęsa ginie. Pogrzeb Wałęsy przekształca się w milionową manifestację i strajk generalny (bo i OPZZ by strajkował)... Tak, tu można sobie wyobrazić straszne rzeczy na ulicach. Gdyby stało się coś nieprzewidzianego, skrajnego, zmieniającego bieg wydarzeń. Ale nawet najbardziej chytre posunięcia za kulisami Okrągłego Stołu i w ich efekcie wyciągnięcie stu tysięcy ludzi na ulicę... Nie, to bajka [...] Młodzieżowe manifestacje przyciągały tylko młodzież. Także ani Solidarność Walcząca, ani KPN nie miały szans na mobilizację robotników” (A. Paczkowski, Co by było gdyby, rozm. W. Bereś, K. Burnetko, „Gazeta Wyborcza”, 29 IV 1999).

77 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 8 II 1990 r., k. 79.

78 Ibidem, k. 96.

79 Ibidem, k. 93.

80 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 14 II 1990 r.

81 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 370.

82 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 44.

83 J. Kuroń, Moja zupa, Warszawa 1991, s. 49; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 391.

84 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 29 XI 1989 r., k. 27.

85 Ibidem, k. 26.

86 Informacja PAP, „Posiedzenie OKP”, 26 I 1990.

87 Informacja PAP, „Uchwała Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego”, 26 I 1990.

88 R. Czerniawski, Stasi raus!, „Prawo i Życie” 1990, nr 4.

89 Informacja PAP, „Posiedzenie Prezydium KKW NSZZ Solidarność”, 30 I 1990.

90 Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, KKW, Protokół posiedzenie prezydium KKW NSZZ „Solidarność”, 13 II 1990 r., k. 4.

91 Ibidem, Protokół posiedzenia KKW NSZZ „Solidarność”, 21 II 1990 r., k. 4.

92 Informacja PAP, „OKP o inicjatywach ustawodawczych tego klubu”, 31 I 1990.

przyśpieszamy: doradcy i solidarnościowi wiceministrowie

Rakowiecka się sypie. Jestem nadzorcą rozkładu (Krzysztof Kozłowski na posiedzeniu Prezydium OKP)

Sądzę, że moja kariera nie potrwa długo, a w ogóle to wydaje mi się, że jest coś złego w tym układzie (Kozłowski o swojej kandydaturze na stanowisko szefa MSW)

Rząd musiał działać. Na posiedzeniu 5 lutego 1990 r. rozmawiano o pakiecie ustaw reformujących MSW i SB opracowanym przez ministerstwo pod koniec stycznia. Dyskusja była, zważywszy na poważny temat, dość chaotyczna. Minister sprawiedliwości Aleksander Bentkowski ostrzegał, że pośpiech nie jest wskazany, bo „to są za poważne ustawy, to są za daleko idące zmiany, zbyt mocno związane z innymi ustawami, innymi uregulowaniami”93. Profesor Jerzy Regulski, zaproszony na posiedzenie jako ekspert do spraw reformy samorządowej, zastanawiał się nad współzależnością niektórych rozwiązań „ustaw policyjnych” z planowanymi reformami administracji terenowej. Uwag było tyle, że rozważano przesunięcie terminu, w którym pakiet ustaw miał być przesłany do sejmu. W przerwie obrad Mazowiecki skonsultował się z szefem OKP Bronisławem Geremkiem oraz marszałkiem sejmu Mikołajem Kozakiewiczem z ZSL. Po powrocie na posiedzenie nie miał dobrych wieści: „chociaż rozumieją nasze zastrzeżenia i intencje, to nie widzą możliwości w tym stanie dyskusji, żeby zmienić porządek dzienny [posiedzenia sejmu] i wycofać te punkty, ponieważ opinia publiczna już została poinformowana, że będzie debata, i by zostało to odebrane jako jakieś posunięcie [motywowane] innymi intencjami niż tutaj nasze”94.

Praca nad propozycjami MSW miała wiele cech prawniczej prowizorki. Odbywała się z jednej strony pod naciskiem opinii publicznej, oczekującej zmian w MSW, z drugiej pod presją samych funkcjonariuszy milicji i SB, którzy domagali się zakończenia „okresu przejściowego”95. Wobec tego – oprócz dopinania projektów ustaw – postanowiono wysłać sygnał do opinii publicznej. Powrócono do krążącego od dłuższego czasu pomysłu powołania Komitetu Doradczego. Jeszcze jesienią Kiszczak przedstawił go Mazowieckiemu, a premier odniósł się do koncepcji ze zrozumieniem96. Kiszczak proponował, aby do komitetu należeli m.in. przedstawiciele PZPR, ZSL, SD, NSZZ „Solidarność”, „Solidarności” Rolników Indywidualnych oraz Ligi Kobiet Polskich. Komitet miał być organem opiniodawczym, który przedstawiałby szefowi MSW uzgodnione w drodze konsensusu zalecenia97.

Mazowiecki wspomniał na posiedzeniu Rady Ministrów 29 listopada 1989 r., że komitet taki zostanie utworzony98. Formalnie sprawa została załatwiona w grudniu 1989 r. Premier wyjaśniał rządowi, że wybierze się siedem lub dziewięć osób „z różnych sił politycznych, żeby nie było pretensji, dlaczego ten czy tamten jest”99. Inauguracyjne posiedzenie komitetu odbyło się jednak dopiero 8 lutego 1990 r. – prawie dwa miesiące po wydaniu rozporządzenia Rady Ministrów o jego powołaniu100. W komitecie znaleźli się: Tadeusz Bień (SD), Andrzej Celiński (OKP), Andrzej Gdula (b. PZPR), Hieronim Kubiak (b. PZPR), Michał Kurek (PSL „Odrodzenie”), Jerzy Marlewski (Pax), Jacek Merkel (OKP), Jacek Taylor (reprezentujący NSZZ „Solidarność”).

Komitet miał być ciałem doradczo-kontrolnym przy ministrze spraw wewnętrznych, jednak rzeczywistość była daleka od założeń. Obecne na inauguracyjnym posiedzeniu osoby zastrzegały, że nie zamierzają uzurpować uprawnień innych podmiotów – parlamentu, komisji, rządu – lecz „uwiarygadniać politykę rządu realizowaną przez resort [...] Chcą wpływać na tworzenie sprzyjającego klimatu wokół resortu, ale chcą być wiarygodni wobec społeczeństwa i dlatego liczą na rzetelne informacje od kierowników jednostek organizacyjnych [...] i udostępnienie im do wglądu materiałów resortowych”101. Faktycznie komitet wywierał minimalny wpływ na kierunek zmian, a jego istnienie służyło tylko wzmocnieniu społecznej legitymacji resortu spraw wewnętrznych.

Prowadzone w komitecie dyskusje koncentrowały się na oczekiwaniach i obawach społeczeństwa związanych z rosnącym poczuciem zagrożenia, zwłaszcza z powodu przestępczości pospolitej102. Na spotkaniu 22 lutego 1990 r. omawiano projekty ustaw dotyczących organizacji policji oraz Urzędu Ochrony Państwa, poruszono też kwestię doboru kadr do nowych formacji103. Było to w dużej mierze wtórne w stosunku do prac, które toczyły się w sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych. Trzecie spotkanie także nie było szczególnie konstruktywne. Mówiono po raz kolejny o niezadowoleniu społecznym oraz lęku z powodu przestępczości i spadającej skuteczności działań milicji. Problem z komitetem polegał na tym, że jego członkowie mogli jedynie zaapelować do prezydenta Jaruzelskiego i premiera Mazowieckiego o „powołanie pełnomocników do spraw organizacji przyszłej policji i Urzędu Ochrony Państwa” oraz o „intensyfikację prac legislacyjnych”. Komitet zwrócił się jeszcze 20 marca do ministra edukacji narodowej Henryka Samsonowicza o zorganizowanie zespołu archiwistów, który zbadałby stan zachowania dokumentów MSW104.

W skład Komisji do spraw Zbiorów Archiwalnych MSW weszli: dyrektor Archiwum Akt Nowych Bogdan Kroll, historyk prof. Jerzy Holzer, historyk prof. Andrzej Ajnenkiel i poseł OKP Adam Michnik. Wniosek o jej powołanie został przedłożony prawie dwa miesiące po tym, gdy przez media przetoczyła się dyskusja o niszczeniu akt MSW. We wnioskach z prac komisji zawarto sztampowe uwagi, m.in. o bezwzględnej konieczności przestrzegania wydanego przez ministra spraw wewnętrznych zakazu niszczenia wszelkich dokumentów, w tym zawartości fonoteki i fototeki. Zakaz miał dotyczyć wszystkich dokumentów bez względu na klasyfikację okresu przechowywania105.

Komisja badająca archiwa MSW zebrała się osiem razy między 12 kwietnia a 27 czerwca 1990 r. Kierował nią Kroll. Asystował jej każdorazowo pracownik archiwum. Jak zapewniał prof. Holzer, komisja nie miała dostępu do inwentarzy ani akt personalnych pracowników MSW, tajnych współpracowników, materiałów wywiadu oraz kontrwywiadu, a sprawy przeglądała „na chybił trafił”. Można mieć co do tego wątpliwości, gdyż sam Holzer przyznał, że przez przypadek spośród wszystkich teczek znajdujących się w archiwum w ręce wpadła mu akurat dokumentacja dotycząca Władysława Bartoszewskiego106. Wydaje się to iście nadzwyczajnym zbiegiem okoliczności.

Powołanie zespołu archiwistów było jedyną decyzją Komitetu Doradczego, jaka zapisała się w historii. Dała ona początek czarnej legendzie „komisji Michnika” i była przytaczana jako przykład nieuprawnionego dostępu do materiałów SB udzielonego „środowisku »Gazety Wyborczej«”. Krzysztof Wyszkowski jeszcze w połowie 1990 r. przedstawiał obawy, czy komisja nie zdobyła informacji i „haków”, które zostaną użyte w czasie rozgrywek politycznych i wyborów prezydenckich107. Przez lata dywagowano na temat materiałów, które widzieli członkowie komisji. Sugerowano, że krytyczny wobec lustracji artykuł I ty zostaniesz konfidentem oparty był na przykładach losów tajnych współpracowników, które Adam Michnik znalazł w archiwum MSW. Innym razem opowiadano, że to, co Michnik przeczytał w materiałach SB, tak nim wstrząsnęło, że wycofał się z czynnej polityki108. To wszystko plotki, chociaż faktem jest, że nie wiadomo, do jakich materiałów zespół miał dostęp. Andrzej Ajnenkiel tłumaczył: „komisja pracowała łącznie kilkanaście godzin. Zajmowała się zorientowaniem co do sposobu przechowywania i kwalifikowania akt w archiwum MSW [...] Komisja miała do czynienia jedynie z dokumentami znajdującymi się w archiwum, poza aktami operacyjnymi. Nie widziałem żadnych teczek personalnych”109. Zapewnieniom tym przeczyła – być może w wyniku użycia nieprecyzyjnego sformułowania – sama „Gazeta Wyborcza”. Poinformowała ona, że członkowie komisji „przeglądali teczki z aktami obecnych liderów »S« zawierające materiały o ich działalności do grudnia 1988 r.”110. Jakby tego było mało, kontrowersje wzbudzało uczestnictwo w pracach komisji prof. Holzera, który w latach sześćdziesiątych był tajnym współpracownikiem wywiadu.

Obywatelski Klub Parlamentarny dostrzegał nieskuteczność i fasadowość Komitetu Doradczego. Już w marcu 1990 r. senator Andrzej Celiński tłumaczył na posiedzeniu prezydium klubu: „Komitet Doradczy jest instytucją zawieszoną w bardzo śmieszny sposób, koniunkturalny [...] to przejściowa instytucja do likwidacji, a nie do utrwalania”111. Prezydium OKP, przekonane przez Geremka, postulowało w marcu 1990 r. wykreślenie komitetu z projektu ustawy o MSW. Premier jednak nie chciał, a w toku prac ustawodawczych argumentowano, że musi istnieć jakaś instytucja kontrolna. Taką funkcję powinna pełnić specjalna komisja parlamentarna do spraw służb specjalnych, jednak stworzenie ram dla niej przedłużyłoby przyjmowanie pakietu ustaw. Ponieważ wszystkich gonił czas, tę prowizorkę wpisano do ustaw.

Komitet Doradczy nie odegrał więc żadnej roli w procesie transformacji służb. Po pierwsze – stał się zbędny w momencie wprowadzenia reform ustawowych i zwiększenia tempa zmian w resorcie. Po drugie – cierpiał z tych samych przyczyn co inne instytucje i osoby próbujące przeniknąć do MSW, czyli z braku dostępu do informacji.

Problem izolacji MSW trzeba było rozwiązać innymi sposobami. Zgodnie z logiką stopniowego wprowadzania zmian Mazowiecki przeforsował mianowanie dwóch wiceministrów: Janusza Onyszkiewicza w MON i Krzysztofa Kozłowskiego w MSW. Mieli być oni oczami i uszami premiera. Sam Kiszczak wcześniej sugerował takie rozwiązanie, jednak premier był mu niechętny112.

28 lutego 1990 r. na spotkaniu Prezydium OKP jego przewodniczący Bronisław Geremek ponaglał: „Prezydium powinno odbyć dwa posiedzenia. Jedno na temat wojska, drugie podejmujące sprawę MSW [...] należy robić posiedzenie nadzwyczajne”113. Z tego spotkania został wywołany Krzysztof Kozłowski; telefonował premier, pytał go o objęcie stanowiska w MON lub MSW. „On nawet nie wymagał ode mnie żadnych deklaracji – opowiadał później Kozłowski. – Powiedziałem, że się zastanowię, że MON na pewno nie. Na to Mazowiecki: »A MSW? No, pomyśl. Zadzwonię do Ciebie za parę dni«”114.

Kozłowski wrócił na spotkanie Prezydium OKP. „Geremek był kompletnie zmaltretowany, bo od południa przewodniczył. Pochodzę i mówię mu: »No, Bronek, jak postawisz mi wódkę, to obiecuję, że cię pocieszę i wprawię w dobry humor«. On: »Niemożliwe«. Był całkiem spsiały, bo już wtedy rysował się ostry podział w OKP, zaczęło się posądzanie itp. Ja swoje: »Jak mówię, że pocieszę, to pocieszę, tylko tę wódkę postaw. Uśniesz jak niemowlę, zadowolony z życia«. Nie wierzył, ale przystał: »Chodźmy«. Wzięliśmy jeszcze Michnika i poszliśmy do Bronka. Wyciągnął butelkę dobrej brandy, rozlał. Po chwili mówię mu: »Czy dlatego, że ci trochę dokopali, to już uważasz, że spotkało cię nieszczęście? Masz kłopoty tylko z kilkoma facetami w OKP – powinieneś być najszczęśliwszym człowiekiem na świecie«. I opowiadam, co mnie spotkało. »Wiesz – uśmiechnął się – rzeczywiście mnie pocieszyłeś«”115.

Nie jakieś szczególne kompetencje w zakresie służb specjalnych, ale inne względy zadecydowały o wyborze Kozłowskiego na wiceministra. Wcześniej ten wieloletni redaktor „Tygodnika Powszechnego” był typowany na szefa Radiokomitetu116. W marcu objął stanowisko podsekretarza stanu w MSW, w maju został ponadto szefem UOP. Obie funkcje pełnił do lipca 1990 r., kiedy po dymisji Kiszczaka zastąpił go na stanowisku ministra spraw wewnętrznych.

Taka ścieżka awansu była zgodna z planem Mazowieckiego – prawdopodobnie oczekiwał on od początku, że nowo mianowani wiceministrowie docelowo obejmą stanowiska szefów w swoich resortach. Było jasne, że na czele MSW i służb musi stanąć cywil, a nie kolejny funkcjonariusz. Niektórzy politycy solidarnościowi rozważali też opcję podporządkowania służb specjalnych bezpośrednio premierowi. W pewnym sensie była to kontrpropozycja wobec pomysłów, które pojawiały się w samym resorcie – aby nowy Urząd Ochrony Państwa podlegał prezydentowi117.

* * *

Sam Mazowiecki był zwolennikiem budowania możliwie dużego dystansu między służbami a premierem. Dyskutowano o tym na lutowym posiedzeniu rządu, kiedy omawiano status ministra spraw wewnętrznych. Padł wtedy pomysł wydzielenia UOP spod nadzoru MSW, co miałoby zapewne ułatwić zmiany personalne w służbach specjalnych. Pierwszy zwrócił na to uwagę minister Henryk Samsonowicz: „podporządkowanie Urzędu Ochrony Państwo ministrowi spraw wewnętrznych będzie budziło w dalszym ciągu najrozmaitsze kontrowersje i najrozmaitsze opory. Propozycje, które tutaj są wnoszone, to znaczy podporządkowanie tego bądź sejmowi, bądź prezydentowi, uważam za nieuzasadnione. Natomiast czy nie byłoby rzeczą właściwą, żeby Urząd Ochrony Państwa był podległy prezesowi Rady Ministrów?”118. Temat podchwycił Jacek Kuroń, który mimo przywiązania do idei działań ewolucyjnych widział potrzebę bardziej radykalnej zmiany w podejściu do umiejscowienia UOP w strukturach państwa. Argumentował, że wyjęcie UOP spod kurateli ministra byłoby operacją łatwą i niekrępującą późniejszych zmian, w tym scedowania części uprawnień na ministra. Kuroń stwierdził, że w nowej Polsce nie może być miejsca dla superministra, nadzorującego całość operacji specjalnych prowadzonych i przez policję, i przez UOP.

Premier sprzeciwiał się tej koncepcji. Popierali go inni. Minister Tadeusz Syryjczyk widział zagrożenie w wywiadowczej działalności UOP; to „bez sensu, żeby na konto premiera spadały ewentualne kłopoty, które przynosi taka działalność za granicą” – mówił. Przy swoim zdaniu trwał minister Kuroń: „pytanie brzmi, czy rzeczywiście jest tak, że jak w związku z tym wpada gdzieś szpieg, premier odpowiada bardziej, niż gdyby nie był [bezpośrednio] odpowiedzialny [za służby]”119. Jednak Mazowiecki był stanowczy. Nie chciał być łączony z ewentualnymi skandalami związanymi z działalnością służb specjalnych. Nie chciał także brać na siebie ciężaru ich nadzorowania i obawiał się możliwych prowokacji.

Przedstawiciele MSW chętnie powoływali się na stanowisko premiera w tej kwestii. Podczas dyskusji prowadzonej w Komisji Praworządności i Praw Człowieka Senatu ktoś zaproponował, by wzorem innych państw podporządkować UOP prezesowi Rady Ministrów. Generał Zbigniew Pudysz wyjaśniał, że zastanawiano się nad takim rozwiązaniem, lecz Mazowiecki nie jest jego zwolennikiem120. Opinia premiera była rozstrzygająca. Krzysztof Kozłowski podkreślał na zebraniu Prezydium OKP: „Premier powiedział, że nie chce wziąć zwierzchnictwa Urzędu Ochrony Państwa, ponieważ oświadczył wprost, że nie będzie ponosił konsekwencji politycznych wpadek tego urzędu. Stanowisko to jest bardzo wyraźne i proszę o zrozumienie tego”121. Powtarzał to także szeregowym posłom i senatorom z OKP na spotkaniu plenarnym: „po prostu premier sobie nie życzy, żeby podlegały jemu. [...] Niech przysparzają [kłopotów] ministrowi spraw wewnętrznych, nie premierowi”122. Niektórzy członkowie OKP mieli jednak zdanie odmienne. Kierownictwo klubu obawiało się wręcz, że jeżeli część posłów OKP wniosłaby taką poprawkę, przeszłaby ona przy wsparciu posłów PZPR, liczących na to, że grzechy służb będą podkopywały pozycję premiera123. Ostatecznie decyzja Mazowieckiego została uszanowana.

Niezależnie od trafności jego ocen przyjęta przez premiera filozofia sprawiła, że zaczął być on postrzegany przez wielu jako główny hamulcowy przemian w MSW i SB. 15 lutego 1990 r. odbyło się spotkanie delegacji rządu (z Mazowieckim na czele) i Krajowej Komisji Wykonawczej NSZZ „Solidarność” (z Wałęsą). Jednym z najważniejszych punktów obrad było przyśpieszenie przemian politycznych, w szczególności zaś rozwiązanie Służby Bezpieczeństwa. Bogdan Borusewicz, członek KKW, tłumaczył, że zarówno politycy, jak i zwykli obywatele widzą w SB zagrożenie: „My się tych służb boimy, nawet takich, jakie są teraz”. „Wy się boicie SB – odpowiadał premier. – A rząd w wielu przypadkach odczuwa niedostateczną gotowość sił porządkowych do szybkiego reagowania”124. Tłumaczył, jakie kroki przedsięwziął do tej pory: wniósł pod obrady sejmu pakiet ustaw i powołał parlamentarny nadzór nad MSW w postaci Komitetu Doradczego. Zapewniał, że do resortów siłowych wprowadzi wiceministrów z „Solidarności”. Te ruchy do pewnego stopnia rozładowały napiętą sytuację. Wszyscy oczekiwali na obiecane zmiany, szczególnie na mianowanie nowych wiceministrów i uchwalenie pakietu ustaw.

* * *

Sejm uchwalił pakiet ustaw policyjnych na początku kwietnia 1990 r. Mazowiecki przybył na to posiedzenie, aby podkreślić wagę głosowania. Pod koniec miesiąca ustawami miał się zająć senat. Dzięki temu premier mógł w kwietniu stanąć przed Krajowym Zjazdem Delegatów „Solidarności” i zapewnić, że rozpoczął konsekwentne przekształcanie struktur państwa w celu zapewnienia stabilność kraju i bezpieczeństwa obywateli125.

W oczekiwaniu na zmiany obóz solidarnościowy urządzał akcje pokazowe. Na początku kwietnia Lech Wałęsa spotkał się z wiceministrem Kozłowskim. „Wziął pan na siebie wielki ciężar przekształcenia fundamentu systemu, z którym polskie społeczeństwo się nie zgadzało – mówił z troską przewodniczący związku – trzeba przekształcić go tak, by był akceptowalny. By te służby znalazły należne im miejsce w społeczeństwie”. „Sam tego nie zrobię – odpowiadał Kozłowski – bez pomocy »Solidarności«, pana i Kościoła [...] Proszę o pomoc. Pokazujcie ludzi – nie »do ostrzału« – to jest mało ważne – ale nową kadrę. Muszą być tacy, jakich potrzebujemy. Wśród 80 tysięcy ludzi – sprawni, uczciwi policjanci”126.

To był jeden z głównych problemów zaprzątających uwagę Kozłowskiego. Jak wyrzucić starych funkcjonariuszy? Jak się dowiedzieć, czy nowi mający tamtych zastąpić będą lojalni? Skąd w ogóle wziąć nowych?

93 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 57.

94 Ibidem, k. 66.

95 Ibidem, k. 73.

96 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 409.

97 AKPRM, Gabinet premiera Tadeusza Mazowieckiego, 16/4, Pismo wicepremiera Kiszczaka do premiera Mazowieckiego w sprawie powołania Politycznego Komitetu Doradczego, 19 IX 1989 r., k. 14–16.

98 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 29 XI 1989 r., k. 33.

99 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 11 XII 1989 r., k. 68, 80–81.

100 W. Bereś, K. Burnetko, Gliniarz z „Tygodnika”..., s. 32. Nie umknęło to uwadze posłów i senatorów z OKP. Dzień później w ich imieniu przemawiał w sejmie Jan Rokita, który tłumaczył, że powołanie komitetu jest politycznym błędem (BS, Sprawozdanie stenograficzne z 25. posiedzenia Sejmu RP, 9 II 1990 r., s. 33).

101 AIPN, 1585/16296/DVD, Szyfrogram MSW do szefów WUSW, 9 II 1990 r., k. 7–8.

102 Informacja PAP, „Inauguracyjne posiedzenie Komitetu Doradczego MSW”, 8 II 1990.

103 Informacja PAP, „Przed utworzeniem policji i Urzędu Ochrony Państwa”, 22 II 1990.

104 Informacja PAP, „Posiedzenie Politycznego Komitetu Doradczego Ministra Spraw Wewnętrznych”, 20 III 1990; AIPN, 1585/16529/DVD, Komunikat z posiedzenia Politycznego Komitetu Doradczego MSW, 20 III 1990 r., k. 72.

105 AIPN, 01302/1/DVD, Wnioski Komisji ds. Zbiorów Archiwalnych MSW, 12 IV 1990 r., k. 73.

106 J. Holzer, Historyk w trybach historii. Wspomnienia, Kraków 2013, s. 261–263.

107 K. Wyszkowski, Po znajomości, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 29.

108 J. Rzekanowski, Dzika lustracja trwa, „Trybuna”, 4 X 1999.

109 A. Gargas, P. Jakucki, Zanik pamięci Milczanowskiego, „Gazeta Polska”, 18 XI 1993.

110 J. Jachowicz, Zeszli do piwnic MSW, „Gazeta Wyborcza”, 13–16 IV 1990.

111 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 21.

112 W. Bereś, K. Burnetko, Gliniarz z „Tygodnika”..., s. 278.

113 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 9.

114 W. Bereś, K. Burnetko, Gliniarz z „Tygodnika”..., s. 25–26.

115 Ibidem, s. 27–28.

116 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 93, List Rakowskiego do Tadeusza Mazowieckiego, 18 IX 1989 r.

117 AIPN, 0811/18, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 12 I 1990 r., k. 22.

118 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 30.

119 Ibidem, k. 90–91.

120 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 7 II 1990 r., k. 156.

121 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 18.

122 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 28 III 1990 r., k. 63.

123 Ibidem, k. 85.

124 Informacja PAP, „Spotkanie rząd – »Solidarność«”, 15 II 1990.

125 Informacja PAP, „Przemówienie Tadeusza Mazowieckiego na zjeździe »Solidarności«”, 19 II 1990.

126 Informacja PAP, „Spotkanie Lech Wałęsa – Krzysztof Kozłowski”, 11 IV 1990.

związki zawodowe i kontakty z nową elitą

A co mamy z tymi ludźmi robić? Wieszać, panie premierze? (Czesław Kiszczak do Tadeusza Mazowieckiego 11 grudnia 1989 r.)

Resort został odpolityczniony i odpartyjniony (Czesław Kiszczak na posiedzeniu Komitetu Obrony Kraju w lutym 1990 r.)

Reform domagały się nie tylko OKP i NSZZ „Solidarność”, ale także część funkcjonariuszy. Pod koniec 1989 r. milicjanci zaczęli oddolnie organizować związki zawodowe. Kierownictwo MSW było zaniepokojone. Jak dowodził gen. Zenon Trzciński, komendant główny MO: „jest to ruch głównie młodych oficerów, którzy upatrują w ruchu ułatwienie w obejmowaniu wyższych stanowisk w służbie. Ruch ma powiązania na zewnątrz [z politykami solidarnościowymi – T.K.]”127. Postępujące przemiany oraz brak stanowczego oporu ze strony kierownictwa pozwoliły wielu funkcjonariuszom na przekroczenie bariery strachu i zaangażowanie się w te inicjatywy128. Wszyscy mieli jednak przed oczami wydarzenia z początku lat osiemdziesiątych; powszechne były obawy, że związkowcy, jak kiedyś ich starsi koledzy, zostaną zwolnieni „ze względu na dobro służby”129. Tak się nie stało – kierownictwo resortu nie miało możliwości przeciwdziałania130.

Najwcześniej z inicjatywą stworzenia związku zawodowego wystąpili funkcjonariusze z MUSW w Piekarach Śląskich. 7 września 1989 r. wystosowali list otwarty do premiera Mazowieckiego; odnosili się do pogarszających się warunków pracy oraz ataków ze strony mediów i społeczeństwa. Jednym z ich liderów był kpt. Roman Hula, który w następnych miesiącach zrobił błyskawiczną karierę131. Na początku października 1989 r. do premiera napisało 37 funkcjonariuszy z RUSW w Lublińcu na Śląsku. 12 grudnia 1989 r. ta grupa ogłosiła się Wojewódzkim Komitetem Założycielskim NSZZ Funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej.

Na tej fali powstawały także inne regionalne organizacje założycielskie, najsilniejsze w województwie elbląskim i gdańskim. 27 października 1989 r. w RUSW w Malborku zawiązała się grupa, która przekształciła się później w Tymczasową Grupę Inicjatywną Funkcjonariuszy MO woj. elbląskiego. Jej członkowie powołali związek zawodowy, żeby przyśpieszyć zmiany personalne w kierownictwie swoich garnizonów. Zorganizowali się i wysyłali teleksy do kolegów z innych jednostek. W ciągu kilku dni apel o powoływanie związku i rozpoczęcie walki o zmiany w służbie podpisało 436 funkcjonariuszy rejonowych urzędów spraw wewnętrznych w Elblągu, Braniewie, Nowym Dworze Gdańskim i Malborku132. Z kolei 16 listopada 1989 r. w Gdańsku w czasie otwartego zebrania POP PZPR w III Komisariacie MO wyłoniła się pięcioosobowa grupa inicjatywna, która sformułowała postulaty m.in. odpolitycznienia organów MO, separacji MO i SB oraz weryfikacji funkcjonariuszy. Z grupy tej wyłonił się Gdański Komitet Założycielski NSZZ MO. 15 grudnia 1989 r. w Gdańsku na spotkaniu grup inicjatywnych z WUSW w Elblągu, Olsztynie i Szczecinie oraz RUSW w Bydgoszczy, Koszalinie, Tarnowie, Słupsku, Gorzowie Wielkopolskim i Nowym Sączu utworzono Komisję Koordynacyjną Komitetów Założycielskich, Grup Inicjatywnych NSZZ MO w Gdańsku133.

Kierownictwo MSW szczególnie obawiało się inicjatywy stołecznej, animowanej przez st. sierż. rez. Jana Jabłońskiego. 17 grudnia 1989 r. na zorganizowanym przez niego w Ursusie spotkaniu powołano Ogólnopolski Komitet Założycielski NSZZ Funkcjonariuszy MO. Jabłoński, usunięty ze służby w 1981 r., od dłuższego czasu szukał sojuszników, skłonnych pomóc w reaktywacji związków zawodowych. Jesienią 1989 r. kilka gazet, m.in. „Gazeta Wyborcza”, wydrukowało jego listy otwarte, w których nawoływał funkcjonariuszy MSW do samoorganizacji oraz informowania o patologiach wewnątrz służb mundurowych: „Apeluję do Was we własnym imieniu, bo w dalszym ciągu jesteście wykorzystywani, świadomie bądź nieświadomie, przeciw społeczeństwu, natomiast społeczeństwo przez pewnych ludzi było nastawione przeciw Wam”134.

Resort próbował deprecjonować inicjatorów milicyjnych związków, rzecznik prasowy Wojciech Garstka tłumaczył, że większość związkowców nie jest już czynnymi funkcjonariuszami. Jabłoński odpowiadał, że tylko oni nie boją się podejmować takich działań, bo mają już zapewnione dochody z emerytur i rent135. Wśród starej kadry kierowniczej krążyły podejrzenia, że milicyjny ruch związkowy jest animowany przez solidarnościową opozycję, żeby „resort spraw wewnętrznych jak najszybciej rozbić”136.

Pułkownik Leszek Lamparski, szef Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania MSW, informował w grudniu funkcjonariuszy, że grupy związkowe, korzystające z różnych nazw, powstały już niemal we wszystkich województwach. Przestrzegał jednocześnie, że niektóre z nich „usiłują przenosić swoją działalność poza obszary własnego województwa lub nawet tworzyć przedstawicielstwa regionalne, aby tą drogą narzucać innym swoje poglądy”. Ostrzegano przed Jabłońskim, liderem związku przypisującego „sobie prawo do występowania w imieniu wszystkich funkcjonariuszy w kraju oraz narzucającego im własną koncepcję programu działań związku zawodowego i jego struktur”137. Ministerstwo chciało uprzedzić bieg wydarzeń i zorganizować związek według swojego planu, jednak okazało się, że nie ma żadnej możliwości sterowania tym spontanicznym i oddolnym procesem. W styczniu 1990 r. związkowcy powołali do życia Krajową Komisję Koordynacyjną NSZZ Funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. Na jej czele stanął kpt. Roman Hula (MUSW w Piekarach Śląskich), jego trzema zastępcami zostali kpt. Ryszard Bernacki (WUSW w Gdańsku), st. kpr. Kazimierz Jania (WUSW w Elblągu) oraz st. sierż. Jan Jabłoński.

Kiszczak pod koniec stycznia 1990 r. przyjął te fakty do wiadomości i oświadczył: „uznaje się KKK NSZZ FMO jako jedyną reprezentację interesów funkcjonariuszy Milicji [...] [również] uznano, że podejmowane w przeszłości działania utrudniające i dezinformujące wobec niektórych założycieli NSZZ FMO były niezgodne z intencjami i poleceniami kierownictwa resortu spraw wewnętrznych”. W czasie oficjalnego spotkania kierownictwo MSW oraz związkowcy uzgodnili procedury dotyczące przyznania podwyżek, uznali potrzebę dalszej współpracy i wyrazili zatroskanie wzrostem przestępczości. Znakiem nowych czasów była zgoda na ponowne przyjęcie do służby funkcjonariuszy zwolnionych za przekonania polityczne lub działalność związkową. Wnioski takich osób miały być rozpatrywane przez komisje pracujące z udziałem związkowców138. Związkowcy mieli także wchodzić w skład komisji do spraw organizacyjno-kadrowych, które zajmowały się reorganizacją jednostek oraz przeniesieniami funkcjonariuszy139.

Związki zawodowe na tym nie poprzestały. Na początku lutego Prezydium KKK wymogło na ministerstwie wstrzymanie decyzji personalnych w sprawach obsady stanowisk szefów wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych, kierowników jednostek organizacyjnych MSW, komendanta Akademii Spraw Wewnętrznych i pozostałych szkół – aż do czasu wejścia w życie nowego pakietu ustaw o MSW, policji i UOP. Jedynym dopuszczalnym wyjątkiem były odejścia na emeryturę bądź rentę, na własną prośbę oraz w trybie kary dyscyplinarnej140. Później związkowcy dodali jeszcze żądanie zniwelowania różnic finansowych – okazało się bowiem, że funkcjonariusze SB po przeniesieniu zarabiają więcej niż ich koledzy, którzy wykonują te same obowiązki141.

Trzeba zaznaczyć, że KKK NSZZ FMO była mniej radykalna w swoich żądaniach niż terenowe organizacje zrzeszające milicjantów, które od stycznia wywierały coraz większą presję na przełożonych. Regularnie powtarzały się hasła podwyżki i weryfikacji kadr142. To był najczęściej zgłaszany postulat – wymiany kadr kierowniczych, ich odmłodzenia, usunięcia politycznych nominatów i oficerów skompromitowanych. Na przykład pod koniec stycznia 1990 r. milicjanci z garnizonu wałbrzyskiego rozpoczęli protest polegający na oflagowaniu budynków i radiowozów. 14 lutego 1990 r. pod okiem kamer lokalnej telewizji pod siedzibę WUSW w Wałbrzychu podjechała kolumna siedmiu, ośmiu radiowozów na sygnałach. Wyszli z nich funkcjonariusze i odczytali żądanie ustąpienia szefa WUSW oraz jego zastępcy do spraw SB143.

Związkowcy domagali się też natychmiastowej dymisji Czesława Kiszczaka. Co istotne, milicjanci wyraźnie dystansowali się od SB, podkreślali, że wiele patologii wiąże się z kadrowymi przesunięciami esbeków do MO. Oferowali parlamentarzystom z OKP pomoc w opracowaniu programu reform. Swoje pomysły przedstawili posłowi Jerzemu Zimowskiemu i senatorowi Mieczysławowi Ustasiakowi. Prosili, aby w czasie dyskusji parlamentarnych nie pogarszać społecznej opinii o organach ścigania144.

Protest wałbrzyskich milicjantów okazał się skuteczny. 16 lutego 1990 r. przyjechał do nich szef Służby Kadr, Szkolenia Zawodowego i Wychowania MSW płk Leszek Lamparski, który przyjął rezygnację szefa WUSW i jego zastępcy. Akcja protestacyjna została zakończona145.

Członkowie Komitetu Założycielskiego NSZZ FMO w Słupsku zażądali odwołania szefa WUSW i jego zastępców, argumentując, że utracili oni zaufanie garnizonu146. Milicjantów poparła lokalna „Solidarność”147. Ostatecznie na początku marca 1990 r. płk Antoni Kurach udał się na wymuszoną emeryturę148. Nie zakończyło to jednak niepokojów w garnizonie – milicyjni związkowcy naciskali na dalsze zmiany, nadal wspierani przez „Solidarność”149. W lutym 1990 r. członkowie Komitetu Założycielskiego NSZZ MO WUSW i Wojewódzkiej Komisji Koordynacyjnej NSZZ MO województwa toruńskiego zwrócili się do ministra spraw wewnętrznych o odwołanie szefa WUSW i jego zastępców, którym zarzucano „utratę wiarygodności w obliczu dokonujących się zmian politycznych, błędną politykę kadrową oraz autokratyczny stosunek do podwładnych”150.

Pod koniec lutego 1990 r. związkowa grupa inicjatywna z garnizonu skierniewickiego wystąpiła do kierownictwa resortu z żądaniem usunięcia z funkcji szefa WUSW płk. Aleksandra Gradeckiego oraz jego trzech zastępców151, przedstawiła też swoich kandydatów na te stanowiska152. W Przemyślu Tymczasowy Zarząd Wojewódzki NSZZ FMO zwrócił się do szefa WUSW o odwołanie siedmiu naczelników wydziałów, którzy nie dają rękojmi należytego wykonywania obowiązków. Żeby wymusić spełnienie tego żądania, ogłoszono protest153. Lokalny Zarząd Regionu NSZZ „Solidarność” zapowiedział, że wyciągnięcie konsekwencji wobec protestujących potraktuje jak atak na cały związek, zwrócił się też do kilku zakładów pracy o podjęcie strajku solidarnościowego z milicjantami154. W Chełmie milicyjni związkowcy naciskali na szefa WUSW płk. Henryka Kamińskiego, aż ten postanowił przejść na emeryturę. Związkowcy byli usatysfakcjonowani, jednak zaraz potem zażądali także dymisji zastępcy szefa WUSW do spraw administracyjno-gospodarczych155. Te działania miały na celu usunięcie nielubianych i skompromitowanych przełożonych, a także, jak można podejrzewać, wyrównanie osobistych rachunków – oraz wygenerowanie wakatów do obsadzenia.

Milicjanci starali się zmienić niski poziom zaufania społecznego, kreując się na zwolenników reform. Na przykład funkcjonariusze WUSW w Piotrkowie Trybunalskim ogłosili odezwę, w której prezentowali się jako profesjonalna służba, działająca zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, i jednocześnie podkreślali, że „nie brak im zrozumienia i lojalności wobec zachodzących w kraju przemian społeczno-politycznych”156. Na pewno nie brakowało świadomości, że uzyskanie politycznej i społecznej akceptacji zależy od zgody środowiska milicyjnego i esbeckiego na wymianę kadr oraz od zatrzymania transferu funkcjonariuszy SB do milicji. Komitet Założycielski NSZZ FMO w Szkole MO w Słupsku zaraz na początku 1990 r. zażądał wstrzymania „restrukturyzacji” polegającej na przesuwania etatów esbeckich do milicji: „koncepcja restrukturyzacji w tym kształcie wywołuje domniemanie, iż kosztem funkcjonariuszy MO zabezpieczy się etaty i miejsca pracy dla redukowanych kadr SB”157.

Prezydium Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego NSZZ FMO w Gdańsku zgłosiło wotum nieufności wobec gen. Zbigniewa Pudysza i płk. Jerzego Karpacza. Zwracało się też po raz kolejny o „wstrzymanie procesów decyzyjnych w MSW związanych z przesunięciami kadrowymi funkcjonariuszy SB i Inspektoratu Ochrony Funkcjonariuszy do pionu MO”158. W czasie spotkania posła Janusza Onyszkiewicza i senatora Jana Musiała z milicjantami i funkcjonariuszami SB powracał temat przeglądu personalnego i oczyszczenia służb mundurowych. Związkowcy pytali, czy planowana jest prawdziwa weryfikacja, czy tylko „mistyfikacja”. Parlamentarzyści OKP tłumaczyli, że milicja i SB muszą się zmienić, aby zyskać akceptację społeczną, a do tego weryfikacja jest konieczna. Onyszkiewicz jednak podkreślał, że „jest zdecydowanym wrogiem wpychania wszystkich do jednego worka”159. To oświadczenie wychodziło naprzeciw obawom funkcjonariuszy o automatyczne podejmowanie decyzji o zwolnieniach.

Zrozumienie dla nieuchronności tego procesu było dość powszechne, lękano się raczej, że będzie on przeprowadzany w duchu nieprzemyślanej zemsty. Spora część funkcjonariuszy uważała, że MSW powinno być poddane jakiejś procedurze oczyszczającej. Wojewódzki Komitet Założycielski NSZZ FMO w Elblągu w jednym z oświadczeń domagał się przyśpieszenia prac komisji Rokity (oczekiwano, że wskaże ona bezprawne działania i skompromitowanych funkcjonariuszy) oraz uniknięcia automatyzmu przy weryfikacji (chciano, by nie była ona scentralizowana, by liczyły się indywidualne winy i zasługi)160. Funkcjonariusze łódzkiej SB skierowali na ręce marszałków sejmu i senatu list z ostrzeżeniem przed atakami z trybuny sejmowej na mundurowych, a jednocześnie domagali się imiennego wskazywania esbeków, którzy łamali prawo i przekraczali uprawnienia161.

Od wyborów czerwcowych, a szczególnie od momentu utworzenia rządu Mazowieckiego coraz głośniej mówiono o konieczności odpartyjnienia „imperium MSW”. Ostatecznym ciosem w resortowe organizacje partyjne była jednak dopiero decyzja o rozwiązaniu PZPR. W oficjalnym piśmie z lutego 1990 r. poinformowano wszystkich funkcjonariuszy, że komitety zakładowe PZPR przestają istnieć i od tej pory prowadzenie jakiejkolwiek działalności politycznej w jednostkach MSW jest zabronione. Członkostwo w ugrupowaniach politycznych „pozostaje osobistą sprawą każdego funkcjonariusza”. A „ponieważ Urząd Rady Ministrów zalecił podległym mu urzędom centralnym i terenowym używanie formy »pan« i »pani« we wzajemnych stosunkach, jak i w stosunkach z interesantami, zaleca się także przyjęcie wyżej wymienionych form w jednostkach organizacyjnych resortu”162.

W MSW nie trzeba było nikomu tłumaczyć, że idzie nowe – milicjanci i esbecy wiedzieli, że ich zawodowe być albo nie być nie zależy już od PZPR. I tak jak kiedyś wielu stawiało na współpracę z komitetem partyjnym, tak teraz liczne grono zaczęło szukać kontaktów z „Solidarnością”, komitetami obywatelskimi oraz OKP.

Istotna była nić porozumienia między solidarnościowymi politykami a związkowcami z MO. Funkcjonariuszom zależało szczególnie na kontaktach z lokalnymi działaczami oraz posłami i senatorami z OKP. Ale odbywały się spotkania nawet z działaczami skrajnie antykomunistycznej Konfederacji Polski Niepodległej163. Na początku lutego 1990 r. z przedstawicielami KKK NSZZ FMO spotkał się Lech Wałęsa, wyraził poparcie dla ich działalności oraz zmian w MSW164. Później rozmawiał także z szefem WUSW w Gdańsku płk. Januszem Wydrą – naciskał na usprawnienie pracy organów bezpieczeństwa165.

Wspomniano tu już wcześniej o wizytach posła Zimowskiego i senatora Ustasiaka u milicjantów protestujących w Wałbrzychu166 czy też posła Onyszkiewicza i senatora Musiała u funkcjonariuszy w Gdańsku167. Jednak podobnych spotkań lokalnych, konsultacji i zapewnień o wzajemnym wsparciu – milicjantów dla reform, polityków dla odzyskania zaufania społecznego przez mundurowych – było wiele. Jeszcze pod koniec 1989 r. poseł OKP Jarosław Kapsa odwiedził kierownictwo częstochowskiego WUSW, żeby ustalić zasady wzajemnego funkcjonowania m.in. w związku z komisją Rokity. Poseł zapewnił, że OKP nie będzie podejmował działań utrudniających pracę funkcjonariuszy, ale też apelował o wzmożoną walkę z przestępczością gospodarczą, w tym ze spółkami nomenklaturowymi168. W połowie stycznia 1990 r. w Urzędzie Miejskim w Toruniu 70-osobowa grupa milicjantów spotkała się z posłami OKP Janem Wyrowińskim i Krzysztofem Żabińskim, wiceprzewodniczącym toruńskiego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” Jackiem Stankiewiczem oraz Michałem Wojtczakiem reprezentującym NSZZ „Solidarność”. Rozmawiano o stanie bezpieczeństwa publicznego oraz nadchodzących zmianach w MSW. Milicjanci podkreślali konieczność szybkiej reformy, w tym zmian na stanowiskach kierowniczych, wzmocnienia milicyjnych związków zawodowych, przyznania podwyżek czy doposażenia funkcjonariuszy w sprzęt i samochody. Posłowie OKP zapewniali, że zmiany są dla organów ścigania koniecznym warunkiem odzyskania poparcia społecznego. Jednym z elementów reformy miało być rozliczenie przestępczej działalności SB – szczególnie porwań dokonywanych przez „nieznanych sprawców” w latach osiemdziesiątych169.

Na początku lutego poseł OKP Leonard Szymański spotkał się z funkcjonariuszami z garnizonu poznańskiego. Pretekstem było spacyfikowanie przez milicję demonstracji Solidarności Walczącej. Poseł tłumaczył, że niechęć społeczna wynika z „wykorzystywania MO dla ochrony politycznych celów b. PZPR”, mówił też o własnych doświadczeniach i nękaniu go przez SB. Jednocześnie poparł racje milicjantów i obiecał, że będzie się starał ich publicznie bronić. Zapewniał, że jako członek Rady Społecznej przy prymasie wielokrotnie podkreślał rozwagę działań MO i SB w Poznaniu w latach osiemdziesiątych170. W kwietniu KZ NSZZ FMO zorganizował zebranie z senatorami, przedstawicielami lokalnego Komitetu Obywatelskiego, Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” i Solidarności Walczącej. Senator Ryszard Ganowicz mówił o tym, że milicja ma szansę odkleić łatkę „ubeków” i zdobyć zaufanie społeczne171. Później w Poznaniu powstała społeczna rada do spraw policji, w skład której wchodzili mundurowi związkowcy oraz działacze Komitetu Obywatelskiego i „Solidarności”; miała ona m.in. opiniować zmiany kadrowe172. Radę społeczną (z udziałem Piotra Baumgarta z rolniczej „Solidarności”) powołano również przy szefie WUSW w Szczecinie173.

We Wrocławiu w lutym 1990 r. na spotkanie przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej z szefem WUSW poświęcone sprawom bezpieczeństwa zaproszono m.in. senatora OKP Karola Modzelewskiego oraz szefa biura interwencji wrocławskiego Komitetu Obywatelskiego174. Modzelewski wyraził zainteresowanie kolejnymi konsultacjami – i rzeczywiście w marcu z inicjatywy funkcjonariuszy SB odbyło się zebranie z udziałem jego oraz posłanki OKP Barbary Labudy. Kilkugodzinna dyskusja miała informacyjny charakter, politycy zapoznali się z opinią funkcjonariuszy SB175. Milicyjny związek oraz lokalny Komitet Obywatelski zorganizowały też spotkanie działaczy „Solidarności” z zastępcą szefa WUSW do spraw MO. Głosy z sali, na której obecnych było około 150 osób, dotyczyły m.in. rozliczeń i przekształceń w resorcie, ale przede wszystkim narastającej fali przestępczości176. W Katowicach natomiast senator Leszek Piotrowski i poseł Piotr Polmański wspólnie z funkcjonariuszami WUSW dyskutowali o kierunkach zmian w prawie, organizacji policji oraz UOP, a także o weryfikacji177.

Na początku lutego 1990 r. milicjantów i esbeków z województwa łomżyńskiego odwiedził senator OKP Lech Kozioł, poinformował ich o planowanych reformach, głównie odpolitycznienia i oddzielenia policji kryminalnej od służb specjalnych. Jak podano w komunikacie ze spotkania, senator dodał, iż „do sejmu i senatu docierają głosy funkcjonariuszy milicji sprzeciwiające się mianowaniu funkcjonariuszy SB na kierownicze stanowiska w MO, co może mieć znaczenie przy uchwalaniu aktów prawnych. Nawiązał do trwającej kampanii rozliczającej resort i stwierdził, że ma ona charakter odreagowania i musi się skończyć dla wspólnego dobra”178. Pułkownik Jan Strychalski, szef WUSW w Bydgoszczy, rozmawiał z przewodniczącym regionalnej „Solidarności” Janem Rulewskim o tym, jak przeciwdziałać przestępczości i odzyskać poparcie społeczne. Strychalski zapewniał o życzliwości wobec milicyjnych związków zawodowych179. Ludzie z bydgoskiego Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” spotykali się z przedstawicielami Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego NSZZ FMO. Milicjanci apelowali o zakończenie prac nad ustawami oraz o przyśpieszenie wymiany kadr w MSW180.

W lutym w siedzibie zarządu małopolskiej „Solidarności” na spotkaniu z funkcjonariuszami WUSW Jan Rokita referował założenia ustaw policyjnych181. Parę tygodni później WUSW w Krakowie zawarł z lokalnym Komitetem Obywatelskim porozumienie, na mocy którego miano wprowadzić społeczny nadzór nad komisariatami i posterunkami oraz bierną obserwację akcji MO. Skutkiem kontroli miały być także wnioski personalne182. Było to posunięcie taktyczne związane z tym, że krakowski związek milicyjny postulował rezygnację z płk. Bogusława Strzeleckiego jako szefa WUSW183.

Na najwyższym szczeblu związkowcy rozmawiali z wiceministrem Kozłowskim, który pokładał w NSZZ FMO duże nadzieje. Uważał go za jedną z niewielu sił – jeżeli nie jedyną – która jest w stanie wspomóc transformację MSW od wewnątrz; związkowcy mogli typować na kierownicze stanowiska kandydatów popieranych przez załogi, służyć praktyczną radą, wskazywać wady i zalety wprowadzanych reform. Pierwsze spotkanie z przedstawicielami krajowego kierownictwa związku rozpoczęło się 22 marca 1990 r. od wystąpienia wiceministra, które „zawierało jednoznaczną ofertę współdziałania kierownictwa resortu ze związkami zawodowymi w tworzeniu kształtu policji”184. Wszystkie te spotkania i konsultacje składały się na proces włączania „Solidarności” w transformację MSW.

Na początku kwietnia w budynku sejmu grupa warszawskich posłów OKP wspólnie z wiceministrem Kozłowskim przesłuchiwała kandydata na szefa Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych przedstawionego przez milicyjny związek. Wcześniej podobną procedurę przeszedł kandydat MSW185. Nominację uzyskał kandydat popierany przez związek. W celu usankcjonowania takiej procedury powołano do życia komisję społeczną – złożoną z jednego senatora, pięciu posłów, jednego przedstawiciela KKW NSZZ „Solidarność” oraz dwóch przedstawicieli KKK NSZZ FMO – z komendantem głównym policji płk. Leszkiem Lamparskim na czele. Przy udziale komisji powołano w czerwcu 1990 r. nowych komendantów wojewódzkich policji186. Kozłowski tłumaczył, że prosił o opinię posłów, senatorów i związki zawodowe, a nie partie polityczne jako takie. Ze starej kadry zostało tylko dwóch komendantów – gen. Marek Ochocki w Łodzi i płk Edward Ceglarski w Tarnowie187.

Współpraca OKP z milicyjnymi związkami miała przynieść obopólne korzyści. Politycy chcieli wprowadzić daleko idące zmiany personalne, związkowcy zaś gotowi byli stać się forpocztą tych reform. Zastępca szefa RUSW do spraw MO w Piekarach Śląskich Roman Hula był najbardziej znanym przykładem takiego awansu. W styczniu 1990 r. stanął na czele ogólnopolskiego Związku Zawodowego FMO, w czerwcu 1990 r. został komendantem wojewódzkim w Katowicach, a rok później komendantem głównym policji188.

Milicjanci manifestacyjnie brali udział w uroczystościach religijnych. W styczniu 1990 r. w kościele św. Jerzego w Kętrzynie odbyła się msza z udziałem grupy założycielskiej milicyjnych związków zawodowych, żołnierzy WOP oraz weteranów AK189. W lutym bp Kazimierz Majdański odprawił w Szczecinie mszę w intencji milicji, o którą prosili przedstawiciele Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego NSZZ FMO190. W kwietniu na placu przed kościołem św. Brygidy w Gdańsku odbyła się kolejna msza w tej intencji z udziałem polityków, związkowców i funkcjonariuszy. Po niej przedstawiciele milicjantów przeprosili za krzywdy i upokorzenia, których społeczeństwo doznało z ich strony w ostatnich dziesięcioleciach191. We Wrocławiu szef WUSW gen. Janusz Sereda złożył wizytę kard. Henrykowi Gulbinowiczowi192.

W okresie przełomu nie powstał związek zawodowy w Służbie Bezpieczeństwa, ale to nie znaczy, że w poszczególnych wojewódzkich urzędach spraw wewnętrznych nie próbowano go utworzyć. 13 lutego 1990 r. do organizowania się wezwali esbecy z Elbląga. Gdyby ówczesne apele sprowadzić do jednego cytatu, który by oddawał poglądy funkcjonariuszy na przyszłość SB, byłby to następujący passus: „Nie bronimy skompromitowanej struktury SB, ale bronimy ludzi młodych, wykształconych i uczciwych, którzy chcą pracować dla dobra ojczyzny i narodu, niezależnie od koniunktury politycznej [...] Dopilnujemy, by proces oczyszczenia w naszych jednostkach prowadzony był konsekwentnie, uczciwie i do końca. Nie dajmy się wykorzystać do prowokacyjnych działań przez osoby walczące obecnie o zachowanie swych stanowisk i przywilejów w resorcie”193.

Do elbląskiego apelu dołączyli funkcjonariusze z Suwałk194, Ciechanowa195, Legnicy196, Konina197, Bielska-Białej198, Krosna199, Zamościa200, Piotrkowa Trybunalskiego201, Krakowa202 i Radomia. Ich koledzy z Tarnobrzega wzywali do „pełnej konsolidacji szeregów funkcjonariuszy SB w kraju w obliczu narastającego zagrożenia” oraz do wyeliminowania ludzi skompromitowanych203. Pomysł powołania ogólnopolskiej reprezentacji, która broniłaby funkcjonariuszy SB, poparli także przedstawiciele WUSW z Chełma: „Najbardziej bulwersujący jest fakt, że obarcza się nas odpowiedzialnością za stan wojenny, za niepraworządne działania, kiedy w rzeczywistości, podobnie jak pozostałe służby MSW, zobowiązani byliśmy do wykonawstwa poleceń kierownictwa resortu, które teraz pozostawia nas samych sobie. Podejmowane obecnie działania dyskryminujące nas nie znajdują uzasadnienia w ciągle podkreślanej idei państwa demokratycznego i praworządnego”204.

Ludzie zrzeszeni w Tymczasowej Radzie Funkcjonariuszy SB WUSW w Chełmie opowiadali się za reformami, deklarowali chęć włączenia się w „przeobrażenie postulowane przez OKP i reformatorską grupę pracowników MSW”, zapewniali, że „wielu funkcjonariuszy od dawna oczekiwało na reformy MSW, a przede wszystkim na oczyszczenie szeregów SB i MO z ludzi politycznie i moralnie skompromitowanych”. Zastrzegali jednak, że by to się udało, trzeba zaprzestać antagonizowania społeczeństwa i służb mundurowych205. Przedstawiciele WUSW w Nowym Sączu dodawali: „Tworzony jest na siłę mit o wszechwładnej Służbie Bezpieczeństwa. W rzeczywistości służyliśmy państwu i obowiązującemu w nim porządkowi prawnemu [...] Najtragiczniejszy jest powstały na kanwie tej dyskusji rozłam między pracownikami Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa [...] Dlaczego związkowcy [z MO] w sposób spektakularny odcinają się od SB i nawołują do nieprzyjmowania nas do MO, zwłaszcza że dotyczy to wielu funkcjonariuszy prezentujących właściwe postawy moralne i dobre kwalifikacje ogólne oraz zawodowe”206.

127 AIPN, 0811/18, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 12 I 1990 r., k. 22.

128 J. Jakubowski, Milicjanci, „Tygodnik Gdański Solidarność”, 26 XI 1989.

129 W maju 1981 r. najpierw w Warszawie i Katowicach, a potem w całym kraju zaczęły powstawać tymczasowe komitety założycielskie Związku Zawodowego Funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej. Stworzyły one Ogólnopolski Komitet Założycielski, na którego czele stanął Wiktor Mikusiński (porucznik z Komendy Stołecznej MO). W czerwcu 1981 r. milicjanci starali się wynegocjować z ministrem Kiszczakiem zgodę na zalegalizowanie swoich związków. Zgody nie otrzymali, milicyjnych działaczy związkowych zaczęto szykanować, a w skrajnych przypadkach usuwać ze służby.

130 AIPN, 0811/23, Notatka z posiedzenia kierownictwa MSW, 27 XI 1989 r., k. 83–84.

131 O jego pracy w MO i zakładaniu związków zawodowych zob. G. Burzyńska, Komendant, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 32.

132 J. Jakubowski, Milicjanci, „Tygodnik Gdański Solidarność”, 26 XI 1989.

133 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 14 II 1990 r., k. 13–15; AIPN, 1585/10046/DVD, List płk. Leszka Lamparskiego, 22 XII 1989 r., k. 24–25.

134 J. Jabłoński, Apel, „Gazeta Wyborcza”, 12 IX 1989.

135 J.S. Mac, Niebieskie związki, „Prawo i Życie” 1990, nr 1.

136 Byłem człowiekiem Kiszczaka. Marek Ochocki w rozmowie z Krzysztofem Spychalskim, Łódź 1992, s. 14.

137 AIPN, 1585/10046/DVD, List płk. Leszka Lamparskiego, 22 XII 1989 r., k. 24–25.

138 Informacja PAP, „Komunikat ze spotkania w MSW”, 26 I 1990.

139 AIPN, 1585/10046/DVD, Pismo płk. Leszka Lamparskiego, 29 I 1990 r., k. 35–36.

140 Ibidem, Telefonogram płk. Leszka Lamparskiego, 9 II 1990 r., k. 43–44.

141 AIPN, 1585/16523/DVD, Odpis telegramu KKK NSZZ FMO z uchwałą nr 4/90, k. 39.

142 Najczęściej chodziło o uciążliwe warunki służby: nienormowany czas pracy, pracę w wolne i święta, sprawy płacowe, brak ochrony przed pomówieniami, oskarżeniami czy nawet odwetem. O żądaniach socjalnych zob. m.in. AIPN, 1585/16522/DVD, Informacja o postulatach związku FMO w RUSW w Brzegu i późniejsze odpowiedzi, 14 II 1990 r., k. 85 i nast.; ibidem, Telegram KZ NSZZ FMO w Słupsku, 13 II 1990 r., k. 87 i nast.; AIPN, 1585/16523/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nr 159 nadesłanego z WUSW w Bydgoszczy do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych 28 II 1990 r., k. 4; ibidem, Odpis telegramu KKK NSZZ FMO z uchwałą nr 4/90, k. 38 i nast.

143 AIPN, 1585/16522, Wyciąg z szyfrogramu nadesłanego 14 II 1990 r. z WUSW w Wałbrzychu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 91.

144 Informacja PAP, „Milicyjne oświadczenia i protesty”, 29 I 1990.

145 Informacja PAP, „Wałbrzyscy milicjanci zakończyli akcję protestacyjną”, 16 II 1990.

146 Informacja PAP, „Wotum nieufności dla szefostwa WUSW w Słupsku”, 18 II 1990.

147 Informacja PAP, „Słupska »Solidarność« popiera milicjantów zapowiadających akcję protestacyjną”, 20 II 1990.

148 Informacja PAP, „Szef WUSW w Słupsku przeszedł na emeryturę”, 1 III 1990.

149 AIPN, 1585/16523/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nr 157 nadesłanego 5 III 1990 r. z WUSW w Słupsku do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 22.

150 Informacja PAP, „Protesty milicjantów z woj. toruńskiego”, 20 II 1990; AIPN, 1585/16522/DVD, Odpis telegramu nr 169 nadanego 16 II 1990 r., k. 105.

151 AIPN, 1585/16522/DVD, Uchwała WKZ NSZZ FMO, 22 II 1990 r., k. 144–145. Podpisali: kpt. Jerzy Nawrocki, chor. Jerzy Grzesiczak, ppor. Marek Łysakowski, chor. sztab. Jan Zakościelny, mł. chor. Andrzej Chojnowski, st. chor. Henryk Więcek, chor. Henryk Matecki.

