Przemysław Jastrzębski

„Myśl narodowa” 1921–1939

Studium politologiczno-prasoznawcze

Recenzent
prof. dr hab. Ewa Maj

Projekt graficzny okładki i opracowanie graficzne serii
Krzysztof Findziński

Redakcja
Teresa Karpińska

Korekta
Magdalena Baj

Indeks
Łukasz Rybak

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2012

Seria „Monografie”: tom 84

ISBN 978–83–7629–651–8 (e-book)
ISBN 978–83–7629–652–5 (mobi)

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Żonie Kasi, córce Julii i rodzicom poświęcam

Geneza pisma i etapy jego rozwoju

Powstanie „Myśli Narodowej”

W świetle zachowanych zasobów archiwalnych nie można w sposób jednoznacznie zadowalający ustalić pełnej genezy powstania „Myśli Narodowej”. Z największą pomocą w tym względzie przychodzi nam analiza zawartości treści czasopisma, nie ukazuje ona jednak z pewnością całości interesujących nas mechanizmów formalno-wydawniczych. Zgodnie z tym możemy stwierdzić, że pismo zostało założone w oparciu o skromny, jak zaznaczano, „maleńki” fundusz uzbierany z własnych środków przez grupę działaczy i publicystów w różnym stopniu powiązanych lub sympatyzujących z endecją, a pochodzących ze Lwowa lub też mających w przeszłości styczność z tym miastem1.

Korzenie grupy, która w 1921 r. zainicjuje w Warszawie powstanie „Myśli Narodowej”, sięgały wspólnej społeczno-politycznej aktywności na przełomie XIX i XX w. we Lwowie. Miasto to, gdzie panowały wówczas bardzo dogodne warunki do działalności publicznej, stało się doskonałą jej szkołą dla wielu przyszłych znamienitych członków Narodowej Demokracji2. Przybycie do miasta emigrantów z Królestwa, a więc tzw. kolonii warszawskiej, zwłaszcza przebywających we Lwowie od 1895 r. Romana Dmowskiego i Jana Ludwika Popławskiego, spowodowało, że na przełomie XIX i XX w. Lwów i Galicja stanowiły bardzo żywy ośrodek raczkującego ruchu narodowego, stając się centrum organizacyjnym Ligi Narodowej. We Lwowie skupiało się życie polityczne i kulturalne kraju pod zaborami. Dzięki temu endecja uzyskała znaczny wpływ na kulturę narodową, a przede wszystkim bezcenne i bardzo silne wpływy wśród inteligencji. Tam też kształtowały się późniejsze elity publicystyki narodowodemokratycznej. Nawiązane wówczas kontakty, znajomości i przyjaźnie w znakomitej większości przetrwają przez cały okres Polski międzywojennej. Od 1895 r. we Lwowie był wydawany „Przegląd Wszechpolski”. W mieście tym powstawały zręby systemu prasowego ruchu narodowego, tworzonego przez przebywających wówczas w Galicji liderów endecji: Zygmunta Balickiego, Jana Ludwika Popławskiego i Romana Dmowskiego. Od 1901 r. na prośbę dwóch ostatnich do Lwowa przeniósł się Zygmunt Wasilewski, gdzie w latach 1903–1915 pod czujnym okiem Popławskiego, który w największym stopniu ukształtował go jako dziennikarza i wydawcę, kierował „Słowem Polskim”. Zdobywane wówczas przez endecję doświadczenia w prowadzeniu pierwszego własnego dziennika zaowocowały wytworzeniem więzi środowiskowych i duchowej jedności elity narodowych publicystów. To ówcześni najbliżsi współpracownicy Popławskiego będą w II Rzeczypospolitej stawać na czele najważniejszych pism obozu. W ich środowisku i otoczeniu należy także szukać przyszłych założycieli „Myśli Narodowej”. Nie bez powodu więc ówczesny Lwów stanowił doskonałe miejsce do formowania się „środowisk prasotwórczych” nie tylko obozu narodowego, ale i przyszłej Niepodległej3.

Bardzo istotna dla kształtowania się przyszłego środowiska „Myśli Narodowej” była również działalność lwowskiego Związku Naukowo-Literackiego, mającego charakter salonu literackiego organizującego odczyty, dyskusje i pogadanki oraz prowadzącego własną bibliotekę i czytelnię. Związek ów, reaktywowany w 1898 r. i kierowany przez lwowską LN, działał do 1914 r. Jego inicjatorem i prezesem był Jan Gwalbert Pawlikowski, a w zarządzie zasiadali Popławski i Wasilewski. W 1902 r. skupiał w sumie 106 przedstawicieli środowisk literackich i artystycznych. Związek Naukowo-Literacki był prawdopodobnie miejscem, gdzie nawiązywały się znajomości i zażyłości późniejszych inicjatorów „Myśli Narodowej”, co od 1925 r. będzie wykorzystywał Wasilewski, który kompletując współpracowników pisma do jego nowej edycji, sięgał po głośne nazwiska polskich literatów i namawiał ich, odwołując się do dawnych sympatii, do współpracy z tygodnikiem4.

W dużym przybliżeniu możemy więc stwierdzić, że znaczna część założycieli interesującego nas periodyku rekrutowała się spośród lwowskich działaczy LN. Świadczy o tym chociażby obecność w tej grupie Jana Zamorskiego, postaci niezwykle istotnej dla genezy „Myśli Narodowej”5. Wśród inicjatorów pisma była także inna, równie fundamentalna dla działań publicystycznych i politycznych obozu narodowego postać – Jan Załuska, który dzięki działalności w LN w lwowskim okresie swojego życia miał okazję zawrzeć znajomości i przyjaźnie z Romanem Dmowskim, braćmi Janem i Kazimierzem Lutosławskimi oraz Zygmuntem Wasilewskim6. Ważną postacią musiał być także przyszły pierwszy redaktor naczelny tygodnika Józef Wierzejski – współzałożyciel ukazującego się od 1895 r., sympatyzującego z ruchem narodowym „Kuriera Stanisławowskiego” i korespondent lwowskich dzienników7.

Bezpośrednimi założycielami „Myśli Narodowej” była grupa przyjaciół, aktywistów-pasjonatów, krzewicieli „idei i sprawy” narodowej, w której już w Warszawie pierwszoplanową rolę odegrał Adolf Nowaczyński pełniący do 1925 r. funkcję nieformalnego lidera redakcji pisma. To on był głównym inicjatorem utworzenia tygodnika w 1921 r.8 Niezbędną pomocą organizacyjno-logistyczną służył mu cieszący się opinią jednego z najruchliwszych działaczy endeckich Jan Zamorski. Możemy go uznać za drugiego z ojców założycieli tygodnika. W pierwszym okresie istnienia „Myśli Narodowej” wespół z Nowaczyńskim współredagował pismo i decydował o jego zasadniczym obliczu9. W lwowskiej grupie inicjatorskiej, mającej udział w inauguracji tygodnika, znalazł się także obecny w piśmie od samego początku i należący w latach 1921–1924 do grona jego stałych współpracowników Franciszek Rawita-Gawroński. Prawdopodobnie, co nie było dla niego nowością, służył on przy zakładaniu redakcji niezbędnym wsparciem finansowym10. Pewną rolę z racji posiadanego już wówczas bogatego doświadczenia w organizowaniu i prowadzeniu pism narodowych musiał odegrać również Wasilewski, który pojawił się wśród współpracowników tygodnika już w pierwszym okresie jego istnienia. Wszyscy wymienieni wyżej, a więc Pawlikowski, Wasilewski, Załuska i Zamorski, mieli w swoich życiorysach jakieś związki z galicyjską endecją11. Podwaliny pisma tworzyli także Ignacy Oksza-Grabowski, ks. Kazimierz Lutosławski, który był członkiem LN od 1903 r., i Stanisław Pieńkowski współpracujący we Lwowie z narodowymi periodykami12. Przy założeniu „Myśli Narodowej” współdziałał też Mieczysław Niklewicz. Udzielił on powstającemu pismu zasadniczego wsparcia finansowego, logistycznego i administracyjnego. Niklewicz był wybitnym fachowcem w dziedzinie poligrafii, który już przed I wojną światową, w czasie jej trwania oraz w okresie II Rzeczypospolitej pełnił rolę zarówno administratora, jak i wydawcy czasopism i publicystyki obozu narodowego i bez którego udziału oraz wsparcia nie mógł się ukazać żaden ważny endecki organ prasowy13. W 1921 r. swoje zasługi dla powstania pisma położył także Antoni Sadzewicz, wraz z Mieczysławem Niklewiczem współwłaściciel najważniejszej spółki wydawniczej obozu narodowego. Sadzewicz jest dla nas o tyle istotny, że prawdopodobnie – jako członek LN we Lwowie – wchodził w skład grupy bezpośrednio inicjującej pismo14.

„Myśl Narodowa” była więc prywatną inicjatywą grupy narodowych publicystów, działaczy i sympatyków endecji, w różnym stopniu związanych z lwowskim okresem kształtowania się podstaw obozu narodowego i jego późniejszą działalnością w tym mieście. Taka metoda powoływania organów prasowych była typowa dla niejednolitego i zdecentralizowanego systemu prasowego endecji w II Rzeczypospolitej15.

Pierwszy numer pisma ukazał się 22 października 1921 r.16 Bezpośrednim wzorem dla tygodnika przy jego narodzinach była „Myśl Niepodległa” Andrzeja Niemojewskiego, na której opierano się, tworząc szatę graficzną oraz strukturę pisma. Oba periodyki miały podobny format i objętość17. Było to rezultatem kontaktów narodowych publicystów z Niemojewskim w założonym po zakończeniu I wojny światowej stowarzyszeniu pisarzy „Orzeł Biały”. Organizowało ono pod hasłem „dobra dla Polski” spotkania literackie, wydawało także – wobec nadciągającego w 1920 r. niebezpieczeństwa bolszewickiego – odezwy wzywające do obrony Kresów. Jego członkami byli m.in.: Zdzisław Dębicki, Adam Grzymała-Siedlecki, Władysław Jabłonowski, Andrzej Niemojewski, Włodzimierz Perzyński, Aleksander Świętochowski, Zygmunt Wasilewski i Józef Weyssenhoff18.

Ideowym wzorem dla powstającej „Myśli Narodowej” był przede wszystkim „Głos” pod redakcją Jana Ludwika Popławskiego. Sam tygodnik po latach uznawał się za ostatnie ogniwo w łańcuchu wielkich wydawnictw obozu narodowego: „Głos” – „Przegląd Wszechpolski” – „Przegląd Narodowy”19. W sposobie redagowania, tonie dyskursu oraz pewnych założeniach ideowych, szczególnie w kontekście zwalczania elementów rozumianych jako antypolskie i antynarodowe, wzorowano się także na takich organach prasowych jak: „The Dearborn Independent” Henry’ego Forda20, „Gentiles Review” z Chicago21 (szerzącym, jak podkreślano, anglosaski nacjonalizm integralny) oraz na dwóch, jak stwierdzano, „bojowych” pismach angielskich – „The Patriot”22 i „Plain English”23. Uwzględniając specyfikę systemu prasowego obozu narodowego w pierwszych latach dwudziestolecia międzywojennego, możemy stwierdzić, że u podstaw powołania do życia „Myśli Narodowej” leżała konieczność wypełnienia luki występującej w ówczesnym endeckim aparacie prasowym. Rolę centralnego dziennika odgrywała wówczas wznowiona w 1918 r. „Gazeta Warszawska”24. Funkcję organu ideowo-teoretycznego w okresie od 1919 do 1921 r. pełnił, wydawany w Poznaniu pod kierunkiem Bohdana Wasiutyńskiego, miesięcznik „Przegląd Narodowy” poświęcony zagadnieniom życia narodowego w zakresie politycznym, naukowym, społecznym, literackim i artystycznym25. W związku z koniecznością przebudowy endeckiego systemu prasowego w obliczu nowych zadań życia publicznego podjęto decyzję o likwidacji miesięcznika. Następstwem tego była reaktywacja w 1922 r. „Przeglądu Wszechpolskiego”, ukazującego się do czerwca 1926 r.26 Miało to stanowić ostateczne zakończenie okresu przejściowego w dziejach endeckiej prasy w warunkach nowo odrodzonego państwa27. Dlatego miesięcznik „Przegląd Wszechpolski”, poświęcony polityce narodowej oraz zagadnieniom życia społecznego, ekonomicznego i umysłowego, jako organ „myśli narodowej i państwowej” odpowiadał za jej kształt i rozwój. Miał tym samym dawać impuls do powstania silnego prądu umysłowego, niezbędnego – jak zaznaczano – dla potrzeb niepodległego państwa i wykształcenia nowych pokoleń. Bezpośrednią pieczę nad pismem sprawował Roman Dmowski28. Całość przemian zachodzących w endeckiej prasie pod koniec 1921 i na początku 1922 r. uzupełniało utworzenie w roku 1921 „Myśli Narodowej”29. Endecji brakowało bowiem organu ukazującego się w rytmie tygodniowym, w szerszym niż dziennik zakresie ujmującego kwestie ideowe, utrzymującego jednocześnie bieżący i bardziej elastyczny niż miesięcznik kontakt z czytelnikami. Tygodnik stanowił zatem uzupełnienie systemu prasowego Narodowej Demokracji o niezbędny brakujący element w odniesieniu do periodyków centralnych30. „Myśl Narodowa” z założenia nie stwarzała konkurencji dla prasy codziennej w dostarczaniu informacji, ale pracując z nią równolegle, miała ją uzupełniać wnioskami natury ogólnej w celu syntetyzowania „sensu bieżącego życia”31. Ideowe oddziaływanie tygodnika politycznego było bowiem znacznie skuteczniejsze niż dziennika32. Ponadto pismo tygodniowe mogło stosunkowo szybko reagować na bieżące wydarzenia życia publicznego i zajmować wobec nich stanowisko, przy jednoczesnym zachowaniu niezbędnego dystansu i unikaniu wikłania się w bezpośrednią walkę polityczną.

Pojawienie się „Myśli Narodowej” było poza tym o tyle wskazane i cenne, że jej charakter wyraźnie odróżniał się od profilu „Przeglądu Narodowego”, a potem „Przeglądu Wszechpolskiego”, pozbawionego działu łączności z czytelnikami i zawierającego wyłącznie rozbudowane rozważania teoretyczne. Pisma te miały całkowicie odmienny charakter, przypominały raczej endeckie organy prasowe z XIX w. Na tym tle „Myśl Narodowa” była pismem dość nowoczesnym i dynamicznym, dzięki czemu znakomicie uzupełniała rolę, którą pełnił miesięcznik ideowo-teoretyczny. Tygodnik miał stosunkowo uniwersalną, pośrednią formę, wpasowującą się pomiędzy dziennik a miesięcznik. Głównym powodem powołania do życia „Myśli Narodowej” była więc konieczność dysponowania dodatkowym – oprócz centralnego endeckiego dziennika i miesięcznika – narzędziem w celu sprawniejszego niż dotychczas zespolenia sił ideowych i wypracowania, jak pisano, jasnego programu narodowego33.

Przyczyny utworzenia „Myśli Narodowej” dobrze ilustrują cele postawione przed periodykiem przez samych jego autorów. Wśród nich na pierwsze miejsce wysuwa się chęć wzmocnienia wpływu obozu narodowego na życie publiczne, czego kwintesencją jest stwierdzenie wyrażone na łamach pisma: „płyniemy, ale nie sterujemy”34. Sam tygodnik po latach zasadniczy cel swojego działania widział w „urabianiu” ideologii narodowej dla pokoleń utożsamiających się z kierunkiem narodowym w odczuwaniu, myśleniu i działaniu35. Wszystko to miało służyć uzyskaniu przez ruch narodowy dominującego wpływu na polską politykę i rozstrzygnięciu na własną korzyść rywalizacji o rząd dusz z lewicą niepodległościową. Za pośrednictwem nowo powołanego periodyku Narodowa Demokracja pragnęła również prowadzić walkę z szeroko rozumianym „radykalizmem”, „przewrotem socjalnym”, „rewolucją”, a nade wszystko komunizmem, socjalizmem i, jak zaznaczano, „żydowską międzynarodówką”. Mocno akcentowana konieczność naprawy państwa i uwolnienia go od „obcych wpływów” stanowiła zasadniczy element leżący u podstaw założenia pisma, na co bez wątpienia miał wpływ Adolf Nowaczyński słynący ze swoich zdecydowanych i jednoznacznych poglądów, wsparty przez grono publicystów cenionych w obozie narodowym36.

Pojawienie się na rynku polskiej prasy okresu międzywojennego „Myśli Narodowej” było dla obozu narodowego, zważywszy na trwałość i ciągłość wydawnictwa, wydarzeniem bardzo ważnym. Nie bez powodu uznano je za jeden z kluczowych momentów w dziejach całej Narodowej Demokracji37. Dlatego też „Gazeta Warszawska” nie omieszkała zapowiedzieć pierwszego numeru „Myśli Narodowej”, wyrażając satysfakcję z ukazania się tygodnika i wiążąc z jego rozwojem duże nadzieje38. Czyniono tak nie bez przyczyny, od 1921 r. obóz narodowy dysponował bowiem pełną prasową triadą, czyli centralnym dziennikiem, tygodnikiem i miesięcznikiem, co znacząco wzmacniało siłę jego ideowego oddziaływania, nieocenionego zarówno dla zdobywania nowych zwolenników, jak i umacniania więzi z dotychczasowymi sympatykami. Tygodnik o formie znacznie przystępniejszej niż miesięcznik miał także tę zaletę, że mógł docierać częściej i szybciej do szerszego grona odbiorców niż miesięcznik o wyłącznie teoretycznym charakterze. Dlatego też, zabiegając o zwiększenie skali swojego oddziaływania, od momentu pojawienia się „Myśli Narodowej” obóz narodowy mógł apelować do swoich członków i sympatyków o regularne prenumerowanie zarówno prasy codziennej, jak i tygodniowej39.

Etapy rozwoju pisma

W życiu obozu narodowego w okresie międzywojennym prasa odgrywała zasadniczą rolę, stanowiąc instrument urabiania opinii publicznej oraz utrzymywania jednolitości poglądów wśród członków i zwolenników Narodowej Demokracji. Głos prasy był w tym czasie niezwykle ważny dla publicznego dyskursu i często miał decydujący wpływ na wydarzenia polityczne czy społeczne rozgrywające się w kraju. Specyfiką prasy II RP była zależność od głównych stronnictw politycznych40. Wszechstronny, rozbudowany i różnorodny aparat prasowy stanowił dla obozu narodowego istotny argument w prowadzonej grze politycznej. W gestii endecji przez cały okres dwudziestolecia pozostawały opiniotwórcze organy prasowe: dzienniki, tygodniki i miesięczniki41. Dzięki temu obóz narodowy dysponował najsilniejszym ze wszystkich stronnictw politycznych zapleczem prasowym – mógł posługiwać się największą liczbą należących do niego lub sympatyzujących z nim pism bądź liczyć na ich wsparcie. Umożliwiało to stronnictwu niezbędną kontrolę zasięgu swoich wpływów oraz dynamiki wewnętrznej własnych struktur42. Środki masowego przekazu, na czele z prasą – najważniejszą spośród nich w okresie międzywojennym, odgrywały podstawową rolę w rozpowszechnianiu poglądów ówczesnych elit. Chociaż ze względu na ideowo-polityczną specyfikę obozu narodowego trudno mówić o jego jednolitym systemie prasowym, co znacznie komplikowało zależności występujące między prasą a partią, to bez wątpienia endeckie periodyki dzięki szerokiemu zakresowi rozprzestrzeniania idei były jednym z najważniejszych elementów ówczesnego polskiego systemu prasowego43.

W dziejach nie tylko obozu narodowego, lecz także w całej historii prasy polskiej II Rzeczypospolitej „Myśl Narodowa” zajmuje jedno z naczelnych miejsc44. Wynika to z faktu, że była jednym z ciekawszych pism opiniotwórczych, jakie pojawiły się w tym czasie wśród periodyków teoretycznych wszystkich nurtów ówczesnej polskiej sceny politycznej. Dokonując analizy roli i miejsca „Myśli Narodowej” w systemie prasy Narodowej Demokracji dla okresu II RP, możemy wyróżnić cztery zasadnicze etapy rozwoju i funkcjonowania pisma:

Lata 1921–1925 to szukanie zasadniczego oblicza ideowego tytułu, które nie zostało ściśle określone do końca trwania tego okresu. Pojawienie się w 1921 r. tygodnika uzupełniło triadę systemu prasy endeckiej, która od tej pory opierała się na centralnym dzienniku („Gazeta Warszawska”), tygodniku („Myśl Narodowa”) oraz miesięczniku („Przegląd Narodowy”, a od 1922 r. „Przegląd Wszechpolski”). W okresie tym „Myśl Narodowa” była tygodnikiem o charakterze polityczno-społecznym bez formalnych związków z Narodową Demokracją. Nie ulega jednak wątpliwości, że poprzez więzi ideowe i personalne była pismem obozu narodowego. Uwidaczniały się jednak pewne różnice między poglądami na niektóre kwestie – wyrażanymi na łamach czasopisma – a oficjalną linią ZLN45. Początek omawianego okresu to stosunkowo niska pozycja „Myśli Narodowej” w systemie prasy endeckiej, co wynikało z konieczności zbudowania zarówno podstaw redakcji, jak i bazy materialno-logistycznej pisma. Wraz z krzepnięciem tygodnika pod koniec wskazanego przedziału czasowego jego znaczenie stopniowo i systematycznie wzrastało.

Lata 1925–1926, a w szczególności okres od 3 października 1925 do 1 lipca 1926 r., to czas zasadniczych zmian w piśmie. Wtedy właśnie nastąpiła jego reorganizacja, zwiększono objętość i zmieniono szatę graficzną, nadano mu także nowy profil – przekształcając z tygodnika społeczno-politycznego w „tygodnik poświęcony kulturze twórczości polskiej”. Stanowisko redaktora naczelnego objął Zygmunt Wasilewski, który doprowadził do znaczącego ilościowo i jakościowo rozszerzenia składu redakcji. W lipcu 1926 r. „Myśl Narodową” połączono ze zlikwidowanym „Przeglądem Wszechpolskim”. Od tego momentu uzyskała status oficjalnego periodyku teoretyczno-politycznego obozu narodowego, który z pewnymi zastrzeżeniami (o czym poniżej) został utrzymany do 1939 r.

Okres od 1926 r. do drugiej połowy lat trzydziestych to czas świetności redaktorskiej i publicystycznej oraz najpełniejszy rozwój pisma pod kierunkiem Wasilewskiego. W tym czasie tygodnik uzyskuje kształt i profil podziwiane nie tylko przez obóz narodowy, ale zauważane również w innych środowiskach, niezwiązanych z endecją. Pierwszym symptomem kryzysu pisma jest rok 1934 i secesja „młodych”, którzy – osłabiając cały ruch narodowy – zadali także bolesne straty redakcji „Myśli Narodowej”, straciła ona bowiem kilku ważnych, obiecujących i zdolnych publicystów.

Lata 1935–1939 to powolny zmierzch świetności pisma, które nadal utrzymuje, chociaż z widocznym trudem, swoją pozycję. Nie jest to już jednak pozycja tak klarowna, bezdyskusyjna i niepodważalna jak wcześniej. Było to skutkiem kryzysu całego obozu narodowego, osłabionego podziałami i secesjami. Na domiar złego tygodnik borykał się z chronicznymi problemami finansowymi. Niezwykle ważną sprawą był też pogarszający się stan wzroku Wasilewskiego, niezdolnego już z powodu upływu lat do pracy tak efektywnej jak niegdyś. Wreszcie odejście w 1936 r. z tygodnika Jana Rembielińskiego, dotychczasowego zastępcy i prawej ręki redaktora naczelnego, spowodowało wyraźne osłabienie redakcji. W okresie tym „Myśl Narodowa” znajduje na rynku prasowym szeroko rozumianego obozu narodowego silną i bardzo poważną konkurencję w postaci utworzonego w 1935 r. „Prosto z Mostu”, a przede wszystkim powstałej w 1937 r. „Polityki Narodowej”. Okres ten zamyka data 3 września 1939 r., kiedy to w rezultacie rozpoczęcia działań wojennych ukazuje się ostatni numer „Myśli Narodowej”.

Czytelnicy i zasięg oddziaływania „Myśli Narodowej”

Posiadanie przez obóz narodowy organu prasowego o charakterze ideowo-teoretycznym takiego jak „Myśl Narodowa” umożliwiało propagowanie przyjętej linii politycznej oraz kształtowanie w jej duchu poglądów zarówno członków obozu narodowego, jak i szerokich grup opinii publicznej. Na taką rolę periodyków związanych z obozami politycznymi wskazuje chociażby Urszula Jakubowska46. Grupę odbiorców interesującego nas tygodnika oraz związane z nim środowisko endecja określała jako „sfery oświecone”47. Z tego powodu sama redakcja pisma dosyć jednoznacznie i wyraźnie podkreślała swoją elitarność. Na potencjalnego adresata wybierano jednak nie tylko środowisko narodowe. Zaznaczano, że tygodnik powinni czytać wszyscy48. Odbiorcą pisma były więc kręgi legitymujące się wyższym wykształceniem49. Inteligenckiego adresata wskazywał sam obóz narodowy50. Dlatego też starannie dbano o dotarcie do odpowiedniego odbiorcy. Nie chcąc schlebiać, jak dosadnie pisano – „mętom ulicy”, zeszyty okazowe wysłano tylko tym osobom, które gwarantowały, że intelektualnie sprostają poziomowi pisma51. Periodyk miał być bowiem „laboratorium idei”, wymagającym „wysiłku ducha i steru myślowego”52. Dlatego w stosunku do swoich czytelników pismo było niezwykle wymagające, zaznaczano, że inteligent polski powinien wyzbyć się postawy charakteryzującej się brakiem czasu na rzeczy poważne. Co więcej, postulowano umiarkowanie w korzystaniu z radia, kina, tanga czy brydża, by nie tracić czasu, ale poświęcać go na czytanie tygodnika53.

Periodyk miał więc być placówką pracy narodowej skierowanej do „mózgu narodu”54. Samo pismo z dumą informowało, że „nie ma chyba wydawnictwa, które by w spisach swoich abonentów miało tak bogaty wykaz wyborowej inteligencji”55. „Myśl Narodowa”, szczególnie od października 1925 r., była zatem kierowana do elit, członków obozu narodowego, zwłaszcza tych, którzy pełnili istotne funkcje publiczne56. Dlatego też z zadowoleniem konstatowano, że nowa edycja pisma przeznaczonego dla całej „oświeconej Polski” została doskonale przyjęta przez inteligencję i sfery literackie, czyli – jak pisano – „elitę ludzi z charakterem”57. Roczniki tygodnika zalecano jako „lekturę inteligentnego narodowca”. Miała ona być niezbędna dla osób wykształconych, pogłębiać ich światopogląd, przez co szczególnym uznaniem powinna się cieszyć w kręgach związanych z działalnością oświatowo-wychowawczą58. Celem pisma było bowiem należyte ukształtowanie „głowy narodu” dla właściwej przyszłości Polski, a podstawą tego powinno być wychowanie narodowe oraz zawracanie elit z bezdroży, na których się rzekomo znajdowały59. „Myśl Narodową” z powodu szerokości jej formuły adresowano także do sympatyków idei narodowej oraz wybitnych przedstawicieli wszystkich odłamów politycznych, ponieważ twórczość zamieszczana na jej łamach mogła przypaść do gustu również odbiorcy niezwiązanemu ściśle z ideologią endecką60.

Bez przesady więc Zygmunt Wasilewski stwierdzał, że zasługą tytułu było zorganizowanie w obozie narodowym szeregów najwybitniejszej inteligencji piszącej i czytającej61. Wydawnictwo stawiało przed sobą bardzo ambitne cele z tym związane. Powrót do formy tygodnika od 1929 r. dał redakcji asumpt do oświadczenia, że jej zadaniem jest przerwanie apatii inteligencji niechętnej, wobec zamętu myśli politycznej, do aktywności umysłowej i współdziałania62. Skuteczne dotarcie narodowej ideologii do grupy docelowej wspierała założona w 1926 r. Biblioteczka „Myśli Narodowej” reklamowana na łamach pisma63.

Na profil pisma i stawiane przed nim cele wpływała widoczna od drugiej połowy lat dwudziestych XX w. zmiana podejścia obozu narodowego do inteligencji jako grupy społecznej, która stała się zasadniczą częścią elektoratu narodowego. Zmiana ta była o tyle wyraźna, że wcześniej endecy często zarzucali inteligencji uleganie obcym wpływom, brak poczucia instynktu narodowego oraz misji cywilizacyjnej i kulturalnej. Wraz z ewolucją poglądów inteligencja stała się dla endecji „strażniczką ładu moralnego”, organizatorką życia politycznego, społecznego i gospodarczego. Wiązało się to ze zmianą składu społecznego samego ZLN, który już w sejmie I kadencji miał najwięcej spośród wszystkich stronnictw posłów z wykształceniem wyższym. Od drugiej połowy lat dwudziestych nastąpił jednak zauważalny odpływ elit od ruchu narodowego, szczególnie rekrutujących się spośród grup wielkiego kapitału64. Jednocześnie nie udało się uzyskać trwałego poparcia wśród chłopów. Dlatego też inteligencja stała się podstawowym oparciem obozu narodowego65. Niezależnie od tego drugim „ogniskiem elipsy”, na której bazowała „Myśl Narodowa”, był lud wiejski, charakteryzujący się według endecji zdrowym instynktem narodowym, który należało pielęgnować i podtrzymywać, a jednocześnie modernizować tak, aby kulturę polskiej wsi uczynić podobną do zachodniej66. Dlatego też na łamach periodyku akcentowano jego pozytywny odbiór wśród najwybitniejszych przedstawicieli „stanu włościańskiego” oraz wśród robotników, którzy – szukając wartości – nie chcą czytać byle czego i wybierają „Myśl Narodową”67. Wynikało to z faktu, że wśród zwolenników Narodowej Demokracji znaleźli się przedstawiciele wszystkich warstw społecznych: od właścicieli ziemskich, fabrykantów i przemysłowców począwszy, poprzez lekarzy, nauczycieli i adwokatów, na chłopach i rzemieślnikach skończywszy68.

Mimo to uwarunkowania społeczno-ekonomiczne powodowały, że wieś polska była ogólnie słabym odbiorcą prasy. Czasopisma kupowano tam sporadycznie, głównie czynili to właściciele tzw. gospodarstw towarowych, i to pewnie o nich myślał Zygmunt Wasilewski, wskazując na czytelników tygodnika wśród „oświeconych włościan”. Podobnie niskie było czytelnictwo wśród robotników Łodzi, Warszawy i Zagłębia. Średnie roczne wydatki na zakup książek i czasopism w rodzinach robotniczych wynosiły jedynie 15 zł. Z badań z 1927 r. przeprowadzonych wśród rodzin robotniczych, m.in. w Warszawie, wynikało, że 25 proc. z nich w ogóle nie kupowało gazet i książek, 44,2 proc. przeznaczało na to tylko 1 zł miesięcznie. Lepiej wyglądały nakłady na czytelnictwo wśród pracowników umysłowych, a więc zasadniczego adresata „Myśli Narodowej”. Rodziny najzamożniejsze, o dochodzie miesięcznym powyżej 350 zł, na gazety i książki wydawały już 40 zł. Badania z 1932 r. z Warszawy, przeprowadzone wśród rodzin pracowników umysłowych, wykazały przeciętne wydatki roczne na prasę w wysokości 88,80 zł, co prawdopodobnie pozwalało na zakup jednego dziennika i jednego tygodnika. Ogólnie jednak rynek czytelniczy w II Rzeczypospolitej przedstawiał się nader skromnie. Według różnych szacunków liczył od 1,5 do 2,9 mln, co w skali całego kraju liczącego 34 mln mieszkańców nie było wynikiem imponującym. Grupę potencjalnych odbiorców „Myśli Narodowej” możemy zawęzić jeszcze bardziej, uwzględniając charakter pisma kierowanego do inteligencji. Jeżeli zaliczymy do niej osoby legitymujące się średnim i wyższym wykształceniem, to w 1921 r. było to raptem 720 tys. osób. W ciągu dwudziestolecia grupa ta osiągnęła maksymalny pułap 1–1,5 mln osób69.

Przebudowana pod kierunkiem Zygmunta Wasilewskiego „Myśl Narodowa” była więc dla Narodowej Demokracji przede wszystkim niezwykle istotnym narzędziem przyciągania inteligencji oraz utrzymywania z nią, jak i innymi wybranymi grupami społecznymi, łączności. Dlatego też tygodnik charakteryzował się wysokim poziomem redakcyjnym i merytorycznym, publikował artykuły zawierające rozważania na tematy polityczne, społeczne i kulturalne najwybitniejszych polityków i ideologów narodowych. Pomimo rozlicznych i głębokich problemów finansowo-logistycznych związanych z wydawaniem prasy narodowej, widocznych zwłaszcza w latach trzydziestych XX w., władze stronnictwa nie dopuściły do obniżenia poziomu pisma, które było swoistą wizytówką i okrętem flagowym całej endecji, szczególne godnie reprezentującym stronnictwo wśród elit70.

Przez cały czas swojego istnienia „Myśl Narodowa” miała zasięg ogólnopolski71. Wynikało to z charakteru i roli pisma oraz składu jego redakcji skupiającej „pisarzy paru pokoleń ze wszystkich części kraju”72. Ponieważ tygodnik prowadził prenumeratę zagraniczną, docierał także do niektórych ośrodków polskiej emigracji rozsianych na całym świecie. W środowiskach polskiego wychodźstwa był stosunkowo dobrze znany i rozpowszechniany73. „Myśl Narodowa” nie miała mutacji lokalnych, tak więc podstawowym terenem jej dystrybucji była Warszawa oraz pozostałe duże ośrodki miejskie II Rzeczypospolitej74. Pismo wychodziło w każdy czwartek, co miało gwarantować – z racji faktu, że podstawowym kanałem sprzedaży była prenumerata – jego dotarcie do odbiorców we wszystkich zakątkach kraju w piątek lub najpóźniej w sobotę75. Wyjątek stanowił okres, kiedy po fuzji z „Przeglądem Wszechpolskim”, od 1 lipca 1926 do końca 1928 r. „Myśl Narodowa” była dwutygodnikiem. Wtedy ukazywała się 1 i 15 każdego miesiąca76.

Formalnie deklarowany ogólnopolski zasięg pisma faktycznie był jednak uwarunkowany kilkoma czynnikami. Przede wszystkim należy tu wymienić ograniczenia występujące w pierwszym okresie ukazywania się „Myśli Narodowej”, kiedy to spotykała ona konkurencję ze strony „Przeglądu Narodowego”, a potem „Przeglądu Wszechpolskiego”, związanych z silnym poznańskim ośrodkiem prasowym endecji. Po drugie na zasięg pisma wpływały kłopoty materialne endeckiego systemu prasowego. Chronicznie brakowało środków na prowadzenie akcji prasowej odpowiadającej celom i aspiracjom ruchu narodowego. Nie inaczej było z przeżywającą nieustanne problemy finansowe „Myślą Narodową”. I wreszcie rozprzestrzenianie się pisma ograniczały jego stosunkowo niski nakład, elitarny charakter oraz prenumerata jako dominująca forma dystrybucji77. Tygodnik był bowiem przeznaczony przede wszystkim dla czytelników stałych78. „Myśl Narodowa” jako pismo elitarne unikała spektakularnych działań marketingowych, stąd też podstawową formą jej rozpowszechniania, zasadniczo ograniczającą masowy zasięg, o który jednak nigdy nie zabiegano, była prenumerata, a nie dystrybucja uliczna79. Z tego powodu w większości punktów sprzedaży detalicznej dzienników i czasopism w kraju tygodnik nie był notowany80. Istnienie „Myśli Narodowej” jako pisma eksperckiego, sztandarowego tytułu wśród licznych periodyków obozu narodowego, jej siła i stabilność finansowa zależały więc przede wszystkim od grupy czytelników stale ją prenumerujących. Ich rola z biegiem lat ciągle rosła. W 1926 r. pismo miało dwustu stałych prenumeratorów i liczono na kolejnych dwustu dzięki zamówieniom bieżącym81. Fuzja z „Przeglądem Wszechpolskim” w lipcu 1926 r. spowodowała dalszy znaczny napływ abonentów82. Według dostępnych danych, w samym tylko 1933 r. do pisma dołączyło kilkuset nowych prenumeratorów83. Do 1939 r. liczba stałych abonentów tygodnika wynosiła w sumie nie więcej niż kilkaset osób, co było cechą typową dla tego rodzaju czasopism w okresie II Rzeczypospolitej84.

Główną drogą realizacji prenumeraty były zamówienia składane przez czytelników w urzędach pocztowych w całym kraju, stanowiących tym samym szeroką sieć agentur pisma. Tam także uiszczano na specjalnych blankietach (dołączanych do poszczególnych wydań tygodnika) opłaty za jego abonowanie85. Od 15 grudnia 1925 r. „Myśl Narodową” można było zamówić i opłacić jej prenumeratę na każdej poczcie, która gwarantowała również dostawę pisma86. Stanowiło to podstawową, chociaż nie jedyną formę dystrybucji tygodnika87. Poczta przyjmowała w imieniu wydawnictwa zamówienie na pismo, pobierając równocześnie zapłatę, odliczała opłatę pocztową, a sumę za prenumeratę wypłacała wydawnictwu. Taki system był przede wszystkim wygodny dla klienta: wystarczyło, że wyraził chęć abonowania pisma na poczcie, a listonosz dostarczał mu prenumeratę i kwit pozwalający zainkasować należną kwotę. Jednocześnie metoda ta miała tę przewagę nad bezpośrednią prenumeratą w wydawnictwie, że czytelnik nie musiał pamiętać o jej odnowieniu, gdyż robili to za niego poczta lub listonosz. Tymczasem przy zamawianiu czasopisma w wydawnictwie często się zdarzało, że wskutek zapomnienia o przedłużeniu prenumeraty następowała przerwa w wysyłce. Wysokie czytelnictwo w byłej dzielnicy pruskiej wynikało m.in. właśnie z dużej popularności prenumeraty pocztowej, zapewniającej stałość i regularność abonowania czasopism88. „Myśl Narodową” można było także zamówić bezpośrednio przez redakcję, dokonując wpłaty czekiem PKO na konto o numerze 3150. W tym wypadku wysyłkę także realizowano drogą pocztową. Przez cały okres międzywojenny Poczta Polska była największym i najpopularniejszym dystrybutorem prasy89. Realizacja prenumeraty wyglądała w ten sposób, że listonosz przyjmował zlecenie na czasopismo i wpłatę, a wydawnictwo wysyłało do placówek pocztowych przesyłki z egzemplarzami pisma90.

Znacznym ułatwieniem, które stosowała redakcja „Myśli Narodowej” dla swoich stałych odbiorców, była możliwość uiszczenia opłaty za prenumeratę bezpośrednio u inkasentów wysyłanych przez redakcję pisma91. W Warszawie tygodnik dysponował własną siecią akwizytorów pobierających prenumeratę i dostarczających periodyk92. Inną możliwością było nabycie tytułu lub zamówienie jego prenumeraty w księgarniach w całym kraju93. Dotyczyło to zwłaszcza placówek zaprzyjaźnionych i współpracujących z tygodnikiem. Należały do nich warszawskie księgarnie: Perzyńskiego i Niklewicza przy ul. Nowy Świat 21 oraz Gebethnera i Wolffa, a także poznańska Księgarnia św. Wojciecha. Pismo udzielało im specjalnych zniżek na ogłoszenia na swoich łamach. Promocją były objęte również zamówienia kwartalne, półroczne i roczne czasopisma94. Na prowincję „Myśl Narodowa” docierała także za pośrednictwem miejscowych księgarni prowadzących jej kolportaż i przyjmujących zamówienia na prenumeratę95.

Większość nakładu tygodnika rozchodziła się zatem przez prenumeratę. Tylko nieliczne egzemplarze sprzedawano w wolnym obiegu96. Ich dystrybucją zajmowało się największe w Polsce przedsiębiorstwo kolportażowe – Polskie Towarzystwo Księgarni Kolejowych „Ruch” z Warszawy. Zostało ono założone w 1918 r. jako spółka akcyjna najważniejszych wydawców pism i księgarzy z całej Polski: Zygmunta Arcta, Ludwika Fiszera, Jana Gebethnera, Jakuba Mortkowicza i Gustawa Wolffa. W skład zarządu spółki wchodzili m.in. Jan Gebethner, Antoni Sadzewicz i Gustaw Wolff. Firma prowadziła hurtową sprzedaż pism w najodleglejszych zakątkach kraju. W 1929 r. „Ruch” posiadał około 350 kiosków kolejowych i około tysiąca punktów kolportażu miejskiego. W drugiej połowie lat trzydziestych kolportował około 30–40 proc. łącznego nakładu krajowego poprzez 2,5–3 tys. punktów w kilkuset miejscowościach oraz 500 kiosków kolejowych97. W 1939 r. „Myśl Narodowa” znajdowała się wśród 58 tygodników, których dystrybucję prowadził „Ruch”98.