152 AIPN, 1585/16522/DVD, Uchwała WKZ NSZZ FMO, 23 II 1990 r., k. 158–159.

153 Informacje PAP, „Konflikt w WUSW w Przemyślu”, 20 III 1990; „Akcja protestacyjna funkcjonariuszy MO w Przemyskiem”, 21 III 1990.

154 Informacja PAP, „Na znak solidarności z protestującymi milicjantami”, 22 III 1990.

155 Informacja PAP, „Rezygnacja szefa chełmskiej milicji”, 13 II 1990; AIPN, 1585/16522, Odpis telegramu nr 462-484/90 z 16 II 1990 r., k. 95–96.

156 Informacja PAP, „Protestują milicjanci”, 14 II 1990.

157 AIPN, 1585/10039/DVD, Uchwała nr 2/90 KZ NSZZ FMO w Szkole MO w Słupsku, styczeń 1990 r., k. 131.

158 Informacja PAP, „Oświadczenie związkowców MO w Gdańsku”, 12 II 1990.

159 Informacja PAP, „Janusz Onyszkiewicz: »do zobaczenia w... komendzie policji«”, 11 II 1990.

160 Informacja PAP, „Weryfikacja od dołu – stanowisko milicjantów w Elblągu”, 6 III 1990.

161 Informacja PAP, „List funkcjonariuszy SB WUSW w Łodzi do sejmu i senatu”, 22 II 1990. Była to zapewne reakcja na demonstrację 300 osób, które pod WUSW skandowały hasła o rozwiązaniu SB (Informacja PAP, „Rozwiązać SB – manifestacja w Łodzi”, 20 II 1990).

162 AIPN, 1585/10046/DVD, Pismo płk. Leszka Lamparskiego, 7 II 1990 r., k. 38.

163 Zob. m.in. AIPN, 1585/16522, Wyciąg z szyfrogramu nr 0272 z 13 II 1990 r. nadesłanego z WUSW w Krakowie do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 89.

164 Informacja PAP, „Spotkanie Lecha Wałęsy z Krajową Komisją Koordynacyjną NSZZ Funkcjonariuszy MO”, 14 II 1990.

165 Informacja PAP, „Spotkanie Lecha Wałęsy z szefem WUSW w Gdańsku”, 14 III 1990.

166 Informacja PAP, „Milicyjne oświadczenia i protesty”, 29 I 1990.

167 Informacja PAP, „Janusz Onyszkiewicz: »do zobaczenia w... komendzie policji«”, 11 II 1990.

168 AIPN, 1585/14450, Notatka z rozmowy z Jarosławem Kapsą, 20 XI 1989 r., k. 9–11.

169 AIPN, 1585/10039/DVD, Telegram nr 221 z WUSW w Toruniu do szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania, 16 I 1990 r., k. 133.

170 AIPN, 1585/16522/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nadesłanego 6 II 1990 z WUSW w Poznaniu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 76.

171 Policja musi być nasza, „Słowo Powszechne”, 11 IV 1990.

172 Informacja PAP, „Społeczna czapka nad poznańską policją”, 18 IV 1990.

173 Informacja PAP, „Rada społeczna przy WUSW w Szczecinie”, 18 IV 1990.

174 AIPN, 1585/16522/DVD, Informacja, 14 II 1990 r., k. 88–89.

175 AIPN, 1585/16529/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nr 210 z 13 III 1990 r. nadesłanego z WUSW we Wrocławiu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, 14 III 1990 r., k. 83–84.

176 AIPN, 1585/16523/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nr 189 z 8 III 1990 r. nadesłanego z WUSW we Wrocławiu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 48.

177 Informacja PAP, „Dyskusja nad przyszłością milicji”, 19 III 1990.

178 AIPN, 1585/16522/DVD, Informacja o spotkaniu senatora Lecha Kozioła z funkcjonariuszami MO i SB województwa łomżyńskiego, 9 II 1990 r., k. 81–82.

179 Informacja PAP, „Walka z przestępczością”, 17 II 1990.

180 Informacja PAP, „Funkcjonariusze MO: Chcemy odzyskać zaufanie”, 27 III 1990.

181 AIPN, 1585/16522, Wyciąg z szyfrogramu nr 0272 z 13 II 1990 r. nadesłanego z WUSW w Krakowie do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 89.

182 Informacja PAP, „Społeczna kontrola działalności milicji”, 3 IV 1990. Innym gestem dobrej woli ze strony krakowskiego WUSW było przesłanie do miejscowego archiwum państwowego dokumentów skonfiskowanych żołnierzom Armii Krajowej, prasy konspiracyjnej itp. (Informacja PAP, 9 IV 1990).

183 Informacja PAP, „Było wotum nieufności dla władz milicyjnych w Krakowie”, 12 IV 1990.

184 Informacja PAP, „Spotkanie działaczy związkowych MO z wiceministrem Krzysztofem Kozłowskim”, 22 III 1990.

185 Informacja PAP, „Związkowy kandydat na szefa SUSW przesłuchiwany w sejmie”, 5 IV 1990.

186 AIPN, 1585/9066/DVD, Informacja o wymianie kadr w resorcie spraw wewnętrznych w okresie 1 XII 1989 – 18 VI 1990 r., k. 165–167.

187 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 20 VI 1990 r., s. 2; AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 25 VII 1990 r., k. 73–76.

188 Zaraz po wystosowaniu listu do premiera i negocjacjach z komendantem głównym MO mówił: „SB, czy to się komu podoba, czy nie, jest spadkobiercą UB. Ta formacja obciążona jest wielu mordami, nieludzkim traktowaniem więźniów politycznych, zwłaszcza w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. SB też ma niemałe »zasługi«, całkiem zresztą współczesne, żeby przypomnieć morderstwo księdza Popiełuszki. Te fakty dokonywały się jakby pod płaszczykiem milicji, obciążały jej konto. My się od tego odcinamy. Identyfikujemy się natomiast z piękną kartą historii polskiej policji: z korpusem policyjnym przy armii gen. Andersa, z policjantami, którzy walczyli we wrześniu i tymi, którzy tu, w Piekarach, razem z całym społeczeństwem usypywali Kopiec Powstańców” (T. Biedzki, Posterunek. Przeszli na służbę narodu, „Przegląd Tygodniowy” 1989, nr 39; J. Dziadul, Bez względu na barwy, „Polityka” 1989, nr 39).

189 AIPN, 1585/16522/DVD, Informacja Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, 20 I
1990 r., k. 65.

190 Informacja PAP, „W szczecińskiej bazylice katedralnej msza święta w intencji milicji”, 25 II 1990.

191 Informacja PAP, „Msza w intencji policji w Gdańsku”, 29 IV 1990.

192 AIPN, 1585/16529, Wyciąg z szyfrogramu nr 178 z 2 III 1990 r. nadesłanego z WUSW we Wrocławiu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 31.

193 AIPN, 1585/16522/DVD, Apel funkcjonariuszy SB woj. elbląskiego do wszystkich funkcjonariuszy SB resortu spraw wewnętrznych, k. 128–129. Podpisali: kpt. Grzegorz Falkowski, ppor. Andrzej Kisielewski, st. chor. Andrzej Kołkowski, kpt. Leszek Słodownik, kpt. Włodzimierz Zając. Por. List otwarty funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa WUSW w Elblągu, „Głos Wybrzeża”, 14 II 1990.

194 AIPN, 1585/16522/DVD, Odpis telegramu nr 2798 nadanego przez funkcjonariuszy SB woj. suwalskiego, k. 98. Podpisali por. P. Strzelczyk, por. M. Cichanowicz, por. P. Chodunaj.

195 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 103/2 nadanego 15 II 1990 r. przez funkcjonariuszy SB WUSW w Ciechanowie, k. 99. Podpisali ppor. Czesław Szulc, por. Jerzy Giezek, por. Jan Pawelski, por. Bogusław Ziemiecki.

196 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 270/1 nadesłanego 15 II 1990 r. z WUSW w Legnicy do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 100–101. Podpisali: kpt. Mieczysław Bamburowicz, kpt. Arkadiusz Łozowski, st. chor. Krzysztof Milaszkiewicz, kpt. Tadeusz Sawczuk.

197 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 125/1/90 nadesłanego 15 II 1990 r. z WUSW w Koninie do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 102–103. Podpisali: kpt. J. Graliński, kpt. F. Bąk, por. R. Damielak, por. A. Chmielewski.

198 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 236-238/2 nadesłanego 15 II 1990 r. z WUSW w Bielsku-Białej, k. 103. Podpisali ppor. L. Kania, por. A. Rogoż, mjr M. Mrożek, por. D. Lewandowski.

199 Ibidem, Odpis telegramu nr 597 nadesłanego 16 II 1990 r., k. 106–107.

200 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 135/2 nadanego 15 II 1990 r., k. 108–109.

201 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 199 nadesłanego 15 II 1990 r., k. 109–110.

202 Ibidem, Wyciąg z szyfrogramu nr 279/3 nadesłanego 16 II 1990 r., k. 110–111.

203 Informacja PAP, „Związek zawodowy funkcjonariuszy SB?”, 17 II 1990.

204 AIPN, 1585/16522/DVD, Odpis telegramu nr 461/90 z 14 II 1990 r., k. 96. Podpisali kpt. Zbigniew Stec, kpt. Piotr Goluch, kpt. Andrzej Tryczyński, por. Stanisław Rutkowski, por. Henryk Sawicki.

205 Informacja PAP, „Oświadczenie funkcjonariuszy SB w Chełmie”, 23 II 1990.

206 AIPN, 1585/16522/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nr 142/1 nadanego 14 II 1990 r. z WUSW w Nowym Sączu do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 97–98.

czesław kiszczak się odmeldowuje

Gen. Kiszczak dotrzymał wszystkich zobowiązań, jakie podjął przy Okrągłym Stole. To były najważniejsze dni w jego życiu. Szef bezpieki negocjował ze swoimi więźniami. Przyjął zobowiązania i dotrzymał słowa aż do bólu. Po 1989 r. nigdy nie zawiódł zaufania (Adam Michnik)

Byłem lojalny do końca. Wieczorem zadzwonił do mnie do domu Premier Mazowiecki i zaprosił mnie na kolację. Prosiłem o podanie adresu restauracji i czasu. Na kolację czekam już prawie 20 lat (Czesław Kiszczak w tekście na 20. rocznicę Okrągłego Stołu)

Wielu polityków obozu solidarnościowego wiązało nadzieje z niezależnym związkiem milicjantów. Do gabinetu ministra docierały np. takie informacje: „wśród parlamentarzystów [OKP] wyrażane jest przekonanie, że najbardziej kłopotliwa jest sytuacja wokół gen. Kiszczaka. Dobre wychowanie i uszanowanie jego zasług w doprowadzeniu do »okrągłego stołu« nie pozwała na rozliczenie się z nim i zdjęcie ze stanowiska. Uważa się jednak, że będzie to można zrobić rękami samych milicjantów – jego związki wykończą go najszybciej”207. Im dalej w 1990 r., tym coraz bardziej było pewne, że dni Kiszczaka w resorcie są policzone. Zdziwienie mógł budzić co najwyżej fakt, że tak długo utrzymuje się on na stanowisku. Mieczysław Rakowski, który rozmawiał z ministrem na początku lutego, odniósł wrażenie, iż jest on przygaszony i przekonany, że powinien szykować się do odejścia. Sam Kiszczak twierdził wtedy, że jego głównym problemem jest „zabezpieczenie” archiwów MSW: „Co zrobić z setkami tysięcy fiszek zawierających nazwiska informatorów, współpracowników MSW?” – pytał retorycznie Rakowskiego208. Generał wiedział, co trzeba zrobić. Jeżeli nie był czegoś pewien, to tego, czy starczy mu czasu.

Akcja niszczenia dokumentów była prowadzona na masową skalę, angażowała wiele osób i nie mogła zostać niezauważona. Trudno jednoznacznie stwierdzić, kiedy solidarnościowi politycy w pełni zdali sobie sprawę z tego, co się dzieje. Jan Rokita wspominał, że w listopadzie 1989 r. zgłosili się do niego – jako do przewodniczącego specjalnej komisji sejmowej – funkcjonariusze Biura „C” (archiwum) MSW i poinformowali, że na Rakowieckiej codziennie są pakowane i wywożone materiały operacyjne i archiwalne209.

Podobne informacje spływały wówczas do polityków lokalnych. Edmund Krasowski od września 1989 r. dostawał sygnały o niszczeniu dokumentów w Gdańsku i Elblągu. Zapytany o to szef WUSW w Elblągu odpowiedział, że pracuje dopiero od początku grudnia i nie orientuje się w sytuacji210. Senator Ryszard Juszkiewicz w grudniu 1989 r. mówił na posiedzeniu Komisji Praw Człowieka i Praworządności: „docierają do nas wiadomości o niszczeniu dokumentacji przez jednostki resortu”. Zastrzegał, że jego zdaniem „nie jest to akcja z inicjatywy organów centralnych resortu”. Uspokajał go wiceminister Pudysz, tłumaczył, że brakowane są „dokumenty, którym minął termin ważności, zgodnie z ogólnymi zasadami [...] nie sądzę, aby niszczono takie, które są przydatne. Nie otrzymaliśmy żadnych sygnałów, że dokumenty są niszczone z innych przyczyn, niż to wynika z okresu przeterminowania”211. Wieści o niszczeniu dokumentacji nie były potwierdzone twardymi dowodami, a niektórzy politycy początkowo sądzili, że odbywa się to z inicjatywy szeregowych renegatów, a nie na rozkaz z góry. Jeden z senatorów naiwnie pouczał Pudysza: „sprawia [to] wrażenie, jakbyście panowie nie panowali nad służbą, którą dowodzicie [...] Ta sprawa z niszczeniem dokumentów to zupełnie nie sprzyja temu, żeby bronić SB”212.

W grudniu Jan Rokita wszedł w posiadanie fragmentów akt operacyjnych Departamentu IV, które pozostały na miejscu masowego niszczenia dokumentów w Konstancinie. Poseł skontaktował się z Mazowieckim i prosił o interwencję. Premier – jak mówił Rokita – odesłał go do Kiszczaka213. Mazowiecki natomiast twierdził, że gdy jesienią 1989 r. dotarły do niego sygnały o niszczeniu dokumentów, zadzwonił do Kiszczaka, który tłumaczył, iż „to działalność rutynowa polegająca na niszczeniu niepotrzebnych duplikatów”. Kiedy zaś sygnały się powtarzały, premier stanowczo interweniował214. Jest jednak faktem, że to komisja Rokity pierwsza nagłośniła sprawę niszczenia dokumentacji. Dowodem były nie tylko resztki znalezione w Konstancinie.

Podczas prac śledczych Rokita pojechał ze Zbigniewem Fijakiem, działaczem „Solidarności”, a w 1990 r. także szefem krakowskiej komisji weryfikacyjnej, do RUSW w Suchej Beskidzkiej, by zapoznać się z „teczką” (TEOK) ks. Adolfa Chojnackiego. Od zastępcy szefa RUSW do spraw SB w Suchej Beskidzkiej dowiedzieli się, że w związku z rozwiązaniem Departamentu IV „teczka” została zniszczona we wrześniu 1989 r. na polecenie byłego naczelnika Wydziału IV WUSW w Bielsku-Białej. Brak tych dokumentów był realną przeszkodą w badaniu sprawy zamachu na ks. Chojnackiego oraz działającej w województwie przestępczej grupy funkcjonariuszy. Rokita zapowiedział, że zażąda od MSW wyjaśnień215. Odpytywany były szef Wydziału IV w Bielsku bez ogródek przyznał, że nakazał zniszczenie materiałów dotyczących ks. Chojnackiego, jak również innych księży, na podstawie pisemnego rozkazu dyrektora Departamentu IV gen. Tadeusza Szczygła. Rozkaz zawierał zarządzenie zwrotu, aby nie pozostał ślad w aktach216.

Nie wyglądało to już na mataczenie w jednostkowej sprawie, ale na systemowe zacieranie śladów działalności Departamentu IV w całym kraju. Problem stanął na posiedzeniu Komisji Nadzwyczajnej 19 stycznia 1990 r. – Rokita przedstawił jej członkom udokumentowane przypadki likwidacji akt operacyjnych MSW w Konstancinie-Jeziornej, RUSW w Suchej Beskidzkiej oraz Prokuraturze Generalnej. Edward Muller i Tadeusz Kowalczyk podali inne, podobne przykłady217. Komisja wystosowała dezyderat do ministra spraw wewnętrznych i prokuratora generalnego218. Rokita zredagował też notatkę, którą przekazał premierowi i przewodniczącemu OKP. Pisał, że nie chce krytykować publicznie działań rządu w sprawie niszczenia dokumentacji SB, i prosił o interwencję219.

W materiałach gabinetu premiera Mazowieckiego znajduje się list Rokity do przewodniczącego OKP Bronisława Geremka. Rokita zwracał się o pomoc w przekonaniu premiera o krytycznej sytuacji: „Nie chciałbym być w przyszłości wymieniany przez historyków jako ten, z którego winy zniszczono te materiały” – argumentował. Donosił o potwierdzonych przypadkach niszczenia dokumentacji i o tym, że w ostatnich dniach akcja przybrała masowy i niemal jawny charakter. Wskazywał nawet oficerów koordynujących niszczenie archiwaliów zgromadzonych w Biurze „C” MSW na Rakowieckiej. Było to możliwe dzięki pomocy ze strony samych funkcjonariuszy: „Pracownicy Biura »C« zwrócili się do mnie z kategorycznym żądaniem zapobieżenia zniszczeniu materiałów”, alarmowali, że w operację mogły się włączyć siły zewnętrzne – informował Rokita; „nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, czy istnieje jakiś związek pomiędzy zamiarem niszczenia materiałów Biura »C« i przybyciem doń przed planowanym wcześniej terminem grupy radzieckich ekspertów współpracujących z biurem. Jak się zdaje – grupa ta przybyła do Biura »C« we środę – 25 stycznia. Wcześniej już nadzorujący Wydział V Biura »C« Rosjanin Trupkin sugerował w rozmowie z szefostwem tego wydziału (Zieliński i Klimaszewski) konieczność »upłynnienia« pewnych materiałów tego wydziału [...] [który] koordynuje współpracę z KGB”. Rokita sugerował, by ratować sytuację poprzez „zaplombowanie przez Urząd Rady Ministrów archiwów Biura »C« i jego registratur”220. Mniej więcej w tym samym czasie OKP wystosował oficjalne wezwanie do premiera o ochronę archiwów221.

Ostatecznie Kiszczak wydał zakaz niszczenia akt, nadal jednak nie było pomysłu na to, jak kontrolować wykonanie tego polecenia. Komisja Krolla dokonująca przeglądu archiwum MSW nie miała możliwości realnej oceny skali zniszczeń, zresztą zaczęła działać stosunkowo późno. Sprawą zajęli się dopiero Krzysztof Kozłowski i Andrzej Milczanowski, którzy w maju 1990 r. zarządzili śledztwo w sprawie niszczenia dokumentów SB222. Kozłowski w lipcu tr. tłumaczył parlamentarzystom OKP, że operacja palenia akt była trudna do wykrycia, „a jeszcze trudniej było przeciwdziałać, nawet gdyby ktoś chciał jesienią czy zimą, czy wiosną tego roku to robić. Dlatego że struktura archiwum polega na tym, że jest to przechowalnia akt, a nie archiwum zabezpieczające akta. Po prostu producent dokumentu ma prawo dokument zniszczyć bądź przekazać do archiwum”223. W rezultacie nie było wiadomo nawet, jaka część istotnych akt została utracona.

Otoczenie premiera na przełomie 1989 i 1990 r. wiedziało o niszczeniu dokumentacji przez SB. Wiedza nie przekładała się na możliwość działania, jednak rząd ponosił polityczną odpowiedzialność za to, co się stało. Dopóki na stanowisku ministra pozostawał Kiszczak, dopóty nikt inny nie miał wpływu na resort. Akta niszczono nawet po zakazie ministra, tyle że w większej konspiracji oraz legalizując to za pomocą antydatowania dokumentów. Sednem sprawy było to, że Mazowiecki nie chciał wchodzić w konflikt z Kiszczakiem – uważał być może, że warto zapłacić taką cenę za gwarancję spokojnej koegzystencji. Istotną rolę odgrywało też zapewne przekonanie, że archiwum MSW jest puszką Pandory. Waldemar Kuczyński twierdzi, iż w 1989 r. on i premier uznawali, że akta SB to „toksyczna materia i dla klimatu w kraju najlepiej byłoby ją zabetonować na dziesięciolecia, a gdyby spłonęła, to nic by z tego powodu się nie zawaliło”224. Krzysztof Kozłowski pozwolił sobie w 1994 r. na wyznanie: „najchętniej spaliłbym te archiwa”; podkreślał, że dokumentacja wytworzona przez SB nie może być bezspornym dowodem na czyjąkolwiek współpracę225. Dyskusja na temat znaczenia czy wykorzystania akt pozostałych po komunistycznym aparacie represji trwa od wielu lat.

Czy niszczenie dokumentów miało wpływ na odejście Kiszczaka z ministerstwa? Kozłowski twierdził, że śledztwo w tej sprawie przyśpieszyło dymisję generała226. Sam Kiszczak odpowiedzialnością za swoje odejście obarczył Milczanowskiego. „Przypadkowo dowiaduję się, że za moimi plecami rozpracowywany jest przez bezpośrednio podległego mi oficera pierwszy zastępca szefa resortu gen. dyw. Henryk Dankowski – opowiadał. – Zwołuję naradę z udziałem winowajcy. Jako pierwszy głos zabiera Milczanowski. Oświadcza, że działo się to za jego wiedzą i zgodą, co więcej – na jego polecenie. Przerywam odprawę i informuję o wszystkim Mazowieckiego. Równocześnie składam prośbę o zwolnienie mnie ze wszystkich stanowisk. Premier usiłuje przekonać mnie do zmiany decyzji. Następnego dnia, 21 czerwca 1990 r., składam raport o zwolnienie mnie ze wszystkich stanowisk”227.

Na ironię zakrawa fakt, że to dokumentacja, która uniknęła spalenia, dostarczyła silnego argumentu na rzecz usunięcia ministra ze stanowiska. Zdaniem Waldemara Kuczyńskiego poparcie premiera dla Kiszczaka trwało bowiem do momentu, kiedy na jaw wyszło jedno z matactw resortu: „Mimo palenia akt Kiszczak jeszcze zostałby w rządzie, gdyby nie odnalezienie akt Grzegorza Przemyka. To była obrzydliwa historia. Próba wrobienia Bogu ducha winnych ludzi w zabójstwo [...] było dla nas jasne, że Kiszczak będzie musiał odejść. Na różnych dokumentach były jego dyspozycje świadczące, iż on wszystko aprobował”228. Aleksander Hall opowiadał, że odnalezienie tych dowodów wywołało duże poruszenie: „8 maja [1990 r.] podczas narady Mazowieckiego z jego najbliższymi doradcami w pałacyku w Natolinie (brałem w niej udział) Krzysztof Kozłowski powiedział, że Aleksander Herzog, solidarnościowy zastępca prokuratora generalnego, powiadomił go o dokładnym miejscu przechowywania akt sprawy zabójstwa Grzegorza Przemyka. Kozłowski pojechał osobiście do Komendy Głównej Policji przy ulicy Puławskiej i przejął dwadzieścia osiem tomów akt. Okazało się, że Kiszczak rozkazał doprowadzić śledztwo w sprawie wykrycia sprawców śmiertelnego pobicia Przemyka na fałszywe tory. Mazowiecki po zapoznaniu się z aktami uznał, że sprawa jest poważna”229.

Jednak nie mataczenie w sprawie zabójstwa Przemyka było kluczowym powodem zdymisjonowania Kiszczaka. Mazowieckiego zmusiła do tego sytuacja polityczna. Wchodził on właśnie w ostry konflikt z Lechem Wałęsą, który na swoje sztandary wpisał hasło „przyśpieszenia”, a premierowi zarzucał przywiązanie do litery okrągłostołowego kompromisu. Jednym z widocznych znaków kunktatorstwa Mazowieckiego miała być właśnie obecność w rządzie Kiszczaka i Siwickiego230. Sam Kiszczak wspominał, że kilkakrotnie oddawał się premierowi do dyspozycji, „ale [on] się nie zgadzał”231. Może były to gesty na pokaz, jednak minister na pewno wiedział, iż jego kariera dobiegła końca. Premier cały czas trzymał go na stanowisku, tak długo zwlekał z podjęciem decyzji, aż koszty polityczne i wizerunkowe stały się trudne do zniesienia.

Mazowiecki tłumaczył Jaruzelskiemu, że musi zdymisjonować Kiszczaka ze względu na presję swojego zaplecza. Po odwołaniu ministra spraw wewnętrznych prezydent pozostał ostatnim elementem układu okrągłostołowego. Mieczysław Rakowski zanotował w lipcu 1990 r.: „Kiszczak i Siwicki utracili swoje stanowiska. Należało tego oczekiwać, ale oznacza to, że cała konstrukcja zbudowana po wyborach pękła. Jaruzelski opierał się dość długo, Mazowiecki, jęcząc, mówił mu, że nie jest w stanie wytrzymać nacisku ze strony ludzi z jego obozu”232.

Proces transformacji był rozłożony w czasie. Jego pierwszy etap rozpoczął się tuż po wyborach w czerwcu 1989 r., kiedy dla komunistów stało się jasne, że nie utrzymają niepodzielnej władzy. Kierownictwo MSW wdrożyło strategie przetrwania: mimikry, samoograniczenia, budowania wizerunku gwaranta układu oraz porządku publicznego.

Pierwsza ze strategii polegała na stwarzaniu pozorów, że SB potrafi przekształcić się w instytucję broniącą demokracji. Dokonano zwrotu semantycznego. Kierownictwo resortu przekonywało, że określenie Służba Bezpieczeństwa odnosiło się tak naprawdę tylko do Departamentów III, IV i V, które wykonywały zlecenia polityczne, a wywiad i kontrwywiad były czym innym. Departamenty „polityczne” zostały zlikwidowane, stworzono zaś nowe struktury, które stoją na straży konstytucji oraz bronią polskiej gospodarki. Prawda wyglądała jednak inaczej: zmieniono strukturę i szyldy, nie zaś ludzi i metody.

Zgodnie ze strategią samoograniczania wprowadzano reformy, które miały pozorować rozwiązanie SB. Jedne departamenty ze sobą łączono, inne likwidowano, zamiast nich tworzono coś innego. Redukowano personel – ograniczano etaty w centrali, likwidowano część jednostek terenowych, uprawiano roszady personalne. Funkcjonariusze z uprawnieniami uciekli na emerytury, wielu innych skierowano do Milicji Obywatelskiej. W wyniku wszystkich tych zmian oraz sztuczek buchalteryjnych MSW przekonywało, że w ciągu kilku miesięcy zredukowano stan SB z 24 tys. do 6 tys. osób. W najbardziej śmiałych analizach próbowano nawet tłumaczyć, że esbeków jest nieco ponad 3 tys. – „zapominano” doliczyć funkcjonariuszy wywiadu i kontrwywiadu. Dzięki temu kierownictwo MSW kreowało się na lidera przemian.

Trzecią strategią przystosowawczą było odgrywanie roli gwaranta ustaleń Okrągłego Stołu oraz ciągłości reform państwa. Kiszczak zastosował zabieg socjotechniczny, jaki w normalnych warunkach byłby zupełnie niewiarygodny – dystansował się od resortu, którym od dekady kierował. Minister, jeden z architektów polityki porozumienia, stawał się obrońcą demokratyzującego się państwa przed zachowawczą częścią aparatu bezpieczeństwa. Z perspektywy czasu wiemy, że niebezpieczeństwo puczu nie istniało. Mogłaby do niego doprowadzić tylko zdecydowana interwencja Kremla, ona jednak przeczyłaby całej dotychczasowej polityce Gorbaczowa. Natomiast liderzy „Solidarności” nie mogli w 1989 r. wiedzieć, jak wygląda rzeczywisty układ sił wewnątrz obozu władzy ani jak stabilne są dogmaty kremlowskiej polityki zagranicznej. Gwarancje Kiszczaka wydawały się niezbędne. Doświadczenie stanu wojennego, które naznaczyło traumą polityków pierwszej „Solidarności”, nakazywało im daleko posuniętą ostrożność. Ich obawy pogłębiały liczne plotki i korytarzowe pogłoski na temat tajnych sprzysiężeń esbeków, milicjantów i wojskowych.

Jednak nawet dla tych najostrożniejszych polityków solidarnościowych rola odgrywana przez Kiszczaka traciła z czasem na autentyczności. W 1989 r. Polska była awangardą zmian w bloku wschodnim. Na początku 1990 r. – już nie. Symboliczną cezurą był faktyczny upadek Stasi w styczniu 1990 r. W Polsce naciskano wówczas na MSW, aby zakończyło ogólnokrajową operację niszczenia dokumentów. Mimo że proces przemian w Europie Środowo-Wschodniej przyśpieszał, Kiszczak i jego ludzie nadal byli odpowiedzialni za bezpieczeństwo polskiego państwa.

Wpływ na to miała ostatnia ze stosowanych strategii – kreowania się na gwaranta porządku publicznego. W 1989 r. zaczęły rosnąć statystyki przestępstw. Po części wynikało to z sytuacji gospodarczej, zmian ekonomicznych i politycznych. W dużym stopniu także z nieudolności i dezorganizacji samej milicji. Aparat bezpieczeństwa znajdował się w stanie rozkładu. Można było podjąć próbę szybkich reform i zmian personalnych, jednak nieumiejętnie przeprowadzona operacja pogłębiłaby chaos. Gruntownej reformy nie miał kto przeprowadzić – brakowało specjalistów, a „Solidarność” nie miała zaufanych ludzi wewnątrz resortu. Dlatego zgodzono się na chwilową petryfikację systemu. Stara ekipa gwarantowała, że nie dojdzie do całkowitej zapaści organizacyjnej. Kiszczak miał jednak bronić nie tylko przed przestępcami, ale także odsuwać widmo kolejnej fali rewolucji, która mogłaby doprowadzić do anarchii i rozlewu krwi. Taką filozofię prezentowało wielu polityków solidarnościowych, m.in. Jacek Kuroń.

Zaskakiwać może opór premiera przed nasileniem zmian zgodnym z żądaniami jego politycznego zaplecza. Na początku 1990 r. rośnie tempo wydarzeń w bloku wschodnim. Na rozwiązanie Służby Bezpieczeństwa zaczynają głośno nalegać działacze „Solidarności”, posłowie i senatorowie OKP. Członkowie klubu, którzy we własnym gronie kwestionowali wiele kroków premiera, w imię utrzymania jedności obozu solidarnościowego unikali publicznej krytyki. Pierwszy znaczący wyjątek zrobili właśnie w sprawie niszczenia dokumentów i rozwiązania SB. OKP zwrócił się do premiera z publicznym wezwaniem. Ten jednak nadal był przesadnie asekurancki. Obsadził stanowiska wiceministrów w MSW i MON – oraz czekał na uchwalenie nowego pakietu ustaw.

Część komentatorów twierdzi, że Mazowiecki był niewolnikiem przekonania o konieczności dotrzymania zobowiązań złożonych postkomunistom (pacta sunt servanda). Tę filozofię celnie wyraził Aleksander Hall podczas dyskusji nad kwestią majątku dawnej PZPR. Retorycznie pytał solidarnościowych parlamentarzystów: „Czy klub większości [czyli OKP – T.K.] ma się zamienić w klub jakobinów? Ja [się] nie bronię. Być może my popełniliśmy błędy, być może poszczególne rozstrzygnięcia są rozstrzygnięciami niewłaściwymi. Ale nie wolno kwestionować rzetelności i zasadniczej filozofii, którą ten rząd zaprezentował [...] Oczywiście czasy są trudniejsze i tę filozofię można przekreślić. Ale pamiętajcie państwo, że rewolucja pożera swoje dzieci. I przyjdą radykalniejsi. Przyjdą ci, którzy nie będą zamieszani w kontrakt polityczny, w to, czym powinniśmy się chlubić – sposób rozwiązania naszego dramatu narodowego, z którego próbuje się w tej chwili robić akt, z którego się trzeba tłumaczyć i wstydzić”233.

Jednak doświadczony polityk, nawet przywiązujący wagę do obietnic, wie, że istnieje klauzula rebus sic stantibus – każde zobowiązanie może zostać zniesione w momencie nieoczekiwanej i istotnej zmiany okoliczności. Logiki działania Mazowieckiego nie da się sprowadzić do „dotrzymywania umów”. Opierała się raczej na lęku. Reformy były hamowane z obawy przed ewentualną kontrakcją ze strony twardogłowych renegatów bądź nawet samych architektów Okrągłego Stołu – Jaruzelskiego i Kiszczaka. Ta niepewność dyktowała tempo przemian.

207 AIPN, 1585/16522/DVD, Wyciąg z szyfrogramu nr 140 nadesłanego 26 II 1990 r. z WUSW w Słupsku do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych, k. 161.

208 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 6, Dziennik, 2 II 1990 r.

209 J. Rokita, Fakty mówią same za siebie, „Gazeta Wyborcza”, 28 XII 2004.

210 I. Jurczenko, Tajemnice na przemiał, „Prawo i Życie” 1990, nr 6.

211 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 28 XII 1989 r., k. 13, 20.

212 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 7 II 1990 r., k. 203.

213 J. Rokita, Fakty mówią same za siebie, „Gazeta Wyborcza”, 28 XII 2004.

214 T. Mazowiecki, Mój rząd nie odpowiada za niszczenie dokumentów, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2004.

215 AIPN, 0832/4/DVD, Notatka, 5 I 1990 r., k. 25–30.

216 BS, Protokół posiedzenia tzw. komisji Rokity, 13 II 1989 r., k. 53–55.

217 BS, Protokół posiedzenia tzw. Komisji Rokity, 19 I 1990 r., k. 2–3.

218 Prawną wykładnię niszczenia akt oraz formalną odpowiedź na zarzuty Kiszczak zawarł w piśmie skierowanym do prokuratora generalnego pod koniec lutego 1990 r. (AIPN, 01100/22, Odpowiedź na dezyderat nr 1 Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, k. 5–7).

219 J. Rokita, Fakty mówią same za siebie, „Gazeta Wyborcza”, 28 XII 2004.

220 AKPRM, Gabinet premiera Tadeusza Mazowieckiego, 16/4, List Jana Rokity do Bronisława Geremka, 30 [?] I 1990 r., k. 80–81.

221 Informacja PAP, „Uchwała Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego”, 26 I 1990.

222 K. Kozłowski, Brudna gra teczkami, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2004.

223 AS, Stenogram posiedzenia plenarnego OKP, 25 VII 1990 r., k. 82.

224 W. Kuczyński, Czuję się winny, że rządzi PiS, rozm. E. Olczyk, „Rzeczpospolita” – „Plus-Minus”, 5–6 XII 2015.

225 Kozłowski: Spaliłbym te archiwa, „Rzeczpospolita”, 1 VII 1994. Kozłowski wypowiedział te słowa w czasie składania zeznań w procesie cywilnym wytoczonym przez Witolda Trzeciakowskiego redaktorowi naczelnemu „Gazety Polskiej” Piotrowi Wierzbickiemu, który wydrukował tzw. listę Macierewicza. Sam Kozłowski nie miał nic przeciwko temu, że podległe mu służby, dokonując sprawdzeń na rzecz np. premiera, korzystały z tych samych dokumentów.

226 Rząd Tadeusza Mazowieckiego, „Rzeczpospolita”, 11 IX 1999.

227 1988 rok. Prawda według generała Kiszczaka. Relacja byłego szefa MSW, „Gazeta Wyborcza”, 23 VIII 2008. Kiszczak wspominał, że do odwołania decyzji namawiał go także Bronisław Geremek (AIPN, 3333/125/DVD, t. 1, Brudnopis tekstu na 20. rocznicę Okrągłego Stołu, k. 30).

228 W. Kuczyński, Czuję się winny... O matactwach pisał Cezary Łazarewicz, wskazując winnych i odsłaniając motywacje resortu (C. Łazarewicz, Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka, Warszawa 2016). Sam Jaruzelski w zachowanym przypadkiem fragmencie stenogramu posiedzenia Biura Politycznego pokazywał „dobrego” Kiszczaka na tle słabo dbającego o interesy resortu Mirosława Milewskiego: „Towarzysz Kiszczak ma uzasadnione pretensje w sprawie Przemyka, towarzysze, pamiętacie liczne dyskusje, i gdyby nie upór Kiszczaka, żelazny upór i, powiedziałbym nawet, kolizyjne pewne z towarzyszem Milewskim tutaj wówczas stanowisko, to nie wiadomo, jak by się to skończyło. Ale jednak on doprowadził, że znaleziono, że udowodniono, że mimo wszystko nie wolno tego wszystkiego na milicjantów zwalić. To dzisiaj przecież jest dla nas pewna ulga, jakby nie było mówią o tym Przemyku, ale muszą mówić półgębkiem, bo jednak telewizja pokazała, wszystko zadokumentowano, uzasadniono itd.” (HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 62, Fragment stenogramu posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR, [6 XI 1984 r.?]).

229 A. Hall, Osobista historia III Rzeczypospolitej, Warszawa 2011, s. 152.

230 Ibidem.

231 W. Garstka, Rola tajnych..., cz. 2, s. 94. To samo mówił Beresiowi i Skoczylasowi.

232 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 6, Dziennik, 5 VII 1990 r.

233 AS, Stenogram posiedzenia plenarnego OKP, 4 IV 1990 r., k. 113.

3.
reformy prawne

projekty: poselski i ministerialny

To za poważna sprawa, żeby oddać ją w ręce prawników (Tadeusz Mazowiecki)

A czy to brudna robota? A czy robota sejmowa jest czysta? (Krzysztof Kozłowski spytany o pracę w MSW)

Demontaż imperium MSW przebiegał dwoma torami. Z jednej strony prowadzono prace legislacyjne nad ustawową regulacją działalności policji i służb specjalnych. Z drugiej – zaczęto eliminować elementy systemu, które społeczeństwu kojarzyły się najgorzej. Najpierw rozwiązano Ochotniczą Rezerwę Milicji Obywatelskiej, która była społecznym zapleczem milicji, wykonywała głównie funkcje pomocnicze w stosunku do MO, a zasłużyła się m.in. pacyfikacją demonstracji w 1968 r. W czerwcu 1989 r. formacja ta liczyła ponad 325 tys. członków, w tym prawie 50 tys. członków honorowych. Ormowcy prowadzili liczne kontrole, począwszy od przeciwpożarowych, na trzeźwości kierowców skończywszy. Ogniwa ORMO dostarczały informacji z zakładów pracy; dublowały do pewnego stopnia zadania straży przemysłowych i zakładowych komórek SB. W 6473 oddziałach ORMO w zakładach pracy zrzeszonych było około 106 tys. członków. Ponadto funkcjonowało 5651 jednostek prewencji grupujących 100 tys. ludzi. Nietypowym elementem tej formacji było 1639 jednostek do spraw nieletnich, w których udzielało się 16 tys. osób, m.in. nauczycieli. Działały także 2192 jednostki ruchu drogowego (44 tys. osób) oraz 522 jednostki kolejowe1.

Ministerstwo starało się bronić ORMO. Przedstawiając plany reformy MSW, Kiszczak tłumaczył posłom: „Członkowie tej organizacji pełnią często służbę w najbardziej zagrożonych miejscach, biorą aktywny udział w pracach wychowawczych z młodzieżą niedostosowaną społecznie, organizują społeczny ruch samoobrony, czuwają nad bezpieczeństwem na drogach2 [...] Na ich finansowanie resort przeznacza rocznie ok. 700 milionów złotych3. Wydatki te są nieporównywalne wobec wkładu pracy”. Kiszczak szacował, że milicja musiałaby zwiększyć stan osobowy o 20–30 tys. etatów, aby kontynuować działania do tej pory prowadzone przez ORMO. Jednak nawet on musiał przyznać, że pewne rozwiązania, „na których opiera się funkcjonowanie ORMO, uległy dezaktualizacji na tle przemian społecznych i politycznych”4.

Zdaniem posłów i senatorów OKP, a także innych klubów ten relikt systemu represyjnego powinien odejść do historii. Bohdan Kopczyński z OKP wskazywał na niezwykły rozrost aparatu milicyjnego i ochotniczego: „Bez ORMO obywatele żyć będą spokojniej, zaś zwalczaniem społecznych zagrożeń zajmować się będą organizacje wyspecjalizowane, fachowe, takie jak MO, prokuratura i sąd, nie zaś amatorzy”5. Wtórował mu poseł Jan Rokita: „Zasadnicza różnica między ładem demokratycznym a totalitarnym polega na tym, że w drugim społeczeństwo jest organizowane przez państwo, zaś w pierwszym społeczeństwo organizuje się samo. ORMO dlatego jest przeżytkiem totalitaryzmu”6. Rozwiązanie ORMO miało symbolizować porzucenie dawnego stylu działania aparatu bezpieczeństwa, który chcąc całkowicie kontrolować społeczeństwo, sięgał po pomoc „działaczy społecznych” – niewykwalifikowanych dyletantów, na mocy prawa obdarzonych statusem funkcjonariuszy państwa, chronionych immunitetem, mogących egzekwować środki przymusu, a często nadużywających uprawnień. Nikt nie bronił serio tej formacji, nawet Marian Czerwiński reprezentujący PZPR skwitował: „konsultowałem sprawę w moim środowisku, wszyscy byli za uchyleniem ustawy [o funkcjonowaniu ORMO]”7.

Pod koniec listopada 1989 r. ustawa o rozwiązaniu tej formacji trafiła do parlamentu. Przedstawiający ustawę poseł Kopczyński, odpowiadając na argument MSW, że po likwidacji ORMO trzeba będzie zatrudnić nowych milicjantów, stwierdził: „Nie chciałbym wywoływać zdumienia, ale moim zdaniem wprost przeciwnie, należy zwolnić 80 tysięcy milicjantów zatrudnionych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, w tym 20 tysięcy pracowników Służby Bezpieczeństwa, poczynając od kierownictwa resortu do rejonowych urzędów spraw wewnętrznych w zakresie Departamentu III i IV”8. Poparł go Edward Rzepka z OKP, podkreślił, że likwidacja ORMO to dopiero wstęp do reformy całego aparatu ścigania9. Ustawa przeszła 238 głosami. MSW nie znalazło oparcia w żadnym z klubów parlamentarnych. Nawet PZPR nie broniła ORMO jako formacji, a co najwyżej osób działających w jej szeregach. Okazało się, że można z dnia na dzień zawiesić działanie ustawy i odesłać do lamusa ponad 300-tysięczną organizację. To dawało nadzieję na przeprowadzenie, krok po kroku, daleko idących zmian.

W tamtym czasie strona solidarnościowa nie miała jednak klarownej wizji zmian. OKP nie wypracował koncepcji reform, nie dysponował nawet gotowymi grupami eksperckimi, które mogłyby natychmiast przystąpić do pracy. Początkowo jedyne kompleksowe projekty szykowano w MSW – i wobec braku własnych pomysłów OKP planował to wykorzystać: „trzeba dać szanse Kiszczakowi, który ma duży program” – tłumaczył Jerzy Zimowski, poseł OKP z Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych10. Jednak to strona solidarnościowa miała pod koniec 1989 r. swojego premiera, senacką Komisję Praw Człowieka i Praworządności oraz mocną reprezentację w sejmowej Komisji Spraw Wewnętrznych i Administracji. To na nich spoczywał obowiązek podjęcia inicjatywy.

Na „jesieni 1989 r. nie mieliśmy jeszcze gotowej koncepcji policji i służb specjalnych, nie byliśmy gotowi do pisania nowych ustaw policyjnych – wspominał Jan Widacki. – Jedno dla nas było pewne – bez natychmiastowej nowelizacji ustawy z 1983 r. rodząca się polska demokracja będzie w niebezpieczeństwie”11. Z pomocą przyszli członkowie Społecznej Rady Legislacyjnej Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych. Grupa ta powstała już w 1981 r., zrzeszała specjalistów z zakresu prawa, którzy opracowywali projekty ustaw. W 1989 r. została reaktywowana (chociaż część prac kontynuowano przez całe lata osiemdziesiąte) i stała się naturalnym sojusznikiem OKP. Z inspiracji prezesa Centrum Kazimierza Barczyka oraz Jana Widackiego rozpoczęto prace nad pakietem ustaw z dziedziny bezpieczeństwa i porządku publicznego. Powołany w COIU Zespół do spraw Policji, UOP i Ministra Spraw Wewnętrznych, z Widackim na czele, tworzyli ponadto Kazimierz Barczyk, Aleksander Głazek, Aleksander Herzog, Roman Hula, Jerzy Konieczny, Zenon Martyniak, Jerzy Nóżka, Jan Rokita (który był łącznikiem z OKP), Stefan Tokarz i Józef Wójcikiewicz12.

Na początku grudnia Centrum opracowało projekty nowelizacji ustaw o urzędzie ministra spraw wewnętrznych oraz o służbie funkcjonariuszy MO. Wstępną koncepcję omawiano na posiedzeniu komisji sejmowej 12 grudnia 1989 r. Zgodnie z propozycjami posłów OKP planowano oddzielić SB od MO, SB przekształć w służbę podporządkowaną premierowi, MO przekształcić w policję, a kierownicze stanowiska w resorcie obsadzić nowymi ludźmi13. Z ust Jana Widackiego padła nazwa Urząd Ochrony Państwa14. Zebranie konkluzji powierzono Edwardowi Rzepce, Michałowi Kurkowi i Januszowi Zemke15.

Jan Widacki wspomina: „stare MSW chciało nas przelicytować. My pracowaliśmy nad głęboką nowelizacją ustawy z 1983 roku, oni rozpoczęli prace nad całkowicie nową ustawą. Mieli nad nami przewagę. Do prac mogli oddelegować dowolną liczbę funkcjonariuszy i prawników resortowych, stworzyć im warunki do pracy, zwolnić z wszelkich innych obowiązków. My działaliśmy społecznie i trochę »chałupniczo«. Wszyscy mieliśmy swoje obowiązki zawodowe i mogliśmy pracować jedynie wieczorami. Każde proponowane rozwiązanie ustawowe próbowaliśmy dokładnie przedyskutować. Czasem trudno było uzyskać konsensus. Pamiętam, że jedno całe spotkanie zeszło nam na dyskusji nad tekstem roty ślubowania funkcjonariuszy! Groziło realne niebezpieczeństwo, że MSW szybciej od nas przedstawi gotowy projekt, i to nie nowelizacji, ale całkowicie nowej ustawy. Przewidując to zagrożenie, umówiłem się z posłem Janem Rokitą, że będziemy kontynuować w zespole prace nad nowelizacją, co więcej, prace te będziemy starali się medialnie nagłaśniać, a tymczasem ja sam poza zespołem (choć wykorzystując jego dotychczasowy dorobek) w tajemnicy przygotuję swój autorski projekt nie nowelizacji, ale w całości nowych ustaw policyjnych, który zostanie złożony jako projekt poselski Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. I tak też się stało”16. 18 stycznia 1990 r. parlamentarzyści z OKP zgłosili pierwsze projekty.

Kilkanaście dni później, 7 lutego 1990 r., do sejmu wpłynęły projekty przygotowane przez MSW: o urzędzie ministra spraw wewnętrznych, o ochronie bezpieczeństwa państwa oraz bezpieczeństwa i porządku publicznego i organach właściwych w tych sprawach. Opracowało je kierownictwo resortu w konsultacji z rządem, który omawiał założenia tych ustaw 5 lutego 1990 r. Ministrowie przedstawili wtedy liczne uwagi do projektów MSW, m.in. dyskutowali nad podległością Jednostek Nadwiślańskich oraz kolegiów do spraw wykroczeń. Najbardziej interesujące wydawały się poruszone przez Jacka Kuronia tematy wykorzystania agentury oraz działalności prewencyjnej służb specjalnych17. Dyskusja pokazała różnice między kierownictwem MSW a ministrami wywodzącymi się z „Solidarności”. Kuroń uważał art. 24 projektu, dotyczący używania środków inwigilacji, za sprzeczny z obowiązującym prawem. Zaczął od drastycznego przykładu – jak SB szantażem zmusiła kogoś do współpracy, grożąc ujawnieniem kwestii intymnych18. Rozmawiano o wprowadzeniu do ustawy zapisu o tym, że służby mogą gromadzić informacje drogą operacyjną dopiero po wszczęciu dochodzenia, nie zaś poza procedurami przewidzianymi w kodeksie postępowania karnego. Nawet prokurator generalny Józef Żyta był przekonany o konieczności takiego zastrzeżenia. W największym skrócie chodziło o to, aby służby nie mogły prowadzić inwigilacji czy innych działań operacyjnych przed formalnym otwarciem śledztwa.

Zapisu dającego służbom więcej swobody bronił natomiast Czesław Kiszczak. Argumentował, że wprowadzając postulowane ograniczenia, „pozbawimy policję i Urząd Ochrony Państwa możliwości w ogóle działania”. Minister Henryk Samsonowicz zauważył, że niezależnie od tego, która ze stron sporu ma rację, to art. 24 „absolutnie nie może być utrzymany ze względu na odbiór społeczny”. Premier się z nim zgodził. Doszło do drobnego spięcia na linii Mazowiecki – Kiszczak. Kiedy premier polecił zasadnicze przeredagowanie ustawy, a nie wykluczał nawet usunięcia poszczególnych paragrafów, szef MSW nie wytrzymał: „Nie wyobrażam sobie, jak policja i Urząd Ochrony Państwa będą funkcjonowały, jeśli nie będą mogły uzyskiwać informacji [...] Nie wyobrażam sobie”19.

Ten spór dotyczył praw człowieka oraz zaufania do służb specjalnych. Obawiano się, że funkcjonariusze będą zbierać informacje na zapas, aby w odpowiednim momencie użyć ich przeciwko obywatelowi. Bardzo wyczulony na tym punkcie był Kuroń, który miał za sobą lata starć ze Służbą Bezpieczeństwa: „Inwigilujesz pewne środowiska, które uważasz [za] kryminogenne z jakichś powodów, bo za duża gadają, albo za dużo czytają, albo kradną. I tam działają informatorzy, zbiera się informacje, gromadzi, przetwarza, ma się pełną gotowość. Popełniono przestępstwo, oni wchodzą z pełnym materiałem. Otóż, chcę oświadczyć, że jeśli miałby być taki zapis, to musiałby on dokładnie określać, jakie to mają być środowiska, a to już jest po prostu niemożliwe”20.

Rząd był – przynajmniej w ocenie ministra sprawiedliwości Aleksandra Bentkowskiego – bardziej wyczulony na tym punkcie niż posłowie OKP: „premier Kiszczak już teraz żałuje, że przyszedł z tą ustawa tutaj, na posiedzenie Rady Ministrów, bo sejm będzie dużo bardziej liberalny. Ustawa sejmowa jest, zawiera wszystkie tego rodzaju zapisy i tacy posłowie jak pan poseł Rokita, który jest referentem, i Rzepka – nie sądzę, żeby byli zbyt dużymi sympatykami tego resortu – nie mają wątpliwości co do tego rodzaju zapisów”21. Na posiedzeniu Rady Ministrów ktoś z niepokojem zauważył: „idziemy za daleko. Projekt poselski tak daleko nie idzie, to dlaczego my mamy być tacy bardzo papiescy”22. Projekt poselski zakładał, że służby specjalne mogą prowadzić tajny podsłuch bądź tajną kontrolę korespondencji w przypadku najcięższych przestępstw lub zagrożenia państwa – po uzyskaniu zgody prokuratora generalnego i ministra spraw wewnętrznych. Podobny zapis znajdował się w jednym z wcześniejszych projektów autorstwa MSW23.

Jeżeli porównamy pakiety ustaw poselskich oraz ministerialnych, to lepiej przygotowany był projekt MSW, co nie może zaskakiwać, gdyż resort dysponował całym zastępem prawników i specjalistów od aparatu bezpieczeństwa. Jednocześnie projekt ten zakładał zachowanie przez ministra spraw wewnętrznych jak największej władzy. Świadczył o tym już pierwszy artykuł: „Minister Spraw Wewnętrznych jest naczelnym organem administracji państwowej w dziedzinie ochrony bezpieczeństwa państwa oraz bezpieczeństwa i porządku publicznego, a także w dziedzinie administracji i spraw wewnętrznych, w zakresie określonym odrębnymi ustawami”24. Wyglądało to wręcz na zwiększenie kompetencji ministra w porównaniu z obowiązującą ustawą z 1983 r. (w której zapisano, że minister „jest naczelnym organem administracji państwowej w dziedzinie ochrony bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego, a także ochrony przed bezprawnymi zamachami na życie i zdrowie ludzkie oraz dorobek materialny i kulturalny społeczeństwa”25). Ponadto katalog kompetencji ministra nie miał charakteru zamkniętego26. Zgodnie z projektem ministerstwo pozostawało silnym resortem z szerokim zakresem działania27. Swoje zadania miało realizować poprzez Urząd Ochrony Państwa, policję, podległe jednostki wojskowe, straż pożarną i terenowe organy administracji.

Zaskakujące, że i projekty ministerialne, i poselskie reprezentowały zasadniczo zbliżoną, zachowawczą filozofię zmian. Kierownictwo resortu było z tego zadowolone – przyznawali to Kiszczak, Zbigniew Pudysz czy Henryk Dankowski, który jeszcze przed złożeniem ustaw w sejmie zapoznał się z projektem prof. Widackiego i ocenił, że „nie jest bardzo rozbieżny od naszych koncepcji”28. Niezadowoleni byli natomiast inni eksperci „Solidarności”, Lech Falandysz i Janusz Kochanowski, którzy uważali projekty OKP za zatrzymane w pół kroku. Sugerowali np. wydzielenie spod kurateli MSW policji, której szef zasiadałby w Radzie Ministrów i podlegał bezpośrednio premierowi. Z kolei niezależny od policji UOP funkcjonowałby wtedy „jako odrębna, kilkusetosobowa jednostka administracyjna, której głównym zadaniem byłyby studia i analizy dotyczące wewnętrznego i zewnętrznego zagrożenia państwa”29. Krytycznie, jako zbyt zachowawcze, oceniali projekty prawnicy i dziennikarze związani z pismem „Wokanda”: Jan Olszewski, Elżbieta Sadowska, Wanda Falkowska30. Za żadnym z projektów przedstawionych w 1990 r. nie stał głębszy namysł nad rolą organów bezpieczeństwa państwa. W efekcie dokonano retuszu przepisów, a nie ich rekonstrukcji.

Wynikało to po części z tego, że solidarnościowi eksperci pracowali pod presją czasu oraz w nieustannie zmieniających się okolicznościach. Pytanie, czy ktokolwiek rzeczywiście zastanawiał się nad kwestiami ustrojowymi. Sędzia Zenon Martyniak na posiedzeniu senackiej komisji zauważył, że kiedy zaczynano dyskusję nad reformą, planowano tylko „lekką taką nowelizację [...] na okres kilku miesięcy”31. Zapytany przez senatorów Jan Widacki tłumaczył, że kładł nacisk na kwestie formalne, nie prawnoustrojowe: „Ja bym się nie chciał w ogóle ustosunkowywać do kwestii ustrojowych czy politycznych [...] Ja nie jestem politykiem, mnie poproszono jako eksperta od nauk policyjnych”32. W międzyczasie się okazało, że sytuacja polityczna umożliwia dalej idące zmiany, ale nie potrafiono tego wykorzystać. Wiecznie brakowało czasu. Janusz Kochanowski, ekspert komisji senackiej, negatywnie oceniał tryb prac: „Rada Ministrów poczyniła poprawki na pewno słuszne i zasadnicze, ale o godzinie drugiej w nocy. Ja osobiście nie wiem, jak można o drugiej w nocy czynić dobre poprawki [...] Dowiedzieliśmy się także, że ustawa – projekt poselski – też w międzyczasie w nocy został poprawiony, i to jest przyczynek do pewnej metody opracowywania ustaw”33. Na posiedzeniu komisji zdarzały się nieporozumienia wynikające z tego, że wśród zebranych krążyły starsze i nowsze wersje tych samych projektów34.

Rada Ministrów i OKP nie konsultowały się przy tworzeniu projektów ustaw. Na posiedzeniu Prezydium OKP poświęconym dyskusji o reformie służb specjalnych odpowiedzialny za te sprawy Jan Rokita nie był w stanie powiedzieć prawie nic na temat projektów, które miały być wniesione przez Radę Ministrów. Przedstawiał je minister Tadeusz Syryjczyk – mimo że przybył na spotkanie Prezydium OKP po to, żeby referować sprawy gospodarcze; o MSW wiedział tyle, ile usłyszał w czasie ostatniego posiedzenia rządu35.

1 Zob. m.in. T. Pączek, Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej w latach 1946–1989. Rozwój organizacyjny i rola w aparacie represji PRL, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944––1989” 2012, nr 10, s. 85–130.

2 W 1988 r. na konto ORMO zaliczono: „zatrzymanie na gorącym uczynku 11 tys. sprawców oraz 55 tys. nietrzeźwych przechodniów, zakwestionowanie 13,5 tys. praw jazdy u nietrzeźwych kierowców, odebranie 38 tys. dowodów rejestracyjnych [...] szkolenie dzieci na karty rowerowe, prowadzenie kontroli przeciwpożarowych” itd.

3 Trzeba uzupełnić, że ORMO było finansowane nie tylko z budżetu MSW. Mogło się, zgodnie z prawem, utrzymywać także z różnego rodzaju darowizn i zapomóg. W dobrym tonie było wspieranie lokalnych jednostek ORMO przez zakłady pracy. Nie do uchwycenia były chyba inne koszty, wynikające m.in. z prawa członków ORMO do dodatkowej 16-dniowej płatnej nieobecności w pracy.

4 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 8 IX 1989 r., s. 7.

5 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 19 X 1989 r., s. 3.

6 Ibidem, s. 9.

7 Ibidem, s. 15, 24.

8 BS, Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Sejmu RP, 23 XI 1990 r., s. 42.

9 Ibidem, s. 44–45.

10 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 14 IX 1989 r., k. 9.

11 Czego nie powiedział generał Kiszczak. Z Janem Widackim rozmawia Wojciech Wróblewski, Warszawa 1992, s. 19.

12 Informacja o pracach z zakresu bezpieczeństwa i porządku publicznego, samorządu terytorialnego i instytucji notariatu [w:] Obywatelskie inicjatywy ustawodawcze Solidarności 1980–1990. Materiały i projekty ustaw Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych „S” i Społecznej Rady Legislacyjnej, wybór i oprac. K. Barczyk, S. Grodziski, S. Grzybowski, Warszawa 2001, s. 540.

13 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 12 XII 1989 r., k. 29.

14 Ibidem, k. 46.

15 Ibidem, k. 53.

16 J. Widacki, Prehistoria UOP, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, wyd. specjalne, s. 20.

17 „Art. 24.1. Przy wykonywaniu czynności rozpoznawczych, w zakresie nie objętym przepisami Kodeksu postępowania karnego, a podejmowanych przez Policję bądź Urząd Ochrony Państwa w celu zapobieżenia bądź wykrycia przestępstw godzących w podstawy ustrojowe oraz bezpieczeństwo lub obronność państwa albo życie ludzkie, Minister Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości może zarządzić kontrolę korespondencji, a także stosowanie środków technicznych umożliwiających w sposób tajny uzyskiwanie informacji oraz ujawnianie śladów i dowodów [...] Art. 25.1. Policja i Urząd Ochrony Państwa stosownie do ich właściwości mogą uzyskiwać informacje, w tym także poufne, gromadzić je i przetwarzać z zachowaniem ograniczeń wynikających z art. 24 ust. 1” (AIPN, 1585/17454/DVD, Projekt ustawy, k. 128).

18 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 50.

19 Ibidem, k. 110–127.

20 Ibidem, k. 130–131.

21 Ibidem, k. 129.

22 Ibidem, k. 174.

23 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 8 II 1990 r., k. 20.

24 AS, Projekt Ustawy o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych, załącznik do dokumentacji Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, 7 II 1990 r., k. 44.

25 Ustawa o Ministrze Spraw Wewnętrznych z 1983 r.

26 „Do zakresu działania Ministra Spraw Wewnętrznych należą w szczególności sprawy” (AS, Opinia o projektach zmian w MSW autorstwa Lecha Falandysza i Janusza Kochanowskiego, 5 II 1990 r., załącznik do dokumentacji Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, 7 II 1990 r., k. 110).