Przyjęta technika dystrybucji tygodnika miała prowadzić do powstania jak najbliższych i jak najsilniejszych więzi z jego odbiorcą. Reorganizacja „Myśli Narodowej” w 1925 r., dzięki zmianie profilu pisma i powierzeniu stanowiska redaktora naczelnego charyzmatycznemu i bezgranicznie oddanemu endecji Zygmuntowi Wasilewskiemu, stworzyła ku temu doskonałą okazję. Nie bez powodu więc redakcja tygodnika na podstawie adresów przysłanych przez różne organizacje rozesłała do czytelników „tysiące” numerów okazowych pierwszego numeru nowej edycji, zachęcając do stałego abonowania pisma99. Postarano się także o kontakt z prowincją, jak już bowiem wskazywano, nie sama inteligencja, ale również „lud” miał być potencjalnym odbiorcą periodyku. Stąd dbałość o to, aby „Myśl Narodowa” trafiała do czytelni prowadzonych przez koła powiatowe obozu narodowego w całym kraju100. Chcąc utrzymać jak najlepsze stosunki ze swoimi prenumeratorami, akcentowano rolę przyjaźni stałych czytelników, będących „elitą ludzi z charakterem”101. Rzeczywistość rysowała się jednak w nieco mniej optymistycznych barwach. W 1929 r. Adolf Nowaczyński załamywał ręce nad zanikiem życia umysłowego obozu narodowego. Stwierdzał, że „endecy to samolubne mruki” ubolewające nad brakiem należytego uznania i podziwu ze strony swojego otoczenia102. W tym kontekście nie może dziwić fakt, że jako jeden z najważniejszych problemów wskazywano ubóstwo „ludzi ideowych”, których nie stać było na prenumeratę kwartalną103.

Elitarność „Myśli Narodowej” wpływała na jej stosunkowo niewielki nakład. Tygodnik ukazywał się w ograniczonym, „ruchomym” nakładzie, zależnym od wysokości zamówionej przez czytelników prenumeraty. Według dostępnych danych, w 1926 r. wynosił on 3 tys. egz.104 W 1929 r. liczył już 6 tys.105 W latach 1930 i 1931 wynosił 5 tys.106, aby w 1932 r. spaść do 4 tys. egz.107 W 1933 r. nakład ponownie wzrósł, tym razem do 5 tys.108 Dla lat 1936 i 1938/1939 liczył 5,2 tys. egz.109 Zgodnie z dostępnymi danymi dla okresu 1926–1939 wynosił więc średnio 4,8 tys. egz. Biorąc pod uwagę chociażby liczbę aktywnych w II Rzeczypospolitej wyborców, nie było to dużo. W 1919 r. do urn poszło 5,3 mln, w 1922 r. 8,8 mln, a sześć lat później 11,7 mln osób110. Także w porównaniu z nakładami dzienników obozu narodowego sięgającymi kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy zasięg „Myśli Narodowej” nie wyglądał zbyt imponująco. Przykładowo w 1928 r. za duży nakład dziennika można było uznać 50 tys. egz., podczas gdy 10 tys. stanowiło nakład niewielki111. Nakład „Kuriera Poznańskiego”, najsilniejszego logistycznie i finansowo periodyku obozu narodowego w II RP, kształtował się na poziomie 24 tys.112 Jeszcze mizerniej nakład „Myśli Narodowej” wypada na tle ogólnego nakładu tygodników okresu międzywojennego. Jednorazowy nakład czasopism, a więc także tygodników, gdyż dzienniki zostały ujęte w innej kategorii, w 1924 r. według danych Głównego Urzędu Statystycznego wynosił od 710 do 950 tys. egz. W 1936 r. nakłady tygodników miały liczyć 2 024 000 egz.113

To jednak nie wysokość nakładu decydowała o randze „Myśli Narodowej” i jej miejscu w systemie prasy Narodowej Demokracji. Zjawisko obserwowane przy okazji interesującego nas periodyku było cechą typową dla nakładów tygodników społeczno-kulturalnych Polski międzywojennej oraz organów prasowych o charakterze ideowo-teoretycznym, a więc opartych na bazie partyjnej i siłą rzeczy mających charakter elitarny114. Żadne takie wydawnictwo nie było wysokonakładowe, opierało się na stosunkowo wąskim gronie stałych czytelników i tym samym stanowiło raczej instrument w walce politycznej elit niż powszechne forum dla popularyzowania poglądów, skupiające szerokie rzesze czytelników. Wyjątkiem było tu tylko „Prosto z Mostu” osiągające nakład kilkunastotysięczny115. Natomiast już „Przegląd Wszechpolski”, znacznie bliższy charakterem „Myśli Narodowej”, miał średni nakład w wysokości 3 tys. egz.116 Przykładem może być także „Polityka Narodowa” czy „Kurier Lwowski”, którego nakład tuż przed zamknięciem w 1935 r. wynosił 4 tys. egz.117 „Myśl Narodowa” nie stanowiła więc w tym aspekcie wyjątku, a jej najsilniejszymi punktami była nie masowość i ogólnodostępność, lecz ranga i merytoryczny poziom głoszonych twierdzeń poparte autorytetem zespołu redakcyjnego.

1 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, „Myśl Narodowa” (dalej: „MN”), 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7.

2 S. Grabski, Pamiętniki, t. 1, wstęp i oprac. W. Stankiewicz, Warszawa 1989, s. 175; U. Jakubowska, Udział Zygmunta Wasilewskiego w tworzeniu systemu prasowego Narodowej Demokracji [w:] Polska i Polacy. Studia z dziejów polskiej myśli i kultury politycznej XIX i XX w., red. M. Mroczko, Gdańsk 2001, s. 137.

3 Wspomniana opieka Jana Ludwika Popławskiego nad Zygmuntem Wasilewskim trwała do 1906 r., kiedy to Popławski wyjechał do Królestwa Polskiego. Wystarczyło to, aby Wasilewski okrzepł jako wydawca i zdobył bezcenne później doświadczenie. Doskonale poprowadził „Słowo Polskie”, tworząc z pisma najpoczytniejszy dziennik w całej Galicji i najpoważniejszą, najszerszą trybunę kształtującego się obozu narodowego. Już wtedy Wasilewski ujawnił swoje zalety, z których będzie słynął do końca służby dla obozu narodowego: pracowitość oraz umiejętność pozyskiwania szerokiego grona współpracowników, w tym także ludzi nauki, kultury i sztuki. Zob.: T. Bielecki, W szkole Dmowskiego. Szkice i wspomnienia, Londyn 1968, s. 234–235; K. Hrabyk, Ostatni fragment zamkniętej epoki, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4, s. 36; M. Kułakowski, Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, t. 1, Londyn 1968, s. 171–172; U. Jakubowska, Prasa Narodowej Demokracji..., s. 11–12, 34, 37; eadem, Lwów na przełomie XIX i XX wieku. Przegląd środowisk prasotwórczych, Warszawa 1991, s. 134–135; J. Kornaś, Wybrane aspekty działalności i myśli politycznej Zygmunta Wasilewskiego [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk – krytyk – regionalista, red. M. Meducka, Kielce 2002, s. 13–14; S. Rudnicki, Lwowska grupa Ligi Narodowej w świetle własnych protokołów z lat 1918–1919, „Przegląd Historyczny” 1977, z. 4, s. 712.

4 Por. R. Wapiński, Narodowa Demokracja..., s. 74–75; A. Wątor, Narodowa Demokracja w Galicji do 1918 roku, Szczecin 2002, s. 24–25.

5 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Wspomnienia o pracy w Lidze Narodowej 1929–1933. Zdzisław Próchnicki (wspomnienie z 1932 r.), k. 127–128.

6 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mikrofilm 1422, Materiały do biografii członków Ligi Narodowej zebrane przez Józefa Zielińskiego. Życiorys doktora Jana Załuski oparty na osobistych wspomnieniach i wiadomościach zachowanych w tradycji ustnej w rodzinie, spisany przez córkę Jana Załuski Krystynę Marię Marcelinę z Załusków Opalską, cz. 2 z 26 V 1971 r., k. 48 (dalej zastosowano skrót „mf.”, sygnatury i tomy mikrofilmowanych teczek, które zostały wykorzystane na potrzeby niniejszego opracowania, znajdują się w zestawieniu bibliograficznym).

7 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1432, Józef Zieliński, Z dziejów prasy w Stanisławowie, k. 8–9, 13–14, 16, 24; ibidem, mf. 1457, Materiały do dziejów prasy ruchu narodowego w latach 1900–1939, k. 61.

8 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys 1865–1939, cz. 3: „Do końca”, 1914–1939, s. 94; A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, „MN”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7.

9 Ossolineum, mf. 6058, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady. Spowiedź klęski. Lata 1902–1959. Wspomnienia i dzienniki, t. 1: Lata 1902–1923, k. 222; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Życiorys Jana Zamorskiego, k. 118.

10 Franciszek Rawita-Gawroński był zięciem Zygmunta Miłkowskiego. W 1901 r. jako człowiek zamożny zakupił dla Jana Ludwika Popławskiego pismo „Wiek XX” przeznaczone dla Galicji i je finansował (zob. więcej: A. Wątor, Słownik działaczy Narodowej Demokracji w Galicji, Szczecin 2008, s. 61–62; por. U. Jakubowska, Prasa Narodowej Demokracji w dobie zaborów, Warszawa–Łódź 1988, s. 42).

11 A. Wątor, Narodowa Demokracja w Galicji..., s. 49.

12 Nazwiska te wymienia Adolf Nowaczyński, mówiąc o stałych współpracownikach pisma w latach 1921–1924 (idem, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13; zob. także Kto był kim w II Rzeczypospolitej, t. 2, red. J.M. Majchrowski, Warszawa 1994, s. 349).

13 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1418, Materiały do biografii..., k. 423, 426–427.

14 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Wspomnienia o pracy w Lidze Narodowej..., k. 127–128.

15 T. Mielczarek, Prasa w systemie politycznym..., s. 40.

16 W swoim fundamentalnym opracowaniu Ewa Maj powiela bardzo często spotykany w literaturze przedmiotu niezrozumiały błąd, podając jako datę ukazania się pierwszego numeru pisma 22 X 1922 r. (eadem, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 157).

17 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94; Z prasy. („Myśl Narodowa” – walka z frazesem socjalistycznym), „Gazeta Warszawska” (dalej „GW”), 27 X 1921, nr 294, s. 3.

18 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 90–91; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka. Próba rekonstrukcji i opisu nurtu w II Rzeczypospolitej, Kraków 1997, s. 11.

19 AAN, Akta Stanisława Rymara, 27, Podanie Stanisława Rymara i Zygmunta Wasilewskiego do Ministerstwa Informacji i Propagandy w Warszawie w sprawie zezwolenia na wydawanie w Krakowie tygodnika „Myśl Narodowa” z 24 IX 1945 r.; Redakcja O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330.

20 „The Dearborn Independent” – tygodnik założony w 1900 r., był pierwszym tytułem prasowym miasta Dearborn w stanie Michigan. W 1918 r. został przejęty przez Henry’ego Forda po wykupieniu tytułu z rąk Marcusa Woodruffa. Ford finansował i nadzorował pismo w latach 1919–1927 za pośrednictwem specjalnie w tym celu założonej Dearborn Publishing Company. Redaktorem naczelnym tygodnika był najbliższy doradca i osobisty sekretarz Forda, Ernest G. Liebold. Pismo słynęło z sensacyjnego i skrajnie antysemickiego charakteru, na swoich łamach publikowało m.in. Protokoły Mędrców Syjonu. Usiłowało także dowieść, że za zabójstwem prezydenta USA Abrahama Lincolna w 1865 r. stały grupy żydowskich bankierów. Tygodnik podejmował też kwestie zagrożenia cywilizacji zachodniej przez komunizm, wskazując na spisek żydokomuny jako siłę sprawczą rządzącą światem. Agresywny ton nadany „The Dearborn Independent” w celu uzyskania odpowiedniego rozgłosu skutkował wieloma głośnymi bataliami sądowymi, jak chociażby procesem o zniesławienie pomiędzy Henrym Fordem a „Chicago Tribune” z 1919 r. W rezultacie Ford w ówczesnym amerykańskim życiu publicznym odgrywał rolę rzecznika prawicowego ekstremizmu. Sam jednak unikał zabierania głosu na łamach pisma, choć czuwał bezpośrednio nad jego kształtem. Od maja 1920 r. periodyk przybierał coraz silniejszy profil antysemicki. Głównie z tego powodu okres do końca lat dwudziestych XX w. jest określany jako najbardziej antysemicka dekada w całej historii USA. Na łamach pisma rozpoczęto publikację regularnego cyklu „Międzynarodowy Żyd”, który miał obnażać wszechświatowy spisek żydowski, dążący do zdobycia kontroli nad światem. Publikacje te, zebrane później w czterotomowym wydawnictwie, zdobyły dużą popularność w kręgach antysemickich w Europie. Ich dystrybucji zaprzestano dopiero w 1942 r. Jednym z wielkich miłośników tych tekstów był Adolf Hitler, który pozostawał pod wielkim wrażeniem działalności Forda. W polityce Hitlera z lat trzydziestych doszukiwano się głębokiej inspiracji zarówno stosunkiem Forda do teorii antysemickich, jak i ideą masowej motoryzacji, przeszczepioną na grunt niemiecki pod postacią marki Volkswagen. W 1938 r. w uznaniu zasług Forda, z okazji jego 75. urodzin, Hitler uhonorował go Wielkim Krzyżem Orła Niemieckiego – najwyższym ówczesnym niemieckim odznaczeniem wręczanym cudzoziemcom. „The Dearborn Independent”, hojnie subsydiowane przez Forda, osiągnęło bardzo szeroki zakres oddziaływania i uzyskało do połowy lat dwudziestych potężny nakład wynoszący blisko milion egzemplarzy, pod tym względem ustępowało wówczas jedynie „New York Daily News”. W rezultacie zdobyło spore grono odbiorców także w Europie. W 1926 r. tygodnik był pozywany do sądu za wiele antysemickich artykułów naruszających dobra publiczne osób przedstawianych w tekstach. Procesy te spowodowały, że Ford zdecydował o zaprzestaniu edycji pisma od 1928 r. i przeniesieniu praw własności do tytułu na „Fordson Independent”, jeden z dzienników w Dearborn (In Danger Undaunted. The Anti-Interventionist Movement of 1940–1941 as Revealed in the Papers of the America First Committee, red. J.D. Doenecke, Stanford 1990, s. 15; Michigan. A Guide to the Volverine State, New York 1941, s. 215; Antisemitism. A Historical Encyclopedia of Prejudice and Persecution, t. 1: A–K, red. R.S. Levy, Santa Barbara 2005, s. 406; B.M. Weissman, Herbert Hoover and Famine Relief to Soviet Russia, 1921–1923, Stanford 1974, s. 72).

21 „Gentiles Review” – amerykańskie pismo o charakterze antysemickim ukazujące się w okresie międzywojennym w Chicago, było oficjalnym organem skrajnie prawicowego Universal Gentiles Club (P. Cowen, Memories of an American Jew, New York 1975, s. 167).

22 „The Patriot” – angielski skrajnie prawicowy tygodnik o charakterze antysemickim i profaszystowskim. Został założony w 1922 r. przez Alana Iana Percy’ego, VIII księcia Northumberland, który finansował pismo oraz osobiście nim kierował. Tygodnik był wydawany przez Boswell Publishing Company. Wokół tytułu w latach dwudziestych XX w. skupiali się brytyjscy sympatycy faszyzmu, w latach trzydziestych „The Patriot” wspierał British Union of Fascists (Brytyjska Unia Faszystów), powstałą w 1932 r. Periodyk ukazywał się nieprzerwanie do 1950 r. Z pismem tym była związana m.in. Nesta Helen Webster, brytyjska pisarka i poetka, w latach dwudziestych współtwórczyni programu antykomunistycznej organizacji National Citizens Union (Narodowej Unii Obywatelskiej), członkini The British Fascisti – pierwszej, działającej od 1923 r., paramilitarnej brytyjskiej organizacji o charakterze parafaszystowskim (od 1924 r. jako British Fascist, a następnie British Union of Fascists). Webster jest uznawana za jednego z najbardziej wpływowych teoretyków spisku w XX w. Spisek socjalistów, komunistów i Żydów miał zagrażać jej zdaniem brytyjskiej religii, moralności i państwu oraz całej cywilizacji chrześcijańskiej, a jego celem było doprowadzenie do chaosu. Webster krytykowała też napływ cudzoziemców na Wyspy Brytyjskie, który – jak twierdziła – odbierał prawdziwym „Brytom” kontrolę nad własnym narodem i państwem. W swojej twórczości akcentowała wpływ tajnych stowarzyszeń i ruchów wywrotowych, przede wszystkim Żydów stale dążących do zniszczenia chrześcijaństwa i uzyskania dominacji nad światem. Na łamach „The Patriot” potępiała zarówno Żydów jako antychrześcijan, jak i wszelkie ruchy lewicowe, deklarowała pogardę dla innych niż angielski narodów i kultur, wyrażając jednocześnie uznanie dla włoskiego faszyzmu. Pod wpływem jej poglądów znajdowali się nie tylko brytyjscy faszyści, ale także członkowie radykalnej prawicy brytyjskiej, w tym Winston Churchill. W późniejszym czasie legitymizowała antysemicką politykę Adolfa Hitlera, w której widziała walkę z wszechświatowym spiskiem żydowskim (zob.: M. Cesarz, Od „Większej Brytanii” do zjednoczonej Europy. Faszystowska doktryna Oswalda Mosleya, Wrocław 2006, s. 75, 111–112; B. Glassman, Benjamin Disraeli. The Fabricated Jew in Myth and Memory, Oxford 2002, s. 173; J.V. Gottlieb, Feminine fascism. Women in Britain’s fascist movement, London 2000, s. 13, 16–17, 22; T.P. Linehan, British fascism, 1918–39. Parties, ideology and culture, Manchester 2000, s. 49; R.C. Thurlow, Fascism in Britain. From Oswald Mosley’s Blackshirts to the National Front, London 2006, s. 137).

23 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7. „Plain English” – angielski tygodnik ukazujący się w latach 1920–1922, należący do lorda Alfreda Douglasa, wydawany przez North British Publishing Company, o skrajnie radykalnym i antysemickim charakterze. Jako pierwszy opublikował angielski przekład Protokołów Mędrców Syjonu, podtrzymując twierdzenie o ich autentyczności. Pismo odzwierciedlało brytyjski antysemityzm okresu międzywojennego, który był przejawem radykalizmu związanego z osłabieniem tendencji liberalnych i sprzeciwem wobec bolszewizmu (M. Cesarz, Od „Większej Brytanii” do zjednoczonej Europy..., s. 66; T.P. Linehan, British fascism..., s. 167).

24 „Gazeta Warszawska” – najstarszy dziennik stołeczny, założony w 1774 r. Ukazywał się w Warszawie do 1915 r. i od 16 XI 1918 do 17 V 1935 r. Od 1906 r. w rękach Maurycego Zamoyskiego. Od 1909 r. organ obozu narodowego i własność Spółki Wydawniczej Warszawskiej A. Sadzewicz, M. Niklewicz i S-ka. W latach 1910–1916 kierowany przez Romana Dmowskiego. W okresie międzywojennym stał się czołowym pismem endecji jako centralny dziennik obozu narodowego. W 1925 r. został połączony z „Gazetą Poranną 2 Grosze” i do 1926 r. wychodził pod nazwą „Gazeta Poranna Warszawska”, zaś od stycznia tego roku do 1928 r. ukazywał się jako „Gazeta Warszawska Poranna”. W 1928 r. powrócono do tytułu „Gazeta Warszawska”. W 1935 r. w związku z materiałami opublikowanymi przez po śmierci Józefa Piłsudskiego władze sanacyjne ciągłymi konfiskatami doprowadziły do zamknięcia gazety. Jej bezpośrednią kontynuacją aż do 1939 r. był „Warszawski Dziennik Narodowy”. W latach 1918–1925 funkcję redaktora naczelnego dziennika pełnił Zygmunt Wasilewski. W 1930 r. nakład „Gazety Warszawskiej” wynosił 30 tys. egz. Nakład „Warszawskiego Dziennika Narodowego” w 1937 r. oscylował wokół 8,5 tys. egz. (zob.: Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Z. Landau, W. Roszkowski, P. Stawecki, J. Tomaszewski, Warszawa 1999, s. 100–101; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 148–151; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 34–35).

25 „Przegląd Narodowy” – miesięcznik ruchu narodowego, organ LN poświęcony zagadnieniom życia narodowego w zakresie politycznym, naukowym, społecznym, literackim i artystycznym. Założony w 1908 r. przez Zygmunta Balickiego w Warszawie, ukazywał się w swojej I edycji do 1915 r. jako kontynuacja „Przeglądu Wszechpolskiego” po przeniesieniu redakcji z Krakowa. Pismo zostało wznowione jako miesięcznik ideowo-teoretyczny obozu narodowego w 1919 r. w Warszawie pod redakcją Bohdana Wasiutyńskiego. W 1921 r. redakcję „Przeglądu Narodowego” przeniesiono do Poznania. Miesięcznik ukazywał się do końca 1921 r., kiedy to zdecydowano się go zlikwidować i reaktywować w jego miejsce II edycję „Przeglądu Wszechpolskiego” (E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 155–156).

26 Od redakcji, „Przegląd Narodowy” (dalej: „PN”), grudzień 1921, nr 6, s. 631, 755; „Słowo Pomorskie” (dalej: „SP”), 12 I 1922, nr 9, s. 7; por. PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7: W Polsce niepodległej (1921–1939), k. 522.

27 „Przegląd Wszechpolski” – organ LN, dwutygodnik wydawany pod redakcją Romana Dmowskiego w okresie 1895–1902 we Lwowie i w latach 1902–1905 w Krakowie. Od 1897 r. pismo było naczelnym organem prasowym kształtującego się ruchu narodowego, redagowanym przez Zygmunta Balickiego, Romana Dmowskiego i Jana Ludwika Popławskiego. Od 1899 r. ukazywało się jako miesięcznik. W 1902 r. „Przegląd Wszechpolski” został przeniesiony do Krakowa z uwagi na korzystne położenie tego miasta, w szczególności bliskość granic pozostałych dwóch zaborów. Najważniejsze problemy poruszali na łamach pisma Dmowski i Popławski, podkreślając zasadę niepodzielności sprawy polskiej oraz konieczność realnego dążenia do odbudowy państwa. „Przegląd Wszechpolski” stał się niebawem głównym pismem propagującym myśl polityczną i ideologię narodową. Zasadnicze jej założenia to solidaryzm narodowy, negacja walki klas, walka z germanizacją i rusyfikacją, rozwijanie świadomości narodowej we wszystkich zaborach, wszechstronny rozwój sił narodu polskiego. Na łamach „Przeglądu Wszechpolskiego” drukowano programy SDN z 1897 i 1903 r. W 1902 r. opublikowano cykl artykułów pt. Myśli nowoczesnego Polaka pióra Romana Dmowskiego jeszcze pod pseudonimem „R. Skrzycki”, które w 1903 r. ukazały się w wydaniu książkowym już pod własnym nazwiskiem autora. Po wybuchu w 1905 r. rewolucji w Rosji Dmowski zamknął „Przegląd Wszechpolski” i wrócił do Warszawy. Z początkiem 1922 r. w Poznaniu z inicjatywy Dmowskiego i pod kierunkiem Bohdana Wasiutyńskiego pismo zostało wznowione jako miesięcznik ideowo-teoretyczny. Stało się oficjalnym organem ZLN i odgrywało zasadniczą rolę w formułowaniu i upowszechnianiu założeń ideowych obozu narodowego. Publikowali na jego łamach m.in.: Joachim Bartoszewicz, Roman Dmowski, Jerzy Drobnik, Tadeusz Gluziński, Stanisław Głąbiński, Władysław Konopczyński, Stanisław Kozicki, Antoni Peretiatkowicz, Ryszard Piestrzyński, Roman Rybarski, Edward Taylor, Zygmunt Wasilewski, Jerzy Zdziechowski. Jako miesięcznik poświęcony „polityce narodowej oraz zagadnieniom życia społecznego, ekonomicznego i umysłowego” zawierał on materiały mające charakter rozpraw politycznych i naukowych. W styczniu 1924 r. redakcję pisma przeniesiono do Warszawy, od numeru 11 kierował nią Stefan Olszewski. 1 VII 1926 r. „Przegląd Wszechpolski” został połączony z „Myślą Narodową” (Encyklopedia historii..., s. 35; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 156).

28 Por.: „PN”, grudzień 1921, nr 6, s. 631 i 755; „Przegląd Wszechpolski” (dalej: „PW”), styczeń 1922, nr 1, s. 1–6. W grudniu 1921 r. Roman Dmowski donosił o spotkaniu z redaktorami pisma, którzy mieli zaprezentować mu gotowe artykuły do pierwszego numeru II edycji „Przeglądu Wszechpolskiego” (PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do Marii i Mieczysława Niklewiczów. List z 16 XII 1921 r. do Mieczysława Niklewicza, k. 252).

29 Od redakcji, „PN”, grudzień 1921, nr 6, s. 631, 755; „SP”, 1 XII 1922, nr 9, s. 7.

30 Kwestię tę po latach w ten sposób widziało samo pismo (zob. Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330).

31 Por. Z.W. [Z. Wasilewski], Od wydawnictwa, „MN”, 27 VI 1937, nr 26, s. 407.

32 S. Cywiński, „Myśl Narodowa”, Dziennik Wileński” (dalej: „DW”), 19 I 1938, nr 18, s. 4. „Dziennik Wileński” – dziennik informacyjno-polityczny w 1920 r. wykupiony od ks. Józefa Songina i Aleksandra Rutkowskiego. Pismem kierowali Aleksander Zwierzyński i Aleksander Hryniewski. W 1922 r. tytuł wchłonął „Gazetę Wileńską” kupioną od Towarzystwa Straży Kresowej (A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 40).

33 Z naszych czasopism, „Kurier Poznański” (dalej: „KP”), 30 X 1921, nr 250, s. 6.

34 Od redakcji, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 1.

35 Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330; szerzej zob. R. Wapiński, Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, s. 242–278.

36 Por. Z prasy, „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3.

37 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1448, Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego. Organizacja i propaganda w latach 1928–1939. Z dziejów ruchu narodowego (chronologia dziejów ruchu narodowego, autor nieznany), k. 182.

38 „GW”, 20 X 1921, nr 287, s. 8; Z prasy. („Myśl Narodowa” – walka z frazesem socjalistycznym), „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3.

39 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego i Związku Ludowo-Narodowego z lat 1897–1937. Nasz program. Przemówienia Romana Dmowskiego, Romana Rybarskiego i Stanisława Kozickiego na konferencji krajowej Związku Ludowo-Narodowego w Warszawie 18 X 1925 r. Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390; Od redakcji, „PN”, grudzień 1921, nr 6, s. 631, 755; „SP”, 1 XII 1922, nr 9, s. 7.

40 K. Hrabyk, Ostatni fragment..., s. 38–39.

41 E. Maj, Narodowa Demokracja [w:] Więcej niż niepodległość. Polska myśl polityczna 1918–1939, red. J. Jachymek, W. Paruch, Lublin 2001, s. 130; eadem, Regionalny dziennik polityczny: przykład „Głosu Lubelskiego” w latach 1928–1935, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 14, 2007, s. 211.

42 Endecja miała zagwarantowany wpływ na sporą liczbę wydawnictw także dzięki związkom personalnym – poprzez obecność w nich swoich członków lub sympatyków przy jednoczesnym braku oficjalnych powiązań z partią, w niektórych zaś posiadając swoje udziały. Dzięki temu obóz narodowy dysponował największą w II RP liczbą periodyków bezpośrednio lub pośrednio od niego zależnych. W 1924 r. z ZLN było związanych 27 pism o rocznym nakładzie 44,5 mln egz., co stanowiło 10,3 proc. tytułów (18,6 proc. nakładów) z 261 ukazujących się wówczas polskich pism politycznych. W 1930 r. SN miało wpływy w 81 z 286 pism politycznych w kraju; ich nakład jednorazowy wynosił 294,7 tys. egz. (dla całkowitego nakładu 1,3 mln egz.). Por.: AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 26; A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 38–39; R. Habielski, Polityczna historia mediów..., s. 39.

43 Jedną z cech charakterystycznych systemu prasowego Narodowej Demokracji w latach 1918–1939 było to, że lokalne tytuły prasowe, takie jak „Kurier Poznański”, „Słowo Polskie” we Lwowie (do 1928 r.) czy „Dziennik Wileński”, miały znaczną autonomię wobec władz partyjnych i własną specyfikę. Ponadto najsilniejszy ośrodek prasowy obozu narodowego, czyli koncern Drukarnia Polska, był ulokowany w Poznaniu, pomimo że siedziba władz naczelnych – najpierw ZLN, a potem SN – znajdowała się w Warszawie. W 1925 r. na 1237 pism ukazujących się w całym kraju aż 230 wydawano w Poznaniu. Ośrodek poznański zachowywał także sporą niezależność od władz centralnych partii. Jego wpływy sięgały poza Wielkopolskę, w 1920 r. zainicjował powstanie „Słowa Pomorskiego” w Toruniu. Szczególną rolę w tym środowisku odgrywał Roman Dmowski, wówczas formalnie znajdujący się na uboczu politycznego kierownictwa ZLN. Po powrocie z konferencji wersalskiej Dmowski nie był zainteresowany pozostaniem w Warszawie, w Sejmie Ustawodawczym występował jako poseł niezależny, nie zgłosiwszy przynależności klubowej. Po zjeździe Zarządu Głównego ZLN w lipcu 1920 r. wyjechał ze stolicy do Poznania, ponieważ uważał, że tam jego praca będzie owocniejsza i uznawał warszawskich działaczy za „przemęczonych”. Rozpoczął współpracę z „grupą wielkopolską” endecji (Stanisław Kozicki, Jan Marweg, Czesław Meissner, Antoni Peretiatkowicz, Marian Seyda), przyczynił się do utworzenia w 1922 r. w Poznaniu redakcji drugiego „Przeglądu Wszechpolskiego”, nawiązującego do tego z lat 1895–1905. Taka postawa wynikała z niechęci Dmowskiego do ZLN, jego nazwy, charakteru partii parlamentarnej; nie interesowały go związki formalne z partią, co było zresztą na rękę ówczesnemu kierownictwu ZLN (Stanisław Głąbiński, Stanisław Grabski, Stanisław Rymar, Jan Załuska, Jan Zamorski, Juliusz Zdanowski). Chciało ono widzieć w Dmowskim raczej symbol i ojca endecji niż aktywnego polityka, co dawało gwarancję utrzymania władzy w partii. Krótkotrwały powrót Dmowskiego do polityki nastąpił dopiero w 1923 r., kiedy na sześć tygodni objął tekę ministra spraw zagranicznych. Jego działalność w MSZ – wobec znacznych oczekiwań – przyniosła w łonie ZLN szczególne rozczarowanie. Mimo to w dalszym ciągu zabiegano o związanie Dmowskiego z partią i jego udział w spotkaniach jej władz, z uwagą przyjmowano zarówno jego opinie personalne, chociażby forsowanie kontrowersyjnego ministra Władysława Kucharskiego, jak i zalecenia dotyczące obsady redakcji czołowych periodyków: „Gazety Warszawskiej” i „Myśli Narodowej”, których łamy były dla autora Myśli nowoczesnego Polaka zawsze otwarte. Sam Dmowski również nie wyrzekł się zamiarów wpływania na cały obóz narodowy (zob. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 137–139). Na temat prasy endeckiej w Poznaniu zob. więcej: Z. Kaczmarek, Z historii endeckiej prasy politycznej Poznania (1922–1939), „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1976, z. 1, s. 35 i nn.; por.: U. Jakubowska, Monografia dziennika partyjnego..., s. 99; E. Maj, Upadek partii politycznej na przykładzie Związku Ludowo-Narodowego (1919–1928), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 2/3, 1995/1996, s. 254; T. Mielczarek, Prasa w systemie politycznym..., s. 21, 41; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 35–36; idem, Prasa w życiu politycznym..., s. 38; W. Pepliński, Oblicze społeczno-polityczne „Słowa Pomorskiego” w latach 1920–1939, Gdańsk 1978, s. 10–11.

44 Ossolineum, mf. 45191–45193, Stanisław Kozicki, Pół wieku polityki demokratyczno-narodowej (1887–1939), t. 2, k. 510.

45 Zob. więcej: E. Maj, Asemityzm czy antysemityzm? Próba dyskusji na łamach „Myśli Narodowej” w latach 1921–1925, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 7, 2000, s. 23.

46 Zob. U. Jakubowska, Monografia dziennika partyjnego..., s. 95.

47 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego z lat 1919–1935 (broszury, druki ulotne, wycinki z gazet). W sześć miesięcy po przewrocie majowym. Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego, prezesa Klubu Parlamentarnego Związku Ludowo-Narodowego, przy pierwszym czytaniu budżetu w Sejmie, 16 XI 1926 r., k. 130.

48 Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460.

49 Informator Prasowy 1938/39, Warszawa 1938, s. 126.

50 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia..., k. 27. W 1925 r. ZLN zwrócił uwagę na konieczność zachęcania inteligencji do czytania „Myśli Narodowej” (PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego..., Nasz program..., Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390. Zob. także: J. Kuźmińska, Związek Ludowo-Narodowy nową formą organizacyjną obozu narodowo-demokratycznego. Struktura i organizacja w latach 1922–1926 [w:] Studia z zakresu historii Polski nowożytnej i najnowszej, t. 2, red. Ż. Kormanowa, Warszawa 1961 („Zeszyty Historyczne – Uniwersytet Warszawski”, 2), s. 113 i 130; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 159; J.M. Majchrowski, Polska myśl polityczna 1918–1939. Nacjonalizm, Warszawa 2000, s. 56).

51 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 46.

52 Pro domo sua, „MN”, 26 VI 1932, nr 28, s. 409; Redakcja, Myśl Narodowa, „MN”, 10 XII 1933, nr 52, s.781–782.

53 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 59.

54 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego..., Nasz program..., Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390.

55 „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469.

56 AAN, Zbiór Zespołów Szczątkowych, 65, Akta Młodzieży Wszechpolskiej. Praca wychowawcza w sekcji kandydatów, k. 2.

57 Myśl Narodowa, „Gazeta Poranna Warszawska” (dalej: „GPW”), 20 X 1925, nr 289, s. 9; Z ruchu wydawniczego, „SP”, 10 X 1925, nr 277, s. 5; Myśl Narodowa, „SP”, 7 IX 1927, nr 204, s. 5; Myśl Narodowa, „SP”, 1 XI 1929, nr 253, s. 2; „Warszawski Dziennik Narodowy” (dalej: „WDN”), 2 V 1936, nr 120, s. 5; „WDN”, 7 V 1936, nr 125, s. 7; „WDN”, 12 V 1936, nr 130, s. 3; „WDN”, 6 IX 1936, nr 244, s. 2; „WDN”, 9 IX 1936, nr 247, s. 8; „WDN”, 11 IX 1936, nr 249, s. 6.

58 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1452, Materiały do powstania i działalności Obozu Wielkiej Polski w latach 1927–1933, k. 107; „Gazeta Warszawska Poranna” (dalej: „GWP”), 31 V 1926, nr 147, s. 3; Myśl Narodowa, „GWP”, 4 XII 1926, nr 332, s. 4; Nowy zeszyt Myśli Narodowej, „GWP”, 8 VII 1926, nr 185, s. 2; Myśl Narodowa, „SP”, 3 IV 1931, nr 77, s. 5; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim”, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

59 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1, s. 8.

60 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86; K.H. Rostworowski, Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 40 (1), s. 9; Prof. Pigoń o „Myśli Narodowej”, „MN”, 9 I 1926, nr 2, s. 25; Odpowiedzi redakcji, „MN”, 16 I 1926, nr 3, s. 47; Prof. T. Grabowski o „Myśli Narodowej”, „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 75; Od redakcji, „MN”, 20 III 1926, nr 12, s. 177.

61 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97.

62 Od wydawnictwa, „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 21.

63 Pierwszą pozycją były przemówienia Benita Mussoliniego w opracowaniu Władysława Jabłonowskiego. Drugą – wydana w 1928 r. antologia tekstów Stanisława Kozickiego, drukowanych na łamach pisma pt. Polityka powojenna Niemiec. Polityka powojenna państw zwycięskich. Plany rozbiorcze i polityka polska.

64 Miało to wynikać z faktu, że Narodowa Demokracja robiła wszystko, żeby zrazić do siebie „ludzi ideowych”, czego najlepszym przykładem miał być Jerzy Drobnik. W rezultacie endecji brakowało odpowiednich ludzi na właściwym miejscu. Główną przyczynę takiego stanu rzeczy upatrywano w błędnej polityce personalnej prowadzonej przez Romana Dmowskiego (zob. APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97; BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 196, 218, 235).

65 E. Maj, Upadek partii politycznej..., s. 248–249.

66 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1 s. 8.

67 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

68 A. Bełcikowska, Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa 1925, s. 61.

69 Por. T. Mielczarek, Prasa w systemie politycznym..., s. 28–29; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 21–22.

70 J. Kornaś, Naród i państwo..., s. 32; E. Maj, Roman Dmowski i Związek Ludowo-Narodowy (1919–1928), „Kwartalnik Historyczny” 1993, nr 2, s. 41.

71 Informator Prasowy 1938/39..., s. 126.

72 Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460.

73 Przykładem może być list z Sydney niejakiego M. Zdanowicza, który potwierdzał regularne otrzymywanie pisma (Listy do redakcji, „MN”, 29 V 1932, nr 24, s. 350).

74 Zob. A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 21–22.

75 Od wydawnictwa, „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 142; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim”, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4; „Myśl Narodowa” na sezon letni, „WDN”, 16 VI 1938, nr 163, s. 7.

76 „SP”, 8 VII 1926, nr 185, s. 12; „SP”, 15 VII 1926, nr 192, s. 12; „SP”, 24 VII 1926, nr 201, s. 12.

77 „MN”, 27 XII 1931, nr 60, s. 404.

78 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

79 K.H. Rostworowski, Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 40 (1), s. 9.

80 AAN, PZWDz.iCz., 288, Punkty Sprzedaży Czasopism – ankieta rejestracyjna PZWDz.iCz., materiały ankietowe, korespondencja, zestawienia (1934–1935), k. 4 i nn.

81 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

82 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 59.

83 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.

84 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1 s. 8.

85 „MN”, 26 I 1924, nr 4, s. 16; „MN”, 7 XI 1925, nr 6 (45), s. 96; „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 359.

86 „MN”, 7 XI 1925, nr 6 (45), s. 96.

87 AAN, PZWDz.iCz., 294, Cenniki czasopism zgłoszonych do prenumeraty pocztowej i sprawy ich wydawania. Cenniki, korespondencja, okólniki, notatki (1935–1939). Cennik czasopism i wydawnictw periodycznych wychodzących w kraju, zgłoszonych do prenumeraty pocztowej. Rok 1935, Ministerstwo Poczt i Telegrafów w Warszawie, k. 99.

88 Ibidem, 297, Kolportaż czasopism przez pocztę, telefony prasowe – taryfy, przepisy, prenumerata, przewóz, sprzedaż. Korespondencja, memoriały, notatki, zestawienia, wycinki prasowe, t. 2: 1931. List Administracji „Słowa Pomorskiego” do Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism w Warszawie z 23 II 1931 r., k. 2–3.

89 W 1919 r. przez prenumeratę Poczta Polska ekspediowała 37 mln egz., a w 1938 r. już 265 mln egz. (W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej [w:] J. Łojek, J. Myśliński, W. Władyka, Dzieje prasy polskiej, Warszawa 1988, s. 126–127; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 456–458).

90 F. Fikus, Ze wspomnień, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1973, z. 1, s. 128.

91 „MN”, 21 VI 1930, nr 30, s. 398; „MN”, 3 I 1932, nr 1, s. 16.

92 „MN”, 27 XII 1931, nr 60, s. 404.

93 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1, s. 8.

94 „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 15; „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 111; Od wydawnictwa, „MN”, 9 I 1926, nr 2, s. 31; Od wydawnictwa, „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 21.

95 AAN, PZWDz.iCz., 288, Punkty Sprzedaży Czasopism – ankieta rejestracyjna PZWDz.iCz., materiały ankietowe... Pismo Księgarni Składu Materiałów Piśmiennych, Nut i Obrazów Izabeli Kapuścińskiej w Siedlcach z 18 X 1934 r. do PZWDz.iCz. w Warszawie (odpowiedź na list związku z 8 X 1934 r.), k. 177–178.

96 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1 s. 8.

97 Przegląd księgarski, „GW”, 8 XII 1921, nr 336, s. 8; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 456–458; W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 126–127.

98 AAN, PZWDz.iCz., 305, Kolportaż czasopism przez pocztę, telefony prasowe – taryfy, przepisy, prenumerata, przewóz, sprzedaż. Korespondencja, memoriały, notatki, zestawienia, wycinki prasowe, t. 11 [1939], k.111–112; Od wydawnictwa, „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 142.

99 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego..., Nasz program..., Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390.

100 AAN, Zbiór Druków Ulotnych, 160, Stronnictwo Narodowe 1917–1937. Ulotka Stronnictwa Narodowego, Zarząd SN Biała Podlaska, k. 71; AP Poznań, Polskie organizacje i stowarzyszenia polityczne, 36, Zarządzenia, okólniki, instrukcje, regulaminy, korespondencja. Kierownictwo Wojewódzkie Młodych Stronnictwa Narodowego, Poznań 1934–1935. Zarządzenie nr 8 z 10 IX 1934 r., k. 22.

101 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

102 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 281.

103 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

104 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

105 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1929, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1929, s. 142.

106 Katalog Prasowy PARA, Poznań 1929, s. 92; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1930, s. 113; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1931, s. 96; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1936, s. 33; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1938/1939, s. 39.

107 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1932, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofila Pietraszka, Warszawa 1932, s. 148.

108 Katalog Prasowy PARA, Poznań 1933, s. 85.

109 Katalog Prasowy PARA, Poznań 1929, s. 92; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1930, s. 113; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1931, s. 96; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1936, s. 33; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1938/1939, s. 39.

110 A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 51.

111 Idem, Prasa codzienna Warszawy..., s. 106; idem, Prasa polska..., s. 413.

112 F. Fikus, „Kurier Poznański” i inne wydawnictwa Drukarni Polskiej S.A. w Poznaniu w latach 1918–1939, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4, s. 49.

113 A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 106; idem, Prasa polska..., s. 413.

114 Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937, k. 73; K. Hrabyk, Ostatni fragment..., s. 46; Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460; K. Sierocka, Warszawskie periodyki literackie lat 1918–1932 [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 4, Warszawa 1972, s. 32.

115 Por. A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 51; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka..., s. 87.

116 R. Kuniński, Przegląd Wszechpolski 1922–1926, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”, 1987, nr 2, s. 79.

117 Zob. AP Poznań, Polskie organizacje i stowarzyszenia polityczne, 39, Zarządzenia i okólniki. Korespondencja dotycząca spraw organizacyjnych i personalnych członków Stronnictwa Narodowego, 1937 r. Zarządzenie nr 1/37 z 12 II 1937 r. Zarządu Powiatowego Stronnictwa Narodowego powiatu poznańskiego, k. 11; Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937, k. 73.

Miejsce „Myśli Narodowej” w strukturach prasowych obozu narodowego w latach 1921–1939

Pod kierownictwem Adolfa Nowaczyńskiego: 1921–1925

W pierwszym okresie istnienia „Myśli Narodowej”, w latach 1921–1925, odgrywała ona wśród prasy endeckiej ważną, chociaż specyficzną rolę wynikającą z faktu, że w sensie formalnym pismo uznawano jedynie za nieoficjalny organ prasowy stronnictwa. Wiązało się to z wewnętrznym zróżnicowaniem samego obozu narodowego. Pismo było tygodnikiem polityczno-społecznym, aż do reorganizacji w październiku 1925 r. niemającym oficjalnych związków z ZLN1. Stosując klasyfikację Andrzeja Paczkowskiego, możemy stwierdzić, że do 1925 r. „Myśl Narodowa” nie występowała jako oficjalny reprezentant endecji, jednakże podległość formalnoprawna, personalna i finansowo-techniczna sprawiała, że de facto była pismem obozu narodowego. O związkach tygodnika z partią świadczy skład współpracowników wydawnictwa, wśród których do 1925 r. znajdowali się czołowi przywódcy i wybitni publicyści ZLN2.

Wbrew funkcjonującym dotychczas ustaleniom w literaturze przedmiotu należy zaznaczyć, że pismo nie miało charakteru ideowo-teoretycznego w pełnym tego słowa znaczeniu. Rozważania programowe nie zajmowały wówczas na jego łamach poczesnego miejsca i nie wpływały zasadniczo na jego profil. W tym okresie w „Myśli Narodowej” dominował raczej „szczęk politycznego oręża”3. W latach 1921–1925 w pewien sposób wyłamywała się więc ze schematów funkcjonowania ówczesnego systemu prasowego endecji. Do czasu objęcia stanowiska redaktora naczelnego przez Zygmunta Wasilewskiego w październiku 1925 r. tygodnik zajmował się zagadnieniami ideowo-teoretycznymi jedynie marginalnie, jego zasadniczym celem było bowiem nie tyle kształtowanie politycznej refleksji, ile wyrabianie u czytelników pożądanych wzorców politycznego reagowania4. Zamieszczano w nim wprawdzie błyskotliwe i efektowne – choć drobiazgowe – teksty krytyczne i polemiczne, odnosiły się one jednak przede wszystkim do bieżących wydarzeń5. Trudno zatem przyjąć, że tygodnik miał już wtedy pełny wymiar ideowo-teoretyczny6. Świadczy o tym m.in. fakt, że na łamach „Myśli Narodowej” obecne były wówczas poglądy nieodzwierciedlające bezpośrednio stanowiska ZLN, a jedynie mieszczące się w oficjalnej linii polityczno-ideowej obozu narodowego. Pismo podnosiło także zagadnienia, których z różnych względów nie mogły lub nie chciały poruszać endeckie tytuły oficjalne7. „Myśl Narodowa” stanowiła więc w tym czasie raczej uzupełnienie, a nie konkurencję dla narodowych organów teoretycznych: „Przeglądu Narodowego” ukazującego się w latach 1919–1921, a potem wydawanego od 1922 do 1926 r. „Przeglądu Wszechpolskiego”8.

Warto w tym miejscu zauważyć, że redakcja „Przeglądu Narodowego” od trzeciego numeru z 1921 r. została przeniesiona z Warszawy do Poznania, co wiązało się z działalnością Romana Dmowskiego w wielkopolskim ośrodku endecji. Przypuszczalnie więc „Myśl Narodowa”, której pierwszy numer wyszedł w październiku 1921 r., miała uzupełnić na warszawskim rynku wydawniczym prasy obozu narodowego powstałą w ten sposób lukę. Ostatni numer „Przeglądu Narodowego” ukazał się w grudniu 1921 r., kiedy to pismo zostało zlikwidowane. Jego miejsce zajął „Przegląd Wszechpolski” wznowiony na początku 1922 r., także z redakcją w Poznaniu, co formalnie uniemożliwiało „Myśli Narodowej” w pierwszym okresie jej ukazywania się odgrywanie roli centralnego teoretycznego organu prasowego endecji, do której zresztą, według wszelkich przesłanek, nie była wówczas przewidywana. Niezależnie od tego samo istnienie „Przeglądu Wszechpolskiego”, którego redakcja od stycznia 1924 r. powróciła do stolicy, osłabiało znaczenie kształtującej się „Myśli Narodowej”9. Ogólnie rzecz biorąc, chociaż początkowo tygodnik w pewnym stopniu wpływał na ideologię obozu narodowego, wpływ ten był jednak nieporównywalnie mniejszy, niż miało to miejsce w przypadku „Przeglądu Narodowego” i „Przeglądu Wszechpolskiego”. To „Przegląd Narodowy”, a potem „Przegląd Wszechpolski” odgrywały główną rolę w formułowaniu podstaw ideowych obozu narodowego oraz upowszechnianiu jego myśli politycznej, dając oficjalną wykładnię poglądów endecji. Jak się wydaje, ważne tu było zarówno silne zaplecze materialne prasy obozu narodowego w Poznaniu, wynikające ze znaczenia endecji w Wielkopolsce, jak i ambicje tego środowiska z Dmowskim na czele. Nadanie rangi centralnej organowi ukazującemu się w Poznaniu, w sytuacji gdy władze partii znajdowały się w Warszawie, można uznać za charakterystyczne dla zdecentralizowanego aparatu prasowego endecji. Ostatecznie wpływało to jednak negatywnie na skuteczność oddziaływania obu pism. „Przegląd Wszechpolski”, ograniczony usytuowaniem w Poznaniu, nie spełniał do końca swojej roli nawet po przeniesieniu redakcji do Warszawy. Natomiast „Myśl Narodowa”, znajdująca się wówczas pod kontrolą Adolfa Nowaczyńskiego, coraz bardziej raziła swoją samodzielnością i publicystyczną egzotyką. Stan taki spotkał się z krytyczną oceną władz endecji i spowodował przemiany w strukturach narodowej prasy w 1925 r.10

Nie bez powodu zatem obóz narodowy zaznaczał, że do 1925 r. właśnie „Przegląd Wszechpolski” jako miesięcznik polityczny był podstawą kształtowania myśli endeckiej11. W dużym przybliżeniu możemy więc stwierdzić, że „Myśl Narodowa” miała w tym czasie charakter „dogmatycznego” organu politycznego, ale nieobarczanego przez stronnictwo specjalnym posłannictwem ideowym i luźno związanego z programem politycznym ZLN, zachowującego pewną, całkiem sporą, niezależność polityczną od kierownictwa partyjnego12.

Świadczyły o tym różnice w poglądach, chociażby taki sposób pojmowania przez publicystów „Myśli Narodowej” egoizmu narodowego, od którego obóz narodowy odchodził13. Proces ten zdynamizował się od połowy lat dwudziestych XX w. Jak pisze Ewa Maj, przełomowa w zakresie uzgadniania zasad nacjonalizmu i katolicyzmu okazała się broszura Romana Dmowskiego Kościół, naród i państwo z 1927 r.14 Najbardziej widoczną rozbieżnością w tym kontekście była kwestia tzw. nacjonalizmu integralnego. ZLN nie bazował bowiem na tym charakterystycznym, zakładającym przede wszystkim antydemokratyzm, systemie pojęciowym. Unikał również jednoznacznego podporządkowywania religii polityce, co wynikało z faktu, że po 1918 r. obóz narodowy dążył do uzyskania oparcia w autorytecie hierarchii kościelnej na potrzeby bieżącej działalności politycznej15.

Tymczasem w latach 1921–1925 publicyści „Myśli Narodowej”, głównie Adolf Nowaczyński, Ignacy Oksza-Grabowski i Stanisław Pieńkowski, czołowe wówczas postaci pisma, poświęcali tym zagadnieniom sporo miejsca, zainspirowani doktryną monarchistów francuskich skupionych wokół „Action Française”. Ignacy Oksza-Grabowski, aktywny jako publicysta od końca XIX w., zasadniczo dopiero po I wojnie światowej pod wpływem pism Arthura de Gobineau i Charles’a Maurrasa zainteresował się rasizmem i nacjonalizmem integralnym, które propagował w swojej publicystyce16. Z kolei Stanisław Pieńkowski w swoich poglądach łączył rasizm i wyraźną niechęć do chrześcijaństwa. Jako jeden z pierwszych w Polsce przełożył pisma Fryderyka Nietzschego, którym był zafascynowany17. Najważniejszy spośród tej trójki Adolf Nowaczyński pozostawał pod bardzo silnym wpływem francuskiej doktryny nacjonalizmu integralnego (nacjonalizmu rojalistycznego), co było widoczne nie tylko w kwestiach ideowych, ale także w naśladowaniu brutalnego, często obscenicznego języka publicystyki18. Pismo było gotowe stawiać w rzędzie prekursorów nacjonalizmu europejskiego Charles’a Maurrasa – głównego ideologa tego nurtu, obok Jana Ludwika Popławskiego i Enrica Corradiniego – twórcy tradycjonalistycznego nacjonalizmu włoskiego19. Co ciekawe, wyrażano uznanie dla nacjonalizmu integralnego jeszcze w drugiej połowie lat dwudziestych, pomimo potępienia 29 grudnia 1926 r. przez papieża Piusa XI grupy Action Française, jej lidera Maurrasa oraz udziału katolików w partiach podporządkowujących religię polityce. Stanowisko pisma wynikało z faktu, że francuski nacjonalizm integralny miał sympatyków wśród endeków, szczególnie wśród starszych pokoleniowo członków i zwolenników Narodowej Demokracji, a także liderów i założycieli ruchu wychowanych w duchu XIX-wiecznego pozytywizmu, do których zaliczyć możemy zarówno Nowaczyńskiego, jak i Okszę-Grabowskiego czy Pieńkowskiego. W swojej pierwotnej postaci nurt ten prezentował typowo nacjonalitarne, a więc zbieżne z założeniami Maurrasa rozumienie narodu jako wspólnoty etniczno-językowej, a nie historyczno-państwowej. Wysuwał postulat odbudowania państwa, akcentując kryterium przewagi żywiołu etnicznie polskiego, a nie granic historycznych lub naturalnych. Wreszcie był antytradycjonalistyczny i indyferentny religijnie. Taki stan rzeczy świadczył nie tylko o oryginalności i specyfice profilu samej „Myśli Narodowej” w pierwszym okresie jej istnienia, ale także o ideowej wielonurtowości występującej w całym obozie narodowym, który był środowiskiem dużym i zróżnicowanym wewnętrznie, niemającym ani jednolitych, ani stałych poglądów20.

Dlatego też z okazji trzeciej rocznicy powstania czasopisma Nowaczyński zaznaczał, że miało ono prezentować „zuchwale szczery” nacjonalizm integralny z – jak wprost stwierdzał – luźnymi powiązaniami z ideologią i programem politycznym ZLN. Co więcej, tygodnik chciał być swoistą forpocztą wyprzedzającą oficjalne założenia partii w dynamice oporu i przeciwdziałania wszelkim siłom antypolskim21. Periodyk miał zapewnić niezbędne dla przeciwstawienia się wszelkim „zdradliwym zakusom ukrytym” zespolenie sił narodowych w celu wzmacniania nowo powstałego państwa polskiego, walki z anarchią w urzędach państwowych, obrony porządku państwowego oraz dbałości o zachowanie należytej powagi wobec administracji22. Miało to być konieczne, ponieważ ówczesny obóz narodowy znajdował się, zdaniem Nowaczyńskiego, w stanie „dyssolucji i dezagregacji” potęgowanych przez „ogólnonarodowe” przemęczenie elit endeckich i ich nastawienie na „abdykację”. W rezultacie „Myśl Narodowa” dzięki swojemu „integralnie agresywnie nacjonalistycznemu” tonowi publicystyki miała dążyć do wypełnienia braku w życiu publicznym kraju czynnika „świadomie konserwatywnego”23. Dlatego też zgodnie z założeniami nacjonalizmu integralnego na łamach pisma zawzięcie tropiono, w celu ich wyeliminowania, obecne – według publicystów tygodnika – w polskiej demokracji kliki partyjne (Józef Piłsudski i „piłsudczyzna”) oraz spiski cudzoziemców (Żydów, masonów, komunistów), które miały rzekomo wpływać na krajową politykę.

Największym definiowanym w tym czasie przez tygodnik zagrożeniem, z którym zamierzano bezwzględnie walczyć, był międzynarodowy imperializm pansemicki, wzmacniany wrogim nastawieniem Rosji Radzieckiej (ZSRR) rządzonej zdaniem autorów „Myśli Narodowej” przez Żydów. Podstawą bytu pisma jako placówki „bojowego, ofensywnego nacjonalizmu” było także zmaganie się z czynnikami mającymi sprzyjać tak zdefiniowanym „wrogom” polskiego narodu. W tym kontekście precyzyjnie wskazywano na Polską Partię Socjalistyczną, prasę stołeczną oraz Kraków, uznawany za miasto moralnej degrengolady, reprezentujące „mentalność lodomeryjską” jako siedlisko „progermańskie i projudejskie” zwolenników tzw. opcji na państwa centralne z czasów I wojny światowej24. Najbardziej charakterystyczną cechą „Myśli Narodowej” do października 1925 r. był antysemityzm – zjadliwy, agresywny, wynaturzony aż do formy groteskowej. Przodował w nim szczególnie Pieńkowski – entuzjasta i mistrz „pamfletu antysemickiego”25. Podkreślając, że polski Żyd jest „zuchwale odśrodkowy, antypaństwowy i antypolski”, publicyści tygodnika wyrażali na jego łamach pogląd, że za wszystkie nieszczęścia ojczyzny wyłączną odpowiedzialność ponosili, ponoszą i będą ponosić Żydzi. Zagrażający polskiej egzystencji „intruz” miał się znajdować u każdych drzwi. Dlatego zgodnie z przekonaniem o swoim misjonarskim obowiązku „Myśl Narodowa” kreowała się na prowadzącą nieustanną walkę z „anonimowym mocarstwem” najdalej wysuniętą „placówkę” i „posterunek”, „twierdzę” i „bastion”, „wieżę pancerną” czy wreszcie czołg ostrzeliwany z każdej strony, wjeżdżający w sam środek getta26. Redaktorów tytułu określano mianem „komendy lotników”, precyzyjnie wskazującej narodowi jego wrogów ukrywających się w okopach, co miało być kluczowe dla zdrowia fizycznego i moralnego „rasy polskiej”27.

Wszystko to nieodłącznie wiązało się z „bojowym” charakterem nadanym „Myśli Narodowej” przez jej nieformalnego w tym czasie kierownika Adolfa Nowaczyńskiego, a wypływało przede wszystkim z jego osobistych obsesji i poglądów28. Nowaczyński miał kilka uprzedzeń, z którymi się nie krył i którym – dzięki kierowaniu pismem – mógł dać należyty upust. Była to zwłaszcza nienawiść do Krakowa, Galicji, arystokracji oraz Żydów29. Swój rodzinny Kraków uznawał za miasto zaniedbane, trywialne i pretensjonalne, polityczną siedzibę konserwatystów30. W dużym stopniu specyfika pisma wynikała z cech charakteru, temperamentu i ofensywności samego Nowaczyńskiego, który jako literat rościł sobie prawo do wyprzedzania i determinowania oficjalnej linii politycznej endecji31. Jego niezależność jako twórcy sympatyzującego, ale niezwiązanego formalnie z Narodową Demokracją stanowiła czynnik warunkujący znaczną autonomię pisma.

Sam Nowaczyński w sensie politycznym i społecznym nie miał spójnego programu pozytywnego, cechą jego publicystki była przede wszystkim niepohamowana i zapalczywa negacja32. Doskonale wpisywało się to więc w założenia tygodnika do 1925 r., a siła rażenia pióra Nowaczyńskiego była zarówno dla pisma, jak i dla całej endecji bezcenna33. To on w latach 1921–1925 odcisnął na obliczu periodyku najbardziej widoczne, własne, autorskie piętno, nadając mu niepowtarzalny styl i charakter. Nadchodził endecji z odsieczą zawsze wtedy, gdy było to konieczne, nigdy nie przebierając w środkach i używając języka, na jaki nie mogły pozwolić sobie pisma endeckie uznawane wówczas za oficjalne. Takiego harcownika, stale celującego w głównych przeciwników obozu narodowego i niebojącego się zabierać głosu na temat najbardziej dramatycznych bieżących wydarzeń politycznych, jak chociażby zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza, w takim piśmie jak wczesna „Myśl Narodowa” endecja po prostu potrzebowała34.

Warto przy tym podkreślić, że antysemityzm Nowaczyńskiego, podobnie jak niechęć do Piłsudskiego i jego obozu, był pozbawiony charakteru ściśle propagandowego i stanowił raczej swoiste urozmaicenie oraz dodatek do jego publicystyki, dając doskonałą okazję do używania często najostrzejszej, największego kalibru amunicji literackiej. Nowaczyński nie szukał bowiem ideologii, ale celu ataku, co wynikało z jego umiłowania kalamburu słownego i sytuacyjnego oraz zbytniego poddawania się emocjom. Dążył przede wszystkim do zdezawuowania politycznych przeciwników, chociażby za pomocą oskarżenia o pochodzenie żydowskie lub samo wysługiwanie się Żydom. Stosowanie argumentów tego typu było często dla endecji najskuteczniejszą metodą walki o wpływy polityczne w społeczeństwie polskim. Nowaczyński łączył tę metodę z ulubionymi przez siebie pomówieniami, insynuacjami czy oszczerstwami, wykorzystując w tym celu swoją specyficzną technikę pracy dziennikarskiej35. Liczyło się wywołanie efektu, który sprawiał, że część elektoratu dawała się nabrać, nie bacząc na argumenty natury merytorycznej. Nic dziwnego, że przeciwnicy Nowaczyńskiego nieustannie zarzucali mu zarówno dyletanctwo, jak i świadome manipulacje, uznając przekręcenia i niedbalstwo za typowe cechy jego publicystyki36. W pewnym stopniu wynikało to z jego zagmatwanej konstrukcji psychicznej37.

Jednocześnie – z powodów niezrozumiałych w części chyba dla samego siebie – Nowaczyński w towarzystwie i w bezpośrednich kontaktach był diametralnie inny niż w publicystyce: małomówny, raczej nieśmiały, delikatny, uczynny. Potrafił także zgodnie z zapotrzebowaniem zamieszczać skrajnie różne teksty w całkowicie różniących się od siebie pismach, gdzie przybierał krańcowo odmienne oblicza38. Jako znakomity, fascynujący i wywołujący olbrzymie kontrowersje publicysta, słynący ze swoich zjadliwych felietonów, pisanych barwnym, dynamicznym językiem, w których celowo prowokował lub uprzedzał atak przeciwników, a które były czytane nie tylko przez zwolenników obozu narodowego, mógł zapewne pozwalać sobie na dużo więcej niż prominentny działacz-publicysta lub typowy wyrobnik pióra ściśle zależny od władz ZLN39. Z powodu swojej zajadłości nazywany przez swoich adherentów „rudym jak rak publicystą”, budził jednocześnie u nich respekt, a nade wszystko szacunek ze względu na niepospolite zaangażowanie, pracowitość i talent sytuujący go w gronie najznakomitszych literatów II Rzeczypospolitej40. Uznanie budziła także jego nieprzeciętna inteligencja41. W rezultacie w 1928 r. tylekroć przez niego lżeni Emil Haecker i Antoni Beaupré przyznali mu nagrodę literacką42. Nie bez powodu więc Nowaczyński z powodzeniem pisał również dla „Wiadomości Literackich”, leżących przecież ideowo po diametralnie różnej niż „Myśl Narodowa” stronie43. Co więcej, utrzymywał także liczne i serdeczne kontakty z osobami o pochodzeniu żydowskim, jak Julian Tuwim czy Antoni Słonimski, z którymi był na „ty” i którzy wspominali go z dużym sentymentem44. Nowaczyński w zadziwiający sposób, wynikający z charakteru jego skomplikowanej natury, potrafił bowiem łączyć przyjaźń i życzliwość dla wielu twórców żydowskiego pochodzenia z walką z „anonimowym mocarstwem”, traktowaną jako gra polityczna45.

Z czasem jako publicysta zbyt egocentryczny, zbyt gwałtowny i wbrew tematyce swoich tekstów nieprzywiązujący wielkiej wagi do polityki, a mający wpływ na kształt ważnego periodyku narodowego stawał się coraz bardziej niewygodny, i to nie tylko dla swoich przeciwników, ale także dla samej endecji, coraz mniej zadowolonej z charakteru, który przybierała „Myśl Narodowa”. Wraz z pogarszającą się sytuacją obozu narodowego na scenie politycznej coraz gorzej odbierano zarówno zbyt daleko posuniętą niezależność pisma, jak i zbyt wyraźne różnice w stosunku do oficjalnej linii politycznej stronnictwa46. Bez wątpienia też działalność Nowaczyńskiego i specyfika kierowanego przez niego pisma na długie lata zdecydowały o złej sławie tygodnika wśród środowisk znajdujących się na przeciwnym biegunie ideowym. Nie bez powodu Tuwim, choć z pewną przesadą, oceniał „Myśl Narodową” jako „Biblię rodzącego się faszyzmu najpierw we włoskim, potem w niemieckim wydaniu”47. Nie może zatem dziwić fakt, że radykalne i jednoznaczne poglądy publicystów periodyku wymagały zamieszczania na łamach innych endeckich organów prasowych częstych sprostowań i wyjaśnień intencji „Myśli Narodowej” w celu łagodzenia ich pejoratywnego wydźwięku. Nie zawsze było to dobrze widziane przez redakcję samego tygodnika, która – przyznając sobie prawo do popełniania błędów wynikających z bezpośredniego, „prawdziwego”, w swoim mniemaniu, ujmowania rzeczywistości – ze smutkiem konstatowała brak pełnego uznania i aprobaty ze strony własnego środowiska, co miało być skutkiem niedostatków odwagi cywilnej wśród elit narodowych. W konsekwencji intencje pisma odbierano jako zbyt gwałtowne, zuchwałe i radykalne48.

Możemy zatem stwierdzić, że w latach 1921–1925 linia polityczna „Myśli Narodowej” nie miała decydującego znaczenia dla założeń ideowych całego obozu narodowego. Tygodnik stanowił raczej forum dla poglądów i refleksji przedstawicieli i sympatyków Narodowej Demokracji. Jego zasadniczym celem do roku 1925 było zarówno, często bardzo oryginalne, komentowanie bieżących wydarzeń sceny politycznej, jak i informowanie o nich czytelników w szerszym, niż czyniły to dzienniki narodowe, ujęciu, a więc bezpośrednie oddziaływanie na aktualną taktykę polityczną endecji. Ponadto „Myśl Narodowa” pełniła nierzadko rolę swoistego poligonu doświadczalnego dla oryginalnych lub społecznie ryzykownych dla partii idei i haseł politycznych. Niezależnie od swojej odmienności pismo zdobyło wysoką rangę w całym rozbudowanym endeckim systemie prasowym, na co wpływał głównie skład redakcji oparty na nazwiskach ważnych i uznanych w obozie narodowym49. Pewne znaczenie miało też to, że tygodnik wydawano w Warszawie, chociaż wobec specyfiki prasy obozu narodowego, działania silnych regionalnych ośrodków prasowych, przede wszystkim w Poznaniu, a także zdecentralizowanej struktury całej polskiej prasy nie było to kluczowe. Bez wątpienia jednak położenie stolicy jako głównego ośrodka decyzyjno-politycznego kraju ułatwiało władzom ZLN kontrolę nad tygodnikiem. Warto także pamiętać, że w sensie ilościowym Warszawa była największym ówczesnym polskim ośrodkiem wydawniczym50.

Znaczenie nowo powstałego tygodnika nie było ugruntowane od samego początku jego istnienia i z czasem ewoluowało. Wzrastało wraz z rozwojem pisma i umacnianiem jego pozycji na rynku ówczesnej prasy polskiej, w tym prasy Narodowej Demokracji. Świadczy o tym fakt, że w 1921 r. „Myśl Narodowa” nie została zauważona w zestawieniach sporządzanych na podstawie źródeł sejmowych, urzędowych i prasowych51. Informatory Alicji Bełcikowskiej, zawierające dane obejmujące odpowiednio okres do końca 1924 i do końca 1925 r., nie wymieniają „Myśli Narodowej” wśród pism obozu narodowego52. Czyni to natomiast informator Jana Bełcikowskiego, który w 1923 r. w dziale „Tygodniki” wśród prasy politycznej ZLN sytuował „Myśl Narodową”53. Tymczasem jeszcze w 1923 r. w Okólniku Zarządu Głównego ZLN w dziale „Prasa” nie wyróżniono „Myśli Narodowej”, znajdują się tam natomiast „Gazeta Warszawska”, „Przegląd Wszechpolski”, „Gazeta Poranna” i „Zorza”54. Także pisma endeckie w latach 1921–1923 niezwykle oszczędnie informowały o ukazaniu się i kolejnych numerach „Myśli Narodowej”. Najszybciej fakt pojawienia się nowego endeckiego periodyku odnotowały „Gazeta Warszawska” oraz „Kurier Poznański”55, przyjmując go z zainteresowaniem i entuzjazmem, czego rezultatem były regularnie zamieszczane omówienia treści poszczególnych numerów pisma56. „Słowo Pomorskie”57 zarejestrowało obecność „Myśli Narodowej” w lutym 1922 r.58

Dopiero jednak od 1923 r. jest widoczne szersze zainteresowanie tygodnikiem na łamach prasy narodowej, świadczące o stopniowym wzroście znaczenia tytułu w systemie prasowym Narodowej Demokracji59. Od tego momentu wydawnictwa narodowe regularnie zamieszczały omówienia i przedruki zawartości poszczególnych wydań tygodnika, włączając go do kanonu lektur niezbędnych dla czytelnika związanego z obozem narodowym60. Już w 1924 r. oficjalne władze ZLN polecały czytanie, prenumerowanie i rozpowszechnianie „Myśli Narodowej”61. Z typową dla siebie spostrzegawczością pojawienie się tygodnika przyjął Juliusz Zdanowski62. Możemy więc stwierdzić, że począwszy od lat 1923–1924 stopniowo wzrastała rola „Myśli Narodowej” na rynku polskiej prasy, zwłaszcza czasopism obozu narodowego, chociaż dopiero po 1926 r. ulegnie ona wzmocnieniu na tyle, aby w latach trzydziestych zapewnić periodykowi bezdyskusyjną i priorytetową pozycję pośród endeckich tytułów prasowych63.

Reorganizacja i prosperity: 1925–1935

Wraz z reorganizacją pisma 3 października 1925 r. oraz zmianą jego nazwy z „tygodnika polityczno-społecznego” na „tygodnik poświęcony kulturze twórczości polskiej” wydatnie zwiększyło się znaczenie „Myśli Narodowej”, która była przygotowywana, już pod kierownictwem Zygmunta Wasilewskiego, do pełnienia funkcji oficjalnego organu ideowo-teoretycznego obozu narodowego64. W sensie formalnym od października 1925 r. pismo stało się oficjalnym organem prasowym Narodowej Demokracji65. Wtedy też Karol Wierczak na konferencji krajowej ZLN w Warszawie ocenił periodyk jako „wielki tygodnik”, a w listopadzie następnego roku prezes klubu parlamentarnego ZLN Stanisław Głąbiński nazwał go kierowniczym organem ideologii obozu66. Od tej daty tygodnik uzyskuje cechy oficjalnego organu ideowo-programowego endecji. Trudno jednakże stwierdzić jednoznacznie, czy już wówczas w pełni zasługiwał na to miano. Twierdzenie takie wobec istnienia do lipca 1926 r. „Przeglądu Wszechpolskiego” wydaje się mocno kontrowersyjne, dominuje jednak w większości opracowań podkreślających, że już od października 1925 r. „Myśl Narodowa” stała się centralnym czasopismem teoretyczno-politycznym obozu narodowego, stojącym na wysokim poziomie redakcyjnym67. Marek Tobera, zarzucając nieścisłość Andrzejowi Paczkowskiemu, sam popełnia błąd, uznając, że już we wrześniu 1925 r. „Myśl Narodowa” pełniła rolę organu teoretycznego endecji. Przyjęcie tej daty jako cezury jest tymczasem całkowicie bezzasadne i niezrozumiałe68. Bez wątpienia natomiast od jesieni tego roku periodyk przekształca się w poważny organ ideowy obozu narodowego, stając się w porównaniu do okresu wcześniejszego pismem profesjonalnym i wyważonym nie tylko w treści, ale i w stylu prowadzenia. Przede wszystkim wyraźnie zelżał napastliwy, bezkompromisowy ton czasopisma z lat 1921–192569. Działania podjęte na jesieni 1925 r., które miały na celu nadanie tygodnikowi cech organu ideowego, wymagały bowiem reorientacji jego dotychczasowego profilu w kierunku bardziej zbliżonym do oficjalnej linii politycznej Narodowej Demokracji. W rezultacie pismo miało dojrzeć do pełnienia ważnej funkcji oficjalnego organu prasowego, ściśle związanego z ruchem narodowym70.

Reorganizacja tygodnika stanowiła fragment większych zmian zachodzących w strukturze prasy endeckiej. Ich głównymi inicjatorami byli Roman Dmowski i Roman Rybarski, którzy w latach 1923–1925 stosunkowo często i skutecznie narzucali swoją wolę klubowi parlamentarnemu ZLN za pośrednictwem uległego im prezydium. Z tej dwójki to Dmowski bez wątpienia odegrał ważniejszą rolę w przebudowie periodyku i nadaniu mu nowego kształtu wydawniczego, miał on bowiem decydujący wpływ na sprawy personalne w obozie narodowym71. Jednakże nie wszystkie jego decyzje endecy przyjmowali ze zrozumieniem. W ocenie Jerzego Drobnika lider obozu narodowego, kompletnie nie znając się na ludziach, popełniał błędy w obsadzaniu kluczowych dla stronnictwa stanowisk. Za taki błąd autor „Diariusza” uznał także postawienie na czele redakcji „Myśli Narodowej” Zygmunta Wasilewskiego i Jana Rembielińskiego w charakterze jego zastępcy72. Interesujące nas przemiany w systemie prasowym Narodowej Demokracji objęły w tym czasie nie tylko „Myśl Narodową”, ale także „Gazetę Warszawską”. 1 października 1925 r., głównie z powodu perturbacji finansowych obu tytułów, połączono „Gazetę Warszawską” z „Gazetą Poranną” i utworzono „Gazetę Poranną Warszawską”73. Przyczyną tych wszystkich przekształceń były także dostrzeżone przez kierownictwo partii wady charakterystyczne dla dotychczasowej prasy endeckiej wynikające z tego, że dzienniki koncentrowały się wyłącznie na bieżących wydarzeniach i taktyce politycznej, tygodniki i miesięczniki zaś zajmowały się roztrząsaniem niektórych tylko zagadnień. Brakowało natomiast pisma w większym zakresie poruszającego sprawy związane z kulturą, sztuką i szeroko rozumianym życiem duchowym narodu74. Praca na tym polu po 1918 r. musiała ze względu na konieczność odbudowy państwa ustąpić miejsca bieżącym zagadnieniom politycznym.

W ocenie Narodowej Demokracji rok 1925 był odpowiednim momentem na to, by skoncentrować się na publicystyce podejmującej kwestie kształtowania i obrony polskiej cywilizacji. Rekonstrukcja i nadanie nowego charakteru „Myśli Narodowej” wynikały więc z pilnej potrzeby posiadania tytułu zajmującego się szeroko rozumianą „kulturą umysłową”. Wcześniejsze łączenie tej problematyki z pracą czysto dziennikarską nie przyniosło zadowalających rezultatów. Wysuwano przy tym postulat silniejszego związania periodyków, a szczególnie „Myśli Narodowej”, z partią75. Krytykowano także dotychczasowy profil tygodnika, który liderzy endecji uznali za zbyt autonomiczny i nie zawsze zgodny z interesem partii. Irytowała ich zwłaszcza często zbyteczna publicystyczna ekspresja oraz to, co Adolf Nowaczyński określał mianem „nieuszminkowanej prawdy o skondensowanej złośliwości i jadowitości” i co sprawiało, że w latach 1921–1925 „Myśl Narodowa” była – jego zdaniem – „bardzo mocnym, wklęsłym zwierciadłem naszych czasów”76. Tak więc pismo oraz jego często brutalny i bezpardonowy styl nie znajdowały pełnej aprobaty również w swoim środowisku77. Tymczasem zmieniająca się na niekorzyść obozu narodowego sytuacja polityczna, szczególnie wobec zbytniej literackości „Gazety Warszawskiej” i zbyt mało widocznej roli programowo-ideowej „Myśli Narodowej”, wymusiły w endeckim systemie prasowym głębokie zmiany78. Konieczne było wyspecjalizowanie się pisma dla potrzeb „warstwy oświeconej”, zajmującego się wyłącznie kwestiami ideowymi79.

W konsekwencji ambicją odnowionej 3 października 1925 r. „Myśli Narodowej” o dwukrotnie zwiększonym formacie stało się wytyczanie o wiele szerszych niż polityczne horyzontów80. W tym względzie miała być cennym uzupełnieniem dzienników obozu narodowego, pozostawiając im zadanie informowania o bieżących wydarzeniach politycznych81. Pismo miało pełnić rolę odtrutki na polityczne gry gubiące najważniejszy cel, za jaki uznawano naród. Tym bardziej że – jak zauważano – prasa codzienna zeszła na poziom „pisma klinowego i obrazkowego”82. Tygodnik miał być więc wytyczną linii na „ruchomej fali wydarzeń rejestrowanych przez dzienniki”83. Aktualne wydarzenia życia politycznego nadal były obecne na jego łamach, ale stanowiły wyłącznie punkt odniesienia dla zasadniczych rozważań publicystów na temat narodowej kultury, etyki, wychowania, sztuki czy modelu państwa i społeczeństwa. „Myśl Narodowa” powinna niejako uzupełniać informacje podawane przez dzienniki wnioskami natury ogólnej w celu „syntetyzowania sensu bieżącego życia w oparciu o wszystkie dziedziny twórczości narodu”. Tygodnik miał przede wszystkim „harmonizować życie przez kulturę”, która ginęła w toku codziennej walki politycznej prowadzonej przez dzienniki. Powinno to przyczynić się do wypracowania „głębszej myśli natchnionej duchem dziejów narodu”, bez której, jak zaznaczano, nie uda się skutecznie pokierować jego sprawami84.

Przedmiotem refleksji nowej „Myśli Narodowej” nie była zatem wyłącznie sama polityka, ale przede wszystkim sprawy cywilizacji narodowej85. Od tej pory, a ostatecznie po likwidacji z końcem czerwca 1926 r. „Przeglądu Wszechpolskiego”, tygodnik będzie odgrywał kluczową rolę w wytyczaniu założeń ideowych obozu narodowego86. Także samo pismo podkreślało swoją rosnącą rolę teoretyczną, określając się jako organ ideowy stanowiący ostatnie ogniwo łańcucha wydawnictw „Głos” – „Przegląd Wszechpolski” – „Przegląd Narodowy”, których celem było „urabianie ideologii narodowej dla pokoleń”87. W październiku 1925 r. wśród pism tygodniowych zalecanych do czytania przez oficjalne czynniki partyjne „Myśl Narodowa” znajdowała się już na pierwszym miejscu88. Stała się miejscem, gdzie liderzy endecji zamieszczali „rzeczy dłuższe i bardziej opracowane”89. W konsekwencji okres, który nastąpił po reedycji pisma w 1925 r., politycy obozu narodowego uznawali za całkowicie odrębny od wcześniejszego, podkreślając, że wraz z reorganizacją tygodnika stworzono „nową placówkę pracy narodowej”90. W październiku i listopadzie 1925 r. z entuzjazmem witano zmieniony, bogatszy profil „Myśli Narodowej”, pisząc o niej jako o piśmie cennym91. Niezależnie od faktu, że periodyk różnił się diametralnie od tego z lat 1921–1925, w samej „Myśli Narodowej” pod kierunkiem Wasilewskiego wskazywano na łączność z wcześniejszym wcieleniem i podkreślano, że nowa edycja jest jego oczywistą kontynuacją. Było to szczególnie ważne dla zaznaczenia mocnego zakorzenienia pisma na rynku polskiej prasy92.

Przed odnowioną „Myślą Narodową” zakreślono niezwykle ambitny i rozległy program. Miała się stać „wielkim” tygodnikiem poświęconym nie tylko zagadnieniom politycznym, ale wszelkiej twórczości polskiej, mającym – jak podkreślano – „coś do spełnienia”93. Przede wszystkim zgodnie z filozofią pracy dziennikarskiej Wasilewskiego pismo miało pełnić rolę wychowawczą, kształtującą przyszłe pokolenia narodu, jego publicyści zaś powinni wykonywać zadania instruktorów, oddziałując na elitę patriotyczną narodu „drogą piśmienniczą” i „wprowadzając w czyn dziennikarstwo jako funkcję życia duchowego zbiorowości”94. Od tej pory należało traktować jako jedną całość wszystkie dziedziny pracy polskiej i wszystkie zagadnienia życia narodowego: politykę, gospodarkę, życie społeczne, wychowanie, naukę, literaturę i sztukę, ze szczególnym naciskiem na trzy ostatnie dziedziny. Celem było szukanie dla nich „wytycznej myśli twórczej”. Miało temu służyć skupienie w redakcji wielu literackich talentów95.

Jako tygodnik poświęcony kulturze twórczości polskiej „Myśl Narodowa” nawiązywała do tradycji „Głosu” pod redakcją Jana Ludwika Popławskiego96. Priorytetem stały się zagadnienia życia duchowego narodu, stanowiącego według redakcji pisma podstawę wszelkich działań narodu jako grupy97. Najważniejszym celem „Myśli Narodowej” miało więc być pielęgnowanie kultury twórczości polskiej w odpowiedzi na bezmyślne i bezkrytyczne przeszczepianie obcych „myśli i form”. Należało dążyć do wyrobienia w polskim społeczeństwie poczucia odpowiedzialności za los narodu i do uczynienia jego wszelkiej twórczości służbą dla ogółu poprzez odwołanie się do sumienia i instynktu narodowego. Dlatego misją czasopisma było wykreowanie nowego typu Polaka, zdolnego doprowadzić polską cywilizację do rozkwitu98. Pod pojęciem „twórczość polska” redakcja rozumiała nie tylko wąsko pojmowaną działalność artystyczną, ale wszystko, co wytwarza naród historyczny, w tym cywilizację jako największą sztukę. „Myśl Narodowa” miała więc dbać o polski dorobek w tym zakresie w celu uczynienia z Polaków „panów własnego losu dziejowego”, gotowych do tworzenia „samodzielnej cywilizacji”, niezależnej od obcych, wrogich wpływów. Twórczość narodowa była zatem pojmowana jako klucz do powstania cywilizacji o pożądanym obliczu, której jedynym właścicielem jest naród, nie zaś „ukryci władcy świata” mający za sobą wiarę w „mechaniczność”, kult produkcji i uniwersalizm negujący osobistą twórczość jednostki. Ten, jak zaznaczano, „materializm dziejowy” miał prowadzić do historiozoficznego bolszewizmu.

Celem „Myśli Narodowej” było proklamowanie prawa człowieka i narodów do samodzielnego tworzenia rzeczy „wiecznotrwałych”. To duch miał nadawać trwałość i sens tworzonym rzeczom, dlatego też tego ducha należało stale doskonalić w jednostkach i w polskiej myśli narodowej, dbając o kulturę twórczości polskiej. Podkreślano, że w warunkach polskiej geopolityki polski naród musi być doskonale zorganizowany duchowo, aby utrzymać swój suwerenny byt. Zadaniem „Myśli Narodowej” było więc, jak pisano, do idealistycznego wyrazu polskiej duszy narodowej dociągnąć wykazującą spore deficyty polską psychikę99. Tym samym tygodnik miał „wyzwalać myśl z ucisku ciężkich czasów na szersze horyzonty”100. Według redakcji pisma od kształtu polskiej cywilizacji zależał rozmach polskiej pracy politycznej, której celem było uzyskanie „wolności politycznej” dzięki stworzeniu myśli polskiej niezbędnej dla „samowystarczalnego gospodarstwa”. Tygodnik skupiający oświecone elity miał być ośrodkiem wskazującym zadania oraz motywującym do pracy u podstaw i współdziałania przy tworzeniu narodowej cywilizacji101.

Po reorganizacji „Myśli Narodowej” zasadniczym jej celem było więc dążenie do wykształcenia w umysłach Polaków takiego „stanu świadomości dziejowej”, który pozwoliłby im bez rozterek oddać się pracy twórczej, wyznaczonej im przez historię. Z ubolewaniem podkreślano, że współczesny Polak jest niedostatecznie przygotowany do nowych zadań dziejowych, pracy twórczej nie nauczyli go bowiem ojcowie żyjący pod zaborami, kiedy to ktoś inny budował za Polaków cywilizację. Wyrobiło to w społeczeństwie tragiczną postawę bierności i braku gotowości do twórczego wysiłku dla swojego państwa. W rezultacie cechą polskiej mentalności miał być chaos działania, prowadzący do zwątpień w sens kreowania własnych narodowych dziejów, co według redakcji umożliwiało działalność wszelkich obcych spisków. Tymczasem, jak pisano, polska inteligencja powinna mieć „wolę twórczą wielkiej cywilizacji, całą piersią »wyznawać« Polskę jako swój obowiązek i jedyny tytuł tak, aby Ojczyzna stanęła w pierwszym szeregu narodów”102. Do końca istnienia pisma jego nadrzędnym zadaniem było więc zachowanie „»łożyska« odpowiedzialnej myśli o losach ducha polskiego”103.