27 Podlegały mu sprawy: „1. Ochrony bezpieczeństwa państwa, w tym przeciwdziałanie szpiegostwu, terroryzmowi, działalności godzącej w potencjał gospodarczy i obronny państwa lub zamachom godzącym w podstawy konstytucyjne państwa; 2. Ochrony życia i zdrowia obywateli oraz ochrony mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra; 3. Ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego, w tym zapewnienie ładu i spokoju w miejscach publicznych oraz w komunikacji publicznej i w ruchu drogowym; 4. Zwalczania innych przestępstw i wykroczeń, a także inicjowania i organizowania działań mających na celu zapobieganie przyczynom i warunkom sprzyjającym popełnianiu przestępstw i wykroczeń oraz współdziałania w tym zgodnie z zainteresowanymi organami państwowymi i organizacjami społecznymi; 5. Ochrony granic państwowych, w tym organizowanie kontroli ruchu granicznego, zabezpieczenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych; 6. Społeczno-administracyjne, określone w przepisach prawa o stowarzyszeniach, o zgromadzeniach, o zbiórkach publicznych, o odznakach i mundurach, o ewidencji ludności i dowodach osobistych, o obywatelstwie polskim, o paszportach, o cudzoziemcach, o aktach stanu cywilnego, o broni, amunicji i materiałach wybuchowych, a także w innych przepisach oraz koordynowanie działań w zakresie ochrony tajemnicy państwowej i służbowej; 7. Nadzoru nad kolegiami do spraw wykroczeń w zakresie określonym w odrębnej ustawie; 8. Nadzoru nad strażą przemysłową i innymi uzbrojonymi specjalistycznymi formacjami ochrony w zakresie określonym w odrębnych przepisach; 9. Mobilizacyjne i obronne resortu spraw wewnętrznych oraz wykonywanie innych zadań z zakresu obronności, wynikających z przepisów o powszechnym obowiązku obrony PRL; 10. Współudziału w prowadzeniu działań porządkowo-ochronnych oraz czynności ratowniczych w razie klęsk żywiołowych i innych zdarzeń zagrażających bezpieczeństwu powszechnemu; 11. Wspierania działalności społecznej podejmowanej na rzecz przeciwdziałania przestępczości i zjawiskom kryminogennym; 12. Współdziałania z organami bezpieczeństwa i porządku publicznego innych państw na podstawie umów i porozumień międzynarodowych”.

28 AIPN, 0811/18, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 12 I 1990 r., k. 25.

29 AS, Opinia o projektach zmian w MSW autorstwa Lecha Falandysza i Janusza Kochanowskiego, 5 II 1990 r., załącznik do dokumentacji Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, 7 II 1990 r., k. 112.

30 J. Olszewski, Jak zmienić MSW?, „Wokanda” 1990, nr 1; E. Sadowska, MSW – do cywila, „Wokanda” 1990, nr 5; W. Falkowska, Po co jemy tę żabę, „Wokanda” 1990, nr 10.

31 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 7 II 1990 r., k. 187.

32 Ibidem, k. 168.

33 Ibidem, k. 148.

34 Ibidem, k. 221.

35 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 7 II 1990 r., k. 9.

etap prac sejmowych

Nie jest to twierdza, która jest twierdzą przeciwnika. Nie jest to twierdza, którą trzeba zdobywać, burzyć, niszczyć (Jerzy Zimowski)

Ustawa nie powinna być konstruowana w ten sposób, żeby zabezpieczała nas przed reliktami, które rzeczywiście jeszcze istnieją, ale [są już] reliktami przeszłości (Wiktor Kulerski)

Ustawy policyjne budziły emocje solidarnościowych posłów i senatorów. Było to szczególnie widoczne w czasie dyskusji na posiedzeniu plenarnym OKP 8 lutego 1990 r. Założenia reform przedstawił Jan Rokita. Tłumaczył, że punktem wyjścia było nadanie szerokiego zakresu uprawnień jednostkom centralnym podporządkowanym ministrowi spraw wewnętrznych. Starano się poszerzyć autonomię Komendy Głównej Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Komendy Głównej Straży Pożarnej oraz Wojsk Ochrony Pogranicza; „sam urząd ministerialny ma głównie zadania natury koordynacyjnej – zapewniał Rokita. – Natomiast zadania merytoryczne, ciężar zadań merytorycznych spada na te wszystkie urzędy centralne [...] To oczywiście powinno się wiązać – taka jest idea tego w projekcie poselskim – z dość radykalnym ograniczeniem zakresu ilości personalnej urzędników MSW”36. Podkreślał, że projekt przewiduje pół roku na przeprowadzenie reform.

Dzień po plenarnym posiedzeniu OKP odbyło się pierwsze sejmowe czytanie ustaw o MSW, policji i UOP oraz nowelizacji ustawy związanej z pragmatyką służbową. Rokita przedstawił trzy kardynalne zasady przyświecające autorom projektów poselskich: „Pierwsza z nich to zasada radykalnego, konsekwentnie przeprowadzonego rozdziału aparatu policyjnego, służącego ściganiu przestępstw, od aparatu policji politycznej, służącego ściganiu pewnego specyficznego typu przestępstw, przestępstw przeciwko państwu. Druga to zasada wprowadzenia do tego ustawodawstwa międzynarodowych standardów w dziedzinie ochrony praw obywatelskich, zwłaszcza w dziedzinie ochrony ludzkiej prywatności przed zamachami ze strony państwa. I wreszcie trzecia – zasada apolityczności działania służb policyjnych, apartyjności służby, niepodporządkowywania służb policyjnych jakiejkolwiek organizacji politycznej, jakiejkolwiek partii – zasada podporządkowania jej państwu i tylko państwu”37. Wiceminister Zbigniew Pudysz z kolei przedstawiał projekty ministerialne, zachwalając tempo przemian w organach bezpieczeństwa: liczne dymisje i zmiany na stanowiskach kierowniczych, dopuszczenie cywilnej kontroli oraz opracowanie projektów ustaw wychodzących naprzeciw oczekiwaniom społecznym38.

Dyskusja nad przedstawionymi ustawami nie była konstruktywna. Wszyscy zabierający głos posłowie podkreślali potrzebę gruntownych zmian, weryfikacji funkcjonariuszy oraz wprowadzenia skutecznych mechanizmów kontroli ze strony cywilów bądź milicyjnych związków zawodowych. Poseł i ostatni szef SB płk Jerzy Karpacz wypowiedział się w duchu technokratyzmu: „Dwie zasadnicze według mnie przesłanki determinują konieczność reformowania resortu spraw wewnętrznych. Po pierwsze – dostosowanie jego struktury organizacyjnej i funkcjonalnej do nowych warunków społeczno-politycznych i gospodarczych w państwie. Po drugie – uczynienie z jego podstawowych służb nowoczesnych, a przez to sprawnych i efektywnych w codziennym działaniu formacji”39. Były to ogólniki, jednak trafnie wskazywały na dwie kluczowe trudności, które będą w następnych latach zmorą policji oraz UOP.

Oba projekty trafiły pod obrady specjalnie wyłonionej podkomisji funkcjonującej w ramach sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych. Tworzyli ją Jan Rokita, Edward Rzepka, Janusz Zemke, Jerzy Karpacz, Michał Kurek, Józef Oleksy, Jerzy Zimowski, Jan Świtka, Stanisław Rogowski i Marek Rutkowski40. Przewodniczącym został Zimowski, który był prawnikiem, miał wieloletnie doświadczenie prokuratorskie i radcowskie. W 1980 r. wstąpił do NSZZ „Solidarność”, został internowany w czasie stanu wojennego. Po zwolnieniu działał w podziemiu, a w III RP był wieloletnim (1990–1996) wiceministrem spraw wewnętrznych. Zimowski musiał swoje pomysły reform konsultować z kierownictwem OKP.

2 marca 1990 r. odbyło się zebranie prezydium klubu poświęcone m.in. tej sprawie. Zimowski skoncentrował się na organizacji Urzędu Ochrony Państwa, który zgodnie z założeniami miał zerwać z niechlubną tradycją policji politycznej. Prezydium OKP najbardziej interesowały kwestie związane z ochroną praw człowieka. Dyskusja miała jednak dość swobodny charakter i nie zakończyła się konkluzjami. Wydaje się, że wszystko zostawiono w rękach Zimowskiego, który obiecał wywalczyć daleko idące reformy, gwarantujące jednak ochronę praw człowieka41.

W dyskusjach posłów i senatorów OKP powracało kilka wątków. Wiele osób postulowało całkowitą likwidację służb specjalnych, inni wprowadzenie tak daleko posuniętej ochrony praw człowieka, że paraliżowałaby pracę organów ścigania. Te postulaty wynikały z doświadczeń parlamentarzystów ze Służbą Bezpieczeństwa. Czas jednak nie stał w miejscu. Wydaje się, że tylko część polityków i prawników zaangażowanych w pracę nad ustawami oraz późniejsze konstruowanie UOP rozumiała, że w nadchodzących latach dziewięćdziesiątych kraj będzie dramatycznie potrzebował silnych i profesjonalnych służb specjalnych.

Podkomisja Zimowskiego przedstawiła wyniki swoich prac na posiedzeniu Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych 7 marca 1990 r. Zgodnie z ustaleniami MSW zachowywało większość kompetencji wskazanych we wcześniejszych projektach, nacisk zaś położono na przekształcenie ministerstwa w urząd cywilny. Zespół Zimowskiego dał także odpór głosom o zbędności UOP42. Dokonano chłodnej analizy i nie ograniczono ponad miarę uprawnień nowego urzędu. Projekt był kompromisowy; Kiszczak przyznał, że rozwiązania „w trafny sposób łączą obie [ministerialną i poselską] inicjatywy oraz uwzględniają wartościowe, szczegółowe propozycje zgłaszane przez różne środowiska w toku prac legislacyjnych”43. Dalsze prace nad projektem prowadzone w Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych okazały się jednak mozolne. Komisja ta na pierwszym posiedzeniu dotyczącym pakietu opracowanego przez podkomisję omówiła zaledwie dwa pierwsze artykuły ustawy i dodała kosmetyczne poprawki. Pojawił się problem techniczny – do wprowadzenia w życie pakietu reform potrzebna była nowelizacja ustawy o służbie funkcjonariuszy SB i MO, która pozwoliłaby na uregulowanie stopni oraz uposażeń (te regulacje określano mianem „ustawy pragmatycznej”). Ta kwestia doprowadziła pośrednio do kolejnego problemu – 15 marca 1990 r. na połączonym posiedzeniu Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Komisji Ustawodawczej Bohdan Kopczyński z OKP zakwestionował całą logikę procedowania.

Zdaniem Kopczyńskiego zamiast zastanawiać się wpierw nad kompetencjami MSW, należałoby dokładnie omówić sprawy policji i UOP oraz skonstruować ustawy tak, aby niepotrzebna była dodatkowa nowelizacja ustawy pragmatycznej44. Poseł przedstawił stanowisko ustalone wcześniej przez część członków OKP. W podobnym duchu wypowiedziała się Hanna Suchocka, odpowiedzialna w klubie za koordynację prac ustawodawczych. Zimowski nie mógł zignorować tego głosu. Nie negował więc zasadności nowego podejścia, ale wskazywał, że przepracowanie założeń potrwa nawet kilka tygodni. Ostatecznie posłowie OKP przeprowadzili w swoim gronie głosowanie, w którym zdecydowali o potrzebie skonstruowaniu dwóch ustaw: o policji oraz o UOP, z oddzielnymi częściami pragmatycznymi45. Zdaniem Zimowskiego zmiana podejścia była podyktowana emocjami i przeświadczeniem, że UOP nie może mieć nic wspólnego z policją: „ta idea była tak silna, że nie dało się tutaj wprowadzić żadnego elementu racjonalnego”46. Takie rozwiązanie mogłoby się wydać logiczne, jednak nie w sytuacji, w której liczył się przede wszystkim czas.

Ustawodawczy maraton trwał więc nadal. Procedura przeciągała się nie tyle z powodu opieszałości i braku dobrej woli, ile ze względu na nieporozumienia w solidarnościowym obozie oraz dążenie do wypracowania rozwiązań idealnych. Z jednej strony można to uznać za sukces rodzącego się państwa demokratycznego – nareszcie pojawiła się przestrzeń do prawdziwej dyskusji i poszukiwania nowych, wspólnie wypracowanych rozwiązań. Z drugiej strony to wszystko wymagało czasu – a tego akurat dramatycznie brakowało. Paradoksalnie – to właśnie Jerzy Zimowski i Krzysztof Kozłowski najmocniej podkreślali, że do dopięcia celu wystarczy ustawa przyzwoita, nawet jeśli trzeba ją będzie łatać poprawkami, ponieważ dla reform kluczowy jest czas, a nie osiągnięcie doskonałość. Wejście w życie nowych ustaw pozwoliłoby na przeprowadzenie weryfikacji i zmian na stanowiskach kierowniczych. To miało odmienić oblicze służb.

Po tych doświadczeniach Zimowski postanowił przedstawić sprawę Prezydium OKP, aby uzyskać ostateczne poparcie. W nocy z 27 na 28 marca 1990 r. jego podkomisja skończyła kolejną redakcję ustaw47. Była to już dziesiąta wersja projektu. Najwięcej zmian wprowadzono do przepisów o UOP i policji. Powstały prawnicze potworki, w poszczególnych paragrafach zebrano razem wcześniejsze przepisy oraz mechanicznie skopiowaną część pragmatyczną; „w ten sposób mamy akt trochę niespójny i mało elegancki, ponieważ przepisy w 80 proc. pokrywają się w jednej i drugiej ustawie” – tłumaczył Zimowski48. Zreferował stan prac na posiedzeniu Prezydium OKP 28 marca. Poprosił tym razem o jasną i ostateczną deklarację, czy klub popiera jego rozwiązania. Bronisław Geremek był w tej kwestii zdecydowany49. Na zwiększenie tempa prac naciskał Krzysztof Kozłowski: „Nawet jeżeli ustawy nie będą doskonałe, a nie mogą być doskonałe, proszę nie przeciągać sprawy. Premier ma mianować szefa policji, szefa UOP. Będzie się zastanawiał, to znowu przeciągnie sprawę. Potem ci szefowie będą mianować szefów w województwie, potem nastąpi weryfikacja. To wszystko jest parę miesięcy potwornego bałaganu przed nami”50. Kierownictwo OKP poparło Zimowskiego, jednak Geremek uznał, że trzeba zdobyć legitymację całego klubu. Sprawa trafiła na zebranie plenarne.

Zimowskiemu przypadła niełatwa rola przekonania posłów i senatorów wywodzących się z opozycji solidarnościowej, przez lata prześladowanej przez SB, żeby odłożyli negatywne doświadczenia na bok. Tłumaczył: „musimy myśleć o resorcie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych jako o resorcie normalnym. Że nie jest to twierdza, która jest twierdzą przeciwnika, że nie jest to twierdza, którą trzeba zdobywać, burzyć, niszczyć”51. Jego wystąpienie i późniejsza dyskusja miały doprowadzić do uzyskania poparcia ze strony członków OKP. Tak naprawdę jednak nikt z kierownictwa klubu nie dopuszczał możliwości, że na ostatniej prostej będzie trzeba wprowadzać jakiekolwiek korekty. Posłowie i senatorowie nie mogli się nawet zapoznać z ostateczną wersją projektu, którą skończono redagować w noc poprzedzającą plenarne posiedzenie klubu. Musieli wypowiadać się na podstawie przedstawionego przez Zimowskiego referatu.

Alicja Grześkowiak, adwokat i wykładowca prawa, podnosiła kwestię praw człowieka: „Zaniepokoiła mnie dziwna filozofia, która z tego referatu zdawała się wynikać, mianowicie znowu władzy policji. Ale takiej władzy, która nie zawsze się poddaje prawu”52. Szczególną wagę przywiązywała do przepisów regulujących przeszukanie, stosowanie podsłuchu oraz inne uprawnienia operacyjne policji i służb specjalnych. Zadawała pytania o zasady użycia broni palnej. Zarzucała twórcom ustawy, że z lekceważeniem podeszli do rygorów Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (tzw. Europejskiej konwencji praw człowieka). Podkreślała także potrzebę wprowadzenia odpowiednich instytucji, które zagwarantują, że funkcjonariusze łamiący prawo nie zostaną bezkarni, szczególnie w przypadku stosowania tortur. Także inne osoby zgłaszały liczne propozycje rozwiązań prawnych i organizacyjnych. Domagano się szczegółowej regulacji instytucji zatrzymania, przeszukania, inwigilacji, użycia siły itp.53

Jerzy Zimowski wskazywał w odpowiedzi, że w czasie prac zapoznano się z rozwiązaniami stosowanymi w krajach zachodnich i nawet tam nie ma ustawy, która „w sposób idealny” chroniłaby prawa człowieka. Zapewniał, że zaproponowane rozwiązania są zgodne z konwencjami międzynarodowymi, w tym z Europejską konwencją praw człowieka. Zwracał uwagę, że przyjęto przepisy, dzięki którym można karać za ujawnienie przez funkcjonariusza informacji zdobytej podczas pracy operacyjnej. Bronił prawa funkcjonariuszy do sięgania po środki specjalne w toku inwigilacji54. Rozdźwięk między dyskutującymi najlepiej uchwycił Wiktor Kulerski: „z jednej strony dyskusja jest o ustawie, która wybiega w przyszłość, ma tworzyć pewien model, z drugiej strony dyskusja jest o pewnej praktyce, która była, jej relikty są do tej pory, nie zaprzeczam [...] ale sądzę, że byłoby niebezpieczną bardzo rzeczą [...] gdybyśmy dyskutując tę ustawę, robili ją pod kątem naszych kompleksów, naszych odruchów samoobronnych przed tym, co przecież było w przeszłości”55.

Większość uwag senator Grześkowiak wypływała z wieloletniej obserwacji funkcjonowania służb mundurowych w PRL. Podobne uwagi, oparte na doświadczeniu PRL-owskiego bezprawia, przedstawiało wielu innych członków OKP. Zdania były jednak podzielone. Andrzej Kern, obrońca w procesach politycznych, internowany w czasie stanu wojennego, apelował o rozwagę: „konsekwencją stanu wojennego i konsekwencją natrętnej i kłamliwej propagandy rządowej była kontrakcja podziemia przeciwko Służbie Bezpieczeństwa. Pamiętajmy o tym, żeby nie wylewać dziecka z kąpielą. Wydaje mi się, że wśród funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, a miałem z nimi kontakty z racji działalności i z racji tego, że broniłem w procesach politycznych, muszę powiedzieć, że tam są różni ludzie. Mogę państwu powiedzieć, że broniłem w kilkudziesięciu procesach politycznych w okresie stanu wojennego i nie znalazłem, nie spotkałem się z ani jednym przypadkiem, żeby w tych procesach, w których brałem udział, żeby funkcjonariusze łódzkiej Służby Bezpieczeństwa naruszyli obowiązujące przepisy prawa. Ani jednego przypadku przymusu nie stwierdziłem, mimo że byłem bardzo uczulony na te sprawy”56. Kern ciężar winy składał na system i kierownictwo resortu, nie na szeregowych funkcjonariuszy.

Część posłów i senatorów OKP oraz członków rządu oczekiwała reformy ustalającej ramy prawne skutecznego funkcjonowania policji i służb specjalnych w przyszłości, bez oglądania się na wcześniejsze doświadczenia. Fundamentem tego myślenia było przekonanie, że to kształt prowadzonej polityki, nadzór cywilnego ministra i weryfikacja będą decydowały o obliczu nowych służb.

29 i 30 marca sejmowe komisje Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Ustawodawcza ponownie pracowały nad projektami ustaw o policji, UOP i urzędzie ministra spraw wewnętrznych. Większość członków komisji była skłonna dać szansę ustawom w kształcie zaproponowanym przez podkomisję Zimowskiego. Jednym z niewielu oponentów był Bohdan Kopczyński, który zgłosił potrzebę zrewidowania licznych artykułów w duchu jak najdalej idącej ochrony praw człowieka. Jego poprawki odbierały policji i służbom specjalnym wiele narzędzi – dotyczyły zatrzymań prewencyjnych57, użycia broni58 oraz środków specjalnych59. Zimowski jeszcze raz tłumaczył, że podkomisja stała przed trudnym wyborem, gdy zastanawiała się nad przyznaniem służbom prawa do inwigilacji: „Doszliśmy do wniosku, że byłoby hipokryzją, gdybyśmy tę sprawę ukrywali. Dlatego też postanowiliśmy unormować tego rodzaju działania”60. Kopczyński zażądał jednak głosowania nad skreśleniem całego artykułu. Ten wniosek upadł, podobnie jak inne zaproponowane przez niego zmiany.

Debata przed głosowaniem sejmowym nie była burzliwa. Zimowski zreferował wszystkie punkty sporne. Bronił decyzji o pozostawieniu MSW nadzoru nad wieloma sektorami związanymi z bezpieczeństwem państwa. Uzasadniał decyzje o stworzeniu Urzędu Ochrony Państwa, powierzeniu nadzoru nad służbami ministrowi, a także o niełączeniu wywiadu i kontrwywiadu cywilnego oraz wojskowego: „dla prawidłowego funkcjonowania państwa potrzebne są informacje przynajmniej z dwóch niezależnych źródeł”. Uspokajał, że wbrew obawom nie ma „niebezpieczeństwa skupienia pewnych skompromitowanych sił politycznych i powtórzenia starych układów”. „Służba Bezpieczeństwa ulega likwidacji, ulega likwidacji jako policja polityczna, jako policja myśli, a więc rozwiązaniu ulegają służby do walki z opozycją, do walki z Kościołem czy służby sprawujące nadzór nad naszą gospodarką” – tłumaczył. Dużą część wystąpienia poświęcił na zapewnienia o tym, że ustawy gwarantują ochronę praw człowieka, szczególnie w aspektach zatrzymania, sięgania po środki specjalne oraz użycia broni61.

Jan Rokita z kolei apelował o przyśpieszenie transformacji służb specjalnych. Przypominał, że OKP oczekuje od rządu prężnego przeprowadzenia akcji weryfikacyjnej oraz naboru nowych, wartościowych funkcjonariuszy. Dowodził, że to na premierze spoczywa obowiązek przekonania obywateli o fundamentalnym, nie tylko pozorowanym, charakterze zmian. W toku dyskusji zgłoszono łącznie 25 poprawek. Zdecydowana większość – poza formalnymi uzupełnieniami – została oddalona62.

36 AS, Stenogram posiedzenia plenarnego OKP, 8 II 1990 r., k. 12.

37 BS, Sprawozdanie stenograficzne z 25. posiedzenia Sejmu RP, 9 II 1990 r., s. 29.

38 Ibidem, s. 35–41.

39 Ibidem, s. 98.

40 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 14 II 1990 r., s. 21.

41 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 2 III 1990 r., k. 1–6.

42 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 7 II 1990 r., k. 3.

43 Ibidem, k. 5.

44 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 15 III 1990 r., s. 1–2.

45 Ibidem, s. 9.

46 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 13.

47 Ibidem, k. 12.

48 Ibidem, k. 13.

49 Ibidem, k. 17.

50 Ibidem.

51 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 28 III 1990 r., k. 16.

52 Ibidem, k. 37.

53 Ibidem, k. 41–42, 48, 51 i nast.

54 Ibidem, k. 70–75.

55 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 8 II 1990 r., k. 98–99.

56 Ibidem, k. 92.

57 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 29–30 III 1990 r., s. 7.

58 Ibidem, s. 10–11.

59 Ibidem, s. 15–16.

60 Ibidem, s. 15.

61 BS, Sprawozdanie stenograficzne z 25. posiedzenia Sejmu RP, 5–6 IV 1990 r., s. 129–144.

62 Ibidem, s. 163, 170–171, 267.

etap prac senackich

Nad naszym sposobem widzenia resortu – proszę mi wybaczyć to określenie – ciąży trochę duch kombatancki (Edward Rzepka)

Mówię o podejściu, o filozofii politycznej tej całej sprawy, która – mnie się wydaje – jest niewspółmiernie ważniejsza od takiej czy innej doskonałości prawnej (Andrzej Wielowieyski)

O wiele bardziej krytyczny wobec pakietu ustaw był senat. Przewodniczący Komisji Praw Człowieka i Praworządności, senator Zbigniew Romaszewski, bardzo źle oceniał ustawy. Był zdziwiony, że sejm uchwalił prawo w takim kształcie: „Ja myślę, że ta ustawa, w ogóle ten zespół ustaw obarczony jest grzechem pierworodnym projektu nowelizacji ustawy o ministrze spraw wewnętrznych sporządzonym przez prof. Widackiego, który – że tak powiem – swoją wyobraźnią nie wybiegał w możliwość pełnej, całkowitej reorganizacji resortu i państwa”63. Zdaniem Romaszewskiego poza poprawą najbardziej rażących zapisów dokonano „przemalowania” służb, nie ich rekonstrukcji64.

W trakcie prac komisji senackiej jej członkowie oraz eksperci przedstawili wiele uwag do pakietu ustaw, począwszy od detali, skończywszy na sprawach fundamentalnych. Andrzej Rzepliński, ekspert komisji, przedstawiał swoje zastrzeżenia: „Ustawy te po pierwsze napisane są dla władzy państwa autokratycznego, a nie państwa demokracji parlamentarnej. Po drugie pozostawiają nietknięte imperium MSW i jego strukturę jako w pełni autonomiczny kompleks polityczno-policyjno-gospodarczy centralnie sterowanych służb policyjnych i pozapolicyjnych”. Podobnego zdania był Marek A. Nowicki: „imperium MSW pozostaje prawie nienaruszone, nazbyt silne, aby w jakimkolwiek układzie politycznym nie mieć przemożnych wpływów w państwie, łatwo mogąc się przekształcić w siłę decydującą”65. Istotnym elementem, na który zwrócił uwagę Marek Iwaszkiewicz z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego, była blankietowość ustawy o ministrze spraw wewnętrznych, który wiele kwestii mógł regulować w drodze rozporządzeń66.

Dyskusje na posiedzeniu komisji senackiej ukazały dylemat politycznej lojalności. Wiadomo było, że premierowi oraz kierownictwu OKP zależy na jak najszybszym wejściu ustaw w życie i przeprowadzeniu rekonstrukcji MSW. Mecenas Jacek Taylor ostrzegał Romaszewskiego przed zahamowaniem działań legislacyjnych w momencie, w którym postępuje niekontrolowana dekompozycja służb. Sam Romaszewski był postawiony przed trudnym wyborem: „sytuacja resortu spraw wewnętrznych jest sytuacją bardzo trudną, to się wszystko zaczyna w tej chwili rozsypywać. Pracownicy z resortu odchodzą. Społeczeństwo czuje się zagrożone w sprawach bezpośrednio porządku publicznego, no i to jest ten drugi argument, który nam każe te ustawy w jakiś sposób w tej chwili przyjąć. Po prostu nie bardzo my możemy w tej chwili sobie pozwolić na odrzucenie tych ustaw”. Zdaniem Romaszewskiego ustawy zostały tak źle skonstruowane, że ich korekta byłaby trudna i czasochłonna. Członkowie komisji postanowili jednak w większości zignorować kwestie polityczne i przedstawić swoją negatywną opinię. Stosunkiem głosów pięć do trzech przegłosowali odrzucenie wszystkich trzech ustaw67.

Dzień później komisja planowała uchwalić uzasadnienie decyzji. Doszło przy tej okazji do długiej dyskusji. Obecny na niej marszałek senatu Andrzej Stelmachowski chciał osobiście przedstawić konsekwencje odrzucenia pakietu. O wolcie komisji senackiej było już głośno: „prosił mnie premier Mazowiecki nie dalej jak dzisiaj, żeby mu nie utrudniać sprawy” – ostrzegał Stelmachowski. Tłumaczył, że senat, który od czasu konfliktu wokół ustawy amnestyjnej postrzegano jako zbyt liberalny wobec przestępców, nie może sobie pozwolić na kolejną katastrofę wizerunkową: „będzie fatalne wrażenie społeczne, nie tylko strzelimy sobie samobójczą bramkę jako senat. Można powiedzieć – no to senat najwyżej zlikwidują, ale co gorsza my rządowi zabierzemy instrument, który umożliwi już teraz zrobienie pewnego uformowania policji w sposób należyty. Dlatego bym ostrzegał przed takim odrzucaniem en bloc”.

Stelmachowski perswadował, by komisja wskazała konkretne błędy, a nie krytykowała całą ustawę. Był pragmatyczny: „Już nie szukajmy doskonałości, dostosowania do standardów europejskich – przecież nasz kraj nie jest jeszcze do nich dostosowany i dlatego wydaje mi się, że tu nie osiągajmy od razu doskonałości, bo ona jest nieosiągalna. Po prostu”. Krzysztof Kozłowski tłumaczył, jak stan tymczasowości uniemożliwia reformowanie systemu: „ja do jesieni w tym resorcie nie zamierzam pracować [bez nowych ustaw], ponieważ nie mogę nic w nim zrobić. No mogę co najwyżej walczyć za każdym razem z całym kierownictwem resortu o jakieś sprawy [...] ja chciałbym pozbawić to kierownictwo kompetencji”. To jednoznacznie budowało konflikt między procesem stanowienia dobrego prawa a mechanizmami skutecznego działania politycznego. Najcelniej wyraził to Andrzej Rzepliński: „nigdy nie pisałbym tej krytycznej opinii o tych ustawach, wiedząc to, co w tej chwili wiem, że naprawdę są one pretekstem – byle jak napisanym, ale pretekstem – po to, żeby zrobić czystkę, i ja jestem sam za tym, żeby pan minister Kiszczak przestał być ministrem i paru jeszcze czy kilka tysięcy pułkowników”. Jednak opinia całej komisji pozostała negatywna68.

W czasie plenarnego posiedzenia senatu stanowisko komisji przedstawił Leszek Piotrowski. Punktował takie cechy ustaw przyjętych przez sejm, jak: wykorzystanie starej koncepcji MSW, które w strukturze władzy wykonawczej ma nadrzędną rolę we wszystkich dziedzinach życia społeczno-administracyjnego; pozostawienie nietkniętej – co do istoty – struktury MSW jako kompleksu policyjno-polityczno-gospodarczego; fikcyjny charakter przepisów o policji lokalnej; brak mechanizmów zapewniających odpolitycznienie policji wynikający z niewprowadzenia w ustawie cywilnego przedstawiciela ministra spraw wewnętrznych; brak mechanizmów służących społecznemu uwiarygodnieniu policji; podniesienie do rangi ustawy Politycznego Komitetu Doradczego, instytucji wyraźnie przejściowej; brak mechanizmów zapewniających pełną profesjonalność w działaniu policji; niedopasowanie do minimalnych standardów europejskich uprawnień do stosowania tzw. środków przymusu bezpośredniego, broni palnej, podsłuchu; utrzymanie najszerszego ze znanych w Polsce katalogu przywilejów socjalnych; brak przepisów o weryfikacji policjantów; błędy legislacyjne (w szczególności niespełnienie wymogów komplementarności przejawiające się zawarciem 118 delegacji ustawowych)69.

Podczas debaty senackiej w gruncie rzeczy powtórzono wcześniejsze argumenty. Krzysztof Kozłowski przyznał: „ma pełną rację senator Romaszewski, mówiąc, że z próby nowelizacji powstały te trzy potworki, które uchodzą za nowe ustawy. Tak jest, to obszerna nieporadna nowelizacja dotychczasowych ustaw plus zabieg, który zrobiono na komisji sejmowej w ostatniej chwili, w ostatnich dwóch dniach obrad tej komisji, to znaczy włączono pragmatyczną ustawę”. Andrzej Stelmachowski wyostrzył jeszcze swoje stanowisko z posiedzenia komisji. Oskarżył jej członków o „ucieczkę w odrzucenie” zamiast podjęcia próby naprawy. W związku z tym przekonywał, że ustawy powinny zostać przyjęte bez zmian, a uwagi komisji senackiej uznane za podstawę do opracowania poprawek w przyszłości. Ostatecznie dyskusję przeciął Andrzej Wielowieyski, przedstawiając trzy wyjścia z sytuacji: odrzucenie uchwał, przyjęcie ich z poprawką dotyczącą czasu obowiązywania oraz przyjęcie uchwał w przedstawionej formie70. Senatorowie zdecydowaną większością głosowali za przyjęciem uchwał bez poprawek.

Historia tego głosowania pokazuje, jaka była rola senatu. Początkowo kierownictwo OKP widziało izbę wyższą jako miejsce, w którym będą inicjowane prace nad ustawami i rozwiązaniami ustrojowymi. Z czasem coraz częściej pojawiała się opinia, że senat jest kolejną przeszkodą w szybkim stanowieniu prawa. Sukcesy osiągano wówczas, gdy stawiano na współpracę między sejmem, senatem i rządem – jak w przypadku reformy samorządowej. Jednak obóz solidarnościowy, który wkrótce doświadczył postępującego rozpadu i „wojny na górze”, nie był w stanie w ten sposób współpracować. To, że rząd przedkłada pragmatyzm i osiągnięcie szybkiego efektu nad tworzenie dobrego prawa, było w przypadku ustaw policyjnych aż nadto widoczne. Premierowi zależało na jak najszybszym uchwaleniu ustaw, tak aby z jednej strony zapobiec niekontrolowanej dekompozycji aparatu bezpieczeństwa, z drugiej – ułatwić wprowadzanie zmian ministrowi Kozłowskiemu. Dlatego wymuszano obniżenie standardów legislacyjnych. Tymczasem senatorowie OKP oczekiwali przemyślanej i dobrej ustawy, uwzględniającej postulaty praw człowieka. Rozbieżności nieuchronnie prowadziły do konfliktu – członkowie Komisji Praw Człowieka i Praworządności zostali postawieni przed wyborem między lojalnością wobec swojego premiera a potrzebą rzetelnego wykonywania obowiązków.

Ustawy policyjne weszły w życie 6 maja 1990 r. Cztery dni później szefem UOP został Krzysztof Kozłowski, a jego zastępcą Andrzej Milczanowski. 10 maja 1990 r. minister spraw wewnętrznych nakazał Służbie Bezpieczeństwa przerwanie działań z wyjątkiem operacji wywiadowczych i kontrwywiadowczych „mających istotne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa oraz działań wobec osób podejrzanych o szpiegostwo lub dokonanie zamachu terrorystycznego”. Od maja do lipca 1990 r. funkcjonariusze pojawiali się w pracy, jednak w zdecydowanej większości nie wykonywali żadnych zadań, a tylko czekali na rozwój wydarzeń oraz zakończenie weryfikacji71.

63 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 6 IV 1990 r., k. 74.

64 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 10 IV 1990 r., k. 1–4.

65 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 24 IV 1990 r., k. 24, 63.

66 Ibidem, k. 47 i nast.

67 Ibidem, k. 74–75, 86.

68 Ibidem, k. 126–128, 134, 161, 166.

69 AS, Stenogram Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 25 IV 1990 r., k. 174–178; AS, Sprawozdanie stenograficzne z 23. posiedzenia Senatu RP, 26–27 IV 1990 r., s. 97–100. Zob. też S. Galij-Skarbińska, The Transformation of Civil Secret Service in Poland in 1989––1990, Toruń 2016, s. 103–108.

70 AS, Sprawozdanie stenograficzne z 23. posiedzenia Senatu RP, 26–27 IV 1990 r., s. 130, 139–140, 174.

71 Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 20.

4.
weryfikacja

wykuwanie założeń

Resortu nie odnowią ci sami ludzie, którzy strzelali do społeczeństwa (Andrzej Kosmalski)

Połączymy te dwie opcje, mianowicie to, żeby byli tam ludzie, którzy do nas strzelali, ale żeby byli tam też ludzie, po prostu, którzy wiernie podporządkowali się jedynie przepisom (polityk OKP)

Postępowanie, które nazywamy potocznie „weryfikacją”, z formalnego, prawnego punktu widzenia było procesem kwalifikacyjnym. Jednak to właśnie tym potocznym określeniem posługiwali się politycy i funkcjonariusze w latach 1989–1990. Później było ono używane zarówno w publicznych dyskusjach, jak i wielu pracach naukowych. Ja również je stosuję w niniejszej publikacji.

Dla wszystkich osób, które tworzyły założenia transformacji służb specjalnych, było jasne, że trzeba przeprowadzić przegląd kadr. Nawet kierowane przez Kiszczaka MSW, które w roboczym projekcie ustaw założyło automatyczne przejście funkcjonariuszy z jednej służby do drugiej, nie wierzyło, że to rozwiązanie się utrzyma. Tadeusz Mazowiecki poświęcał dużo uwagi weryfikacji podczas dyskusji na posiedzeniu rządu. Tłumaczył, że jest to kwestia drażliwa społecznie i nie można dopuścić ani do automatyzmu, ani do zachowania całkowitej ciągłości personalnej1. Premiera popierał Waldemar Kuczyński, podkreślał, że zasadnicze zmiany, a nie „przemalowywanie” służb, są warunkiem przywrócenia zaufania do organów bezpieczeństwa2. Ustalono wówczas, że Rada Ministrów wyda przepisy regulujące warunki weryfikacji. Miało to uwypuklić zaangażowanie premiera w tę sprawę3.

Czesław Kiszczak nie krytykował otwarcie zamiaru wdrożenia tej procedury, jednak umniejszał jej znaczenie. Twierdził, że nie jest ona bardzo potrzebna, gdyż wiele osób wybierze emeryturę, jest też wielu funkcjonariuszy „schorowanych, którzy również mogą i powinni przejść na zasłużony odpoczynek, i też nie będziemy robić im trudności”. Weryfikacja to zdaniem Kiszczaka „sprawa paruset ludzi”4.

Weryfikacja nie była problemem prawnym, ale politycznym. Miała służyć uwiarygodnieniu nowych służb w oczach opinii publicznej. Trudno powiedzieć, czy politycy wierzyli, że w ten sposób uda się usunąć wszystkich skompromitowanych funkcjonariuszy, a pozostawić jedynie „czystych”. Wiele wskazuje na to, że nie. Jasne było, że trzeba usunąć przestępców w mundurach, jednak pozostali mieli być sprawdzani w toku pracy przez kolejne miesiące, a może i lata. Chodziło raczej o symboliczne odkreślenie przeszłości oraz oddanie sprawiedliwości osobom prześladowanym przez Służbę Bezpieczeństwa. Oprócz usunięcia funkcjonariuszy najbardziej skompromitowanych planowano jednocześnie przywrócić do służby ludzi zwolnionych z resortu za odmowę wykonania rozkazów w stanie wojennym, działalność w milicyjnych związkach oraz wspieranie „Solidarności”.

Właśnie ze względu na swój symboliczny i budzący emocje charakter weryfikacja miała się oprzeć na przepisach ustalonych przez Radę Ministrów. Jerzy Zimowski był wielokrotnie indagowany przez posłów i senatorów OKP o możliwość ustawowego zatwierdzenia zasad weryfikacji. Stał jednak na stanowisku, że jest to kwestia polityczna, a nie prawnoustrojowa: „Można zalecić pewne kryteria, ale nie można ich wpisać do ustawy. Sytuacja jest nadal bardzo trudna, ale zależy ona w dużym stopniu od faktów politycznych”5. Zimowski przestrzegał także przed zrównywaniem wszystkich funkcjonariuszy SB: „skazuje się tę prawie sześciotysięczną grupę ludzi na okres zawieszenia, frustracji [...] należy dać im szansę”. Co ciekawe, Krzysztof Kozłowski – zanim jeszcze został ministrem – nie podzielał aż tak entuzjastycznego poglądu. Zimowski go przekonywał: „w tak licznej grupie znajdzie się około trzech tysięcy dobrych funkcjonariuszy”6. Kozłowski zmienił zdanie dopiero wtedy, gdy od wewnątrz zaczął się przyglądać pracy resortu. Było to zachowanie charakterystyczne nie tylko dla niego. Jak mawiał Mirabeau: jakobini, którzy zostają ministrami, nie są już ministrami jakobińskimi.

Wiele osób zaangażowanych w transformację służb specjalnych zmieniało swoje oceny pod wpływem nowych doświadczeń i wiedzy. Po latach część publicystów i historyków będzie im z tego powodu zarzucać „łagodność” czy też „omotanie” przez ludzi dawnych służb. Faktycznie jednak łagodziły one swój radykalizm wraz z przyjęciem odpowiedzialności za bezpieczeństwo państwa. Do zapewnienia go potrzebne były sprawne służby. A warunkiem skutecznego działania było oparcie się na starej kadrze.

Jedno z ważniejszych pytań dotyczyło tego, kto ma podlegać weryfikacji – tylko esbecy czy może także milicjanci. Realistycznie patrzący politycy solidarnościowi wiedzieli, że nie da się nią objąć jednych i drugich. „Ja nie widzę możliwości [...] weryfikowania osiemdziesięciu kilku tysięcy policjantów. Jest to po prostu niewykonalne” – mówił Krzysztof Kozłowski7. Istniał jednak problem esbeków, którzy od sierpnia 1989 r. byli systematycznie przenoszeni do milicji. Nikt się nie godził na ukrycie ich w szeregach milicji – Zimowski tłumaczył, że przeniesienia „spotkały się ze złym przyjęciem zarówno przez społeczeństwo, jak przez milicjantów. Wyrażano obawy, że ta sama służba pod szyldem policji państwowej będzie postępowała po dawnemu. Obniżyłoby to wiarygodność policji”8.

Różnice w podejściu do tej sprawy ujawniały się szczególnie w czasie dyskusji w senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności. Komisja była bardziej radykalnie nastawiona do kwestii rozliczeń i rozważała objęcie weryfikacją wszystkich milicjantów, jednak zdania jej ekspertów już były podzielone. Bożena Gronowska z Instytutu Prawa Karnego mówiła: „nie naprawimy stosunków w państwie, jeżeli nie zweryfikujemy policji, a ja nie widzę powodu, dla którego ma to być instytucja w szczególny sposób chroniona tylko dlatego, że poczucie bezpieczeństwa obywateli zostało zagrożone przez wzrastającą przestępczość”9. Andrzej Rzepliński, w innych kwestiach dający się poznać jako jastrząb, tej opinii nie podzielał: „jeżeli chodzi o weryfikację milicjantów, uważam, że jest to bardzo trudne organizacyjnie i technicznie też trudne przedsięwzięcie. Jeżeli chodzi o weryfikację funkcjonariuszy SB, to jest to stosunkowo proste i oczywiste. Natomiast w przypadku weryfikacji samych milicjantów, zwłaszcza w jednostkach terenowych, to uważam, że [...] powinna być [przeprowadzona] od strony negatywnej” – powinni zostać usunięci tylko ci, którym stawiano konkretne zarzuty10.

Podobnego zdania był także mecenas Jacek Taylor: „w sprawie naboru do UOP nie potrzeba żadnej weryfikacji, dlatego że się po prostu przyjmuje od sprzątaczki do szefa, a raczej odwrotnie, wszystkich od początku. To jest coś więcej niż weryfikacja. Można jakby mniej się krępować. Natomiast jak chodzi o milicję, która ma się przekształcić w policję, to rzeczywiście ustawa o policji nie przewiduje takiego aktu, co tu dużo mówić, upokarzającego aktu weryfikacji [...] weryfikacja stuprocentowa oznaczałaby przynajmniej przejściowy, trudno powiedzieć, jak długi paraliż tej służby”11. Ale członków komisji senackiej to nie przekonywało. Zbigniew Romaszewski atakował z trybuny w czasie plenarnego posiedzenia senatu: „Rozgraniczenie między Milicją Obywatelską a Służbą Bezpieczeństwa takie, że jedni podlegają totalnej weryfikacji, a drudzy wcale, żadnej, jest niesprawiedliwe i jest nie do przyjęcia przez senat wywodzący się z »Solidarności«”12.

Rozróżnienie milicjantów i esbeków stanowiło tylko jeden z problemów. Trwały także dyskusje na temat wyłączenia, formalnego lub praktycznego, spod rygorów weryfikacji poszczególnych biur lub wydziałów Służby Bezpieczeństwa. W zasadzie od początku zaznaczano, że pracownicy wywiadu będą traktowani łagodniej niż inni13. Kozłowski deklarował obronę wywiadu, gdyż ingerencja w jego pracę odbiłaby się negatywnie na bezpieczeństwie państwa14. To stanowisko podzielał Zimowski (konieczne jest, aby „służby wywiadu i kontrwywiadu przeszły płynnie między dawnymi a nowymi instytucjami”15). Tajemnicą poliszynela był fakt, że i wywiad, i kontrwywiad zajmowały się m.in. inwigilacją i zwalczaniem opozycji demokratycznej. Uznawano jednak, że przeważały w ich pracy „klasyczne” zadania przewidziane dla tego rodzaju instytucji. Rzecznikiem takiego podejścia było – co oczywiste – MSW. Czesław Kiszczak na posiedzeniu Komitetu Obrony Kraju w grudniu 1989 r. tłumaczył: „Służba ta chroni podstawowe interesy narodowe w sferze stosunków z zagranicą oraz przeciwstawia się wywiadowczej infiltracji obcych służb specjalnych. W zakresie działań kontrwywiadowczych ulegnie aktywizacji walka z międzynarodowym terroryzmem i handlem narkotykami, których nielegalną produkcję – głównie amfetaminy – podjęto w Polsce – ku naszemu zaskoczeniu – na szeroką skalę”16. To pracownicy wywiadu i kontrwywiadu, oprócz specjalistów ze służb technicznych, mieli największe szanse na pozytywne przejście procedury weryfikacyjnej.

Miała ona punktowo uderzać w konkretne grupy funkcjonariuszy. Kozłowski sugerował daleko posunięty realizm: „założenie, że zweryfikuje się 24 tysiące ludzi [...] jest absurdalnym założeniem. Dlatego że nawet jeżeli połowa z nich odejdzie na emerytury, to i tak ta część, która zostanie, jest ponad siły jakiejkolwiek komisji”17. Chodziło więc o to, aby zlokalizować i negatywnie zweryfikować funkcjonariuszy operacyjnych, działających w pionach zajmujących się zwalczaniem „Solidarności” czy Kościoła. Nie było sensu wyrzucać techników ani personelu pomocniczego, który wykonywał specjalistyczne zadania. Paradoksalnie weryfikacja miała się przyczynić do zahamowania odejść ze służby – wielu ludzi, szczególnie specjalistów z zakresu techniki, szukało pracy w prywatnym sektorze właśnie z obawy, że zostaną zwolnieni jako esbecy.

Ramowe założenia weryfikacji Zimowski referował na plenarnym posiedzeniu OKP 28 marca 1990 r. – starał się uzyskać poparcie swoich klubowych kolegów. Tłumaczył, że wszyscy, którzy pracowali w SB do 31 lipca 1989 r., zostaną zwolnieni, następnie będą oceniani, a w przypadku pozytywnego przejścia procedury mogą się starać o przyjęcie do służby. Dyskusji nie ukończono, jednak Bronisław Geremek zastrzegał, że kwestia ta jest istotna: OKP nie będzie miał wpływu na rozstrzygnięcia w indywidulanych sprawach, ale ma dużo do powiedzenia na temat kryteriów, zgodnie z którymi weryfikacja będzie się odbywać. Kozłowski ostrzegał solidarnościowych posłów i senatorów, że mimo najszczerszych chęci nie da się zagwarantować, iż będzie obiektywna: „padały tu piękne słowa na temat uczciwości, morale, tylko nikt nie jest w stanie ustalić kryteriów, ścisłych kryteriów, według których ta komisja weryfikacyjna miałaby działać. Jeżeli ktoś nie wierzy – proszę, niech spróbuje te kryteria sprecyzować. Sejm oddala to i mówi – niech robi to rząd. Rząd zrobi albo nie zrobi. No coś zrobi, tylko nie łudźmy się, że weryfikacja rozliczy i odda sprawiedliwość ludziom. Żadna weryfikacja nie jest w stanie tego zrobić”18.

Rada Ministrów zajęła się tematem 21 maja 1990 r. – tego dnia przyjęto uchwałę nr 69 w sprawie trybu i warunków przyjmowania byłych funkcjonariuszy SB do służby w Urzędzie Ochrony Państwa i w innych jednostkach organizacyjnych podległych ministrowi spraw wewnętrznych19. Rząd szukał formuły kompromisowej. Z jednej strony wzięto pod uwagę argumenty za pozostawieniem większej liczby funkcjonariuszy: zapewnienie sprawnego działania instytucji oraz niewyrzucanie poza nawias ludzi o umiejętnościach i wiedzy potencjalnie niebezpiecznych. Z drugiej – starano się uzyskać wrażenie zerwania z komunistycznym aparatem represji i wyjścia naprzeciw postulatom rozliczenia esbeków.

Odpowiedzialność za przeprowadzenie procedury scedowano na Centralną Komisję Kwalifikacyjną oraz ciała jej podlegające: Komisję Kwalifikacyjną do spraw Kadr Centralnych oraz wojewódzkie komisje kwalifikacyjne. Zgodnie z ustawą o UOP wszyscy funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa byli automatycznie zwolnieni z pracy. Mieli szansę na nowe zatrudnienie w UOP po uzyskaniu pozytywnej oceny komisji. Jednak pozytywna opinia nie gwarantowała otrzymania pracy. Procedura obejmowała także tych funkcjonariuszy MO, którzy do 31 lipca 1989 r. pracowali w SB20. Ostateczną listę wszystkich stanowisk i pionów, których dotyczyła weryfikacja, przedstawił w czerwcu 1990 r. szef UOP Krzysztof Kozłowski21.

Podział na komisje regionalne i centralną zagwarantował dwuinstancyjność operacji – od decyzji można było się odwołać, co zresztą uczyniła większość negatywnie ocenionych. Centralna Komisja Kwalifikacyjna była powoływana przez prezesa Rady Ministrów spośród przedstawicieli Politycznego Komitetu Doradczego przy Ministrze Spraw Wewnętrznych, szefa UOP, komendanta głównego policji oraz związku zawodowego funkcjonariuszy, a także innych osób o uznanym autorytecie. Do wojewódzkich komisji
kwalifikacyjnych wybierano przedstawicieli szefa UOP, komendanta głównego policji i związku zawodowego milicjantów, a także inne osoby cieszące się uznaniem lokalnej społeczności. Przewodniczący CKK zapraszał do udziału w pracach każdej komisji wojewódzkiej dwóch posłów i jednego senatora z danego województwa. Komisje pracowały na podstawie dostarczonej dokumentacji, a w razie potrzeby przeprowadzały z funkcjonariuszem rozmowę, która jednak nie była obowiązkowa. Wydawały pozytywną opinię, jeżeli funkcjonariusz „w toku dotychczasowej służby nie dopuścił się naruszenia prawa; wykonywał swoje obowiązki służbowe w sposób nienaruszający praw i godności innych osób; nie wykorzystał stanowiska służbowego do celów pozasłużbowych”.

W obawie przed uzyskaniem negatywnej oceny wielu skompromitowanych czy rozczarowanych kierunkiem zmian funkcjonariuszy po prostu nie przystąpiło do weryfikacji. Poza tym jednym z warunków poddania się procedurze było kryterium wieku – wykluczające osoby starsze niż 55 lat. I tak już od kilku miesięcy trwał odpływ kadr z MSW; wymiana – jak wspominał Krzysztof Kozłowski – nie polegała tylko na wyrzucaniu. „Na ogół tak się działo, że kiedy szef departamentu składał rezygnację, to potem to leciało w dół”22. Po latach Kozłowski przedstawiał sytuację nawet bardziej plastycznie: „Gmach MSW przy ulicy Rakowieckiej zaczął pękać. Jeden po drugim spływały setki, a potem tysiące raportów o odejście ze służby. W maju 1990 r. spłynął ich ogrom, doprowadzając do tego, że cały proces weryﬁkacji dotyczył poruczników, kapitanów, majorów i tylko w niewielu przypadkach podpułkowników czy pułkowników. Cała kadra wyższych oﬁcerów – tych trzydziestu kilku generałów, około czterech tysięcy podpułkowników i pułkowników – odeszła ze służby, zanim doszło do weryﬁkacji”23.

Przy ocenie skuteczności procedury weryfikacyjnej trzeba pamiętać, że był to rodzaj procesu pokazowego Służby Bezpieczeństwa. Wyrzucenie i napiętnowanie funkcjonariuszy miało był symbolicznym zadośćuczynieniem za krzywdy z okresu stanu wojennego i lat późniejszych. Osądzenia esbeków domagała się duża część solidarnościowych działaczy i polityków. O tej presji opowiadał w połowie 1991 r. Jan Rokita, który uważał weryfikację za błąd: „Oczywiście błąd uzasadniony ówczesnymi okolicznościami politycznymi, w jakimś sensie, z czego wszyscy zdajemy sobie sprawę, mianowicie tą pewną silną presją w tym kierunku, ażeby czynnik społeczny dopuścić do oceny przydatności funkcjonariuszy byłej Służby Bezpieczeństwa. Być może nie dało się tego uniknąć, nie potrafię tego dziś ocenić, ale inne rozwiązanie z punktu widzenia interesu państwa wydawałoby się bardziej sensowne. Trzeba było po prostu ich wywalić i zrobić nowy nabór”24. Z dzisiejszej perspektywy najbardziej racjonalnym rozwiązaniem wydawałoby się pozostawienie pełnej swobody zatrudniania nowemu szefostwu UOP, bez dopuszczania do rekrutacji „czynnika społecznego” działającego według niejasnych kryteriów. Wówczas realia polityczne na to nie pozwoliły.

Trzeba też podkreślić, że ocena pozytywna funkcjonariusza nie dawała mu żadnej gwarancji zatrudnienia w UOP. W wyniku procedury rekrutacyjnej znacznie bardziej zredukowano kadry SB niż w czasie weryfikacji. Do oceny przystąpiło 14 tys. funkcjonariuszy, miejsc w UOP było co najwyżej dla 5 tys. Co więcej – w początkowych latach funkcjonowania UOP mimo bardzo dużych braków kadrowych nie zdecydowano się na ich uzupełnienie drogą przyjęcia starych funkcjonariuszy – tych pozytywnie zweryfikowanych. Ponadto proces kształtowania kadr nie zakończył się w 1990 r. Jeżeli na jaw wychodziły nowe okoliczności, rezygnowano z pracownika. Jerzy Konieczny, który w latach 1990–1993 przeszedł kolejne szczeble kariery od szefa delegatury UOP w Katowicach do szefa całego UOP, wspominał: „Moją pierwszą decyzją po przyjściu do UOP było zwolnienie pewnego pułkownika z powodu ujawnienia jego przestępczej działalności w czasie służby w SB. Sprawę przejęła wtedy prokuratura i to jest tryb postępowania, który uważam za najwłaściwszy. Jakobinizm jest mi obcy”25.

1 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 36.

2 Ibidem, k. 146–147.

3 Alternatywnie dopuszczano możliwość scedowania tego obowiązku na Komitet Doradczy przy ministrze spraw wewnętrznych – po to, aby uniknąć wikłania premiera.

4 AKPRM, Stenogram posiedzenia Rady Ministrów, 5 II 1990 r., k. 186.

5 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 2 III 1990 r., k. 4.

6 Ibidem, k. 4–5.

7 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 28 III 1990 r., k. 68.

8 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 7 II 1990 r., k. 4.

9 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 24 IV 1990 r., k. 44.

10 Ibidem, k. 43–44.

11 Ibidem, k. 92.

12 AS, Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Senatu RP, 27 IV 1990 r., s. 101.

13 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 2 III 1990 r., k. 3.

14 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 14.

15 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 28 III 1990 r., k. 19.

16 AIPN, 0726/76, Wystąpienie Czesława Kiszczaka na posiedzeniu Komisji Obrony Kraju, 1 XII 1989 r., k. 82.

17 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 18–19.

18 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 28 III 1990 r., k. 60.

19 Uchwała nr 69 Rady Ministrów dotycząca przeprowadzenia weryfikacji funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa pod kątem przydatności do służby w policji, Urzędzie Ochrony Państwa i zreorganizowanym Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (wraz z załącznikiem) [w:] Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013, s. 298––302.

20 Art. 131 Ustawy o UOP.

21 Szczegółowa instrukcja z 25 czerwca regulowała, kto musiał poddać się kwalifikacji. Byli to m.in. funkcjonariusze, którzy 10 V 1990 r. pełnili służbę na następujących stanowiskach: a) szefa Służby Wywiadu i Kontrwywiadu; b) szefa SB; c) szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania; d) zastępcy szefa Służby Wywiadu i Kontrwywiadu; e) zastępcy szefa SB; f) zastępcy szefa Służby Kadr, Szkolenia i Wychowania; g) doradcy ministra; h) szefa Służby Zabezpieczenia Operacyjnego; i) zastępcy szefa Służby Zabezpieczenia Operacyjnego; j) zastępcy szefa wojewódzkiego (stołecznego) urzędu spraw wewnętrznych ds. SB. Obok tego kwalifikacji mieli się poddać wszyscy pełniący służbę w następujących jednostkach organizacyjnych: a) Departament I; b) Departament II; c) Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa; d) Departament Ochrony Gospodarki; e) Departament Studiów i Analiz; f) Grupa Operacyjno-Sztabowa Szefa Służby Bezpieczeństwa; g) Sekretariat Szefa Służby Wywiadu i Kontrwywiadu oraz Szefa Służby Bezpieczeństwa; h) Departament Kadr – do stanowiska młodszego inspektora; i) Departament Szkolenia i Wychowania – do stanowiska młodszego inspektora; j) Biuro „C”; k) Biuro Szyfrów; l) Biuro Śledcze; ł) Biuro Paszportów – do stanowiska zastępcy naczelnika wydziału; m) były Zarząd Ochrony Funkcjonariuszy – do stanowiska młodszego inspektora; n) Akademia Spraw Wewnętrznych bez Wydziału Porządku Publicznego w Szczytnie – kadra naukowo-dydaktyczna, naukowa, naukowo-techniczna i słuchacze; o) Biuro „B” – do stanowiska zastępcy naczelnika wydziału; p) Departament Techniki – do stanowiska zastępcy naczelnika wydziału oraz zatrudnieni na odpowiadających wyżej wymienionym stanowiskach i w jednostkach wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych (oraz SUSW), z wyjątkiem funkcjonariuszy wydziałów kadr, wydziałów szkolenia i wychowania (Instrukcja przewodniczącego Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej, tzw. instrukcja Kozłowskiego, dotycząca weryfikacji przydatności byłych funkcjonariuszy SB do służby w UOP, policji lub MSW [w:] Historyczno-prawna analiza..., s. 303–304).

22 K. Kozłowski, Rewolucja na Rakowieckiej, rozm. E. Możejko, „Życie Gospodarcze”, 26 III 1995.

23 K. Kozłowski, Rewolucja po polsku, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, wyd. specjalne, s. 14.

24 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 25.

25 J. Konieczny, Drugie dno, rozm. K. Nazarewicz, „Wprost” 1992, nr 35.

procedura

Nihilizm proceduralny (Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich o weryfikacji)

Nie zreformujemy tych instytucji, jeżeli odrzucimy fachowców, ludzi, którzy coś znają i coś potrafią (Andrzej Kern)

Na początku czerwca 1990 r. prezes Rady Ministrów wydał zarządzenie nr 38 w sprawie powołania Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej do przeprowadzenia postępowania kwalifikacyjnego byłych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Przewodniczył jej Krzysztof Kozłowski, szef UOP26. On z kolei decyzją z 27 czerwca 1990 r. powołał Komisję Kwalifikacyjną do spraw Kadr Centralnych. Jej przewodniczącym został Andrzej Milczanowski, zastępca szefa UOP27. 10 lipca 1990 r. utworzono 49 komisji wojewódzkich. W ich skład wchodziło po dwóch posłów i senator z danego województwa (łącznie w pracach wzięło udział około stu posłów i czterdziestu senatorów) oraz przedstawiciele UOP, policji i policyjnego związku zawodowego, czasem także osoby zaufania publicznego.

Obsadzenie komisji było trudnym zadaniem. Brakowało chętnych. Kiedy Piotr Niemczyk, świeżo przyjęty do UOP dawny działacz opozycyjny, szukał ochotników w sejmowych kuluarach, jeden z posłów się oburzył: „Jak to, służby specjalne będą werbować posłów do jakichś komisji? To niedorzeczne”28. Zbigniew Romaszewski, który otrzymał od Kozłowskiego oficjalną prośbę o udział przedstawicieli senackiej Komisji Praw Człowieka i Praworządności, od razu odpowiedział negatywnie29. Tłumaczył to nawałem pracy członków komisji senackiej oraz ich krytyczną oceną ustawy o UOP30. Nie było to odosobnione stanowisko. Jeden z wcześniej sondowanych członków komisji senackiej mówił kolegom: „ja się strasznie migam, bo po pierwsze to jest ogromna praca, przy której trzeba siedzieć godzinami nad sprawą wzywania tych funkcjonariuszy i przesłuchiwania ich. Dostaje się ich akta personalne. W sumie bardzo niewiele się o nich wie [...] i ja po prostu powiedziałem, że nie jestem w stanie podjąć się tego, ponieważ to jest wielodniowa nasiadówa w MSW i rozmowy z nimi”31. Ostatecznie zadecydowano, że chętni senatorowie, jeżeli tacy będą, mogą wejść w skład zespołów weryfikacyjnych na własny rachunek – nie jako przedstawiciele komisji senackiej.