Z tego powodu nowa edycja „Myśli Narodowej” nabrała znacznie szerszego wymiaru, szczególnie pod kątem literackości104. Sami endecy uznawali tygodnik za „pismo zasadniczo literackie” i podkreślali jego olbrzymią rolę dla literatury105. Oficjalnie periodyk był klasyfikowany również jako polityczny i literacki106. Dlatego też jego roczniki miały przedstawiać nieocenioną wartość dla każdego poważnego badacza polskiej kultury107. Publicystyka czasopisma ze względu na wyjątkową wartość literacką miała przynosić „pożytek życiu umysłowemu dzięki unikalnemu »fluidowi« duchowemu”108. Dbano przy tym o elitarny charakter pisma, które stanowiło konsekwentną i spójną całość, a fragmenty jego publicystyki wielokrotnie ukazywały się w osobnych wydaniach książkowych109. „Myśl Narodowa”, jak zaznaczano, była pisana nie dla zbytku i próżności. Nie była „czytanką”, lecz „laboratorium” pracującym nad polską cywilizacją narodową110. A ponieważ „arystokratyzm ducha zobowiązuje”, nie zamierzano czynić żadnych ustępstw dla ludzi pozbawionych „myśli i smaku”, licytowanie się bowiem na – jak podkreślano – „głupotę i prostactwo” pozbawiłoby tygodnik racji bytu111. Istnienie pisma niehandlującego „ładnym frazesem”, wymagającego „wysiłku ducha” i „steru myślowego” miało być niezbędne z racji niemożliwości jego zastąpienia przez tytuły służące tylko rozrywce112. W sytuacji dostrzeganego przez redakcję upadku życia duchowego i groźby wchłonięcia elit przez masy tym, co miało ocalić cywilizację narodową, było właśnie organizowanie i skupienie inteligencji wokół pisma o takim profilu i poziomie, jakie miała „Myśl Narodowa”113. Jej celem miało być stworzenie „strefy arystokracji umysłowej”, która by nad obozem narodowym „zapanowała i pociągnęła ogół”114.

Bezspornie od 1925 r. „Myśl Narodowa” stała się jednym z najciekawszych czasopism polityczno-kulturalnych Polski międzywojennej. Dzięki znacznemu podwyższeniu swojego poziomu merytorycznego, głównie wskutek naukowo-literackich zainteresowań samego redaktora naczelnego, została trybuną elity ruchu narodowego. Tygodnik uzyskał status forum publicystów różnych odcieni Narodowej Demokracji115. Niezależnie od faktu, że jego dział literacki nie przedstawiał poza wierszami Kazimiery Iłłakowiczówny, Jana Kasprowicza i Cypriana Kamila Norwida wyjątkowej, oryginalnej wartości, uwagę zwraca stojący na bardzo wysokim poziomie dział krytyki literackiej i teatralnej oraz historii literatury polskiej, zawierający omówienia sylwetek i dorobku poetów i pisarzy polskich, takich jak Seweryn Goszczyński, wspomniany już Jan Kasprowicz, Władysław Reymont, Karol Hubert Rostworowski, Henryk Sienkiewicz, Juliusz Słowacki, Józef Weyssenhoff, Stanisław Wyspiański czy Stefan Żeromski116. Nie bez powodu więc przez współczesnych badaczy literatury polskiej tygodnik jest sytuowany wśród periodyków literackich tuż obok „Wiadomości Literackich”. Podkreśla się także charakter „Myśli Narodowej” jako pisma kulturalnego117.

Zadanie nadania pismu nowego oblicza znakomicie wypełnił jego nowy redaktor naczelny – Zygmunt Wasilewski, silniej niż Adolf Nowaczyński związany z endecją, gwarantujący także, zarówno ze względu na swoje cechy osobowościowe, jak i bogate doświadczenie w pracy redakcyjnej, zdobyte jeszcze w XIX w. w toku prac w pismach narodowych, efektywność wykonania powierzonej mu misji. Dlatego też endecja z zadowoleniem przyjmowała nowy profil pisma, podkreślając olbrzymi i pozytywny wpływ Wasilewskiego, który zgodnie z oczekiwaniami uczynił z „Myśli Narodowej” tygodnik niezwykle „ruchliwy”, zapewniając mu bardzo wyraźny rozwój. Nie bez powodów więc redaktor był uznawany za jednego z najwybitniejszych ludzi obozu narodowego, którego wyznaczono do tej niezwykle odpowiedzialnej roli118. Sam Wasilewski z zadowoleniem konstatował powierzenie mu nowych zadań o takim właśnie charakterze, ponieważ było to zbieżne z jego zainteresowaniami i pasją, której mógł się bez reszty oddawać119. Kierując pismem o takim profilu, redaktor miał okazję wcielać w życie swoją oryginalną filozofię pracy dziennikarskiej. Dla Wasilewskiego bowiem dziennikarstwo było funkcją życia duchowego zbiorowości i misją organizowania narodu. Dziennikarz był myślicielem, działaczem, inspiratorem, instruktorem i wychowawcą, który dla realizacji swoich zadań wybrał drogę piśmienniczą w celu utrzymywania stałej łączności i porozumienia między ludem a elitami narodu. Dlatego zawód dziennikarza, który – według niego – mógł pobudzać twórczość społeczeństwa, uważał za jeden z najbardziej odpowiedzialnych. Toteż zdaniem Wasilewskiego, publicysta nie mógł być sługą żadnej aktualnej opinii, a w swoim postępowaniu winien się kierować nieskazitelną ideą i etyką. Dziennikarska powinność, rozumiana przez redaktora naczelnego tygodnika jako służba, musiała być więc wykładnikiem najprostszego, naturalnego patriotyzmu120.

Reorganizacja „Myśli Narodowej” zakończyła się ostatecznie 1 lipca 1926 r. Wtedy to został zlikwidowany miesięcznik „Przegląd Wszechpolski”, który w zbyt małym stopniu wpływał na organizację struktur i ewolucję poglądów obozu narodowego. Wynikało to zarówno z jego formuły nieprzystającej do ówczesnych warunków życia publicznego, a zwłaszcza zamieszczania rozbudowanych enuncjacji programowych, jak i częstotliwości ukazywania się, która nie pozwalała endecji szybko reagować na stale zmieniającą się sytuację polityczną w kraju. Z końcem czerwca 1926 r. redakcję „Przeglądu Wszechpolskiego” połączono z redakcją „Myśli Narodowej”, która przyjęła rolę oficjalnego, centralnego organu ideowo-politycznego Narodowej Demokracji, stając się głównym pismem teoretycznym obozu narodowego121. Było to zwieńczeniem drogi rozpoczętej przez tygodnik pod kierownictwem Wasilewskiego 3 października 1925 r. Pismo odpowiednio wtedy sprofilowanie i przygotowane do funkcji oficjalnego teoretycznego organu obozu narodowego, ostatecznie funkcję tę uzyskało w lipcu 1926 r. i pełniło ją aż do września 1939 r.122 Głównym pomysłodawcą fuzji był Wasilewski, na którego wniosek władze stronnictwa chętnie zgodziły się zarówno na połączenie „Myśli Narodowej” i „Przeglądu Wszechpolskiego”, jak i zwiększenie jej objętości i formatu123. Akceptacja tego pomysłu wynikała z faktu, że pomimo zmian w systemie prasowym z 1925 r. w dalszym ciągu na łamach pism endeckich sprawom związanym z kulturą narodu poświęcano mniej miejsca niż bieżącej polityce. W opinii endecji groziło to tym, że czynniki wrogie Polsce i jej rozwojowi w duchu narodowym z łatwością mogły osłabić życie duchowe oraz rozbić świadomość narodową Polaków. Dlatego należało bronić „zagrożonej cywilizacji”, wykorzystując w tym celu tygodnik mający obejmować wszystkie dziedziny twórczości polskiej124.

Szerszym tłem zmian z lipca 1926 r. był przewrót majowy, który znacząco i skutecznie osłabił ruch narodowy, oraz perspektywa stopniowej utraty przez endecję wpływu na bieg wydarzeń w kraju125. Przewrót majowy postawił zatem przed narodowodemokratycznymi przywódcami konieczność szukania nowych dróg dla kontynuowania walki o władzę126. W związku z obnażeniem wszystkich słabych stron endecji i podważeniem dotychczasowej linii politycznej obozu, w szczególności zaś praktyki parlamentarnej jako skutecznej metody walki o władzę, niezbędne stały się zarówno rewizja dotychczasowych metod działania, jak i powołanie organizacji ponadpartyjnej o charakterze pozaparlamentarnym. W tej sytuacji tylko wymiana pokoleniowa i przebudowa organizacyjna miały być, zdaniem Dmowskiego, lekarstwem na skutki porażki politycznej127. Owocem tego stanowiska było utworzenie 4 grudnia 1926 r. Obozu Wielkiej Polski – organizacji o charakterze masowym, nastawionej przede wszystkim na działalność pozaparlamentarną, której celem – w trosce o przyszłe objęcie władzy – było wykształcenie niezbędnych kadr i wypracowanie podstaw ideowych128. Jako organ teoretyczny ruchu narodowego „Myśl Narodowa” miała stworzyć, oczekiwaną głównie przez Dmowskiego, nową jakość, zachowując zasadniczy dystans wobec bieżącej polityki, ale obserwując ją uważnie, analizując i dając ideowe wskazówki dla całego obozu129.

Od lipca 1926 r. „Myśli Narodowej” nadano więc charakter całkowicie odmienny od profilu „Przeglądu Wszechpolskiego”. Taki był zresztą sens fuzji: aby sprawami ideowo-teoretycznymi zajął się periodyk nowoczesny, a nie redagowany w archaicznym stylu „Przegląd Wszechpolski” za bardzo skupiający się na zagadnieniach bieżącej polityki130. „Myśl Narodowa” miała stanowić przede wszystkim dynamiczną płaszczyznę wyrażania poglądów na istotne dla endecji sprawy, nie tylko natury politycznej, chociaż zajmowały one w tygodniku czołowe miejsce. O niepodważalnej roli pisma od lipca 1926 r. świadczy fakt, że najcenniejsze teksty publikowano ponownie w formie broszurowej131. Wreszcie przyczyną omawianych zmian były też kwestie ekonomiczne. Narodowej Demokracji nie było stać na utrzymywanie w stolicy dwóch organów o charakterze ideowym132. Dzięki fuzji nastąpiło dalsze rozszerzenie problematyki poruszanej na łamach tygodnika, a także postulowane zintegrowanie kwestii politycznych, społecznych i gospodarczych z problemami życia duchowego i sferą działalności kulturalnej. Do zmienionego od października 1925 r. profilu „Myśli Narodowej”, który obejmował wszystkie przejawy kulturalnej twórczości polskiej, w lipcu 1926 r. dołączono, w celu ich pogłębienia, zagadnienia natury politycznej przejęte z likwidowanego „Przeglądu Wszechpolskiego”. Wynikiem tego miało być częstsze niż w miesięcznych odstępach czasu interpretowanie zjawisk życia publicznego133.

Jednocześnie z tygodnika „Myśl Narodowa” została przekształcona w dwutygodnik. Dzięki temu, jak informowano, zamiast tygodnika i miesięcznika odbiorcy otrzymywali dwutygodnik tańszy dwuipółkrotnie od obu poprzednich wydawnictw134. W rezultacie pismo miało być dostępne dla szerszej niż do tej pory grupy inteligencji, która ze względu na postępującą pauperyzację lub brak czasu nie mogła sobie pozwolić na jednoczesne abonowanie tygodnika i miesięcznika obozu narodowego. Ponadto dwutygodnik obejmujący dłuższe okresy, dzięki skondensowaniu treści i skupieniu większej uwagi na istotnych sprawach w dziedzinie polityki czy gospodarki, miał skuteczniej niż tygodnik spełniać swoją funkcję. W rezultacie od lipca 1926 r. nastąpił znaczny wzrost liczby stałych prenumeratorów „Myśli Narodowej”135. Decydujące w kwestii zmiany częstotliwości ukazywania się pisma były też problemy finansowe dotykające prasę endecką. Przejście na dwutygodnik przy jednoczesnej likwidacji jednego z tytułów pozwoliło na zrobienie niezbędnych oszczędności136.

Po przeprowadzonych zmianach z zadowoleniem podkreślano, że od lipca 1926 r. obóz narodowy uzyskał pismo niemal uniwersalne, w którego profilu znajdowała się zarówno polityka, sprawy społeczne czy gospodarcze, jak i nauka, literatura, krytyka, nowele, poezje czy felietony137. We własnym środowisku czasopismo określano mianem najpoważniejszego organu ideowo-politycznego obozu narodowego138. Nie dla wszystkich jednak członków Narodowej Demokracji zmiany zachodzące w systemie prasowym były oczekiwane i zmierzały w dobrym kierunku. Jerzy Drobnik na przykład w sierpniu 1926 r. wyrażał rozczarowanie zaistniałą sytuacją, o czym nie omieszkał poinformować Dmowskiego139. Lider endecji w odniesieniu do „Myśli Narodowej” pozostał jednak konsekwentny, co zaowocowało niezwykle długim, bo piętnastoletnim okresem kierowania pismem przez Wasilewskiego oraz brakiem zasadniczej zmiany formuły tygodnika przyjętej w latach 1925–1926. Nowy profil i charakter periodyku spełniały oczekiwania władz obozu narodowego, a swoją funkcję tytuł formalnie utrzymał aż do 1939 r. Połączenie z „Przeglądem Wszechpolskim” okazało się dla „Myśli Narodowej” niewątpliwie korzystne, gdyż definitywnie wzmacniało jej znaczenie w systemie prasowym endecji. Wcześniej tygodnik co najwyżej uzupełniał teoretyczne rozważania „Przeglądu Narodowego” i „Przeglądu Wszechpolskiego” – teraz uzyskał niepodważalną, pierwszoplanową rolę ideowo-polityczną w systemie prasy narodowej140.

Rok 1926 zatem to znacząca cezura w dziejach pisma141. Od tego momentu „Myśl Narodowa” weszła w nową fazę rozwoju. Zwiększenie dzięki fuzji jej objętości umożliwiło obszerniejsze i bardziej równomierne traktowanie poszczególnych dziedzin życia narodowego142. Nie bez powodu niektórzy badacze dziejów polskiej prasy i literatury XX w. podkreślają, że pismo stało się najpoważniejszym tygodnikiem politycznym, społecznym i kulturalnym w ówczesnej Polsce, a dla Wasilewskiego jako pisarza politycznego i krytyka literackiego był to najpłodniejszy okres twórczości. Mając na uwadze cały okres ukazywania się „Myśli Narodowej”, z całą pewnością możemy ją określić jako najistotniejsze wydawnictwo kulturalne endecji i jeden z najważniejszych periodyków o tematyce społeczno-kulturalnej w dwudziestoleciu międzywojennym143. Po 1926 r. „Myśl Narodowa” na tle ówczesnej polskiej prasy była liczącym się i dostrzeganym pismem o charakterze społeczno-naukowo-literackim i bez wątpienia jednym z głównych i najbardziej opiniotwórczych tytułów w całej historii Narodowej Demokracji144.

Założenia ideowe „Myśli Narodowej” od okresu przejściowego (październik 1925 – lipiec 1926 r.), kiedy to bardzo blisko i wyraźniej niż wcześniej związała się z oficjalnym nurtem politycznym Narodowej Demokracji, pozostawały zbieżne z linią polityczną obozu narodowego145. Ranga tygodnika jako wyznacznika ideologii endecji stała się niepodważalna. Oznaczało to jego ideologiczną nadrzędność wobec pozostałych tytułów prasowych obozu. Charakter pisma jako teoretycznego organu ruchu narodowego był uznawany przez całą endecję. Tygodnik traktowano jako wskaźnik szeroko pojętego dobrego smaku oraz wyrobienia ideowego, „gwiazdę przewodnią” dla endecji146. Dlatego oceniając zawartość tego – jak podkreślano – znakomitego pisma, nie szczędzono epitetów: „Myśl Narodowa” miała więc być „bajeczna”, „doskonała”, „trafnie oceniająca”, „rewelacyjna”, „wspaniała”, „wypływająca z życia”, zachowująca niezbędną „ciągłość organiczną” przedstawianych idei, przez co artykuły miały otwierać przed czytelnikiem w sposób głęboki i zasadniczy mnóstwo aktualnych zagadnień147. Całość określano jako „żywą” i „pięknie pisaną”148. Jak już wspomniano, od 1926 r. w „Myśli Narodowej” starano się unikać zaangażowania w bieżące konflikty polityczne, pozostawiając tę sferę codziennej prasie endeckiej149. Pismo było więc raczej instrumentem w walce politycznej elit niż powszechnym źródłem popularnych poglądów, przyciągającym szerokie rzesze czytelników150. Od tego czasu periodyk jako organ „wyjątkowy”, „jednolity”, „organiczny”, niegoniący za sensacją i niezabiegający o masowego odbiorcę miał rozwijać „rdzeń programu ideowego”, współtworząc życie narodowe151. Jego profil w sensie politycznym był jednolity i konsekwentny, decydowała o nim bowiem linia polityczna obozu narodowego. Od reorganizacji w latach 1925–1926 pismo wyrażało przede wszystkim stanowisko ZLN, a potem SN152. Dlatego dla członków i sympatyków endecji miało charakter „nieodzownego organu orientacyjnego”153. Uznawano je tym samym za naturalną kontynuację „genealogii” pism obozu narodowego, począwszy od „Głosu”, a skończywszy na wchłoniętej przez „Myśl Narodową” II edycji „Przeglądu Wszechpolskiego”154. Powrót od stycznia 1929 r. do edycji tygodniowej periodyku nie spowodował zmiany ani określonego już wcześniej jego profilu, ani jego roli155.

Okres od lipca 1926 r. do połowy lat trzydziestych to szczyt rozwoju „Myśli Narodowej” i wzrostu jej znaczenia w systemie prasowym Narodowej Demokracji. Na długie lata tygodnik uzyskał niepodważalny prymat wśród prasy obozu narodowego. Wynikało to m.in. z faktu, że trzon zespołu redakcyjnego tworzyli publicyści bezpośrednio związani z ZLN, a potem z SN, chociaż – chcąc wywołać wrażenie uniwersalności i pojemności formuły pisma – podkreślano także, że w skład kierowniczego grona „Myśli Narodowej” wchodzą twórcy wolni od zobowiązań partyjnych156. Tygodnik był pismem obozu narodowego o wyraźnym charakterze ideowo-politycznym, w większości tworzonym przez osoby o ścisłych ideologicznych i politycznych związkach z endecją. Szerokość składu zespołu redakcyjnego „Myśli Narodowej” oraz waga nazwisk jej publicystów dowodzą, że stała się ona dla całego obozu narodowego, zarówno starszego, jak i młodego pokolenia, popularnym oraz niezwykle opiniotwórczym forum wyrażania i kształtowania poglądów, adresowanym nie tylko do sympatyków idei narodowej, ale także do szerszego grona z założenia inteligenckich odbiorców. Nie bez powodu z biegiem lat dla młodych narodowców i ich prasy tygodnik kierowany przez Wasilewskiego urósł do rangi symbolu. Wypowiadano się na jego temat z niekłamanym podziwem i uznaniem – jako o syntezie ruchu narodowego we wszystkich dziedzinach życia, piśmie, którego lektura znakomicie pogłębia i rozwija światopogląd narodowy, które dostarcza doskonałego materiału informacyjnego i może pomóc w opracowywaniu tematów z zakresu aktualnej polityki oraz kultury narodowej157. „Myśl Narodowa”, ciesząc się uznaniem, szacunkiem i autorytetem, stała się dla „młodych” wzorem godnym naśladowania, moralnym wyznacznikiem zasad postępowania, a sam Wasilewski był przez nich nazywany „wielkim wychowawcą”158. Wręcz z entuzjazmem „młoda” prasa narodowa recenzowała zawartość poszczególnych wydań tygodnika, określając pojawiające się na jego łamach teksty jako znakomite lub świetne. W tym względzie „Myśl Narodowa” stanowiła ważne źródło inspiracji ideowych dla grupy młodych endeków159. Dlatego na łamach „młodej” prasy narodowej zamieszczano również przedruki z tygodnika, traktując go jako pierwszorzędne źródło informacji160. „Myśl Narodowa” była także nieocenionym przewodnikiem po lekturach, które obowiązkowo powinien znać każdy szanujący się narodowiec161. Z uwagą śledzono prowadzone na jej łamach dyskusje, uznając je za podstawowy wyznacznik linii ideowej obozu narodowego162 i ważny punkt odniesienia do sytuacji wewnętrznej endecji. Znaczenie i autorytet tygodnika powodowały, że w wielu sprawach stał się podstawową wyrocznią163.

Zasadniczy zrąb poglądów prezentowany na łamach „Myśli Narodowej” był zatem reprezentatywny dla najistotniejszej politycznie i ideologicznie części obozu narodowego, zarówno starego, jak i młodego pokolenia, która nie obejmowała jednak secesjonistów z ruchu narodowego z połowy lat trzydziestych, głównie członków ZMN oraz ONR. Kierownictwo Wasilewskiego gwarantowało, że tygodnik wiernie wyrażał idee narodowe. Na łamach samej „Myśli Narodowej” określano jej tożsamość, pisząc, że zajmuje się ona „urabianiem naszej ideologii”164. Dlatego też redakcja uznawała tygodnik za organ wszystkich odłamów obozu narodowego165. Mimo to zdarzały się, choć znacznie rzadziej niż przed rokiem 1925, pewne odstępstwa od oficjalnej linii politycznej stronnictwa. Przykładem mogą być chociażby kontrowersje związane z publicystyką Ryszarda Piestrzyńskiego na łamach tygodnika w 1934 r. W kwietniu tego roku Rada Naczelna SN domagała się od publicysty wyjaśnień w związku z jego wynurzeniami budzącymi wątpliwości co do wierności ideologii partii. Ostatecznie Piestrzyński dołączył do frondy „młodych” w SN i opuścił obóz narodowy166.

Pełnienie roli oficjalnego organu ideowo-teoretycznego obozu narodowego było atutem „Myśli Narodowej”, ewidentnie wzmacniało bowiem jej pozycję na rynku wydawniczym prasy II Rzeczypospolitej dzięki temu, że oficjalne czynniki Narodowej Demokracji polecały lekturę i obligatoryjną prenumeratę pisma167. Miało ono obowiązkowo znajdować się w zbiorach czytelni narodowych rozmieszczonych w całej Polsce. Podkreślano, że czytelnie zorganizowane przy kołach powiatowych SN powinny posiadać czasopisma narodowe, a zwłaszcza „Myśl Narodową”168. Tłumaczono to koniecznością utrzymania jednolitości ruchu narodowego dzięki zapewnieniu dostępu do wiadomości i ich interpretacji w duchu narodowym we wszystkich zakątkach kraju. Warunkiem miała być powszechna lektura „organu naczelnego”, prenumerowanego przez wszystkie koła SN w danym powiecie169. Dlatego podstawowym obowiązkiem każdego narodowca było propagowanie i prenumerowanie jednego z pism obozu, z „Myślą Narodową” na czele170. Lekturę tygodnika zalecano także członkom Młodzieży Wszechpolskiej. Jego prenumerowanie należało do obowiązków akademików, którzy mieli zresztą specjalną zniżkę na zakup pisma171. Stopniowy wzrost znaczenia periodyku, widoczny od połowy lat dwudziestych XX w., spowodował, że w latach trzydziestych ujęto go w wykazie ważniejszych pism w Polsce172. W rezultacie 12 lipca 1933 r. „Myśl Narodowa” przystąpiła jako członek rzeczywisty do Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism173.

Powolny zmierzch: 1935–1939

W połowie lat trzydziestych stały się widoczne objawy powolnego zmierzchu świetności pisma. W okresie tym w obozie narodowym dały się słyszeć słowa krytyki pod adresem „Myśli Narodowej”, dotyczące przede wszystkim jej nadmiernego koncentrowania się na kwestiach filozoficzno-literackich kosztem płaszczyzny programowo-politycznej. Tygodnikowi zarzucano też zbytnie odejście od bieżących zadań, szczególnie w zakresie działalności propagandowej174. Czas ten łączy się również z nieuchronnym, wskutek zaawansowanego wieku, schodzeniem ze sceny publicystycznej Zygmunta Wasilewskiego. W tym kontekście w oczy rzucał się brak następców redaktora. Stanowiło to zresztą problem ogólniejszy – związany z odchodzeniem liderów ruchu, jak Dmowski czy Wasilewski, wywołującym dotkliwy stan „posuchy myśli”. Coraz wyraźniej endecja zaczynała odczuwać brak nowych idei czy koncepcji działania175. Ponadto w tym czasie prasa Narodowej Demokracji wskutek konsekwentnej polityki władz sanacyjnych, pogłębiającej i tak zawsze mizerną kondycję materialną tytułów narodowych, stopniowo traciła na znaczeniu. Bez wątpienia na całokształt sytuacji wpływ miała także nieobecność SN w sejmie oraz coraz bardziej widoczny marazm polityczny endecji. Ogólne symptomy kryzysu nie mogły nie dotknąć także i „Myśli Narodowej”176.

Dodatkowo jej pozycję osłabiła silna, dynamiczna i niebezpieczna konkurencja ze strony nowo powstałych periodyków. Przede wszystkim warto tu wskazać na założony w 1935 r. pod kierunkiem Stanisława Piaseckiego, jednego z najwybitniejszych publicystów II Rzeczypospolitej, tygodnik literacko-artystyczny „Prosto z Mostu”. W założeniu miał on inny profil niż „Myśl Narodowa”, a jego celem było stworzenie konkurencji dla „Wiadomości Literackich”. Piasecki był wyłącznym właścicielem tygodnika, co zapewniało pismu niezależność materialną177. „Prosto z Mostu” bardzo szybko uzyskało niezwykłą popularność i bardzo wysoki, gdyż sięgający 12–15 tys. egz. nakład, stając się nową, dynamiczną „instytucją literacką” polskiego nacjonalizmu. Przede wszystkim jednak było pismem o wyrazistym, charakterystycznym profilu politycznym, które adresowano również do czytelników spoza kręgów inteligencji endeckiej178. Andrzej Paczkowski stwierdza, że „Prosto z Mostu” miało spełniać zadania społeczno-kulturalne, których z racji obciążeń ideowo-teoretycznych nie mogła nigdy do końca zrealizować „Myśl Narodowa”, co nie jest całkowicie zgodne ze stanem faktycznym179. Z całą pewnością jednak nowe pismo w znacznym stopniu odmłodziło środowisko polskiej literatury, dając możliwość debiutu i rozwoju wielu uznanym potem literatom. Piasecki przyjął pojemną, eklektyczną formułę doboru współpracowników, którym pozostawiał wielki margines swobody. W założeniu tygodnik starał się zachować wizerunek ponadpartyjny. Miał być trybuną młodej generacji inteligencji i przedstawiać adresowane do elitarnego odbiorcy o sympatiach prawicowych szeroko rozumiane zagadnienia kultury, prezentowane wcześniej w cotygodniowym dodatku do dziennika „ABC”. Jednakże poprzez sam dobór twórców ciążył ku obozowi narodowemu. Trzon redakcyjny pisma tworzyli, oprócz redaktora naczelnego, Jan Mosdorf, Wojciech Wasiutyński czy Jan Korolec, związani z „młodymi” z SN lub oboma odłamami ONR.

Mimo stosunkowo krótkiego czasu istnienia „Prosto z Mostu” było jednym z najważniejszych pism społeczno-literackich dwudziestolecia międzywojennego: doskonale redagowanym, poruszającym ciekawe tematy, posiadającym nowoczesną szatę graficzną oraz zespół o bardzo wysokich umiejętnościach dziennikarskich180. Wszystko to sprawiało, że stwarzało ono dla „Myśli Narodowej” niezwykle niebezpieczną konkurencję. Siłą rzeczy Piasecki odebrał tygodnikowi Wasilewskiego odbiorcę młodego. Tym bardziej że „Prosto z Mostu” jako przebojowy i ofensywny organ młodego pokolenia narodowców aspirowało także do roli pisma ideowo-politycznego, co wprost uderzało w pozycję „Myśli Narodowej”181. Nie bez znaczenia było również podbieranie przez periodyk Piaseckiego głośnych i sprawdzonych publicystów182. Oficjalne kontakty między oboma tytułami nosiły znamiona kurtuazyjnej przyjaźni i sympatii. W „Prosto z Mostu” zamieszczano omówienia zawartości tygodnika Wasilewskiego, przedruki ukazujących się w nim tekstów, jak i reklamy wydawnictw drukowanych w ramach Biblioteczki „Myśli Narodowej”. Jednocześnie jednak szerokie reklamowanie „Prosto z Mostu” na łamach pism narodowych musiało negatywnie wpłynąć na pozycję „Myśli Narodowej” na rynku prasy endeckiej183.

Kolejnym ciosem dla pisma było założenie w 1936 r. przez Jana Rembielińskiego (po odejściu z redakcji „Myśli Narodowej”) wraz ze Stanisławem Miłaszewskim tygodnika „Podbipięta”, który miał dokonywać syntezy ideologii narodowej z państwową184. Jego ukazanie się obóz narodowy przyjął z niepokojem185. W tym czasie powstał także tygodnik „Kronika Polski i Świata” Stanisława Strzetelskiego, a w Poznaniu pismo „Kultura”. Wszystkie one znacznie osłabiły pozycję „Myśli Narodowej”186. Wreszcie w 1937 r. z polecenia Romana Dmowskiego utworzono miesięcznik „Polityka Narodowa”, nawiązujący do tradycji „Przeglądu Wszechpolskiego”, który miał wypełnić lukę w piśmiennictwie narodowym w odniesieniu do obszerniejszego periodycznego organu teoretycznego187. Stanowisko redaktora naczelnego w nowo utworzonym miesięczniku miał objąć Jędrzej Giertych, należący wówczas do najbliższych współpracowników Dmowskiego188. Wymówił się jednak brakiem czasu, polecając do tej funkcji Zygmunta Berezowskiego. Ukazująca się w latach 1938–1939 „Polityka Narodowa” jako organ tzw. dziewiątki SN miała stanowić przeciwwagę dla wpływów grupy Tadeusza Bieleckiego, w tym „Warszawskiego Dziennika Narodowego” pod redakcją Stefana Sachy, który – według Hrabyka – był najwybitniejszym członkiem tej grupy189. Od grudnia 1937 r., kiedy to po wylewie krwi do mózgu Dmowski nie odzyskał już dawnej sprawności i nie był w stanie osobiście kierować polityką obozu narodowego, w jego łonie rozpoczął się bezpardonowy wyścig po schedę po gasnącym liderze Narodowej Demokracji. Rozgrywka wewnętrznych frakcji endecji przybrała na sile od wiosny 1938 r. Powodowała ona, w związku z wycofaniem się Dmowskiego, znaczną degradację znaczenia „Myśli Narodowej”, której misję wcześniej przywódca endecji, także dzięki bliskiej zażyłości z Wasilewskim i Rembielińskim, oceniał bardzo pozytywnie i wspierał całym swoim autorytetem. „Polityka Narodowa”, będąc elementem walki o władzę dwóch frakcji skupionych wokół Giertycha oraz Bieleckiego i Sachy, wyraźnie osłabiła pozycję interesującego nas tygodnika, obniżając jego rangę jako organu teoretycznego190. Sytuacji nie zmieniał fakt, że nowy miesięcznik oficjalnie uznawał prymat i starszeństwo „Myśli Narodowej”, czego dowodem było odwoływanie się do zamieszczanych w niej tekstów191.

Spadek znaczenia „Myśli Narodowej” potwierdzał sam jej redaktor, który w nowo powstałych organach prasowych dostrzegał bardzo groźną konkurencję. Dlatego też przetasowania w łonie prasy endeckiej Wasilewski oceniał negatywnie: jako zjawisko wynikające z tego, że wobec monopolu sanacji i braku widocznych sukcesów obozu narodowego na scenie politycznej co przemyślniejsi wydawcy przerzucali się na pole tzw. kultury192. W rezultacie część młodych narodowców zniechęconych permanentną opozycyjnością stronnictwa i brakiem wizji jego powrotu do władzy decydowała się na zakładanie własnych organów prasowych. Aby uniknąć represji ze strony władz, zakładali pisma formalnie o charakterze kulturalnym, de facto mające jednak ściśle określony profil polityczny193. Podobnie krytycznie Wasilewski przyjął założenie „Polityki Narodowej”, określając je jako najsilniejszy cios, który prowadzony przez niego tygodnik przetrzymał z trudem. Nowy miesięcznik był groźny zwłaszcza dlatego, że dążąc do stania się najważniejszym periodykiem w obozie narodowym, chciał przejąć wielu współpracowników „Myśli Narodowej”. Cichą rywalizację, którą Wasilewski źle znosił, przerwał wybuch wojny194.

W rezultacie w końcu lat trzydziestych ubiegłego wieku wyraźnie zmniejszył się wpływ „Myśli Narodowej” na kształt ideologii SN. Czasopismo, osłabione rosnącą konkurencją materialną i ideową ze strony nowych tytułów narodowych, odejściem z redakcji utalentowanych publicystów młodego pokolenia, zmęczone stałą walką o zapewnienie odpowiednich podstaw finansowych, której – z racji upływających lat i pogarszającego się stanu zdrowia – podobnie jak i prac redakcyjnych Wasilewski nie mógł prowadzić z taką pasją i energią jak wcześniej, stawało się coraz bardziej anachroniczne. Widoczne było pewne przeżycie się formuły tygodnika oraz stopniowy odpływ czytelników do ciekawszych i nowocześniejszych tytułów prasowych, jak chociażby wspomnianego „Prosto z Mostu”. Wiązało się to ze skostnieniem pomysłów i poglądów samego redaktora naczelnego, które miały się stawać raczej echem i odbiciem minionych czasów, a nie propozycją nowych rozwiązań. W rezultacie, szczególnie dla młodszego pokolenia, tygodnik był raczej „czcigodnym świadkiem i współuczestnikiem lat minionych i już martwych” niż rzeczywistym ideowo-teoretycznym, dynamicznym kreatorem rzeczywistości obozu narodowego195. Nie bez racji więc Roman Wapiński wskazuje, że „Myśl Narodowa” pełniła rolę oficjalnego organu teoretycznego endecji jedynie do 1937 r., a więc do pojawienia się „Polityki Narodowej” Berezowskiego. Stwierdzenie to choć zasadniczo błędne, gdyż nie znajduje żadnego potwierdzenia natury formalnej wobec faktu, że do 3 września 1939 r. periodyk był oficjalnym pismem ideowym ruchu narodowego, nie jest jednak pozbawione pewnych podstaw faktycznych196.

Poczucie jakiejś schyłkowości miał sam Wasilewski. Już w 1926 r. zauważał, że w obozie narodowym górę bierze polityczny praktycyzm wskutek czego wszystko, co było „umysłową tkanką”, zaczęto uważać za literaturę197. Z biegiem lat sytuacja jeszcze się pogarszała. W listach do przyjaciół redaktor podkreślał, że mimo zaangażowania rzadko spotyka się z dobrym słowem w swoim środowisku, gdyż „wszyscy nasiąkli polityką i nie lubią literatów”198.

Specyfika „Myśli Narodowej” wynikająca z jej wieloletniego trwania, elitarnego charakteru i unikatowego składu redakcji sprawiała, że w okresie II Rzeczypospolitej, a szczególnie od połowy lat dwudziestych, była organem niezwykle opiniotwórczym i ważnym dla całego, szeroko rozumianego obozu narodowego. Nie bez powodu z perspektywy lat Stanisław Kozicki podkreślał, że wśród periodyków Narodowej Demokracji „Myśl Narodowa” zajmowała miejsce naczelne199. Jednocześnie było to pismo wywołujące zarówno wśród narodowców, jak i ich adwersarzy liczne kontrowersje. Antoni Słonimski, chcąc pomniejszyć rangę tygodnika, złośliwie nazywał go „pisemkiem” zionącym „czarną reakcją” i „zaduchem kucht katolickich”200. Związki „Myśli Narodowej” z endecją oraz jej pozycja w systemie prasy narodowej zmieniały się wraz z ewolucją samego pisma. Jednakże, oceniając z perspektywy całego dwudziestolecia, należy stwierdzić, że tygodnik był nierozerwalnie związany z Narodową Demokracją, stanowiąc niezwykle ważne, jeżeli nie najważniejsze forum wyrażania jej poglądów oraz założeń ideowo-programowych. Wynikało to z dwóch podstawowych czynników: niezakłóconej ciągłości ukazywania się periodyku, co w trudnych dla prasy endeckiej latach, a szczególnie po 1926 r. godne jest podkreślenia, oraz składu redakcji skupiającej najbardziej znaczące nazwiska związane z ruchem narodowym.

1 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1448, Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego... Z dziejów ruchu narodowego..., k. 183 i 189; ibidem, mf. 1454, Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego (głównie sprawozdania ze zjazdów i działalności w sejmie) z lat 1919–1938. IV Kongres Wszechpolski Związku Ludowo-Narodowego w Warszawie z 26 X 1924 r., k. 38 i 68.

2 E. Maj, Asemityzm czy antysemityzm?..., s. 23; A. Paczkowski, Badania historycznoprasowe w zastosowaniu do badań nad dziejami myśli politycznej [w:] Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej..., s. 15.

3 M. Tobera, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej” 1921–1925, „Problemy Studenckiego Ruchu Naukowego” 1981, nr 2 (54), s. 67.

4 Ibidem, s. 59.

5 Por. AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

6 Większość literatury przedmiotu upraszcza sytuację, stwierdzając, że już od 1921 r. „Myśl Narodowa” była endeckim organem teoretycznym o charakterze nieoficjalnym, co – zgodnie z naszymi ustaleniami – nie do końca odpowiada stanowi faktycznemu (zob. W. Pepliński, Oblicze społeczno-polityczne „Słowa Pomorskiego..., s. 10).

7 Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 155–157; R. Wapiński, Narodowa Demokracja..., s. 17.

8 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1454, Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego... IV Kongres Wszechpolski..., k. 38 i 68.

9 Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 155–156; R. Wapiński, „Przegląd Wszechpolski” (1895–1905, 1922–1926) [w:] Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej..., s. 79.

10 Reaktywowany w 1919 r. „Przegląd Narodowy” ze względu na dominację w nim zagadnień kulturalnych nie spełnił swojej roli ideowo-teoretycznej, w związku z czym władze obozu narodowego z Romanem Dmowskim na czele uznały za konieczne wskrzeszenie na początku 1922 r. „Przeglądu Wszechpolskiego” (zob.: M. Kułakowski, Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, t. 2, Londyn 1972, s. 225; „Przegląd Wszechpolski”, „GW”, 24 XII 1921, nr 352, s. 8; „Przegląd Wszechpolski”, „GW”, 27 XII 1921, nr 353, s. 8; U. Jakubowska, Monografia dziennika partyjnego..., s. 99; R. Kuniński, Przegląd Wszechpolski 1922–1926..., s. 77–78; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 155–156; R. Wapiński, „Przegląd Wszechpolski”..., s. 79–80).

11 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390.

12 Ibidem, mf. 1448, Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego... Z dziejów ruchu narodowego..., k. 189; Od redakcji, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 1; A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7; E. Maj, Asemityzm czy antysemityzm?..., s. 23; „Myśl Narodowa” [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 12, Radom 2003, s. 227.

13 Więcej o procesie scalania się nacjonalizmu i katolicyzmu w myśli politycznej obozu narodowego zob. B. Grott, Nacjonalizm i religia. Proces zespalania nacjonalizmu z katolicyzmem w jedną całość ideową w myśli Narodowej Demokracji 1926–1939, Kraków 1984, s. 15 i nn.

14 Zob. więcej: E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy (1919–1928) wobec religii i Kościoła rzymskokatolickiego, „Studia Historyczne” 1993, z. 4, s. 500–502.

15 Ibidem, s. 498–499.

16 Polski Słownik Biograficzny, t. 8, Wrocław–Kraków–Warszawa 1960, s. 493.

17 P.J. Jastrzębski, Kwestia żydowska..., s. 183; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 129.

18 Por. szerzej J. Bartyzel, „Umierać, ale powoli!”. O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romańskich 1815–2000, Kraków 2002, s. 489 i nn; zob. także K. Kawalec, Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918–1939, Wrocław 2000, s. 99.

19 Nacjonalizm i faszyzm, „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 93–94.

20 W. Jabłonowski, Nauka i literatura. W hołdzie Maurrasowi, „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 354–355; J. Bartyzel, „Umierać, ale powoli!”..., s. 514–515; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 13; eadem, Związek Ludowo-Narodowy (1919–1928) wobec religii..., s. 499.

21 Zob.: A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7; ibidem, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 157.

22 Od redakcji, MN, 22 X 1921, nr 1, s. 1; „MN”, 2 III 1922, nr 9, s. 1–2.

23 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13.

24 Idem, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–2, 4; K. Kawalec, Spadkobiercy niepokornych..., s. 99.

25 M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 59.

26 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7.

27 I. Oksza-Grabowski, Z laboratorium polskości, „MN”, 5 V 1922, nr 18, s. 6–7; Gr., Dwie bułki, „MN”, 16 IX 1922, nr 37, s. 8–9.

28 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94.

29 J. Zadeykański, Straty kultury polskiej. Adolf Nowaczyński, „Kultura” (Paryż) 1950, nr 10, s. 79–81. Dlatego Nowaczyński szczególnie gwałtownie interweniował wobec jakichkolwiek podejrzeń o swoje rzekomo żydowskie pochodzenie. Przykładem może być jego emocjonalna polemika na łamach „Myśli Narodowej”. W 1922 r. Nowaczyński bez zahamowań wykorzystywał łamy tygodnika, aby rozprawić się z twierdzeniami Benedykta Hertza w „Kurierze Polskim” i w „Robotniku”, który wskazywał na żydowskie pochodzenie publicysty „Myśli Narodowej” na podstawie używanego przez Nowaczyńskiego pseudonimu artystycznego „Neuwert” („MN, 25 III 1922, nr 12, s. 16).

30 „MN”, 27 I 1922, nr 4; „MN”, 26 IV 1924, nr 17.

31 M. Tobera, „Z balkonu na bruk” (Adolf Nowaczyński), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4, s. 114.

32 Por. idem, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej”..., s. 59 i 66.

33 Ani parlament, ani cała Narodowa Demokracja nie miały podobno tak wielkiego wpływu na dyskredytację Piłsudskiego w oczach społeczeństwa, jak pamflety Nowaczyńskiego (zob. J.A. Malik, „De mortuis aut nihil aut bene...”. Wspomnienie Adama Grzymały-Siedleckiego o Adolfie Nowaczyńskim, „Ruch Literacki” 1998, nr 6, s. 801; M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 141).

34 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

35 Jego biurko wypełniały koperty z różnymi wycinkami prasowymi, w których nikt oprócz samego Nowaczyńskiego nie mógł się zorientować. Kompletowane przez wiele lat archiwum było postrachem dla atakowanych przez niego osób, nikt bowiem nie domyślał się jego zawartości dotyczącej często już dawnych, zapomnianych spraw, które sami zainteresowani chcieliby ukryć. Nowaczyński cytował przy tym teksty w różnych językach, nie bacząc na to, że dobrze znał tylko niemiecki (W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, red. W. Turek, Gdańsk 1996, s. 128–129; M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 7 i 14).

36 Doskonałym tego przykładem miało być „odszukanie” przez Nowaczyńskiego informacji, że krewny Józefa Piłsudskiego był oficerem żandarmerii carskiej. W rzeczywistości chodziło o rosyjskiego generała-policmajstra Sigismunda Iwanowicza Piłsudskija, który w latach 1861–1862 był policmajstrem warszawskim. Informację tę potem „Myśl Narodowa” powtarzała wielokrotnie aż do 1925 r. w wielu swoich tekstach wymierzonych przeciw Piłsudskiemu (por.: A. Słonimski, Kroniki tygodniowe 1932–1935, Warszawa 2001, s. 6; idem, Kroniki tygodniowe 1936–1939, Warszawa 2001, s. 298; M. Tobera, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej”..., s. 60).

37 J. Zadeykański, Straty kultury polskiej..., s. 83–84.

38 W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 128 – 129; M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 7 i 14.

39 Najlepszym przykładem postępującej już od początku lat dwudziestych XX w. brutalizacji życia publicznego, z wydatnym udziałem samego Nowaczyńskiego, może być kampania wyborcza do Sejmu i Senatu RP w 1922 r. Temperament i temperatura sporów, które z upodobaniem prowadził Nowaczyński, powodowały, że kilkakrotnie był atakowany i publicznie policzkowany, w 1927 r. zaś został dotkliwe pobity, w konsekwencji czego utracił wzrok w jednym oku, a o mały włos nie postradał życia. Wśród dziennikarzy II RP ataki takie nie były czymś wyjątkowym, co sprawiło, że zawód dziennikarza szczególnie po 1926 r. stał się stosunkowo niebezpieczny (M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 133 i 151; zob. także: BJ Kraków, mf. P-1344, Stanisław Rymar, Pamiętnik, t. 2: W Polsce zjednoczonej (1922–1939), k. 63; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1481, Stanisław Rymar, Pamiętniki, cz. 3–4: W wolnej Polsce, lata 1919–1939, k. 61; ibidem, mf. 1475, Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, cz. 4, k. 44; K. Hrabyk, Ostatni fragment..., s. 42; J.A. Malik, Adolf Nowaczyński. Między modernizmem a pozytywizmem, Lublin 2002, s. 337; D. Nałęcz, Zawód dziennikarza w Polsce 1918–1939, Warszawa–Łódź 1982, s. 122; A. Paczkowski, Prasa a kultura polityczna..., s. 101 i nn.; M. Tobera, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej”..., s. 58).

40 Przydomkiem tym, w nawiązaniu zarówno do koloru jego włosów, jak i gorącego temperamentu, obdarzył Nowaczyńskiego w 1923 r. Antoni Słonimski, który używał wobec publicysty „Myśli Narodowej” także określenia „rudy kozioł” lub po prostu „rudy” (zob.: A. Słonimski, Kroniki tygodniowe 1927–1931, Warszawa 2003, s. 15–16, 19; idem, Kroniki tygodniowe 1932–1935..., s. 15; idem, Kroniki tygodniowe 1936–1939..., s. 46; por. M. Tobera, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej”..., s. 59).

41 J. Pajewski, Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznań 1992, s. 77.

42 M. Tobera, „Z balkonu na bruk”..., s. 115.

43 M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 7.

44 M. Tobera, „Z balkonu na bruk”..., s. 116.

45 P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka felietonu, Wrocław 1982, s. 55.

46 J. Zadeykański, Straty kultury polskiej..., s. 82–83.

47 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 83.

48 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 129.

49 Por. A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 37 – 39.

50 W Warszawie wydawano wówczas 30–40 proc. wszystkich tytułów prasowych (A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 276–278; W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 95).

51 J. Bełcikowski, Stronnictwa, partje, unje, federacje, kluby polityczne na ziemiach polskich i ich programy w r. 1921, Warszawa 1921, s. 15.

52 Warto jednak zauważyć, że źródło to w wykazie prasy ZLN nie uwzględnia także „Przeglądu Wszechpolskiego” (A. Bełcikowska, Stronnictwa i związki..., s. 97–99; eadem, Stronnictwa polityczne w Polsce, Warszawa 1926, s. 7).

53 Informator Bełcikowskiego z 1923 r. wśród miesięczników ZLN wymienia „Przegląd Narodowy” i „Przegląd Wszechpolski” (J. Bełcikowski, Charakterystyki i programy stronnictw politycznych na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s. 108).

54 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1454, Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego... I Okólnik Zarządu Głównego Związku Ludowo-Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, 10 III 1923 r., s. 19. „Zorza” – tygodnik obozu narodowego przeznaczony dla czytelników wiejskich, wydawany w Warszawie, kierowany przez Jana Zamorskiego; jego nakład oscylował w granicach 10 tys. egz. (A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 41).

55 „Kurier Poznański” – dziennik informacyjno-polityczny założony w Poznaniu w 1872 r. przez Ludwika Merzbacha. W 1906 r. został przejęty przez Narodową Demokrację. Był własnością spółki „Nowa Drukarnia Polska”, która w 1919 r. wraz z Bankiem Związków Spółek Zarobkowych utworzyła Towarzystwo Akcyjne „Drukarnia Polska”. Wsparcie finansowe banku zapewniało stabilną pozycję finansową wydawnictwa. Bank Związków Spółek Zarobkowych był jedną z największych instytucji finansowych Wielkopolski, posiadającą udziały w firmach będących wówczas nie tylko regionalnymi, ale ogólnopolskimi potentatami branży przemysłowej: metalurgicznej, chemicznej, petrochemicznej; handlowej czy transportowej. W latach 1915–1922 dziennik był redagowany przez Bolesława Marchlewskiego. Od lipca 1922 r., przez rok pismem kierował Stanisław Kozicki, a po nim Bolesław Szczepkowski. W 1926 r. kierownictwo redakcji objął Marian Seyda, funkcję tę sprawował aż do wybuchu wojny. „Kurier Poznański” był nie tylko dziennikiem o największej skali zasięgu w Wielkopolsce, ale także pismem opiniotwórczym, w związku z czym pretendował do rangi równorzędnej z „Gazetą Warszawską”. Dziennik ukazywał się sześć razy w tygodniu w objętości czterech stron, zamieszczano w nim stałe korespondencje z Warszawy; przed deficytem pismo chronił bogaty dział reklam i ogłoszeń. Od października 1925 r. „Kurier Poznański” miał dwa wydania: dziennie i wieczorne. Poranne wydanie zawierało wyłącznie bieżące informacje, natomiast wieczorne, w objętości 16 stron, miało rozbudowany dział publicystyki, reportażu i korespondencji. Gazeta charakteryzowała się regularnym i stałym nakładem, który w 1925 r. oscylował między 25 a 30 tys. egz., a w 1929 r. – między 30 a 35 tys. (A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 36–37; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 152, 154–155).

56 Z prasy, „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3; Z prasy, „GW”, 15 XII 1921, nr 313, s. 7; Z prasy, „GW”, 22 XII 1921, nr 320, s. 7; Z prasy, „GW”, 13 XII 1921, nr 341, s. 4; Kronika, „GW”, 19 XII 1921, nr 347, s. 4; Kronika, „GW”, 13 XII 1921, nr 341, s. 4; Kronika, „GW”, 19 XII 1921, nr 347, s. 4; Z naszych czasopism, „KP”, 30 X 1921, nr 250, s. 6.

57 „Słowo Pomorskie” – dziennik informacyjno-polityczny założony w Toruniu w 1920 r. przez udziałowców poznańskiej spółki „Nowa Drukarnia Polska” – właściciela „Kuriera Poznańskiego” oraz Bank Związków Spółek Zarobkowych, którzy utworzyli Towarzystwo Akcyjne „Drukarnia Toruńska”. „Słowo Pomorskie” było oficjalnym organem prasowym obozu narodowego na Pomorzu. Od 1920 r. pismem kierował Stefan Sacha. Dziennik osiągał nakład liczący 30 tys. egz. (E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 155; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 37).

58 Ruch wydawniczy, „SP”, 15 II 1922, nr 38, s. 3; Ruch wydawniczy, „SP”, 24 XI 1922, nr 270, s. 3.

59 Czasopisma, „KP”, 28 II 1923, nr 47, s. 6.

60 Z czasopism, „GW”, 8 V 1925, nr 126, s. 2; Z czasopism, „GW”, 3 IX 1925, nr 241, s. 2; Z czasopism, „GW”, 14 IX 1925, nr 252, s. 2; Z czasopism, „KP”, 17 XII 1921, nr 289, s. 9; Czasopisma, „KP”, 28 II 1923, nr 47, s. 6; Ruch wydawniczy, „SP”, 8 IV 1923, nr 80, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 19 IV 1923, nr 89, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 25 IV 1923, nr 94, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 18 VII 1923, nr 161, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 22 VII 1923, nr 165, s. 4; Z czasopism „SP”, 2 III 1924, nr 52, s. 4; Ruch wydawniczy; „SP”, 23 III 1924, nr 70, s. 6; „SP”, 30 III 1924, nr 76, s. 5; „SP”, 12 XII 1924, nr 288, s. 4.

61 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1454, Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego... IV Kongres Wszechpolski..., k. 38 i 68.

62 Pisząc z zaciekawieniem o pierwszym numerze „Myśli Narodowej” w 1921 r., zwrócił on uwagę na „pyszny” paszkwil Nowaczyńskiego na Napoleona III, stanowiący w jego opinii aluzję do stosunków belwederskich (Ossolineum, 14023/II/4, Juliusz Zdanowski, Dziennik, cz. IV: okres 1921–1922. Od pokoju w Rydze do wyboru Stanisława Wojciechowskiego, k. 144; „Myśl Narodowa” [w:] Encyklopedia „białych plam”..., s. 226).

63 T. Selimowski, Polskie legalne stronnictwa polityczne, Warszawa 1934, s. 33; idem, Polskie legalne stronnictwa polityczne, Warszawa 1935, s. 33.

64 Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1448, Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego... Z dziejów ruchu narodowego..., k. 189.

65 Ibidem, k. 183 i 189.

66 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390; ibidem, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego z lat 1919–1935 (broszury, druki ulotne, wycinki gazet). W sześć miesięcy po przewrocie majowym. Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego, prezesa Klubu Parlamentarnego Związku Ludowo-Narodowego przy pierwszym czytaniu budżetu w Sejmie, 16 XI 1926 r., k. 130.

67 Por.: K. Koźniewski, Historia co tydzień. Szkice o tygodnikach społeczno-kulturalnych, Warszawa 1976, s. 244; W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 98; A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 102; idem, Prasa polska..., s. 35 i 265; idem, Prasa w życiu politycznym..., s. 37; R. Wapiński, „Przegląd Wszechpolski”..., s. 79; idem, Narodowa Demokracja..., s. 234.

68 M. Tobera, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej”..., s. 59.

69 P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka..., s. 68; „Myśl Narodowa” [w:] Encyklopedia „białych plam”..., s. 227.

70 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, „MN”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7.

71 BJ Kraków, mf. P-1344, Stanisław Rymar, Pamiętnik..., k. 134.

72 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 218.

73 Od wydawnictwa „Gazety Warszawskiej” i „Gazety Porannej”, „DW”, 2 X 1925, nr 225, s. 3; Z życia prasy, „MN”, 10 X 1925, nr 2 (41), s. 30.

74 Na łamach samej „Myśli Narodowej” pisano: „Dotychczasowy aparat prasowy obozu narodowego jest niewystarczający. Dzienniki zajmują się faktami, normowaniem życia politycznego według wskazań taktycznych, miesięczniki roztrząsaniem niektórych zagadnień. Pozostaje pośrodku przestrzeń, którą wypełnić powinien tygodnik nasz” (Od redakcji, „MN”, 12 IX 1925, nr 37, s. 3).

75 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 157.

76 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13.

77 Ibidem.

78 J. Zadeykański, Straty kultury polskiej..., s. 83.

79 Z życia prasy, „MN”, 10 X 1925, nr 41 (2), s. 30.

80 Od redakcji, „MN”, 20 III 1926, nr 12, s. 177.

81 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 69 i 92; BN Warszawa, III.11.239, Korespondencja Piotra Grzegorczyka, t. 7, List Stanisława Kozickiego do Piotra Grzegorczyka z 9 XII 1947 r.; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1483, Zygmunt Wasilewski, O pojmowaniu psychiki narodowej, k. 110, 112, 121–123, 126; ibidem, mf. 1421, Materiały do biografii... Zygmunt Wasilewski, O zawodzie dziennikarza, k. 86; Ruch wydawniczy. Korzystna fuzja, „DW”, 1 VII 1926, nr 146, s. 4; „Myśl Narodowa”, „GPW”, 22 XII 1925, nr 352, s. 6; T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; Odpowiedzi redakcji, „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 111; Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330; Z życia prasy, „MN”, 10 X 1925, nr 2 (41), s. 30.

82 Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239; Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 9.

83 Redakcja, „Myśl Narodowa”, „MN”, 10 XII 1933, nr 52, s. 781–782.

84 Z.W., Od wydawnictwa, „MN”, 27 VI 1937, nr 26, s. 407.

85 Od redakcji, „MN”, 20 III 1926, nr 12, s. 177.

86 Z życia prasy, „MN”, 10 X 1925, nr 41 (2), s. 30.

87 „MN”, 30 VIII 1931, nr 42, s. 133; Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330; Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 9.

88 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 392.

89 Ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 611.

90 Ibidem, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390.

91 Myśl Narodowa, „GPW”, 22 XI 1925, nr 322, s. 7; Pisma nadesłane do redakcji, „KP”, 3 XI 1925, nr 285, s. 7.

92 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94.

93 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

94 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., Zygmunt Wasilewski, O zawodzie dziennikarza, k. 86.

95 Ibidem, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów... Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego..., k. 130; ibidem, mf. 1448, Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego... Broszura Stronnictwa Narodowego, k. 226; „Myśl Narodowa”, „GPW”, 6 IX 1925, nr 245, s. 2; „MN”, 1 XII 1927, nr 25, s. 479; Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239; Informator Prasowy 1938/39..., s. 126.

96 AAN, Akta Stanisława Rymara, 27, Podanie Stanisława Rymara i Zygmunta Wasilewskiego...

97 O zmianach profilu pisma i jego nowych zadaniach redakcja informowała czytelników we wrześniu i październiku 1925 r. (Od redakcji, „MN”, 12 IX 1925, nr 37, s. 2–3; Z życia prasy, „MN”, 10 X 1925, nr 41 (2), s. 30).

98 T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3.

99 Z. Wasilewski, Twórczość polska, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 1–2.

100 „MN”, 30 VIII 1931, nr 42, s. 133.

101 Od redakcji, „MN”, 20 III 1926, nr 12, s. 177.

102 Z. Wasilewski, Polska – Europa – Ludzkość, „MN”, 12 VI 1926, nr 25, s. 349–350.

103 Od redakcji, „MN”, 25 VI 1939, nr 27, s. 409.

104 Starając się o akces do Związku Literatów we Wrocławiu w 1947 r. Stanisław Kozicki m.in. powoływał się na swoją publicystykę w „Myśli Narodowej”, wskazując na jej literacki charakter (BN Warszawa, III.11.239, Korespondencja Piotra Grzegorczyka, t. 7, List Stanisława Kozickiego do Piotra Grzegorczyka z 9 XII 1947 r.).

105 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1, s. 8; T. Grabowski, Myśl Narodowa, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; „GWP”, 31 V 1926, nr 147, s. 3.

106 AAN, PZWDz.iCz, 148, Korespondencja z PZWDz.iCz. głównie w sprawach członkostwa (1928–1938). Kwestionariusz Zarządu PZWDz.iCz. z 1 VI 1933 r., k. 75.

107 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86.

108 Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 9; Myśl Narodowa, „SP”, 5 VII 1931, nr 152, s. 11.

109 S. Cywiński, „Myśl Narodowa”, „DW”, 19 I 1938, nr 18, s. 4; idem, „Myśl Narodowa” (8), „DW”, 28 I 1938, nr 27, s. 4; T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 1 I 1926, nr 24, s. 2–3.

110 Pro domo sua, „MN”, 26 VI 1932, nr 28, s. 409.

111 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 19 XII 1925, nr 12 (51), s. 191.

112 Redakcja, „Myśl Narodowa”, „MN”, 10 XII 1933, nr 52, s. 781–782.

113 Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 9.

114 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

115 „Myśl Narodowa” [w:] Encyklopedia „białych plam”..., s. 227.

116 K. Sierocka, Czasopisma literackie – Magazyny kulturalno-literackie [w:] Literatura Polska 1918–1975, t. 1, red. A. Brodzka, H. Zaworska, S. Żółkiewski, Warszawa 1975, s. 121; J. Speina, „Myśl Narodowa” 1921–1939 [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, seria 6, t. 1: Literatura polska w okresie międzywojennym, red. J. Kądziela, J. Kwiatkowski, I. Wyczańska, Kraków 1979, s. 272–273; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 11.

117 K. Sierocka, Czasopisma literackie..., s. 121; J. Speina, „Myśl Narodowa” 1921–1939..., s. 272–273; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 11.

118 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390; Ruch wydawniczy. Korzystna fuzja, „DW”, 1 VII 1926, nr 146, s. 4; Myśl Narodowa, „GPW”, 22 XII 1925, nr 352, s.6; T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 16 I 1926, nr 24 s. 2–3.

119 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92; BN Warszawa, III.11.239, Korespondencja Piotra Grzegorczyka, t. 7, List Stanisława Kozickiego do Piotra Grzegorczyka z 9 XII 1947 r.; Odpowiedzi redakcji, „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 111.

120 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 69; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., Zygmunt Wasilewski, O zawodzie dziennikarza, k. 86; ibidem, mf. 1483, idem, O pojmowaniu psychiki narodowej, k. 110, 112, 121–123, 126.

121 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 522; ibidem, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów... Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego..., k. 130; J.J. Terej, Idee, mity, realia..., s. 111.

122 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

123 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94.

124 Ibidem, s. 94–96.

125 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski w polityce endecji, k. 59.

126 R. Wapiński, Niektóre problemy ewolucji ideowo-politycznej endecji w latach 1919–1939, „Kwartalnik Historyczny” 1996, nr 4, s. 863.

127 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 585; T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 289–290; E. Maj, Roman Dmowski..., s. 49. Bogumił Grott podkreśla, że przewrót majowy, mimo iż w pewnym stopniu przyczynił się do konsolidacji obozu narodowego, jednocześnie stał się powodem jego głębokiego kryzysu ideologicznego. Sam fakt pojawienia się OWP był wyrazem narastania konfliktu pokoleniowego między „starymi” a „młodymi” w łonie obozu, a antagonizm ten pogłębił się w związku ze sporem co do metod przejęcia władzy z rąk sanacji (idem, Katolicyzm w doktrynach ugrupowań narodowo-radykalnych do 1939 roku, Kraków 1987, s. 7; zob. także J.M. Majchrowski, Szkice z dziejów polskiej prawicy politycznej lat Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 1986, s. 10).

128 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 585. Dmowski uważał, że ZLN zawiódł pokładane w nim nadzieje, ponieważ – mimo odgrywania znaczącej roli w życiu parlamentarnym przed 1926 r. – nie potrafił ani pokierować losami państwa w pożądanym dla endecji kierunku, ani wychować ludzi nowego typu: szczerze oddanych idei narodowej, karnych i zorganizowanych hierarchicznie, zdolnych do walki o swoje przekonania nie tylko w parlamencie (J. Kornaś, Naród i państwo..., s. 34; J.M. Majchrowski, Szkice z dziejów polskiej prawicy..., s. 18; R. Wapiński, Niektóre problemy ewolucji..., s. 864).

129 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 159 i 161; J.M. Majchrowski, Szkice z dziejów polskiej prawicy..., s. 56. Por. U. Jakubowska, Monografia dziennika partyjnego..., s. 99.

130 R. Wapiński, „Przegląd Wszechpolski”..., s. 84.

131 R. Habielski, Polityczna historia mediów..., s. 93.

132 U. Jakubowska, Warszawskie lata Zygmunta Wasilewskiego, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1994, nr 4, s. 63; D. Grzelewska, R. Habielski, A. Kozieł, J. Osica, L. Piwońska-Pykało, Prasa, radio i telewizja w Polsce. Zarys dziejów, Warszawa 2001, s. 105.

133 Od wydawnictwa, „PW”, czerwiec 1926, nr 6, s. 401.

134 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 522; R. Wapiński, „Przegląd Wszechpolski”..., s. 79; „Myśl Narodowa” w półroczu drugiem, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 366; „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 156–157; A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 37.

135 „Myśl Narodowa” w półroczu drugiem, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 366. Od stycznia 1929 r. periodyk wrócił do formy tygodnika.

136 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97.

137 Ruch wydawniczy. Korzystna fuzja, „DW”, 1 VII 1926, nr 146, s. 4.

138 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

139 Opinię taką miał wyrazić Jerzy Drobnik w jednej z rozmów z Romanem Dmowskim (BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 114–115).

140 (t.gr.) [T. Grabowski], Literatura, „KP”, 7 X 1926, nr 464, s. 16; Ruch wydawniczy, „SP”, 31 VII 1926, nr 173, s. 7.

141 Myśl Narodowa, „GWP”, 3 X 1926, nr 271, s. 2.

142 Nowy zeszyt Myśli Narodowej, „GWP”, 8 VII 1926, nr 185, s. 2.

143 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27; M. Niklewiczowa, Pan Roman. Wspomnienia o Romanie Dmowskim, oprac. T. Wituch, Warszawa 2001, s. 185; M. Tobera, Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej”..., s. 67; M. Urbanowski, Oczyszczenie. Szkice o literaturze polskiej końca XX wieku, Kraków 2002, s. 74.

144 Por.: M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 7; P. Grzegorczyk, Prasa [w:] Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa 1918–1928, Kraków–Warszawa 1928, s. 678; A. Hall, Dziedzictwo Narodowej Demokracji, Londyn 1985 („Zeszyty Polityczne”, nr 2), s. 39.

145 Charakterystyka prasy warszawskiej, „KP”, 5 VII 1926, nr 302, s. 16.

146 Z czasopism, „GW”, 8 V 1925, nr 126, s. 2; Z czasopism, „GW”, 3 IX 1925, nr 241, s. 2; Z czasopism, „GW”, 14 IX 1925, nr 252, s. 2; Myśl Narodowa, „GW”, 4 III 1930, nr 65, s. 4; Myśl Narodowa, „GW”, 17 III 1930, nr 78, s. 3; Myśl Narodowa, „GW”, 24 III 1930, nr 85, s. 3; Myśl Narodowa, „GW”, 13 IV 1930, nr 106, s. 15; Myśl Narodowa, „GW”, 11 VI 1930, nr 162, s. 4; Myśl Narodowa, „GW”, 17 VI 1930, nr 168, s. 5; Myśl Narodowa, „GW”, 23 VI 1930, nr 174, s. 3; Z czasopism, „KP”, 17 XII 1921, nr 289 s. 9; Czasopisma, „KP”, 28 II 1923, nr 47, s. 6; S. Kozicki, Polska i Rumunia, „KP”, 9 XII 1925, nr 345, s. 2; T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; Ruch wydawniczy, „SP”, 8 IV 1923, nr 80, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 19 IV 1923, nr 89, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 25 IV 1923, nr 94, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 18 VII 1923, nr 161, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 22 VII 1923, nr 165, s. 4; Z czasopism, „SP”, 2 III 1924, nr 52, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 23 III 1924, nr 70, s. 6; „SP”, 30 III 1924, nr 76, s. 5; „SP”, 12 XII 1924, nr 288, s. 4; Ruch wydawniczy, „SP”, 11 X 1925, nr 236, s. 6; Walczymy z potopem, „Wszechpolak” (dalej: „WP”), 31 X 1937, nr 37, s. 4; „WDN”, 2 V 1936, nr 120, s. 5; „WDN”, 7 V 1936, nr 125, s. 7; „WDN”, 12 V 1936, nr 130, s. 3; „WDN”, 6 IX 1936, nr 244, s. 2; „WDN”, 9 IX 1936, nr 247, s. 8; „WDN”, 11 IX 1936, nr 249, s. 6; „WDN”, 4 I 1937, nr 4, s. 3; Przegląd prasy, „WDN”, 3 III 1936, nr 62, s. 3; Przegląd prasy, „WDN”, 20 I 1938, nr 19, s. 3; „Myśl Narodowa” na sezon letni, „WDN”, 16 VI 1938, nr 163, s. 7; Myśl Narodowa, „WDN”, 27 XI 1938, nr 326, s. 6; Myśl Narodowa, „WDN”, 18 XII 1938, nr 346, s. 6; Myśl Narodowa, „WDN”, 18 VI 1939, nr 166, s. 5; Data powstania państwa polskiego, „WP”, 16 V 1937, nr 17, s. 4; W. Wnuk, Wielki wychowawca, „WP”, 26–27 VI 1938, nr 18, s. 2–3.

147 Wspólne wysiłki, „Akademik”, 20 III 1923, nr 5, s. 11; Ruch wydawniczy. Nowy zeszyt „Myśli Narodowej”, „DW”, 30 X 1925, nr 249, s. 3; Ruch wydawniczy, „DW”, 21 IX 1926, nr 216, s. 2; „Myśl Narodowa”, „GW”, 17 XII 1930, nr 367, s. 4; (t.gr.) [T. Grabowski], Literatura, „KP”, 7 X 1926, nr 464, s. 16; Myśl Narodowa, „KP”, 17 V 1930, nr 227, s. 5; Książki i czasopisma, „Młodzi”, grudzień 1928, nr 2, s. 16; Z piśmiennictwa, „SP”, 2 VI 1926, nr 149, s. 5; Myśl Narodowa, „SP”, 7 IX 1927, nr 204, s. 5; Myśl Narodowa, „SP”, 1 I 1929, nr 253, s. 2; Gwiazdkowy numer Myśli Narodowej, „SP”, 28 XII 1929, nr 299, s. 9; „SP”, 9 V 1939, nr 129, s. 6; „Myśl Narodowa”, „SP”, 17 VI 1932, nr 137, s. 4; Z ruchu wydawniczego, „Słowo Polskie”, 10 X 1925, nr 277, s. 5; „Słowo Polskie”, 30 VII 1926, nr 207, s. 5.

„Słowo Polskie” było najstarszym dziennikiem polityczno-informacyjnym obozu narodowego w Małopolsce Wschodniej. Ukazywało się we Lwowie od 1895 r., początkowo jako pismo demokratów galicyjskich, od 1902 r. organ endecji, zawieszone w 1915 zostało wznowione w 1918 r. Dziennik miał stale problemy finansowe. Do 1926 r. kierowali nim kolejno: Zygmunt Raczkowski, Wacław Mejbaum, Stanisław Grabski i Władysław Świrski. W 1922 r. połowę udziałów w piśmie nabył Władysław Kucharski, który na zasadzie pełnomocnictwa od ZLN posiadał także ich drugą część. W 1927 r. swoje udziały Kucharski odsprzedał Mejbaumowi, który – reprezentując lwowski „Zespół Stu” – dysponował gotówką przeznaczoną przez władze sanacyjne na potrzeby prowadzonej kampanii wyborczej. W rezultacie obóz narodowy utracił wpływy w dzienniku o nakładzie około 10 tys. egz. (E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 153–154; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 39–40).

148 „GWP”, 31 V 1926, nr 147, s. 3; „Myśl Narodowa”, „GWP”, 3 X 1926, nr 271, s. 2.

149 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 354, Komunikat Informacyjny nr 94 z 25 VII 1934 r., k. 545.

150 A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 51.

151 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1, s. 8.

152 S. Cywiński, „Myśl Narodowa”, „DW”, 19 I 1938, nr 18, s. 4.

153 „Myśl Narodowa” na sezon letni, „WDN”, 16 VI 1938, nr 163, s. 7.

154 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

155 Ibidem; „MN”, 1 VII 1926, nr 28; „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469.

156 „MN”, 2 III 1922, nr 9, s. 1–2.

157 Kronika. Myśl Narodowa, „Akademik Polski” (dalej: „AP”), 12 XII 1932, nr 14a, s. 3.

158 S. Czapliński, I tak i nie, „WP”, 28 XI 1937, nr 41, s. 1; „WP”, 16 I 1938, nr 2, s. 2; W. Wnuk, Wielki wychowawca, „WP”, 26–27 VI 1938, nr 18, s. 2–3.

159 Prasa warszawska o Zjeździe, „AP”, 13 XI 1927, nr 11, s. 8; Aleksander Świętochowski, „AP”, styczeń–luty 1929, nr 1/2, s. 1; W. Kwasieborski, Nacjonalizm bez narodu, „AP”, 16 V 1933, nr 11, s. 4.

160 „Awangarda” (dalej: „AW”), październik 1932, nr 10, s. 120.

161 Jeszcze pokłosie „Państwa Narodowego”, „AW”, listopad 1930, nr 7/11, s. 130–131.

162 Wśród czasopism, „WDN”, 14 IX 1937, nr 253, s. 5.

163 O zrozumienie istoty naszego ruchu, „AW”, lipiec 1932, nr 7, s. 88,

164 S. Cywiński, „Myśl Narodowa” (8), „DW”, 28 I 1938, nr 27, s. 4; Od wydawnictwa, „MN”, 8 XII 1935, nr 50, s. 779; A. Notkowski, Okoliczności powstawania czasopism..., s. 103.

165 Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330.

166 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 354, Komunikat Informacyjny nr 48 z 19 IV 1934 r., k. 287. Na ogólnopolskim Zjeździe ZMN, który odbył się w 1934 r. w Poznaniu, Ryszard Piestrzyński został obok Zygmunta Wojciechowskiego i Klaudiusza Hrabyka wybrany do Zarządu ZMN (Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937, k. 65).

167 AAN, Zbiór Zespołów Szczątkowych, 65, Akta Młodzieży Wszechpolskiej, k. 2.

168 AAN, Zbiór Druków Ulotnych..., 160, Ulotka Stronnictwa Narodowego, Zarząd SN Biała Podlaska, k. 71; AP Poznań, Polskie organizacje..., 34, Okólniki, zarządzenia, korespondencja dotycząca wyborów do Rady Miejskiej i wyborów kandydatów na radnych. Sprawy organizacyjne, wykazy personalne Stronnictwa Narodowego 1929–1935. Instrukcja pracy w kole z 21 III 1935 r., k 247; ibidem, 36, Zarządzenia, okólniki, instrukcje, regulaminy, korespondencja 1934–1935, Kierownictwo Wojewódzkie Młodych... Zarządzenie nr 8 z 10 IX 1934 r., k. 22.

169 AP Poznań, Polskie organizacje..., 34, Okólniki, zarządzenia, korespondencja dotycząca wyborów do Rady Miejskiej i wyborów kandydatów na radnych. Sprawy organizacyjne... Pismo Zarządu Głównego Stronnictwa Narodowego do Zarządów Powiatowych Stronnictwa Narodowego przez Zarządy Okręgowe. Okólnik nr 6, k. 268; ibidem, 36, Zarządzenia, okólniki, instrukcje, regulaminy, korespondencja 1934–1935, Kierownictwo Wojewódzkie Młodych... Zarządzenie nr 8 z 10 IX 1934 r., k. 22.

170 AAN, Zbiór dokumentów Obozu Narodowego, 11, Stronnictwo Narodowe. Sekcja Młodych. Sprawozdania z działalności okręgów, okólniki, odezwy, komunikaty. Instrukcje i podstawy programowe. Okólnik nr 2, k. 51.

171 AIPN Po, Młodzież Wszechpolska w Poznaniu, 003/101, Okólnik nr 1/34–35 z 26 X 1934 r., k. 62; ibidem, Okólnik nr 2/35–36 z 15 I 1935 r., k. 70.

172 AAN, PZWDz.iCz., 444, Bibliografia dziennikarzy polskich – materiały, życiorysy, notatki, artykuły, wykazy (1930–1939), k. 10.

173 AAN, PZWDz.iCz., 148, Korespondencja z PZWDz.iCz. głównie w sprawach członkostwa (1928–1938). Do rady Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism w Warszawie – wniosek „Myśli Narodowej” o przyjęcie z 1 VI 1933 r., k. 74; ibidem, Pismo Prezesa Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism w Warszawie z 17 VII 1933 r. do Zarządu Wydawnictwa „Myśl Narodowa”, k. 78.

174 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

175 Ibidem, k. 19.

176 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 596; T. Mielczarek, Prasa w systemie politycznym..., s. 39.

177 Zob. M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 13 i 102; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 11, 31 i 87.

178 K. Koźniewski, Historia co tydzień..., s. 243–244; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 11.

179 A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 265.

180 O „Prosto z Mostu” rozmawiają Stefania Kossowska i Jerzy Pietrkiewicz, „Kultura” (Paryż) 1996, nr 7/8, s. 91–93; Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka, M. Puchalska, M. Semczuk, A. Sobolewska, E. Szary-Matywiecka, Wrocław 1995, s. 864; P. Strzelecki, Literackie oblicze tygodnika „Prosto z Mostu”, „Prace Polonistyczne” 1980, seria 36, s. 233–245; M. Tobera, Antyskamandryta (Stanisław Piasecki), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4, s. 190. Zob. też M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 13 i 102; M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 11, 31 i 87.

181 Jak powstało „Prosto z Mostu”, „Prosto z Mostu” (dalej: „PzM”), 6 I 1935, nr 1, s. 1; „PzM”, 3 I 1937, nr 1, s. 1. „Prosto z Mostu” nie unikało tematów politycznych, przez co stanowiło bezpośrednią konkurencję dla „Myśli Narodowej”. Przykładem tego mogą być choćby artykuły: S. Piasecki, Żołnierz niepodległości, „PzM”, 19 V 1935, nr 20, s. 1; A. Sendlikowski, Ofensywa bez armat. Refleksje po powrocie z Niemiec, „PzM”, 19 V 1935, nr 20, s. 3; S. Piasecki, Myślenice, „PzM”, 5 VII 1936, nr 27, s. 1; J. Waldorff, Wódz młodej Belgii. Rozmowa z Leonem Degrelle, „PzM”, 20 IX 1936, nr 41, s. 5; K.S. Frycz, Obowiązki wielkiego narodu, „PzM”, 24 IV 1938, nr 20, s. 1; W. Nowosad, Śmierć na barłogu, czy Wielka Polska?, „PzM”, 16 VII 1939, nr 29, s. 1.

182 „PzM”, 10 III 1935, nr 10, s. 7.

183 Przegląd prasy, „PzM”, 26 VII 1936, nr 31, s. 8; Przegląd prasy, „PzM”, 20 II 1938, nr 10, s. 5; „PzM”, 1 VIII 1937, nr 36, s. 3; Z wydawnictw, „SP”, 20 X 1935, nr 243, s. 5; Z wydawnictw, „SP”, 30 VIII 1936, nr 201, s. 6; Z wydawnictw, „SP”, 13 IX 1936, nr 213, s. 4; Z wydawnictw, „SP”, 18 X 1936, nr 243, s. 5; Z wydawnictw, „SP”, 7 II 1937, nr 30, s. 9; Z wydawnictw, „SP”, 29 X 1937, nr 250, s. 5; „WP”, 12 XII 1937, nr 44, s. 4; „WP”, 23 I 1938, nr 3, s. 7; „WP”, 27 II 1938, nr 9, s. 7; „WP”, 20 III 1938, nr 13, s. 6; „WP”, 17–24 III 1938, nr 15, s. 3; „WP”, 23 I 1938, nr 3, s. 2.

184 W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 99.

185 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 356, Komunikat Informacyjny nr 126 z 24 X 1936 r., k. 636.

186 U. Jakubowska, Warszawskie lata..., s. 69.

187 Od redakcji, Przedsłowie, „Polityka Narodowa” (dalej” „PoN”), marzec 1938, nr 1, s. 2.

188 Wchodził on w skład tzw. „siódemki”, a potem „dziewiątki”. Były to nieformalne, działające równolegle zespoły, z którymi Roman Dmowski konsultował swoje decyzje dotyczące SN (PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 27; ibidem, mf. 1475, Jędrzej Giertych, Stronnictwo Narodowe 1938–1939. Relacja pamiętnikarska, s. 11–13; Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937, k. 55; T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 276; S. Głąbiński, Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939, s. 29–30, 72, 163.

189 Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937, k. 55; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 27; ibidem, mf. 1475, Jędrzej Giertych, Stronnictwo Narodowe..., s. 11–13.

190 Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937, k. 55; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 27–28; ibidem, mf. 1475, Jędrzej Giertych, Stronnictwo Narodowe..., s. 11–13; M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 69; I. z Lutosławskich Wolikowska, Roman Dmowski. Człowiek, Polak, przyjaciel, Chicago 1961, s. 49.

191 Potworne zaniedbanie, „PoN”, 25 IV 1937, nr 17, s. 1.

192 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97.

193 U. Jakubowska, Warszawskie lata..., s. 69.

194 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys... s. 97; U. Jakubowska, Warszawskie lata..., s. 69.

195 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27; Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929, k. 41–42.

196 R. Wapiński, Narodowa Demokracja..., s. 234.

197 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

198 Ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 29 XI 1929 r.; List Zygmunta Wasilewskiego z 27 XI 1935 r.

199 Ossolineum, mf. 45191–45193, Stanisław Kozicki, Pół wieku..., k. 510.

200 A. Słonimski, Kroniki tygodniowe 1932–1935..., s. 16.

Zespół redakcyjny

Kształtowanie zaplecza kadrowego tygodnika. Wpływy Adolfa Nowaczyńskiego

W pierwszym kilkuletnim okresie ukazywania się „Myśli Narodowej” grono jej stałych współpracowników było, podobnie jak w przypadku „Gazety Warszawskiej”, stosunkowo nieliczne, ograniczone do kilku nazwisk obecnych także w narodowym dzienniku. Była to jednak grupa w pełni wystarczająca dla przygotowania całego nakładu tygodnika o zasadniczo skromnej zawartości i szacie graficznej1. Drogę do zaistnienia „Myśli Narodowej” na gruncie warszawskim przetarła reaktywowana już w 1918 r. „Gazeta Warszawska”. Obie redakcje doskonale się znały, wspomagały i współpracowały ze sobą. Dzięki temu dosyć szybko udało się stworzyć szkielet redakcji tygodnika. Składała się ona z autorów utalentowanych i znanych w obozie narodowym. Trzon grupy stałych współpracowników „Myśli Narodowej” stanowili redaktorzy „Gazety Warszawskiej”, łączący obowiązki w obu redakcjach2. Najlepszym przykładem może być Kazimierz Smogorzewski, na stałe mieszkający wówczas w Paryżu, którego do współpracy z „Gazetą Warszawską”, z polecenia Romana Dmowskiego, pozyskał Stanisław Kozicki. Zarówno Smogorzewski, jak i Kozicki, choć początkowo w mniejszym zakresie, od 1921 r. poruszali na łamach „Myśli Narodowej” kwestie polityki zagranicznej3. Każdy z członków redakcji tworzonego tygodnika w większym lub mniejszym stopniu pozostawał w politycznej lub ideowej łączności z endecją. Aby wywołać wrażenie elastyczności formuły pisma i dotrzeć do maksymalnie dużej, nie tylko narodowej grupy odbiorców, silnie podkreślano zasadniczą niezależność większości autorów od zobowiązań partyjnych. Miało to gwarantować bezstronność opinii i – jak to określono – wypowiadanie prawdy „sumienia polskiego”4.

Cechą charakterystyczną dla pierwszego okresu istnienia pisma w latach 1921–1925 był zatem brak szerszego, stałego zespołu redakcyjnego. Jego podstawę stanowiła grupa kierownicza stale obecna w piśmie i złożona z zaledwie „paru pisarzy”5. Wokół niej koncentrowali się publicyści współpracujący z tygodnikiem w różnym stopniu i z różną intensywnością. Zasadniczo nie zmieniło się to aż do końca istnienia „Myśli Narodowej”. Po objęciu kierownictwa pisma w 1925 r. Zygmunt Wasilewski zachował podobny układ – w bieżącej pracy redakcyjnej wspierało go tylko kilka najbliższych, najbardziej zaufanych i sprawdzonych osób. Nowością było jednak znaczne rozszerzenie grona publicystów piszących dla tygodnika okazjonalnie. Taki model funkcjonowania pisma był typowy dla tygodników w okresie międzywojennym – zatrudniały one nie więcej niż paru stałych redaktorów, opierając się przede wszystkim na publicystach współpracujących z określonym tytułem6.