Nawał pracy parlamentarzystów nie był jedynym czynnikiem zniechęcającym do uczestnictwa w weryfikacji. Innym, może ważniejszym, był strach przed zemstą ze strony negatywnie ocenionych funkcjonariuszy. Jerzy Wrzosek, szef komisji w Jeleniej Górze, opisywał targające nim wątpliwości: „Mam tylko jedne drzwi do własnego domu i nie chciałbym, aby je ktoś podpalił. Nie mogłem jednak uchylić się od tej roboty, bo ktoś ją musiał wykonać”32. Poseł Radosław Gawlik na plenarnym posiedzeniu OKP mówił o groźbach pod adresem jego kolegów pracujących w komisjach weryfikacyjnych: „otrzymują oni, a także inne osoby, dość często pogróżki telefoniczne od anonimowych rozmówców, groźby na przykład podpalenia”33. Jeden z członków komisji weryfikacyjnej opowiadał, że dzwoniono z „dobrą radą” – aby pilnował swoich dzieci34. Podobne doświadczenia miał Zbigniew Fijak z komisji krakowskiej: „Dostawałem różne anonimy, były jakieś telefony. Straszono, że coś się stanie dzieciom itp. Jeden anonim pamiętam dokładnie. Ktoś powycinał literki z gazety i przestał mi taki tekst: »Ty kudłaty, szczerbaty h...u (przez samo h) będziesz s...ł kolczastym drutem!«”35. Wydaje się, że żadna z gróźb nie została zrealizowana. Zapewne jednak część z nich odniosła skutek i skłoniła niektórych członków komisji do wycofania się lub bierności.

Członkowie komisji toczyli walkę z czasem. Mieli tylko chwilę, aby się przygotować. Zazwyczaj ustalali jedynie podstawowe fakty dotyczące tego, czym zajmował się dany pion SB, potem czytali akta i starali się wyłowić z nich jakieś wskazówki. Niemczyk wspominał, jak działała komisja stołeczna: „Wybieraliśmy osobę, która opowiadała nam, czym się zajmowała konkretna komórka. A resztę poznawaliśmy głównie za pomocą akt personalnych [...] Ja jako sekretarz czytałem wszystko. Sześćset teczek przez tydzień to prawie sto dziennie. Ale dałem radę, sypiając po dwie godziny na dobę. O drugiej, trzeciej w nocy byłem odwożony radiowozem do domu na krótki sen, a o ósmej pojawiałem się z powrotem w Pałacu Mostowskich”36. Przy takim pośpiechu musiały się zdarzać oceny błędne i niesprawiedliwe. Przewodniczący Wojewódzkiej Komisji Kwalifikacyjnej w Sieradzu dopiero po wystawieniu negatywnej opinii o funkcjonariuszu dowiedział się, czym się zajmował jego pion. Przewodniczący skarżył się, że wynika to z szalonego tempa pracy – posłowie i senatorowie dostali na przeprowadzenie kwalifikacji kilka dni, a w tym czasie mieli też inne liczne obowiązki37. Zenon Wereszka, komendant wojewódzki policji w Nowym Sączu i zastępca przewodniczącego WKK, publicznie krytykował fakt, że na dopełnienie całej procedury wyznaczono tyle czasu, ile jego zdaniem powinna trwać gruntowna ocena jednego przypadku38. Zdarzały się jednak spektakularne wyjątki. Jak twierdził Krzysztof Kozłowski, pewna komisja w trzy godziny rozpatrzyła wszystkie przypadki39.

Aby utrzymać tempo, członkowie komisji musieli kierować się ogólnymi i uproszczonymi wyznacznikami. W pierwszej kolejności negatywnie oceniano pracowników pionów zajmujących się opozycją (Departament III) oraz Kościołem (Departament IV). Piotr Niemczyk na podstawie własnych doświadczeń stwierdził, że funkcjonariusze z tych pionów i tak nie stawali do weryfikacji. W przypadku innych trzeba było podejmować decyzje oparte na nieostrych kryteriach. „»Piątka« [Departament V – „ochrona” przemysłu i gospodarki] jest już trudna do prostego zdefiniowania. Tam były struktury, które odpowiadały za gospodarkę i które również zajmowały się Solidarnością. Można było być w »Piątce« i zajmować się wyłącznie sprawą dyrektora jakichś zakładów, który kradł więcej niż inni, ale można było w tych zakładach infiltrować NSZZ »Solidarność«. W takiej sytuacji »Piątka« wspomagała »Trójkę« [Departament III], której brakowało możliwości działania w zakładach pracy” – wspominał40.

Istotną wskazówka były oczywiście niepokojące zapisy w aktach osobowych. Jak podawał Zbigniew Fijak, od razu wyrzucano tych, którzy mieli na koncie drobne kradzieże, pijackie burdy, składanie fałszywych zeznań i prokurowanie dokumentów41. Piotr Niemczyk tłumaczył: „kryteria określone w uchwale były tak obszerne, że praktycznie nie do zastosowania. Szukaliśmy więc psychopatów – facetów, którzy w toku śledztw ewidentnie naruszali prawo i wszelkie normy społeczne”42. Istotnego wsparcia udzielali komisjom zasiadający w nich funkcjonariusze – zaufani przedstawiciele UOP i policji oraz związków zawodowych – którzy od wewnątrz znali mechanizmy i personalia.

Członkowie komisji starali się często uzupełniać informacje na własną rękę. W „Gazecie Olsztyńskiej” ukazał się apel WKK do obywateli, którzy mogliby podzielić się wiedzą na temat byłych pracowników SB43. W Poznaniu przewodniczący komisji Maciej Urbański dał w prasie ogłoszenie, aby osoby mające coś do powiedzenia o nielegalnych działaniach SB zgłaszały się do poznańskiego biura Konfederacji Polski Niepodległej44. Jednak więcej istotnych danych mogli dostarczyć koledzy z solidarnościowej opozycji, którzy stykali się z esbekami w czasie swojej działalności. Opowieści o szczególnie brutalnych i gorliwych funkcjonariuszach krążyły w całym środowisku. Większość tych przestępców w mundurach nie stanęła do weryfikacji, jednak niektórzy próbowali szczęścia. W Tarnobrzegu dzięki informacjom zebranym w środowisku opozycyjnym komisja przystąpiła do pracy z listą czterdziestu osób do zwolnienia.

Czasem informacje uzyskiwane od działaczy opozycji pomagały funkcjonariuszom. Część esbeków dostawała poręczenie od związkowców z „Solidarności” lub duchownych. Funkcjonariusz poznańskiej bezpieki mówił – nie bez ironii – o pozytywnej weryfikacji po dostarczeniu przez delikwenta „zaświadczenia od proboszcza”. Najczęściej chodziło o zapewnienie, że ktoś nie był gorliwy i nie łamał prawa45. Komisje nie miały możliwości prześwietlenia osoby zaświadczającej pod kątem współpracy z SB, nie można więc wykluczyć przypadku poręczenia tajnego współpracownika za jego oficera prowadzącego. Błędy w ocenie zdarzały się nawet osobom z nieskazitelną kartą opozycyjną. Najbardziej znanym przykładem jest Jacek Kuroń, który poręczył za funkcjonariusza Jana Lesiaka. Krzysztof Kozłowski stwierdził po latach: „to był błąd, że w sprawie Lesiaka posłuchałem Jacka”46.

Dla członków komisji pomocnymi źródłami mogli być także inni esbecy, którzy wyjawiali sekrety działalności „firmy” w zamian za miejsce w nowych służbach. Jak opowiadał jeden z poznańskich oficerów: „to był w gruncie rzeczy targ. Zakapujesz swoich kumpli, naszych kumpli agentów – zostaniesz”47. Oficer z Krakowa wspominał: „komisja chciała skłócić środowisko. Robiła wszystko, żeby funkcjonariusze donosili na kolegów”48. Problem polegał na tym, że tacy „skruszeni” esbecy mogli przy okazji załatwiać swoje porachunki, ujawniać ciemne sprawki jednych, a milczeć o drugich. Niemniej w niektórych przypadkach taka strategia odnosiła sukces. Zbigniew Fijak opowiadał, że w wyniku rozgrywania funkcjonariuszy kilku z nich zaczęło opowiadać o działalności SB w Krakowie; wynikły z tego dwa zawiadomienia do prokuratury49.

Esbecy nie byli ideowymi komunistami i wielu z nich upatrywało szansy na przetrwanie w stosowaniu tych samych strategii, które służyły im w PRL. Były to pragmatyzm, elastyczność i daleko idące podporządkowanie przełożonym lub politykom. Charakterystyczny jest portret Andrzeja Anklewicza odmalowany przez Konstantego Miodowicza: „Pan Anklewicz powinien być poniekąd automatycznie zweryfikowany negatywnie. Był przecież oficerem obdarzonym najwyższym zaufaniem przez kierownictwo SB – pełnił obowiązki łącznika między SB a KC PZPR. Wiem jednak od członków komisji weryfikacyjnej, iż służył im obfitymi informacjami o swoich dotychczasowych towarzyszach. Nie tylko obfitymi, lecz i szczegółowymi. Złośliwi twierdzili, że denuncjacjami chce sobie kupić miejsce w nowej formacji bezpieczeństwa. Ponieważ jednak komisja nie prowadziła działalności komercyjnej, powiedzmy zatem, że pan Anklewicz rzetelnie zapracował na to, co otrzymał”50. A otrzymał szansę na wieloletnią karierę w MSW i administracji państwowej – bez względu na to, czy rządziła prawica, czy lewica51.

Stający przed komisją funkcjonariusze zachowywali się w dużej mierze w nieprzewidywalny sposób. „Byli i tacy, którzy drżeli ze strachu [...] Inni byli tak butni, jakby wiedzieli, że ich mocodawcy zasiadający w nowym rządzie i na decyzyjnych stanowiskach w ministerstwach nie pozwolą ich skrzywdzić”52. Niektórzy starali się tłumaczyć, stosowali pokrętną logikę, zgodnie z którą opozycja (w tym członkowie komisji) dużo im zawdzięczała: „przecież wy dzięki nam istnieliście, wyście mieli w nas sojuszników, myśmy wiedzieli, że to się musi wszystko zawalić, że tylko dzięki temu, że myśmy was tak traktowali, to wyście istnieli”53. Poczytywali sobie za zasługę to, że wieźli opozycjonistów do aresztu, a nie do lasu.

Wielu esbeków próbowało się zaprezentować przed komisją w roli apolitycznych fachowców, a co bardziej pomysłowi – w roli specjalistów od niczego. Kuriozalność niektórych tłumaczeń dobrze oddaje przykład najprawdopodobniej z Poznania: „procedura nie była skomplikowana – wspominał członek komisji. – Po zapoznaniu się z aktami przeprowadzano głosowanie. Jeśli wynik był remisowy, wówczas dochodziły rozmowy z weryfikowanym. Tak przebiegała sprawa »opiekuna« środowisk twórczych w X. Po remisowym głosowaniu był przesłuchiwany przez komisję. Pytaliśmy go o jego aktywność, liczbę informatorów i tym podobne sprawy. Z rozmowy wynikało, że ten oficer nie należał do gorliwych pracowników. Powiedział nawet, że środowiska twórcze same się pilnowały i donosiły na siebie, więc on nie musiał się za bardzo wysilać. Został pozytywnie zweryfikowany i pracuje w policji”54. Do rzadkości należała postawa pewnego esbeka z Wrocławia, któremu „honor oficerski nie zezwalał na przeprofilowanie ideologiczno-polityczne w zakresie 180 stopni”55. Zbigniew Fijak z uznaniem wspominał postawę naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Krakowie: „Bardzo dobry fachowiec, chyba najinteligentniejszy w całym krakowskim SB [...] Było [jednak] jasne, że jest to osoba, która nie może pozostać w resorcie. I on jeden zachował się godnie. Odmówił jakiejkolwiek współpracy z nami. Był lojalny wobec swoich pracowników”56.

Komisje dostały tak mgliste wytyczne, że praktycznie wszystkie decyzje mogły być podjęte uznaniowo. Mieczysław Gil, działacz małopolskiej „Solidarności” i poseł, tłumaczył: „była to procedura bardzo ułomna. Ludzie, którzy weryfikowali, nie do końca mieli świadomość, na czym polegała istota działalności służb specjalnych”57. Bartłomiej Sienkiewicz, opozycjonista, a w 1990 r. członek komisji i świeżo upieczony funkcjonariusz UOP, tak oceniał weryfikację: „Szczerze powiedziawszy: kompletnie fikcyjna, ale wszyscy działamy w takim przekonaniu, że teraz to fikcja, bo mamy terminy kompletnie nierealne, ale potem będziemy sobie tych ludzi jeszcze spokojnie rozpoznawać, w innym trybie i z większym wyczuciem”. Jeszcze ostrzejszą ocenę prezentował po latach Wojciech Brochwicz: „Nikt nie ustalał żadnych kryteriów. To wszystko była wolna amerykanka, dlatego dochodziło do kompromitujących błędów oraz nieszczęść”. Członkowie regionalnych komisji radzili sobie jak mogli. Były przypadki osób, które rezygnowały z udziału w pracach. Senator OKP Dorota Simonides wycofała się po kilku dniach: „kiedy zobaczyłam, na czym polega ta weryfikacja, to zrezygnowałam [...] czułam, że nie jestem w stanie decydować o dalszym losie tych ludzi, nie znając ich, nie mając praktycznie żadnych konkretnych informacji na ich temat”58.

Wskutek tej uznaniowości odsetki funkcjonariuszy zweryfikowanych negatywnie w poszczególnych województwach znacznie (czasem skrajnie) się różniły. Kozłowski tłumaczył: „Środowiska esbeckie były hermetyczne, ludzie z zewnątrz nie mieli do nich dostępu. W związku z tym weryfikacja była szalenie nieprecyzyjna. Pomyłki były w dwie strony – i krzywdziliśmy w miarę nieszkodliwych ludzi, i przepuszczaliśmy ewidentnych drani. Ponadto w każdym z 49 województw było inne podejście do weryfikacji. W Tarnobrzegu z pracy wyleciało aż 80 procent funkcjonariuszy, bo pozytywnie weryfikowano tylko tych, którzy byli w stanie udowodnić, że coś pozytywnego zrobili. Z kolei w Gdańsku, kolebce »Solidarności«, negatywnie oceniono tylko 15 procent esbeków. Tam z kolei obowiązywała odwrotna zasada – to bezpieczniakowi trzeba było udowodnić, że robił konkretne świństwa”59. Rozrzut negatywnie zweryfikowanych sięgał od 8 do 80 proc. W Gdańsku z 439 kandydatów odrzucono 34; w Łodzi z 254 – 30; w Szczecinie z 328 – 39; w Ciechanowie ze 134 – 9; w Suwałkach ze 136 – 104; w Chełmie ze 117 – 89; w Słupsku ze 145 – 106; w Tarnobrzegu z 202 – 144; w Katowicach z 786 – 570; w Poznaniu z 430 – 321; w Bielsku-Białej z 230 – 222. W centrali do weryfikacji zgłosiło się 3051 byłych funkcjonariuszy, 2867 otrzymało opinię pozytywną60.

Jan Widacki, broniący w 1990 r. rozwiązań przyjętych przez Radę Ministrów i MSW, uzasadniał różnice tym, że niektórzy członkowie komisji sądzili wedle „rewolucyjnego sumienia”61. Nawet jeżeli tak było, to przyjęte przepisy na to pozwalały. Trudno jednak ostatecznie dociec, jakie były przyczyny tak dużych rozbieżności. Kozłowski tłumaczył posłom OKP, że rozrzut jest wielki, bo są małe województwa, gdzie wycina się wszystkich, i duże, gdzie jest w miarę normalnie: „Prawidłowość jest taka mniej więcej, że czym mniejsze województwo, tym bardziej się ludzie widocznie znają i tym bardziej środowisko doinformowane, bo tam się dzieją rzeczy, które noszą znamiona odwetu [...] Natomiast czym większa aglomeracja, łącznie z ministerstwem, tam te nazwiska są bez wydźwięku emocjonalnego, to bardziej anonimowo przebiega”62. Była to zapewne prawda, ale chyba nie cała – równie dobrze decydującą rolę mogły odgrywać czynniki personalne i psychologiczne. Dużo zależało od poglądów i siły przebicia przewodniczącego komisji oraz tego, jak zorganizował pracę.

CKK starała się wpływać na komisje regionalne, szczególnie w przypadkach odrzucania zdecydowanej większości weryfikowanych. W obliczu czystki przekraczającej oczekiwania centrali Jan Widacki wysłał do wojewódzkich komisji list, w którym zawarł „kilka słów o filozofii kwalifikowania”. Uprzedzał, że prowadzone postępowania mają głównie znaczenie moralne, bowiem i tak o przyjęciu do dalszej służby będą decydować dowódcy jednostek. Tymczasem negatywna weryfikacja jest „wilczym biletem” nie tylko w przypadku ubiegania się o pracę w służbach mundurowych, ale także w cywilu. „Na SB wyrok wydała już historia – upominał Widacki – nie jesteśmy trybunałem sądzącym w oparciu o »rewolucyjne sumienie«, ale stosującą prawo instytucją demokratycznego państwa i suwerennego narodu, przynależnego od 1000 lat do kręgu chrześcijańskiej kultury. Musimy pamiętać, że to dziedzictwo zobowiązuje nas. W kręgu chrześcijańskiej kultury zachodniej odróżnia się wymierzanie sprawiedliwości od zemsty”63. Cała ta sytuacja dobrze obrazuje problem – w obliczu niejasnych kryteriów Widacki mógł tylko powołać się na wartości chrześcijańskie, zamiast odesłać do odpowiednich przepisów.

Po zakończeniu pierwszego etapu weryfikacji CKK otrzymała 4500 odwołań od negatywnych ocen komisji regionalnych. Podtrzymała ponad tysiąc decyzji, a w przypadku reszty oczekiwała uzasadnienia i przemyślenia wydanych ocen. Wywołało to sprzeciw komisji wojewódzkich. Na przykład Białystok odmówił ponownego rozpatrywania 135 wniosków oraz pisania uzasadnień, skierował natomiast „protest przeciwko usiłowaniu manipulowania pracami WKK”. Bielsko-Biała uwzględniła część odwołań, ale w wystosowanym proteście wytknęła, że „CKK powinna ponosić pełną odpowiedzialność polityczną za zmiany przez siebie dokonane”. Bydgoszcz punktowała „złe przygotowanie przez CKK procesu kwalifikacyjnego w skali kraju”. Chełm w ogóle odmówił przyjęcia korespondencji. Sieradz oświadczył, że „sposób przeprowadzenia kwalifikacji przez CKK jest sprzeczny z odczuciami społecznymi, a rola WKK została sprawdzona do fikcji”. Wrocław odpowiedział, że decyzje CKK są zaskakujące, „stawiają pod znakiem zapytania społeczne zaangażowanie WKK i zmiany dokonujące się w resorcie”. Ostatecznie 23 komisje wojewódzkie wyraziły zgodę na zmianę decyzji łącznie w 435 przypadkach, dziesięć komisji nie rozpatrzyło przesłanych odwołań, osiem podtrzymało decyzje, dwie nie zajęły stanowiska, dwie nie zdołały ponownie się zebrać do połowy września, kolejne dwie nie nadesłały do połowy września żadnych materiałów, a jedna nie mogła uzgodnić stanowiska ze względu na rozbieżności między jej członkami64.

Na te komisje, które odmawiały podporządkowania, starano się najpierw wpłynąć polubownie, potem stopniowo zwiększano presję. Obrazuje to przypadek Ryszarda Brzuzego, szefa komisji łódzkiej, która pozytywnie zaopiniowała tylko niewielką liczbę funkcjonariuszy. Centrala prosiła o ponowną weryfikację, a po odmowach Brzuzego przysłała Jacka Merkla i Jacka Taylora, którzy przywieźli list od Jerzego Jachowicza, znajomego Brzuzego, z prośbą o rozsądny kompromis („przepraszam, że utrudniam ci życie, ale robię to dla dobra jakiejś ważnej sprawy”). Wykorzystując wyjazd Brzuzego na urlop, CKK zmieniła 57 jego decyzji. Kiedy po powrocie poseł się o tym dowiedział, natychmiast złożył rezygnację z szefowania komisji. Ten przypadek pokazuje konflikt dwóch spojrzeń: centrali – patrzącej przez pryzmat statystyki – oraz lokalnego działacza, który był świadkiem bezprawnych kroków SB, w tym niszczenia dokumentów (dzięki niemu wszczęto bardzo ważne śledztwo w Piotrkowie Trybunalskim), był dręczony głuchymi telefonami, znajdował się pod ciągłą presją, a na koniec został potraktowany przez swoich szefów nielojalnie65.

Jednak na tych szefów naciskali ich podwładni, którzy tłumaczyli, że bez wystarczającej liczby pracowników kierowane przez nich struktury nie będą sprawnie działać. Podpułkownik Stanisław Hoc, zastępca dyrektora kontrwywiadu, prosił o pozytywne rozważnie 150 odwołań od decyzji komisji wojewódzkich. Podpułkownik Wiktor Fonfara, organizujący Zarząd Śledczy UOP, przedstawił listę 31 nazwisk negatywnie zweryfikowanych – prosił o uwzględnienie odwołań66.

Centralna Komisja Kwalifikacyjna do spraw funkcjonariuszy byłej Służby Bezpieczeństwa zakończyła działalność 18 września 1990 r.67 W całym kraju procedurze poddały się 14 034 osoby. W postępowaniach pierwszej instancji pozytywnie zaopiniowano 8685 z nich (ponad 61 proc.), negatywnie – 5376. Zdecydowana większość negatywnie zweryfikowanych (89 proc., czyli 4771 osób) odwołała się od decyzji, w 1781 przypadkach odwołanie zostało uwzględnione. Ogólnie więc procedurę weryfikacji przeszło pozytywnie ponad 10 439 osób (prawie 75 proc. ubiegających się), 3595 zostało zweryfikowanych negatywnie.

Stosunkowo nieliczni negatywnie ocenieni szukali pomocy u rzecznika praw obywatelskich. Rozumiał on konieczność weryfikacji kadr, jednak zaznaczył, że „musi się to dokonywać z poszanowaniem reguł gry i rzetelnie”68. Największy napływ skarg do rzecznika odnotowano w dwóch momentach: w 1990 r., zaraz po zakończeniu procedury, oraz w 1993 r., po zwycięskich dla Sojuszu Lewicy Demokratycznej wyborach parlamentarnych, w których esbecy upatrywali szansy na powrót do kariery. Zdecydowana większość skarg dotyczyła funkcjonariuszy zwolnionych z garnizonów w mniejszych województwach, w których panowało większe bezrobocie69. Wskazywali oni na polityczny charakter kwalifikacji oraz jej niejasne podstawy prawne i niedociągnięcia proceduralne70.

Na przykład skarga z Bielska-Białej opierała się na tym, że komisja nie ogłosiła swego składu personalnego ani terminów posiedzeń – w związku z czym funkcjonariusz nie mógł złożyć prośby o rozmowę – nie podała także uzasadnienia decyzji. Byli funkcjonariusze z Chełma stawiali zarzuty upolitycznienia procedury. Dowodzili, że działacze „Solidarności” pracujący w WKK formułowali oceny na podstawie rozmów z osobami rozpracowywanymi w przeszłości przez SB. Ponadto przed przystąpieniem do pracy komisja zamówiła sto blankietów z negatywnymi decyzjami oraz trzydzieści z pozytywnymi, a więc już zawczasu zadecydowano, jaka część weryfikowanych zostanie odrzucona71. W 2001 r. Zdzisław Jaszczowski, funkcjonariusz SB z Gorzowa Wielkopolskiego, wygrał proces z MSW – sąd uznał, że negatywna decyzja weryfikacyjna naruszyła jego dobra osobiste72.

Weryfikacja odsiała wielu ludzi niedających rękojmi dobrego wykonywania swojej pracy. Faktem jest jednak, że z resortem musieli się pożegnać także ci, którzy byliby przydatni w III RP. „Nie przeczę, iż weryfikację przeprowadzono szybko i sposobami, które mogły budzić kontrowersje – podsumował Konstanty Miodowicz. – Zwłaszcza w terenie mogła spowodować odejście jednostek, które znakomicie odnalazłyby się w UOP, a jednocześnie przyjście osób, które w Urzędzie znaleźć się nie powinny. To były koszty gigantycznego przedsięwzięcia”73.

W tym samym czasie zdarzały się powroty. Na fali przemian trafili do resortu ludzie zwolnieni za próby zakładania związków zawodowych w latach 1980–1981 oraz ci, którzy przekazywali tajne informacje „Solidarności”. Najbardziej znanym przypadkiem był mjr Adam Hodysz, który współpracował z gdańską opozycją jeszcze w latach siedemdziesiątych i został za to skazany na kilkuletni wyrok więzienia. We Wrocławiu z kolei działała grupa Mariana Charukiewicza, który jako kapitan Wydziału IV ostrzegał ludzi opozycji i Kościoła przed swoimi kolegami. Część członków tej grupy wniosła po 1989 r. podania o przywrócenie do służby, jednak spotkała się w środowisku z ostracyzmem i wkrótce sama zrezygnowała. Inni nawet nie podjęli starań: „Kiedy zobaczyłem, że w resorcie po weryfikacji na kierowniczych stanowiskach zostali ci ludzie, którzy w stanie wojennym gorliwie zwalczali opozycję, postanowiłem nie wracać do dawnej pracy” – powiedział Janusz Łoziński, zwolniony w 1982 r. z powodów politycznych74.

Wydaje się, że w czasie weryfikacji wywiad został potraktowany ulgowo – o jego obliczu decydowały późniejsze posunięcia personalne. Nie wynikało to z przekonania o tym, że był w czasach PRL apolityczny. Krzysztof Kozłowski tłumaczył parlamentarzystom OKP w 1990 r.: „rzeczywiście nadmiar ludzi jak na nasze potrzeby tam [za granicą], gdzie w tej chwili nie ma interesu trzymać tych ludzi, wywiadowców, bo skończyło się śledzenie emigracji, Polonii, »Solidarności«, Głosu Ameryki, Wolnej Europy, »Kultury« paryskiej, Watykanu, własnych wyjeżdzających [...] a wywiad był w dużej mierze do tego wykorzystywany”75. Kozłowski oceniał pracę wywiadu niewysoko, jednak był świadom, że dostarczał on lepszych informacji i był lepiej zorganizowany niż aparat dyplomatyczny.

Zbigniew Siemiątkowski twierdził, że pozbyto się kierowników wydziału odpowiedzialnego za inwigilację opozycji i jej zagranicznych kontaktów: „oficerowie wywiadu mówią, że jest kilku genialnych, doświadczonych ludzi, których mechanicznie zweryfikowano negatywnie, bo pracowali w XI Wydziale I Departamentu MSW, zajmującym się inwigilacją środowisk emigracyjnych. Z definicji przyjęto, że wszystkich z tego wydziału weryfikuje się negatywnie”76. Witold Bagieński pisze o dwóch negatywnie zweryfikowanych pracownikach wywiadu – ostatnich naczelnikach Wydziału XI: Aleksandrze Makowskim i Wiesławie Bednarzu77. Z kolei Siemiątkowski w swojej książce wspomina, że rekomendacji nie dostały trzy osoby78. Nie znaczy to, że nie wprowadzano głębszych zmian personalnych. Ich skala jest jednak niemożliwa do precyzyjnego określania ze względu na utajnienie dokumentów.

Pewne pojęcie mogą dawać publiczne wypowiedzi funkcjonariuszy i polityków. Gromosław Czempiński mówił: „nowe kierownictwo uznało, że to ja mam bronić całego wywiadu przed komisją weryfikacyjną. Trudno było ich wszystkich przyprowadzić przed komisję, to było około tysiąca osób, poza tym oni byli za granicą, no i nie chcieliśmy ich ujawniać. Więc najpierw występowałem przed komisją w obronie wywiadu, potem po kolei wszystkich wydziałów wywiadu i konkretnych oficerów. Na początku wszystko szło dobrze, potem nie. No i blisko 600 oficerów musiało odejść”79. Powtórzył to także przy innej okazji80. Później zauważył, że z ponad tysiącosobowej ekipy oficerów wywiadu 600 pozostało w służbie81. Siemiątkowski pisze, że z tysiąca dawnych pracowników ostało się w UOP około 60082.

Jeden z dyrektorów UOP tłumaczył w 1990 r.: „od lipca tego roku odwołano ok. 75 proc. agentów [tj. funkcjonariuszy wywiadu]. Co się za tym kryło? Przede wszystkim niekompetencja tych ludzi, a poza tym żyjemy w innej rzeczywistości. Powiedziałbym, że niektóre kierunki działania straciły rację bytu”83. Henryk Jasik potwierdzał wysokie redukcje kadrowe: „Rzeczywiście, znaczna część oficerów nie znalazła zatrudnienia w nowo utworzonym Zarządzie Wywiadu UOP. Redukcją objęci zostali w dużej mierze także pracownicy uplasowani za granicą”84. Przekształceń w wywiadzie nie można więc ograniczać do akcji weryfikacyjnej. Wygląda na to, że dla kształtu tej służby kluczowe były późniejsze zwolnienia, prowadzone niezależnie od weryfikacji.

Całościowa ocena weryfikacji nie może być pozytywna. Niejasne procedury, brak czasu, słabe przygotowanie członków komisji oraz luki w materiałach stanowiących podstawę oceny sprawiły, że akcja nie spełniła pokładanych w niej nadziei. Czy jednak na pewno? Miała ona przede wszystkim uwiarygodnić nowe służby w oczach opinii publicznej. Prawdziwa kwalifikacja do dalszej pracy odbyła się podczas naboru do UOP oraz pełnienia służby w nowych strukturach. Krzysztof Kozłowski podsumował sprawę krótko – „dla mnie weryfikacja nie była potrzebna”. Esbeków z obciążoną kartoteką i tak by nie przyjął do pracy, a tych, którzy mogli służyć III RP, było więcej niż etatów w UOP85.

Do dziś weryfikacja służb specjalnych wzbudza wiele kontrowersji. W publicystycznym i politycznym dyskursie powraca temat niezrealizowanej „opcji zerowej”, tj. usunięcia ze służb zdecydowanej większości (wszystkich?) funkcjonariuszy SB. Najbliżej takiego modelu była NRD, gdzie rozwiązano Stasi. Jest to jednak przypadek specyficzny – ze względu na wchłonięcie NRD przez RFN w państwie niemieckim istniał aparat służb specjalnych, który wystarczyło zmodyfikować, nie było potrzeby opierania się na funkcjonariuszach Stasi. Choć nawet tam część aparatu cywilnego i wojskowego wywiadu została wchłonięta przez zachodnioniemieckie BND. Służby zachodnioniemieckie nie wahały się sięgać po specjalistów zajmujących się interesującymi je zagadnieniami. Dużym wzięciem cieszyli się np. funkcjonariusze Stasi prowadzący działania wywiadowcze na terenie Polski; według niektórych informacji to oni mieli największe szanse na znalezienie zatrudnienia w BND86.

W czeskich służbach specjalnych, które uchodzą za „wyczyszczone”, w 1998 r. nadal służyło 15 proc. funkcjonariuszy komunistycznych87. Dane dotyczące Czechosłowacji często są niejednoznaczne, a niektóre źródła sobie wzajemnie przeczą. Część z nich wskazuje, że również w Czechosłowacji nie wprowadzono w życie prawdziwej „opcji zerowej”. W momencie zakończenia procedury weryfikacji w sierpniu 1990 r. za niezdolnych do służby uznano 1853 spośród ponad 13 tys. prześwietlonych funkcjonariuszy StB, policjantów oraz zawodowych żołnierzy. Tak więc negatywnie zweryfikowano około 14 proc. przystępujących do procedury. 765 zwolniło się wcześniej, na własną prośbę.

Jak weryfikacja, zwolnienia oraz odejścia wpłynęły na liczebność kadry z dawnej StB88? Otwarte jest pytanie, czy do nowych służb rekrutowano ludzi z zewnątrz, czy też może policjantów z pionów kryminalnych, żołnierzy albo dawnych funkcjonariuszy usuniętych w czasie czystek po praskiej wiośnie. Co więcej, wprowadzano nie tylko drastyczne redukcje osobowe, lecz także poważne przekształcenia strukturalne, które odbiły się na zdolności państwa do obrony i na sprawności wykonywania przez nie zadań. Jaroslav Bašta, opozycjonista, a po 1989 r. polityk i dyplomata, stwierdził w analizie: „najprawdopodobniej największym błędem popełnionym przy transformacji służb była decyzja o rozwiązaniu służby wywiadowczej w październiku 1990 r. [...] Tajne służby zostały osłabione zarówno wskutek reformy urzędu, który został zredukowany do dziesięciu procent pierwotnej wielkości, jak i zlikwidowania sekcji obserwacji i techniki operacyjnej. W ramach reorganizacji rozwiązano, niczym jej nie zastępując, także sekcję prowadzącą »ochronę ekonomiczną«. Był to błąd strategiczny; najpoważniejsze zagrożenia dla bezpieczeństwa ekonomicznego państwa – pranie brudnych pieniędzy, korupcja urzędników państwowych oraz przestępczość zorganizowana przenikająca do administracji państwowej (zwłaszcza policji) – nie zostaną na czas wykryte za pomocą zwykłych metod policyjnych. Doświadczenia z Zachodu i Rosji pokazują, że potrzebne są specjalne sekcje, które posiadają uprawnienia i zdolności techniczne do zwalczania takich przestępstw”. Bašta wskazuje, że drastyczna reforma polegająca na przerwaniu ciągłości pracy służb specjalnych, nosząca w Polsce miano „opcji zerowej”, nie tylko przyczyniła się do spadku wykrywalności przestępstw ekonomicznych, lecz także osłabiła kontrwywiad. W momencie przyjmowania Czech do NATO analitycy sojuszu wskazywali, że kraj ten jest bardzo zagrożony infiltracją ze strony rosyjskich służb specjalnych89. Wydaje się, że „opcja zerowa” nigdy nie była realnym wyjściem – ani w Polsce, ani w innych krajach bloku wschodniego.

Jeszcze innym problemem związanym z transformacją służb jest upowszechnione błędne przekonanie, że istniał znak równości między pozytywną weryfikacją a zatrudnieniem w UOP. Nie istniał. Spośród ponad 10 tys. pozytywnie zweryfikowanych najwyżej co drugi mógł znaleźć pracę w UOP. Skądinąd wydaje się, że kluczowe osoby odpowiedzialne za kształt służb po 1990 r. podzielały przekonanie o konieczności odrzucenia „opcji zero”. Antoni Macierewicz na chwilę przed objęciem stanowiska ministra spraw wewnętrznych w 1991 r. tłumaczył, że powinien się odbyć kolejny przegląd kadr w UOP. Postulował jednak, by miał on ograniczony zakres i obejmował głównie wywiad: „Nie wyobrażam sobie, byśmy w najbliższym czasie powinni dokonać całościowego przeglądu kadr. Niewątpliwie jednak są takie jednostki i takie miejsca, co do których są dość poważne sygnały, iż weryfikacje będą niezbędne”. W tym kontekście zaznaczył: „zasady [weryfikacji] były właściwe. Konkretne rozwiązania – różne”. Macierewicz widział potrzebę odmładzania kadry służb specjalnych, ale był również świadomy, że funkcjonariusze „we wszystkich zresztą jednostkach UOP korzystają w niezbędnej mierze z doświadczenia zawodowego starej kadry”90. Innym razem na marginesie wywodu o tym, że byli esbecy zasilili grupy przestępcze, stwierdził: „Byłem zwolennikiem wymiany kadr. Nie ich likwidacji”91. Gdy weźmiemy pod uwagę posunięcia Macierewicza jako ministra, jego zapewnienia są o wiele bardziej wiarygodne niż późniejsze deklaracje o tym, że planował „wymienić wszystkich”92.

Rozwiązania przyjęte w 1990 r. nie były także kwestionowane przez postkomunistycznych szefów służb. W 1996 r. ówczesny minister spraw wewnętrznych Zbigniew Siemiątkowski stwierdził: „powracanie do problemu byłych funkcjonariuszy SB, którzy z różnych przyczyn nie znaleźli się w resorcie spraw wewnętrznych, powoduje rozdrapywanie ran i powracanie pewnych problemów. Resort spraw wewnętrznych jest pewnym w miarę spójnym organizmem. Nie dzieli się ludzi na tych, którzy służyli wcześniej w różnych formacjach, czy tych, którzy przyszli z podziemia solidarnościowego, czy tych, którzy są zupełnie nowymi ludźmi”93. Jerzy Dziewulski, poseł SLD, były milicjant i antyterrorysta, stawiał sprawę jasno: „dla mnie każdy, kto był w SB, kto decydował się, że idzie do tej służby, decydował się także na każde konsekwencje, nawet na to, że został później wyrzucony [...] Jeżeli ktoś chciał się ukryć [w 1989 r.] pod płaszczykiem milicji, to należało [także] go poddać procedurze kwalifikacyjnej. Według mojej oceny sprawa była prosta. Jeżeli ktoś chciał się ukryć, to go wyciągaliście”. Obecny na posiedzeniu komisji Krzysztof Kozłowski powiedział do Dziewulskiego: „ma pan ostrzejsze poglądy [w sprawie weryfikacji] niż ja”94.

26 Członkami komisji byli: Jacek Ambroziak (szef URM), Kazimierz Błaszczyk (poseł OKP), Andrzej Celiński (senator i członek Politycznego Komitetu Doradczego przy Ministrze Spraw Wewnętrznych), Roman Hula (z ramienia policyjnych związków zawodowych), Jarosław Kapsa (poseł), Michał Kurek (poseł), Jacek Merkel (członek Politycznego Komitetu Doradczego), Zbigniew Pudysz (podsekretarz stanu w MSW), Franciszek Rusnarczyk (poseł), Jacek Taylor (członek Politycznego Komitetu Doradczego) i Janusz Wydra (zastępca komendanta głównego policji) (AIPN, 3546/59/DVD, Zarządzenie prezesa Rady Ministrów, 8 VI 1990 r., k. 4–5).

27 Zastępcą przewodniczącego komisji został Jerzy Zimowski (poseł), sekretarzem Wojciech Brochwicz (UOP), członkami komisji zaś Tadeusz Bień (poseł), Jerzy Ciemniewski (sekretarz Rady Ministrów), Wojciech Bazydło (dyrektor Zarządu Śledczego UOP), Piotr Caliński (reprezentujący związek zawodowy funkcjonariuszy), Piotr Krawczyk (URM), płk Bogusław Strzelecki (zastępca komendanta głównego policji), Andrzej Szczur (członek Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW) oraz płk Czesław Żmuda (dyrektor Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych) (AIPN, 3546/59/DVD, Decyzja szefa UOP o powołaniu Komisji Kwalifikacyjnej ds. Kadr Centralnych, 27 VI 1990 r., k. 6).

28 G. Chlasta, Czterech: Brochwicz, Miodowicz, Niemczyk, Sienkiewicz, Warszawa 2014, s. 106.

29 Romaszewski był przeciwny weryfikacji w przyjętym kształcie: „Mogę tylko powiedzieć, że byłem przeciwny wyrywkowej weryfikacji pracowników MSW na podstawie akt personalnych, którą przeprowadzono w ciągu trzech miesięcy” (Z. Romaszewski, Lustrujmy jeszcze lepiej, rozm. D. Wielowieyska, „Gazeta Wyborcza”, 24 IX 1992).

30 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 20 VI 1990 r., k. 111.

31 Ibidem, k. 114.

32 M. Henzler, Prześwietlanie SB, „Polityka” 1990, nr 33.

33 AS, Stenogram plenarnego posiedzenie OKP, 25 VII 1990 r., k. 71.

34 T. Bochwic, Nadludzie?, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 41.

35 Z. Fijak, „Biedny” esbek, rozm. H. Lazar, „Gazeta Krakowska”, 23 IV 1996.

36 G. Chlasta, Czterech..., s. 109.

37 BS, Wystąpienie rzecznika praw obywatelskich w sprawie akcji weryfikacyjnej byłych funkcjonariuszy SB i policji, 4 XII 1990 r., załącznik do protokołu posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r.

38 A. Mikłaszewicz, SB na ścieżce zdrowia, „Życie Warszawy”, 11 IX 1990.

39 Ibidem. Możliwe, że rekord ten należał do komisji z Wałbrzycha (J. Szewczyk, James Bond po weryfikacji, „Trybuna”, 21 VIII 1990).

40 G. Chlasta, Czterech..., s. 107.

41 A. Wasilenko, Strefa mroku, „Dziennik Polski”, 12 I 1996.

42 P. Niemczyk, Krótka pamięć bezpieki, „Gazeta Wyborcza”, 14 XI 1994.

43 BS, Wystąpienie rzecznika praw obywatelskich w sprawie akcji weryfikacyjnej byłych funkcjonariuszy SB i policji, 4 XII 1990 r., załącznik do protokołu posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r.

44 M. Henzler, Prześwietlanie SB, „Polityka” 1990, nr 33.

45 M. Zieleniewski, Oczka w sieci, „Gazeta Poznańska”, 11 I 1991.

46 A. Marszałek, A. Stankiewicz, Szafarz IV RP, „Rzeczpospolita”, 25 X 2006.

47 M. Zieleniewski, Oczka w sieci, „Gazeta Poznańska”, 11 I 1991.

48 A. Wasilenko, Strefa mroku, „Dziennik Polski”, 12 I 1996.

49 Z. Fijak, Trzeba uwzględnić realia, rozm. M. Koźmin, „Gazeta Krakowska”, 1–2 IX 1990. Piotr Niemczyk, wspominając weryfikację, żałował nie tego, że mógł kogoś skrzywdzić, ale że nie skierował w 1990 r. więcej spraw do prokuratury (P. Niemczyk, Krótka pamięć bezpieki, „Gazeta Wyborcza”, 14 XI 1994).

50 W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996.

51 Takich nieprzerwanych karier było wiele, rzadko jednak informacje o nich przebijały się do opinii publicznej, tak jak się stało w przypadku Adama Dębca, który w 1991 r. wystąpił publicznie na posiedzeniu jednej z komisji sejmowych w roli naczelnika stołecznego Wydziału Śledczego UOP, po czym został rozpoznany jako oficer prowadzący sprawy przeciwko opozycji demokratycznej w latach osiemdziesiątych, stosujący groźby i nacisk psychiczny (E. Kulik, Adam Dębiec prowadzi śledztwo, list do redakcji, „Gazeta Wyborcza”, 3 IX 1991). Postępowanie wyjaśniające, jeżeli naprawdę było prowadzone, trwało jeszcze pięć miesięcy później (Skarga bez odpowiedzi, „Gazeta Wyborcza”, 24 I 1992).

52 A. Tokarczuk, Mój czas. Flirty z historią, Warszawa 2017, s. 277–278.

53 Z. Fijak, „Biedny” esbek, rozm. H. Lazar, „Gazeta Krakowska”, 23 IV 1996.

54 K. Borowy, Selekcja, „Gazeta Poznańska”, 19 IV 1996.

55 M. Henzler, Prześwietlanie SB, „Polityka” 1990, nr 33.

56 Z. Fijak, „Biedny” esbek, rozm. H. Lazar, „Gazeta Krakowska”, 23 IV 1996.

57 A. Wasilenko, Strefa mroku, „Dziennik Polski”, 12 I 1996.

58 Nie chciałam ich weryfikować, „Nowa Trybuna Opolska”, 1 III 2005. Nie był to na pewno skutek pobłażliwości pani senator – postąpiła tak mimo bardzo ostrej oceny esbeków jako całej grupy: „oni przeszli w SB pranie mózgu, wyprano ich z zasad moralnych. Ja to obserwowałam, bo do SB poszło kilku moich studentów. I widziałam, jak oni się pod wpływem tej pracy zmienili”.

59 K. Kozłowski, Taka lista ma sens, rozm. K. Zyzik, „Nowa Trybuna Opolska”, 2 III 2005.

60 M. Henzler, Prześwietlanie SB, „Polityka” 1990, nr 33; K. Kozłowski, Nie jestem samobójcą, rozm. L. Maleszka, „Gazeta Krakowska”, 1–2 IX 1990; J. Jachowicz, Pozostały służby pomocnicze, „Gazeta Wyborcza”, 11–12 VIII 1990; J. Jachowicz, Weryfikacja centrali MSW, „Gazeta Wyborcza”, 20 VIII 1990; Trudne decyzje, „Trybuna Śląska”, 13 VIII 1990.

61 J. Widacki, Nie jesteśmy sądem kapturowym, rozm. W. Maszenda, „Rzeczpospolita”, 3 X 1990.

62 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 25 VII 1990 r., k. 79–80.

63 AIPN, 3546/1/DVD, List do członków wojewódzkich komisji kwalifikacyjnych, 27 VIII 1990 r., k. 164–165.

64 AIPN, 3546/1/DVD, Wyciąg z materiałów przesłanych przez WKK do propozycji CKK, b.d., k. 148–159.

65 K. Bogomilska, Cześć ubolku, „Gazeta Polska”, 14 VII 1994.

66 P. Piotrowski, Nowe służby na nowe czasy. Uwagi na temat likwidacji Służby Bezpieczeństwa, weryfikacji i utworzenia Urzędu Ochrony Państwa [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łomianki 2018, s. 406–407.

67 AIPN, 3546/1/DVD, Wyciąg z materiałów przesłanych przez WKK do propozycji CKK, b.d., k. 159; Co będzie z byłymi funkcjonariuszami, „Słowo Powszechne”, 30 VIII 1990; J. Jachowicz, Centrala zbyt łagodna?, „Gazeta Wyborcza”, 29 VIII 1990; Wrócą tylnymi drzwiami?, „Gazeta Krakowska”, 23 VIII 1990.

68 BS, Wystąpienie rzecznika praw obywatelskich w sprawie akcji weryfikacyjnej byłych funkcjonariuszy SB i policji, 4 XII 1990 r., załącznik do protokołu posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r.

69 Do grudnia 1990 r. do rzecznika praw obywatelskich wpłynęło 105 spraw dotyczących 589 osób (94 z Bielska-Białej, 26 z Chełma, 24 z Gorzowa Wielkopolskiego, 78 z Wrocławia, 21 z Ostrołęki).

70 BS, Stanowisko rzecznika praw obywatelskich w sprawie postępowań kwalifikacyjnych wobec byłych funkcjonariuszy SB, 10 IV 1996 r., załącznik do protokołu posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r.

71 BS, Wystąpienie rzecznika praw obywatelskich w sprawie akcji weryfikacyjnej byłych funkcjonariuszy SB i policji, 4 XII 1990 r., załącznik do protokołu posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r.

72 A. Brykner, Esbek wylicza swoje krzywdy, „Gazeta Wyborcza”, 18 X 2003.

73 W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996.

74 J. Jakimczyk, Piłsudczycy, kiedyś w SB, „Życie”, 25 III 1997; J. Kordas, Piłsudczycy w Komendzie Wojewódzkiej MO we Wrocławiu [w:] Czas przełomu. „Solidarność” 1980–1981, red. W. Polak et al., Gdańsk 2010, s. 629–660.

75 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 25 VII 1990 r., k. 96–97.

76 Z. Siemiątkowski, Partyjny, bezstronny minister, rozm. K. Kęsicka, J. Kurski, „Gazeta Wyborcza”, 27 II 1996.

77 W. Bagieński, Wydział XI Departamentu I MSW i kierunki działania wywiadu w walce z opozycją w latach osiemdziesiątych [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci. Archiwa ujawniają prawdę, Warszawa 2015, s. 599.

78 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 380.

79 G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996. Czempiński wspomina, że niektórzy utalentowani oficerowie musieli odejść – „Bo pracowali w wydziale, który zajmował się dywersją ideologiczną, między innymi finansami »Solidarności«. Komisja weryfikacyjna przyjęła wówczas zasadę, że każdy, kto choćby przewinął się przez ten wydział, nie będzie mógł zostać w służbie. Właśnie dlatego musiał odejść najlepszy as wywiadu, bo był naczelnikiem tego wydziału”. Por. P. Reszka, M. Majewski, Zawód: szpieg. Rozmowy z Aleksandrem Makowskim, Warszawa 2014, s. 226–228.

80 G. Czempiński, UOP nie jest od zrywania plakatów, rozm. J. Łęski, P. Wysocki, „Życie Warszawy”, 15 XII 1993. Aleksander Makowski wspominał: „Były [w wywiadzie] dwie negatywne weryfikacje – moja i Bednarza. Ale było też kilkaset takich sytuacji, że ludzie pozytywnie przechodzili weryfikację, a nie przyjmowano ich do pracy. W zasadzie ustalono taki podział, że ci, co są w kraju, zostaną pozytywnie zweryfikowani i przyjęci. A ci, co są za granicą, zostaną pozytywnie zweryfikowani i nieprzyjęci. Potem część z nich złożyła raport o przyjęcie i dostała robotę. Ale wiele osób zrezygnowało z dalszych starań i poszło sobie żyć innym życiem” (P. Reszka, M. Majewski, Zawód: szpieg..., s. 233).

81 Służby specjalne demokratycznego państwa. Cywilne służby specjalne III RP – próba bilansu. Stenogram z konferencji, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2011, wyd. specjalne, s. 15.

82 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza..., s. 380.

83 75 proc. „asów wywiadu” odwołano do kraju, „Express”, 22–26 XII 1990.

84 H. Jasik, Tajne przez poufne, rozm. A. Małachowski, „Przegląd Tygodniowy” 1991, nr 2.

85 K. Kozłowski, Nie jestem samobójcą, rozm. L. Maleszka, „Gazeta Krakowska”, 1–2 IX 1990.

86 AIPN, 3252/58, t. 3, Szyfrogram nr 3132 z Londynu, 24 V 1990 r., k. 3–4; ibidem, Szyfrogram nr 4178 z Kolonii, 25 VII 1990 r., k. 120–121.

87 A. Żebrowski, Ewolucja polskich służb specjalnych. Wybrane obszary walki informacyjnej. (Wywiad i kontrwywiad w latach 1989–2003), Kraków 2005, s. 294–295.

88 K. Williams, D. Deletant, Security Intelligence Services in New Democracies. The Czech Republic, Slovakia and Romania, London 2001, s. 57–61. Zob. też A. Grajewski, Transformacja służb specjalnych Czechosłowacji w latach 1990–92. Wybrane zagadnienia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, wyd. specjalne, s. 93–105.

89 J. Bašta, Czech Republic: Cui Bono, Cui Prodest? [w:] Dismantling Tyranny. Transitioning Beyond Totalitarian Regimes, Lanham 2006, s. 36–41.

90 BS, Protokół archiwalny posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 XII 1991 r., k. 7, 10, 11, 17.

91 A. Macierewicz, Mafia już działa, rozm. W. Łuka, „Prawo i Życie” 1995, nr 28.

92 J. Kurski, P. Semka, Lewy czerwcowy. Mówią Kaczyński, Macierewicz, Parys, Glapiński, Kostrzewa-Zorbas, Warszawa 1992, s. 212; A. Gielewska, M. Dzierżanowski, Antoni Macierewicz. Biografia nieautoryzowana, Kraków 2018, s. 290–292.

93 BS, Protokół archiwalny posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r., k. 57. Trzeba jednak zaznaczyć, że Siemiątkowski był w tej kwestii ambiwalentny, asekurował się stwierdzeniami o tym, że wielu fachowców, którzy mogliby pracować w UOP, ma zamkniętą drogę ze względu na wynik weryfikacji. Jednocześnie zaznaczał: „nigdy nie mówiłem, że trzeba umożliwić masowy powrót ludzi z SB” (Z. Siemiątkowski, Partyjny, bezstronny minister, rozm. K. Kęsicka, J. Kurski, „Gazeta Wyborcza”, 27 II 1996).

94 BS, Protokół archiwalny posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r., k. 61, 63.

weryfikacja i co dalej?

Wiele różnych firm zwalcza się bezwzględnie bez udziału naszych byłych pracowników (Gromosław Czempiński spytany o udział byłych esbeków w biznesie)

Często po wyjściu z banku spotykamy się na nieformalnych rozmowach, tam nie mówi się już panie dyrektorze, a zawsze szefie. Czasami ktoś palnie – panie pułkowniku (były funkcjonariusz w relacji dla Mariusza Jędrzejki i Wiesława Bożejewicza)

Byli funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa przez lata tworzyli trzon personalny UOP. Jeszcze w 1996 r. stanowili oni około dwóch trzecich kadry. Pytanie jednak, co się stało z resztą esbeków. Gdy w 1990 r. na zamkniętym posiedzeniu OKP Krzysztof Kozłowski mówił o weryfikacji, podzielił się obawą, że wyrzuceni funkcjonariusze zasilą grupy przestępcze, będą też stanowić łatwy cel dla obcych wywiadów: „stanowią potencjalne zagrożenie, i to w sferze gospodarczo-gangowej”95. To dotyczyło jednak nie tylko ocenionych negatywnie, ale także licznych resortowych emerytów oraz ludzi, którzy przed weryfikacją uciekli. Ci, którzy osiągnęli wysługę lat, odchodzili, zachowując wszystkie przywileje socjalne. Młodsi, jeśli mieli wiele na sumieniu, nie trudzili się przystępowaniem do weryfikacji. Inni, którzy dysponowali specjalistyczną wiedzą lub znajomościami np. w rodzącym się w biznesie, także rezygnowali ze służby. Zasilali szeregi biznesmenów, właścicieli spółek nomenklaturowych, sprzedawali swoje umiejętności na wolnym rynku. Reszta zostawała najczęściej szeregowymi ochroniarzami, czasem windykatorami lub prywatnymi detektywami.

Odpowiadając na zapotrzebowanie społeczne w czasach nasilonej przestępczości, niezweryfikowani lub negatywnie zweryfikowani funkcjonariusze zasilali agencje detektywistyczne i ochroniarskie prowadzone najczęściej przez ich kolegów lub dawnych przełożonych. Do końca 1991 r. wydano ponad 1,5 tys. licencji na prowadzenie działalności ochroniarskiej i detektywistycznej; w tej branży pracowało prawie 6 tys. osób. Zdaniem Piotra Naimskiego w połowie lat dziewięćdziesiątych około 20 proc. wszystkich pracowników spółek detektywistycznych i ochroniarskich stanowili dawni pracownicy SB i milicji. Z kolei wiceprezes Związku Pracodawców Agencji Ochrony przyznała, że 60 proc. koncesji na założenie takiego biznesu dostali dawni pracownicy MSW. Zastrzegała jednak: „nie jesteśmy zbrojnym ramieniem SB” i starała się tłumaczyć: „jasne, że do otrzymania koncesji lepiej nadają się byli milicjanci i pracownicy służb specjalnych”96. Podobnie postrzegał to Andrzej Milczanowski: „Jest faktem, że wcale niemała liczba funkcjonariuszy SB pracuje w agencji ochrony mienia. Ale tak praktycznie rzecz biorąc, to jakie inne możliwości pracy ci ludzie mogli mieć”97.

Właściciel jednej z krakowskich firm opowiadał, że ma klientów, którzy decydują się korzystać z jego usług tylko pod warunkiem, że do ochrony będą kierowani dawni pracownicy SB98. Na tle „zwykłych” ochroniarzy, którzy w tamtych czasach przechodzili tylko pobieżne szkolenie, nie mieli doświadczenia ani umiejętności rozwiązywania problemów, byli esbecy jawili się jako profesjonaliści wysokiej próby. Właściciel Wałbrzyskiej Porcelany chwalił ich: „to prawdziwi fachowcy, potrafią spacyfikować zbuntowany motłoch” – członków związków zawodowych99.

Ochroniarze stali najniżej w hierarchii branży ochroniarsko-detektywistycznej. O wyższym stopniu wtajemniczenia świadczyła praca dla firm windykacyjnych oraz agencji detektywistycznych. Mariusz Maksuris, który inwigilował kiedyś m.in. Jana Rokitę i Bartłomieja Sienkiewicza, po 1989 r. zajął się windykacją. Tak tłumaczył arkana swojego zawodu: „u nas zasady pracy zostały te same. Werbunek, podsłuch, szantaż”. Głośno było o metodach dwóch byłych oficerów SB na Śląsku, którzy odzyskiwali kamienicę, podobno wyłudzoną z państwowej firmy: „głuche telefony, telefony z wyzwiskami, telefony do przyjaciół i nieprzyjaciół, zastawianie samochodu, przebijanie opon, szantaże, informowanie rodziców i dorastających dzieci o różnych niewygodnych dla ojca sprawach”100. Jeżeli chodzi o agencje detektywistyczne, to było jasne, że na rynku nie ma lepszych fachowców niż dawni oficerowie operacyjni, wywiadowcy, specjaliści od obserwacji i inwigilacji.

W 1994 r. dziennikarze „Gazety Wyborczej” opisywali ludzi z takich agencji: „O swojej przeszłości mówią niechętnie, ale wiadomo, że wywodzą się z bojowych resortów: MSW i MON. Szefowie agencji »Sekuritas« i »Lanca« z pionu kryminalnego milicji, »909« i »Sezam« z brygad antyterrorystycznych, »Garda« z SB – kontrwywiadu, »Asekuracja« z wydziału przestępstw gospodarczych Komendy Głównej Policji i z Biura Ochrony Rządu, »Komandos« z wojska”101. W 1994 r. Jerzy Konieczny, były szef UOP, założył firmę Konsalnet, potentata specjalizującego się zarówno w ochronie, jak i wywiadzie gospodarczym. Prezesem był tam później Wiesław Bednarz, wiceprezesem Tomasz Banaszkiewicz – niegdyś oficerowie wywiadu PRL. Udział w tworzeniu Konsalnetu miał także Aleksander Makowski. Regionalnym oddziałem w Olsztynie kierował Tadeusz Wąsikowski, pierwszy szef UOP w tym mieście102. Przy okazji sprawy „Olina” do prasy wyciekały informacje, że firma stanowi przykrywkę dla działań UOP103.

Jeden z funkcjonariuszy, wyrzucony z urzędu za przemyt, założył firmę detektywistyczną Doroman i pracował razem z dawnymi kolegami z SB104. Przeszłość dogoniła legendarnego antyterrorystę Edwarda Misztala, szefa agencji 909: w 2009 r. został skazany za napaść i porwanie w 1983 r. członków Komitetu Prymasowskiego. Na jakimś etapie kariery przez branżę ochroniarsko-detektywistyczną przewinęli się dawni komendanci główni zarówno MO, jak i policji: Zenon Trzciński, Leszek Lamparski, Roman Hula105.

Firmę Dakota prowadził Marek Zieliński, dawny oficer SB, swego czasu szef Krajowego Związku Pracodawców Agencji Ochrony, który w 1994 r. został skazany za szpiegowanie w latach 1981–1993 na rzecz wywiadu radzieckiego i rosyjskiego106. Kiedy były pierwszy sekretarz ambasady NRD w Warszawie, potem prezes berlińskiej agencji ochrony Alwas, szukał wspólników do joint venture, związał się z małą firmą z Poznania, w której pracowali eksantyterrorysta i negatywnie zweryfikowany funkcjonariusz kontrwywiadu SB. Ów sekretarz ambasady był też (byłym?) oficerem wywiadu, w latach 1986–1989 rezydentem Stasi w Warszawie, a sama firma miała w Niemczech opinię inicjatywy związanej ze służbami107. Alwas konkurował m.in. z lokalnym potentatem z Częstochowy – firmą zarządzaną przez dawnych funkcjonariuszy Departamentów I i II108.

Przykład Zielińskiego i firmy Alwas pokazuje, że zagraniczne służby mogły próbować zdobywać informacje przy pomocy dawnych funkcjonariuszy. Zachodnioniemiecki związek zawodowy policjantów GdP alarmował: „byli agenci, a obecni ochroniarze, nie tylko pilnują firm, które ich zatrudniają, ale przy okazji – dzięki dostępowi do pomieszczeń biurowych i produkcyjnych – trudnią się szpiegostwem przemysłowym na rzecz krajów byłego bloku wschodniego. GdP znane są przypadki szpiegostwa przemysłowego, gdzie wywiady byłego ZSRR i innych krajów postkomunistycznych chętnie korzystają z usług dawnych znajomych ze Stasi”109.

Kapitałem niegdysiejszych esbeków były nie tylko umiejętności, lecz także znajomości wśród tych, którzy znaleźli zatrudnienie w UOP, policji czy służbach wojskowych („ten sektor nie przechodził weryfikacji, wciąż pracują tam starzy kumple” – opowiadał Mariusz Maksuris110). Andrzej Milczanowski informował, że do służb specjalnych docierają sygnały o przypadkach wykorzystywania starych znajomości przez pracowników agencji detektywistycznych111. To, co Milczanowski brał raczej za incydenty, Antoni Macierewicz uznawał za kwestię systemową112. Jan Widacki, oddelegowany przez Macierewicza do tej sprawy, tłumaczył jednak, że nielegalna współpraca dotyczy głównie policji113.