Do stałych członków zespołu redakcyjnego, którzy decydowali o profilu „Myśli Narodowej” do października 1925 r., możemy zaliczyć Ignacego Okszę-Grabowskiego, Stanisława Jana Majewskiego, Franciszka Rawitę-Gawrońskiego oraz Stanisława Pieńkowskiego. W znacznym stopniu na linię ideową pisma wpływali także doskonale zorientowani w bieżących wydarzeniach politycznych i mający, z racji pełnionych funkcji, bezpośredni wgląd w politykę obozu narodowego: ksiądz Kazimierz Lutosławski oraz Jan Zamorski7. Na szczególną uwagę zasługują w tym miejscu Oksza-Grabowski i Pieńkowski, którzy wraz z Nowaczyńskim, niezależnie od formalnie zajmowanych stanowisk w redakcji pisma, stanowili – jako doświadczeni, zaprawieni w wielu publicystycznych bojach literaci – triadę decydującą o specyfice i charakterze tygodnika. Łączyły ich zarówno stosunkowo zbieżne zainteresowania, jak i poziom literackiego temperamentu.

Ignacy Oksza-Grabowski publikował już w końcu XIX stulecia, od początku XX w. współpracował z „Kurierem Warszawskim”, „Tygodnikiem Ilustrowanym” i „Chimerą”, gdzie zamieszczał korespondencje z podróży, wiersze, nowele i sztuki teatralne. Wtedy także rozpoczął trwającą niemal nieprzerwanie następne dwadzieścia lat współpracę z Adolfem Nowaczyńskim, który w 1909 r. opatrzył swoją przedmową Pamiętniki Rupiecia – zbiór anegdot i powiastek autorstwa Okszy-Grabowskiego. W okresie tym Oksza-Grabowski wydawał głównie komedie, dramaty, nowele, ogólnie dobrze przyjmowane i cenione, wyróżniane też nagrodami – jak chociażby za komedię Sokół, która w 1910 r. zdobyła laur w konkursie Juliusza Słowackiego w Warszawie. Znany był z uniwersalnych i wszechstronnych zainteresowań, które po I wojnie przesunęły się w kierunku zagadnień politycznych, społecznych i historiozoficznych8. Jeszcze szersze zainteresowania wykazywał Stanisław Pieńkowski. Budził także o wiele większe niż Oksza-Grabowski kontrowersje. Pieńkowski, zajmujący się krytyką literacką, teatralną i publicystyką, był jednocześnie tłumaczem i poetą. Interesował się filozofią, malarstwem, architekturą i sztuką hinduską, co zaowocowało m.in. przekładem hymnów Rigwedy. Uchodził za czołowego przedstawiciela polskiej krytyki literackiej pierwszej połowy XX w. Jego publikacje cechowały jednak brutalność, agresywność, zajadłość, stronniczość, megalomania. Szybko wsławił się bezkompromisowymi ocenami, stając się postrachem literatów i ludzi teatru. Wielokrotnie pozywano go przed sądy za obrazę i publicznie policzkowano. Najgłośniejszy był incydent z 1921 r. w Teatrze Polskim z udziałem Jarosława Iwaszkiewicza9.

Z racji doświadczenia literackiego i publicystycznego oraz temperamentu nieformalne kierownictwo nad całością, a więc zespołem i pismem, do 1925 r. sprawował Adolf Nowaczyński. Jego następca Zygmunt Wasilewski podkreślał kierowniczą rolę Nowaczyńskiego w piśmie do połowy lat dwudziestych XX w.10 Bez dużej przesady możemy zatem stwierdzić, że tygodnik znajdował się wówczas pod całkowitą dominacją Nowaczyńskiego. Zdarzały się całe numery wypełniane tekstami jego autorstwa lub też specjalne wydania tematyczne, składające się z zestawionych wycinków prasowych pochodzących z przepastnego archiwum literata. Bojowy i agresywny charakter, który nadał pismu Nowaczyński, sprawił, że znalazło się ono o krok od publicznej izolacji. Swoją bezkompromisowością publicysta narażał się także własnemu środowisku, obciążając je swoją nieobliczalnością i gwałtownością11.

Jednocześnie Nowaczyński, jak nikt inny, znakomicie nadawał się do kierowania pismem o takim charakterze, jaki miała „Myśl Narodowa” w latach 1921–1925. Dzięki swojej wyjątkowej i silnej osobowości oraz wysokiej pozycji w życiu publicznym II Rzeczypospolitej mógł zapewnić tworzącemu się tygodnikowi należyte warunki rozwoju12. Słowa Nowaczyńskiego, bez wątpienia najgłośniejszego i najbardziej bezkompromisowego publicysty endeckiego okresu międzywojennego, który przeszedł do historii jako czołowy antagonista Piłsudskiego, nigdy nie przechodziły bez echa, zapewniając periodykowi rozgłos potrzebny szczególnie w początkach jego istnienia13. Prawdopodobnie z powodu innych zajęć, związanych głównie z bieżącą pracą literacką, formalnie nie chciał pełnić odpowiedzialnej i czasochłonnej funkcji redaktora naczelnego. Nie przeszkadzało mu to bardzo silne identyfikować się z pismem, oficjalne zabierać głos i zajmować stanowisko w jego imieniu14. To właśnie Nowaczyński ustosunkowywał się wówczas na łamach tygodnika do najistotniejszych wydarzeń rozgrywających się na polskiej scenie politycznej, najczęściej otwierał wydanie artykułem wstępnym. Także on dokonał bilansu pierwszych trzech lat istnienia pisma, co ewidentnie świadczy o jego nadrzędnej roli w redakcji „Myśli Narodowej”, chociaż oficjalnie nie sprawował w niej żadnej funkcji15.

W podobnie nieformalny sposób zadanie faktycznego zastępcy Nowaczyńskiego wykonywał wówczas Zamorski, słynący z niespożytej energii, pracowitości, wielkiego temperamentu oraz bezkompromisowości. Z powodu swoich obowiązków partyjnych unikał on formalnego zaangażowania w prace redakcji, jego wpływ na pismo był jednak przemożny. Wspierał Nowaczyńskiego w bieżącej pracy redakcyjnej i określaniu linii ideowej tygodnika16. Pod tym względem stanowili doskonale rozumiejący się i uzupełniający duet: Nowaczyński koncentrował się bardziej na sprawach literatury i sztuki, Zamorski zaś doskonale orientował się zarówno w zagadnieniach bieżącej polityki obozu narodowego, jak i wydarzeniach życia publicznego17. Dominację Nowaczyńskiego i Zamorskiego oraz ich bezdyskusyjny wpływ na pismo w pierwszych latach jego istnienia poświadczał sam obóz narodowy18.

Co charakterystyczne, ówcześni oficjalni redaktorzy naczelni „Myśli Narodowej” nie wykazywali na jej łamach szczególnej aktywności. W latach 1921–1925 ich rola sprowadzała się, z małymi wyjątkami, głównie do funkcji czysto administracyjnych, co oczywiście nie miało większego wpływu na profil pisma. Dotyczyło to zwłaszcza pełniącego tę funkcję w latach 1922–1925 Stanisława Włodka. Warto zauważyć, że formalni kierownicy pisma w tym czasie nie byli pierwszoplanowymi działaczami Narodowej Demokracji. Potwierdza to nasze wcześniejsze ustalenia związane z pozycją Nowaczyńskiego w początkowych latach istnienia tygodnika19. Słusznie więc Ewa Maj stwierdza, że do jesieni 1925 r. Nowaczyński był faktycznym redaktorem naczelnym pisma, chociaż bardziej zasadne wydaje się przesunięcie tej granicy na rok 192420. Wtedy bowiem Nowaczyński zmęczony nieustannymi oskarżeniami, które zresztą sam prowokował swoją zjadliwą publicystyką, postanowił czasowo opuścić tygodnik. Prowadząc na jego łamach bezkompromisową walkę z Piłsudskim, „Kurierem Porannym” i „Kurierem Polskim”, z koncernem IKC i całą prasą krakowską, drażniąc ponadto koła arystokratyczno-konserwatywne atakami na Janusza Radziwiłła i rodzinę Potockich, spowodował masową nagonkę na „Myśl Narodową” prasy lewicowej, komunistycznej i żydowskiej. W konsekwencji w 1924 r., ponieważ otrzymywał coraz więcej anonimów grożących odwetem, postanowił na pewien czas wycofać się z pracy publicystycznej i udać się na parę miesięcy do Pragi. Godnie zastąpili go wówczas Stanisław Pieńkowski, Jan Rembieliński i Jan Zamorski, wypełniając szpalty tygodnika, w tym jego rubrykę wstępną. Ponadto redakcja korzystała z przygotowanych wcześniej tekstów Nowaczyńskiego. Na łamy tygodnika wrócił on dopiero w 1927 r. felietonem Ofensywa o znacznie jednak łagodniejszym niż wcześniej tonie, dopasowanym do nowego profilu pisma21.

Trwałym zjawiskiem pierwszych miesięcy ukazywania się „Myśli Narodowej” była ilościowa przewaga tekstów Nowaczyńskiego, Okszy-Grabowskiego i Zamorskiego, którzy oprócz artykułów podpisanych własnym nazwiskiem zamieszczali sporo tekstów pod pseudonimami. Miało to wywołać wśród czytelników odczucie, że redakcja opiera się na większej niż w rzeczywistości liczbie nazwisk22. Pod względem ilości i regularności publicystyki bezdyskusyjnie pierwsze miejsce zajmował Nowaczyński. W niektórych numerach zamieszczano około 75 proc. jego tekstów. Do niego też, obok Zamorskiego, należał monopol na artykuły wstępne23. Dopiero w drugiej połowie 1924 r. znacząco uaktywnił się Franciszek Rawita-Gawroński. Od początku 1925 r. wyraźnie swoją współpracę z pismem zaznaczyli Aleksander Świętochowski i Zygmunt Wasilewski, którzy po odnowieniu tygodnika odegrają, szczególnie ten ostatni, niebagatelną rolę w jego dalszym rozwoju. Od 1921 r. na łamach pisma byli obecni także Jan Lutosławski, Roman Rybarski i Maciej Wierzbiński. Od 1922 r. okazjonalnie swoje teksty zamieszczali: Marian Dienstl-Dąbrowa, Ignacy Kozielewski, Jerzy Lubowicki, Adrian Napierski, wspomniany Aleksander Świętochowski, Antoni Trzywdar i Stanisław Włodek. Rok 1923 przynosi znaczne rozszerzenie grupy publicystów współpracujących z pismem. Należeli do niej: Adam Brzeg, Władysław Budzyński, Irena Czempińska, Józef Diehl, Roman Dmowski, Józef Aleksander Gałuszka, Marian Grzegorczyk, Józef Hłasko, Władysław Jabłonowski, Edward Ligocki, Antoni Loster, Henryk Palmbach, Stanisław Przybyszewski, Władysław Rabski, Józef Rączy, Stanisław Stroński, Jan Tarnowski i wspomniany wcześniej Zygmunt Wasilewski. Lata 1924–1925 to wzbogacenie grona współpracowników o Witolda Jerzego Chwalewika, Czesława Czaykowskiego, Pawła Czaykowskiego, Stefana Dobrzańskiego, Juliusza Downara, Stanisława Janickiego, Tomasza Jaworskiego, Wojciecha Korfantego, Medarda Kozłowskiego, Antoniego Marylskiego, Leonarda Mutermilcha, ks. Marcelego Nowakowskiego, Irenę Pannenkową, Aleksandra Podlaskiego, Tadeusza Potockiego, Antoniego Konstantego Skarzyńskiego, Mieczysława Skrudlika i Zygmunta Wilskiego. Swoje teksty okazjonalnie zamieszczał także Klaudiusz Hrabyk24. Zgodnie z profilem „Myśli Narodowej” w latach 1921–1925 teksty wskazanego wyżej grona autorów miały przeważnie charakter polityczny i społeczny. Specyfika pisma w tym okresie, a szczególnie jego mało uporządkowana struktura, powodowała, że trudno także mówić o jakiejś specjalizacji któregoś z autorów, zajmujących się przede wszystkim analizowaniem zjawisk zachodzących na ówczesnej polskiej scenie politycznej. Stąd niezwykle trudna, jeżeli nie niemożliwa, byłaby próba podziału publicystów pod kątem tematyki ich tekstów.

Redaktorzy naczelni i administracja

Trwające aż do 1925 r. poszukiwania zadowalającego oblicza tygodnika skutkowały częstymi zmianami na stanowisku redaktora naczelnego. Tygodnik nie ujawniał jednak swoim odbiorcom przyczyn wewnętrznych zmian zachodzących w redakcji. Jedynie niekiedy zamieszczano w dziale łączności z czytelnikami lakoniczne komunikaty dotyczące rotacji na kierowniczym stanowisku25. Funkcję redaktora naczelnego piastowali kolejno: Józef Wierzejski26 (22 października – 17 grudnia 1921 r.), Ignacy Oksza-Grabowski (24 grudnia 1921 – 1 listopada 1922 r.), Stanisław Włodek27 (1 listopada 1922 – 3 stycznia 1925 r.), Jan Rembieliński (10 stycznia 1925 – 19 września 1925 r.) i wreszcie Zygmunt Wasilewski28 pełniący tę funkcję od 3 października 1925 r., kiedy to pismo odnowiono i powiększono znacznie jego format, aż do jego ostatniego numeru, który ukazał się 3 września 1939 r.29 Rembieliński, należący do grupy młodych działaczy obozu narodowego, a więc z innego pokolenia niż Wasilewski, od 3 października 1925 r. objął stanowisko sekretarza redakcji oraz redaktora odpowiedzialnego, aby gwarantować realizację linii politycznej pisma zgodnie z oczekiwaniami przywódców endeckich30.

W okresie poprzedzającym zasadnicze przeobrażenie „Myśli Narodowej” stanowiska redaktora naczelnego i redaktora odpowiedzialnego de facto były połączone. Redaktor naczelny pełnił także rolę wydawcy pisma. W praktyce wyglądało to tak, że w stopce pisma wymieniano jedynie redaktora i wydawcę bez wyszczególniania redaktora naczelnego oraz redaktora odpowiedzialnego31. Od końca lutego 1925 r. formalnie funkcję redaktora naczelnego i wydawcy rozdzielono, zamieszczając informację, że wydawcą pisma jest „Spółka Wydawnicza Warszawska A. Sadzewicz, M. Niklewicz i S-ka”32. Po zmianach z jesieni 1925 r. doszło do ostatecznego rozdzielenia tych funkcji. Redaktorem naczelnym i wydawcą został Wasilewski, redaktorem odpowiedzialnym i sekretarzem redakcji Rembieliński33. Po jego odejściu z redakcji „Myśli Narodowej” w 1936 r. nie powołano na jego miejsce nowej osoby, a zadania redaktora odpowiedzialnego i sekretarza redakcji przekazano Wasilewskiemu34.

Do października 1925 r. redakcja i administracja pisma mieściły się pod jednym adresem w Warszawie: od 22 października do 13 maja 1921 r. przy ul. Kopernika 23, od 13 maja 1922 do 6 czerwca 1925 r. przy ul. Zgoda 5, następnie zaś – od 6 czerwca do 3 października 1925 r. – przy Alejach Jerozolimskich 17, a więc w siedzibie władz ZLN (potem SN), gdzie znajdowało się także biuro prasowe stronnictwa35. Od 3 października 1925 r. aż do końca istnienia tygodnika administracja pozostawała przy Alejach Jerozolimskich. Jej kierownikiem był Stanisław Sikorski. Redakcja pisma przenosiła się natomiast do kolejnych mieszkań prywatnych Wasilewskiego: od 3 października 1925 do maja 1934 r. znajdowała się na ul. Marszałkowskiej 153, a potem – aż do 3 września 1939 r. – na Mokotowskiej 11/536. Przeciętna sytuacja materialna Wasilewskiego i jego żony Heleny, ograniczająca ich możliwości lokalowe, pozwalała na stworzenie raczej skromnych warunków do pracy redakcyjnej. Niedogodnością były także stosunkowo częste zmiany mieszkań przez Wasilewskich37. Dla redaktora naczelnego „Myśli Narodowej” takie umiejscowienie redakcji prowadzonego przez niego pisma nie było jednak żadną nowością. Podobnie wyglądało to chociażby w Petersburgu w czasie I wojny światowej, gdy redagował on „Sprawę Polską”38. Warunki te jak na potrzeby pisma były jednak wystarczające, chociaż nie optymalne. Bez wątpienia takie rozwiązanie umożliwiało Wasilewskiemu dokładniejszą, bieżącą kontrolę nad kształtem powstającego numeru39.

O nie najlepszej kondycji finansowej „Myśli Narodowej” świadczy fakt, że po 1925 r. Wasilewski i Rembieliński, nie mając środków na zatrudnienie odpowiedniego personelu i w związku z tym ograniczając etaty do niezbędnego minimum, sami zajmowali się w całości redagowaniem pisma, włącznie z wykonywaniem korekty tekstów. Często zakłócało to płynność pracy tygodnika. Z powodu braku odpowiednich pracowników czasem popełniano również błędy administracyjne. Tak było m.in. kiedy mylnie naliczono Karolowi Raczkowskiemu należności za prenumeratę, z której – z racji hojnego i regularnego dotowania pisma znacznymi sumami – był zwolniony. Wasilewski musiał łagodzić całą sytuację i osobiście przepraszać bliskiego przyjaciela pisma, podkreślając, że z wdzięczności za pomoc tygodnikowi jest on jego wieczystym prenumeratorem40. Nic więc dziwnego, że tak pełne, często ponad siły, zaangażowanie Wasilewskiego w pracę negatywnie wpływało na stan jego słabego już wcześniej wzroku41. Już w 1928 r. redaktor pisał o postępującym zmęczeniu wynikającym z natłoku obowiązków42. W konsekwencji od drugiej połowy lat dwudziestych Wasilewski był niemal półociemniały, gdyż miał tylko jedno sprawne oko, i to w dodatku obciążone kataraktą. Od 1935 r. jego wzrok pogorszył się na tyle, że nie mógł samodzielnie przygotowywać większych form literackich. W ostatnich latach przed II wojną światową całkiem zaniewidział, co zmusiło go do korzystania przy pracach redakcyjnych z pomocy lektora i sekretarki43.

Z tego powodu nieoceniona okazała się pomoc o wiele młodszego Jana Rembielińskiego, którego pozycja i znaczenie w piśmie wzrastały z każdym rokiem44. Było to także rezultatem jego długiego stażu w redakcji „Myśli Narodowej”, datującego się od początków istnienia tygodnika. Rembieliński pomagał redaktorowi naczelnemu przy układaniu i technicznym wykańczaniu numerów pisma45. Talenty młodego redaktora doceniał sam Dmowski, uważając go za umysł oryginalny i głęboki. Dlatego też Rembieliński szybko stał się jednym z jego najbliższych współpracowników i doradców. Lider endecji miał być także głównym animatorem jego kariery. W zwyczaju Dmowskiego było bowiem wyławianie zdolniejszych przedstawicieli młodego pokolenia i stopniowe wprowadzanie ich w działalność w obozie narodowym46. Także według Stanisława Kozickiego, Rembieliński miał się wykazywać dużym talentem i wiedzą, udzielając nieocenionej pomocy w redagowaniu i wydawaniu „Myśli Narodowej”47. Obrazu tego nie może przesłonić opinia Jerzego Drobnika, który kwestionował przydatność tego młodego publicysty na stanowisku zastępcy redaktora naczelnego, tym bardziej że była formułowana już po przejściu Rembielińskiego do ruchu narodowo-państwowego i zerwaniu z endecją48. Według Drobnika faktycznymi cechami młodego działacza, niewyrastającego ponad przeciętność, były: zbytnia, granicząca z arogancją, pewność siebie, wtórność myślenia i elokwencja rzekomo pozbawiona głębi oraz szerszych horyzontów49. Bez wątpienia decydowało w tej sytuacji zdanie Wasilewskiego, a ten był ze współpracy zadowolony. Ponadto w samym obozie narodowym Rembielińskiego przeważnie oceniano pozytywne. Widziano w nim głównego przed majem 1926 r. organizatora i inspiratora ruchu narodowego na wyższych uczelniach. Był on bowiem jednym z najważniejszych propagatorów idei narodowej wśród młodzieży akademickiej. W latach 1922–1923 pełnił funkcję pierwszego prezesa MW50. Niezwykle ceniono także jego publicystykę za logikę i ścisłość konstrukcji. Podkreślano jego talent krasomówczy połączony z przenikliwą inteligencją, dynamizmem i pasją polityczną. Wszystkie te cechy miały się łączyć ze skromnością i pracowitością51. Uznawano go za wybitną osobowość dysponującą doskonałym piórem, a jego publicystykę stawiano za „wzór polemiki w dużym stylu”52. Nie bez przyczyny więc podczas wielu lat pracy dla „Myśli Narodowej” Rembieliński należał do grona jej najwybitniejszych publicystów. Na łamach tygodnika podejmował bardzo różnorodne tematy: od rozważań ideowo-teoretycznych poprzez zagadnienia wewnętrzne obozu narodowego, kwestie prawnoustrojowe kraju, na sprawach kultury i krytyki literackiej skończywszy. Po 1925 r. wypełniał stałe działy: Polityka, Kultura narodowa i wspólnie z Wasilewskim – Na widowni53.

Odczucia Drobnika, chociaż bez wątpienia szczere, były więc odosobnione i wynikały raczej z osobistych zaszłości. Jego niechęć do wiceredaktora „Myśli Narodowej” najprawdopodobniej wypływała ze złych doświadczeń i uraz z czasu wspólnej pracy w piśmie. Autor „Diariusza” jest wymieniany wśród współpracowników pisma w latach 1926–1928 i w 1932 r. Na jego łamach zajmował się głównie sprawami polityki zagranicznej. Od 1929 r. stały dział poświęcony tej problematyce objął Kozicki, który publikował także teksty historyczne, materiały biograficzne osób związanych z endecją, artykuły dotyczące literatury pięknej oraz sprawozdania teatralne i recenzje książek54. Drobnik natomiast do momentu krótkotrwałego powrotu na łamy tygodnika w 1932 r. nie był w nim w ogóle obecny. Przypuszczalnie zatem tłem jego niechęci do zastępcy redaktora naczelnego „Myśli Narodowej” była kwestia zakończenia współpracy z pismem po 1928 r. Mogło to wynikać z konfliktu dwóch silnych i ambitnych jednostek rywalizujących o pozycję w obozie narodowym. Drobnik uchodził bowiem za równie obiecującego jak Rembieliński. W obu pokładano nadzieję na przyszłe sukcesy Narodowej Demokracji. Nie bez powodu Stanisław Kozicki stwierdza wprost, że Drobnik był najwybitniejszym talentem politycznym wśród działaczy młodego pokolenia55. Zarzewiem konfliktu mogła być także rywalizacja o względy Dmowskiego, do którego Rembieliński miał większy dostęp, będąc jednym z jego najbliższych współpracowników, cieszących się wyjątkowym uznaniem lidera endecji56. Ostatecznie frustracja spowodowana brakiem zaspokojenia wysokich, być może nadmiernych, aspiracji doprowadziła Drobnika do zerwania z obozem narodowym w 1934 r. Ambicjonalny spór z Rembielińskim, któremu dał wyraz w swoim „Diariuszu”, nie ujawniając jednak jego kulis, możemy więc traktować jako składnik większej całości57.

Październik 1925 r.: nowe oblicze zespołu redakcyjnego

Zmiana profilu pisma w październiku 1925 r. przyniosła gruntowną przebudowę jego redakcji. Objęcie stanowiska redaktora naczelnego przez Zygmunta Wasilewskiego, późniejsze połączenie „Myśli Narodowej” z „Przeglądem Wszechpolskim” oraz przekształcenie się pisma z tygodnika o charakterze społeczno-politycznym w periodyk poświęcony zagadnieniom twórczości kultury narodu polskiego, co łączyło się z silniejszym jego powiązaniem z obozem narodowym – wszystko to skutkowało także zmianami personalnymi. Dzięki staraniom Wasilewskiego bardzo zwiększyła się liczba współpracowników „Myśli Narodowej”. Przede wszystkim były to nazwiska o znacznie większej wadze niż dotychczas. Kontynuowano też współpracę z publicystami obecnymi na łamach pisma przed jego rekonstrukcją. Przykładem może być choćby Stanisław Pieńkowski, jeden z weteranów tygodnika.

Zapowiadając nową edycję „Myśli Narodowej”, informowano czytelników o zaproszeniu do współpracy: Ignacego Chrzanowskiego, Romana Dmowskiego, Józefa Aleksandra Gałuszki, Miłosza Gembarzewskiego, Stanisława Głąbińskiego, Stefana Józefa Godlewskiego, Aleksandra Grabiańskiego, Józefa Hłaski, Władysława Jabłonowskiego, Szczepana Jeleńskiego, Jana Kasprowicza, Leszka Konopackiego, Stanisława Kozickiego, Władysława Kozickiego, Eugeniusza Kucharskiego, Stanisława Majewskiego, Antoniego Marylskiego, Stanisława Miłaszewskiego, Adolfa Nowaczyńskiego, Stefana Olszewskiego, Jana Gwalberta Pawlikowskiego, Michała Pawlikowskiego, Stanisława Pieńkowskiego, Zygmunta Raczkowskiego, Jana Rembielińskiego, Władysława Reymonta, Karola Huberta Rostworowskiego, Romana Rybarskiego, Piotra Rytla, Antoniego Sadzewicza, Wacława Sobieskiego, Tadeusza Szantrocha, Stanisława Szpotańskiego, Aleksandra Świętochowskiego, Edwarda Taylora, Mieczysława Trajdosa, Bohdana Wasiutyńskiego, Józefa Weyssenhoffa, Karola Wierczaka, Jana Załuski, Jana Zamorskiego, Emila Zegadłowicza, Jerzego Zdziechowskiego oraz Aleksandra Zwierzyńskiego58. Pierwszy numer nowej edycji informował dodatkowo o pozyskaniu Joachima Bartoszewicza, Bolesława Batora, Władysława Konopczyńskiego, Wacława Mejbauma i Mariana Seydy. Grono współpracowników rozszerzyło się również o Zygmunta Bartkiewicza, Henryka Batowskiego, Józefa Birkenmajera, Jerzego Brauna, Witolda Jerzego Chwalewika, Stanisława Cywińskiego, Zdzisława Dębickiego, Witolda Doroszewskiego, Wacława Filochowskiego, Adama Fischera, Bolesława Gaweckiego, Ferdynanda Goetla, Jerzego Gościckiego, Adama Grzymałę-Siedleckiego, Janusza Herlaine, Zdzisława Jachimeckiego, Jana Jodzewicza, Bolesława Koskowskiego, Zdzisława Marynowskiego, Przemysława Mączewskiego, Stefana Mękarskiego, Antoniego Peretiatkowicza, Adama Piaseckiego, Franciszka Xawerego Pusłowskiego, Marię Sadzewiczową, Mieczysława Skrudlika, Emilię Sukertową, Jana Tura, Jana Wiktora oraz Stanisława Wyrzykowskiego59. Kompletowanie nowego składu redakcji przebiegało więc wielotorowo. Zarówno ranga pozyskiwanych osób, jak i rozmach w rozszerzaniu grona publicystów i stałych współpracowników powodowały, że zasilano jednocześnie dział polityczno-społeczny, naukowy, literatury i sztuki oraz szczególnie istotny dla zmienionego profilu pisma – dział utworów literackich i poetyckich. Od drugiego numeru nowej edycji współpracę z tygodnikiem podjął Stanisław Pigoń. Redakcję wsparli również: Stefan Demby, Stefan Dobrzański, Kazimiera Iłłakowiczówna, Zofia Kiedroniowa, Wanda Miłaszewska, Stefan Pomorski, Maria Rodziewiczówna i Stanisław Strzetelski, którzy gwarantowali „Myśli Narodowej” skuteczne wypełnianie posłannictwa na polu kultury literackiej60. Zaplecze naukowe, literackie oraz ideowe periodyku w ostatnim kwartale 1925 r. wzbogacili ponadto: Tadeusz Bielecki, Julian Ejsmond, Stanisław Godlewski, Gabriel Tadeusz Henner, Ludwik Jaxa-Bykowski, Stefan Kołaczkowski, Jan Kornecki, Tadeusz Makowski, Tadeusz Petrykowski, Mieczysław Piszczkowski, Bohdan Suchodolski, Antoni Troczewski, Maryla Wolska, Bohdan Wydżga, Barbara Zanówna i niemal tuż przed swoją śmiercią Stefan Żeromski61. W roku 1925 r. w skład odnowionej redakcji weszli także: Halina Bardzińska, Irena Briares z Paryża, Jerzy Drobnik, Janusz Herlaine oraz Tadeusz Rozwora. Współpracę z „Myślą Narodową” nawiązali ponadto: Kazimiera Alberti, Józef Bek, Gilbert Keith Chesterton, Witold Jerzy Chwalewik, Helena Czetwertyńska, Egisto De Andreis z Rzymu, Alberto De Stefani, Jan Dürr, Maria Dynowska, Maria Grossek-Korycka, Tadeusz Grabowski, Władysław Jan Grabski, Werner von Heidenstam, Witold Hulewicz, Wincenty Jasieńczyk, Maria Kasprowiczowa, Janusz Kawecki, Stanisław Kolbuszewski, Karol Ludwik Koniński, Janina Lasocka, Zdzisław Małaczyński, Tadeusz Newlin-Wagner, Jerzy de Nissau, Jan Papini, Tomasz Raróg, Józef Rokoszny, Jan Rozwadowski, Józef Ruffer, Jan Emil Skiwski, Maria Stecka, Jerzy Szaniawski, Stanisław Szczutowski, Stefan Vrtel-Wierczyński, Włodzimierz Wakar, Antoni Wysocki, Gustaw Załęcki, Antoni Zwan oraz Henryk Życzyński. Pozyskanie do współpracy wyżej wymienionych osób wiązało się przede wszystkim z koniecznością rozszerzenia części literackiej tygodnika62.

Wraz z rozwojem nowej edycji „Myśli Narodowej” stałą tendencją było zatem regularne zwiększanie się liczby jej współpracowników. W październiku 1925 r. redakcja informowała o zapowiedzi publikowania tekstów na łamach pisma złożonej łącznie przez 79 autorów63. Jednakże nie wszyscy nawiązali współpracę w tak szybkim tempie. W grudniu tego roku było to grono 60 osób64. W marcu 1926 r. Wasilewski, informując o pozytywnym rezonansie, z jakim spotkało się pismo w obozie narodowym, z satysfakcją donosił o skupieniu wokół tygodnika grupy około 80 pisarzy, w tym wielu ludzi nauki, co było o tyle godne uwagi, że stanowiło owoc zaledwie półrocznej jego działalności65. Fuzja z „Przeglądem Wszechpolskim” spowodowała, że osoby dotychczas pracujące dla „Przeglądu” dołączyły do grona współpracowników „Myśli Narodowej”, co stało się podstawą do dalszego poszerzania tej grupy66. W połowie 1926 r. liczyła ona już 90 publicystów, w końcu tego roku przekroczyła 100, w 1927 r. – 120, aby w 1928 r. zwiększyć się do 130, co świadczyło o olbrzymim sukcesie redaktora naczelnego oraz jego wpływach w kręgach literackich i naukowych67. Skuteczność Wasilewskiego w przyciąganiu do redakcji coraz to nowych autorów wynikała bowiem z faktu, że z wieloma z nich utrzymywał dobre i serdeczne kontakty, potwierdzone ożywioną korespondencją, w której dziękował za dotychczasową współpracę lub zachęcał do jej podjęcia. Tak było chociażby w przypadku Stanisława Pigonia czy Jana Wiktora68. Z racji niezmiernie szerokiego zakresu swojej wcześniejszej działalności Wasilewski znał setki najwybitniejszych osób ze swojego pokolenia, a z wieloma literatami i artystami pozostawał w przyjaźni. Wykorzystywanie niezwykle bogatych towarzysko-politycznych koneksji znakomicie ułatwiało mu pozyskiwanie współpracowników, często o głośnych i uznanych w kraju nazwiskach69. Nie bez znaczenia było także jego pierwsze małżeństwo z córką Jana Karłowicza, Wandą. Dzięki niemu Wasilewski miał szeroki dostęp do środowiska elit inteligenckich70. O zakresie jego kontaktów może świadczyć znajomość ze Stefanem Żeromskim, sięgająca jeszcze czasów wspólnego uczęszczania do kieleckiego gimnazjum. Dzięki tej znajomości, a także zbliżeniu się Żeromskiego do endecji podczas pobytu w Zakopanem w czasie I wojny światowej udało się Wasilewskiemu nakłonić pisarza do współpracy z odnowionym tygodnikiem, która jednak w związku z jego śmiercią w listopadzie 1925 r. trwała niezwykle krótko71. Podobnie sytuacja wyglądała w przypadku Aleksandra Świętochowskiego – ideologa warszawskiego pozytywizmu, znanego obozowi narodowemu z okresu redagowania przez niego tygodnika „Prawda”, z którym współpracował Jan Ludwik Popławski. Bliższa znajomość Wasilewskiego i Świętochowskiego datuje się od czasów ich członkostwa w stowarzyszeniu pisarzy „Orzeł Biały” oraz współpracy w „Gazecie Warszawskiej” od zakończenia I wojny do 1925 r. Szczególnie ważny był okres wspólnej pracy w endeckim dzienniku, podczas którego, ku zadowoleniu Wasilewskiego, miało nastąpić wyraźne zwrócenie się Świętochowskiego ku ideologii narodowej. Siłę tej znajomości potwierdziły wydarzenia roku 1925, kiedy to Świętochowski po opuszczeniu przez Wasilewskiego kierownictwa „Gazety Warszawskiej” i objęciu stanowiska redaktora naczelnego „Myśli Narodowej” postanowił – za namową Wasilewskiego – na stałe związać się z tygodnikiem i porzucić redakcję dziennika72.

W swojej działalności Wasilewski nie ograniczał się wyłącznie do krajowego podwórka, czego dowodem było pozyskanie dla „Myśli Narodowej” wspomnianych już stałych współpracowników zagranicznych: Ireny Briares z Paryża, Egista De Andreisa z Rzymu czy Gilberta Chestertona73.

Po 1925 r. wraz z nadaniem redakcji tygodnika określonego, ściśle autorskiego kształtu Wasilewski nieustannie dążył do wzbogacenia jej składu. Jego marzeniem była redakcja złożona z pięćdziesięciu stałych publicystów, co jednak wobec szczupłości finansów pisma okazało się nierealne. Barierą był także brak, w jego opinii, odpowiedniej liczby utalentowanych osób ściśle związanych z obozem narodowym74. Stało się to szczególnie widoczne po 1934 r. – po secesji młodych działaczy endeckich i ich przystąpieniu do ruchu narodowo-państwowego75. Pomimo wszystkich przeciwności Wasilewski nie rezygnował z nadania pismu jak najszerszej formuły redakcyjnej, opartej na zróżnicowanym gronie współpracowników. Jeszcze w końcu lat dwudziestych do grona publicystów zajmujących się kwestiami polityczno-społecznymi dołączyli: Zygmunt Berezowski, Marian Kiniorski76, Kazimierz Marian Morawski, Zdzisław Stahl i Wojciech Trąmpczyński. W tym czasie działy związane z nauką, sztuką, kulturą i literaturą wzmocniły takie postacie jak: Gabriela Balicka, Stanisław Bąkowski, Rajmund Bergiel, Wilhelm Bruchnalski, Franciszek Brzeziński, Paulin Chomicz, Feliks Chwalibóg, Stefan Dąbrowski, Monika Gardner, Mieczysław Geniusz, Antoni Grodecki, Kazimierz Grosicki, Tadeusz Horzelski, Józef Kawecki, Stanisław Knauff, Wacław Komarnicki, Juliusz Kozolubski, Kazimierz Lepszy, Jan Lubicz, Zdzisław Małaczyński, Jan Narkiewicz-Jodko, Stefan Niewiadomski, Stanisław Obrzud, Michał Ochorowicz, Jan Opieński, Georges Oudard, Teodor Parnicki, Stanisław Pazurkiewicz, Stefan Pomarański, Jan Bronisław Richter, Karol Rychliński, Anna Słonczyńska, Czesław Szmidt, Antonina Szpotańska, Władysław Świrski, Maciej Wierzbina, Jerzy Wolker oraz Zofia Żółtowska77. Wyniki swoich starań Wasilewski oceniał pozytywnie, wyrażając zadowolenie ze skompletowanego przez siebie zespołu współpracowników. Z dumą podkreślał, że ma do dyspozycji ambitny i zdolny „strasznie żywy ośrodek piszących”78. Dzięki swojej osobowości Wasilewski stwarzał przy tym znakomitą, twórczą atmosferę pracy w redakcji79. O dobrym klimacie stwarzanym przez redaktora naczelnego świadczyły jego często przyjacielskie kontakty ze współpracownikami80. Przykładem mogą być więzy łączące go ze Stanisławem Kozickim, Janem Załuską, Antonim Sadzewiczem (do czasu jego zerwania z endecją) czy Mieczysławem Niklewiczem. Rodziny Wasilewskich, Niklewiczów, Sadzewiczów i Załusków często się odwiedzały, utrzymując serdeczne i bliskie stosunki. Państwo Wasilewscy byli rodzicami chrzestnymi Marka Sadzewicza – syna Antoniego i Marii81. O bliskich relacjach między Kozickim a Załuską świadczy natomiast wdzięczny pseudonim „Kozik”, jakim swojego przyjaciela obdarzył Załuska82.

Rekonstrukcja „Myśli Narodowej” przyniosła także dominację w redakcji nowych postaci. Rubrykę Dział polityczny objął bardzo aktywny Jan Rembieliński. Od 1925 r. niezwykle ważnym współpracownikiem był Aleksander Świętochowski, który z racji doświadczenia oraz swojej pozycji w polskiej kulturze stał się jednym z filarów całej redakcji pisma, obejmując rubrykę Liberum veto. Sam redaktor naczelny faktycznie zmonopolizował działy Kultura narodowa i Teatr. Skoncentrowanie się Wasilewskiego na recenzjach teatralnych przyniosło mu zasłużone uznanie w środowisku ówczesnych polskich krytyków literackich i teatralnych83. Jednocześnie od końca lat dwudziestych widoczne jest stopniowe zmniejszanie się jego dotychczas dominującej pozycji w piśmie. Wynikało to zarówno ze stale pogarszającego się stanu jego wzroku oraz zaawansowanego już wówczas wieku, jak i zakończenia zasadniczego etapu reorganizacji tygodnika, co pozwoliło mu na ograniczenie zaangażowania w prace redakcji. Skoncentrował się wówczas na swoich książkach z zakresu krytyki literackiej oraz dziejów polskiej literatury, ustępując miejsca w rubryce Kultura narodowa Joachimowi Bartoszewiczowi, Karolowi Ludwikowi Konińskiemu, Leszkowi Konopackiemu, Stanisławowi Kozickiemu, Stanisławowi Pieńkowskiemu, Zygmuntowi Raczkowskiemu, Zdzisławowi Stahlowi i Bohdanowi Wasiutyńskiemu84. Od tego momentu aż do końca istnienia pisma w 1939 r. byli oni najaktywniejszymi publicystami tygodnika, tworząc podstawę jego redakcji. To oni przede wszystkim wypełniali szpalty „Myśli Narodowej” większymi i starannie opracowanymi tekstami85.

Od połowy lat dwudziestych widoczny jest także napływ do pisma młodych narodowców, reprezentowanych na jego łamach już wcześniej, w pierwszej połowie lat dwudziestych, chociaż stosunkowo skromnie: głównie przez Jana Rembielińskiego. Od 1925 r., jeszcze na łamach starej edycji tygodnika, swoją obecność zaznaczył wspominany już Klaudiusz Hrabyk. Wraz z reedycją „Myśli Narodowej” współpracę z nią podjął wymieniany również wcześniej Jerzy Drobnik. Już w końcu 1926 r. pismo z satysfakcją wskazywało na rosnący udział młodego pokolenia w redakcji86. Rok później do grona współpracowników dołączył Zygmunt Wojciechowski, a w 1928 r. Zdzisław Stahl. W rezultacie w 1928 r. liczbę „młodych” szacowano już na 30 proc. całości kadry, podkreślając, że tygodnik stanowi doskonały przykład koegzystencji doświadczenia z młodością87. Od 1929 r. grupę tę zasilili Tadeusz Gluziński (używający także pseudonimu Henryk Rolicki) i Ryszard Piestrzyński, od 1931 r. Jan Mosdorf i Wojciech Wasiutyński, od 1933 r. Jędrzej Giertych, w 1934 r. dołączył Karol Stefan Frycz, wreszcie w ostatnim roku istnienia czasopisma Zdzisław Wardejn. Dzięki temu tygodnik mógł określać się jako pismo wyrażające także idee i dążenia młodych przedstawicieli obozu narodowego88. Dopływem „młodych” do redakcji kierował Roman Dmowski, który szczególnie po likwidacji OWP w 1933 r. zabiegał o to, by rekrutujący się z niego przedstawiciele młodego pokolenia uzyskiwali coraz większe znaczenie w ruchu narodowym. Dlatego też lider endecji energicznie zajął się reorganizacją SN w celu zapewnienia „młodym” decydującego wpływu na stronnictwo. Nie bez powodu więc starzy działacze endeccy zwykli określać ich mianem „ludzi typu obozowego”89.

Stopniowo młode pokolenie zaczęło w życiu pisma odgrywać bardzo ważną rolę. Bez ich pomocy i zaangażowania starzejący się Zygmunt Wasilewski nie byłby w stanie kierować tygodnikiem przez tak długi czas. Przede wszystkim „młodzi” nadawali „Myśli Narodowej” dynamizm, niezbędny wobec przemian zachodzących od drugiej połowy lat dwudziestych XX w. zarówno w łonie endecji, jak i na polskiej scenie politycznej. Dołączenie do redakcji zwłaszcza Jędrzeja Giertycha, wyróżniającego się żywą umysłowością oraz ciętym i lekkim piórem, znacznie wzmocniło siłę oddziaływania pisma90. Giertycha oceniano jako doskonale się zapowiadającego, błyskotliwego i utalentowanego publicystę91. Cenne okazało się także nawiązanie współpracy z Janem Mosdorfem, uznawanym za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli „młodych” i wielki talent publicystyczny, osobę cechującą się głębokim umysłem i dużą wiedzą w dziedzinie spraw społecznych i politycznych92. Z czasem bardzo ważną postacią w piśmie stał się Wojciech Wasiutyński. W 1931 r. „Myśl Narodowa” z radością witała na swoich łamach jego debiutancki tekst – wówczas młodziutkiego, zaledwie dwudziestojednoletniego studenta i redaktora „Akademika Polskiego” – pisząc, że stanowi „bardzo interesującą informację o nastrojach i prądach umysłowych przeważających w chwili obecnej w najmłodszym pokoleniu”93. Widoczny wzrost roli Wasiutyńskiego datuje się od pierwszej połowy lat trzydziestych. W 1933 r. podczas rejestracji „Myśli Narodowej” w PZWDz.iCz. został wyznaczony, obok Jana Rembielińskiego, do reprezentowania pisma94.

„Myśl Narodowa” była więc i zarazem nie była pismem jednej generacji. Pokolenie twórców-założycieli tygodnika, przede wszystkim Adolfa Nowaczyńskiego i Zygmunta Wasilewskiego, którzy najsilniej odcisnęli na nim autorskie piętno, przeszło wspólną drogę działalności społeczno-politycznej, miało wreszcie wspólne i niezwykle trwałe podstawy ideowe, z którymi identyfikowało się do końca życia. Samego Wasilewskiego uznawano za czołowego przedstawiciela starego pokolenia95. Grupa, która wywarła największy wpływ na profil pisma, była zatem wyrazicielem ideałów formacji intelektualnej mającej swoje korzenie w jeszcze w XIX w.96 Dlatego też redaktor naczelny, mając na myśli secesje w obozie narodowym z lat trzydziestych XX w., podkreślał, że to „starzy” znacznie lepiej niż „młodzi” przetrzymali kryzys polityczny po 1926 r. Ponieważ byli bardziej lojalni wobec endecji, stanowili niezbędny element redakcji pisma97. Jednocześnie dzięki szerokiemu i regularnemu napływowi „młodych”, silnie popieranemu przez Wasilewskiego, stało się możliwe niezwykle ciekawe połączenie na łamach tygodnika doświadczenia i rutyny z młodością, co zdecydowało o wyjątkowej trwałości i żywotności „Myśli Narodowej” ukazującej się nieprzerwanie przez 19 lat. Według Wasilewskiego takie sprzęganie się nowego pokolenia ze starszym, jakiego zresztą sam poprzez współpracę z Janem Rembielińskim jako swoim zastępcą był doskonałym przykładem, zapewniało „naturalne dziedzicznie zasad”. Faktem tym redaktor naczelny tłumaczył również sporą liczbę wśród współpracowników, szczególnie w drugiej połowie lat trzydziestych, nazwisk stosunkowo jeszcze mało znanych98. Tygodnik, stwarzając im często jedyną okazję do publicystycznego debiutu, jak chociażby w przypadku Karola Stefana Frycza, mógł także pełnić rolę wyraziciela opinii „sił najmłodszych nowego pokolenia”99.

Zmiany kadrowe w latach trzydziestych XX w.

Wraz z postępującą od wiosny 1933 r. dekompozycją obozu narodowego, której głównym przejawem była secesja „młodych” skupionych w ZMN i ONR, widoczną w pełni w 1934 r., także w „Myśli Narodowej” rozpoczyna się fala odejść kolejnych współpracowników100. Przestają w tygodniku publikować Tadeusz Gluziński, Klaudiusz Hrabyk, Ryszard Piestrzyński, Zdzisław Stahl, Wojciech Wasiutyński i Zygmunt Wojciechowski101. Były to bardzo znaczące straty dla tygodnika, mieli oni bowiem, przede wszystkim Piestrzyński i Wojciechowski, opinię zdolnych publicystów, obdarzonych zarówno niepospolitym temperamentem politycznym, jak i zdolnościami organizacyjnymi102. Również Stahl uchodził za indywidualność wyróżniającą się, pomimo młodego wieku, nieprzeciętną inteligencją, dojrzałością, energią i ambicją103. Tymczasem na przełomie 1933 i 1934 r. założył on we Lwowie Organizację Myśli Politycznej współdziałającą z ZMN Ryszarda Piestrzyńskiego i Jana Zdzitowieckiego, postanawiając związać się z ruchem narodowo-państwowym104. Dotkliwe okazało się również odejście Hrabyka słynącego z dobrego pióra. „Myśl Narodowa” była pierwszym pozakrakowskim tytułem, do którego zdecydował się pisywać, miał do niej także wyjątkowy stosunek dzięki przyjaźni łączącej go z Janem Rembielińskim105. W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. Hrabyk regularnie zamieszczał w tygodniku teksty o charakterze ideologicznym, ogólnopolitycznym czy geopolitycznym, a jego rola była dosyć ważna zarówno dla tygodnika, jak i całego obozu narodowego106.

Zdaniem Hrabyka, Roman Dmowski miał rozumieć secesję „młodych” w 1934 r. i jej nie potępiać. Bez wątpienia jednak lider endecji zdawał sobie doskonale sprawę z jej znaczenia i dostrzegał całą grozę sytuacji, chociaż nieco ją bagatelizował107. Odejście z redakcji wybitnych przedstawicieli młodego pokolenia, jak i sam rozłam w Narodowej Demokracji były powodem jego poważnego zaniepokojenia. Secesję „młodych” Dmowski uznał za szkodliwą i „głupią”, gdyż rozbijającą jedność obozu narodowego. Oceniał, że najwartościowsze jednostki szybko cofną swoją decyzję i wrócą w szeregi endecji, mniej utalentowani zaś, z korzyścią dla obozu narodowego, znikną ze sceny politycznej. Jednocześnie lider Narodowej Demokracji zauważał, jak to określił, „olbrzymie wady starych”. Sam obwiniał się za zbyt małe zaangażowanie w „sprawy praktyczne” i dopuszczenie do odejścia „młodych” wskutek niezapewnienia im odpowiednich możliwości rozwoju i awansu108.

W konsekwencji tych zmian w 1934 r. zarówno pismo, jak i cały obóz narodowy utraciły najbardziej dynamicznych i twórczych młodych działaczy109. Od tego czasu przyszłość endecji wiązano z takimi politykami jak Tadeusz Bielecki, Jędrzej Giertych, Kazimierz Kowalski, Stefan Sacha czy Mieczysław Trajdos. W nich upatrywano także ewentualnych następców Dmowskiego. Sam lider obozu narodowego chętnie przebywał w ich otoczeniu, stali się jego najbliższymi współpracownikami, szczególne znaczenie uzyskał Giertych110. Był politykiem, który dzięki swoim zdolnościom i walorom intelektu potrafił zdobyć dominującą pozycję wśród „młodych” pozostałych przy endecji111. Gorzej oceniano uchodzącego za zbytniego formalistę Kazimierza Kowalskiego czy pełnego energii i talentów organizacyjnych, ale pryncypialnie upartego Tadeusza Bieleckiego, który miał być „niepłodny i jałowy intelektualnie”112. Opisując tę sytuację, Klaudiusz Hrabyk stwierdził, że po rozłamie w obozie narodowym pozostały przy nim jedynie „resztki średniego wymiaru i niższego formatu”, jeżeli chodzi o poziom intelektualny i możliwości113. Z wnioskami tymi zgadzała się nawet część młodszych działaczy lojalnych wobec endecji, uznając, że z powodu odejścia wielu wartościowych i zdolnych osób w drugiej połowie lat trzydziestych obóz narodowy nie był w stanie sformułować żadnej oryginalnej myśli twórczej114.

Secesja młodego pokolenia nie kończyła kadrowych kłopotów „Myśli Narodowej”. Już w 1928 r. na opuszczenie pisma zdecydował się Aleksander Świętochowski, który w tym czasie ostatecznie stracił sympatię do ideologii endeckiej i przestał się nią interesować. Rozstanie przebiegło w dobrej atmosferze, mimo to Wasilewski wspominał je z przykrością, mając świadomość, że pismo traci współpracownika o wielkim znaczeniu. Przez lata Świętochowski był wizytówką tygodnika i samym swoim nazwiskiem przyciągał do niego czytelników115. Dlatego Wasilewski nie mógł się powstrzymać od wypominania pisarzowi tego kroku, tym bardziej że wiązał się on z przyjęciem oferty współpracy konkurencyjnych „Wiadomości Literackich”, które zaoferowały Świętochowskiemu wysokie honorarium za drukowanie na ich łamach jego wspomnień116. Z końcem 1934 r. także Adolf Nowaczyński, jeden z weteranów tygodnika, zdecydował się na jego opuszczenie i przejście z początkiem następnego roku do redakcji powstającego „Prosto z Mostu”. Prawdopodobnie na decyzji Nowaczyńskiego zaważyły sympatie dla środowiska skupionego wokół Stanisława Piaseckiego, którego dynamizm ujął go tak bardzo, że uznał za swój obowiązek udzielenie mu publicystycznego wsparcia. Nie bez powodu Nowaczyński ściśle współdziałał z Piaseckim przy tworzeniu pisma, stając się jednym z jego duchowych założycieli. Bez wątpienia rolę odegrały także lepsze warunki materialne, które mógł mu zaproponować nowy tygodnik117.

Jeszcze większą stratą było odejście 1 listopada 1936 r. z redakcji „Myśli Narodowej” Jana Rembielińskiego, także związane z serią rozłamów w ruchu narodowym w latach 1933–1935. Utrata zaufanego zastępcy była dla Wasilewskiego ciosem bardzo bolesnym, tym bardziej że wiązała się z podjęciem przez Rembielińskiego współpracy z sanacją. Wywołało to gorzką refleksję redaktora naczelnego, że Rembieliński uległ monopolowi obozu rządzącego i „rzucił się na pole tzw. kultury”118. Uwaga ta dotyczyła przyjęcia przez niego z rąk sanacji znacznej subwencji na tygodnik „Podbipięta”, założony w 1936 r.119 W 1937 r. z polecenia wicepremiera i ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego tygodnik uzyskał wsparcie finansowe120. Decyzję Rembielińskiego narodowcy nieco ironicznie tłumaczyli jego ewolucją od „pogańskiego uwielbienia życia” do chrześcijańskiego pojmowania spraw etyki i polityki121. Pismo „Podbipięta” miało być tego wyrazem, próbując dokonywać syntezy ideologii narodowej i państwowej. Ukazywało się jednak jedynie do 1937 r. i tylko częściowo spełniło ambicje byłego zastępcy redaktora naczelnego „Myśli Narodowej”. Niewiele w tym względzie zmieniło objęcie w 1938 r. przez Rembielińskiego z ramienia obozu sanacyjnego urzędu senatora122. Miejsce powstałe na łamach tygodnika po jego odejściu starał się wypełnić Karol Stefan Frycz. Oceniany raczej sceptycznie przez endecję – jako „fenomen i prawdziwie konserwatywny narodowiec”, który nie był postacią na miarę swojego poprzednika123. Na taką opinię wpływał chyba przede wszystkim wiek Frycza, który w chwili debiutu na łamach „Myśli Narodowej” cyklem historiozoficznych artykułów Z dziejów naszych przemian społecznych, stanowiących w ogóle jego debiut dziennikarski i publicystyczny, miał zaledwie 24 lata. Mimo to Frycz, wspierany przez Wasilewskiego, bardzo szybko awansował, przejmując po Rembielińskim funkcję oraz stałą rubrykę Na widowni. W swojej twórczości, pozostającej pod znacznym wpływem publicystyki Wasilewskiego, Frycz podkreślał rolę narodu, a w szczególności konieczność pielęgnowania przez naród własnej twórczości i kultury. Pisał także na temat idei pansłowiańskich w kontekście roli Polski w Słowiańszczyźnie. Ponadto był zwolennikiem monarchii i tradycji Świętego Cesarstwa, co stanowiło poglądy nader oryginalne na tle nacjonalizmu „młodej” endecji drugiej połowy lat trzydziestych XX w.124

Wszystkie te kadrowe ubytki, chociaż także w miarę możliwości niezależnie od nich, starano się uzupełniać nowymi współpracownikami, cenionymi nie tylko w obozie narodowym. W ten sposób na łamach „Myśli Narodowej” pojawili się m.in.: Stefan Sacha, Kazimierz Tymieniecki, Teodor Parnicki (od 1929 r.), Karol Stojanowski, Stefan Surzycki, Stanisław Kasznica, Bohdan Winiarski (od 1931 r.), Adam Doboszyński, Zofia Kiedroniowa, Henryk Glass (od 1932 r.), Władysław Jastrzębiec, Stanisław Rymar (od 1933 r.), Jan Dobraczyński i Stefan Niebudek (1936 r.) oraz Tadeusz Mildner (1937 r.)125. Niezwykle wzmocniło pismo pozyskanie Feliksa Konecznego, który po odebraniu mu w końcu lat dwudziestych katedry na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, za namową Wasilewskiego, zdecydował się od 1929 r. podjąć współpracę z tygodnikiem126. Konecznego miał przekonać argument Wasilewskiego, że oblicze ideowe „Myśli Narodowej”, głównie w kwestiach dotyczących zagadnień cywilizacji, jest zgodne z poglądami profesora. Istotna była także finansowa płynność czasopisma, które nie zalegało z uiszczaniem honorariów autorskich. W rezultacie profesor zgodził się na pewną ograniczoną formę współpracy, która zgodnie z ustaleniami z redaktorem naczelnym miała polegać na okazjonalnym zamieszczaniu 2–3 stron maszynopisu. Trwała ona do końca lat trzydziestych. Koneczny publikował teksty podejmujące kwestie teorii cywilizacji, które spotkały się z pozytywnym odbiorem w obozie narodowym. Pochlebnie wyrażał się o nich Roman Dmowski, który śledził je z zainteresowaniem. Dzięki temu tygodnik mógł z dumą umieszczać nazwisko Konecznego w zestawieniach swoich współpracowników, co doskonale służyło utrzymaniu lub przyciągnięciu inteligenckiego czytelnika127.

Skład personalny redakcji

W skład redakcji „Myśli Narodowej” przez cały czas jej istnienia wchodziły wybitne osobistości ówczesnej sfery publicznej w różny sposób związane z endecją. Na łamach pisma ukazywały się teksty znakomitych publicystów128. Sam tygodnik podkreślał, że „wszystkie najprzedniejsze pióra skupiły się w piśmie”, które jest ogniskiem dla szerokiego koła pisarzy paru pokoleń ze wszystkich części kraju. Podobnie sądził Zygmunt Wasilewski129. W obozie narodowym uważano więc, że tygodnik skupia najlepszych, czołowych literatów zarówno obozu, jak i „kierunku narodowego”130. Z dumą wskazywano na bogactwo współpracowników, gdyż w redakcji, w której pracują „najznakomitsi wychowawcy” i „znakomici styliści”, znalazło się grono wybitnych, najcelniejszych pisarzy oraz literatów i naukowców młodej i starszej generacji. Ich felietony miały wyróżniać wyjątkowe walory, niespotykane w innych tytułach prasowych131.

Spoiwem tego szerokiego zespołu redakcyjnego była wspólna działalność polityczna sięgająca początków ruchu narodowego. Najbardziej widoczną cechą łączącą współpracowników pisma – zarówno tych bezpośrednio związanych z Narodową Demokracją, jak i jedynie z nią sympatyzujących – było ich członkostwo w LN. Na zebraniu byłych członków LN, które odbyło 8 grudnia 1931 r. w Warszawie, zdecydowaną większość stanowili aktualni lub byli współpracownicy tygodnika132. Publicyści zaangażowani w bieżącą działalność polityczną z reguły należeli do ZLN, a później SN. Na uwagę zasługuje szeroka współpraca z pismem po październiku 1925 r. ówczesnych liderów obozu narodowego. Niezmiernie ważna w związku z nowym profilem tygodnika była też grupa reprezentująca świat kultury i nauki. Znalazło się w niej kilkunastu profesorów uniwersyteckich133. Poczesne miejsce wśród nich zajmowali wybitni historycy (Ignacy Chrzanowski, Feliks Koneczny, Władysław Konopczyński, Wacław Sobieski), ekonomiści (Stanisław Głąbiński, Roman Rybarski, Edward Taylor, Jerzy Zdziechowski), prawnicy (Wacław Komarnicki, Bohdan Wasiutyński, Bohdan Winiarski), pedagodzy (Ludwik Jaxa-Bykowski), a także specjaliści z zakresu medycyny i biochemii (Stefan Dąbrowski) czy historii literatury polskiej (Tadeusz Grabowski, Stanisław Pigoń)134. Na łamach pisma gościli ponadto, jak podkreślano, powszechnie znani pisarze: Adam Grzymała-Siedlecki, Stanisław Miłaszewski, Adolf Nowaczyński, Stanisław Pieńkowski, Władysław Reymont, Karol Hubert Rostworowski, Jan Emil Skiwski, Bohdan Suchodolski, Aleksander Świętochowski czy Stefan Żeromski135. Samo pismo za swoistą wizytówkę adresowaną do inteligenckiego odbiorcy uznawało grupę autorów, do której zaliczano: Ignacego Chrzanowskiego, Romana Dmowskiego, Adama Grzymałę-Siedleckiego, Stanisława Miłaszewskiego, Karola Huberta Rostworowskiego, Romana Rybarskiego, Aleksandra Świętochowskiego, Józefa Weyssenhoffa i Emila Zegadłowicza136. „Myśl Narodowa” chętnie sięgała po autorów, których dzieła poruszały tematykę ideowo bliską obozowi narodowemu, jak szacunek dla tradycji, pochwała surowości obyczajów, oddanie sprawom narodowym (Adam Grzymała-Siedlecki, Jan Kasprowicz, Teodor Parnicki, Władysław Reymont, Karol Hubert Rostworowski, Jan Emil Skiwski czy Józef Weyssenhoff)137.

Na łamach pisma ukazywały się też teksty autorów będących typowymi rzemieślnikami pióra piszącymi na określone zamówienie, jak Kazimierz Smogorzewski czy Karol Ludwik Koniński138, oraz sporej grupy mniej znanych twórców ukrywających się pod pseudonimami. Wynikało to, jak stwierdza Andrzej Paczkowski, z chęci silnej identyfikacji czytelników tytułu z kilkoma znanymi nazwiskami. Niezależnie od tego pseudonimów i inicjałów używały również osoby o znanych nazwiskach: Józef Hłasko (J.H., J.Hł., j.hł.), Władysław Jabłonowski (W.J.), Władysław Konopczyński (W.K.), Stanisław Kozicki (S.K.), Ignacy Oksza-Grabowski („Dziadek”), Jan Rembieliński (J.R., j.r.), Aleksander Świętochowski (A.Ś.), Włodzimierz Wakar („Consolibus”), Zygmunt Wasilewski (Z.W.), Bohdan Wasiutyński (B.W.) czy Jan Zamorski (J.Z.)139. Było to szczególnie ważne dla publicystów zamieszczających teksty w wielu tytułach jednocześnie, dla których pisanie stanowiło często główne źródło dochodów. Ukrycie się pod pseudonimem pozwalało na w miarę komfortową pracę i zarobkowanie w paru tytułach jednocześnie bez narażania się na niepotrzebne wymówki140. Dotyczyło to m.in. Stanisława Rymara, który w 1935 r. po wycofaniu się z życia politycznego i utracie innych dotychczasowych źródeł dochodu uczynił pracę publicystyczną główną podstawą swojego utrzymania. W rezultacie rozpoczął pisanie do dwudziestu różnych pism, a w samej „Myśli Narodowej” zamieścił około czterystu artykułów141.

Współpraca z tygodnikiem nie musiała więc oznaczać dla publicystów formalnych związków z endecją, chociaż łączyła się co najmniej z sympatią dla poglądów narodowych. Liczyły się wspólne dla wszystkich wartości, tzn. oficjalne poglądy kolejnych ugrupowań politycznych Narodowej Demokracji oraz jej przywódców. Stanowiło to zasadniczą oś działalności pisma przez wszystkie lata jego istnienia. Ważnym czynnikiem spajającym redakcję było zatem narodowe spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, co pozwalało na otwarcie pisma dla osób niemających ścisłych lub nawet żadnych politycznych związków z ruchem narodowym, ale jedynie sympatyzujących z jego ideologią142. „Myśl Narodowa” prowadzona przez Zygmunta Wasilewskiego przyciągała bardzo różne, niezmiernie wyraziste postacie. Decydowała o tym filozofia redaktora naczelnego, dążącego do utrzymania otwartej formuły tygodnika, zachęcającej wielu autorów do współpracy. Oddawał on łamy każdemu, kto przychodził do niego z rzeczą nową, twórczą i interesującą, która mogła wzbogacić pismo143. Takie liberalne w doborze współpracowników metody, dające możliwość wypowiadania się na łamach periodyku szerokiej grupie publicystów, w tym artystów i krytyków literackich często o rozmaitych poglądach, Wasilewski stosował już wcześniej: w okresie gdy był redaktorem naczelnym „Słowa Polskiego” we Lwowie w latach 1902–1915. Co więcej, redaktor, ceniąc samodzielność myśli i talent literacki, w celu wywoływania dyskusji i polemik decydował się nawet na zamieszczanie tekstów odbiegających od linii endeckiej. Przykładem może być chociażby dyskusja o monarchii jako formie ustrojowej, która zostanie zaprezentowana w dalszej części rozprawy. Jedynym warunkiem był wysoki poziom literacki tekstu144. Ten specyficzny styl kierowania redakcją uwidaczniał się w każdym z periodyków prowadzonych przez Wasilewskiego. Jeśli chodzi o „Myśl Narodową”, to – pamiętając o rzeczywistych wpływach szeroko rozumianego obozu narodowego w II Rzeczypospolitej – można stwierdzić, że Wasilewski stworzył niezwykle pojemną i elastyczną formułę pisma, umożliwiającą przyciągnięcie do niego ówczesnych gwiazd nauki, kultury czy sztuki.

Związki tylu uznanych twórców z szeroko rozumianym ruchem narodowym i „Myślą Narodową” jako sztandarowym pismem endecji miały więc bardzo zróżnicowany charakter. Wyglądały też różnie w różnych okresach. Niekiedy były nader bliskie, kiedy indziej znów zupełnie incydentalne. Przykładem tych pierwszych może być Adolf Nowaczyński, który deklarował patetycznie, że Narodowa Demokracja była jego wiarą, nadzieją, miłością, przeszłością, teraźniejszością i przyszłością145. Inni nie wychodzili poza ogólne ramy współpracy, a jedynie sympatyzowali z narodowo-konserwatywnymi poglądami na temat narodu i patriotyzmu. Bardzo często, jak w przypadku Jana Kasprowicza czy Władysława Reymonta, sympatie do ruchu narodowego datowały się od przełomu XIX i XX w., a więc od czasu kształtowania się podstaw myśli narodowej146. W okresie tym poglądy głoszone przez ruch narodowy, głównie dzięki hasłom antyniemieckim, z łatwością trafiały do tak wybitnych twórców jak Jan Kasprowicz, Ignacy Jan Paderewski, Władysław Reymont, Henryk Sienkiewicz czy Józef Weyssenhoff. Istotną rolę odgrywała także osobowość samego Dmowskiego, który przyciągał do ruchu pisarzy i ludzi kultury. Lider endecji przyjaźnił się z Ignacym Chrzanowskim, Janem Kasprowiczem, Władysławem Reymontem, Henrykiem Sienkiewiczem, Józefem Weyssenhoffem i Stefanem Żeromskim, Stanisława Wyspiańskiego zaś znał i cenił147. Często więc u podstaw decyzji o współpracy z „Myślą Narodową” leżał głęboki sentyment do Narodowej Demokracji ukształtowany w minionych latach lub też dalekie od formalnych stosunków więzy towarzyskie i przyjacielskie z liderami i redakcjami periodyków endeckich148.

Uwzględniając powyższe stwierdzenia, można wyłonić trzy umowne grupy osób tworzących zespół współpracowników pisma i jego ścisłą redakcję.

W skład pierwszej wchodzili przywódcy obozu narodowego, ideolodzy i teoretycy należący do ścisłego kierownictwa partii, wybitni posłowie i senatorowie, w większości – z wyjątkiem głównie samego Zygmunta Wasilewskiego – formalnie najsłabiej związani z pismem i publikujący na jego łamach sporadycznie. To ich koncepcje decydowały o linii ideowej periodyku, gdyż to do nich należało zasadnicze kształtowanie myśli politycznej partii149. Należy tu wymienić, oprócz wspomnianego już wyżej Wasilewskiego, przede wszystkim: Romana Dmowskiego, Joachima Bartoszewicza, Stanisława Głąbińskiego, Stanisława Kozickiego, Romana Rybarskiego, Stanisława Rymara, Wojciecha Wasiutyńskiego czy Jana Zamorskiego. W grupie tej istniała ścisła specjalizacja w zakresie poruszanych na łamach periodyku tematów, a jej członkowie mieli dominujący wpływ na całą endecką prasę – przykładowo sam Kozicki był stałym współpracownikiem wszystkich ważniejszych organów prasowych obozu narodowego. Od 1897 r. zamieścił w prasie endeckiej w sumie kilkanaście tysięcy różnego rodzaju tekstów150.

Do grupy drugiej należeli stali współpracownicy pisma, wąski zespół etatowych pracowników, „dziennikarze partyjni” związani z oficjalną polityczną reprezentacją obozu narodowego i pełniący polityczne funkcje (m.in. Józef Hłasko, Jan Załuska), ale też autorzy wierni ideowo, chociaż słabiej związani politycznie z endecją (np. Adolf Nowaczyński, Ignacy Oksza-Grabowski, Stanisław Pieńkowski). W skład tej najszerszej i najróżnorodniejszej grupy wchodzili także przedstawiciele świata kultury (m.in.: Józef Aleksander Gałuszka, Jan Kasprowicz, Władysław Reymont czy Stefan Żeromski) i nauki (m.in.: Władysław Konopczyński, Wacław Sobieski czy Edward Taylor). Drugi szereg redakcji tygodnika skupiał więc szerokie grono współpracowników, dzięki którym „Myśl Narodowa” stała się zjawiskiem wyjątkowym w historii polskiej prasy zarówno pod względem trwałości i ciągłości ukazywania się, jak i roli opiniotwórczej, zapewnianej przez niespotykanie elastyczną i szeroką formułę pisma. Grupa ta, uzupełniana przez publicystów o mniejszych lub często żadnych związkach z politycznym przedstawicielstwem endecji, zachowywała „duchową łączność” z obozem narodowym, który – jak stwierdził w 1928 r. Roman Dmowski – był nie tylko ZLN czy Narodową Demokracją, lecz także wszystkimi zorganizowanymi i niezorganizowanymi inicjatywami stawiającymi dobro narodu na pierwszym miejscu w działaniu politycznym151. Grupę tę na nasze potrzeby możemy określić jako „zespół” stanowiący w miarę spójny, wewnętrzny krąg „Myśli Narodowej” i trzon jej redakcji, a także fundament pisma. Szczególnie istotną rolę pełnili tu przede wszystkim Nowaczyński, Pieńkowski i Zamorski – weterani periodyku, pracujący w nim od momentu jego założenia, przez wiele lat zaufani i najbliżsi współpracownicy redaktorów naczelnych. W ramach omawianej grupy możemy także wyróżnić specyficzną „grupę ekskluzywną” – krąg zewnętrzny ukonstytuowany na osobnych warunkach – naukowców, twórców czy literatów o cenionych i powszechnie znanych w kraju nazwiskach. Ich wpływ na linię polityczną pisma był stosunkowo niewielki, ale zamieszczane przez nich teksty wzbogacały i uwiarygodniały, szczególnie po 1925 r., wizerunek tygodnika, zwłaszcza w oczach inteligencji.

Grupę trzecią, najwęższą, pojawiającą się na łamach periodyku okazjonalnie, tworzyli współpracownicy piszący na zamówienie według ściśle określonej linii ideowej, którzy ograniczali się przede wszystkim do typowej pracy dziennikarskiej, niezwiązanej z działalnością polityczną obozu narodowego. Spełniali rolę fachowców komentujących i oceniających określone zagadnienia. W grupie tej warto wyróżnić m.in. Jana Lutosławskiego zajmującego się szeroko rozumianą tematyką agrarną czy Kazimierza Smogorzewskiego analizującego na łamach pisma stosunki międzynarodowe152.

Nadanie nowego charakteru „Myśli Narodowej” po zmianach z października 1925 r. łączyło się z zacieśnieniem związków z oficjalną polityczną emanacją Narodowej Demokracji, a więc ZLN i potem SN. W piśmie było widoczne typowe dla II Rzeczypospolitej zjawisko łączenia zadań dziennikarza publicysty z często najważniejszymi funkcjami politycznymi i partyjnymi. Nadawało to periodykowi odpowiednią rangę, umożliwiało działaczom propagowanie swoich poglądów, wpływało na silną identyfikację tytułu z obozem narodowym153. Znaczenie tygodnika w dziejach polskiej prasy okresu międzywojennego wynikało z niezwykle szerokiego i uniwersalnego składu jego redakcji. Dzięki temu pismo miało znaczny zakres oddziaływania, który był bezpośrednią funkcją jakości i liczebności grupy jego współpracowników. W rezultacie „Myśl Narodowa” była jednym z ważniejszych pism opiniotwórczych II Rzeczypospolitej, pełniąc rolę forum wyrażania poglądów, także autorów, których odstręczało wcześniejsze – sprzed 1925 r. – wyłącznie polityczno-społeczne oblicze pisma154. Ustalenia autora poczynione na potrzeby niniejszej rozprawy wykazały na przestrzeni lat 1921–1939 łącznie 510 osób należących do redakcji tygodnika lub z nią współpracujących155. Stanisław Cywiński dla okresu 1925–1938 grupę tę szacował na 200 osób156. Z kolei Zygmunt Wasilewski podaje, nie doprecyzowując jednak danych, że „Myśl Narodowa” ukazująca się pod jego kierunkiem posiadała kilkuset współpracowników157.

Zygmunt Wasilewski i jego rola

Po reorganizacji pisma w 1925 r. Zygmunt Wasilewski uzyskał w redakcji dominującą pozycję, podobną do tej, jaką wcześniej miał Adolf Nowaczyński. W dziejach tygodnika Wasilewski zapisał się jako redaktor naczelny kierujący nim najdłużej. Nie bez powodu więc jest uznawany za jednego z luminarzy życia publicznego II Rzeczypospolitej. Był redaktorem i publicystą niezwykle doświadczonym, kierującym jeszcze przed I wojną światową „Słowem Polskim” we Lwowie, a w latach 1915–1917 „Sprawą Polską” w Petersburgu158. Wtedy też stał się w obozie narodowym specjalistą w zakresie publicystyki i prasy159. Dzięki działalności datującej się od samych początków istnienia Narodowej Demokracji stał się jednym z najbliższych i szczególnie cenionym współpracownikiem Romana Dmowskiego. Pozostawał z nim w zażyłych stosunkach przyjacielskich, czego dowodem jest zachowana korespondencja, w której lider endecji zwraca się do Wasilewskiego „Kochany Zygmuncie”, podpisując ją „Twój Roman”160. Nie przeszkadzało to jednak Dmowskiemu nader surowo oceniać niektóre cechy przyjaciela. Pomimo całej sympatii do niego, Dmowski miał go uważać za osobę wykazującą znaczną polityczną naiwność161.

Niezależnie od tego to właśnie Dmowski był głównym inspiratorem drogi zawodowej Wasilewskiego, najpierw wyznaczając go do prowadzenia „Sprawy Polskiej”, organu Komitetu Narodowego Polskiego, następnie zaś kierując na stanowisko redaktora naczelnego początkowo – w latach 1918–1925 – „Gazety Warszawskiej” i wreszcie „Myśli Narodowej”. Wasilewski był bowiem najlepszym gwarantem sprawnego wznowienia „Gazety Warszawskiej” po zakończeniu I wojny światowej, skompletowania jej redakcji oraz odpowiedniego sprofilowania pisma zgodnie z potrzebami walki politycznej prowadzonej przez Narodową Demokrację. Jako członek LN doskonale orientujący się w sprawach obozu narodowego mógł realizować jego politykę, na bieżąco reagując na konkretne wydarzenia. Ponadto miał bogate doświadczenie w pracy redakcyjnej oraz niezbędną „duchową łączność” z endecją. W ówczesnej sytuacji plusem był też brak jego bezpośredniego zaangażowania w bieżącą działalność polityczną. Wasilewski nie wszedł w skład władz organizowanego w 1919 r. ZLN, pomimo że w świetle polskiego prawa prasowego, będąc redaktorem naczelnym, a nie odpowiedzialnym, mógł to zrobić. Ani nie należał do oficjalnych struktur partyjnych, ani nie uczestniczył w życiu parlamentarnym. Uważał, że gazeta nie powinna się stawać polem walk politycznych, lecz jej celem jest kształtowanie oblicza narodu162. Powierzone zadania Wasilewski wykonywał zawsze z należytą starannością, w pełni podporządkowując się woli władz stronnictwa163. Jego umiejętność tworzenia z kierowanych przez siebie pism poczytnych periodyków umożliwiających wyrażanie nie tylko politycznych poglądów doceniał, oprócz Dmowskiego, także Stanisław Grabski164.

Obejmując w 1925 r. stanowisko redaktora naczelnego „Myśli Narodowej”, Wasilewski czynił to z nieukrywaną satysfakcją, uznał bowiem, że wyznaczone mu zadanie było niezwykle ciekawe i inspirujące, tym bardziej że miało pewien związek z jego ulubioną pracą literacką165. Jednocześnie po tym, jak odebrano mu w niezbyt przyjemny sposób kierownictwo „Gazety Warszawskiej”, redaktor chciał udowodnić swojemu środowisku, że w dalszym ciągu potrafi sprawnie pokierować periodykiem w stylu oczekiwanym przez obóz narodowy. Formalnie w lutym 1925 r., w drodze obustronnego kompromisu, Wasilewskiemu z uznaniem i kurtuazją kierownictwo partii podziękowało za prowadzenie dziennika. Podkreślano jego zasługi dla „Gazety Warszawskiej”, która dzięki jego doskonałej znajomości zawodu dziennikarskiego w trudnych pierwszych latach niepodległości szybko uzyskała ważne miejsce wśród stołecznych gazet, przyjmując równocześnie właściwy kierunek polityczny166. Hołd za efekty pracy w dzienniku złożyli mu także profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego: Tadeusz Grabowski, Józef Morawski, Eugeniusz Piasecki i Adam Skałkowski167. Sam Wasilewski, uznając logikę argumentacji stojącej za jego dymisją, którą formalnie tłumaczono względami zdrowotnymi, głównie pogarszającym się z każdym rokiem stanem jego wzroku, i mając świadomość związanych z tym ograniczeń, czemu dał wyraz w korespondencji do przyjaciela, w głębi duszy nie chował długo urazy, czuł się jednak przez pewien czas odtrącony i niepotrzebny168. Zapewne jego wzrok był tylko jednym i z całą pewnością – biorąc pod uwagę jego późniejsze długoletnie zaangażowanie w pracę w redakcji „Myśli Narodowej” – nie najważniejszym z powodów dymisji169. Do odwołania Wasilewskiego z „Gazety Warszawskiej” przyczynił się także jej nazbyt ugodowy – w opinii Dmowskiego – ton, jaki przybrała po zabójstwie Gabriela Narutowicza170. Redaktorowi zarzucano również zbytnią literackość dziennika, opartą na XIX-wiecznych jeszcze wzorach. Wasilewski lansował bowiem coraz bardziej archaiczną wizję pisma codziennego. W rezultacie miało ono wykazywać zbyt słabe związki z bieżącą polityką, co nie przystawało do wyzwań stających przed prasą narodową od połowy lat dwudziestych XX w.

Tymczasem wobec dynamicznej sytuacji na scenie politycznej endecja potrzebowała elastycznego, błyskawicznie reagującego, centralnego dziennika partyjnego, a nie gazety o ambicjach teoretycznych. Wasilewski, uchodzący już wtedy za niezależny autorytet ideologiczny, był zbyt samodzielny, aby spełnić nowe oczekiwania wobec pisma. Ponadto brak jego aktywności politycznej uniemożliwiał ścisłe związanie dziennika z partią171. Tłem omawianej dymisji były także problemy Wasilewskiego z radzeniem sobie z natłokiem obowiązków dziennikarskich i administracyjnych, w tym zła organizacja pracy oraz branie większości obowiązków wyłącznie na siebie172. W wyniku tego w dzienniku często zdarzały się błędy drukarskie, które szczególnie irytowały Dmowskiego wyczulonego na tego typu niechlujstwo173. Z punktu widzenia poprawy jakości prasy obozu narodowego i przystosowania jej do nowych zadań decyzja o zmianie kierownictwa „Gazety Warszawskiej” była więc konieczna174. Niewątpliwie jednak Wasilewskiemu jako osobie silnie związanej z Narodową Demokracją dymisja ta sprawiła dużą przykrość175. Jego frustrację pogłębiał fakt pogorszenia się sytuacji materialnej wskutek zwolnienia z dotychczasowych obowiązków. Zmusiło go to do podjęcia współpracy z „Kurierem Lwowskim”, która trwała do 1927 r.176

Nowe i niezwykle odpowiedzialne zadanie – objęcie kierownictwa „Myśli Narodowej” – stwarzało zatem Wasilewskiemu doskonałą okazję, by po raz kolejny potwierdzić swoje nieprzeciętne talenty redaktorskie. Do przebudowy tygodnika narodowcy przykładali wielką wagę, uznając, że jest niezwykle istotna dla przyszłości obozu narodowego, co jeszcze bardziej nobilitowało nominację Wasilewskiego177. Periodyk wymagał wyraźnego sprofilowania w kierunku literacko-naukowym na podłożu ideologii endeckiej, a takie zadanie mógł wykonać tylko Wasilewski. Nie bez powodu własne środowisko uznawało go za osobę doskonale nadającą się do realizacji misji o specjalnym znaczeniu, do których bez wątpienia należało odnowienie „Myśli Narodowej” w październiku 1925 r. i jej połączenie z „Przeglądem Wszechpolskim” w lipcu następnego roku178. Było to dla Wasilewskiego, lubiącego zagadnienia koncepcyjne i ideowe, zadanie wymarzone179. Z dala od bieżącej pracy dziennikarskiej, której tempu z racji wieku i przyzwyczajeń nie mógł już podołać, lepiej i pełniej mógł się realizować na innym polu180. Nic więc dziwnego, że nowym obowiązkom poświęcił się z całkowitym oddaniem, pasją i zaangażowaniem181. Kierowanie tygodnikiem spełniało jego oczekiwania i ambicje głównie dlatego, że udało mu się skupić wokół pisma ciekawy i zgrany zespół182. Redagowanie „Myśli Narodowej” w oderwaniu od codziennych spraw politycznych pozwalało mu zatem robić to, co umiał i lubił najbardziej183. Sam Wasilewski stwierdzał, że po pracy w „Gazecie Warszawskiej” było to dla niego „miłym odpoczynkiem”184. Z pewnością specyfika tej pracy, diametralnie odmienna od redagowania dziennika, zdecydowała o długiej aktywności redaktora, niemal do ostatnich chwil jego życia. Pozwalała mu też w większym stopniu zajmować się literaturą185. Skupiając bowiem wokół siebie szerokie grono publicystów z zewnątrz, Wasilewski mógł oddawać się ulubionej krytyce literackiej186.

Ponadto na łamach „Myśli Narodowej” redaktor mógł najpełniej realizować swoją wizję dziennikarstwa o znacznie głębszym sensie, pełniącego misję wobec narodu oraz kształtującego jego tożsamość i psychikę – wizję, której pozostał wierny przez całe życie187. Wasilewski uważał, że dziennikarz nie jest sługą aktualnych opinii, lecz instruktorem, inspiratorem, wychowawcą i działaczem, ma bowiem możliwość dzięki swoim publikacjom potęgowania twórczości społeczeństwa. Dziennikarstwo miało wpływać na otaczającą rzeczywistość. Dlatego za najważniejsze cnoty dziennikarza Wasilewski uznawał poczucie obowiązku i odpowiedzialności. Istotne też były według niego ideowe, emocjonalne i etyczne zaangażowanie w pracę oraz wrażliwość społeczna. Jak twierdził, dziennikarz z pustym sercem jest tylko kierującym się ciekawością pospolitym plotkarzem. Dlatego też, postrzegając pracę dziennikarską jako wykładnik patriotyzmu i odłam piśmiennictwa narodowego, uznawał ten zawód za jeden z najbardziej odpowiedzialnych, spełniający ważną rolę organizowania świadomości zbiorowej. Stałym zadaniem dziennikarza jako publicysty i myśliciela miało być utrzymywanie łączności i porozumienia między elitą patriotyczną narodu a ludem, dziennikarstwo pozostawało bowiem funkcją życia duchowego zbiorowości, a słowo nadawało życiu myśl. Z tego powodu zarówno swoją pracę w tygodniku, jak i rolę pisma rozumiał jako „niezbędną opiekę myśli narodowej nad życiem duchowym społeczeństwa”188. Przez całą swoją bogatą drogę zawodową redaktor był przekonany, że dziennikarstwo obozu narodowego pełni ważną misję organizowania narodu, pozostawał więc wierny metodzie oddziaływania wychowawczego na czytelnika189. Pozwalało to na stwierdzenie, że Wasilewski formułuje psychologiczne podstawy ruchu narodowego190.