Zdarzały się przypadki przechodzenia „na drugą stronę” – do zorganizowanych grup przestępczych. Wydaje się jednak, że nie były częste. Dawny esbek opowiadał dziennikarzowi: „koledzy wybrali różne drogi. Kilku zboczyło na margines, zasilili warszawskie gangi. O jednym dowiedziałem się, że zginął w strzelaninie”114. Największą niewiadomą jest oczywiście skala nawiązywania przez byłych esbeków relacji ze służbami wywiadowczymi innych państw. Wspomniano tu już o Marku Zielińskim; prawdopodobnie nie był jedyny. Według Gromosława Czempińskiego zostało przewerbowanych kilkunastu oficerów wywiadu, głównie zweryfikowanych negatywnie: „Bo to byli ludzie sfrustrowani. Do dziś odczuwamy tego skutki. Wiemy, że inne wywiady poznały nasze aktywa zagraniczne. Mój przyjaciel znał nazwiska 120 naszych agentów, bo do tylu miał dostęp. I tylko jeden człowiek spalił tylu ludzi”115. Czempiński nawiązuje prawdopodobnie do historii Ryszarda Widerskiego, który uciekł na Zachód latem 1989 r.116

Esbecy zajmowali się też małą przedsiębiorczością: byli taksówkarzami, właścicielami niewielkich zakładów, hurtowni czy sklepów117. Członkowie grupy, która w latach osiemdziesiątych miała dokonywać porwań działaczy opozycji, w momencie aresztowania na początku lat dziewięćdziesiątych trudnili się mało spektakularnymi rzeczami: „37-letni Marek Kuczkowski, eksporucznik SB, był producentem pieczarek i przygotowywał doktorat o nauce społecznej Jana Pawła II. 41-letni major Henryk Misz pracował w firmie Maktronik, podobnie jak 36-letni kapitan Bogdan Bogalecki. 34-letni porucznik Zbigniew Makulski prowadził sklep z zabawkami, a 41-letni porucznik Wiesław Miros został aresztowany jako rencista. Natomiast 34-letni Roman Jarzyński żył z zasiłku dla bezrobotnych”118. Edwin Myszk, zdemaskowany w latach siedemdziesiątych tajny współpracownik gdańskiej SB z kręgu Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, założył do spółki z dawnymi esbekami wydawnictwo Gryf. Pewien kapitan zajmujący się niegdyś Ruchem Młodej Polski miał sklepy spożywcze w Trójmieście. Jerzy Frączkowski, oficer gdańskiego Wydziału Studiów i Analiz, był biznesmenem i współwłaścicielem firmy Atom. Gdy stał się celem operacji UOP i wyszło na jaw, że przechowuje nielegalnie pozyskane materiały SB, dotyczące m.in. Lecha Wałęsy, przerzucił się na handel złomem119.

Cześć dawnych funkcjonariuszy wracała do służby tylnymi drzwiami. Wraz z rozbudową wywiadu skarbowego pod koniec lat dziewięćdziesiątych zaczęto ściągać do niego ludzi z dorobkiem zawodowym wyniesionym z PRL. Mariusz Piątka, szef wywiadu skarbowego, ze stażem w dawnym Departamencie II, tłumaczył, że emerytowani pracownicy służb to najlepsi kandydaci do pracy w kontroli skarbowej, a ich umiejętność prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych jest gwarancją profesjonalizmu. Zapewniał, że dotyczy to tylko funkcjonariuszy zweryfikowanych pozytywnie. Źródła z UOP, do których dotarł dziennikarz badający sprawę, wskazywały jednak, że zatrudniano także osoby zweryfikowane negatywnie. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego postanowiła się przyjrzeć temu naborowi120.

Prywatny sukces dawnych esbeków po 1989 r. zależał jednak w dużej mierze od pozycji, jaką mieli na początku transformacji. Elita zajmowała się biznesem lub działała na jego obrzeżach, np. zdobywając informacje. Janina Paradowska, dziennikarka, która była żoną wiceministra Jerzego Zimowskiego, wspominała: „z mężem wchodziliśmy do restauracji, przy stoliku siedzieli prezesi jakichś nowo powstałych firm, uprzejmie pozdrawiali męża, a on mi na to: »O, tego nie zweryfikowałem, tego też nie«”. Według niej oficerowie służb brali udział w zakulisowych walkach o wielkie pieniądze, używając m.in. wiedzy o tajnych współpracownikach. Dawnych esbeków ceniły „spółki polonijno-zagraniczne i firmy prywatne – są zdyscyplinowani, punktualni, bardzo samodzielni, umieją zadbać o powierzony im odcinek pracy, a do tego wykazują wiele wyobraźni”121. Część tej elity doradzała postkomunistom jako specjaliści do spraw bezpieczeństwa. Sięgano po nich przy obsadzaniu stanowisk w instytucjach związanych z szeroko pojętym bezpieczeństwem państwowym i biznesem. Na przykład biznesmen Krzysztof Suski był znany z tego, że korzystał z pomocy wysokich rangą funkcjonariuszy SB i UOP, którzy działali w zhierarchizowanej strukturze122.

Podobne spostrzeżenia, bo trudno mówić o wymiernych statystycznych dowodach, miały osoby związane ze środowiskiem służb specjalnych. „Najbystrzejsi funkcjonariusze, najczęściej właśnie wywiadu, którzy najwięcej wiedzieli o regułach wolnej gospodarki, już byli w tych firmach, zwłaszcza handlu zagranicznego – mówił w 2000 r. Piotr Niemczyk. – Teraz widać tych ludzi na przykład jako doradców osób z pierwszej dziesiątki najbogatszych ludzi w Polsce. Niektórzy są nadal w – teraz sprywatyzowanych – przedsiębiorstwach handlu zagranicznego, a także w bardzo szczególnych dziedzinach gospodarki, jak informatyka”123. Powoływał się na przykład jednej z central handlu zagranicznego, której działalność zamarła na początku lat dziewięćdziesiątych, gdy rozpoczęło się spieniężanie udziałów wykupionych przez małą firmę zagraniczną.

O podobnym przypadku opowiadał w czasie zeznań przed komisją sejmową były szef UOP Piotr Naimski – chodziło o CHZ „Argos”, nad którą Skarb Państwa utracił kontrolę. Kiedy prześwietlono zarząd, okazało się, że „praktycznie rzecz biorąc nie ma osoby, która nie byłaby rejestrowana w kartotekach w ten czy w inny sposób, będąc powiązaną, i tutaj się okazuje, że życie gospodarcze, makrogospodarcze, już nie mówię o politycznym, bo to jakby inny problem, jest w dużym stopniu uzależnione od tych powiązań tajemnych, agenturalnych, byłej agentury, zautonomizowanej agentury”124. Także inne centrale handlu zagranicznego były prywatyzowane w niejasnych okolicznościach, podejrzewano, że po znacznie zaniżonych cenach sprzedaży125.

Zbigniew Siemiątkowski, który badał historię wywiadu, także zwracał uwagę na to, że oficerowie w obliczu upadku dawnej władzy uciekali do central handlu zagranicznego bądź spółek polonijnych – „procentowały kontakty, jakie oficerowie nawiązali podczas służby”126. Owe centrale od początku swego istnienia były skolonizowane przez funkcjonariuszy wywiadu cywilnego i wojskowego, z tym że ten pierwszy miał wyraźną przewagę w liczbie oficerów „pod przykryciem” oraz współpracowników127. Problem polega jednak na tym, że ta grupa esbeków, ulokowanych w dochodowych gałęziach gospodarki, jest bardzo trudna do oszacowania128.

Do tej pory temat ten najlepiej zbadali Mariusz Jędrzejko i Wiesław Bożejewicz. Według nich byli funkcjonariusze służb cywilnych i wojskowych przejawiali wysoką aktywność w takich branżach jak doradztwo finansowe, zwłaszcza w obszarach nowych technologii oraz prywatyzacji; ochrona fizyczna; obrót produktami specjalnymi; rynek paliw i energii; wywiadownie gospodarcze; inwestycje zagraniczne, szczególnie na terenie byłego ZSRR; informatyzacja lub telekomunikacja wojska, organów bezpieczeństwa i administracji. Cechuje ich dość wysoki poziom solidarności i silne więzi grupowe. Dawni funkcjonariusze starają się pracować z kolegami, którzy sprawdzili się w czasach minionych jako lojalni i skuteczni współpracownicy, z którymi mają wspólne doświadczenia, sposób patrzenia na świat. Kolonizują wymienione powyżej obszary działalności gospodarczej ze względu zarówno na swoje predyspozycje, jak i na realizację interesów grupowych. W każdym miejscu dążą do odtworzenia sieci powiazań opartych na formalnych i nieformalnych więziach z okresu służby. Autorzy badania konkludują: „nie jest prawdą, że przynależność do służb stanowiła automatyczną przepustkę do bogactwa, nie ulega też wątpliwości, że setki, jeśli nie tysiące, byłych funkcjonariuszy stały się beneficjentami transformacji na skutek dysponowania wiedzą »zakazaną« lub niedostępną dla innych, a także w wyniku mechanizmów organizacyjnych i prawnych, które pozwoliły na budowanie fortun finansowych i potężnych struktur organizacyjnych. Jeszcze inni swój sukces zawdzięczali wykorzystywaniu innych ludzi, manipulacji informacją, a nierzadko szantażowi. Oficerowie i funkcjonariusze służb specjalnych stali się rzeczywistymi finansowymi beneficjentami transformacji, jaka dokonała się w Polsce po 1989 r.”129.

Konkluzja ta wydaje się uzasadniona, jednak tylko w stosunku do tej grupy funkcjonariuszy, którzy mieli wyjątkowe doświadczenie oraz wiedzę, np. wyniesione z pracy w wywiadzie czy komórkach odpowiedzialnych za walkę z przestępczością gospodarczą.

95 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 25 VII 1990 r., k. 81; J. Jachowicz, Sito na SB, „Gazeta Wyborcza”, 28–29 VIII 1990.

96 P. Lisiewicz, T. Sakiewicz, Detektywi, ubecy i mafia, „Gazeta Polska”, 25 VIII 1994.

97 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 11 VII 1992 r., s. 21.

98 A. Wasilenko, Strefa mroku, „Dziennik Polski”, 12 I 1996.

99 T. Wójcik, Weryfikacja pozytywna, „Tygodnik Solidarność” 1997, nr 2.

100 M. Bunda, Drugi obieg, „Polityka” 2004, nr 18.

101 J. Hugo-Bader, M. Wiernikowska, Ochroniarze, „Gazeta Wyborcza”, 24 VI 1994.

102 P. Pietkun, Podwójna ochrona, „Gazeta Wyborcza” (Olsztyn), 3 VIII 1999.

103 W. Markiewicz, Klamka, pałka, bransoletki, „Polityka” 1996, nr 35; A. Kublik, J. Jachowicz, Co może ochroniarz, „Gazeta Wyborcza”, 19 VIII 1996; J. Jachowicz, Konsalnet się broni, „Gazeta Wyborcza”, 2 IX 1999; J. Jachowicz, Oskarżenie z szuflady, „Gazeta Wyborcza”, 13 I 2000; C. Łazarewicz, Bezpieczne życie, „Przekrój” 2005, nr 27.

104 C. Łazarewicz, Bezpieczne życie, „Przekrój” 2005, nr 27.

105 A. Kublik, J. Jachowicz, Co może ochroniarz, „Gazeta Wyborcza”, 19 VIII 1996.

106 P. Lisiewicz, T. Sakiewicz, Detektywi, ubecy i mafia, „Gazeta Polska”, 25 VIII 1994.

107 T. Skłodowski, P. Woyciechowski, Agenci bez przydziału, „Rzeczpospolita”, 19 XI 1997.

108 J. Hugo-Bader, M. Wiernikowska, Ochroniarze, „Gazeta Wyborcza”, 24 VI 1994.

109 T. Skłodowski, P. Woyciechowski, Agenci bez przydziału, „Rzeczpospolita”, 19 XI 1997.

110 M. Bunda, Drugi obieg, „Polityka” 2004, nr 18.

111 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 11 VII 1992 r., s. 21.

112 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 I 1992 r., s. 12.

113 Jak wskazywał Widacki: „Proces korupcji jest procesem ogólnospołecznym – służby policyjne nie są od niego wolne, ale nie ma podstaw, by stwierdzić, że jest to zjawisko masowe. Jest ono jednak na tyle poważne, że należało podjąć działania. Jedną z form jest współdziałanie policji z prywatnymi firmami detektywistycznymi. Policjant odnajdujący samochód skradziony nie zwraca go właścicielowi, lecz przekazuje prywatnemu detektywowi, który pobiera 10% należnego i dzieli się nim z policjantem. To jest ewidentne przestępstwo. Komendant główny zakazał wydawania policjantom zezwoleń na pracę dodatkową w spółkach detektywistycznych, co spotkało się z dość krytycznym przyjęciem prasy. Ponadto prowadzimy szereg spraw natury operacyjnej, które – mam nadzieję – zakończą się postępowaniami przygotowawczymi i winni zostaną ukarani” (ibidem).

114 P. Pytlakowski, E. Winnicka, W służbie narodu, „Polityka” 2005, nr 6.

115 G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996.

116 Wywiad z Witoldem Bagieńskim, „Kulisy spraw”, Polskie Radio 24, 19 IV 2017.

117 A. Wasilenko, Strefa mroku, „Dziennik Polski”, 12 I 1996.

118 J. Hołub, Polowanie na toruńskich konspiratorów, „Gazeta Wyborcza”, 8 II 2016.

119 C. Łazarewicz, Bezpieczne życie, „Przekrój” 2005, nr 27.

120 J. Jakimczyk, Agent specjalny, „Życie”, 29–30 VIII 1998; ABW prześwietli esbeków, „Rzeczpospolita”, 23 X 2004.

121 T. Bochwic, Nadludzie?, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 41.

122 B. Kittel, A. Marszałek, Urząd Ochrony Suskiego, „Rzeczpospolita”, 1 III 2001.

123 Co się stało z państwem policyjnym? [Rozmawiają Maria Łoś, Piotr Niemczyk, Andrzej Paczkowski], „Więź” 2000, nr 10, s. 43–64.

124 AIPN, 003407/1, Stenogram z 3. posiedzenia Komisji do badania wykonywania przez ministra spraw wewnętrznych uchwały Sejmu RP z 28 V 1992 r., 10 VI 1992 r., k. 288. Być może kilka dni później Naimski mówił o tym samym przypadku: „kiedy sprawdzone zostały te osoby w kartotekach Urzędu Ochrony Państwa, to praktycznie rzecz biorąc nie było tam osoby nierejestrowanej czy to przez były Departament I, czy to Oddział [Zarząd – T.K.] II Sztabu Generalnego, czy to w kartotece kryminalnej, a szefem ochrony, żeby było jeszcze zabawniej, szefem ochrony w tym przedsiębiorstwie, w tej centrali handlu zagranicznego, jest dżentelmen, który był kiedyś skazany z art. 208, panowie prawnicy wiedzą, co to jest; i to jest centrala handlu zagranicznego, która nie zajmuje się bronią, nie zajmuje się tego typu dziedzinami życia gospodarczego, które można by było przypuszczać, że dawniej były w gestii np. służb specjalnych, wojskowych PRL-u, i teraz zostały jakoś tam w tej gestii nadal czy tych ludzi. Otóż okazuje się, że to przenikanie się tego, nazwijmy to, środowiska idzie daleko dalej” (AS, Stenogram posiedzenia zamkniętego Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 15 VI 1992 r., k. 59).

125 G. Chlasta, Czterech..., s. 185.

126 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza..., s. 353.

127 S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 352.

128 Próby mapowania wpływu służb specjalnych na szeroko pojęty biznes oraz udziału w przekształceniach własnościowych podejmowali m.in. S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy...; P. Nisztor, Skok na banki. Kto kontroluje pieniądze Polaków. Historia transformacji polskiego sektora finansowego, Warszaw 2017; A. Chmielecki, Centrale handlu zagranicznego jako pole przestępczości zorganizowanej z udziałem funkcjonariuszy tajnych służb PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Zarys problematyki badawczej [w:] Brudne wspólnoty. Przestępczość zorganizowana w PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, red. K. Nawrocki, D. Wicenty, Gdańsk – Warszawa 2018, s. 44–61.

129 M. Jędrzejko, W. Bożejewicz, Funkcjonariusze służb specjalnych – beneficjenci systemu czy ofiary lustracji [w:] Naznaczeni i napiętnowani. O wykluczeniu politycznym, red. M. Jarosz, Warszawa 2008, s. 131–160.

5.
Narodziny uop

nowy porządek geopolityczny i wywiad

Nie można ryzykować zburzenia czegoś, czego nie potrafimy natychmiast odbudować (Krzysztof Kozłowski o wywiadzie)

Mówię wprost, że jeżelibym chciał – krótko i lapidarnie – rozwalić ten urząd, to bym przyjął ludzi z ulicy i bym go rozwalił (Andrzej Milczanowski)

Oszczędzenie większości PRL-owskiego wywiadu było jednym z założeń wyjściowych transformacji służb. Nie jest do końca pewne, ile było w tym zasługi polityków krajowych, a ile zagranicznych. W to, że polski wywiad znalazł się pod parasolem służb zachodnich, wierzyło wielu oficerów. Włodzimierz Sokołowski (alias Vincent Viktor Severski) uważał, że to „Amerykanie i Brytyjczycy [...] nie pozwolili zniszczyć naszego wywiadu”1.

Jest w tym stwierdzeniu wiele prawdy. W obliczu rozpadu sowieckiego imperium CIA zaczęła się starać o nowe ułożenie relacji z agencjami wywiadowczymi dawnych państw satelitów ZSRR. W kręgu ich zainteresowania znalazły się trzy kraje: Węgry, Polska i Czechosłowacja2. Ze względu na pewne paralele warto się przyjrzeć, jak wyglądało nawiązanie tych relacji na Węgrzech.

Zmiany zachodzące w polskich i węgierskich służbach specjalnych można uznać w pewnym stopniu za bliźniacze. Jeszcze w połowie 1989 r. rozpoczęto na Węgrzech proces przekształceń, które miały odzwierciedlać liberalizację systemu i poprawić dramatycznie złe notowania służb w społeczeństwie. Naczelnym hasłem podnoszonym przez MSW stała się ochrona konstytucji oraz osłabienie więzów łączących służby z partią komunistyczną. Podobnie jak w Polsce podejmowano próby „ukrycia kadry operacyjnej” dzięki administracyjnym przekształceniom i buchalteryjnym sztuczkom3. Te reformy wychodziły po części naprzeciw żądaniom opozycji, która domagała się odpolitycznienia MSW i MON oraz poddania ich nadzorowi komisji parlamentarnych.

Odmienna natomiast niż w Polsce była na Węgrzech taktyka działania amerykańskiej administracji: dyplomatów oraz CIA. Ambasador Stanów Zjednoczonych Mark Palmer brał udział w spotkaniach z węgierską opozycją, organizował zagraniczne stypendia i wsparcie finansowe dla jej działaczy. Podobnie postępował też jego zastępca Donald Kursch, identyfikowany przez węgierską bezpiekę jako rezydent CIA. Działania ambasady amerykańskiej były postrzegane przez węgierskie MSW jako realne zagrożenie. Przekonanie to się pogłębiło, kiedy ambasador wraz z dyplomatami państw NATO zaczął przekonywać węgierską opozycję, że osłabienie wpływów komunistów w MSW i MON jest podstawowym warunkiem, bez którego nie będzie możliwy realny udział opozycji w rządzie koalicyjnym4. Ośmieliło to opozycję do twardych negocjacji, dzięki którym uzyskała obietnicę odpartyjnienia MSW i MON od 1 stycznia 1990 r. Z resortu zaczęli odchodzić także funkcjonariusze z najdłuższym stażem oraz szczególnie niechlubnymi czynami na koncie. A wskutek przyśpieszenia zmian politycznych węgierskie służby zaczęły zrywać więzi z innymi instytucjami państw bloku.

Szczególnie odczuwalny był spadek wymiany informacji dotyczących państw NATO. Jesienią 1989 r. stało się widoczne, że węgierskie służby organizują sobie możliwość geopolitycznego zwrotu. Była to jedna z konsekwencji lipcowej wizyty George’a Busha, który w czasie rozmowy z premierem Miklósem Némethem poruszył sprawę nawiązania bezpośrednich kontaktów z CIA. Za akuszera tego posunięcia uznawano ambasadora Palmera.

W listopadzie 1989 r. do Budapesztu zawitała z oficjalną wizytą delegacja senackiej Komisji do spraw Wywiadu z senatorem Jamesem Diestrikiem na czele. Spotkała się m.in. z ministrem spraw zagranicznych Gyulą Hornem, szefem wywiadu wojskowego gen. Jenő Poracsem oraz szefem Głównego Zarządu Kontrwywiadu i Ochrony Gospodarki płk. Ferencem Benkő. Amerykanie tłumaczyli, że Stany nie stanowią dla Węgier zagrożenia, zaproponowali ograniczoną współpracę i namawiali, by Węgrzy zrezygnowali z działalności wywiadowczej na terenie USA. Nie omieszkali wytknąć, że sporą część zadań węgierski wywiad wykonywał dla KGB. Delegacja miała szczególne pretensje o inwigilację ambasady USA w Budapeszcie (podsłuchy zamontowano w sąsiadującym budynku Banku Narodowego), agresywną inwigilację pracowników ambasady kontaktujących się z przedstawicielami opozycji oraz udział w procederze pozyskiwania i transportu urządzeń objętych embargiem na eksport do krajów komunistycznych (w tym kontekście wymieniano także Polskę, która kradła technologię amerykańską dla ZSRR). Węgrzy byli uprzejmi, jednak sugerowali, by Waszyngton się nie wtrącał w ich wewnętrzne sprawy. Na większość kwestii udzielali wymijających odpowiedzi. Wypomnieli też Amerykanom agresywne operacje werbunkowe CIA nad Dunajem5. Zgodzili się jedynie na nawiązanie współpracy w zakresie zwalczania terroryzmu.

Tymczasem w styczniu 1990 r. erozja systemu na Węgrzech nabrała tempa. Zbliżały się wybory do parlamentu i dla wszystkich było jasne, że ugrupowania opozycyjne mają dużą szansę na wygraną. Związek Wolnych Demokratów (pol. ZWD, węg. SZDSZ) i Związek Młodych Demokratów (FIDESZ) nieoficjalnie zapowiadały zwolnienia w MSW, odebranie służbom specjalnym uprawnień, a może nawet akcję lustracyjną. Kierownictwo MSW obserwujące rozwój sytuacji w regionie zdecydowało o przyśpieszeniu przekształceń, zamknięciu nielegalnych operacji oraz „przeglądzie akt”. To ostatnie oznaczało akcję niszczenia dokumentów: „jest ona generalnie prowadzona poza godzinami pracy i głównie przez sprawdzoną kadrę oraz w dużej tajemnicy. Dokumenty operacyjne, które mogłyby zostać wykorzystane przeciwko siłom lewicowym, są palone bez żadnych protokołów [...] Pozostaną tylko te sprawy, które mogą być uzasadnione interesem państwa i być zaakceptowane przez każdy rząd, który zostanie powołany przez parlament po wolnych wyborach wiosną 1990 r.”6. Wyglądało to podobnie jak w Polsce – służby się sypały, szykowały się na dramatyczne zmiany, kluczową sprawą stało się pozbycie dokumentacji. Część funkcjonariuszy postanowiła się ratować i zaczęła podejmować działania przeciwko swojemu kierownictwu. Tak wybuchła Dunagate.

Na początku stycznia SZDSZ i FIDESZ przedstawiły dokumenty świadczące o tym, że węgierska SB prowadziła nielegalną inwigilację opozycji. Zażądano odwołania ministra spraw wewnętrznych Istvána Horwatha, wiceministra gen. Ferenca Pallagiego odpowiedzialnego za nadzór nad służbami oraz gen. Józsefa Horvatha, szefa III Głównego Zarządu MSW. Powołano komisję do wyjaśnienia sprawy. O inwigilowaniu opozycji wiedzieli oczywiście wszyscy, ale uzyskanie dowodów zmieniło sytuację. Zaczęły się demonstracje przeciwko SB, narastał proces dekompozycji MSW, a opozycja zyskiwała paliwo wyborcze. Wkrótce minister Horvath stracił stanowisko, za nim ruszyła lawina zwolnień wiceministrów, dyrektorów i naczelników.

Cała sprawa była zapewne tym, na co wyglądała na pierwszy rzut oka: nieliczni oficerowie węgierskiej SB współpracowali z opozycją w ataku na rząd. Pojawiła się jednak alternatywna teoria o zamieszaniu w wydarzenia CIA – w najlepszym przypadku nie powstrzymała ona wybuchu afery, a być może wręcz ją inspirowała. Wskazywano, że Palmer i Kursch szkolili opozycję, przekazywali jej pieniądze oraz ustalali z nią strategię wyborczą: „MSW nie ma wątpliwości, że USA i CIA wiedziały o prowokacji. Dyplomaci USA mają tak ścisłe stosunki z ZWD [Związkiem Wolnych Demokratów], że jest niemożliwe, aby organizatorzy nie uwzględnili jej wcześniej z USA [...] rezydentura CIA korzystała z wtyczek w ZWD i FIDESZ w MSW dla rozpracowania III Głównego Zarządu, a także innych jednostek MSW. Fakt rozpoznania senackiej komisji wywiadu [USA] o inwigilacji ambasady USA z sąsiedniego budynku bankowego stał się obecnie w pełni zrozumiały”7.

Zdaniem węgierskiego MSW oficerowie, którzy byli źródłem przecieku, spotkali się z pracownikami ambasady amerykańskiej identyfikowanymi jako funkcjonariusze CIA (m.in. z Thomasem Lynchem) i przekazywali im tajne informacje8. Thomas Lynch kontaktował się też z działaczami Związku Wolnych Demokratów i FIDESZ, którzy pilotowali sprawę upublicznienia tajnych dokumentów. Źródła polskiego wywiadu w węgierskim MSW łączyły tę sytuację z tym, że minister Horvath i gen. Pallagi zwodzili ambasadora Palmera w sprawie realizacji ustaleń podjętych w czasie rozmów z delegacją komisji Senatu USA: „Poinformował on Waszyngton, że aktualne kierownictwo MSW mimo obietnic nie jest zainteresowane szerszą współpracą z USA i służbami specjalnymi NATO [...] negatywne oceny Palmera zainspirowały prawicową opozycję do prowokacji [...] nie ulega wątpliwości, że CIA wiedziała o prowokacji przeciw MSW i wspierała ją, dążąc do rozbicia w kierownictwie MSW przed wyborami parlamentarnymi”9. József Antall, polityk Węgierskiego Forum Demokratycznego, kiedy został premierem w 1990 r., miał powiedzieć płk. Lajosowi Nagyowi, szefowi Urzędu Bezpieczeństwa Narodowego, że Dunagate „była inspirowana przez CIA”10.

CIA odniosła potrójną korzyść. Po pierwsze, destabilizacja węgierskiej SB ułatwiała podejmowanie agresywnych działań wobec jej funkcjonariuszy oraz urzędników ministerialnych. Węgierski wywiad alarmował: „amerykańskie służby specjalne są bezczelne i próbują werbować [funkcjonariuszy wywiadu] bez opracowania. Jest obawa, że mogły być werbunki udane, szczególnie wśród pracowników MSZ i Ministerstwa Handlu Zagranicznego”11. Po drugie, zwiększono szanse opozycji demokratycznej na zwycięstwo w wyborach. Po trzecie, wysłano sygnał do węgierskich służb: rozpoczniecie współpracę z CIA dobrowolnie albo pod przymusem. Posunięcie było skuteczne. Pod naciskiem premiera Németha służby specjalne wymieniły łączników i zaczęły informować CIA o sprawach dotyczących m.in. terroryzmu, handlu narkotykami czy bronią. Zaprzestano prowadzenia zadań nielegalnych w Stanach. Jednocześnie zamrożono współpracę z KGB. Németh był tak zainteresowany kooperacją, że niektórzy generałowie zaczęli domniemywać, że w latach siedemdziesiątych, gdy był na stypendium na Harvardzie, został zwerbowany przez CIA.

Wypadki na Węgrzech były pouczające z polskiego punktu widzenia. Węgierskie organy bezpieczeństwa podejmowały podobne kroki jak SB – ograniczone zmiany administracyjne oraz redukcje w celu utrzymania status quo. Dramatyczna zmiana nastąpiła dopiero po wydarzeniach, które mogły być inspirowane przez CIA. Wniosek płynął z tego jeden – Służba Bezpieczeństwa musi dobrowolnie zaprzyjaźnić się z Amerykanami, by jak najszybciej zdobyć ich zaufanie.

Na początku marca 1990 r. CIA podjęła decyzję o nawiązaniu dialogu z polskim wywiadem. Operację autoryzował Paul Redmond, zastępca dyrektora Biura Operacyjnego do spraw ZSRR i Europy Wschodniej. Do Lizbony wysłano Johna Palevicha. Ten wnuk polskiego emigranta pracował w CIA od początku lat sześćdziesiątych, m.in. pod przykryciem dyplomatycznym w Polsce. Nawiązał kontakt z przebywającym w Lizbonie Ryszardem Tomaszewskim, polskim rezydentem – przedstawił się swoim prawdziwym nazwiskiem i wylegitymował jako funkcjonariusz CIA. Wyjaśnił, że agencja pragnie nawiązać kontakt z polskim wywiadem w celu „współpracy nad utrzymaniem równowagi w Europie w kontekście przemian zachodzących w krajach Układu Warszawskiego oraz zbliżającego się zjednoczenia Niemiec”.

Tomaszewski był zaskoczony, obawiał się, że to prowokacja lub próba werbunku. Palevich wspominał, że został przez Tomaszewskiego potraktowany obcesowo i skrajnie nieufnie. Obraz taki wyłania się także z meldunku Tomaszewskiego przesłanego do Warszawy („przerwałem mu [i oświadczyłem], że wszystko, co mówi, jest zmyślone i zakrawa na głupi żart [...] [powiedziałem mu], że szokująca jest arogancja, z jaką podjęto się tej prowokacji”)12. Chociaż i Amerykanie, i polscy koledzy Tomaszewskiego przyznawali, że nie miał on wyobraźni ani polotu prawdziwego oficera operacyjnego13, jego reakcja była raczej zrozumiała. CIA wykorzystywała okres transformacji i niepewności wśród funkcjonariuszy służb specjalnych Europy Środkowo-Wschodniej do agresywnej akcji werbunkowej, zauważonej zarówno na Węgrzech, jak i w Polsce. Kiszczak jednak pozwolił na nawiązanie relacji z CIA, najprawdopodobniej uczynił to po konsultacji z wiceministrem Kozłowskim14. Tomaszewski zadzwonił do Palevicha, ustalono termin kolejnego spotkania.

Na tym etapie o sprawie został poinformowany Mazowiecki, który dał Kiszczakowi zgodę na kontynuowanie dialogu15. W tym momencie nawiązywanie relacji odbywało się na dwóch płaszczyznach. Z jednej strony porozumiewali się ze sobą oficerowie wywiadu, z drugiej politycy. W czasie wizyty w Waszyngtonie pod koniec marca 1990 r. Tadeusz Mazowiecki spotkał się z Williamem H. Websterem, dyrektorem CIA. Polski premier poruszył m.in. kwestię złagodzenia ograniczeń nałożonych przez COCOM, które oznaczały embargo na dostawy najnowszej technologii do krajów bloku wschodniego. Szef CIA odniósł się do wydarzeń z Lizbony – na zakończenie rozmowy stwierdził, że „posiada pewne sygnały” o tym, że CIA oraz polski wywiad są zainteresowane „wzajemną współpracą w pewnych dziedzinach, takich jak na przykład zwalczanie terroryzmu”. Webster zapewnił, że popiera zacieśnianie tej współpracy16. John H. Sununu, szef personelu Białego Domu, zapewnił potem, że „rozmowa premiera z dyrektorem CIA miała znaczenie dla klimatu rozmów, atmosfery otwartości oraz podkreślenia przez stronę polską gotowości uwzględnienia trosk strony amerykańskiej. Została ona dobrze odebrana. Ułatwi rozwiązanie sprawy COCOM, pozwoli na [utrzymywanie] w przyszłości kontaktów, które były poprzednio nie do pomyślenia”17. W sprawę nawiązania kontaktów między polskim i amerykańskim wywiadem wprowadzeni byli prezydent Bush, sekretarz stanu James Baker, doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa narodowego Brent Scowcroft, ambasador USA w Warszawie John Davies oraz oczywiście zainteresowany personel CIA. Istotny był także fakt, że premier w czasie wizyty w Stanach oświadczył, że Polska pomoże w tranzycie radzieckich Żydów z terytorium ZSRR do Izraela. Decyzja ta była po myśli administracji amerykańskiej, jednak narażała polskie linie lotnicze i placówki na groźbę zamachów ze strony bliskowschodnich organizacji terrorystycznych. Zwalczanie terroryzmu stało się w najbliższych tygodniach podstawową płaszczyzną współpracy wywiadu polskiego i amerykańskiego.

Zgodnie z ustaleniami na szczycie funkcjonariusze Departamentu I MSW i CIA przystąpili do pracy. 2 maja 1990 r. w Lizbonie doszło do spotkania zapoznawczego obu delegacji. W skład polskiej wchodzili zastępca dyrektora Departamentu I płk Bronisław Zych, zastępca naczelnika Wydziału II („amerykańskiego”) Departamentu I MSW oraz rezydent w Lizbonie płk Ryszard Tomaszewski. CIA reprezentowali John Palevich, dyrektor Centrum Antyterrorystycznego Frederick Turco oraz zastępca dyrektora Biura Operacyjnego do spraw ZSRR i Europy Wschodniej Paul Redmond. Mówiono o wspólnej walce z międzynarodowym terroryzmem, technikach zabezpieczenia lotów, zorganizowaniu w Warszawie biura Foreign Brodcast Information Service (placówki białego wywiadu), ale także o zwalczania przemytu narkotyków oraz nielegalnego handlu bronią18.

Na przełomie czerwca i lipca 1990 r. w ośrodku MSW w Magdalence zorganizowano spotkanie delegacji CIA (przewodniczącym był Redmond) oraz MSW (przewodniczącym był Krzysztof Kozłowski). Rozmowy prowadzono w dwóch grupach: do spraw zwalczania terroryzmu oraz do spraw polityki i pracy wywiadowczej. Kozłowski w czasie powitania mówił: „pragniemy długofalowej, owocnej i konkretnej współpracy z CIA. Zmierzając do Europy, napotykamy na nieznane problemy i zagrożenia. Liczymy, że współpraca z CIA pomoże nam problemy rozwiązać, a bariery pokonywać. Oczekujemy na konkretne wyniki we współpracy w zakresie zwalczania międzynarodowego terroryzmu. W świetle zobowiązań rządu polskiego dotyczących transferu Żydów ze Związku Radzieckiego mamy świadomość zagrożeń terrorystycznych”. Jednym z warunków tego nowego otwarcia, podobnie jak w przypadku Węgier, było zaprzestanie działalności operacyjnej wywiadu polskiego w Stanach Zjednoczonych. Informację o zawieszeniu tej działalności przekazał zebranym Henryk Jasik. Sprawa ta była przez administrację amerykańską podnoszona wielokrotnie – w lipcu 1990 r. delegacja Departamentu Stanu prowadząca konsultacje w sprawach bezpieczeństwa uprzedzała, że dla poprawy stosunków bardzo istotne jest „danie przekonującego wyrazu zaprzestania działalności wywiadowczej przeciw państwom zachodnim”19.

Na spotkaniu złożono obietnice współpracy na licznych polach. Agencja miała m.in. przekazywać informacje dotyczące zagrożeń terrorystycznych oraz pomagać Polakom w budowie własnego ośrodka do zwalczania terroryzmu na modłę stworzonego przez CIA Counterterrorism Center. Oferowała wsparcie szkoleniowe, a także przekazanie materiałów dotyczących organizacji i działalności KGB i GRU oraz ich pracowników w Polsce. Amerykanom z kolei zależało na pomocy polskiego wywiadu w zbieraniu informacji na terenach trudno dostępnych dla CIA: w Syrii, Libii, Iraku oraz Iranie20.

Nowy, odchudzony wywiad miał dwa główne zadania, związane ze zmieniającą się sytuacją geopolityczną – kontynuację zainteresowania Niemcami oraz ekspansję na wschód. Musiał przede wszystkim zbudować sprawny aparat pozyskiwania informacji o polityce dwóch najważniejszych sąsiadów i ich wzajemnych relacjach: „Z jednej strony Niemcy są tym jednak pomostem do wejścia do Europy, z drugiej zaś strony Związek Radziecki i to wszystko, co się tam dzieje, w sposób bezpośredni czy pośredni może bardzo poważnie oddziaływać na te wszystkie procesy i zdarzenia, jakie zachodzą w Polsce” – tłumaczył szef UOP21.

Działania podejmowane wobec sąsiadów nie mogły mieć bardzo ofensywnego charakteru. Niemcy wywierały istotny wpływ na kształt integracji krajów Europy Środkowo-Wschodniej z Europą Zachodnią. Podstawowymi problemami w relacjach polsko-niemieckich były oczywiście granica międzypaństwowa oraz ewentualne roszczenia terytorialne bądź finansowe. Służby kontynuowały monitorowanie środowisk dawnych wysiedleńców, a także niemieckich nacjonalistów. Inną kwestią było zdobywanie informacji o kierunkach ekspansji ekonomicznej niemieckich firm. Starano się ustalić, czy zjednoczone państwo niemieckie użyje swojego potencjału gospodarczego do ekspansji ekonomicznej, której elementem byłoby „podporządkowanie sobie słabych ekonomicznie krajów Europy Środkowej i Wschodniej”.

Zainteresowanie Niemcami z oczywistych względów zdominowało zachodni kierunek pracy wywiadu, jednak nie było jedynym potencjalnym polem jego działania. Aby wspierać polską dyplomację oraz dostarczać pożądanych informacji decydentom, UOP musiał zdobywać wiedzę na temat procesu integracji europejskiej i związanego z nim niebezpieczeństwa „pogłębienia się dysproporcji ekonomicznych, technologicznych i socjalnych między czołowymi państwami wspólnot europejskich a Polską”22. Znajomość realiów była niezwykle ważna dla solidarnościowego rządu, który musiał szukać pożyczek oraz szerokiego wsparcia ze strony europejskich i światowych instytucji finansowych.

Większym wyzwaniem było jednak przeorientowanie wywiadu na wschód. Przedtem w zasadzie nie interesował się on tym kierunkiem. Jedyną potencjalnie użyteczną strukturą była Grupa Operacyjna „Wisła”, która jednak do tej pory zajmowała się kooperacją z KGB, czy też raczej informowaniem „bratniej” służby23. Kierownictwo UOP postanowiło wyznaczyć tej rezydenturze nowe zadania wywiadowcze. Na jej czele postawiono gen. Zdzisława Sarewicza, dawniej szefa Departamentu I. Była to chyba nominacja trafiona – pozostał on na stanowisku do 1996 r.

Wyzwania nowej polityki wschodniej tak podsumowywał Andrzej Milczanowski: „zainicjowano [tam] aktywność zarządu wywiadu i jest on w trakcie budowy bazy operacyjnej. Proces ten z przyczyn powiedziałbym niezależnych postępuje powoli: [wobec] braku infrastruktury, wymogów trybu plasowania oficerów”24. Liczono tu raczej – bardziej niż w przypadku kierunku zachodniego – na zbudowanie aparatu zajmującego się białym wywiadem. Chodziło o to, aby służby były w stanie dostarczać trafnych diagnoz i obserwacji trendów rozwoju sytuacji w całej Europie Środkowo-Wschodniej. Oczywiście – politykę Związku Radzieckiego uznawano za temat kluczowy, jednak nie chciano się do niego ograniczać. Monitorowano przemiany we wszystkich krajach regionu, jak również „tendencję dezintegracyjną w ZSRR oraz rozpad dotychczasowego systemu powiązań między państwami regionu Europy Wschodniej, radzieckie dążenia do pozostawienia państw Europy Środkowo-Wschodniej w tzw. strefie bezpieczeństwa ZSRR, co prowadziłoby m.in. do pozbawienia państw tego regionu, w tym Polski, niektórych atrybutów suwerenności”. Na horyzoncie pojawiały się też zagrożenia nowego typu – szantaż energetyczny lub rozpad istniejących relacji gospodarczych25. Przestawienie wywiadu na nowe tory było jednak procesem czasochłonnym także wskutek problemów wynikłych z transformacji26.

Z reorientacją polityki zagranicznej Polski związane były szczególnie dwie operacje wywiadu: „Samum” oraz „Most”. Pierwsza polegała na ewakuacji z Iraku sześciu amerykańskich oficerów służb specjalnych. Na początku sierpnia 1990 r. Saddam Husajn wydał swoim wojskom rozkaz do inwazji na Kuwejt i kraj ten został błyskawicznie zajęty. Wojna zapoczątkowała exodus polskich pracowników zatrudnionych na licznych budowach w Iraku. Firmy takie jak Mostostal, Budimex, Dromex, Naftobudowa, Bumar czy Państwowa Agencja Atomistyki zatrudniały w Iraku nawet 5 tys. Polaków. Realizowali oni nieraz specjalistyczne i tajne projekty na rzecz władz irackich. CIA zgłosiła się do polskich służb specjalnych o pomoc w uzyskaniu planów wybranych obiektów. Worki z dokumentacją zdobytą przez placówkę polskiego wywiadu w Bagdadzie trafiły do Stanów Zjednoczonych przez Warszawę.

Amerykańskie agencje wywiadowcze wysyłały także na Bliski Wschód szpiegów do monitorowania wydarzeń i zbierania informacji. Jedna z takich grup przebywała latem 1990 r. w Kuwejcie, ale po irackiej inwazji znalazła się w pułapce. Udało jej się przedostać do Bagdadu, jednak drogi ucieczki za granicę były już odcięte. Amerykanie prosili o pomoc współpracujące służby brytyjskie, francuskie i niemieckie – na próżno. Dopiero kierownictwo UOP uznało, że pomoc może stanowić kamień milowy w budowaniu relacji ze Stanami, i podjęło ryzyko. „Milczanowski miał wątpliwości tylko na początku, Kozłowski zgodził się od razu. Był wtedy taki zamęt, że obawialiśmy się, iż premier dla świętego spokoju powie – nie. No, ale udało się” – mówił Czempiński27.

Andrzej Milczanowski twierdził później, że premier o akcji nie wiedział, a „gdyby wiedział, pewnie by nie pozwolił na jej przeprowadzenie”28. Jest to dyskusyjne przypuszczenie. Ten sam premier wyraził przecież wcześniej zgodę na przeprowadzenie operacji „Most”, która narażała m.in. polskie placówki dyplomatyczne na atak ze strony bliskowschodnich organizacji terrorystycznych29. Może więc zgodziłby się także na „Samum”. Również Krzysztof Kozłowski wspominał, że powiedział premierowi dopiero po udanej akcji – „zakładając, że gdyby się nie udała, to powinien mnie wyrzucić na zbity łeb”30.

W Bagdadzie zaczęli działać polscy oficerowie. Zorganizowali oni dla Amerykanów paszporty z wizami, po czym wywieźli ich z Iraku. W zamian za pomoc William Webster, szef CIA, przywiózł do Polski list dziękczynny od prezydenta George’a Busha z informacją o umorzeniu połowy polskiego zadłużenia – 16,5 mld dolarów31. Jak wspomina Czempiński, operacja „Samum” przełamała lody między peerelowskimi oficerami wywiadu a solidarnościowym kierownictwem UOP. Sukces i jego spektakularne konsekwencje uwiarygodniły dawnych esbeków.

Operacja „Most” z kolei polegała na uczestnictwie Polski w obsłudze korytarza powietrznego dla Żydów emigrujących z ZSRR do Izraela. Premier Icchak Szamir spodziewał się, że w 1990 r. nawet pół miliona Żydów zdecyduje się na ten krok. We wrześniu 1989 r. Izrael i Węgry nawiązały stosunki dyplomatyczne, a węgierskie linie lotnicze Malév podjęły się tranzytu emigrantów. Jednak Budapeszt zaczął się uginać pod presją zagrożenia terrorystycznego ze strony radykalnych organizacji arabskich. Premier Mazowiecki w czasie wizyty w Stanach oficjalnie oświadczył na spotkaniu z przedstawicielami środowisk żydowskich, że Polska przejmie zobowiązania Węgier. Decyzja spotkała się z pozytywnym przyjęciem ze strony administracji amerykańskiej. Ambasador John Davies prosił o przekazanie premierowi słów uznania z Waszyngtonu oraz oferty pomocy w operacjach i szkoleniu antyterrorystycznym. Temat ten Mazowiecki poruszył w rozmowie z dyrektorem CIA.

Było jednak spore ryzyko – część radykalnych arabskich organizacji politycznych i terrorystycznych usiłowała zatrzymać emigrację do Izraela i zniechęcić państwa europejskie do uczestnictwa w tym przedsięwzięciu32. Zarówno MSW, jak i Mossad chciały współpracować przy zabezpieczeniu operacji. W maju 1990 r. spotkali się specjaliści z Mossadu, polskiego wywiadu i kontrwywiadu, Departamentu Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa oraz Komendy Głównej MO. Polaków interesowały dotychczasowe sposoby działania wypracowane razem z Węgrami, współpraca Mossadu i KGB, sposoby identyfikacji terrorystów, wymiana informacji o zagrożeniach oraz o podejrzanych członkach arabskiej społeczności przebywających w Polsce. W ramach wsparcia antyterrorystycznego Mossad zobowiązał się przekazać specjalistyczny sprzęt do kontroli pirotechnicznej, w grę wchodziło dodatkowe przeszkolenie i doposażenie funkcjonariuszy z pododdziałów antyterrorystycznych.

Chwilę po specjalistach izraelskich do Warszawy przyjechała podobna grupa ze Stanów Zjednoczonych. Spotkała się m.in. ze Sławomirem Petelickim, który był wówczas naczelnikiem Wydziału Ochrony Polskich Placówek za Granicą. Wspominał, że w związku z operacją „Most” obawiano się zamachów: „W latach osiemdziesiątych Abu Nidal i Abu Daud bywali w Warszawie [...] Mieli kontakty, chyba nie tylko na szczeblu instytucjonalnym. Tworzyli sobie jakieś zaplecze. Zapewne znaleźli ludzi chętnych do współpracy. Im bardziej się nad tym zastanawiałem, tym byłem coraz bardziej pewny, że nadszedł czas napisania projektu wojskowej jednostki antyterrorystycznej”33.

Ze względu na utrudnienia w dostępie do dokumentów z okresu po 1990 r. nie udało się odnaleźć ogólnego bilansu operacji. Można domniemywać, że kiedy minister spraw zagranicznych Izraela Szimon Peres dziękował w listopadzie 1992 r. Krzysztofowi Skubiszewskiemu za „udział w tranzycie emigrantów żydowskich udających się z terenów WNP do Izraela”, operacja była już skończona. Na podstawie dostępnych dokumentów można szacować, że przerzucono do Izraela przez Polskę około 40 tys. osób. Polska nie była jedynym krajem, który organizował tranzyt przez swoje terytorium. Dla Izraela istotne było jednak to, że zdecydowała się na udzielenie pomocy w krytycznym momencie, kiedy zagrożenie terrorystyczne było na tyle poważne, że inni odmawiali.

„Most” otworzył nowy rozdział w relacjach polsko-izraelskich. Rząd, decydując się na nasz udział, nie brał pod uwagę zysków finansowych. Nawet korzyści płynące z nawiązania stosunków gospodarczych nie równoważyłyby ewentualnych strat wynikłych z pogorszenia relacji z arabskimi partnerami handlowymi. Można przypuszczać, że kluczową motywacją była chęć przewartościowania interesów geostrategicznych. Uczestnictwo w takiej operacji było dobrze widziane przez Waszyngton, który z jednej strony popierał emigrację rosyjskich Żydów, a z drugiej widział konieczność skierowania tego strumienia na Bliski Wschód, a nie do Stanów Zjednoczonych34.

Niewątpliwie operacje zostały zapisane na koncie nowych służb specjalnych jako sukcesy i pozwoliły zawiązać polityczny sojusz ze Stanami. Jednak to, że administracja amerykańska zwróciła się do Polaków, wynikało nie z uznania dla ich profesjonalizmu, ale z okoliczności. W przypadku operacji „Most” – z położenia geograficznego Polski; w przypadku operacji irackiej – z wieloletnich kontaktów gospodarczych i obecności polskich inżynierów pracujących dla reżymu Saddama Husajna. Faktem jest, że polskie służby wykorzystały nadarzającą się okazję, a dawni funkcjonariusze Departamentu I uwiarygodnili się i w oczach przełożonych, i Amerykanów.

1 V.V. Severski, Polska skazana na wieczne bujanie, rozm. K. Benedyczak, „Nowa Europa Wschodnia” 2016, nr 5, s. 80.

2 M. Bearden, J. Risen, KGB kontra CIA, Warszawa 2008, s. 344.

3 AIPN, 0449/25/DVD, t. 4, Szyfrogram nr 4391 z Budapesztu, 5 V 1989 r., k. 111 i nast.

4 AIPN, 003171/254/DVD, t. 2, Szyfrogram nr 8497 z Budapesztu, 5 IX 1989 r., k. 36 i nast.

5 AIPN, 003171/230, t. 1, Szyfrogram nr 11538 z Budapesztu, 16 XII 1989 r., k. 47 i nast.; AIPN, 003171/254, t. 2, Szyfrogram nr 11625 z Budapesztu, 20 XII 1989 r., k. 135 i nast.

6 AIPN, 0449/25/DVD, t. 2, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w węgierskim MSW, 5 I 1990 r., k. 330 i nast.; AIPN, 003171/254, t. 2, Szyfrogram nr 11898 z Budapesztu, 31 XII 1989 r., k. 164 i nast.

7 AIPN, 003171/230/DVD, t. 1, Szyfrogram nr 47, 25 I 1990 r., k. 153 i nast.

8 AIPN, 00317/230, t. 1, Szyfrogram nr 65, 6 II 1990 r., k. 209 i nast.

9 AIPN, 003171/103, t. 2, Informacja dotycząca niektórych problemów odnośnie do kontaktów roboczych służb specjalnych Republiki Węgierskiej i USA, 8 II 1990 r., k. 42.

10 AIPN, 003171/230, t. 2, Szyfrogram nr 3319 z Budapesztu, 4 VI 1990 r., k. 77.

11 AIPN, 003171/230, t. 1, Szyfrogram nr 1517 z Budapesztu, 2 III 1990 r., k. 280–281.

12 AIPN, 3558/89, t. 1, Szyfrogramy nr 1943 i 1506 do Kiszczaka, Dankowskiego i Sarewicza, 1 III 1990 r., k. 37 i nast.

13 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009, s. 378. Tam też o kulisach lizbońskiej operacji.

14 K. Kozłowski, M. Komar, Historia z konsekwencjami, Warszawa 2009, s. 258 (Kozłowski wspomina, że taka rozmowa odbyła się w połowie kwietnia).

15 AIPN, 3558/89, t. 1, Szyfrogram nr 655, 17 III 1990 r., k. 73; AIPN, 3558/89, t. 2, Pilna notatka Kiszczaka dla premiera Mazowieckiego i prezydenta Jaruzelskiego w sprawie spotkania z przedstawicielami CIA, 14 V 1990 r., k. 14–16.

16 AIPN, 0449/1/DVD, t. 21, Notatka informacyjna dotycząca oficjalnej wizyty prezesa Rady Ministrów RP Tadeusza Mazowieckiego w USA oraz roboczej wizyty w Kanadzie, 13 IV 1990 r., k. 52.

17 AIPN, 3558/89, t. 1, Parafraza szyfrogramu nr 120 z 25 III 1990 r. z Waszyngtonu, k. 21.

18 AIPN, 3558/89, t. 2, Raport Henryka Jasika dotyczący spotkania z przedstawicielami CIA, 8 V 1990 r., k. 2.

19 AIPN, 3252/3, Notatka informacyjna na temat konsultacji polsko-amerykańskich w sprawach bezpieczeństwa międzynarodowego, 27 VII 1990 r., k. 514.

20 AIPN, 3558/89, t. 2, Zapis ze spotkania delegacji CIA i Zarządu Wywiadu UOP 29 VI 1990 r., k. 75–77; ibidem, Zapis ze spotkania delegacji CIA i Zarządu Wywiadu UOP 30 VI 1990 r., k. 78–81; ibidem, Protokół spotkania końcowego z CIA 2 VII 1990 r., k. 84–89.

21 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 5–6.

22 Ibidem, s. 7.

23 W. Bułhak, A. Paczkowski, „Przyjaciele radzieccy”. Współpraca wywiadów polskiego i sowieckiego 1944–1990, „Zeszyty Historyczne” 2009, nr 167, s. 127–146.

24 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 6.

25 Ibidem, s. 7. Trzeba było monitorować „zakres uzależnienia polskiej gospodarki od ZSRR, trudności eksportowe Rzeczypospolitej na tle przejścia na rozliczenia wolnodewizowe z tym krajem, zadłużenia zagraniczne”.

26 Ibidem.

27 G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996. Pułkownik Andrzej Maronde, kierownik punktu operacyjnego w Bagdadzie, był zaniepokojony taką decyzją: „Złapałem się za głowę. To wydawało mi się po prostu niewykonalne. Jeśli będzie wsypa, to co się stanie z moją rodziną, współpracownikami i tysiącem Polaków, którzy nadal mieszkali w Iraku i nadal traktowani byli przez Irakijczyków jako przyjaciele?” (B. Węglarczyk, Operacja „Samum”. Jak było naprawdę, „Rzeczpospolita”, 25 VIII 2012).

28 T. Kosobudzki, Bezpieka w MSZ. Służby specjalne w polityce zagranicznej RP w latach 1989–1997, Kielce 1998, s. 62.

29 Tadeusz Mazowiecki, wbrew obiegowym opiniom, był w stanie podejmować trudne i ryzykowne decyzje. O jednej z nich wspomina Adam Strzembosz: na przełomie 1989 i 1990 r. premier autoryzował szturm komandosów na zakład karny opanowany przez zbuntowanych więźniów. Uczynił tak, mimo że przewidywano, iż operacja może pociągnąć za sobą czterdzieści, pięćdziesiąt ofiar (A. Strzembosz, Między prawem i sprawiedliwością, Warszawa 2017, s. 207).

30 K. Kozłowski, M. Komar, Historia z konsekwencjami..., s. 305.

31 B. Węglarczyk, Operacja „Samum”. Jak było naprawdę, „Rzeczpospolita”, 25 VIII 2012; During Gulf War, Polish Agents Saved 6 American Spies, „The New York Times”, 18 I 1995.

32 Ofiarami zamachu najprawdopodobniej związanego z tą operacją padło małżeństwo Ewy i Bogdana Serkisów, które w Bejrucie pracowało dla firmy Animex.

33 GROM. Siła i honor. Z generałem Sławomirem Petelickim rozmawia Michał Komar, Kraków 2010, s. 72–74. Por. G. Chlasta, Czterech: Brochwicz, Miodowicz, Niemczyk, Sienkiewicz, Warszawa 2014, s. 202–204.

34 D. Wilczak, Most. Tajna operacja przerzutu Żydów, Warszawa 2015; T. Kozłowski, Odbudowa relacji polsko-izraelskich i operacja „Most”, „Studia Polityczne” 2015, nr 4, s. 35–54.

organizacja nowej służby

Okazywało się, że niektórzy pacyfiści lubią broń, a niektórzy anarchiści – uwielbiają porządek i dyscyplinę (Wojciech Garstka o nowym naborze do UOP)

Do UOP z tzw. strony opozycyjnej przyszedłem zupełnie sam. Pamiętam dzień ślubowania „nowych” funkcjonariuszy nowego UOP [...] Za stołem prezydialnym ja, szeregowy Jan Wesołowski, a po drugiej oni – kilkuset byłych funkcjonariuszy SB, od podoficerów do pułkowników (Jan Wesołowski, w 1990 r. szef Delegatury UOP w Szczecinie)

W ustawie o UOP zapisano, że jego zadaniem jest ochrona państwa i porządku konstytucyjnego. Urząd prowadził też działalność wywiadowczą i kontrwywiadowczą. Do jego obowiązków należało rozpoznawanie i zwalczanie zagrożeń godzących w bezpieczeństwo i obronność państwa, szpiegostwa, terroryzmu, naruszeń tajemnicy państwowej, miał też dostarczać informacji najważniejszym organom państwowym. Początkowo wydzielono w UOP Zarząd Wywiadu, Zarząd Kontrwywiadu, Zarząd Śledczy, Biuro Prezydialne, Biuro Koordynacji i Prognoz, Biuro Analiz i Informacji, Biuro Techniki, Biuro Obserwacji, Biuro Szyfrów, Biuro Ewidencji i Archiwum, Biuro Kadr, Biuro Finansów, Biuro Administracyjno-Gospodarcze35.

W czerwcu 1990 r. minister spraw wewnętrznych wydał zarządzenie o utworzeniu delegatur – w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Radomiu, Rzeszowie, Szczecinie i Wrocławiu36. Delegatury miały charakter międzywojewódzki, swoim zasięgiem obejmowały czterdzieści pięć województw. Cztery pozostałe województwa – warszawskie, ciechanowskie, siedleckie i ostrołęckie – pozostały w gestii centrali urzędu. Oprócz tego miały funkcjonować także wydziały zamiejscowe poszczególnych delegatur UOP – wszystkiego łącznie dwadzieścia dwie placówki37.

Panował oczywiście transformacyjny bałagan. Latem 1990 r. komisje weryfikacyjne dopiero zaczynały działalność, nie było więc nawet wiadomo, kto przejdzie do UOP ani skąd brać nowych ludzi. Krzysztof Kozłowski sarkastycznie odpowiadał na uwagi Jana Rokity: „Nie wiem, jak stworzyć delegaturę w Krakowie, skoro nie mamy odpowiedniego człowieka. Może pan poseł Jan Rokita da się namówić i podejmie taką działalność?”38. Kompletowanie, a potem doskonalenie struktur regionalnych przedłużało się – jeszcze w 1993 r. ówczesny szef UOP Jerzy Konieczny otwarcie stwierdził: „w wielu województwach nie ma nas w sensie instytucjonalnym”39.

Jak liczną służbą był UOP? Ekipa Kiszczaka, planująca utrzymanie gęstej siatki delegatur, przewidywała obsadę na poziomie 8–10 tys. funkcjonariuszy. Z kolei Kozłowski – mimo że też chciał mieć około dwudziestu delegatur – był przekonany, że 3 tys. ludzi wystarczy40. Początkowo chyba naprawdę wierzono, że potrzeba 3–3,5 tys. osób. Janusz Zemke, wówczas członek sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, skwitował to później: „być może był to pewien idealizm”41. W założeniach na 1990 r. przewidziano 5522 etatów, co było kompromisem między planami Kiszczaka i pomysłami Kozłowskiego42. W 1991 r. podwyższono zapotrzebowanie do 6,5 tys. etatów. W kolejnym roku dyskutowano nad powrotem do 5,5 tys., jednak w grę wchodziły nie zwolnienia, lecz redukcja nieobsadzonych stanowisk – UOP miał permanentne problemy kadrowe43. Janusz Zemke na posiedzeniu komisji sejmowej mówił, że w 1990 r. w UOP pracowało 4528 funkcjonariuszy i około 3600 cywilów, w kwietniu 1992 r. zaś służba rozrosła się do 5650 funkcjonariuszy i około 6 tys. pracowników cywilnych44.

Zdecydowana większość etatów była przewidziana dla pozytywnie zweryfikowanych funkcjonariuszy. Krzysztof Kozłowski od początku zastrzegał, że szkieletem kadry będą esbecy: „trzeba znaleźć fachowców. Nie interesuje mnie przeszłość pracowników. Interesuje mnie, kto ma w tej instytucji pracować”45. Podkreślał, że trzeba zadbać o przekazanie doświadczeń młodym funkcjonariuszom przez starą kadrę46. Jak górnolotnie ujął to Konstanty Miodowicz: „Służba stanowi całość i nie rodowody jej oficerów są ważne, lecz ich oddanie interesowi niepodległego i demokratycznego państwa”47. Był to dogmat wyznawany przez kolejnych szefów MSW i UOP. Zbigniew Siemiątkowski, minister spraw wewnętrznych w rządzie SLD, tłumaczył: „Resort spraw wewnętrznych jest pewnym w miarę spójnym organizmem. Nie dzieli się ludzi na tych, którzy służyli wcześniej w różnych formacjach, czy tych, którzy przyszli z podziemia solidarnościowego, czy tych, którzy są zupełnie nowymi ludźmi”48.

Jest to obrazek tak piękny, że aż podejrzany. Dyskusja na temat kształtu relacji między „starymi” i „nowymi” jest jednak nie do rozstrzygnięcia. Włodzimierz Sokołowski (alias Vincent Viktor Severski), oficer wywiadu zaczynający karierę na początku lat osiemdziesiątych, twierdzi: „my – starsze pokolenie pracowników służb – bardzo dobrze współpracowaliśmy z ludźmi dawnej opozycji, dzięki czemu ukształtował się nowy etos i podejście do służby”49. Gromosław Czempiński, ze stażem o dekadę dłuższym niż Sokołowski, zapamiętał to zupełnie inaczej: „»Młodzi« nie chcieli nas w ogóle tolerować. »Co mi ten komuch tu będzie mówił!« – tak nas traktowali. A ja im mówiłem: »Możecie sobie myśleć o nas, co chcecie, ale musicie się od nas uczyć, bo nie macie innych nauczycieli«. Był bardzo wyraźny podział: »oni«, »my«. Ale trochę nam sprzyjało szczęście, bo parę operacji nam wyszło i oni zaczęli na nas inaczej patrzeć”50. Przy okazji przetasowań kadrowych dochodziło do trudnych sytuacji. W jednej instytucji musieli się zmieścić Adam Hodysz, którego postawiono na czele delegatury UOP w Gdańsku, i Wiktor Fonfara, dyrektor Zarządu Śledczego UOP. W 1993 r. krążyła nawet plotka, że Hodyszowi proponowano funkcję zastępcy Fonfary. A to Fonfara w czasach PRL nadzorował śledztwo prowadzone przeciwko Hodyszowi za jego współpracę z opozycją, które skończyło się kilkuletnim wyrokiem więzienia.

Pierwszym szefem UOP został Krzysztof Kozłowski, wcześniej wiceminister spraw wewnętrznych, a jego zastępcą Andrzej Milczanowski, który otrzymał tę propozycję od premiera Mazowieckiego miesiąc po tym, jak odrzucił ofertę objęcia stanowiska zastępcy prokuratora generalnego51. Przede wszystkim starali się oni przyciągnąć do UOP nowych ludzi, najlepiej z doświadczeniem opozycyjnym. Kozłowski tak przedstawiał swoją filozofię: „proszę nie oczekiwać, że Urząd Ochrony Państwa będzie się składał z całkowicie nowych ludzi, albowiem takich nie ma. Próbowałem namawiać moich znajomych i przyjaciół, nie osiągnąłem jednak zamierzonego skutku. Z pewną podejrzliwością patrzę na tych, którzy sami wyrażają chęć pracy w takiej instytucji. Obawiam się ich i wolę już tych »ciągniętych na siłę«”52.

Po dwóch miesiącach musiał jednak przejąć stanowisko ministerialne po Kiszczaku i zostawił UOP w toku rekonstrukcji: „zostałem powołany na szefa Urzędu Ochrony Państwa. Zacząłem to robić tak, żeby nie powiedziano, iż przemalowałem SB. Dano mi tylko dwa miesiące. Dzisiaj się okazuje, że mam porzucić Urząd i objąć MSW. A to ministerstwo faktycznie nie funkcjonuje: minister podał się do dymisji, jego pierwszy zastępca nie działa [przeciwko gen. Dankowskiemu toczyło się postępowanie w sprawie wydania rozkazu niszczenia akt – T.K.], wiceminister jest na urlopie [Zbigniew Pudysz pojechał na Krym – T.K.]. Nie zdołałem zakończyć pracy w UOP i nie zdołam do dziesiątego sierpnia – tak, jak postanawiają ustawy – doprowadzić do porządku rozgrzebanego ministerstwa. Stąd najwłaściwszym byłoby, gdybyście odrzucili moją kandydaturę i gdybym mógł robić to, co dotychczas [...] ściągnąłem już trochę ludzi do Urzędu Ochrony Państwa i teraz muszę ich zostawić”53. Jego obowiązki przejął Andrzej Milczanowski, który starał się podążać ścieżką wyznaczoną przez poprzednika.

Forpocztą zmian w centrali UOP był zaciąg działaczy opozycji demokratycznej, głównie Ruchu „Wolność i Pokój”, lecz także Niezależnego Zrzeszenia Studentów, Federacji Młodzieży Walczącej, Konfederacji Polski Niepodległej. Byli przez esbeków nazywani fraglesami54, gdyż przychodzili do pracy barwnie ubrani, w kontraście do starej kadry gustującej w garniturach i nudnych krawatach55. Wojciech Garstka wspominał: „korytarz na III piętrze bloku A na Rakowieckiej zaroił się od typów, których te mury nigdy dotąd nie widziały! Kurtki z ćwiekami i łańcuchami, poprzedzierane dżinsy, czupryny na sztorc albo kucyki, kolczyki, niedogolone twarze i miny świadczące o czujności i ostrożności”56.

W centrali i delegaturach kluczowe stanowiska obejmowali ludzie związani z opozycją lub mundurowi, którzy swoim postępowaniem dawali rękojmię lojalności. W Szczecinie szefem został Jan Wesołowski – działacz NSZZ „Solidarność”, w Bydgoszczy członek NZS i „Solidarności” Zbigniew Nowek, w Katowicach związany z opozycją Jerzy Konieczny, którego zastąpił wkrótce działacz NZS i „Solidarności” Wojciech Szarama. W Lublinie radca prawny regionalnej „Solidarności” Adam Taracha, w Białymstoku działacz NZS i „Solidarności” Krzysztof Bondaryk. W Rzeszowie internowany w stanie wojennym Michał Stręk z podziemnej „Solidarności”, w Radomiu związany z „Solidarnością” Henryk Byzdra. W Krakowie ppłk Tadeusz Rusak, a we Wrocławiu płk Ryszard Nowakowski – wojskowi z rekomendacją Klubu Inteligencji Katolickiej. W Poznaniu płk Antoni Franczyk, który jako sędzia wojskowy sprzyjał oskarżonym opozycjonistom. W Gdańsku kpt. Adam Hodysz, który w czasie służby w SB wspierał trójmiejską opozycję. W Łodzi Konrad Garda, w Olsztynie Tadeusz Wąsikowski, w Opolu Edward Kuc. Część stanowisk nie została obsadzona z powodu braku dobrych kandydatur. Kozłowski i Milczanowski postępowali ostrożnie – woleli przez dłuższy czas mieć pewną liczbę wakatów niż zatrudnić kogoś, kogo nie byli pewni.

Kozłowski zakładał, że pierwsze miesiące pracy UOP będą najlepszym sprawdzianem dla ludzi w nim zatrudnionych57. Było to spójne z całą filozofią przekształcania służb specjalnych. Solidarnościowe kierownictwo miało świadomość, że UOP czeka pewien okres perturbacji związanych z kształtowaniem się korpusu kadry; zarówno część nowego naboru, jak i niektórzy ze starych esbeków pożegnają się ze służbą, pozostali zaś będą musieli zapracować na swoją pozycję. Ale nawet mimo tej ostrożności zdarzały się chybione nominacje58. Można tu wymienić Wojciecha Bazydłę, dyrektora Zarządu Śledczego UOP. Wojciech Brochwicz mówił o nim: był „polecony nam przez podziemie, a potem znaleźliśmy jego akta i okazało się, że to kapuś. Wyleciał oczywiście”59.

Trudno jednoznacznie określić proporcje „nowych” i „starych” w UOP, zwłaszcza że publiczne deklaracje różniły się od wewnętrznych statystyk. Delegatura w Gdańsku zgodnie z informacjami podawanymi w 1992 r. przez jej szefa składała się w 65 proc. z byłych pracowników SB60. Odwrotnie w Bydgoszczy – Zbigniew Nowek twierdził w 1991 r., że tylko 30 proc. zatrudnionych w jego delegaturze to esbecy61. Tadeusz Rusak mówił, że w Krakowie stara kadra stanowi 38 proc. pracowników: „Mamy kilku byłych WiP-owców i innych działaczy opozycji, jak choćby mój zastępca. Przyjmujemy też właśnie dziennikarza, zwolennika Porozumienia Centrum. Pracują tu sympatycy różnych opcji politycznych. Sporą grupę stanowią byli wojskowi, którzy pomagają mi stworzyć administrację”62.

Faktyczne nasycenie służby dawnymi esbekami wydaje się jednak większe. Andrzej Milczanowski twierdzi, że „w owym czasie funkcjonariusze byłej Służby Bezpieczeństwa – w tym wywiadu i kontrwywiadu – stanowili ponad 90 procent stanu osobowego Urzędu Ochrony Państwa”63. Statystyki na koniec kwietnia 1991 r. kształtowały się następująco. Funkcjonariuszy ze stażem do dwóch lat było w całym urzędzie 8,75 proc., w tym nowo przyjętych, spoza struktur SB, jedynie 5,77 proc. Funkcjonariusze ze stażem od dwóch do pięciu lat stanowili 10,68 proc., od sześciu do dziesięciu lat 20,44 proc., od jedenastu do piętnastu lat 30,56 proc., od piętnastu do dwudziestu pięciu 25,69 proc., ze stażem powyżej dwudziestu pięciu lat 3,78 proc.64 Im dalej od momentu przełomu, tym trudnej znaleźć informacje o tym, jakie było tempo przemian pokoleniowych. Zbigniew Siemiątkowski stwierdził, że w 1996 r. „stara” (tj. esbecka) kadra stanowiła dwie trzecie wszystkich zatrudnionych. Konstanty Miodowicz w mniej więcej tym samym czasie mówił, że w kontrwywiadzie proporcje rozkładają się po połowie65.

Najważniejszym kłopotem był brak ludzi do pracy. Według danych z 1991 r. obsada nadal była niepełna: „wiąże się to przede wszystkim z brakiem dostatecznych środków finansowych i dotyczy zwłaszcza poziomu płac oraz warunków socjalnych. Dowodzą tego trudności z zatrudnieniem nowych, wartościowych kadr, które mogłyby sprostać wysokim wymaganiom stawianym przed funkcjonariuszami UOP”66. Co gorsza – stan ten trwał nieprzerwanie od 1990 r., kiedy Kozłowski narzekał, że nie ma nowych, wyczekiwanych ochotników do służby67.

Spora część osób, do których się zwracano, nie była skłonna podjąć pracy w instytucji – „córce” SB. Chodziło nie tylko o odium dawnych służb, ale także o to, że kariery w UOP nie postrzegano jako stabilnej i przewidywalnej. Nikt nie mógł zagwarantować, że kolejne rządy nie będą dalej reformowały urzędu lub zwyczajnie go nie zlikwidują. Pensje nie były konkurencyjne i nie rekompensowały ryzyka podjęcia pracy. Brakowało służbowych mieszkań. Wysuwano też argumenty dotyczące negatywnego wpływu służby na życie rodzinne, takie jak ograniczenia w wyjazdach zagranicznych, konieczność unikania pewnych kontaktów towarzyskich, wreszcie brak możliwości dodatkowego zarobkowania. Pojawiały się także inne, nieprzewidziane problemy. W pewnym okresie starzy funkcjonariusze z kadr oraz komisji lekarskich utrącali kandydatury nowych m.in. z powodu nieodpowiednich wpisów w książeczkach wojskowych – dotyczyło to np. dawnych działaczy WiP, którzy otwarcie protestowali przeciwko służbie wojskowej.

W kontrwywiadzie w kwietniu 1991 r. ciągle brakowało 30 proc. obsady, szczególnie w jednostkach terenowych68. Znalezienie specjalistów nastręczało jednak najwięcej trudności w wywiadzie. Milczanowski alarmował w połowie 1991 r.: „odnotowujemy systematyczny odpływ oficerów i bardzo poważne problemy z naborem nowej kadry. Na 100 osób, które ostatnio wytypowano do pracy w wywiadzie, wstępną akceptację wyraziły jedynie 2 osoby. Przy czym trzeba zaznaczyć, że muszą one przejść jeszcze liczne specjalistyczne badania psychofizyczne i merytoryczne, aby dopiero rozpocząć właściwy proces szkolenia”69. Niewiele było osób, które przedkładały służbę krajowi nad obiecującą karierę w rodzącej się gospodarce kapitalistycznej. Szef UOP mówił przed komisją sejmową: „kandydat na oficera Zarządu Wywiadu musi posiadać wyższe wykształcenie cywilne specjalistyczne, tzn. ekonomiczne, prawnicze bądź inne wyższe. Musi praktycznie dysponować dobrą znajomością przynajmniej jednego języka, a pożądane jest, że dwóch. To biorąc pod uwagę możliwości zatrudnienia w innych miejscach oraz wysokość wynagrodzeń, do czego chciałem jeszcze przejść odrębnie, w Zarządzie Wywiadu po wielekroć spotykamy się z sytuacjami: przepraszam, ale to jest nieporozumienie, bo ja sądziłem, owszem, ja byłbym bardzo chętny do tej pracy, ale no możliwości finansowe, jakie mógłbym tu uzyskać, są znikome”70.

Żeby wyjść z tego impasu, starano się wydobyć dodatkowe pieniądze z budżetu. Henryk Majewski, minister spraw wewnętrznych w rządzie Jana Krzysztofa Bieleckiego, prowadził rozmowy z premierem i wicepremierem Leszkiem Balcerowiczem oraz wiceministrami finansów: „Robimy wszystko, by móc pozyskać ludzi do pracy w UOP”71. Brak funduszy rzutował jednak nie tylko na wynagrodzenia, lecz także na całokształt pracy nowej służby.

Każdy szef walczy o pieniądze dla swojej instytucji i podwładnych. Musi przedstawić zarówno potencjalne sukcesy czy zyski płynące z działalności jego resortu, jak i zagrożenia wynikające z niedofinansowania. Często opiera się to na swego rodzaju spektaklu, autoreklamie. Jednak mało kto mógł rysować tak pesymistyczny obraz, jak szef UOP na początku lat dziewięćdziesiątych. Urząd był biedną instytucją w biednym ministerstwie. W 1991 r. Milczanowski alarmował: „udział UOP w budżecie MSW wynosi 4,8 proc. Rozumiem psychologiczne zaszłości, ale teraz »przegięto« w drugą stronę [...] W związku z tym nie realizujemy rachunków za czynsze, wodę, światło. Sytuacja jest naprawdę dramatyczna, z tytułu samych odsetek powstają miliardowe kwoty”72. Nie wydawało się to zbytnim dramatyzowaniem – argumenty znajdowały zrozumienie u wszystkich członków komisji sejmowej. Dostrzegali oni nieproporcjonalny – chociażby w porównaniu z rozwiązaniami węgierskimi i czeskimi – podział budżetu między policję i UOP73.

W kolejnych latach nie uległo to szczególnej poprawie. W 1992 r. Hieronim Wycisk, dyrektor Biura Finansów UOP, tłumaczył: „Brak środków doprowadził do takiej sytuacji, że starcza ich przede wszystkim na zaspokojenie potrzeb bieżących, co dotyczy także materiałów techniki operacyjnej. Jeśli chodzi o potrzeby w tym zakresie w pozostałej części, poza potrzebami bieżącymi, to z całą pewnością nie będziemy mogli dokonać odpowiednich zakupów”74. Było to wołanie na puszczy. Janusz Zemke oceniał planowany budżet: „można powiedzieć wprost, że nastąpi pogorszenie wyposażenia UOP i policji w środki techniczne”75.

Niedofinansowanie UOP miało określone konsekwencje. Po pierwsze, niskie pensje uniemożliwiały pozyskanie najbardziej wartościowych pracowników. Po drugie, brakowało środków biurowych, technicznych, logistycznych. Po trzecie, trudno było prowadzić pracę agenturalną. Szantażu jako sposobu na werbunek agentów unikano, odwoływanie się do „uczuć patriotycznych” wydawało się mało skuteczne, za informacje trzeba więc było płacić. Tymczasem budżet na wydatki operacyjne, które sprowadzały się głównie do wydatków osobowych (czyli wynagrodzenia tajnych współpracowników), był niski. Budżet operacyjny policji oscylował wokół 35 mld złotych, UOP – wokół 50 mld. Ta przewaga była jednak złudna, ponieważ UOP musiał utrzymywać operacyjną pracę wywiadu. Dyrektor Biura Finansów tłumaczył: „spora część wydatków UOP jest przeznaczona na wynagrodzenia funkcjonariuszy i rezydentów za granicą, na utrzymanie określonych placówek, a tego rodzaju wydatków policja nie ma”76. Dolar kosztował w tamtym czasie około 13–14 tys. złotych. Tak więc policja miała (w przeliczeniu) do dyspozycji 2,5 mln dolarów na walkę z krajowymi organizacjami przestępczymi, a UOP 3 mln dolarów na działalność na całym świecie. Milczanowski postawił sprawę jasno – bez pieniędzy nie będzie otwarcia wywiadu na wschód77.

W działalności krajowej nakładały się na to obawy przed współpracą z potencjalnie nieszczelną służbą. Tak w 1991 r. objaśniał to szef urzędu: „W swojej codziennej pracy operacyjnej kontrwywiad głęboko odczuwa rezonans trwającej praktycznie do dziś nagonki na struktury resortu, zwłaszcza ze strony części prasy szukającej sensacji. Jedyną motywację współpracy obywateli z kontrwywiadem obecnie stanowią pieniądze, których prawie nie ma. Motywacja ideowa czy też stosowane w przeszłości metody szantażu w obecnych realiach nie wchodzą w rachubę. Polityczna kampania na rzecz ujawnienia byłych współpracowników Służby Bezpieczeństwa w zdecydowany sposób ogranicza potencjalnych agentów UOP, a niekiedy rodzi irracjonalne reakcje, nawet w oficjalnych kontaktach z funkcjonariuszami kontrwywiadu”78. Ta opinia była przedstawiona jeszcze przed skandalem związanym z ujawnieniem tzw. listy Macierewicza.

35 W pierwszym okresie obsada stanowisk kierowniczych wyglądała następująco: Zarząd Wywiadu: dyrektor – płk Henryk Jasik; Zarząd Kontrwywiadu: dyrektor – płk Andrzej Sroka, następnie ppor. Konstanty Miodowicz; Zarząd Śledczy: dyrektor – Wojciech Bazydło, następnie płk Wiktor Fonfara; Biuro Prezydialne: p.o. dyrektor – kpt. Jerzy Gałęzia, następnie dyrektor – płk Wacław Brzęk; Biuro Kadr: dyrektor – ppor. Kazimierz Mordaszewski; Biuro Obserwacji: dyrektor – ppłk Jerzy Groberek; Biuro Techniki: dyrektor – płk Leonard Kubiak; Biuro Ewidencji i Archiwum: dyrektor – płk Kazimierz Piotrowski; Biuro Analiz i Informacji: dyrektor – ppor. Konstanty Miodowicz, następnie ppor. Piotr Niemczyk; Biuro Szyfrów: dyrektor – płk Zygmunt Kozanecki; Biuro Finansów: dyrektor – płk Hieronim Wycisk; Biuro Administracyjno-Gospodarcze: dyrektor – płk Roman Hołdys, następnie mjr Ryszard Sawarzyński (Wykaz biur wraz z obsadą personalną stanowisk kierowniczych [w:] Urząd Ochrony Państwa 1990–2002, red. Z. Nawrocki et al., Warszawa 2015, s. 159–177).

36 R. Leśkiewicz, Formalno-prawne aspekty powstania Urzędu Ochrony Państwa [w:] Urząd Ochrony Państwa 1990–2002..., s. 79.

37 AIPN, 213/1, Zarządzenie nr 49/90 ministra spraw wewnętrznych w sprawie utworzenia delegatur UOP wraz z załącznikiem, 15 VI 1990 r., k. 245–248; BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 4.

38 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 V 1990 r., s. 6.

39 J. Konieczny, UOP wie, nie powie, rozm. W. Bereś, „Tygodnik Powszechny” 1993, nr 8.

40 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 V 1990 r., s. 5–6. Jeszcze po powołaniu czternastu delegatur Pudysz mówił o obsadzie rzędu 4–4,3 tys. etatów (BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 20 VI 1990 r., s. 4).

41 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 9 IV 1992 r., s. 14–15.

42 AIPN, 213/1, Decyzja nr 14/90 ministra spraw wewnętrznych w sprawie przekazania etatów pozostających w dyspozycji MO i SB komendantowi głównemu policji i szefowi UOP, 12 VII 1990 r., k. 101–103.

43 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 I 1992 r., s. 19.

44 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 9 IV 1992 r., s. 14–15. Żadne dane na temat zatrudnienia w UOP nie padały publicznie, jeżeli dziennikarze wynosili jakieś informacje z kuluarowych rozmów, nie były one potwierdzane. Dlatego trudno o jednoznaczne rozstrzygnięcie tej sprawy.

45 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 V 1990 r., s. 2.

46 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 25 VII 1990 r., k. 87.

47 W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996.

48 BS, Protokół 110. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 IV 1996 r., s. 57.

49 V.V. Severski, Polska skazana na wieczne bujanie, rozm. K. Benedyczak, „Nowa Europa Wschodnia” 2016, nr 5, s. 80.

50 G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996.

51 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 11 VII 1992 r., s. 2.

52 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 V 1990 r., s. 2.

53 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 6 VII 1990 r., s. 2.

54 Chodzi o postaci z kukiełkowego programu dla dzieci emitowanego w tamtym czasie w telewizji. Kukiełki fraglesów były bardzo barwne, często nosiły bujne, różnokolorowe fryzury.

55 P. Kocięba, Milczanowski jak Bond, „Wprost” 1991, nr 25.

56 W. Garstka, Rola tajnych służb PRL w procesie zmiany ustroju, cz. 2, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 3, s. 96.

57 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 V 1990 r., s. 2.

58 P. Woyciechowski, Ukadrowienie przez UOP agentury organów bezpieczeństwa państwa PRL – na przykładzie działalności opozycyjnej i przebiegu współpracy z SB Wojciecha Świdnickiego [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci. Archiwa ujawniają prawdę, Warszawa 2015, s. 300.

59 G. Chlasta, Czterech..., s. 101.

60 A. Hodysz, Tylko zamiar bezpośredni, rozm. H. Piec, „Gazeta Gdańska”, 16 XII 1992.

61 UOP to nie SB, „Gazeta Pomorska”, 10 X 1991.

62 T. Rusak, Nie śledzimy wszystkich, rozm. E. Łosińska, „Czas”, 31 X 1990.

63 M. Zacharski, Nazywam się Zacharski, Marian Zacharski. Wbrew regułom, wstęp A. Milczanowski, Poznań 2009, s. 9.

64 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 3.

65 W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996.

66 BS, Informacja o realizacji ustaw z 6 IV 1990 r.: o urzędzie Ministra Spraw Wewnętrznych, Urzędzie Ochrony Państwa, policji – załącznik nr 4 do protokołu 52. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 15 V 1991 r., s. 12.

67 AS, Stenogram z plenarnego posiedzenia OKP, 25 VII 1990 r., k. 87.

68 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 16.

69 Ibidem, s. 6.

70 Ibidem. Gromosław Czempiński wspominał: „Ciężko było. Mieliśmy bardzo surowe kryteria naboru: jeden język, a przynajmniej talent językowy, wysoka inteligencja, nieszablonowa osobowość, skromność, ambicja, ale nie za wysoka, koleżeńskość, ale i umiejętność pracy w samotności. Bardzo się wówczas baliśmy, że tę sytuację wykorzystają inne wywiady i umieszczą u nas swoich agentów. Dlatego jak ktoś sam się zgłaszał do nas, to z zasady był dla nas podejrzany i mówiliśmy mu »nie«” (G. Czempiński, My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996).

71 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 26 VI 1991 r., s. 10.

72 Ibidem, s. 12.

73 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 38.

74 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 9 IV 1992 r., s. 32.

75 Ibidem, s. 15.

76 Ibidem, s. 40–42.

77 AS, Stenogram posiedzenia Komisji Praw Człowieka i Praworządności, 19 XII 1991 r., k. 47–48.

78 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 16–17.

u źródeł iii rp. polityka, gospodarka i kontrwywiad

Dziś służbom specjalnym nikt nie wyznacza zadań, dlatego w ich pracy panuje chaos (Krzysztof Kozłowski o UOP w 1994 r.)

Nie mamy za co kupić sprzętu, nie mamy za co kupić samochodów, nie posiadamy pieniędzy na wyposażenie biurowe, nie mówiąc już o próbie zbliżenia się do poziomu jakichś służb zachodnich (Andrzej Milczanowski)

W związku z upadkiem żelaznej kurtyny i transformacją gospodarczą przed kontrwywiadem UOP stanęły nowe zadania. Andrzej Milczanowski zapewniał: „Tworząc nowe struktury, przyjęto również nowe priorytety działania. Zrezygnowano przede wszystkim z omnipotencji kontrwywiadu, koncentrując gros sił i środków na rozpoznawaniu i neutralizowaniu zagadnień wynikających z geopolitycznego usytuowania Polski pomiędzy dwoma europejskimi mocarstwami: Związkiem Radzieckim i Niemcami”79.

Szef UOP oceniał, że „służby specjalne RFN aktualnie organizują sieć swych placówek w bezpośredniej bliskości granicy z RP, dominują wśród nich ogniwa programowane na prowadzenie płytkiego wywiadu oraz oddziaływania propagandowe, m.in. pod przykryciem organizacji przesiedleńczych. Tajne służby RFN aktywnie wykorzystują możliwości swych konsulatów w RP, niezależnie od tego posiadają silne pozycje w Związku Wypędzonych oraz organizacjach ziomkowskich. Wywiad niemiecki systematycznie analizuje opinie Polaków odnoszące się do gwarancji granic oraz lansowanej przez przesiedleńców koncepcji tzw. europeizacji obszarów nad Odrą i Nysą, tudzież podnoszonej przez szereg organizacji mniejszości niemieckiej w Polsce idei autonomii dla Śląska”80. Z czasem BND coraz więcej uwagi poświęcało kwestiom ekonomicznym i szukaniu możliwości ekspansji niemieckich podmiotów gospodarczych na polski rynek.

Większym zagrożeniem pozostawało KGB, chociażby ze względu na aktywa pozyskane przez lata niemal nieskrępowanej działalności w Polsce. Czesław Kiszczak mówił Mieczysławowi Rakowskiemu: „nie mieliśmy w ZSRR siatki wywiadowczej (w odróżnieniu od Rosjan, którzy penetrowali PRL wszerz i wzdłuż)”81. UOP się obawiał, że KGB ma rozeznanie w organizacji polskich służb specjalnych i ludziach w nich zatrudnionych, ma także czynnych bądź uśpionych agentów w tych strukturach. Jest to oczywiście wielka niewiadoma. Piotr Niemczyk argumentował, że ponieważ KGB przez lata cieszyło się swobodą, to nie werbowało masowo funkcjonariuszy SB, gdyż Rosjanie „de facto mieli wolny wstęp wszędzie, we wszystkie sprawy operacyjne”82.

Wieloletnia działalność Władimira Ałganowa w Polsce dostarcza nieco tropów pokazujących modus operandi KGB. Starało się ono utrzymywać nieformalne kontakty zarówno z prominentnymi przedstawicielami władz komunistycznych, jak i z działaczami „perspektywicznymi”. Nie nawiązywano formalnej współpracy, często obie strony traktowały się nawzajem jako źródła informacji, czasem powstawały relacje klient – patron. Jednak szczegóły pozostaną dla nas zagadką; istotne jest, że po 1989 r. KGB musiało zmienić metody działania. Jeszcze w czerwcu 1990 r. Tomasz Turowski, funkcjonariusz wywiadu z długą historią pracy dla Departamentu I, m.in. w charakterze „nielegała”, informował na podstawie rozmów ze swoimi źródłami: „wraz ze zmianami strukturalnymi i zasadami działania radzieckich służb na terenie Polski następuje ich wzmocnienie kadrowe. Do pracy w Polsce przysyłani są ludzie nieporównywalnie lepiej niż dotąd przygotowani”83. Czy UOP potrafił na to zareagować? Gromosław Czempiński twierdzi, że w początkowym okresie funkcjonowania UOP zlikwidowano blisko trzydziestoosobową rosyjską sieć agenturalną w Polsce84.

Krzysztof Kozłowski wspominał, że w ślad za transformacją polityczną w Polsce podążały przekształcenia rezydentury KGB: „zaobserwowaliśmy znaczne zmiany w liczącej czterystu pięćdziesięciu pracowników ambasadzie ZSRR. W przeszłości na placówkę warszawską kierowano oficerów operacyjnych steranych pracą na Zachodzie, zmęczonych, zasługujących na odpoczynek przed emeryturą. Miłe miasto, dobra pensja, dostęp do Pewexu, nie trzeba się wysilać, wszystko stoi otworem, wystarczy sięgnąć po telefon rządowy i już się wszystko wie. Mieli w Polsce znaczny potencjał wywiadowczy, ale po co z niego korzystać, skoro wszystko otrzymywali na tacy? A po naszych decyzjach doszło do wymiany personelu ambasady i konsulatów. Pojawili się młodzi oficerowie operacyjni, tworząc siatkę na wzór tych, które mieli na Zachodzie. Tak więc w czasie, gdy Amerykanie i Niemcy przyglądali się nam z pewną rezerwą, niedowierzaniem, nieufnością, Sowieci zakwalifikowali nas do obozu państw zachodnich. Jako pierwsi”85.

Konstanty Miodowicz wspominał, że do spraw wschodnich oddelegowano oficerów z dawnego Departamentu II, jednak UOP mógł liczyć także na pomoc ze strony „partnerów zagranicznych”. Szkoleniowcy z zachodnich służb zapewnili odpowiedni trening i informacje. Wojciech Brochwicz objaśniał, jak budował wschodni kierunek: „Wyłącznie z byłych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Innych ludzi wtedy nie miałem. Cały wydział wschodni powstał z byłych funkcjonariuszy. Ja ich wybierałem podczas weryfikacji, zbierałem o nich informacje, poznawałem ich kariery. A zatwierdzał, każdego z osobna, wiceszef UOP Andrzej Milczanowski”86.

Na początku lat dziewięćdziesiątych sensację wywołał artykuł opublikowany przez jedną z najbardziej poważanych gazet w Stanach Zjednoczonych – „Washington Post”. Zawierał tezę o powrocie KGB do dawnych stref wpływów. Jednym z symptomów miało być masowe nawiązywanie kontaktów z dawnymi informatorami w Polsce oraz szantażowanie ich: „W ostatnich tygodniach ponad 20 byłych informatorów, których łączna liczba, jak się sądzi, idzie w tysiące, powiadomiło rząd polski, że KGB grozi im zdemaskowaniem, jeśli nie odnowią zerwanych więzi z tą największą i najgroźniejszą w świecie organizacją szpiegowską”87. Nie jest znane źródło tych rewelacji, szef UOP wielokrotnie im zaprzeczał (co jednak – jak wiadomo – mało znaczy). Konstanty Miodowicz wyjaśniał po latach, że informacje mogły „mieć swe źródło w przedsięwzięciu z przełomu lat 80. i 90., podjętym na szeroką skalę przez sektor administracyjny KC KPZR oraz KGB. Chodzi o transfer ogromnych środków finansowych KPZR do Europy Zachodniej. Towarzyszyło temu budowanie na terytorium byłego ZSRR bazy komercyjnej kontrolowanej przez służby specjalne. W sumie dało to pewne możliwości służbom wywiadu ZSRR, a dziś Rosji, w zakresie stymulowania sytuacji politycznej i ekonomicznej w Europie Środkowej i częściowo Zachodniej. Przed paru laty amerykański dziennikarz Tad Szulc opublikował sensacyjny tekst o tym, że wywiad rosyjski i kilka wywiadów byłych państw socjalistycznych założyło strukturę komercyjną z kapitałem 25 mld dolarów. »Gazeta [Wyborcza]« to przedrukowała, ale traktowaliśmy to raczej jako fikcję polityczną”88.

I KGB, i GRU (sowiecki wywiad wojskowy) były na terenie Polski aktywne. Szef UOP ujawniał w połowie 1991 r.: „podstawową bazą do realizacji działań rozpoznawczych stanowią radzieckie przedstawicielstwa dyplomatyczno-konsularne, handlowe i kulturalne oraz placówki służb specjalnych w jednostkach armii radzieckiej stacjonującej w Polsce”. Została wzmocniona obsada kadrowa KGB prowadząca penetrację różnych środowisk – chodziło o odnowienie kontaktów z osobami, które w przeszłości miały służbowe i towarzyskie powiązania z radzieckimi placówkami. KGB tradycyjnie szukało informacji dotyczących polityki, wojska i gospodarki: „Nasycenie delegacji handlowych wieloma pracownikami radzieckiego wywiadu i stwierdzone ich zainteresowanie możliwościami działania w Polsce z pozycji firm z obcym kapitałem świadczy o przenoszeniu na nasz grunt stosowanych na Zachodzie form i metod prowadzenia wywiadu”89. To korelowało z informacjami, jakoby Jewgienij Primakow, zastępca szefa KGB, a następnie szef Służby Wywiadu Zagranicznego Rosji, przestawiał wywiad na tory szpiegostwa gospodarczego90. Były wiceminister obrony Romuald Szeremietiew mówił dziennikarzom: „utworzenie rosyjsko-polskich spółek umożliwiłoby KGB utworzenie wywiadowczej sieci z systemem podsłuchów, zbierania informacji”91. Podobnie operowały także rosyjskie służby wojskowe; miały po części ułatwioną pracę, ponieważ ich bazą były stacjonujące w Polsce wojska sowieckie. Do różnego rodzaju przykrywkowych przedsięwzięć biznesowych chętnie wciągano Polaków – rosyjskim właścicielom spółek szczególnie zależało na współpracy z dawnymi członkami establishmentu partyjnego, wymiaru sprawiedliwości i służb specjalnych92.

Rosjanie testowali to rozwiązanie od początku 1991 r. Tomasz Turowski już w czerwcu 1990 r. informował swoich przełożonych z wywiadu: „Radzieckie służby specjalne i ich agendy wspomagające przechodzą ostatnio okres szybkich przemian strukturalno-personalnych na terenie Polski. Wyraża się to m.in. w przystosowaniu do nowej sytuacji gospodarczej w kraju działania. Radzieckie przedstawicielstwa są zachęcane i inspirowane przez swoje moskiewskie centrale do wchodzenia w spółki z kapitałem i przedsiębiorstwami polskimi bądź kapitałem krajów trzecich obecnych na polskim rynku”93. Gra toczyła się m.in. o to, żeby żołnierze z jednostek wycofujących się z Polski mogli – wykorzystując dawną infrastrukturę – tworzyć spółki joint venture, w których pracowaliby ludzie przeniesieni do cywila94. Jednak nie były to wyłącznie przedsięwzięcia wywiadu wojskowego. Gromosław Czempiński w 1994 r. stwierdził, że obywatele byłego ZSRR założyli w Polsce w sumie 800 spółek, część z nich służyła m.in. praniu brudnych pieniędzy. Chodziło raczej o kryminalną działalność tych firm, choć zapewne niektóre z nich były związane z rosyjskim wywiadem95.

Do zadań kontrwywiadu UOP należała także ochrona gospodarki. Na tym polu jednak urząd padł ofiarą braku szerokiej wizji i refleksji nad przyszłymi zadaniami tej instytucji. Wraz z SB zlikwidowano Departament Ochrony Gospodarki, być może w przekonaniu, że jego zadania przejmie policja. W czasie transformacji „narastał problem przestępczości gospodarczej. Posypały się na mnie gromy za likwidację wydziałów P[rzestępczości] G[ospodarczej] – wspominał Krzysztof Kozłowski – ale krytycy nie zauważyli, że ten pion był szczególnie ściśle związany ze Służbą Bezpieczeństwa, a ponadto wyspecjalizował się w ściganiu działań, które uchodziły w socjalizmie za przestępstwa, teraz zaś, w gospodarce rynkowej, stawały się pożądane”96. Jednak w chaosie przekształceń polskiej gospodarki i służb specjalnych nie zajęto się odpowiednio tą kwestią. Policja nie miała środków ani specjalistów, którzy potrafiliby walczyć z nowym rodzajem przestępczości. Chodziło bowiem nie tylko o wykroczenia typowe, łatwo wykrywalne. Pewne działania quasi-przestępcze wynikały z dziurawego ustawodawstwa, a nie łamania prawa sensu stricto. Co więcej, walka z nadużyciami gospodarczymi nowego typu była także wyzwaniem ze względu na grupę sprawców. Dyrektorzy, ministrowie, wojewodowie, prezydenci, wyżsi urzędnicy czy menedżerowie zarządzali majątkiem państwowym od lat. W momencie przekształceń własnościowych znajdowali się w uprzywilejowanej pozycji. Dysponowali budowanymi przez lata sieciami społecznymi, doświadczeniem, kapitałem politycznym. Wszystko to mogli przekuć na prawo własności do państwowego majątku, a w konsekwencji na prywatne zyski.

Trzeba było stworzyć silną służbę do walki z owymi układami. Tymczasem Jerzy Konieczny tak tłumaczył powody niedostosowania UOP: „Po pierwsze: przystępując do kreowania nowego systemu bezpieczeństwa w kraju, wielu spraw nie przewidzieliśmy – na przykład skali zorganizowanej przestępczości, przestępczości finansowej, rozpadu Związku Radzieckiego itd. Po drugie: ludzie, o których mówimy, należeli, jakkolwiek by oceniać, do grup społecznych bardziej mobilnych. Znali techniki wchodzenia w układy, techniki nawiązywania kontaktów, znali mechanizmy gospodarcze”97.

Początkowo nie wydzielono w strukturze UOP osobnego biura zajmującego się tymi sprawami. Był to po części celowy zabieg ustawodawcy. Jan Rokita mówił na posiedzeniu sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych: „gdy zlikwidowano SB i jej specjalistyczne departamenty, powstała pewna pustka spowodowana brakiem komórek uprawnionych do prowadzenia działań operacyjnych w sektorach gospodarki i rolnictwa. Ta pustka była w pewnym sensie zamierzona, miała ograniczać działalność kontrwywiadu [UOP]”98. Nie zadbano o to, żeby powstała inna instytucja zajmująca się najpoważniejszymi przestępstwami gospodarczymi. W obliczu zalewu przestępstw aferalnych trzeba było dokonać rewizji pierwotnych założeń i skierować UOP także na ten front. Na początku 1991 r. „własnymi siłami, bez nowych funduszy” utworzono wydział zajmujący się rozpracowywaniem zagrożeń ze strony dynamicznie rozwijającej się przestępczości o charakterze mafijno-korupcyjnym99. Z literalnej interpretacji przepisów regulujących pracę UOP wynika, że istnienie takiego wydziału miało dość wątpliwe podstawy prawne. Przy poparciu polityków zasiadających w rządzie oraz w komisjach parlamentarnych zdecydowano jednak przyjąć rozszerzoną interpretację artykułu ustawy mówiącego o uprawnieniach UOP do zwalczania „poważnych przestępstw przeciwko państwu”. Uznano, że najpoważniejsze przestępstwa, popełniane przy udziale skorumpowanych polityków i urzędników oraz narażające kraj na wielkie straty, mogą być uznane za zbrodnię przeciwko państwu100. Jednak ze względu na ograniczenia prawne, finansowe i organizacyjne walkę z nowym typem przestępczości gospodarczej prowadzono w niewystarczającym stopniu. Tymczasem ta właśnie przestępczość, sięgająca korzeniami PRL, była jednym z największych zagrożeń dla ustroju III Rzeczypospolitej.

Oficerowie służb specjalnych, dawna nomenklatura, rodzące się grupy przestępcze – to nie były problemy wyłącznie UOP. Zetknęła się z nimi już Służba Bezpieczeństwa w schyłkowym okresie swojego funkcjonowania. Generał Henryk Dankowski na jednej z ostatnich odpraw tłumaczył podwładnym potrzebę skoncentrowania się na ściganiu przestępstw aferalnych: „chodzi najczęściej o najbardziej zakamuflowaną działalność przestępczą przynoszącą państwu ogromne straty materialne, np. zorganizowaną działalność spekulacyjną czy też przestępczą działalność niektórych spółek”101. Problem polegał na tym, że chociaż w 1989 r. istniał jeszcze rozbudowany aparat służb specjalnych, zabrakło politycznej decyzji o podjęciu stanowczych kroków102. Sprawa przestępczości gospodarczej była poruszana na posiedzeniu Biura Politycznego 27 czerwca 1989 r. O tym, że „tworzą się [w kraju] układy mafijne, występuje sprzedaż akcji po cichu i za bezcen dyrektorom, urzędnikom państwowym”, mówił sekretarz KC Marian Stępień103. Biuro Polityczne zażądało ukrócenia tych praktyk. W tym samym czasie jednak ekipa Jaruzelskiego mierzyła się z kryzysem gospodarczym i politycznym. Rozwiązanie problemu tzw. spółek nomenklaturowych było czasochłonne i skomplikowane, a motywację do załatwienia tej sprawy komuniści stracili w momencie, gdy władza wymknęła się im z rąk.

Jaruzelski po wyborach czerwcowych mógł publicznie zrzucić odpowiedzialność na sejm i senat, a potem także na nowy rząd. Sam wyrażał oburzenie działaniami nomenklatury. W lipcu 1989 r. na spotkaniu z posłami i senatorami Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego zapewniał: „jestem zdecydowanie przeciwny, aby miały mieć miejsce jakieś próby przywłaszczania sobie tej własności, jak to państwo nazywają, uwłaszczanie nomenklatury, czy w ogóle jakieś takie działania, które by były sprzeczne z interesem ogólnospołecznym [...] należy wstrzymać takie właśnie działania, które wyglądają dość podejrzanie, do czasu, dopóki sejm nie określi reguł ustawowych, które mogą być w tej materii stosowane”104. Podobnie bierny był aparat państwowy. Służba Bezpieczeństwa twierdziła, że nadużycia istnieją, jednak ich podłożem jest wadliwe ustawodawstwo.

Gdy „okazało się, że w dziesiątkach fabryk tworzą się de facto fikcyjne spółki i oszukują budżet państwa – opowiadał gen. Dankowski – natychmiast podjęliśmy działania. Można sprawdzić, ile wysłaliśmy informacji o tym zjawisku. Zmian systemowych nie udało się nam od kierownictwa PRL wyegzekwować, ale w końcu nie od tego byliśmy. Służba Bezpieczeństwa odkryła zagrożenie, podjęła działania doraźne i zawiadomiła, kogo trzeba. Zmiana przepisów to już nie nasza sprawa”105. Wypowiedzi tej nie da się odmówić pewnej logiki. Z dokumentów zachowanych w archiwum IPN wynika, że Dankowski rzeczywiście informował o nadużyciach i apelował o zmianę prawa. Można zadać z kolei pytanie, czy część funkcjonariuszy nie próbowała się dorobić na nomenklaturowej prywatyzacji. Faktem jest jednak, że proces ten był w dużym stopniu niezależny od zmian politycznych, chociaż jego beneficjenci korzystali z chaosu panującego na szczytach władzy. Transformacja i upadek starych instytucji tworzyły szanse dla przestępców w białych kołnierzykach. W 1988 r. zlikwidowano Biuro do spraw Przestępczości Gospodarczej Komendy Głównej MO106. Chwilę potem wraz z rozwiązaniem SB znikł będący jej częścią Departament Ochrony Gospodarki. III RP musiała się zmierzyć z tym dziedzictwem.

Wojciech Brochwicz wspominał: „we wrześniu 1990 roku, po uzyskaniu informacji, że w KGB powstaje wydział do zwalczania przestępczości zorganizowanej, Andrzej Milczanowski polecił mi powołanie Wydziału XI, do którego znowu dobierałem ludzi. Głównie wśród oficerów zajmujących się za PRL-u działalnością spółek z kapitałem zagranicznym, no bo mieli pojęcie o działalności gospodarczej, spółkach i kodeksie handlowym”107. Wydział XI funkcjonował w centrali UOP, gdzie zatrudniał dwanaście osób, oraz w delegaturach, gdzie miało pracować według optymistycznych założeń od trzech do pięciu osób. Pion ten zajmował się aferami gospodarczymi i przestępczością zorganizowaną o charakterze ekonomicznym108. Jego utworzenie było podyktowane potrzebą chwili, docelowo ten typ spraw miała przejąć policja. W połowie 1991 r. przystąpiono do organizowania w jej ramach odpowiednich struktur. Komendant główny policji powołał Biuro do Walki z Aferowymi Nadużyciami Gospodarczymi, a następnie utworzono wydziały K-17 przeznaczone do walki z przestępstwami gospodarczymi i korupcją109.

Przed policją postawiono ambitne zadania. Na jej celowniku miały się znaleźć przestępstwa popełnione w związku z przekształceniami własnościowymi; korupcja urzędników państwowych związana z działalnością gospodarczą; przestępstwa w obrocie kapitałowym; giełdy, kredyty, ubezpieczenia, inwestycje, obrót papierami wartościowymi; transfer środków finansowych w obrocie z zagranicą; poważne malwersacje podatkowe; przestępstwa związane z legalizacją dochodów uzyskanych w wyniku wcześniejszej działalności przestępczej. Jednak nowa struktura musiała doświadczyć wszystkich bolączek rodzącej się służby: brakowało ludzi i doświadczenia, fundusz operacyjny był niewystarczający itd. Jednostki K-17 miały powstać w siedemnastu komendach wojewódzkich. Pojawił się jednak ten sam problem co w UOP – żeby zatrudnić specjalistów od prawa czy ekonomii, a więc konkurować z cywilnym rynkiem pracy, należało podwyższyć pensje. To samo dotyczyło rodzącej się policji skarbowej. Milczanowski skłonny był się zgodzić na odstąpienie przestępczości aferalnej, jednak przestrzegał, że byłoby lepiej, gdyby UOP nadal prowadził najpoważniejsze sprawy do czasu osiągnięcia pełnej sprawności przez odpowiednie struktury policji110.

Tymczasem sprawy te przerastały również UOP. Zbyt mała była liczba oddelegowanych pracowników. Brakowało odpowiednich narzędzi do skutecznej walki – nie istniała instytucja świadka koronnego czy zakupu kontrolowanego. Poza tym funkcjonariuszy krępowały przepisy. Milczanowski się skarżył, że w sprawach gospodarczych ze względu na obwarowania prawne nie może stosować podsłuchu telefonicznego111. Artykuł 10 ustawy o UOP ograniczał stosowanie środków operacyjnych112. Coś, co w pierwotnym założeniu miało chronić obywateli, po wcieleniu w życie chroniło przestępców. Okazało się też biurokratycznym potworkiem. Część działań UOP musiała być zatwierdzana przez prokuratora generalnego, co trwało dwa, trzy tygodnie. Regulacja szczegółowa do ustawy (uchwała nr 117 Rady Ministrów) narzucała kilkustopniową drogę służbową w przypadku użycia sprzętu operacyjnego: konieczność „wożenia kurierami specjalnych dokumentów pisanych na papierze, podpisywania zgód, pieczęci na bardzo wielu szczeblach”. Wydłużało to etap składania wniosku do prokuratora generalnego. Jak zauważył Jan Rokita: „to de facto stworzyło sytuację, i to mówię na własną odpowiedzialność, [...] w której funkcjonariusze są zmuszeni łamać prawo i czynią to w niektórych przypadkach w najwyższym interesie państwa”113. Prasa i opinia publiczna źle reagowały np. na inwigilowanie spółek i firm przez UOP, mimo że w porównaniu z działalnością dawnego Departamentu V MSW liczba takich przypadków była śladowa114. W praktyce kontrwywiad, niedoinwestowany i skrępowany przepisami, musiał stawić czoła przestępczości o niespotykanej wcześniej specyfice i skali. Od początku stał na straconej pozycji.

Pewne wsparcie dla kontrwywiadu stanowiło Biuro Analiz i Informacji, powołane do prowadzenia białego wywiadu, czyli pracy analitycznej opartej na powszechnie dostępnych źródłach. W grę wchodziła głównie prasa, wszelkiego rodzaju serwisy informacyjne, specjalistyczne biuletyny oraz donosy przekazywane do UOP. Bartłomiej Sienkiewicz wspominał, że biuro na podstawie otwartych źródeł miało śledzić zagrożenia ze strony politycznego ekstremizmu, terroryzmu i przestępczości gospodarczej, a jego ustalenia miały być punktem odniesienia lub sposobem kontroli informacji zdobywanych drogą operacyjną115. Biuro dzieliło się na cztery merytoryczne wydziały. Jeden zajmował się politycznym ekstremizmem i subkulturami, drugi zagrożeniami ekonomicznymi, trzeci zagrożeniami ze strony mniejszości narodowych bądź związków wyznaniowych, czwarty opracowywał biuletyny okresowe oraz organizował pracę Zespołu Informacji Bieżącej116. W Biurze Analiz i Informacji można było zatrudnić osoby spoza dawnej SB, ponieważ wymagano kompetencji innych niż operacyjne. Brano głównie ludzi z zewnątrz: socjologów, dziennikarzy, prawników117. W początkowym okresie stanowili oni połowę obsady biura. Jak można domniemywać, byli to – przynajmniej początkowo – amatorzy usiłujący w zalewie informacji prasowych wychwycić mechanizmy, konkretne zagrożenia i zrobić z tego użytek.

Piotr Niemczyk, który kierował BAI od listopada 1990 do stycznia 1993 r., wspominał: „Czytając prasę lokalną, odkrywamy nagle niezwykłe zainteresowanie zagranicznych inwestorów zakładami pewnej branży, które niedawno decyzją ministra przestały być zależne od warszawskiej centrali. Zaczynamy się sprawą bliżej interesować. Okazuje się, że chodzi nie o kupno firm, nie kooperację, ale o wykupienie samych znaków towarowych. To znaczy tyle, że firmy się pozamyka, a towar pod starą nazwą będzie importowany z zagranicy. Robimy dym. Minister antydatuje zarządzenie, blokując taką możliwość. To był największy sukces Biura Analiz”118.

To jest przykład jednostkowej interwencji. Jednak patrząc na zadania UOP, można by oczekiwać, że będzie on także przedstawiał pomysły rozwiązań systemowych, mających zapobiec powstawaniu podobnych zagrożeń. Problem polegał na tym, że nikt nie był w stanie uszczelnić systemu prawnego, który nie nadążał za rodzącą się gospodarką kapitalistyczną. UOP mógł doradzać politykom i ustawodawcom, jednak pozostawiony sam sobie był w stanie zapobiec tylko części przestępstw gospodarczych. Można wręcz domniemywać, że wiele działań na granicy prawa bądź bezprawnych nie zostało nigdy wykrytych119. W ostatecznym rozrachunku wydaje się, że BAI miało ograniczony wpływ na kształtowanie sposobów walki z przestępczością gospodarczą.

Urzędowi Ochrony Państwa brakowało sił i środków na zmierzenie się z wyzwaniami okresu transformacji i globalizacji – pogłębionym kryzysem ekonomicznym i państwowym oraz rozwojem międzynarodowej przestępczości gospodarczej. W całym urzędzie zajmowało się tym nie więcej niż 50, 60 osób. „Oddaje to proporcje i oddaje to możliwości” – podsumował Milczanowski120.

Jeszcze w maju 1990 r. Krzysztof Kozłowski ironizował na posiedzeniu komisji sejmowej: „Nie muszę chyba mówić, że przedmiotem tej działalności [UOP] nie jest ochrona tajemnic gospodarczych. Przez długie lata nie będzie nam to grozić”121. To przekonanie szybko zostało zweryfikowane. Otwarcie Polski na Zachód, starania o pozyskanie zagranicznych partnerów, wsparcia finansowego, inwestycji i pożyczek oraz o restrukturyzację długu wymagały współpracy z wieloma podmiotami. Zarówno z instytucjami takimi jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy Bank Światowy, jak i firmami prywatnymi. Ujmując sprawę najbardziej ogólnie – polska strona, poszukująca inwestorów, musiała zdobyć zaufanie partnerów. Temu miała służyć m.in. daleko idąca transparentność. Tymczasem zachodni inwestorzy szukający intratnych inwestycji dających nadzieję na szybki zwrot byli skłonni relatywnie dużo wydać na wywiad gospodarczy oraz łapówki dla polskich kontrahentów i urzędników. Służby specjalne nie były na to przygotowane.

Warto przytoczyć dłuższy fragment analizy przedstawionej przez szefa UOP w 1991 r.: „penetracja polskiej gospodarki realizowana jest dziś nie tyle poprzez państwowe struktury obcych służb, ile specjalistyczne komórki wywiadu gospodarczego koncernów i monopoli. Zderzyliśmy się z wyzwaniem nowym, mającym istotne znaczenie dla ekonomicznych interesów kraju, pozostając niemal bezbronnymi. Kontrwywiad sam nie jest w stanie właściwie chronić tej sfery w sytuacji totalnego braku w kręgach gospodarczych elementarnej wiedzy o ochronie tajemnicy ekonomicznej, technologicznej. Zaś obowiązujące akty prawne dotyczące ochrony tajemnicy, częściowo zdezaktualizowane i subiektywnie interpretowane, nie chronią interesów państwa. W rezultacie dochodzi nawet do tak paradoksalnych sytuacji, że zachodni partnerzy są lepiej zorientowani w sprawach polskich instytucji i przedsiębiorstw od przedstawicieli tych podmiotów, biorących udział w różnego rodzaju negocjacjach. Współdziałanie z międzynarodowymi organizacjami finansowymi dotyczące wypracowania kierunków przemian restrukturyzacyjnych w gospodarce spowodowało, iż wiele zachodnich firm konsultingowych uzyskało zgodę na sporządzanie ocen i ekspertyz różnych dziedzin życia społecznego. W toku tych prac zagraniczne jednostki doradcze podejmują wielokierunkowe działania sondażowo-rozpoznawcze, wykorzystując techniki badawcze i analityczne zbliżone z prawnego punktu widzenia do zachodniej działalności marketingowej. Uzyskiwane w ten sposób materiały, zawierające często istotną dla interesu państwa wiedzę, są wykorzystywane również do rywalizacji ekonomicznej z polskimi podmiotami gospodarczymi. W praktyce te polskie podmioty tracą kontrolę nad obiegiem własnych opracowań i analiz dotyczących negocjacji handlowych oraz sytuacji ekonomicznej, w tym informacji formalnie objętych przepisami o ochronie tajemnicy. Nieracjonalne, częste prezentowanie własnych osiągnięć i rozwiązań inżynierskich w toku konsultacji i wizyt obcokrajowców niweczy ponadto dokonania zespołów badawczych i równocześnie dyskwalifikuje polskie wynalazki w postępowaniu ochrony patentowej za granicą. Reasumując, można stwierdzić, że polskie instytucje państwowe i przedsiębiorstwa są zupełnie nieprzygotowane do szybszej współpracy z firmami zachodnimi. W przeciwieństwie do krajowych podmiotów firmy zachodnie prowadzą ofensywny wywiad gospodarczy w ramach ostrej rywalizacji o wpływy i rynki zbytu, jak również potrafią w profesjonalny sposób chronić własne plany rozwoju, technologie i warunki przygotowania kontraktu”122.

Jak wyglądało to w praktyce? Minister Janusz Lewandowski musiał zawiesić negocjacje z włoskim kontrahentem, który okazał się lepiej zorientowany w sytuacji ekonomicznej i wycenie rynkowej Żerania niż Polacy. Fińska firma w czasie negocjacji korzystała z dokumentacji Huty Miedzi w Głogowie, w którą chciała inwestować. Firma niemiecka przy okazji prowadzonych negocjacji przejęła polski projekt pompy wtryskowej123. Wiceprezes Głównego Urzędu Statystycznego Krzysztof Lutostański ostrzegał, że jedna z firm zagranicznych działających na polskim rynku „weszła w posiadanie informacji o sytuacji finansowej polskich przedsiębiorstw handlu zagranicznego”124. Nikt nie jest w stanie ocenić skali tego typu praktyk – kradzieży technologii, używania nielegalnie pozyskanych danych do zdobycia przewagi w negocjacjach czy wykorzystania słabości państwa.

Początek lat dziewięćdziesiątych obfituje w różne historie, które – jak się wydaje – miały drugie dno. Jednym z przykładów jest zaangażowanie w 1990 r. francuskiej firmy do komputeryzacji 320 urzędów i 49 izb skarbowych. Jednak „kiedy ogłoszono przetarg na komputeryzację naszych urzędów i wygrała go francuska firma Bull, nie było pod ręką ani jednego szpiega specjalizującego się w wywiadzie gospodarczym, który sprawdziłby, jaka jest jej rzeczywista kondycja finansowa. Dlatego właśnie dowiedzieliśmy się [w 1991 r.] z gazet, że tegoroczny deficyt Bulla jest jednym z najwyższych w historii światowego przemysłu komputerowego”125. Firma miała duże problemy z wykonaniem zlecenia. Ponadto była zapewne beneficjentem szpiegostwa gospodarczego prowadzonego przez wywiad francuski m.in. wobec firm amerykańskich, które najprawdopodobniej umożliwiło opatentowanie przez Francuzów wyników badań IBM126. Przy czym sprawa francuskiej infiltracji IBM była znana polskiemu wywiadowi127.

Kiedy po latach Niemczyk wspominał walkę UOP z przestępczością białych kołnierzyków w epoce transformacji, jego konkluzje były tyle pesymistyczne, ile realistyczne: „Podejrzewam, że znaczna część majątku narodowego została wtedy sprywatyzowana z naruszeniem interesu publicznego. Powstawały grupy kapitałowe o nieczystych intencjach i działo się to za pomocą korupcji, także w aparacie władzy. Mam nadzieję, że nie w otoczeniu Mazowieckiego czy następnych premierów, ale pewnie już parę szczebli niżej tak. Tylko nikt się nie decydował, by to zbadać”128.

Pierwsze lata III RP to także rozkwit rodzimej przestępczości gospodarczej. Andrzej Milczanowski diagnozował: „niewątpliwie powiększa się stopień przestępczości mający charakter gangów międzynarodowych i powiązań mafijnych. Polski poziom mafijny jest w części zespolony z organizacjami przestępczymi działającymi w RFN i ZSRR, dysponuje on poważnymi kapitałami, umożliwiającymi prowadzenie szerokiej działalności korupcyjnej oraz powoływanie legalnych firm dla przykrycia przestępczego charakteru. Na wyżej zasygnalizowane zjawiska nakładają się przejawy patologii w sferze wymiany handlowej i współpracy gospodarczej z zagranicą, przekształceń własnościowych itd. Trzeba otwarcie stwierdzić, że w kraju szerzy się korupcja, świadczą o tym m.in. bajońskie jak na nasze realia, nielegalnie gromadzone fortuny. Szczególnie szkodliwym przejawem tego zjawiska jest społeczne poczucie bezkarności w kręgu osób biorących udział w zorganizowanej przestępczości [...] Podziemie gospodarcze w Polsce hermetyzuje się i przybiera wręcz mafijny charakter. Negatywne zjawiska w tej sferze potęguje powszechny brak poczucia stabilizacji wśród kadry kierowniczej przedsiębiorstw państwowych. Część spośród nich inicjuje przekształcenia własnościowe i kontakty z obcym kapitałem, mając na względzie przede wszystkim korzyści osobiste i zabezpieczenie się na przyszłość”129. Rozmiar wszystkich tych zjawisk jest trudny do oceny. Służby działały po omacku, więc trudno nawet szacować, jaka była skala tej przestępczości. Niektóre wyliczenia mówiły o przestępstwach karno-skarbowych w pierwszej połowie 1991 r. rzędu 58 mld złotych. Na początku stycznia tego roku informowano, że sama wartość przechwyconego przemytu wynosi 36 mld130.

Zarząd Kontrwywiadu był wykorzystywany także na innych polach. Kozłowski zapewniał, że zgodnie z oczekiwaniami solidarnościowych polityków i społeczeństwa UOP odejdzie od prowadzenia szerokiego nadzoru nad życiem politycznym i społecznym. Nie było już mowy o inwigilacji legalnych stowarzyszeń, partii i ruchów społecznych, mniejszości narodowych czy wybranych grup społecznych. Minister zapowiadał jednak kontrolę ugrupowań „wyłamujących się z ogólnego układu życia społecznego”, niezależnie od tego, czy działają na lewej, czy na prawej stronie sceny politycznej. Najprawdopodobniej zajmował się tym wydział VIII Zarządu Kontrwywiadu UOP131. Zgodnie z raportem przedstawionym przez Milczanowskiego na początku lat dziewięćdziesiątych w kraju działało około dwudziestu ugrupowań radykalnych, liczących łącznie około czterystu osób132.

Trudno z całą pewnością stwierdzić, kto był poddany kontroli operacyjnej. Na pewno najbardziej antysystemowe organizacje, tj. anarchiści czy skrajni nacjonaliści, jednak wiele wskazuje na to, że UOP prześwietlał także Partię X oraz raczkującą Samoobronę. Osobną kwestią jest inwigilacja postkomunistów, najprawdopodobniej związana z tzw. pożyczką moskiewską, oraz śledzenie kontaktów polityków polskich z rosyjskimi.

Najgłośniejsze sprawy polityczne cywilnego kontrwywiadu z początku lat dziewięćdziesiątych to operacja „Pamela” oraz tzw. inwigilacja prawicy. Chociaż obie obejmowały aktywnych polityków, jednak nie można ich porównywać. Pierwsza była śledztwem w sprawie przyjmowania przez PZPR i jej spadkobierców finansowego wsparcia z Moskwy. Druga była nielegalną operacją mającą na celu skompromitowanie polityków z legalnie działających partii.

Pod kryptonimem „Pamela” kryła się prowadzona przez UOP sprawa „moskiewskiej pożyczki”133. W obliczu politycznego upadku PZPR i perspektywy budowania nowego ugrupowania kierownictwo partii komunistycznej zwróciło się o pomoc do KPZR. W grudniu 1989 r. Mieczysław Rakowski poprosił Michaiła Gorbaczowa o pożyczkę, która została udzielona w dwóch ratach: 1 mln 233 tys. dolarów i 500 mln złotych134. Pieniądze przywieźli do Polski korzystający z dyplomatycznych przykrywek funkcjonariusze KGB – Rakowski odebrał gotówkę w budynku KC PZPR135. Sprawa ujrzała światło dzienne wskutek przecieku ze źródeł rosyjskich, jednak możliwe, że UOP już wcześniej prowadził operacyjne rozpoznanie dotyczące transferu pieniędzy136. Kierownictwo UOP przyznało, że w stosunku do postkomunistów stosowano środki operacyjne137. Sprawdzano m.in., czy dawnych polityków PZPR nie łączy z Moskwą coś więcej niż tylko pożyczka – czy można mówić o agenturalnym uwikłaniu.

„Wśród działaczy byłej PZPR, którzy przeszli do SdRP [Socjaldemokracji Rzeczypospolitej Polskiej], jest wiele osób, których relacje do struktur byłego ZSRR, w tym służb specjalnych, powinny budzić zainteresowanie kontrwywiadu [...] – tłumaczył Konstanty Miodowicz. – Zapewne jest tam wielu miłośników biesiad, polowań z rosyjskimi kolegami, których związek z wywiadem jest prawdopodobny. Poza tym są tam osoby, które obok prawa, mimo prawa, a czasami wbrew prawu pomnażały swój majątek osobisty i partyjny. Pan [Ireneusz] Sekuła nie jest tu wyjątkiem”138. UOP próbował także zwerbować pracownika jednego z banków obsługujących interesy lewicy139. Leszek Miller twierdził, że funkcjonariusze UOP przekroczyli dopuszczalne granice i namawiali przedstawicieli rosyjskich służb specjalnych do podjęcia wspólnych działań przeciwko polskiej lewicy, która „miała stanowić zaraźliwy przykład dla lewicy rosyjskiej, opozycyjnej w stosunku do prezydenta Jelcyna”. Według Millera część oficerów UOP namawiała Rosjan do szukania haków na polskich postkomunistów140. UOP zaprzeczał, jakoby chodziło o coś innego niż badanie transferu pieniędzy z Moskwy141.

Szczególnie niechlubną kartę UOP zapisał uderzeniem w centroprawicę; symbolem tych działań jest tzw. szafa Lesiaka142. Pułkownik Jan Lesiak, oficer SB, w Departamencie III MSW był odpowiedzialny m.in. za śledzenie Komitetu Obrony Robotników, a po 1989 r. zdołał nie tylko utrzymać pracę, ale także wkraść się w łaski Andrzeja Milczanowskiego. Na początku lat dziewięćdziesiątych kierował małą grupą funkcjonariuszy, Zespołem Inspekcyjno-Operacyjnym, któremu często zlecano pilne zadania, np. sprawdzenie wytypowanych osób na żądanie Milczanowskiego czy wspomaganie oficerów prowadzących operację „Pamela”143. Milczanowski nawet po odejściu na stanowisko ministra spraw wewnętrznych utrzymywał kontakt z Lesiakiem – tak przynajmniej twierdził Jerzy Konieczny („sterował ręcznie UOP i sam kontaktował się z oficerami, w tym z płk. Lesiakiem”)144.

Zespół Lesiaka inwigilował przez lata różne środowiska polityczne – Ruch dla Rzeczypospolitej, Porozumienie Centrum, Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej, Polską Partię Socjalistyczną i Polską Unię Socjaldemokratyczną – oraz prowadził wobec nich „działania dezintegracyjne”145. Formalnie uzasadniano to antysystemową aktywnością wymienionych partii oraz zamieszaniem niektórych polityków w sprawy kryminalne146. Grupa korzystała z pomocy około dziesięciu agentów ulokowanych w partiach politycznych i mediach. Lesiak zbierał też informacje dotyczące licznych polityków prawicy, m.in. braci Kaczyńskich. Aby obciążyć Jarosława Kaczyńskiego, spreparowano tzw. lojalkę, czyli podpisane przez niego zobowiązanie do przestrzegania rygorów stanu wojennego. Informowano Kaczyńskiego także o zamieszaniu jego współpracowników w aferę Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego – z nadzieją na utemperowanie jego politycznej aktywności147.

Sprawa wyszła na jaw, kiedy w 1997 r. Lesiak zwrócił się do nowego szefa UOP z propozycją operacji przeciwko politycznym konkurentom lewicy. Tym razem się jednak przeliczył – oferta nie została przyjęta. Funkcjonariusze zarekwirowali dokumentację spraw prowadzonych przez Lesiaka. „Zwykła metalowa szafa od góry do dołu wypełniona aktami, teczkami, zdjęciami, donosami, rękopisami. Były tam plany działań dezintegracyjnych wobec partii prawicowych takich jak PC, Ruch dla Rzeczpospolitej. Materiały obciążające przede wszystkim polityków prawicy, ale też resztki materiałów ze spraw robionych na polityków lewicy” – wspominał Zbigniew Siemiątkowski148.

79 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 10.

80 Ibidem, s. 12.

81 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 7, Dziennik, 16 VII 1992 r.

82 J. Kluzik, UOP wiarą wspierany, „Tygodnik Solidarność” 1991, nr 18/19.

83 AIPN, 3252/11, t. 4, Notatka informacyjna „Orsoma” z rozmów z przedstawicielami radzieckich instytucji w Polsce, 15 VI 1990 r., k. 56.

84 Służby specjalne demokratycznego państwa. Cywilne służby specjalne III RP – próba bilansu. Stenogram z konferencji, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2011, wyd. specjalne, s. 16.

85 K. Kozłowski, M. Komar, Historia z konsekwencjami..., s. 272.

86 G. Chlasta, Czterech..., s. 187–190.

87 KGB wraca do Polski, „Gazeta Wyborcza”, 18 IV 1991; I. Jurczenko, Powrót czerwonego smoka, „Prawo i Życie” 1991, nr 17.

88 W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996.

89 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 11

90 Pogoda dla agentów, „Gazeta Wyborcza”, 11 II 1992.

91 Spółki z udziałem KGB, „Nowy Świat”, 29 VI 1992.

92 A. Zybertowicz, W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993, s. 107–108. Jeden z oficerów służb specjalnych (zapewne zweryfikowany pracownik UOP) tłumaczył dziennikarzowi: „Oni gwałtownie rozbudowują swoją sieć w Polsce. Werbują tak jak wszyscy. Modny jest obecnie na przykład handel z rosyjskimi żołnierzami i oficerami stacjonującymi w Polsce. Otóż Północna Grupa Wojsk Radzieckich, dopóki u nas jest, jest bardzo dobrą przykrywką dla rosyjskich działań operacyjnych. Jest naturalne, że z wojskiem są oddziały czy sekcje kontrwywiadowcze. Na ile jednak są one kontrwywiadowcze, a na ile są placówkami wywiadu rosyjskiego, to tylko oni wiedzą. Jeśli więc ktoś handluje z nimi bronią, złotem, benzyną i robi kokosowe interesy, ciesząc się, że »frajerzy« dają się oszukiwać, to taki ktoś powinien się liczyć z tym, że być może kiedyś ci frajerzy zażądają współpracy innego typu. Podobny los może spotkać biznesmenów działających na zupełnie cywilnym polu. Tych na przykład, którzy sprowadzają do Polski spirytus na reeksport do Rosji. Sprowadzają dla nich meksykańskie marlboro, filipiński cukier, wspólnie kuglują fakturami, podatkami i prowizjami. Rosjanie nie mają za dużo pieniędzy, ale chętnie sprzedają w rozliczeniu na przykład rzadkie metale. Czy [...] tam jest już taki burdel, że nikt nie kontroluje towarów strategicznych? Wystarczy jedna transakcja, by mieć przechlapane całe życie” (cyt. za ibidem, s. 104).

93 AIPN, 3252/11, t. 4, Notatka informacyjna „Orsoma” z rozmów z przedstawicielami radzieckich instytucji w Polsce, 15 VI 1990 r., k. 56.

94 M. Czulicki, Wybrane aspekty pobytu Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej w Polsce w latach 1945–1993 oraz wykorzystanie infrastruktury po jednostkach armii radzieckiej po 1993 r, wyd. BBN, b.r.w., s. 17.

95 A. Marszałek, W Magdalence o mafii i agentach, „Rzeczpospolita”, 22 VII 1994.

96 K. Kozłowski, M. Komar, Historia z konsekwencjami..., s. 299.

97 J. Konieczny, UOP wie, nie powie, rozm. W. Bereś, „Tygodnik Powszechny” 1993, nr 8.

98 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 7.

99 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 10.

100 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 I 1992 r., s. 13.

101 Zwierzenia gwarantów ustroju, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 34.

102 Tak jeden z oficerów WUSW charakteryzował specyfikę działalności SB i pokazywał różnice w stosunku do celów Wydziałów ds. Przestępczości Gospodarczej MO: „Nasze zadania są znacznie szersze, inny jest też punkt ciężkości w odniesieniu do każdego z tych wydziałów. »PG« wkracza najczęściej w momencie, gdy dokonywane jest już przestępstwo gospodarcze, nas natomiast najbardziej interesuje profilaktyka, w szerokim tego słowa rozumieniu. Zajmujemy się nawet takimi »detalami« jak np. złe składowanie i transport materiałów, nieprzestrzeganie procesów technologicznych, chybione zakupy, zbędne zapasy surowca, czas pracy, skażenie środowiska, stosunki międzyludzkie itd. [...] Staramy się też inspirować odpowiednie służby, kierowników, do usuwania stwierdzonych przez nas nieprawidłowości, dodam – z których często nie zdają sobie oni sprawy. Ale mamy też i inne formy profilaktycznych działań, np. pisemne wystąpienia do dyrekcji zakładów, gdy to nie skutkuje – do jednostek nadrzędnych, nawet do ministerstw. Inicjujemy także specjalistyczne kontrole, współpracujemy na co dzień z instancjami partyjnymi, informując je o istniejących zagrożeniach” (cyt. za A. Zybertowicz, W uścisku..., s. 34).

103 W. Baka, Zmagania o reformę. Z dziennika politycznego 1980–1990, Warszawa 2007, s. 243.

104 AS, Stenogram plenarnego posiedzenia OKP, 17 VII 1989 r., k. 192, 194.

105 A. Golimont, Generałowie bezpieki, Warszawa 1992, s. 123.

106 A. Misiuk, Geneza i rozwój służb policyjnych zajmujących się zwalczaniem przestępczości gospodarczej w Polsce [w:] Przeciwdziałanie patologiom na rynkach finansowych: od edukacji ekonomicznej po prawnokarne środki oddziaływania, red. W. Pływaczewski, Warszawa 2015, s. 180.

107 G. Chlasta, Czterech..., s. 190.

108 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 31, 48.

109 A. Misiuk, Geneza i rozwój służb policyjnych..., s. 182.

110 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 11 VII 1992 r., s. 16.

111 Ibidem, s. 21.

112 Przy wykonywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych w zakresie nieobjętym przepisami kodeksu postępowania karnego, podejmowanych przez UOP w celu zapobieżenia bądź wykrycia zbrodni godzących w porządek konstytucyjny, bezpieczeństwo, obronność państwa, a także zbrodni ściganych na mocy umów i porozumień międzynarodowych. Minister spraw wewnętrznych po uzyskaniu zgody prokuratora generalnego mógł zarządzić na czas określony kontrolę korespondencji, a także stosowanie środków technicznych umożliwiających w sposób tajny uzyskiwanie informacji oraz utrwalanie śladów i dowodów.

113 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 37.

114 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 11 VII 1992 r., s. 10.

115 G. Chlasta, Czterech..., s. 160 i nast.

116 P. Niemczyk, BAI, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2010, wyd. specjalne, s. 63–65.

117 Pojęcie o pracy BAI mogą dać tematy notatek kierowanych do najważniejszych osób w państwie: notatka dotycząca podwójnego obywatelstwa i ewentualnych konsekwencji dla Polski w sytuacji spełnienia tego postulatu mniejszości niemieckiej; notatka dotycząca oddziaływania Związku Wypędzonych na mniejszość niemiecką w Polsce; notatka dotycząca trwających na łamach prasy zachodniej dyskusji nt. archiwów służby bezpieczeństwa byłej NRD (Stasi); notatka dotycząca sytuacji przemysłu farmaceutycznego i zaopatrzenia rynku wewnętrznego w leki; notatka dotycząca pomijania przepisów celnych i podatkowych przy imporcie alkoholi; informacja dotycząca podłoża protestów chłopskich; informacja dotycząca warunków handlu z ZSRR w 1991 r.; informacja dotycząca sytuacji społeczno-gospodarczej w państwowych gospodarstwach rolnych; notatka informacyjna dotycząca zagrożeń środowiska występujących podczas przewozu materiałów niebezpiecznych oraz możliwości usunięcia skażeń środowiska; notatka informacyjna dotycząca reperkusji kryzysu bliskowschodniego dla rynku paliw płynnych w Polsce; informacja dotycząca zagrożeń dla interesów państwa wynikających z warunków podejmowania niektórych decyzji gospodarczych; informacja dotycząca incydentów granicznych po wprowadzeniu ruchu bezwizowego; informacja dotycząca spodziewanych migracji w Europie Wschodniej; informacja nt. zagrożenia porządku prawnego przez skupiska cudzoziemców; opinia nt. zagrożeń związanych z wycofywaniem wojsk radzieckich z terytorium byłej NRD; notatka dotycząca zagrożeń rewindykacyjnych w ramach prywatyzacji; informacja dotycząca negatywnych zjawisk w funkcjonowaniu samorządów terytorialnych i organów administracji państwowej; notatka dotycząca aktualnego stanu zjawiska antysemityzmu; informacja dotycząca uwarunkowań politycznych aktywności RP na Bliskim Wschodzie (BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 20–21).

118 P. Niemczyk, Szpieg ze styropianu, rozm. J. Żakowski, „Gazeta Wyborcza”, 17–18 IX 1994.

119 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 50–51.

120 Ibidem, s. 5.

121 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 10 V 1990 r., s. 3. Kozłowski powtarzał ten pogląd także przy innych okazjach. Zapytany przez dziennikarza, czy Polska jest zagrożona ze strony zagranicznego wywiadu gospodarczego, tłumaczył: „Żeby nas tak podglądano w sensie gospodarczym... Na pewno też, ale technologie kradnie się bogatym, nie tym, którzy są zacofani i tkwią w kryzysie. W Polsce nie ma tak wielkich pokus” (K. Kozłowski, Pierwszy policjant III Rzeczpospolitej, rozm. I. Jurczenko, „Prawo i Życie” 1990, nr 37).

122 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 13–14.

123 C. Rychlewski, Złodzieje tajemnic, „Glob24”, 26 III 1992.

124 K. Kowalczyk, Wywiad gospodarczy działa, „Gazeta Wyborcza”, 20 IX 1991.

125 Cyt. za A. Zybertowicz, W uścisku..., s. 126; „Bulla” sen o komputerze, „Gazeta Wyborcza”, 28 III 1991.

126 J. Rost, R.L. Glass, The Dark Side of Software Engineering: Evil on Computing Projects, Hoboken 2011.

127 Wywiad o wywiadzie. Z Henrykiem Jasikiem rozmawia Krzysztof Kilianek, „Prawo i Życie” 1991, nr 2.

128 G. Chlasta, Czterech..., s. 183.

129 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 15–16. Tym samym głosem mówił Antoni Macierewicz: „Mamy do czynienia niewątpliwie z przestępczością typu gangsterskiego, o powiązaniach międzynarodowych. W ubiegłym roku pojawiły się na większą skalę przestępstwa związane z procesem przekształceń własnościowych, bezgotówkowym obrotem finansowym, tworzeniem fikcyjnych spółek dla uniknięcia opodatkowania i ułatwienia pod ich szyldem dokonywania nadużyć gospodarczych na wielką skalę. Dotyczy to także fikcyjnego obrotu z zagranicą, eksportu, reeksportu tranzytu, prania brudnych pieniędzy” (BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 I 1992 r., s. 3).

130 Za przepuszczenie transportu przestępcy proponują 20–100 tys. dolarów (BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 I 1992 r., s. 13).

131 „Pamelo” żegnaj?, „Sztandar”, 5 VIII 1992.

132 BS, Załącznik nr 3 do protokołu 53. posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 V 1991 r., s. 15.

133 K. Miodowicz, Urząd w opałach, rozm. J. Kurski, „Gazeta Wyborcza”, 12 IX 2000.

134 J. Jachowicz, Pożyczka w szafie, „Gazeta Wyborcza”, 29 XI 1991.

135 W. Czuchnowski, B. Wróblewski, Jawne akta sprawy moskiewskich pieniędzy, „Gazeta Wyborcza”, 22 V 2006.

136 UOP wiedział, nie powiedział, „Gazeta Wyborcza”, 14 XI 1991.

137 A. Marszałek, Co i jak ustaliły służby specjalne, „Rzeczpospolita”, 16 I 1996.

138 W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996.

139 B. Wróblewski, W. Czuchnowski, Co było wolno Lesiakowi, „Gazeta Wyborcza”, 18 X 2006.

140 Lewizna UOP-u, „Nie” 1996, nr 11. Sam Miller bronił się, składając doniesienie do prokuratury na działaczy „Solidarności”, którzy w latach osiemdziesiątych i w okresie przełomu otrzymywali wsparcie finansowe z Zachodu (A. Nowakowska, J. Jachowicz, Teraz Miller, „Gazeta Wyborcza”, 18 I 1994).

141 J. Jachowicz, A. Michnik, Agentów jest dwunastu, „Gazeta Wyborcza”, 23 II 1996.

142 Ostatnio pisał na ten temat A. Chmielecki, Na tropie „olszewików”, czyli inwigilacja prawicy przez Zespół Inspekcyjno-Operacyjny UOP płk. Jana Lesiaka [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łomianki 2018, s. 275–298.

143 P. Śmiłowicz, Pułkownik SB pierwszym lustratorem, „Rzeczpospolita”, 24 X 2006; W. Cieśla, J. Ordyński, W trudnych sprawach pułkownik Lesiak pomagał szefom UOP, „Rzeczpospolita”, 17 X 2006.

144 A. Marszałek, A. Stankiewicz, Szafarz IV RP, „Rzeczpospolita”, 25 X 2006.

145 M. Jałoszewski, UOP inwigilował prawicowe partie polityczne, „Rzeczpospolita”, 16 II 2007; B. Wróblewski, Akta z szafy Lesiaka, „Gazeta Wyborcza”, 9 X 2006.

146 A. Hall, Fałszywa legenda rządu Olszewskiego, „Gazeta Wyborcza”, 19 X 2006.

147 Lojalka została sfałszowana, „Rzeczpospolita”, 28 XII 2006.

148 W. Czuchnowski, B. Wróblewski, Co UOP zrobił prawicy?, „Gazeta Wyborcza”, 23 XI 2005.

kontrapunkt: wojskowe służby specjalne

Kontrola nad służbami specjalnymi to moim zdaniem kontrola nad wojskiem w ogóle (Bronisław Komorowski w czasie dyskusji nad tzw. raportem Okrzesika)

Nieprawdą jest, iż działalność WSW i SB w przeszłości to dwie różne rzeczy (Jan Rokita)

Niniejsza praca nie jest poświęcona transformacji wojskowych służb specjalnych, chciałbym jednak zamieścić kilka podstawowych obserwacji dotyczących tego problemu. Pozwoli to uwypuklić różnice między genezą UOP i Wojskowych Służb Informacyjnych. Odmienny był już sam punkt wyjścia. Wojskowe służby specjalne były postrzegane przez polityków solidarnościowych lepiej niż SB – do tego stopnia, że pojawiały się nawet pomysły likwidacji cywilnych służb i oddania ich zadań w ręce wojskowych. Uzasadniano to m.in. dublowaniem się kompetencji obu typów służb. Wielu opozycjonistów doświadczyło prześladowań ze strony Służby Bezpieczeństwa, zdecydowana mniejszość zaś ucierpiała z powodu szykan WSW149.

Takie pomysły opierały się na błędnym przekonaniu o większej apolityczności wojska. Tymczasem peerelowskie służby wojskowe nie tylko nie różniły się znacząco od cywilnych, lecz także okazały się bardziej odporne na próby reformowania. Już w 1990 r. Krzysztof Kozłowski tłumaczył posłom i senatorom OKP: „Argumentacja, że można to połączyć z wojskiem, jest argumentacją niepewną. Jest to oddanie monopolu na informację w ręce najbardziej zintegrowanej struktury z Układem Warszawskim, jaka istnieje w kraju. Najbardziej »nie naszej«, dużo bardziej niż policja. Otóż wszyscy przytomni ludzie twierdzą, że to dublowanie się informacji wojskowej i cywilnej jest kosztowne, nakłada się, ale jest przez to bezpieczne”150.

Na początku 1990 r. Borys Jelcyn, omawiając kierunki transformacji w radzieckiej partii komunistycznej, stwierdził: „kierownictwo wojskowe jest skrajnie konserwatywne; w armii nie zachodzą procesy pierestrojki”151. We wszystkich krajach bloku wschodniego wojsko było najbardziej zachowawczo nastawioną strukturą. Kierownictwo WSW poważnie zaniepokoiło się możliwościami, jakie przed „Solidarnością” otworzyły czerwcowe wybory. Podejrzewano, że politycy opozycyjni przy pomocy Zachodu („W zamian za poparcie Zachodu opozycja gra podstawowymi racjami stanu państwa polskiego [...] Opozycja urzeczywistnia scenariusz reaktywowania w Polsce ustroju kapitalistycznego. Nie został on napisany w Polsce”) i mediów oraz działając w parlamencie, będą dążyć do osłabienia pozycji wojska. Z jednej strony szykowano się do kontrofensywy, z drugiej planowano tępić rewolucyjne zapędy polityków solidarnościowych, np. delegując „konsultantów wojskowych dla opozycyjnych senatorów i posłów”. Wojskowi ze służb optowali za wyłącznie kosmetycznymi zmianami152.

Jak bardzo w tyle pozostawały służby wojskowe, pokazuje chociażby fakt, że dwa dni przed likwidacją SB, 8 maja 1990 r., Jan Rokita dopominał się o przeprowadzenie reform oraz weryfikacji w wojskowym wywiadzie i kontrwywiadzie. Miało to miejsce na posiedzeniu komisji sejmowej, na którym omawiano „informację o wprowadzanych zmianach organizacyjnych i kadrowych w wojsku polskim”. Generał Antoni Jasiński, wiceminister obrony narodowej, odpowiedział Rokicie, że „sprawa jest w toku załatwiania”, a „jeżeli zajdzie uzasadniona konieczność weryfikacji kadry i powstaną do tego niezbędne warunki prawne, a także zapadną decyzje polityczne, to się taką weryfikację przeprowadzi”153. W MSW już od dawna nikt nie odważyłby się na taką odpowiedź, nawet wicepremier Kiszczak wydawał się bardziej spolegliwy, gdy udzielał wyjaśnień solidarnościowym politykom.

Kiedy MSW przejął Krzysztof Kozłowski, MON przeszedł w ręce wiceadmirała Piotra Kołodziejczyka, dotychczasowego szefa Głównego Zarządu Wychowawczego WP. Sięgnięto zatem nie po cywila, lecz po przedstawiciela starej kadry. Tadeusz Mazowiecki konsultował tę kandydaturę z kierownictwem MON154. Antoni Dudek i Sławomir Cenckiewicz wskazują, że nominacja Kołodziejczyka opierała się głównie na rekomendacji prezydenta Jaruzelskiego155.

Trzeba jednak pokreślić, że w miesiącach poprzedzających nominację wiceadmirał nie stronił od prób zyskania przychylności solidarnościowych polityków. W lutym 1990 r. spotkał się z Lechem Wałęsą, informował go o przemianach zachodzących w wojsku i o swojej koncepcji pracy wychowawczej, a także zaprosił na inspekcję jednostek156. Inspekcja nie doszła do skutku, jednak w Stoczni Gdańskiej odbyło się spotkanie Wałęsy z przedstawicielami kadry zawodowej z 35 jednostek z całej Polski, na którym rozmawiano o kierunku zmian w wojsku157. Kołodziejczyk jeździł także do abp. Bronisława Dąbrowskiego, sekretarza Konferencji Episkopatu Polski, i dyskutował o problemach duszpasterstwa w armii158. Wiceadmirał przejawiał talenty dyplomatyczne, które zapewne nie pozostały bez wpływu na awans.

W służbach wojskowych, podobnie jak w SB, kierownictwo przystąpiło do masowego niszczenia dokumentów, szczególnie tych dotyczących działalności z lat osiemdziesiątych oraz operacji bieżących159. Jak stwierdziła wewnętrzna komisja powołana do zbadania tej sprawy – „szczególne spustoszenie miało miejsce na przełomie lat 1989–1990”. Były nawet przypadki niszczenia po wydaniu w lipcu 1990 r. przez szefa Sztabu Generalnego WP zakazu kontynuowania tego procederu160. Zaczęło się zaś w listopadzie 1989 r., kiedy w obliczu restrukturyzacji szef WSW gen. Edmund Buła wydał polecenie o likwidacji zasobów archiwalnych. Wykonanie rozkazu szło opornie. Temat „realizacji przedsięwzięć związanych z porządkowaniem zasobów archiwalnych w Szefostwie WSW” był poruszany na posiedzeniu Kolegium Szefostwa WSW 8 stycznia 1990 r. Jak to ujął oficer odpowiedzialny – problemem był „ogrom zadań i niewielka obsada”161.

Operacja ruszyła pełną parą, gdy pod koniec stycznia 1990 r. gen. Buła wysłał do szefów zarządów szyfrogram (z adnotacjami „do rąk własnych” i „po wykorzystaniu zniszczyć szyfrogram we własnym zakresie”) będący de facto rozkazem przyśpieszenia procedury brakowania archiwów. Buła żądał, aby usprawnić operację niszczenia oraz odstępować od przyjętych zasad prowadzenia dokumentacji: „Teczki personalne i teczki pracy podlegają zniszczeniu we własnym zakresie na szczeblu zarządu. Pozostawić tylko dokumenty niezbędne w dalszej pracy, włączając je do odpowiednich spraw operacyjnych [...] W stosunku do wszystkich TW i NP [tajnych współpracowników i nieoficjalnych pracowników] aktualnie wykorzystywanych zamiast teczki personalnej założyć kartę osobową [...] Szefów zarządów WSW zobowiązuję do omówienia z podległymi szefami organów WSW wynikających stąd zadań celem ich rzetelnego wykonania. Nie wydawać w tym zakresie poleceń pisemnych. Tracą moc dotychczasowe ustalenia zawarte w obowiązujących dokumentach normatywnych, zwłaszcza »Instrukcji o prowadzeniu dokumentacji i ewidencji kontrwywiadowczej w WSW«, jeżeli są sprzeczne z niniejszymi ustaleniami”162.

Akta znajdujące się w jednostce w Mińsku Mazowieckim planowano zniszczyć m.in. w Konstancinie-Jeziornie – w tej samej papierni, w której przemielono tony akt SB i stenogramy posiedzeń Biura Politycznego KC PZPR. Jednak szef WSW zakwestionował tę metodę i akta przez cały luty i marzec palono w Mińsku, w kotłowni na terenie jednostki. Spalono ponad 20 tys. tomów akt, w tym ponad 6 tys. teczek z Głównego Zarządu Informacji WP163. W terenie niszczono akta na własną rękę; „realizowane przedsięwzięcia brakowania akt cechował bałagan organizacyjny. Większość dokumentów niszczona była na polecenia ustne. A nawet gdy komisje wyznaczono rozkazem, to niszczenia dokumentów dokonywały niejednokrotnie inne osoby. Przypadkowe, nieprzygotowane składy komisji, decyzje przełożonych, w tym ze szczebla szefostwa, nakazujące niszczenie dokumentów w wypadkach budzących wątpliwości, wywoływały u osób kwalifikujących dokumenty do zniszczenia poczucie bezkarności w tym względzie” – czytamy w raporcie komisji164.

Ustalenie skali tego było trudne, bowiem niekiedy likwidowano także pomoce ewidencyjne, a nawet protokoły zniszczenia. Nagminnie antydatowano dokumenty poświadczające niszczenie akt, tak aby zachować pozory ich brakowania przez całe lata osiemdziesiąte. Niszczono dokumenty z kategorią „A” (czyli o wartości historycznej, które przechowywane są w sposób wieczysty): dokumentację planistyczno-sprawozdawczą i operacyjną, szczególnie tę dotyczącą rozpracowania opozycji politycznej, dokumenty normatywne oraz ewidencję. W rezultacie pozbyto się większości – nawet 70 proc. – dokumentów tej kategorii165. Palenia akt odmówił tylko jeden wysoki oficer WSW166.

Transformacja wojska oraz jego służb specjalnych pozostawała daleko w tyle za MSW. Wykonywano pozorne zmiany. W sierpniu 1990 r. rozwiązano WSW, w rzeczywistości była to jednak parcelacja. Wydzielono Żandarmerię Wojskową, a pozostałą część włączono do nowej struktury – Zarządu II Wywiadu i Kontrwywiadu Sztabu Generalnego WP, na którego czele stanął gen. Stanisław Żak. Według Antoniego Dudka i Sławomira Cenckiewicza pozorowano w ten sposób „odnowę”167. Jednak to posunięcie było bardziej makiaweliczne. Gdy w MSW kontrolę nad służbami przejął ostatecznie minister cywil, przyprowadzony z zewnątrz, w wojsku utworzenie „nowego” Zarządu II uniemożliwiło podobne posunięcie. Jak zauważył ówczesny wiceminister Bronisław Komorowski: „Służby specjalne były podporządkowane ministrowi, ale po wprowadzeniu [do MON] dwóch cywilnych wiceministrów podporządkowano je szefowi Sztabu Generalnego”. Tym manewrem minister gen. Florian Siwicki udaremnił przejęcie kontroli nad służbami przez wiceministra Komorowskiego, który tłumaczył: „w sprawy kontrwywiadu ingerowałem zgodnie z poleceniami premiera Mazowieckiego”168. Być może w dłuższej perspektywie to właśnie Komorowskiego szykowano do roli, którą w MSW odegrał Kozłowski.

Nie ustanowiono więc cywilnej kontroli nad służbami wojskowymi, zmiany organizacyjne były pozorowane, personalne – ograniczone. W wywiadzie najbardziej skompromitowanych oficerów chowano na placówkach. Część funkcjonariuszy WSW musiała się jednak pożegnać z pracą. „Zredukowana została łączna liczebność Kontrwywiadu Wojskowego i Żandarmerii Wojskowej: pełni w nich służbę 60% stanu etatowego b. WSW (tj. 73% stanu ewidencyjnego; różnice wynikają z dość dużej – 19% – liczby wakatów). W kontrwywiadzie służbę pełni 24% stanu etatowego (29% stanu ewidencyjnego) b. WSW. Pozostali skierowani zostali na wykazy przejściowe, przy czym ok. 1/3 z nich miała być – ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego – zwolniona z zawodowej służby wojskowej w roku 1990 i 1991” – czytamy w raporcie tzw. komisji Janusza Okrzesika, powołanej do zbadania działalności służb wojskowych169. Generał Żak wskazywał, że wśród 83 zwolnionych znajdują się oficerowie podejrzewani o „zbyt zażyłe kontakty z wywiadem wschodniego sąsiada”170, a redukcje etatowe są znaczące.

Kierownictwo wojskowych służb starało się pokazać w jak najkorzystniejszym świetle. Już w styczniu 1990 r. zdawało sobie sprawę, że „pluralizm polityczny jako fakt będzie warunkował wiele dziedzin życia wojskowego, a w niektórych przypadkach wręcz burzył dotychczasowe schematy myślowe”. Spodziewano się zarzutów o to, „iż spełnialiśmy głównie funkcje policji politycznej”171. Rozpoczęto prace planistyczne, które miały dostosować organizację służb do nowej rzeczywistości – ale schematy myślenia były podobne do tych panujących w MSW. Chciano służby odchudzić, zlikwidować struktury wykonujące zadania policji politycznej oraz przekonać polityków, że wojsko jest w stanie się dopasować do zmienionej sytuacji geopolitycznej. Szef Kontrwywiadu Wojskowego płk Lucjan Jaworski przedstawiał politykom upiększony obraz: „najmocniej koncentrujemy się na organizacji rozruchu działań na kierunku wschodnim, skierowaliśmy tu 2/3 sił. Ujawniliśmy kilkudziesięciu współpracowników KGB i GRU. Wykazy tych ludzi przekazaliśmy także do UOP, by utrudnić im pozyskanie agentów. Daleko zaawansowane mamy przygotowania do gier kontrwywiadowczych z wywiadem radzieckim. W aktywnym rozpoznaniu mamy kilka osób podejrzanych o współpracę z wywiadem radzieckim [...] dwóch oficerów WSW rozpracowujemy w związku z podejrzeniem ich o współpracę z wywiadem radzieckim”172.

To jednak nie wystarczyło, trzeba było przeprowadzić dalej idącą reorganizację, która była częścią szerszej reformy MON zatwierdzonej przez Radę Ministrów 9 lipca 1991 r. Jak wskazuje Sławomir Cenckiewicz, wpływ na jej kształt miał kontradmirał Czesław Wawrzyniak z MON, który był związany z kancelarią prezydenta Wałęsy, a wkrótce 30 września 1991 r. objął stanowisko szefa nowo powołanych Wojskowych Służb Informacyjnych173. Kluczowe było wyjęcie Zarządu II Wywiadu i Kontrwywiadu spod zależności Sztabu Generalnego i podporządkowanie go ministrowi174. 22 sierpnia 1991 r. wydano rozkaz o powołaniu WSI175.

Sposób transformacji podsumowano w raporcie o działalności WSI: „Mimo nowej nazwy i zmienionego kierownictwa WSI utrzymały zasadniczą cechę służb specjalnych krajów podległych ZSRR: ich kadra składała się z wybranych i zaufanych ludzi, którzy przeszli specjalne szkolenia gwarantujące lojalność, przy czym w czasach komunistycznych służby sowieckie miały decydujący wpływ na politykę kadrową w Zarządzie II SG, w WSW i w całym LWP”176. Przewidziało to, jak się wydaje, nawet samo kierownictwo WSW. W nieopisanej notatce z 1990 r. czytamy: „Przy założeniu, że ukształtowany typ władzy będzie długotrwały, koniecznym będzie odejście w pracy organów WSW od dotychczasowych kanonów zawartych w dokumentach, jak też tkwiących w świadomości aparatu. Wydaje się, że w tym przypadku niewielkie mogą być różnice w podejściu kadry z wieloletnim stażem pracy, jak też młodszej, która została podobnie ukształtowana (obiektowa ochrona, nasycenie siecią współpracowników, ilościowe wskaźniki jako podstawa oceny, materiały o nastrojach jako element istoty pracy itp.)”177.

149 Taką postawę mieli nie tylko opozycjoniści. Poseł Kazimierz Mieczysław Ujazdowski z SD podczas dyskusji sejmowej w czasie pierwszego czytania ustaw mówił o dublowaniu się zadań (BS, Sprawozdanie stenograficzne z 25. posiedzenia Sejmu RP, 9 II 1990 r., s. 48).

150 AS, Protokół posiedzenia Prezydium OKP, 28 III 1990 r., k. 18.

151 AIPN, 2386/21445, Informacja w sprawie spotkania deputowanego Borysa Jelcyna z kadrą dydaktyczną i studentami Politechniki Leningradzkiej, luty 1990 r., k. 97.

152 AIPN, 2386/21453, Tezy dotyczące węzłowych uwarunkowań działalności WSW, 15 VI 1989 r., k. 132–141; ibidem, Tezy dotyczące węzłowych uwarunkowań pracy partyjno-politycznej, 19 VI 1989 r., k. 143–150; ibidem, Tezy dotyczące aktualnej sytuacji, wrzesień 1989, k. 179–180.

153 BS, Protokół 12. posiedzenia Komisji Obrony Narodowej, 8 V 1990 r., k. 23–24.

154 BS, Protokół 18. posiedzenia Komisji Obrony Narodowej, 6 VII 1990 r., k. 2.

155 S. Cenckiewicz, Długie ramię..., s. 374; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Warszawa 2009, s. 430.

156 Informacja PAP, „Spotkanie Lech Wałęsa – Piotr Kołodziejczyk”, 12 II 1990.

157 Informacja PAP, „Spotkanie Lecha Wałęsy z kadrą zawodową WP”, 28 II 1990.

158 Informacja PAP, „Sprawy duszpasterstwa wojskowego”, 20 II 1990.

159 Ostatnio na temat niszczenia akt oraz późniejszego procesu sprawców pisał R. Peterman, Niszczenie akt GZI i WSW [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łomianki 2018, s. 251–362.

160 Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67 ust. 1 pkt 1–10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. „Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego” oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, Monitor Polski nr 11, poz. 110, s. 183–184.

161 AIPN, 2386/21432, Protokół posiedzenia Kolegium Szefostwa WSW, 8 I 1990 r., k. 195.

162 Archiwum MON, 2458/2010/1, Szyfrogram gen. Edmunda Buły, 27 (?) I 1990 r., b.p. Wyróżnienie w oryginale.

163 Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI..., s. 189.

164 Ibidem, s. 183.

165 Archiwum MON, 2458/2010/1, Opinia dotycząca oceny wartości historycznej i archiwalnej dokumentacji aktowej b. Informacji Wojskowej i b. Wojskowej Służby Wewnętrznej zniszczonej w Archiwum Szefostwa WSW i w kancelariach terenowych organów WSW, 14 II 1991 r., k. 22–28.

166 Lucjan Jaworski, ówczesny szef Zarządu WSW Wojsk Ochrony Powietrznej Kraju, został później awansowany na szefa wojskowego kontrwywiadu (Gen. Buła w czerwcu przed sądem. Rozmowa z zastępcą prokuratora Warszawskiego Okręgu Wojskowego mjr. Sławomirem Gorzkiewiczem, „Sybiracy” 1991, nr 20).

167 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 429; S. Cenckiewicz, Długie ramię..., s. 374.

168 BS, Protokół wspólnego posiedzenia Komisji Obrony Narodowej oraz Administracji i Spraw Wewnętrznych, 3 IV 1991 r., k. 20.

169 Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI..., s. 171.

170 BS, Protokół wspólnego posiedzenia Komisji Obrony Narodowej oraz Administracji i Spraw Wewnętrznych, 3 IV 1991 r., k. 26, 27. Z zachowanych akt wynika, że są to dane dotyczące wyłącznie dawnego WSW, które najprawdopodobniej nie pokazują skali ewentualnych przesunięć kadrowych w wywiadzie wojskowym (AIPN, 2386/24994, Notatka dotycząca działań kadrowych związanych z rozformowaniem WSW i reorganizacją kontrwywiadu wojskowego, k. 303).

171 P. Piotrowski, Nowe służby na nowe czasy. Integracja wojskowych służb specjalnych w latach 1990–1991 [w:] Służby wywiadowcze jako narzędzie realizacji polityki państwa w XX wieku. Wybrane zagadnienia, red. L. Pawlikowicz, R. Zapart, Rzeszów 2014, s. 156.

172 BS, Protokół wspólnego posiedzenia Komisji Obrony Narodowej oraz Administracji i Spraw Wewnętrznych, 3 IV 1991 r., k. 25.

173 S. Cenckiewicz, Długie ramię..., s. 378–379.

174 P. Piotrowski, Nowe służby..., s. 167.

175 Ibidem, s. 169.

176 Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI..., s. 25.

177 AIPN, 2386/21454, Notatka, b.d., k. 7–8.

6.
próba syntezy

Pięść, która uderzyła w konstrukcję, tak naprawdę trafiła w powłokę wypełnioną próżnią. Przeciwnika za tą powłoką nie było. I tego większość ludzi Solidarności po dzień dzisiejszy nie rozumie. I nie chce zrozumieć (Włodzimierz Cimoszewicz)

Polska nie doświadczyła w 1989 r. przełomu. Nie zajęliśmy budynków tajnej policji. Jej oddziały, wraz z całą ich polityczną spuścizną, pozostały nietknięte [...] Ponieważ setki tysięcy polskich funkcjonariuszy nigdy nie zostało skazanych, to dziś cieszą się pełnią praw obywatelskich i najwyraźniej pobierają wyższe emerytury niż nauczyciele czy inżynierowie1 (Władysław Bartoszewski dla „Der Spiegel”, 2007 r.)

W ocenie transformacji pomocne mogą być analizy procesów przekształcania szeroko pojętych służb mundurowych (policyjnych, wojskowych oraz politycznych) w państwach radzących sobie z dziedzictwem autorytarnej władzy bądź wojny domowej. Z badań wynika, co nie zaskakuje, że najtrudniej przeprowadza się reformy w tych państwach, w których rewolucja dokonuje się równocześnie na wielu polach. Organizacja nowych służb policyjnych jest największym wyzwaniem tam, gdzie zachodzi jednocześnie zmiana ustrojowa, ekonomiczna i społeczna. To wymusza reformy na wielu płaszczyznach funkcjonowania aparatu państwowego i stanowi podglebie potencjalnych kryzysów. Gorzej bywa tylko w przypadku, gdy na te problemy nakładają się antagonizmy o podłożu etnicznym i narodowym2. Na szczęście Polska nie musiała sobie radzić z dziedzictwem konfliktów narodowościowych czy etnicznych. Jednak kryzys ekonomiczny, porzucenie gospodarki centralnie sterowanej na rzecz kapitalistycznej, przezwyciężenie autorytaryzmu i wejście na drogę liberalnej demokracji miały swoją cenę.

Badania nad państwami wychodzącymi z dyktatury pokazują, że kształt reformy organów bezpieczeństwa zależy od czterech czynników. Pierwszym są próby wprowadzenia daleko idącej kontroli społecznej nad tymi instytucjami – nowa władza pragnie zagwarantować, że filary dawnego reżymu będą działać zgodnie z duchem nowego państwa. Po drugie w większości przekształcających się krajów elity polityczne używają sił bezpieczeństwa, szczególnie wojska, do zapewnienia stabilności swojej władzy, dlatego przejawiają większe zainteresowanie przejęciem kontroli nad służbami niż ich dostosowaniem do standardów liberalnej demokracji. Po trzecie istotny jest czynnik zewnętrzny – często zawiązuje się ponadnarodowa współpraca na rzecz kształtowania profesjonalnych służb specjalnych w państwie wychodzącym z autorytaryzmu. Czwartym wreszcie czynnikiem są ograniczenia ekonomiczne i finansowe wpływające na działanie instytucji bezpieczeństwa3. Model ten został co prawda skonstruowany na podstawie doświadczeń państw rozwijających się, jednak zaobserwowane prawidłowości dotyczą nie tylko tych krajów. Pytanie, czy można go zastosować do opisu przypadku Polski.

Nie ulega żadnej wątpliwości, że służby specjalne były jednym z filarów systemu autorytarnego. Po wprowadzeniu stanu wojennego Wojciech Jaruzelski zgromadził w swoich rękach władzę, jakiej przed nim nie miał być może żaden pierwszy sekretarz KC PZPR. Przejął m.in. całkowitą kontrolę nad resortem spraw wewnętrznych, którym w jego imieniu zarządzała wąska grupa pretorianów z Czesławem Kiszczakiem na czele. Jednak ani władza, ani tajna policja nie mogły powstrzymać agonii systemu. Kraj znajdował się w fatalnej sytuacji ekonomicznej, a cały blok komunistyczny był wielkim przegranym trzeciej rewolucji przemysłowej i wyścigu zbrojeń.

Nie udało się zlikwidować politycznej opozycji, nadal istniało podziemne dziennikarstwo oraz drugi obieg książkowy. Na horyzoncie pojawiały się kolejne zagrożenia: kasety VHS, telewizja satelitarna i inne zdobycze technologii ułatwiające rozsiewanie wywrotowych idei. Często nawet nie politycznych – świat Zachodu oglądany na chałupniczo kopiowanych kasetach magnetowidowych mógł stanowić nie mniejszy zaczyn buntu niż opozycyjna prasa. W niedalekiej perspektywie czaiło się największe zagrożenie – widmo ostatecznego załamania się gospodarki, prowadzącego do rewolty społecznej.

W przededniu 1989 r. SB jeszcze nie przegrała walki w obronie systemu komunistycznego, jednak z całą pewnością jej nie wygrywała. Tak naprawdę ścisłą kontrolą można było otoczyć tylko opozycyjne elity, nadzór nad całym społeczeństwem był już niemożliwy. Służba Bezpieczeństwa zawdzięczała swą skuteczność temu, że była częścią wielkiego, zintegrowanego systemu państwa autorytarnego, na którego straży stały setki tysięcy funkcjonariuszy licznych służb cywilnych i wojskowych. Ich siłę stanowiło także przyzwolenie na przekraczanie granic prawa i stosowanie przemocy. Dyskusja na temat tego, kto wydał rozkazy zabójstwa ks. Jerzego Popiełuszki oraz dręczenia wielu przeciwników systemu, najprawdopodobniej pozostanie nierozstrzygnięta. Jednak bezsprzecznie to kierownictwo MSW dało funkcjonariuszom swobodę działania. Porwania, zastraszanie i niszczenie „wrogów ustroju” były stałym elementem pracy SB w ostatniej dekadzie PRL. Polityczna odpowiedzialność za to spoczywa na zwierzchnikach organów bezpieczeństwa, w szczególności na Jaruzelskim i Kiszczaku.

Przemiany, które dramatycznie przyśpieszyły po częściowo wolnych wyborach czerwcowych oraz sformowaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego, objęły także Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Wśród szeroko pojętej klasy politycznej wykształcił się dychotomiczny obraz oparty na obserwacji esbeckich metod. Część polityków chciała jak największego ograniczenia kompetencji nowych służb specjalnych. Integralną częścią ich wizji było także żądanie przeprowadzenia czystki kadrowej, tj. zastosowania „opcji zerowej”. W opozycji do nich stali politycy prezentujący spojrzenie przyszłościowe oraz praktycy. Argumentowali oni, że służby specjalne są tylko narzędziem, które kiedyś zapewniało bezpieczeństwo reżymowi, ale teraz poddane demokratycznej kontroli będzie służyć III RP. Z tego wynikał z kolei wniosek, że służby należy przebudować przynajmniej częściowo z udziałem specjalistów wywodzących się z SB.

Ostatecznie przeważyło zdanie drugiej grupy, do której należeli nie tylko członkowie rządu Mazowieckiego, lecz także liczni członkowie OKP. Jednak powołanie Urzędu Ochrony Państwa nie zostało poprzedzone szeroką dyskusją na temat roli służb specjalnych w państwie demokratycznym, a przed nową instytucją nie postawiono klarownych zadań. Tymczasem lata dziewięćdziesiąte przyniosły państwu nowe wyzwania. Polska otwierała się na zagranicę. Modyfikowano system sojuszy geopolitycznych. Osłabiano więzi z Moskwą, zbliżano się do struktur europejskich i Stanów Zjednoczonych. Przeprowadzana z rozmachem transformacja gospodarcza i prywatyzacja otwierały przed dawną nomenklaturą nowe możliwości. Rodziła się także nowoczesna przestępczość zorganizowana, krajowa i międzynarodowa, korzystająca z dobrodziejstw globalizacji.

Kto w procesie przekształceń kontrolował służby specjalne? Po sformowaniu rządu Mazowieckiego, w miarę postępowania przemian politycznych, atrofia Służby Bezpieczeństwa stawała się coraz większa. Funkcjonariusze koncentrowali się na wdrażaniu swoich indywidualnych strategii przetrwania – praca schodziła na dalszy plan. Zjawisko to pogłębiała specyfika okresu przejściowego. Nie inwigilowano już opozycyjnych polityków czy duchownych, jednak nie wykonywano też nowych zadań. Solidarnościowa władza przejmowała kontrolę nad SB stopniowo, zgodnie z deklarowaną filozofią zmian ewolucyjnych. Premier kalkulował, że rachunek wystawiony za asekuranckie działanie jest niższy niż potencjalne niebezpieczeństwa wynikające z walki o władzę nad resortami siłowymi. Jednak na początku 1990 r. władza leżała już na ulicy. Komuniści nie mieli żadnego globalnego planu politycznego, a tylko różnorodne strategie przetrwania. W lutym Mieczysław Rakowski zanotował swoje refleksje po rozmowie z Kiszczakiem: „Przygaszony, uważa, że już powinien zbierać się do odejścia. Ja też jestem tego zdania. Rzecz w tym, że układ niby koalicyjny, jaki powstał po powołaniu rządu Mazowieckiego, faktycznie się załamał. MSW zostanie zlikwidowane. Powstanie Policja Państwowa i Urząd Ochrony Państwa. A więc to, co miało nas [postkomunistów – T.K.] jakoś chronić, przestaje istnieć”4. Kiszczak nie planował na początku 1990 r. walki o zachowanie wpływów, interesował go jedynie los archiwów. Prawdziwym kosztem tak przeprowadzonej transformacji służb była utrata najważniejszej części akt pozostałych po SB. Była to cena wysoka, jednak na stabilność kraju nie miała wielkiego wpływu.

Nowy rząd, minister i szef służb specjalnych nie zdecydowali się na rewolucję. Rezygnacja z „opcji zerowej” wydaje się decyzją słuszną. Budowanie służb III RP od podstaw to pomysł pojawiający się często w publicystyce, jednak nierealny na początku lat dziewięćdziesiątych. Nawet stawiana za wzór „opcji zerowej” Czechosłowacja nie zdecydowała się na usunięcie całej dawnej kadry bezpieki, braki uzupełniono tam naborem ludzi z innych służb mundurowych: milicji i wojska. Nikt nie zdecydował się na tworzenie instytucji od postaw, ponieważ oznaczałoby to kilkuletni okres paraliżu. A zapewne i tak nie obyłoby się bez pomocy „starych fachowców”.

Na gruntowną reformę nie miał ochoty nikt, nawet politycy bardziej radykalni niż Kozłowski czy Milczanowski. Piotr Naimski mówił niecałe dwa lata po powstaniu UOP: „rozważanie, czy lepiej byłoby zastosować rozwiązanie czechosłowackie, jest dziś już tylko sprawą teoretyczną. Wobec funkcjonariuszy musi obowiązywać przede wszystkim kryterium fachowości i, podkreślam to, lojalności w służbie”5. Przydatność kadr sprawdzano w toku funkcjonowania UOP, a nie za pomocą jednego cięcia.

Symbolicznym aktem oczyszczenia szeregów miała być weryfikacja funkcjonariuszy. Decyzję o jej przeprowadzeniu motywowano przede wszystkim względami wizerunkowymi, potrzebą odcięcia się od dziedzictwa SB. Ocena została przeprowadzona pośpiesznie, na podstawie niejasnych kryteriów i przez ludzi mających mgliste pojęcie o pracy służb specjalnych. Po latach wbrew pierwotnym założeniom weryfikacja stała się symbolem ulgowego potraktowania funkcjonariuszy dawnego reżymu. Wynikło to m.in. z tego, że w potocznym rozumieniu pozytywną ocenę utożsamiano z gwarancją zatrudnienia w UOP. Było jednak inaczej – do procedury przystąpiło ponad 14 tys. osób, do dalszej służby zakwalifikowano ponad 10 tys., ale etaty przewidziano najwyżej dla 5 tys. Wywiad, powszechnie uznawany za zweryfikowany pobieżnie, był objęty dużą redukcją, ale już w trakcie funkcjonowania UOP.

Przejęcie kontroli przez polityków związanych z „Solidarnością” nie było równoznaczne z wprowadzeniem zasad funkcjonowania służb charakterystycznych dla liberalnych demokracji. W publicystyce popularne jest stwierdzenie, że służby specjalne zakulisowo sterowały krajową polityką lat dziewięćdziesiątych. Było raczej na odwrót. To politykom zależało na tym, aby UOP był lojalny, niekoniecznie apolityczny. Jednym z filarów służb specjalnych i podstawą szkolenia funkcjonariusza jest wierność wobec instytucji. W służbach PRL-owskich ważniejsza była jednak lojalność wobec patrona. I jeżeli nowe służby coś odziedziczyły, to właśnie tę cechę. Jej personifikacją był Jan Lesiak, kierujący zespołem odpowiedzialnym za inwigilację i „dezorganizację” wybranych środowisk politycznych.

Wydaje się, że kluczem do zrozumienia roli służb specjalnych po 1989 r. są politycy, a nie funkcjonariusze. Esbecy byli zazwyczaj gotowi wykonywać rozkazy każdej władzy. Oczywiście wielu z nich utrzymywało znajomości w środowisku postkomunistów. Jednak w historii Polski po transformacji znajdziemy bez problemu przykłady wkupywania się funkcjonariuszy w łaski polityków dawnej opozycji czy szukania patronatu w pałacu prezydenckim. Niedawni pretorianie komunizmu nie mieli też zahamowań przed udziałem na początku lat dziewięćdziesiątych w inwigilacji postkomunistów. A największy skandal III RP dotyczył oskarżenia urzędującego premiera o współpracę z wywiadem rosyjskim. Obojętnie jak oceniamy po latach tę historię, nie ulega dyskusji, że niebagatelną rolę w tej aferze odegrali oficerowie wywodzący się z Departamentu I MSW. Dawni funkcjonariusze komunistycznych służb specjalnych w porozumieniu z solidarnościowymi politykami prowadzili operację przeciwko postkomunistycznemu premierowi.

Wielu polityków nie tylko korzystało z sytuacji, w której służby zabiegały o poparcie, ale pogłębiało tę patologię, świadomie bądź nie, kolejnymi zmianami kadrowymi, podkopującymi poczucie ciągłości i niezależności resortu. Sami pokazywali oficerom, że lojalność wobec patronów jest warunkiem ich przetrwania, żeby później ze zdziwieniem stwierdzić, że służby są dyspozycyjne wobec każdego kolejnego dysponenta politycznego. Esbecki rodowód był często kwestią drugoplanową. Transformację służb specjalnych gorzko opisał jeden z twórców UOP: „Mam poczucie, że moja formacja przegrała. Coś nam się nie udało i dlatego powinniśmy odejść [...] Dla mnie, paradoksalnie, najlepszy okazał się czas, kiedy ministrem był jeszcze generał Kiszczak. Bo to był okres najbardziej twórczy. Pierwszy szef UOP Krzysztof Kozłowski przyszedł z wolą dokonania rzeczywistej zmiany. Potem z miesiąca na miesiąc atmosfera się zagęszczała. Widziałem, jak wracają stare schematy działania. Powoli, powoli, szło nam coraz gorzej [...] wracały czarno-białe schematy, lęki przez innowacjami, biurokratyczna rutyna”6.

W opisywanym procesie największą zagadką jest wpływ czynnika zagranicznego. Sprawne służby, z doświadczonymi oficerami, były premierowi niezbędne do wspierania nowych kierunków polityki zagranicznej. Mazowiecki musiał być pewien, że wywiad i kontrwywiad udźwigną odpowiedzialność za bezpieczeństwo polskich obywateli, placówek oraz prowadzonych działań. Decyzja o realizacji operacji „Most” była przykładem odważnej inicjatywy politycznej. Wraz z operacją „Samum” położyła fundamenty pod współpracę polsko-amerykańską, miała też jakiś wpływ na umorzenie części zagranicznego długu odziedziczonego po PRL. Wbrew temu, co twierdzą dawni oficerowie wywiadu, jest mało prawdopodobne, aby do 50-procentowej redukcji zobowiązań doprowadziła jedna udana operacja wywiadu. Umorzenie wiązało się raczej z ogólnym przewartościowaniem relacji Stanów z krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Nie znaczy to jednak, że zachodnie służby specjalne nie ceniły specjalistów z dawnego Departamentu I MSW. Jest możliwe, że naciski ze strony Zachodu wpływały na sposób przeprowadzenia reform w służbach specjalnych.

Wielu polskich oficerów, dotyczy to szczególnie wywiadu, jest przekonanych, że zachowanie dawnych struktur wynikało w dużym stopniu ze stanowczych sugestii decydentów zachodnich. Zbigniew Siemiątkowski tłumaczył: „Gdybyśmy nawet chcieli przeprowadzić weryfikację według opcji zerowej, czyli wszystkich, to na to by się nasi sojusznicy strategiczni nie zgodzili. To znaczy jesienią 1989 roku amerykańscy, nasi już wtedy nowi sojusznicy przyjęli filozofię i politykę przejęcia służb krajów postradzieckich, czyli krajów postsocjalistycznych. Wytypowane zostały trzy służby: węgierska, czeska i polska. I w stosunku do tych trzech służb zostały wykonane gesty, zaproszenie do rozmów. Z Węgrami jesienią 1989 r., z Polakami wiosną 1990 r., nie zdążono zrobić tego z Czechami, dlatego że Czesi podjęli decyzję o rozwiązaniu swoich służb, pozbawiając się na długie lata ważnego instrumentu, jakim są służby specjalne. I to była decyzja sojuszników”7. Wiadomo, że w momencie transformacji administracja amerykańska nalegała na zachowanie ewolucyjnego tempa zmian, obejmującego m.in. gwarancje pokojowego i stopniowego odbierania władzy z rąk generałów. Może jest to jeden z czynników wyjaśniających długie utrzymywanie Kiszczaka na stanowisku ministra spraw wewnętrznych. Jest to jednak hipoteza, dla której nie można znaleźć żadnego potwierdzenia.

Jak wyglądał modelowy czynnik czwarty – finansowa i organizacyjna strona całego przedsięwzięcia? MSW było w latach osiemdziesiątych jednym z kluczowych elementów systemu autokratycznego, jednak już wtedy funkcjonariusze odczuwali atrofię państwa. Pod koniec dekady zarobki w SB nie były już tak dobre, aby utrzymać funkcjonariuszy w lojalności wobec władzy. Wielu decydowało się na zrzucenie munduru, szczególnie że w kraju pojawiły się pierwsze jaskółki kapitalizmu i perspektywy kariery. Exodus esbeków, milicjantów od przestępstw gospodarczych, wyspecjalizowanego aparatu administracyjno-skarbowego nasilał się z każdym rokiem. Ci funkcjonariusze, którzy pozostali w szeregach, musieli mierzyć się z izolacją społeczną, nawet z ostracyzmem – swobodnie czuli się tylko we własnych enklawach.

W konsekwencji przemian politycznych zapoczątkowanych wyborami czerwcowymi aparat bezpieczeństwa wszedł w fazę załamania. Większość funkcjonariuszy traciła gwarancję zatrudnienia. Ich dawni przełożeni i patroni powoli znikali z resortu. Dla wielu esbeków był to impuls do podjęcia ostatecznych decyzji: odchodzili na emerytury albo szukali szczęścia w prywatnym biznesie. Ta druga możliwość była szczególnie kusząca dla wysokiej klasy specjalistów, a także tych, którzy dysponowali dużym zasobem znajomości oraz wartościową wiedzą. Reszta zachowała postawę bierną. W służbie upadło morale, nastąpiło rozprężenie, tym groźniejsze, że transformacja i globalizacja przyniosły ze sobą zagrożenia nowego typu. Służba Bezpieczeństwa jako instytucja przestawała działać.

Urząd Ochrony Państwa musiał sobie poradzić z tym dziedzictwem. Byli esbecy przez lata tworzyli trzon tej nowej służby. Jeszcze w 1996 r. stanowili dwie trzecie personelu. Można było oczekiwać, że po 1989 r. klasa polityczna przystąpi do szybszej wymiany kadr. Można zastanawiać się, jakie wzorce i etos pracy esbecy przekazywali młodszym kolegom. Jednak ci, którzy pozostali w służbie w III RP, nadal działali na rzecz państwa. I podobnie jak państwo służby były słabe. Brakowało odpowiedniego finansowania, co rzutowało nawet na codzienną pracę. Antoni Macierewicz, który w 1992 r. stał na czele MSW, mówił o „procesie zapaści sprawnościowej aparatu państwowego” wskutek niedofinansowania8. Nie była to tylko jego opinia, podzielał ją także jego ministerialny następca, a uprzednio szef UOP Andrzej Milczanowski.

Kierownictwo UOP zdawało sobie sprawę, że transformacja i implementacja ustroju kapitalistycznego wiążą się z zagrożeniem przestępczością na gigantyczną skalę. Urząd nie miał jednak ani środków, ani możliwości organizacyjnych, aby kontrolować tę sferę. Ponadto zachowawcza filozofia zmian, wynikająca z obawy przed zbudowaniem SB-bis, sprawiła, że działania operacyjne było obwarowane istotnymi obostrzeniami9. Zresztą kwestia tego, czy UOP powinien przejmować śledztwa w sprawach dużych i skomplikowanych przestępstw gospodarczych, była przedmiotem długotrwałego sporu10. Z drugiej strony wszystkie prawne obwarowania stawały się nieskuteczne, kiedy funkcjonariusze dostawali rozkaz rozbijania wskazanych ugrupowań politycznych.

Trudno udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o dziedzictwo Służby Bezpieczeństwa. Kluczowe są dwa elementy – ludzie oraz wiedza zgromadzona przez instytucję. Czym zajmowali się dawni esbecy w cywilu? Na to pytanie trudno udzielić jednoznacznej odpowiedzi – niemożliwe jest przeprowadzenie miarodajnych badań. Wielu znalazło pracę zupełnie niezwiązaną z dawnym zawodem. Liczni niezweryfikowani lub negatywnie zweryfikowani zasilali agencje detektywistyczne i ochroniarskie. Elita pracowała dla biznesu – zajmowała się wywiadem gospodarczym i zdobywaniem informacji. Niewielka grupa doradzała politykom i biznesmenom. Jednak czy robili tak jedynie dawni esbecy? Wydaje się, że nie. Można postawić tezę, że jest to mechanizm ponadczasowy. Także oficerowie służb zatrudnieni już w III RP odpowiadali na zapotrzebowanie w polityce czy biznesie. Jedyna realna różnica polegała na tym, że esbecy byli depozytariuszami wiedzy gromadzonej przez rozbudowany aparat policji państwa autorytarnego, kontrolującego wszystkie dziedziny życia społecznego na skalę nieznaną demokracji.

Z tym aspektem – wszechobecnej kontroli – wiąże się historia archiwów Służby Bezpieczeństwa. Ich istotna część została zniszczona. Taki właśnie cel miała ostatnia mobilizacja resortu spraw wewnętrznych na przełomie 1989 i 1990 r. Funkcjonariusze często byli też osobiście zainteresowani należytym przeprowadzeniem tej operacji – niszczyli ostatnie ślady swojej działalności oraz chronili źródła informacji. Inni skorzystali z okazji, aby zdobyć polisę lub kapitał na nowy start. Skala kradzieży kompromitujących dokumentów pozostanie dla nas zagadką. Na światło dzienne wyszły nieliczne przypadki – na czele z kradzieżą i próbą wykorzystania dokumentacji Lecha Wałęsy do rozgrywek politycznych.

Pierwsza próba lustracji, przeprowadzona w 1992 r., skompromitowała na długie lata ideę ujawnienia powiązań osób publicznych z SB. Jednocześnie Polska spóźniła się z przeprowadzeniem lustracji – otwierało to pole do szantażu oraz grania obciążającymi dokumentami przez funkcjonariuszy służb specjalnych i ich politycznych mocodawców. Bartłomiej Sienkiewicz po latach zdobył się na refleksję: „Teraz wiem, ile naiwności było w naszym ówczesnym skoncentrowaniu się na przyszłości, z lekceważeniem tego, co było [...] Tak długo, jak służby specjalne były depozytariuszem archiwów b. SB, tak długo niemożliwe było stworzenie stabilnej instytucji i tak długo na każdego, kto się w budowę sektora bezpieczeństwa w Polsce zaangażował, padał cień oskarżenia o udział w nieczystej grze przeszłością. Kwestia stosunku do PRL na dziesięciolecia stała się najważniejszą kwestią polityczną, do tej pory dzielącą partie i opinię publiczną. Historia UOP jest częścią tego sporu”11. Z perspektywy czasu wydaje się, że spóźniona lustracja nie jest jedynym błędem popełnionym przy rozliczaniu dziedzictwa komunizmu. Kolejnym jest brak umiejętności osądzenia sprawców komunistycznych zbrodni, nie tylko kluczowych polityków, takich jak Jaruzelski czy Kiszczak, ale także licznych funkcjonariuszy, którzy łamali prawo i nie cofali się przed popełnianiem zbrodni przeciwko współobywatelom.

Polska przez lata miała problem z odnalezieniem swojej drogi rozrachunku z komunizmem. Nie znalazła tej drogi do dziś. Dotyczy to także służb specjalnych. Nie wydaje się jednak, żebyśmy radzili sobie z tym gorzej niż większość krajów dawnego bloku wschodniego. Spuścizna autorytarnego państwa policyjnego jest brzemieniem, którego nie można zrzucić w ciągu jednego dnia.

1 Oryg.: “A great deal was neglected in the first 15 years after the transition. Poland didn’t experience a groundbreaking moment in 1989. We didn’t storm the secret police building. The squads of secret police, with all their political baggage, remained unscathed [...] Because hundreds of thousands of former Polish secret police employees were never sentenced, they all enjoy all democratic civil rights today, and apparently collect better pensions than teachers or engineers”.

2 R. Luckham, Democratic strategies for security in transition and conflict [w:] Governing insecurity. Democratic control of military and security establishment in transitional democracies, red. G. Cawthra, R. Luckham, London 2003, s. 19.

3 N. Ball, Democratic governance and the security sector in conflict-affected countries [w:] Governance in post-conflict societies. Rebuilding fragile states, red. D.W. Brinkerhoff, New York 2006, s. 95.

4 HIA, Kolekcja Mieczysława Rakowskiego, box 6, Dziennik, 2 II 1990 r.

5 P. Naimski, Pożegnanie z PRL, rozm. A. Romaszewska-Guzy, „Życie Warszawy”, 17 III 1992.

6 P. Niemczyk, Szpieg ze styropianu, rozm. J. Żakowski, „Gazeta Wyborcza”, 17–18 IX 1994.

7 Wypowiedź Zbigniewa Siemiątkowskiego dla programu „Warto rozmawiać”, TVP 1, emisja 22 II 2011.

8 BS, Protokół posiedzenia Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych, 22 I 1992 r., s. 2.

9 Kazuistyczne przepisy spowalniały pracę urzędu, ale i tak nie zapobiegały nielegalnym działaniom. Zresztą ci sami politycy, którzy byli przekonani o potrzebie kontrolowania działań UOP, nie potrafili przez lata powołać właściwej do tego celu komisji parlamentarnej – w 1992 r. był to jedyny taki przypadek w postkomunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej.

10 J. Nóżka, Gangi próbują kupować urzędników, rozm. A. Marszałek, „Rzeczpospolita”, 1 VIII 1994; S. Iwanicki, Odpowiedź na wywiad „Gangi próbują kupować urzędników”, „Rzeczpospolita”, 18 VII 1994.

11 B. Sienkiewicz, Historia pewnego złudzenia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2011, wyd. specjalne, s. 54.

wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

ABW – Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AK – Armia Krajowa

AKPRM – Archiwum Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

AS – Archiwum Senatu

AW – Agencja Wywiadu

BND – Bundesnachrichtendienst (Federalna Służba Wywiadowcza)

BOR – Biuro Ochrony Rządu

BS – Biblioteka Sejmowa

CBA – Centralne Biuro Antykorupcyjne

CBOS – Centrum Badania Opinii Społecznej

CIA – Central Intelligence Agency (Centralna Agencja Wywiadowcza)

CKK – Centralna Komisja Kwalifikacyjna

DOG – Departament Ochrony Gospodarki

DOKPP – Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa

DSiA – Departament Studiów i Analiz

FMW – Federacja Młodzieży Walczącej

FSB – Fiedieralnaja Służba Biezopasnosti (Federalna Służba Bezpieczeństwa)

GRU – Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije (Główny Zarząd Wywiadowczy)

HIA – Hoover Institution Archives (Archiwum Instytutu Hoovera)

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

KAS – Krajowa Administracja Skarbowa

KBWE – Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

KC – Komitet Centralny

KGB – Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego)

KKK – Krajowa Komisja Koordynacyjna

KKW – Krajowa Komisja Wykonawcza

KPN – Konfederacja Polski Niepodległej

KPZR – Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego

KWMO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KZ – Komitet Założycielski

LWP – Ludowe Wojsko Polskie

MO – Milicja Obywatelska

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MUSW – Miejski Urząd Spraw Wewnętrznych

NATO – North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego)

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NSZZ FMO – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej

NSZZ – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS – Niezależne Zrzeszenie Studentów

OKP – Obywatelski Klub Parlamentarny

OPZZ – Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych

ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

PAP – Polska Agencja Prasowa

PKWN – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

POP – Podstawowa Organizacja Partyjna

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RFN – Republika Federalna Niemiec

RUSW – Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych

SB – Służba Bezpieczeństwa

SD – Stronnictwo Demokratyczne

SG – Straż Graniczna, Sztab Generalny

SKW – Służba Kontrwywiadu Wojskowego

SLD – Sojusz Lewicy Demokratycznej

Stasi – Ministerium für Staatssicherheit (Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego)

StB – Státní bezpečnost (Służba Bezpieczeństwa)

SUSW – Stołeczny Urząd Spraw Wewnętrznych

SWW – Służba Wywiadu Wojskowego

UOP – Urząd Ochrony Państwa

URM – Urząd Rady Ministrów

WiP – Ruch „Wolność i Pokój”

WKK – Wojewódzka Komisja Kwalifikacyjna

WKZ – Wojewódzki Komitet Założycielski

WNP – Wspólnota Niepodległych Państw

WOP – Wojska Ochrony Pogranicza

WP – Wojsko Polskie

WSI – Wojskowe Służby Informacyjne

WSW – Wojskowa Służba Wewnętrzna

WUSW – Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZSL – Zjednoczone Stronnictwo Ludowe

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ŻW – Żandarmeria Wojskowa

bibliografia

Archiwa

Archiwum Akt Nowych

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Archiwum Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

Archiwum Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku

Archiwum Senatu

Biblioteka Sejmowa

Hoover Institution Archives

Wspomnienia, dzienniki, wywiady rzeki

Baka W., Zmagania o reformę. Z dziennika politycznego 1980–1990, Warszawa 2007

Bereś W., Brunetko K., Gliniarz z „Tygodnika”. Rozmowa z byłym ministrem spraw wewnętrznych Krzysztofem Kozłowskim, Warszawa 1991

Bereś W., Skoczylas J., Kiszczak mówi... prawie wszystko, Warszawa 1991

Byłem człowiekiem Kiszczaka. Marek Ochocki w rozmowie z Krzysztofem Spychalskim, Łódź 1992

Chlasta G., Czterech: Brochwicz, Miodowicz, Niemczyk, Sienkiewicz, Warszawa 2014

Czego nie powiedział generał Kiszczak. Z Janem Widackim rozmawia Wojciech Wróblewski, Warszawa 1992

Człowiek honoru? Czesław Kiszczak w rozmowie z Jerzym Diatłowickim, Warszawa 2016

Garstka W., Rola tajnych służb PRL w procesie zmiany ustroju w latach 1980–1992, cz. 1, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 2; cz. 2, „Przegląd Socjalistyczny” 2007, nr 3

Geremek B., Rok 1989 – Geremek opowiada, Żakowski pyta, Warszawa 2008

Golimont A., Generałowie bezpieki, Warszawa 1992

GROM. Siła i honor. Z generałem Sławomirem Petelickim rozmawia Michał Komar, Kraków 2010

Hall A., Osobista historia III Rzeczypospolitej, Warszawa 2011

Holzer J., Historyk w trybach historii. Wspomnienia, Kraków 2013

How are you doing Mr Olszowski? Ze Stefanem Olszowskim rozmawiają Andrzej Mroziński i Bogdan Rupiński, Warszawa 2008

Kozłowski K., Rewolucja po polsku, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, wyd. specjalne, 2010

Kozłowski K., Komar M., Historia z konsekwencjami, Warszawa 2009

Kuroń J., Moja zupa, Warszawa 1991

Kurski J., Semka P., Lewy czerwcowy. Mówią Kaczyński, Macierewicz, Parys, Glapiński, Kostrzewa-Zorbas, Warszawa 1992

Odwrotna strona medalu. Z Jarosławem Kaczyńskim rozmawia Teresa Bochwic, Warszawa 1991

Piecuch H., Byłem gorylem Jaruzelskiego, Warszawa 1993

Piecuch H., Pożoga – Jaruzelski nigdy tego nie powie, Warszawa 1990

Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1984–1986, Warszawa 2005

Reszka P., Majewski M., Zawód: szpieg. Rozmowy z Aleksandrem Makowskim, Warszawa 2014

Romaszewscy: autobiografia. Ze Zbigniewem, Zofią i Agnieszką Romaszewskimi rozmawia Piotr Skwieciński, Warszawa 2014

Rymanowski B., Ubek. Wina i skrucha, Poznań 2012

Sienkiewicz B., Historia pewnego złudzenia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, wyd. specjalne, 2011

Tokarczuk A., Mój czas. Flirty z historią, Warszawa 2017

Widacki J., Prehistoria UOP, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, wyd. specjalne, 2010

Zacharski M., Nazywam się Zacharski, Marian Zacharski. Wbrew regułom, Poznań 2009

Publikacje naukowe i popularnonaukowe

Afera Żelazo w dokumentach MSW i PZPR, wybór, wstęp i oprac. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013

Albats Y., KGB: State Within a State. The Secret Police and its Hold on Russia’s Past, Present, and Future, London 1995

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008

Bagieński W., Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, t. 1–2, Warszawa 2017

Bagieński W., Cenckiewicz S., Woyciechowski P., Konfidenci. Archiwa ujawniają prawdę, Warszawa 2015

Ball N., Democratic Governance and the Security Sector in Conflict-Affected Countries [w:] Governance in Post-Conflict Societies. Rebuilding Fragile States, red. D.W. Brinkerhoff, New York 2006

Bašta J., Czech Republic: Cui Bono, Cui Prodest? [w:] Dismantling Tyranny. Transitioning Beyond Totalitarian Regimes, Lanham 2006

Bearden M., Risen J., KGB kontra CIA, Warszawa 2008

Berman I., Waller J.M., Introduction: The Centrality of the Secret Police [w:] Dismantling Tyranny. Transitioning Beyond Totalitarian Regimes, Lanham 2006

Białek S., Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim w latach 1987–1990. Ustalenia wstępne, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, t. 2

Bułhak W., Paczkowski A., „Przyjaciele radzieccy”. Współpraca wywiadów polskiego i sowieckiego 1944–1990, „Zeszyty Historyczne” 2009, nr 167

Cenckiewicz S., Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011

Cenckiewicz S., Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Łomianki 2012

Cenckiewicz S., Śladami bezpieki i partii. Studia, źródła, publicystyka, Warszawa 2009

Cenckiewicz S., Gontarczyk P., SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk – Warszawa – Kraków 2008

Chmielecki A., Centrale handlu zagranicznego jako pole przestępczości zorganizowanej z udziałem funkcjonariuszy tajnych służb PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Zarys problematyki badawczej [w:] Brudne wspólnoty. Przestępczość zorganizowana w PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, red. K. Nawrocki, D. Wicenty, Gdańsk – Warszawa 2018

Chmielecki A., Na tropie „olszewików”, czyli inwigilacja prawicy przez Zespół Inspekcyjno-Operacyjny UOP płk. Jana Lesiaka [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łomianki 2018

Chodubski A.J., Wstęp do badań politologicznych, Gdańsk 2004

Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944–1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010

Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997

Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Warszawa 2009, wyd. 2: Warszawa 2014

Dziurok A., „Szczypanie” ks. Adolfa Chojnackiego, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1 (24)

Encyclopedia of Espionage, Intelligence and Security, t. 2, red. K.L. Lerner, B. Wilmoth Lerner, Detroit 2004

Friszke A., Sprawa jedenastu. Uwięzienie przywódców NSZZ „Solidarność” i KSS „KOR” 1981–1984, Warszawa – Gdańsk 2017

Gajdar J., Upadek imperium. Nauka dla współczesnej Rosji, Warszawa 2016

Galij-Skarbińska S., The Transformation of Civil Secret Service in Poland in 1989–1990, Toruń 2016

Gańczak F., Polski nie oddamy. Władze NRD wobec wydarzeń w PRL 1980–1981, Warszawa 2017.

Gasztold P., Biznes z terrorystami. Brudne interesy wywiadu wojskowego PRL z bliskowschodnimi organizacjami terrorystycznymi, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, nr 1

Gasztold P., Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald 1980––1990, Warszawa 2012

Gasztold P., Międzynarodowi terroryści w PRL. Historia niewymuszonej współpracy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2013, nr 1, s. 275–315

Gasztold P., Zabójcze układy. Służby PRL i międzynarodowy terroryzm, Warszawa 2017

Gielewska A., Dzierżanowski M., Antoni Macierewicz. Biografia nieautoryzowana, Kraków 2018

Governing Insecurity. Democratic Control of Military and Security Establishments in Transitional Democracies, red. G. Cawthra, R. Luckham, London 2003

Grajewski A., Tarcza i miecz. Rosyjskie służby specjalne 1991–1998, Warszawa 1998

Grajewski A., Transformacja służb specjalnych Czechosłowacji w latach 1990–92. Wybrane zagadnienia, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, wyd. specjalne, 2010

Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944–1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013

Hoc S., Geneza ustawy o Urzędzie Ochrony Państwa, „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, wyd. specjalne, 2011

Hoc S., Sytuacja organizacyjno-prawna polskich służb specjalnych, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 2002, nr 3

Horvath R., The Legacy of Soviet Dissent. Dissidents, Democratization and Radical Nationalism in Russia, New York 2012

Isakowicz-Zaleski T., Księża wobec bezpieki na przykładzie archidiecezji krakowskiej, Kraków 2007

Jędrzejko M., Bożejewicz W., Funkcjonariusze służb specjalnych – beneficjenci systemu czy ofiary lustracji [w:] Naznaczeni i napiętnowani. O wykluczeniu politycznym, red. M. Jarosz, Warszawa 2008

Kolaszyński M., Status ustrojowy polskich służb specjalnych po 1989 r., Kraków 2017

Komaniecka M., Struktura i normatywy pionu „W” i jego poprzedników (1945–1989), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2011, nr 1

Komar A., Niedziałek M., Przyczyny zwolnień z resortu spraw wewnętrznych w opinii byłych funkcjonariuszy, „Humanizacja Pracy” 1990, nr 1/6

Kordas J., Piłsudczycy w Komendzie Wojewódzkiej MO we Wrocławiu [w:] Czas przełomu. „Solidarność” 1980–1981, red. W. Polak et al., Gdańsk 2010

Kosobudzki T., Bezpieka w MSZ. Służby specjalne w polityce zagranicznej RP w latach 1989–1997, Kielce 1998

Kościański R., Leśkiewicz R., Brakowanie i niszczenie dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu w latach 1989–1990. Wybrane zagadnienia, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4

Kowal P., Koniec systemu władzy. Polityka ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego w latach 1986–1989, Warszawa 2012

Kozłowski T., Fale protestów więziennych 1981–1989 [w:] Społeczeństwo polskie 1980––1989, red. N. Jarska, J. Olaszek, Warszawa 2015

Kozłowski T., Odbudowa relacji polsko-izraelskich i operacja „Most”, „Studia Polityczne” 2015, nr 4

Kozłowski T., Spółki nomenklaturowe – patologia transformacji gospodarczej [w:] Brudne wspólnoty. Przestępczość zorganizowana w PRL w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, red. K. Nawrocki, D. Wicenty, Gdańsk – Warszawa 2018

Kruk M., Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, t. 4

Larecki J., Wielki leksykon służb specjalnych świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2007

Lasota M., Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1

Leśkiewicz R., Od Służby Bezpieczeństwa do Urzędu Ochrony Państwa, „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1

Luckham R., Democratic strategies for security in transition and conflict [w:] Governing insecurity. Democratic control of military and security establishment in transitional democracies, red. G. Cawthra, R. Luckham, London 2003

Łazarewicz C., Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka, Warszawa 2016

Milczanowski P., Reforma krakowskiej struktury SB na przełomie lat 1989 i 1990 (w świetle zachowanych materiałów archiwalnych w krakowskim OBUiAD), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2012, nr 10

Misiuk A., Geneza i rozwój służb policyjnych zajmujących się zwalczaniem przestępczości gospodarczej w Polsce [w:] Przeciwdziałanie patologiom na rynkach finansowych. Od edukacji ekonomicznej po prawnokarne środki oddziaływania, red. W. Pływaczewski, Warszawa 2015

Niewiński K., PZPR a sądownictwo w latach 1980–1981. Próby powstrzymania solidarnościowej rewolucji, Oświęcim 2016

Nisztor P., Skok na banki. Kto kontroluje pieniądze Polaków. Historia transformacji polskiego sektora finansowego, Warszaw 2017

Obywatelskie inicjatywy ustawodawcze „Solidarności” 1980–1990. Materiały i projekty ustaw Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych „S” i Społecznej Rady Legislacyjnej, wybór i oprac. K. Barczyk, S. Grodziski, S. Grzybowski, Warszawa 2001

Olaszek J., Podziemne dziennikarstwo. Funkcjonowanie głównych pism informacyjnych podziemnej „Solidarności” w Warszawie w latach 1981–1989, Warszawa 2018

Osobowe źródła informacji. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008

Ostrowska K., Żuławnik M., Niszczenie kartotek Biura „C” MSW w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2011, nr 4

Paczkowski A., Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy, lipiec 1980 – styczeń 1982, Warszawa 2002

Paczkowski A., Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2007

Pączek T., Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej w latach 1946–1989. Rozwój organizacyjny i rola w aparacie represji PRL, „Aparat represji w Polsce ludowej” 2012, nr 10

Peterman R., Rozkaz – zniszczyć, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 1/2

Piekarski M., Transformacja aparatu bezpieczeństwa Polski w okresie przełomu ustrojowego – wyzwania strategiczne [w:] Solidarność i opozycja polityczna w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 80. XX wieku. Wybrane zagadnienia, red. J.R. Sielezin, M. Golińczak, Wrocław 2012

Piotrowski P., Nowe służby na nowe czasy. Integracja wojskowych służb specjalnych w latach 1990–1991 [w:] Służby wywiadowcze jako narzędzie realizacji polityki państwa w XX wieku. Wybrane zagadnienia, red. L. Pawlikowicz, R. Zapart, Rzeszów 2014

Piotrowski P., Nowe służby na nowe czasy. Uwagi na temat likwidacji Służby Bezpieczeństwa, weryfikacji i utworzenia Urzędu Ochrony Państwa [w:] Niepodległość ma jeden kształt. Antoniemu Macierewiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łomianki 2018

Pleskot P., Zabić. Mordy polityczne w PRL, Kraków 2017

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003

Przeciw „Solidarności” 1980–1989. Rzeszowska opozycja w tajnych archiwach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, wybór i oprac. J. Draus, Z. Nawrocki, Rzeszów 2000

Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 2: Kwiecień 1981 – grudzień 1982, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2007

Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J. Rokita, posł. A. Dudek, Kraków 2005

Rost J., Glass R.L., The Dark Side of Software Engineering: Evil on Computing Projects, Hoboken 2011

Ruzikowski T., Tajni współpracownicy pionów operacyjnych aparatu bezpieczeństwa 1950–1984, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1

Rydlewski G., Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego [w:] Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Wybrane zagadnienia, red. S. Sulowski, M. Brzeziński, Warszawa 2009

Siedziako M., Bez wyboru. Głosowania do Sejmu PRL (1952–1989), Warszawa 2018

Sielezin J.R., Badania źródłoznawcze w politologii. Wybrane zagadnienia metodologiczne, Wrocław 2010

Siemiątkowski Z., Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009

Sikora M., „Terapia czarnorynkowa”. Pomoc wywiadu MSW dla branży farmaceutycznej i biotechnologicznej w PRL 1960–1990, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2017, nr 4

Skórzyński J., Rewolucja Okrągłego Stołu, Kraków 2009

Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, oprac. B. Balcerowicz et al., Warszawa 2008

Smith C., Security-sector reform: development, breakthrough or institutional engineering?, „Conflict, Security & Development” 2001, nr 1

Sołdatow A., Borogan I., KGB/FSB. Władcy Rosji, Warszawa 2015

Swoboda P., Wywiad i kontrwywiad w Polsce w procesie przemian systemowych (1989––2007), Kraków 2016

Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007

Urząd Ochrony Państwa 1990–2002, red. Z. Nawrocki et al., Warszawa 2015

Wicenty D., Kiszczakowska „policja w policji”. O Zarządzie Ochrony Funkcjonariuszy (1985–1990), „Dzieje Najnowsze” 2016, nr 1

Wicenty D., Zgniłe jabłka, zepsute skrzynki i złe powietrze. Dysfunkcje w Służbie Bezpieczeństwa w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, Gdańsk – Warszawa 2018

Wilczak D., Most. Tajna operacja przerzutu Żydów, Warszawa 2015

Williams K., Deletant D., Security Intelligence Services in New Democracies. The Czech Republic, Slovakia and Romania, London 2001

Władza w PRL. Ludzie i mechanizmy, red. K. Rokicki, R. Spałek, Warszawa 2011

Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006

Zalewski S., Ewolucja modelu polskich służb specjalnych 1990–2002, Warszawa 2002

Zalewski S., Służby specjalne w państwie demokratycznym, Warszawa 2005

Zmierzch dyktatury. Polska lat 1986–1989 w świetle dokumentów, t. 1: (lipiec 1986 – maj 1989), wybór, wstęp i oprac. A. Dudek, Warszawa 2009

Zybertowicz A., W uścisku tajnych służb. Upadek komunizmu i układ postnomenklaturowy, Komorów 1993

Żebrowski A., Ewolucja polskich służb specjalnych. Wybrane obszary walki informacyjnej. (Wywiad i kontrwywiad w latach 1989–2003), Kraków 2005

Żebrowski A., Kontrola cywilna nad służbami specjalnymi III Rzeczypospolitej (1989––1999). Zagadnienia politologiczno-prawne, Kraków 2001

Publikacje prasowe

1988 rok. Prawda według generała Kiszczaka. Relacja byłego szefa MSW, „Gazeta Wyborcza”, 23 VIII 2008

75 proc. „asów wywiadu” odwołano do kraju, „Express”, 22–26 XII 1990

ABW prześwietli esbeków, „Rzeczpospolita”, 23 X 2004

Garstka W., Bez pistoletu, rozm. A. Górski, „Tygodnik Demokratyczny” 1990, nr 12

Białek B., Milicjanci mówią – bezpieczniki, „Gazeta Wyborcza”, 8 II 1990

Biedzki T., Posterunek. Przeszli na służbę narodu, „Przegląd Tygodniowy” 1989, nr 39

Bochwic T., Nadludzie?, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 41

Bogomilska K., Cześć ubolku, „Gazeta Polska”, 14 VII 1994

Borowy K., Selekcja, „Gazeta Poznańska”, 19 IV 1996

Branach Z., Rozkaz: zniszczyć, „Dziennik Polski”, 10 I 1997

Brykner A., Esbek wylicza swoje krzywdy, „Gazeta Wyborcza”, 18 X 2003

„Bulla” sen o komputerze, „Gazeta Wyborcza”, 28 III 1991

Bunda M., Drugi obieg, „Polityka” 2004, nr 18

Burzyńska G., Komendant, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 32

Cieśla W., Przychodzi Dębiec do Radia Zet, „Rzeczpospolita”, 2 XI 2006

Cieśla W., Ordyński J., W trudnych sprawach pułkownik Lesiak pomagał szefom UOP, „Rzeczpospolita”, 17 X 2006

Co będzie z byłymi funkcjonariuszami, „Słowo Powszechne”, 30 VIII 1990

Czempiński G., My w wywiadzie, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 30 XI 1996

Czempiński G., UOP nie jest od zrywania plakatów, rozm. J. Łęski, P. Wysocki, „Życie Warszawy”, 15 XII 1993

Czerniawski R., Stasi raus!, „Prawo i Życie” 1990, nr 4

Czuchnowski W., Urna z agentem, „Dziennik Polski”, 31 XII 1999

Czuchnowski W., Wróblewski B., Co UOP zrobił prawicy?, „Gazeta Wyborcza”, 23 XI 2005

Czy Wałęsa wykupił swoje akta z MSW?, „Życie Warszawy”, 2 II 1996

Dankowski H., System, rozm. A. Golimont, „Trybuna”, 27–29 XII 1991

Dankowski, Szczygieł, Majchrowski i Karpacz kazali niszczyć akta MSW, „Życie Warszawy”, 16–17 VI 1990

Dokumenty czwartorzędne, „Gazeta Wyborcza”, 12 X 1999

Dziadul J., Bez względu na barwy, „Polityka” 1989, nr 39

Falkowska W., Po co jemy tę Żabę, „Wokanda” 1990, nr 10

Fedor D., Wojskowa ubecja, „Gazeta Wyborcza”, 4 IV 1997

Fijak Z., „Biedny” esbek, rozm. H. Lazar, „Gazeta Krakowska”, 23 IV 1996

Fijak Z., Trzeba uwzględnić realia, rozm. M. Koźmin, „Gazeta Krakowska”, 1–2 IX 1990

Garbacz D., Szok nietykalnych, „Wokanda” 1990, nr 25

Gargas A., Jakucki P., Zanik pamięci Milczanowskiego, „Gazeta Polska”, 18 XI 1993

Gen. Buła w czerwcu przed sądem. Rozmowa z zastępcą prokuratora Warszawskiego Okręgu Wojskowego mjr. Sławomirem Gorzkiewiczem, „Sybiracy” 1991, nr 20

Gerczuk P., Z przesłuchań trzech generałów, „Czas”, 2 I 1991

Głuchowski P., Prekursorzy lustracji, „Gazeta Wyborcza”, 16 VII 1992

Głuchowski P., Wyrok za teczki, „Gazeta Wyborcza”, 1 X 1992

Groblewski K., Czy w 1989 roku miał być stan wyjątkowy, „Rzeczpospolita”, 9–10 X 1999

Hall A., Fałszywa legenda rządu Olszewskiego, „Gazeta Wyborcza”, 19 X 2006

Henzler M., Prześwietlanie SB, „Polityka” 1990, nr 33

Hodysz A., Tylko zamiar bezpośredni, rozm. H. Piec, „Gazeta Gdańska”, 16 XII 1992

Hołub J., Polowanie na toruńskich konspiratorów, „Gazeta Wyborcza”, 8 II 2016

Hugo-Bader J., Wiernikowska M., Ochroniarze, „Gazeta Wyborcza”, 24 VI 1994

Iwanicki S., Odpowiedź na wywiad „Gangi próbują kupować urzędników”, „Rzeczpospolita”, 18 VII 1994

Jabłoński J., Apel, „Gazeta Wyborcza”, 12 IX 1989

Jachowicz J., Centrala zbyt łagodna?, „Gazeta Wyborcza”, 29 VIII 1990

Jachowicz J., Drugi stan wojenny?, „Gazeta Wyborcza”, 9–10 X 1999

Jachowicz J., Konsalnet się broni, „Gazeta Wyborcza”, 2 IX 1999

Jachowicz J., Oskarżenie z szuflady, „Gazeta Wyborcza”, 13 I 2000

Jachowicz J., Palenie w majestacie prawa, „Gazeta Wyborcza”, 31 I 1990

Jachowicz J., Pozostały służby pomocnicze, „Gazeta Wyborcza”, 11–12 VIII 1990

Jachowicz J., Pożyczka w szafie, „Gazeta Wyborcza”, 29 XI 1991

Jachowicz J., Sito na SB, „Gazeta Wyborcza”, 28–29 VIII 1990

Jachowicz J., Weryfikacja centrali MSW, „Gazeta Wyborcza”, 20 VIII 1990

Jachowicz J., Zeszli do piwnic MSW, „Gazeta Wyborcza”, 13–16 IV 1990

Jachowicz J., Michnik A., Agentów jest dwunastu, „Gazeta Wyborcza”, 23 II 1996

Jachowicz J., Zbrożek K., Fedor D., Odkopane tajemnice SB, „Gazeta Wyborcza”, 2 X 1992

Jakimczyk J., Agent specjalny, „Życie”, 29–30 VIII 1998

Jakimczyk J., Piłsudczycy, kiedyś w SB, „Życie”, 25 III 1997

Jakimczyk J., Kittel B., Czy groził nam pucz SB?, „Życie”, 23 XI 1999

Jakubowski J., Milicjanci, „Tygodnik Gdański Solidarność” 1989, nr 15

Jałoszewski M., UOP inwigilował prawicowe partie polityczne, „Rzeczpospolita”, 16 II 2007

Jankowski A., Zeznania nawróconego mordercy, „Prawo i Życie” 1992, nr 38

Jaruzelski W., Czy to Milewski?, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 7 X 2004

Jasik H., Tajne przez poufne, rozm. A. Małachowski, „Przegląd Tygodniowy” 1991, nr 2

Jurczenko I., Kto niszczył akta SB, „Prawo i Życie” 1991, nr 10

Jurczenko I., Powrót czerwonego smoka, „Prawo i Życie” 1991, nr 17,

Jurczenko I., Tajemnice na przemiał, „Prawo i Życie” 1990, nr 6

Kamiński Ł., Koniec świata esbeków, rozm. D. Wodecka-Lasota, „Gazeta Wyborcza”, 4 VI 2005

KGB wraca do Polski, „Gazeta Wyborcza”, 18 IV 1991

Kiszczak C., Michnik A., Pożegnanie z bronią, rozm. A. Kublik, M. Olejnik, „Gazeta Wyborcza”, 3 II 2001

Kittel B., Marszałek A., Urząd Ochrony Suskiego, „Rzeczpospolita”, 1 III 2001

Kluzik J., UOP wiarą wspierany, „Tygodnik Solidarność” 1991, nr 18/19

Kocięba P., Milczanowski jak Bond, „Wprost” 1991, nr 25

Konieczny J., Drugie dno, rozm. K. Nazarewicz, „Wprost” 1992, nr 35

Konieczny J., UOP wie, nie powie, rozm. W. Bereś, „Tygodnik Powszechny” 1993, nr 8

Kowalczyk K., Wywiad gospodarczy działa, „Gazeta Wyborcza”, 20 IX 1991

Kozłowski K., Brudna gra teczkami, rozm. A. Kublik, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2004

Kozłowski K., Nie jestem samobójcą, rozm. L. Maleszka, „Gazeta Krakowska”, 1–2 IX 1990

Kozłowski K., Pierwszy policjant III Rzeczpospolitej, rozm. I. Jurczenko, „Prawo i Życie” 1990, nr 37

Kozłowski K., Rewolucja na Rakowieckiej, rozm. E. Możejko, „Życie Gospodarcze” 1995, nr 12

Kozłowski K., Taka lista ma sens, rozm. K. Zyzik, „Nowa Trybuna Opolska”, 2 III 2005

KPN ujawnia spisek SB, „Gazeta Wyborcza”, 26 IV 1991

Kublik A., Obiektywnie kupić nie mógł, „Gazeta Wyborcza”, 2 XI 1996

Kublik A., Jachowicz J., Co może ochroniarz, „Gazeta Wyborcza”, 19 VIII 1996

Kuchcińska A., Ministerstwo Strachu, „Prawo i Życie” 1998, nr 2

Kuczyński W., Czuje się winny, że rządzi PiS, rozm. E. Olczyk, „Rzeczpospolita” – „Plus-Minus”, 5–6 XII 2015

Kulik E., Adam Dębiec prowadzi śledztwo, list do redakcji, „Gazeta Wyborcza”, 3 IX 1991

Larecki P., Co zawierały zniszczone akta?, „Głos Poranny”, 20 IV 1994

Lewizna UOP-u, „Nie” 1996, nr 11

Lipiński P., Towarzysz i ksiądz, „Gazeta Wyborcza”, 6 X 2004

Lisiewicz P., Sakiewicz T., Detektywi, ubecy i mafia, „Gazeta Polska”, 25 VIII 1994

Lojalka została sfałszowana, „Rzeczpospolita”, 28 XII 2006

Łazarewicz C., Bezpieczne życie, „Przekrój” 2005, nr 27

Mac J.S., Niebieskie związki, „Prawo i Życie” 1990, nr 1

Macierewicz A., Mafia już działa, rozm. W. Łuka , „Prawo i Życie” 1995, nr 28

Markiewicz W., Klamka, pałka, bransoletki, „Polityka” 1996, nr 35

Marszałek A., Co i jak ustaliły służby specjalne, „Rzeczpospolita”, 16 I 1996

Marszałek A., W Magdalence o mafii i agentach, „Rzeczpospolita”, 22 VII 1994

Marszałek A., Stankiewicz A., Szafarz IV RP, „Rzeczpospolita”, 25 X 2006

Mazowiecki T., Mój rząd nie odpowiada za niszczenie dokumentów, „Gazeta Wyborcza”, 21 XII 2004

Mazowiecki T., Siła złego na pierwszego, rozm. E. Milewicz, „Gazeta Wyborcza”, 11 IX 1999

Mazowiecki T., Z grubsza normalny kraj, rozm. J. Żakowski, „Polityka” 2008, nr 23

Mgr Chmielecki o prymasie Wyszyńskim, „Dziennik Polski”, 23 XI 1999

Mikłaszewicz A., SB na ścieżce zdrowia, „Życie Warszawy”, 11 IX 1990

Milicjanci z OPMO protestują, „Głos Wybrzeża”, 10–11 II 1990

Miziak M., Jachowicz J., Spalone, zmielone, zniszczone, „Gazeta Wyborcza”, 22 VII 1993

Musiał F., Bezpieka w III RP, „Rzeczpospolita”, 11 III 2008

Naimski P., Ludzie SB mają się dobrze, rozm. T. Żabicki, „Nowy Świat”, 29 VI 1992

Naimski P., Pożegnanie z PRL, rozm. A. Romaszewska-Guzy, „Życie Warszawy”, 17 III 1992

Nie chciałam ich weryfikować, „Nowa Trybuna Opolska”, 1 III 2005

Nielegalne arsenały SB?, „Czas”, 20–21 IV 1991

Niemczyk P., Krótka pamięć bezpieki, „Gazeta Wyborcza”, 14 XI 1994

Niemczyk P., Szpieg ze styropianu, rozm. J. Żakowski, „Gazeta Wyborcza”, 17–18 IX 1994

Niszczono dowody zbrodni, „Gazeta Polska”, 2 XI 1995

Nowakowska A., Jachowicz J., Teraz Miller, „Gazeta Wyborcza”, 18 I 1994

Nóżka J., Gangi próbują kupować urzędników, rozm. A. Marszałek, „Rzeczpospolita”, 1 VIII 1994

Odyseja generalska 1995, „Dziennik Łódzki”, 27–28 V 1995

Olszewski J., Jak zmienić MSW?, „Wokanda” 1990, nr 1

Ordyński J., Amnestia dla generałów, „Rzeczpospolita”, 30 XII 1995

Ordyński J., Odpowiedzą za spalenie akt SB, „Rzeczpospolita”, 22 II 1995

Ordyński J., Tajne o służbach specjalnych, „Rzeczpospolita”, 4 IV 1991

Paczkowski A., Co by było gdyby, rozm. W. Bereś, K. Brunetko, „Gazeta Wyborcza”, 29 IV 1999

„Pamelo” żegnaj?, „Sztandar”, 5 VIII 1992

Pietkun P., Podwójna ochrona, „Gazeta Wyborcza” (Olsztyn), 3 VIII 1999

Piotrowski P., Biuro studiów szczególnych, „Rzeczpospolita”, 11 VI 2005

Pogoda dla agentów, „Gazeta Wyborcza”, 11 II 1992

Policja musi być nasza, „Słowo Powszechne”, 11 IV 1990

Posiedzenie OKP, „Gazeta Wyborcza”, 17 VIII 1989

Przywracanie wojska narodowi. Rozmowa z wiceministrem obrony narodowej Bronisławem Komorowskim, „Sybiracy” 1991, nr 15

Pytlakowski P., Winnicka E., W służbie narodu, „Polityka” 2005, nr 6

Raport podkomisji sejmowej o działalności WSW, „Polska Zbrojna”, 9 IV 1991

Rokita J., Fakty mówią same za siebie, „Gazeta Wyborcza”, 28 XII 2004

Romanowski C., Powtórka z umorzenia, „Życie”, 15 II 2000

Romaszewski Z., Lustrujmy jeszcze lepiej, rozm. D. Wielowieyska, „Gazeta Wyborcza”, 24 IX 1992

Rozszyfrowywanie taśmy magnetofonowej, „Rzeczpospolita”, 30 III 1995

Rusak T., Nie śledzimy wszystkich, rozm. E. Łosińska, „Czas”, 31 X 1990

Rybus R., Polowanie na czerwone arsenały, „Gazeta Krakowska”, 23 V 1991

Rychlewski C., Złodzieje tajemnic, „Glob24”, 26 III 1992

Rzekanowski J., Dzika lustracja trwa, „Trybuna”, 4 X 1999

Rzekanowski J., Prawica ma teczki?, „Trybuna”, 13 III 1999

Sadowska E., MSW – do cywila, „Wokanda” 1990, nr 5

Severski V.V., Polska skazana na wieczne bujanie, rozm. K. Benedyczak, „Nowa Europa Wschodnia” 2016, nr 5

Severski V.V., Wirus w służbach, rozm. J. Ćwieluch, „Polityka” 2011, nr 26

Siemiątkowski Z., Partyjny, bezstronny minister, rozm. K. Kęsicka, J. Kurski, „Gazeta Wyborcza”, 27 II 1996

Siemiątkowski Z., W rękach byłych funkcjonariuszy SB i UOP są dokumenty, które mogą komuś zaszkodzić, rozm. A. Marszałek, „Rzeczpospolita”, 24 I 1997

Skarga bez odpowiedzi, „Gazeta Wyborcza”, 24 I 1992

Skłodowski T., Woyciechowski P., Agenci bez przydziału, „Rzeczpospolita”, 19 XI 1997

Smoleński P., Czy Milicja strajkuje, „Gazeta Wyborcza”, 23 XI 1989

Spółki z udziałem KGB, „Nowy Świat”, 29 VI 1992

Stan wojenny 1989?, „Dziennik Polski”, 9 X 1999

Szewczyk J., James Bond po weryfikacji, „Trybuna”, 21 VIII 1990

Śmiłowicz P., Pułkownik SB pierwszym lustratorem, „Rzeczpospolita”, 24 X 2006

Trudne decyzje, „Trybuna Śląska”, 13 VIII 1990

Turula A., Ze śmietnika SB. Legalizacja materiałów operacyjnych, „Rzeczpospolita”, 17–18 III 1990

UOP to nie SB, „Gazeta Pomorska”, 10 X 1991

UOP wiedział, nie powiedział, „Gazeta Wyborcza”, 14 XI 1991

W służbie czułem się dobrze, „Gazeta Wyborcza”, 24 II 1996

Wasilenko A., Strefa mroku, „Dziennik Polski”, 12 I 1996

Węglarczyk B., Operacja „Samum”. Jak było naprawdę, „Rzeczpospolita”, 25 VIII 2012

Widacki J., Nie jesteśmy sądem kapturowym, rozm. W. Maszenda, „Rzeczpospolita”, 3 X 1990

Wikariak S., Nie zdążył się rozpocząć, „Rzeczpospolita”, 10 II 2000

Wileńska E., Kara za prywatne archiwum, „Prawo i Życie” 1992, nr 41

Wodecka-Lasota D., Frelich L., Esbek wyciąga teczki, „Gazeta Wyborcza” (Opole), 2 III 2005

Wójcik T., Weryfikacja pozytywna, „Tygodnik Solidarność” 1997, nr 2

Wróblewski B., Akta z szafy Lesiaka, „Gazeta Wyborcza”, 9 X 2006

Wróblewski B., Czuchnowski W., Co było wolno Lesiakowi, „Gazeta Wyborcza”, 18 X 2006

Wróblewski K., Służba Bezpieczeństwa schowała agentów – parlamentarzystów, „Rzeczpospolita”, 23 XI 1999

Wrócą tylnymi drzwiami?, „Gazeta Krakowska”, 23 VIII 1990

WSW działała jak UB, „Gazeta Krakowska”, 9 IV 1991

Wyszkowski K., Po znajomości, „Tygodnik Solidarność” 1990, nr 29

Z Janem Rokitą rozmawiają Katarzyna Dolińska i Anna Wrzalińska, „Konfrontacje” 1990, nr 4

Z mecenasem Janem Olszewskim rozmawia Jerzy Papuga, „Konfrontacje” 1990, nr 2

Zieleniewski M., Oczka w sieci, „Gazeta Poznańska”, 11 I 1991

Zwierzenia gwarantów ustroju, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 34

indeks osób

Ajnenkiel Andrzej

Albats Yevgenia

Ałganow Władimir

Ambroziak Jacek

Anders Władysław

Andrew Christopher

Andrzejewski Jerzy

Anklewicz Andrzej

Antall József

Atłas Michał

Bagieński Witold

Baka Władysław

Baker James

Balcerowicz Bolesław

Balcerowicz Leszek

Ball Nicole

Bamburowicz Mieczysław

Banaszkiewicz Tomasz

Barcikowski Kazimierz

Barczyk Kazimierz

Bartoszewski Władysław

Bašta Jaroslav

Baumgart Piotr

Bazydło Wojciech

Bąk F.

Bearden Milt

Bednarz Wiesław

Benedyczak Kuba

Benkő Ferenc

Bentkowski Aleksander

Bereś Witold

Berman Ilan

Bernacki Ryszard

Bernatowicz Grażyna

Białek Bogdan

Białek Stefan

Biedzki Tadeusz

Bielecki Jan Krzysztof

Bień Tadeusz

Błaszczyk Kazimierz

Bochwic Teresa

Bogalecki Bogdan

Bogomilska Kaja

„Bolek” TW

Bondaryk Krzysztof

Borogan Irina

Borowy Karol

Borusewicz Bogdan

Bożejewicz Wiesław

Branach Zbigniew

Breżniew Leonid

Brinkerhoff Derick W.

Brochwicz Wojciech

Brykner Artur

Brzeziński Michał

Brzęk Wacław

Brzuzy Ryszard

Budzikowski Leszek

Bujak Zbigniew

Buła Edmund

Bułhak Władysław

Bunda Martyna

Burnetko Krzysztof

Burzyńska Grażyna

Bush George

Byzdra Henryk

Caliński Piotr

Cawthra Gavin

Ceglarski Edward

Celiński Andrzej

Cenckiewicz Sławomir

Charukiewicz Marian

Chlasta Grzegorz

Chmielecki Adam

Chmielewski A.

Chmielewski Waldemar

Chodubski Andrzej J.

Chodunaj P.

Chojnacki Adolf

Chojnowski Andrzej

Chomętowski Józef

Cichanowicz M.

Ciemniewski Jerzy

Cieśla Wojciech

Cimoszewicz Włodzimierz

Ciosek Stanisław

Czempiński Gromosław

Czerniawski Ryszard

Czerwiński Andrzej

Czerwiński Marian

Czubacki Janusz

Czubiński Lucjan

Czuchnowski Wojciech

Czulicki Maciej

Ćwieluch Juliusz

Damielak R.

Dankowski Henryk

Daud Abu

Davies John

Dąbrowski Bronisław

Deletant Dennis

Dębiec Adam

Dębski Stanisław

Diatłowicki Jerzy

Diestrik James

Dolińska Katarzyna

Dominiczak Henryk

Draus Jan

Dubiński Piotr

Dudek Antoni

Dziadul Jan

Dzierżanowski Marcin

Dzierżyński Feliks

Dziewulski Jerzy

Dziurok Adam

Falandysz Lech

Falkowska Wanda

Falkowski Grzegorz

Fedor Dariusz

Fijak Zbigniew

Fonfara Wiktor

Franczyk Antoni

Frasyniuk Władysław

Frączkowski Jerzy

Frelich Leszek

Friszke Andrzej

Gajdar Jegor

Galij-Skarbińska Sylwia

Gałęzia Jerzy

Ganowicz Ryszard

Gańczak Filip

Garbacz Dionizy

Garda Konrad

Gargas Anita

Garstka Wojciech

Gasztold Przemysław

Gawlik Radosław

Gdula Andrzej

Gerczuk Piotr

Geremek Bronisław

Gielewska Anna

Giezek Jerzy

Gil Mieczysław

Glass Robert L.

Głazek Aleksander

Głuchowski Piotr

Golimont Andrzej

Golińczak Marek

Goluch Piotr

Gontarczyk Piotr

Gorbaczow Michaił

Gorzkiewicz Sławomir

Górski Artur

Gradecki Aleksander

Grajewski Andrzej

Graliński J.

Groberek Jerzy

Groblewski Kazimierz

Grodziski Stanisław

Gronowska Bożena

Grzesiczak Jerzy

Grześkowiak Alicja

Grzybowski Stefan

Gulbinowicz Henryk

Hall Aleksander

Hennelowa Józefa

Henzler Marek

Herzog Aleksander

Hoc Stanisław

Hodysz Adam

Holzer Jerzy

Hołdys Roman

Hołub Jacek

Honecker Erich

Horn Gyula

Horvath József

Horvath Robert

Horwath István

Hugo-Bader Jacek

Hula Roman

Hupałowski Tadeusz

Husajn Saddam

Husák Gustáv

Isakowicz-Zaleski Tadeusz

Iwanciów Ryszard

Iwanicki Stanisław

Iwaszkiewicz Marek

Jabłoński Jan

Jachowicz Jerzy

Jakimczyk Jarosław

Jakimiszyn Grigorij

Jakubowski Jan

Jakucki Piotr

Jałoszewski Mariusz

Jan Paweł II (Karol Wojtyła)

Jania Kazimierz

Jankowski Andrzej

Jarosz Maria

Jaroszewski Jerzy

Jarska Natalia

Jaruzelski Wojciech –

Jarząbek-Krysiak Patrycja

Jarzyński Roman

Jasik Henryk

Jasiński Antoni

Jaszczowski Zdzisław

Jaworski Lucjan

Jelcyn Borys

Jędrzejko Mariusz

Jura Władysław

Jurczenko Iwona

Jusupović Adrian

Juszkiewicz Ryszard

Kaczyński Jarosław

Kaczyński Lech

Kałat Stanisław

Kamiński Henryk

Kamiński Łukasz

Kania L.

Kania Stanisław

Kapkowski Andrzej

Kapsa Jarosław

Karpacz Jerzy

Kenicki Marek

Kern Andrzej

Kęsicka Katarzyna

Kij Antoni

Kisielewski Andrzej

Kiszczak Czesław –

Kittel Bertold

Klimaszewski

Kluzik Joanna

Kłosowski Edward

Kochanowski Janusz

Kocięba Paweł

Kolaszyński Mateusz

Kołkowski Andrzej

Kołodziejczyk Piotr

Komaniecka Monika

Komar Andrzej B.

Komar Michał

Komorowski Bronisław

Konieczny Jerzy

Konieczny Stanisław

Kopczyński Bohdan

Kordas Jerzy

Kosobudzki Tadeusz

Kościański Rafał

Kowal Paweł

Kowalczyk Krzysztof

Kowalczyk Tadeusz

Kowalski Lech

Kozakiewicz Mikołaj

Kozanecki Zygmunt

Kozioł Lech

Kozłowski Krzysztof
–

Kozłowski Tomasz

Koźmin Mirosław

Krasowski Edmund

Krawczyk Piotr

Kroll Bogdan

Kropiwnicki Jerzy

Kruk Marzena

Krupski Janusz

Kubiak Hieronim

Kubiak Leonard

Kublik Agnieszka

Kuc Edward

Kuchcińska Agnieszka

Kuczkowski Marek

Kuczyński Waldemar –

Kulerski Wiktor

Kurach Antoni

Kurek Michał

Kuroń Jacek

Kursch Donald

Kurski Jacek

Kurski Jarosław

Kwaśniewski Aleksander

Kwiatkowski Andrzej

Labuda Barbara

Lamparski Leszek

Larecki Jan

Larecki Paweł

Lasota Marek

Lazar Helena

Lerner K. Lee

Lenin Włodzimierz

Lesiak Jan

Leśkiewicz Rafał

Lewandowski D.

Lewandowski Janusz

Libera Bogdan

Lipiński Piotr

Lisiewicz Piotr

Luckham Robin

Lutostański Krzysztof

Lynch Thomas

Łazarewicz Cezary

Łęski Jacek

Łosińska Ewa

Łoś Maria

Łoziński Janusz

Łozowski Arkadiusz

Łubiński Paweł

Łuka Wiesław

Łukasiak Stanisław

Łysakowski Marek

Mac Jerzy Sławomir

Macierewicz Antoni

Majchrowski Krzysztof

Majdański Kazimierz

Majewski Henryk

Majewski Michał

Makowski Aleksander

Maksuris Mariusz

Makulski Zbigniew

Maleszka Lesław

Malik Adam

Malinowski Roman

Małachowski Andrzej

Małecki Grzegorz

Markiewicz Wojciech

Marlewski Jerzy

Maronde Andrzej

Marszałek Anna

Martyniak Zenon

Maszenda Waldemar

Matecki Henryk

Mazowiecki Tadeusz

Merkel Jacek

Messner Zbigniew

Michnik Adam

Mijal Kazimierz

Mikłaszewicz Andrzej

Mikusiński Wiktor

Milaszkiewicz Krzysztof

Milczanowski Andrzej

Milczanowski Piotr

Milewicz Ewa

Milewski Mirosław

Miller Leszek

Miodowicz Konstanty

Mirabeau Honoré Gabriel Riqueti de

Miros Wiesław

Mirowski Eugeniusz

Misiuk Andrzej

Misz Henryk

Misztal Edward

Mitrochin Wasilij

Miziak Marek

Mochejski Ludwik

Moczulski Leszek

Modzelewski Karol

Molka Janusz

Mordaszewski Kazimierz

Możejko Eugeniusz

Możejko Robert

Mroziński Andrzej

Mrożek M.

Muller Edward

Musiał Filip

Musiał Jan

Myszk Edwin

Nagy Lajos

Naimski Piotr

Nawrocki Jerzy

Nawrocki Karol

Nawrocki Zbigniew

Nazarewicz Katarzyna

Németh Miklós

Nidal Abu

Niedziałek Marian

Niedzielak Stefan

Niemczyk Piotr

Niewiński Kamil

Niezabitowska Małgorzata

Nisztor Piotr

Nowakowska Agata

Nowakowski Ryszard

Nowek Zbigniew

Nowicki Marek A.

Nóżka Jerzy

Ochociński Piotr

Ochocki Marek

Okrzesik Janusz

Olaszek Jan

Olczyk Eliza

Olejnik Monika

Oleksy Józef

„Olin”

Olszewski Jan

Olszowski Stefan

Onyszkiewicz Janusz

Ordyński Jan

„Orsom” zob. Turowski Tomasz

Orszulik Alojzy

Osiatyński Jerzy

Ostrowicz Radosław

Ostrowska Katarzyna

Paczkowski Andrzej

Palevich John

Palimąka Stanisław

Pallagi Ferenc

Palmer Mark

Papuga Jerzy

Paradowska Janina

Pawelski Jan

Pawlikowicz Leszek

Pączek Tomasz

Peres Szimon

Perliceusz Alojzy

Persak Krzysztof

Petelicki Sławomir

Peterman Radosław

Pękala Leszek

Piaskowski Zygmunt

Piątka Mariusz

Piec Henryk

Piecuch Henryk

Piekarski Michał

Pietkun Paweł

Pietruszka Adam

Piotrowski Czesław

Piotrowski Grzegorz

Piotrowski Kazimierz

Piotrowski Leszek

Piotrowski Paweł

Pleskot Patryk

Pływaczewski Wiesław

Polak Wojciech

Polmański Piotr

Popiełuszko Jerzy

Poracs Jenő

Porębski Tadeusz

Pożoga Władysław

Primakow Jewgienij

Przanowski Stanisław

Przemyk Grzegorz

Pudysz Zbigniew

Putin Władimir

Pytlakowski Piotr

Radomski Kazimierz

Rakowski Mieczysław

Redmond Paul

Regulski Jerzy

Reszka Paweł

Reykowski Janusz

Ring Zenon

Risen James

Rogowski Stanisław

Rogoż A.

Rokicki Konrad

Rokita Jan Maria

Romanowski Czesław

Romaszewska-Guzy Agnieszka

Romaszewski Zbigniew

Rost Johann

Rulewski Jan

Rupiński Bogdan

Rusak Tadeusz

Rusnarczyk Franciszek

Rutkowski Marek

Rutkowski Stanisław

Ruzikowski Tadeusz

Rybus Ryszard

Rychlewski Czesław

Rydlewski Grzegorz

Rykowski Zbysław

Rymanowski Bogdan

Rząca Jan

Rzekanowski Jakub

Rzepka Edward

Rzepliński Andrzej

Sadowska Elżbieta

Sakiewicz Tomasz

Samsonowicz Henryk

Sarewicz Zdzisław

Sasin Józef

Sawarzyński Ryszard

Sawczuk Tadeusz

Sawicki Henryk

Scowcroft Brent

Sekuła Ireneusz

Semka Piotr

Sereda Janusz

Serkisowie Ewa i Bogdan

Severski Vincent Victor zob. Sokołowski Włodzimierz

Siedziako Michał

Sielezin Jan Ryszard

Siemiątkowski Zbigniew

Sienkiewicz Bartłomiej

Sikora Mirosław

Simonides Dorota

Siwak Albin

Siwicki Florian

Skłodowski Tomasz

Skoczylas Jerzy

Skórzyński Jan

Skubiszewski Krzysztof

Skwieciński Piotr

Słodownik Leszek

Słomka Adam

Smith Chris

Smoleński Paweł

Sobotka Zbigniew

Sokołowski Włodzimierz (Severski Vincent Victor)

Sołdatow Andriej

Sosnowski Jan

Spałek Robert

Spychalski Krzysztof

Sroka Andrzej

Stachura Bogusław

Stankiewicz Andrzej

Stankiewicz Jacek

Starosta Stanisław

Staszczak Czesław

Stec Zbigniew

Stelmachowski Andrzej

Stępień Marian

Stępień Stanisław

Stochaj Stefan

Stręk Michał

Strychalski Jan

Strzelczyk P.

Strzelecki Bogusław

Strzembosz Adam

Suchocka Hanna

Suchowolec Stanisław

Sulima-Kotarska Ewa

Sulka Kazimierz

Sulowski Stanisław

Sununu John H.

Suski Krzysztof

Swoboda Piotr

Syryjczyk Tadeusz

Syzdek Bronisław

Szamir Icchak

Szarama Wojciech

Szczur Andrzej

Szczygieł Tadeusz

Szeremietiew Romuald

Szewczyk Józef

Szulc Czesław

Szulc Tad

Szwagrzyk Krzysztof

Szych Franciszek

Szymański Leonard

Śmiłowicz Piotr

Świtka Jan

Taracha Adam

Tarała Edward

Taylor Jacek

Terlecki Ryszard

Tokarczuk Antoni

Tokarz Stefan

Tomaszewski Ryszard

Trupkin

Tryczyński Andrzej

Trzciński Zenon

Trzeciakowski Witold

Turco Frederick

Turowski Tomasz („Orsom”)

Turula A.

Ujazdowski Kazimierz Mieczysław

Urban Jerzy

Urbański Maciej

Ustasiak Mieczysław

Waller J. Michael

Wałęsa Lech

Wasilenko Agata

Wawrzyniak Czesław

Wawrzyniak Paweł

Wąsikowski Tadeusz

Webster William H.

Wende Edward

Wereszka Zenon

Wesołowski Jan

Węglarczyk Bartosz

Wicenty Daniel

Widacki Jan

Widerski Ryszard

Wiejak Czesław

Wielińska Ewa

Wielowieyska Dominika

Wielowieyski Andrzej

Wiernikowska Maria

Wierzbicki Piotr

Więcek Henryk

Wikariak Sławomir

Wilczak Dariusz

Williams Kieran

Wilmoth Lerner Brenda

Winnicka Ewa

Wodecka-Lasota Dorota

Wojtalik Czesław

Wojtczak Michał

Wolicki Krzysztof

Woyciechowski Piotr

Wójcik Teresa

Wójcikiewicz Józef

Wróblewski Bogdan

Wróblewski Kazimierz

Wróblewski Wojciech

Wrzalińska Anna

Wrzosek Jerzy

Wycisk Hieronim

Wydra Janusz

Wyrowiński Jan

Wysocki Piotr

Wyszkowski Krzysztof

Zacharski Marian

Zając Włodzimierz

Zakościelny Jan

Zalewski Sławomir

Zaorski Tadeusz

Zapart Robert

Zbrożek Konrad

Zemke Janusz

Zieleniewski Marek

Zieliński

Zieliński Antoni

Zieliński Marek

Ziemiecki Bogusław

Zimowski Jerzy

Zybertowicz Andrzej

Zych Bronisław

Zych Sylwester

Zyzik Krzysztof

Żabicki Tadeusz

Żabiński Krzysztof

Żak Jan

Żak Stanisław

Żakowski Jacek

Żebrowski Andrzej

Żmuda Czesław

Żuławnik Mariusz

Żyta Józef