Cechy charakteru redaktora naczelnego „Myśli Narodowej”, takie jak bezgraniczna lojalność, pracowitość i oddanie dla spraw obozu narodowego, zapewniały sprawne przeprowadzenie reorganizacji pisma. Przy tym wszystkim redaktor był człowiekiem niezwykle skromnym, uważając, że w swojej pracy pełnił jedynie rolę „świadka i referenta”191. Warta podkreślenia jest także inna cecha jego charakteru – swojego rodzaju niezłomność w realizowaniu podejmowanych zadań, niesłabnąca pomimo upływu lat. W maju 1925 r., a więc trzy miesiące po rozstaniu z „Gazetą Warszawską”, a jeszcze przed objęciem kierownictwa „Myśli Narodowej”, po wielu latach żmudnej pracy publicystycznej dla obozu narodowego, Wasilewski stwierdzał, podkreślając wyraźnie swoje zmęczenie i zniechęcenie, że przyjęta przez niego droga życiowa zmusza go do bycia gotowym do stałego zaczynania pracy na nowo. Nie przeszkodziło mu to jednak już w październiku tego samego roku z nową energią zabrać się za reorganizację „Myśli Narodowej”. Wydaje się więc, że m.in. ta energia pozwoliła Wasilewskiemu utrzymać się na stanowisku redaktora naczelnego do końca istnienia periodyku. Bez wątpienia wynikało to również z jego silnej pozycji w obozie narodowym oraz bardzo bliskich, wręcz zażyłych kontaktów z jego liderami, w tym z osobami mającymi decydujący – jak chociażby Mieczysław Niklewicz – wpływ na kształt systemu prasowego endecji192.

Wasilewski nadał „Myśli Narodowej” rozmach i niepowtarzalny styl, podobnie jak uczynił to wcześniej w „Gazecie Warszawskiej”193. Jego sposób myślenia i poglądy na temat dziennikarstwa, anachroniczne w odniesieniu do dziennika politycznego, jakim była „Gazeta Warszawska” mająca przede wszystkim podejmować codzienne starcia polityczne, w stosunku do tygodnika ideowego takiego jak „Myśl Narodowa” okazały się bezcenne. Samo pismo z założenia, mając być organem teoretycznym endecji o elitarnym, literacko-naukowym profilu, wymagało właśnie takiego redaktora jak Wasilewski, zdolnego trafić do odpowiednich i ambitnych grup czytelniczych194. Wypełnienie tej roli było dla niego o tyle łatwiejsze, że dzięki swojej działalności na polu kultury zawsze łatwo przyciągał do kierowanych przez siebie redakcji ludzi kultury, nauki i sztuki. Dzięki swojej silnej i wyjątkowej osobowości, konkretnej wizji pisma oraz długiemu okresowi zarządzania nim wywarł największy wpływ na jego oblicze społeczno-polityczne, wyraźnie określając linię periodyku w duchu narodowym i w typowy dla siebie sposób dobierając jego redakcję. Nie bez znaczenia był także fakt, że chociaż należał do innego pokolenia niż większość jego podwładnych w redakcji, przez wiele lat po objęciu kierownictwa pisma budził podziw energią działania i niespożytymi siłami195. Jego starczy wręcz wygląd oraz „wąska i sucha” postura wyraźnie kontrastowały z niesłabnącą aktywnością i żywotnością umysłową196. Świadczyło o tym w samych tylko latach 1929–1939, licząc z pracą w „Myśli Narodowej”, ponad 500 felietonów, w tym połowa o treści literackiej197. Niemalże do samego wybuchu II wojny światowej, mimo nieubłaganego upływu lat, imponował prostą sylwetką, poruszał się samodzielnie, zachowując miły i młodzieńczy w brzmieniu głos. Według jego znajomych, miał być osobą dystyngowaną, o wytwornej sylwetce duchowej, nacechowanej prostotą, spokojem i wyrozumiałością, wreszcie człowiekiem o wielkim wdzięku oraz kulturze osobistej198.

Nic dziwnego, że dla endecji stał się bez mała symbolem prowadzonego przez siebie periodyku i z czasem, jak podkreślano, „jedynym możliwym człowiekiem na tym stanowisku”199. Wasilewski był bowiem postrzegany jako człowiek wybitnie ideowy, a nawet dogmatyczny w stosunku do Narodowej Demokracji200. Potrafił być bezkompromisowy w zarządzaniu pismem oraz pryncypialny wobec swoich współpracowników. Umiał kierować tygodnikiem twardą ręką, wykazując przy tym żelazną konsekwencję. Świadczy o tym spór ze Stanisławem Cywińskim. Podłożem tego konfliktu były niefortunne artykuły Wasilewskiego o Norwidzie i jego książka Norwid źle odebrana przez „norwidologów”, w tym także Cywińskiego, który w 13 numerze „Myśli Narodowej” z 1935 r. zamieścił krytyczną recenzję dzieła. Rozwścieczyło to Wasilewskiego do tego stopnia, że zarzucił dotychczas cenionemu współpracownikowi „chorobliwą reakcję” i znajdowanie się w „stanie nienormalnym”. W rezultacie urażony Cywiński rozstał się z redakcją201.

W obliczu nowych wyzwań stojących przed prasą narodową od połowy lat dwudziestych XX w. Zygmunt Wasilewski na stanowisku redaktora naczelnego był dla „Myśli Narodowej” rozwiązaniem optymalnym, znacznie lepszym niż wcześniejsze kierownictwo Adolfa Nowaczyńskiego. Przede wszystkim miał on, pomimo ich specyfiki, silniejsze niż Nowaczyński związki z obozem narodowym, będąc w nim od zawsze. Nie bez powodu Wasilewski był postrzegany w swoim środowisku jako jeden z twórców i liderów endecji oraz czołowa jej postać, zarówno w politycznym działaniu, jak i piśmiennictwie politycznym oraz historycznym. Należał do endeckiej „starszyzny”, do której zaliczano m.in.: Joachima Bartoszewicza, Stanisława Głąbińskiego, Stanisława Grabskiego, Władysława Jabłonowskiego, Stanisława Kozickiego, Romana Rybarskiego czy Mariana Seydę. Mówiono o nim, że był żywą kroniką ruchu narodowego, reprezentantem jego tradycji, uważano go za współtwórcę wraz z Zygmuntem Balickim, Janem Ludwikiem Popławskim i Romanem Dmowskim ideologii narodowej. Po śmierci tego ostatniego widziano w nim najwierniejszego współpracownika założycieli endecji, jedynego żyjącego z wielkiej czwórki, za którego uczniów uznawać się mogli wszyscy członkowie i sympatycy obozu narodowego202.

Z uznaniem i szacunkiem wypowiadali się o Wasilewskim także przedstawiciele młodego pokolenia narodowców. Jako czołowy pisarz i publicysta Narodowej Demokracji stanowił dla nich niedościgniony wzór, będąc nieocenionym wychowawcą młodego pokolenia zarówno w dziedzinie kultury narodowej, jak i ideologii endeckiej203. Klaudiusz Hrabyk, który dostrzegał wszystkie słabości Wasilewskiego związane z jego wiekiem, pozostawał jednak pod urokiem redaktora, podkreślając, że ten senior i weteran endeckiej publicystyki „był chyba wśród nich najstarszym i najwybitniejszym”. Należał do publicystów z „dawnego okresu” i wraz z Popławskim otwierał wstępne karty ruchu narodowego204. Dlatego też młody Hrabyk chętnie toczył z redaktorem rozmowy, które pozwoliły mu na stwierdzenie, że mimo podeszłego już wówczas wieku Wasilewski, mając głęboką wiedzę, będąc dynamicznym publicystą, wielkim znawcą literatury i sztuki, filozofem oraz ostatnim ogniwem między postyczniowym pokoleniem pozytywizmu końca XIX stulecia a wiekiem XX, nadal wyróżniał się w rozważaniach kwestii ideologicznych205.

Oceniając postać redaktora naczelnego „Myśli Narodowej”, podkreślano zwłaszcza jego niewątpliwe zasługi dla obozu narodowego206. Mówiono o nieprzeciętnym intelekcie Wasilewskiego, jego wielkiej przenikliwości, bystrości, zdolności syntetyzowania i mistrzostwie w docieraniu do sedna problemu207. Za bezcenne uznawano także olbrzymie doświadczenie redaktora wyniesione z działalności publicznej. W rezultacie uchodził on za doskonałego publicystę, mającego równie wielki temperament jak Nowaczyński. Był jednak bardziej koncyliacyjny, a więc dla władz endecji bardziej przewidywalny208. Jako świetnego, wytrawnego i finezyjnego literata określano go w obozie narodowym mianem prawdziwego „karmazyna” myśli i słowa narodowego, piszącego barwnie i ujmującego rzeczy niezwykle głęboko. Endecy doceniali również jego talenty jako filozofa, poety, krytyka literackiego i znawcy sztuki na miarę europejską, którego twórczość miała nieprzemijającą siłę młodości, co było uznawane za jedno z najcenniejszych zjawisk z życiu duchowym narodu. Podkreślano przy tym jego niemożność bycia „małym” człowiekiem209. Wyrazem tych opinii była nagroda literacka „Prosto z Mostu” przyznana w 1938 r.210 Wasilewski znajdował także uznanie w oczach całego środowiska dziennikarskiego w kraju, o czym świadczyło powołanie go w czerwcu 1927 r. na członka-seniora Syndykatu Dziennikarzy Polskich211. Równie wysoko ceniono jego dorobek literacki. W 1935 r. Akademia Umiejętności uhonorowała go Nagrodą im. Probusa Barczewskiego212. Wreszcie jego zasługi na polu kultury zaowocowały przyznaniem mu odznaki Orderu Jugosłowiańskiego św. Sawy IV klasy oraz odznaki Komandora Orderu Gwiazdy Rumuńskiej213. Nawet jego zaciekli przeciwnicy, jak Julian Tuwim, który uważał Wasilewskiego za jednego z największych szkodników dziennikarskich w Polsce, potrafili docenić jego wkład w rozwój polskiej krytyki literackiej214.

Był więc Zygmunt Wasilewski redaktorem i publicystą bezkompromisowym, bezgranicznie przywiązanym do wartości obozu narodowego, gotowym wiele poświęcić dla ich obrony215. W czasach II Rzeczypospolitej uchodził za rzecznika poglądów Narodowej Demokracji216. Swoich poglądów nie wyrzekł się do końca życia217. Dało to asumpt jego politycznym adwersarzom do scharakteryzowania go jako „zakamieniałego endeka”218. Jedynie względami taktycznymi, które miały doprowadzić do wznowienia „Myśli Narodowej” w 1945 r., oraz kontekstem czasowym należy tłumaczyć fakt, że po II wojnie światowej określał się mianem „liberała”, chcąc przekonać ówczesne władze do wyrażenia zgody na wydawanie pisma w nowej rzeczywistości219.

Niezależnie od tych talentów i wbrew opinii Dmowskiego Wasilewski miał także pewien zmysł polityczny, chociaż sama polityka, szczególnie od momentu, kiedy w 1930 r. zasiadł w senacie, mierziła go i budziła niesmak. Szokowały go zwłaszcza szkolne spory, brak myślenia o racji stanu oraz ogólnie niski poziom kultury politycznej. Ponadto redaktor jako człowiek raczej skromny z natury nie za dobrze czuł się w – jego zdaniem – nazbyt formalnej i zaszczytnej dla niego roli. Uczciwie przyznawał się do swojej małej przydatności w parlamencie, podkreślając, że miał opory przed zabieraniem głosu w wielu sprawach. Swoje stanowisko starał się jednak przekazywać senatorom, wyrabiając ich „pogląd na położenie kraju”220. Funkcja senatora miała jednak raczej charakter synekury, którą otrzymywali najbardziej zasłużeni działacze endecji, a sam Wasilewski przyjął ją głównie ze względu na naciski swojego środowiska221.

Ani zaangażowanie Wasilewskiego w pracę w „Myśli Narodowej”, ani peany na jego cześć, ani lojalność wobec endecji nie uchroniły go od surowej krytyki wychodzącej z łona własnego obozu. Już w grudniu 1926 r. Jerzy Drobnik nieco zgryźliwie pisał o widocznych u Wasilewskiego objawach sklerozy będących skutkiem jego zaawansowanego wieku. Przez to wpływ redaktora na pismo miał być niewystarczający i miał się charakteryzować pewnym skostnieniem222. Zdaniem Klaudiusza Hrabyka, w latach trzydziestych tygodnik pod kierunkiem Wasilewskiego przestał spełniać wymagania dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości223. Przyczyną takiego stanu rzeczy miał być decydujący wpływ Dmowskiego na sprawy personalne w obozie narodowym, w tym na obsadę stanowisk w endeckim systemie prasowym, co oczywiście dotyczyło także „Myśli Narodowej”224. Mimo że lider endecji od połowy lat dwudziestych XX w. usunął się z czynnego życia politycznego, nadal oddziaływał na losy swojej formacji politycznej225. Dmowski niemal zawsze bywał na posiedzeniach Zarządu Głównego SN i bardzo często zabierał na nich głos w dyskusji. Jego zdanie zazwyczaj było rozstrzygające226. Stan ten trwał do grudnia 1937 r., kiedy to po wylewie krwi do mózgu lider Narodowej Demokracji nie odzyskał już dawnej sprawności. Choć nie mógł już w takim jak wcześniej stopniu kierować stronnictwem, starał się jednak być aktywny w SN aż do śmierci227. Nie wszystkie jego decyzje, włącznie z wyznaczeniem na kierownicze stanowiska w redakcji „Myśli Narodowej” Wasilewskiego i Rembielińskiego, były przez endecję przyjmowane z entuzjazmem. Zarzucano Dmowskiemu częste pomyłki, co miało wynikać z faktu, że kompletnie nie znał się na ludziach, a ponieważ nie znosił żadnej formy sprzeciwu, otaczał się osobami mało samodzielnymi. W rezultacie pismem kierowali starzejący się krytyk literacki i młody, bez należytego doświadczenia, pozbawiony większych walorów intelektu jego zastępca228.

Uwzględniając z jednej strony racje krytyków periodyku oraz faktyczny kryzys pisma w drugiej połowie lat trzydziestych, z drugiej zaś jego wysoki, utrzymany aż do 1939 r. poziom redakcyjny i merytoryczny, należy traktować te opinie z dużą dozą ostrożności229. „Myśl Narodowa” kierowana przez Wasilewskiego, po przyjęciu po październiku 1925 r. linii politycznej zgodnej z ideologią endecką oraz nawiązaniu współpracy z szeroką grupą wybitnych przedstawicieli świata kultury, nauki i sztuki, spotkała się bowiem z uznaniem zarówno kierownictwa, jak i zdecydowanej większości członków obozu narodowego230.

1 W pierwszych latach II RP typowe były niewielkie kilkuosobowe redakcje w całości przygotowujące nakład pisma (A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 329).

2 Z prasy, „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3; por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 157.

3 Kazimierz Smogorzewski (1896–1992), dziennikarz, współpracownik Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu w latach 1917–1919. W latach 1919–1925 prowadził jako paryski korespondent „Gazety Warszawskiej” dział zagraniczny dziennika. Smogorzewski traktował dziennikarstwo jako zawód i tak pisał – zgodnie z oczekiwaniami składającego zamówienie, dostosowując się do profilu ideowo-politycznego danego pisma. Po zakończeniu współpracy z „Gazetą Warszawską”, od kwietnia do października 1925 r., próbował także sił jako redaktor polityczny „Rzeczpospolitej” (zob.: APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 67; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 6: Konferencja pokojowa (1919–1920), k. 494; U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 49).

4 Od redakcji, „MN”, 2 III 1922, nr 9, s. 1–2.

5 Ibidem.

6 D. Nałęcz, Zawód dziennikarza..., s. 93.

7 Ksiądz Kazimierz Lutosławski (1880–1924), członek LN od 1903 r. W latach 1919–1924 poseł na sejm z ramienia ZLN oraz członek władz ZLN. Doskonały mówca, autor wstępu do konstytucji z 17 III 1921 r., twórca tekstu roty przysięgi prezydenta RP i ślubowania poselskiego. Niezwykle aktywne i pracowite życie zakończył przedwcześnie w wyniku szkarlatyny.

Jan Zamorski (1874–1948), członek LN od 1910 r. Założył „Tygodnik Podolski” i „Głos Polski”, w 1911 r. na mocy politycznego testamentu otrzymał od ks. Stanisława Stojałowskiego tygodnik „Wieniec – Pszczółka” i przekształcił go w pismo endeckie; w latach 1919–1927 poseł na sejm z ramienia ZLN, w 1923 r. pełnił funkcję prezesa Rady Naczelnej ZLN, należał do ścisłego kierownictwa partii (P.J. Jastrzębski, Kwestia żydowska..., s. 181 i 184; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 31, 37 i 132).

8 Ignacy Oksza-Grabowski (1886–1933) ukończył gimnazjum w Płocku, studiował na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego, odbył też studia w École Chimique w Mülhausen w Alzacji. W czasie I wojny światowej wstąpił do korpusu gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, na emigracji w Rosji pisał broszury historyczne dla przebywających tam polskich oddziałów. Po powrocie do kraju publikował również w pismach „Pro Patria” i „Patria” (Polski Słownik Biograficzny, t. 7, Kraków 1948–1958, s. 155–156; Słownik pisarzy polskich, red. E. Zarych, Kraków 2008, s. 151).

9 Stanisław Pieńkowski (1872–1944), krytyk literacki i teatralny, publicysta, tłumacz, poeta. W 1885 r. został usunięty z gimnazjum za działalność narodową, naukę kontynuował jako samouk (P.J. Jastrzębski, Kwestia żydowska..., s. 183; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 129).

10 Adolf Nowaczyński, „Neuwert” („nowa wartość”), „A.N.”, „(a.n.)” (1876–1944), satyryk, dramatopisarz, publicysta. Początkowo związany z młodopolską cyganerią literacką skupioną wokół Stanisława Przybyszewskiego. W 1903 r. pracował w redakcji czasopisma satyrycznego „Liberum Veto”. Od 1904 r. mieszkał w Warszawie. Podczas I wojny redaktor konspiracyjnego „Liberum Veto”. Po 1918 r. wybitny publicysta obozu narodowego, współpracował także z „Gazetą Warszawską”, po 1935 – z „Prosto z Mostu”. Teksty zamieszczał również w pismach niezwiązanych z obozem narodowym, np. w „Wiadomościach Literackich”, gdzie – jak stwierdza Małgorzata Domagalska – swoją twórczością wpisywał się w „model kultury wieloetnicznej, otwartej dla wszystkich”. Zasłynął jako ostry, złośliwy i nieliczący się z niczym pamflecista, prowadzący nieustannie polemiki z przeciwnikami, o skłonnościach do karykaturowania ludzi i zjawisk. Jeden z największych talentów literackich polskiego dwudziestolecia, doceniany przez redaktorów wielu niezwiązanych z polityką, a zajmujących się literaturą i krytyką literacką pism, w których publikował pełne polotu i humanizmu dowcipne teksty. Jednocześnie był jednym z najbardziej kontrowersyjnych poetów, satyryków, dramatopisarzy i eseistów, ujawniającym odmienne oblicze swojej twórczości na łamach „Myśli Narodowej” (APAN Warszawa, 127, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94; zob. także M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 7 i 284; A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 102).

11 P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka..., s. 67–69; M. Tobera, Dziennikarz, „Więź” 1981, nr 7/8, s. 196; idem, „Z balkonu na bruk”..., s. 110 i 113.

12 W 1950 r. paryska „Kultura” doceniła dorobek Nowaczyńskiego, podkreślając jego wielką rolę w życiu kulturalnym i publicznym II RP (J. Zadeykański, Straty kultury polskiej..., s. 79–81).

13 W.A. Zbyszewski, Stroński, „Kultura” (Paryż) 1956, nr 4, s. 63.

14 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13.

15 Zob. idem, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, „MN”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–7; idem, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 10–13.

16 „MN”, 27 VI 1925, nr 26, s. 2.

17 W zachowanym życiorysie Jan Zamorski jest określany jako „współredaktor” „Myśli Narodowej” wraz z Adolfem Nowaczyńskim (PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Życiorys Jana Zamorskiego, k. 11 i 118).

18 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

19 „MN”, 24 III 1923, nr 8; „MN”, 12 V 1923, nr 19.

20 Por. E. Maj, Asemityzm czy antysemityzm?..., s. 23.

21 „MN”, 29 VIII 1925, nr 35; P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka..., s. 67–69; M. Tobera, Dziennikarz..., s. 196; idem, „Z balkonu na bruk”..., s. 110 i 113.

22 W jednym numerze Ignacy Oksza-Grabowski zamieszczał teksty zarówno pod nazwiskiem, jak i pod swoim ulubionym pseudonimem „Dziadek” lub też używał inicjałów: „I.O.G.” bądź „I.O.Gr.”. Podobnie robił Adolf Nowaczyński, używając w tym samym wydaniu nazwiska oraz skrótów: „A.N.”, „n.”, „a.n.”, „(a.n.)”, „(ad.now.)”, „(n.)”, „(Ad. Now.)”.

23 „MN”, 24 II 1923, nr 8; „MN”, 12 V 1923, nr 19.

24 Oprócz tego z pismem w latach 1921–1924 współpracowali: Aleksander Błażejowski, Józef Janota-Bzowski, S. Karski, Aleksander Kraushar, W. Maleszewski, Adolf Małyszko, W. Mańkowski, L. Nowiński, Ferdynand Antoni Ossendowski, Stanisław Strzetelski, Julian Adolf Święcicki, W. Zabawski, Stanisław Zieliński (zob. A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”. (Dokończenie), „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 11; „MN”, 5 IX 1925, nr 36, s. 11–13).

25 W 1922 r. zamieszczono komunikat informujący, że z dniem 1 XI 1922 r. Oksza-Grabowski ustąpił ze stanowiska redaktora odpowiedzialnego na rzecz Stanisława Włodka (Od redakcji, „MN”, 28 X 1922, nr 43, s. 16; Osobiste, „MN”, 4 XI 1922, nr 44, s. 16).

26 Józef Wierzejski (1860–1925), urzędnik magistratu w Stanisławowie, pełnił funkcję dyrektora magistratu, działał w stanisławowskim „Sokole” i straży pożarnej. Od 1920 r. na emeryturze, osiadł w Bydgoszczy, gdzie zmarł. Korespondent lwowskich dzienników. Od 1895 do 1918 r. Wierzejski był wyłącznym właścicielem i wydawcą „Kuriera Stanisławowskiego” sympatyzującego z ruchem narodowym (zob. PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1457, Materiały do dziejów prasy..., k. 61; ibidem, mf. 1432, Józef Zieliński, Z dziejów prasy w Stanisławowie, k. 8–9, 13–14, 16, 24).

27 Stanisław Włodek (1873–1930), od młodości związany z ruchem wszechpolskim, kolportował w zaborze rosyjskim „Polaka” i inne pisma nielegalne, działał w Centralnym Towarzystwie Rolniczym i Powiatowym Towarzystwie Rolniczym w Wysokiem Mazowieckiem, którego był współzałożycielem i wieloletnim prezesem. Poseł ZLN na Sejm Ustawodawczy w latach 1919–1922. Wchodził w ścisły skład redakcji „Gazety Warszawskiej”, pracując w niej od początku, od 1918 r., i tworząc podstawy redakcji pisma. Jako publicysta współpracował z Wasilewskim już przed I wojną. Był synem Ludwika Włodka – przyjaciela i najbliższego współpracownika Wasilewskiego z okresu redagowania przez niego „Głosu” (APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 67; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii... Józef Włodek, Dane dotyczące Stanisława Włodka, k. 210; ibidem, mf. 1447, Materiały do historii Związku Ludowo-Narodowego w latach 1919–1928. Józef Kawecki, Jak zakładać i prowadzić Koła Ludowo-Narodowe, k. 99; S. Grabski, Pamiętniki, t. 1..., s. 354; U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 14).

28 Więcej o Zygmuncie Wasilewskim zobacz w dalszej części rozprawy.

29 „MN”, 24 XI 1921, nr 10; „MN”, 28 X 1922, nr 43, s. 16; „MN”, 4 XI 1922, nr 44, s. 16; „MN”, 10 I 1925, nr 2; „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40).

30 Zob. U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 16; M. Pietrzak, Reglamentacja wolności prasy w Polsce 1918–1939, Warszawa 1963, s. 102.

31 Por. „MN”, 28 X 1922, nr 43, s. 16.

32 „MN”, 28 II 1925, nr 9, s. 16.

33 „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 16.

34 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 77; „MN”, 22 X 1921, nr 1; „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40); „MN”, 8 XI 1936, nr 46; „MN”, 3 IX 1939, nr 37.

35 AAN, Zbiór Druków Ulotnych, 160, Stronnictwo Narodowe..., k. 198; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... IV część wspomnień córki Jana Załuski – Krystyny Marii Marceliny z Załusków Opalskiej z okresu dzieciństwa i młodości, dotyczących życia i działalności Jana Załuski, spisanych 4 XII 1971 r. dla dr. Józefa Zielińskiego do ewentualnego wykorzystania, k. 83.

36 APAN Poznań, Materiały Antoniego Peretiatkowicza, P.III – 27, Książka adresowa z notatkami (przed 1939 r.), k. 33; „MN”, 13 V 1922, nr 19, s. 1; „MN”, 6 VI 1925, nr 23, s. 1; „MN”, 3 X 1935, nr 1 (40), s. 1; Informator Prasowy 1938/39..., s. 126; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1936, s. 33; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1938/1939, s. 39.

37 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Przyjaciele i znajomi rodziców Jana i Edwardy z Przyłuskich Załusków, z którymi rodzice utrzymywali kontakty towarzyskie w latach 1918–1939 w Warszawie. Spis córki Jana Załuski, Krystyny Opalskiej-Załuski, 17 IV 1971 r., k. 23–25.

38 M. Kułakowski, Roman Dmowski..., t. 2, s. 24–25; M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 51.

39 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

40 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 18 XI 1931 r.; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 24 VI 1931 r.; BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78.

41 BJ Kraków, Korespondencja Stanisława Pigonia, 286/76, t. 50, Listy Zygmunta Wasilewskiego. List Zygmunta Wasilewskiego do Stanisława Pigonia z marca 1926 r., k. 97–98.

42 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 7 V 1928 r.

43 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 106; ibidem, Postscriptum, karta I; Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 40; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Przyjaciele i znajomi rodziców Jana i Edwardy z Przyłuskich Załusków..., k. 23–25.

44 Jan Rembieliński (1897–1948), publicysta i działacz polityczny. Ukończył Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Warszawie, następnie studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Ciężko ranny podczas walk o Lwów w 1918 r. W tymże roku wstąpił do LN, członek kierownictwa i główny organizator Narodowego Zjednoczenia Młodzieży Akademickiej przekształconego w MW, której był pierwszym prezesem. W późniejszym okresie członek władz OWP i SN (E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 51; Polski Słownik Biograficzny, t. 31, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, 1988–1989, s. 80–81).

45 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97; por. AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27.

46 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 137, 217–218, 231; Ossolineum, mf. 6058, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 1: Lata 1902–1923..., k. 277–278.

47 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 588.

48 Ibidem.

49 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 137, 217–218, 231.

50 A. Pilch, Rzeczpospolita akademicka, Kraków 1997, s. 45–46.

51 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1419, Materiały do biografii..., k. 308.

52 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 9 i 15; „Myśl Narodowa”, „SP”, 3 IV 1931, nr 77, s. 5.

53 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 51; Polski Słownik Biograficzny, t. 31..., s. 80–81.

54 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1417, Materiały do biografii..., k. 298, 300–301, 307.

55 Ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 589.

56 Ibidem, mf. 1419, Materiały do biografii..., k. 308.

57 Rembieliński prawdopodobnie przyczynił się do tego, że „Myśl Narodowa” zakończyła współpracę z Drobnikiem (BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 220).

58 Od redakcji, „MN”, 19 IX 1925, nr 38, s. 1.

59 Współpracownicy „Myśli Narodowej”, „MN”, 3 X 1925, nr 40 (1), s. 8.

60 Od redakcji, „MN”, nr 41 (2), 10 X 1925, s. 30.

61 „MN”, 19 XII 1925, nr 51 (12), s. 192.

62 Ibidem.

63 Byli to: Zygmunt Bartkiewicz, Henryk Adam Batowski, Józef Birkenmajer, Jerzy Braun, Ignacy Chrzanowski, Witold Jerzy Chwalewik, Stanisław Cywiński, Zdzisław Dębicki, Roman Dmowski, Witold Doroszewski, Wacław Filochowski, Adam Fischer, Józef Aleksander Gałuszka, Bolesław Gawecki, Miłosz Gembarzewski, Stanisław Głąbiński, Stefan J. Godlewski, Ferdynand Goetel, Jerzy Gościcki, Aleksander Grabiański, Adam Grzymała-Siedlecki, Janusz Herlaine, Józef Hłasko, Władysław Jabłonowski, Zdzisław Jachimecki, Szczepan Jeleński, Jan Jodzewicz, Jan Kasprowicz, Leszek Konopacki, Władysław Konopczyński, Bolesław Koskowski, Stanisław Kozicki, Władysław Kozicki, Eugeniusz Kucharski, Stanisław Jan Majewski, Antoni Marylski, Zdzisław Marynowski, Przemysław Mączewski, Wacław Mejbaum, Stefan Mękarski, Stanisław Miłaszewski, Adolf Nowaczyński, Stefan Olszewski, Jan Gwalbert Pawlikowski, Michał Pawlikowski, Antoni Peretiatkowicz, Adam Piasecki, Stanisław Pieńkowski, Franciszek Xawery Pusłowski, Zygmunt Raczkowski, Jan Rembieliński, Władysław Reymont, Karol Hubert Rostworowski, Roman Rybarski, Piotr Rytel, Antoni Sadzewicz, Maria Sadzewiczowa, Marian Seyda, Mieczysław Skrudlik, Wacław Sobieski, Emilia Sukertowa, Tadeusz Szantroch, Stanisław Szpotański, Aleksander Świętochowski, Edward Taylor, Mieczysław Trajdos, Jan Tur, Zygmunt Wasilewski, Bohdan Wasiutyński, Józef Weyssenhoff, Karol Wierczak, Jan Wiktor, Stanisław Wyrzykowski, Stefan Wyrzykowski, Jan Załuska, Jan Zamorski, Emil Zegadłowicz, Jerzy Zdziechowski, Aleksander Zwierzyński („MN”, 3 X 1925, nr 1 [40], s. 8).

64 „Myśl Narodowa”, „GPW”, 22 XII 1925, nr 352, s. 6.

65 Od redakcji, „MN”, 20 III 1926, nr 12, s. 177.

66 R. Kuniński, Przegląd Wszechpolski 1922–1926..., s. 81–82.

67 Szczegółowy wykaz publicystów pisma za lata 1925–1927 obejmuje w sumie 112 nazwisk. Byli to: Kazimiera Alberti, Gabriela Balicka, Joachim Bartoszewicz, Bolesław Bator, Henryk Batowski, Stanisław Bąkowski, Józef Bek, Rajmund Bergiel, Tadeusz Bielecki, Józef Birkenmajer, Irena Briares (Paryż), Ignacy Chrzanowski, Witold Jerzy Chwalewik, Stanisław Cywiński, Helena Czetwertyńska, Egisto De Andreis (Rzym), Roman Dmowski, Stefan Dobrzański, Jerzy Drobnik, Jan Dürr, Maria Dynowska, Julian Ejsmond, Adam Fischer, Władysław Folkierski, Józef Aleksander Gałuszka, Bolesław Gawecki, Andrzej Gawroński, Miłosz Gembarzewski, Stefan Józef Godlewski, Tadeusz Grabowski, Władysław Jan Grabski, Maria Grossek-Korycka, Adam Grzymała-Siedlecki, Gabriel Tadeusz Henner, Janusz Herlaine, Józef Hłasko, Klaudiusz Hrabyk, Witold Hulewicz, Kazimiera Iłłakowiczówna, Władysław Jabłonowski, Zdzisław Jachimecki, Ludwik Jaxa-Bykowski, Jan Kasprowicz, Janusz Kawecki, Stanisław Kolbuszewski, Stefan Kołaczkowski, Karol Ludwik Koniński, Leszek Konopacki, Władysław Konopczyński, Jan Kornecki, Stanisław Kozicki, Juliusz Kozolubski, Jerzy Lubowicki, Tadeusz Makowski, Zdzisław Małaczyński, Antoni Marylski, Stefan Mękarski, Wanda Miłaszewska, Stanisław Miłaszewski, Adam Münnich, Tadeusz Newlin-Wagner, Stefan Niewiadomski, Jerzy de Nissau, Adolf Nowaczyński, Jan Gwalbert Pawlikowski, Stanisław Pazurkiewicz, Antoni Peretiatkowicz, Tadeusz Petrykowski, Stanisław Pigoń, Mieczysław Piszczkowski, Zygmunt Raczkowski, Jan Rembieliński, Władysław Reymont, Józef Rokoszny, Karol Hubert Rostworowski, Józef Ruffer, Roman Rybarski, Antoni Sadzewicz, Stanisława Maria Sawicka, Jan Emil Skiwski, nieustalony autor o pseudonimie S.M.S., Wacław Sobieski, Zdzisław Stahl, Bohdan Suchodolski, Jerzy Szaniawski, Tadeusz Szantroch, Adam Szczerbowski, Stanisław Szczutowski, Stanisław Szpotański, Aleksander Świętochowski, Antoni Troczewski, Jan Tur, Stefan Vrtel-Wierczyński, Włodzimierz Wakar, Zygmunt Wasilewski, Bohdan Wasiutyński, Józef Weyssenhoff, Jan Wiktor, Zygmunt Wojciechowski, Maryla Wolska, Bohdan Wydżga, Stanisław Wydżga, Stanisław Wyrzykowski, Antoni Wysocki, Gustaw Załęcki, Jan Zamorski, Barbara Zanówna, Emil Zegadłowicz, Stefan Żeromski, Beatrycze Żukotyńska, Henryk Życzyński. Pozostałe materiały archiwalne, w tym zachowana korespondencja Zygmunta Wasilewskiego, informują nas o 120 publicystach (APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.; „Myśl Narodowa” w półroczu drugiem, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 366; Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239; Od wydawnictwa, „MN”, 1 VII 1927, nr 15, s. 276; Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460).

68 Zob.: BJ Kraków, Korespondencja Stanisława Pigonia, 286/76, t. 50, Listy Zygmunta Wasilewskiego. List Zygmunta Wasilewskiego do Stanisława Pigonia z marca 1926 r., k. 97–98; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego do Stanisława Pigonia z 18 III 1930 r., k. 101; BJ Kraków, Korespondencja Jana Wiktora, 669/88, List Zygmunta Wasilewskiego do Jana Wiktora z 5 IX 1925 r., k. 97–98.

69 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41.

70 M. Micińska, Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008, s. 45.

71 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 523; Z.J. Adamczyk, Zygmunt Wasilewski i Stefan Żeromski. Zygzaki znajomości [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk – krytyk..., s. 97 i nn.

72 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 90–91.

73 „MN”, 1 VII 1927, nr 15, s. 280.

74 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 18 XI 1931 r.

75 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 60.

76 Marian Kiniorski był stałym współpracownikiem nie tylko „Myśli Narodowej”, ale i „Gazety Warszawskiej” (BN Warszawa, Papiery Stanisławy Jasieńskiej-Kiniorskiej, 12591, Władysław Jabłonowski, Śp. Marian Kiniorski [wspomnienie pośmiertne], maj 1946 r.).

77 Z uwagi na przejrzystość niniejszej rozprawy szczegółowy wykaz nazwisk publicystów „Myśli Narodowej” za lata 1921–1939 znajduje się w załączonym aneksie.

78 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

79 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86.

80 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

81 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Przyjaciele i znajomi rodziców Jana i Edwardy z Przyłuskich Załusków..., k. 23–25.

82 Ibidem, mf. 1422, Materiały do biografii... Życiorys doktora Jana Załuski..., k. 48.

83 U. Jakubowska, Warszawskie lata..., s. 63.

84 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1416, Materiały do biografii..., k. 121.

85 Ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 611.

86 Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239.

87 Od wydawnictwa, „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 21; Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460.

88 „MN”, 1 XII 1927, nr 25, s. 479.

89 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 613.

90 Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937..., k. 53–54, 55. Nie bez powodu pomimo wszystkich kontrowersji, które wiążą się z działalnością Giertycha, został on umieszczony w grupie największych pisarzy polskich (zob. Słownik pisarzy polskich..., s. 134).

91 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 19 i 22; T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 279.

92 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 588.

93 W. Wasiutyński, Najmłodsze pokolenie przez pryzmat „Myśli nowoczesnego Polaka”, „MN”, 23 VIII 1931, nr 40, s. 111–113.

94 Głównym reprezentantem pisma był Rembieliński, jego zastępcą – Wasiutyński (AAN, PZWDz.iCz., 148, Korespondencja z PZWDz.iCz. głównie w sprawach członkostwa (1928–1938). Do Rady Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism w Warszawie – wniosek Myśli Narodowej o przyjęcie z 1 VI 1933 r., k. 74).

95 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1417, Materiały do biografii..., k. 300.

96 Por. M. Micińska, Inteligencja na rozdrożach..., s. 80–113.

97 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 96.

98 Ibidem, s. 97; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

99 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów... Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego..., k. 130; W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 117.

100 T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 293; J.J. Terej, Rzeczywistość i polityka..., s. 25. R. Wapiński, Narodowa Demokracja..., s. 300.

101 Zob. więcej T. Kenar, Myśl polityczna Związku Młodych Narodowców i Ruchu Narodowo-Państwowego (1932–1939), Szczecin 2007 (maszynopis rozprawy doktorskiej).

102 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 589.

103 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 15; BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 540.

104 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1420, Materiały do biografii..., k. 262.

105 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 40.

106 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 15; BJ Kraków, 8/76, Klaudiusz Hrabyk, Życiorys Klaudiusza Hrabyka. Bibliografia artykułów prasowych i inne materiały dotyczące jego działalności dziennikarskiej i publicystycznej w okresie 1929–1975, k. 4; ibidem, Wykaz bibliograficzny ważniejszych artykułów Klaudiusza Hrabyka publikowanych w prasie okresu 1920–1975, a dotyczących niektórych problemów politycznych, k. 1, 14, 17–18; ibidem, Czasopisma (dzienniki, tygodniki, periodyki) i inne publikacje prasowe (agencje prasowe), w których ukazywały się publicystyczne i inne artykuły Klaudiusza Hrabyka w latach 1920–1975. Pisma krajowe w okresie międzywojennym 1920–1939, k. 28; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1416, Materiały do biografii..., k. 269 i 271.

107 K. Hrabyk, Wspomnienia, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1971, z. 2, s. 211.

108 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do ks. Ignacego Prądzyńskiego. List z 13 II 1934 r., k. 75–77.

109 Ibidem, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 60.

110 Ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 613 i 616; Ossolineum, mf. 6061, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 4: Lata 1934–1937..., k. 55; ibidem, mf. 45191–45193, Stanisław Kozicki, Pół wieku..., k. 508; T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 290–291.

111 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 19 i 22; T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 279.

112 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 60; ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 588.

113 Ibidem, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 60; ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 616.

114 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 22–23.

115 „GWP”, 31 V 1926, nr 147, s. 3.

116 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 90–91.

117 O „Prosto z Mostu” rozmawiają Stefania Kossowska i Jerzy Pietrkiewicz, „Kultura” (Paryż) 1996, nr 7/8, s. 90; M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 231–232.

118 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97.

119 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 9 i 15.

120 Polski Słownik Biograficzny, t. 31..., s. 81.

121 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1419, Materiały do biografii..., k. 308.

122 „MN”, 8 XI 1936, nr 46, s. 727; zob. R. Habielski, Polityczna historia mediów..., s. 93.

123 W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 117.

124 Por. Polski Słownik Biograficzny, t. 7..., s. 155–156.

125 „MN” 1929, Spis rzeczy (dalej: SR). Rok 1929, nr 1–27; ibidem, nr 29–56; „MN” 1931, SR, nr 1–31; ibidem, nr 32–60; „MN” 1932, SR, nr 1–28; ibidem, nr 29–55; „MN” 1933, SR, nr 1–28; ibidem, nr 29–55; „MN” 1936, SR, nr 1–27; ibidem, nr 28–53; „MN” 1937, SR, nr 1–26; ibidem, nr 27–54.

126 „Myśl Narodowa” [w:] Encyklopedia „białych plam”..., s. 227.

127 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7097, Korespondencja Feliksa Konecznego z lat 1882–1939, t. 2, List Zygmunta Wasilewskiego z 22 II 1937 r., k. 14; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 14 VII 1928 r., k. 12; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 6 V 1930 r., k. 13.

128 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów... Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego..., k. 130; Do czytelników, „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469; „GWP”, 31 V 1926, nr 147, s. 3.

129 Od wydawnictwa, „MN”, 1 VII 1927, nr 15, s. 276; Od wydawnictwa, „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 21.

130 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1448, Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego... Broszura Stronnictwa Narodowego, k. 226; Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330.

131 Od wydawnictwa, „PW”, czerwiec 1926, nr 6, s. 1; „SP”, 10 X 1925, nr 277, s. 5; „SP”, 5 VII 1931, nr 152, s. 11; Z ruchu wydawniczego, „WDN”, 2 V 1936, nr 120, s. 5; „WDN”, 7 V 1936, nr 125, s. 7; „WDN”, 12 V 1936, nr 130, s. 3; „WDN”, 6 IX 1936, nr 244, s. 2; „WDN”, 9 IX 1936, nr 247, s. 8; „WDN”, 11 IX 1936, nr 249, s. 6; „WDN”, 3 I 1937, nr 1, s. 9.

132 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Obecni na zebraniu byłych członków Ligi Narodowej w Warszawie 8 XII 1931 r.

133 Ibidem, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1456, Mowy sejmowe posłów i senatorów... Przemówienie posła Stanisława Głąbińskiego..., k. 130; „GWP”, 31 V 1926, nr 147, s. 3; Do czytelników, „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469.

134 Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 126.

135 Do czytelników, „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469.

136 „MN”, 1 XII 1927, nr 25, s. 479.

137 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 122.

138 Karol Ludwik Koniński (1891–1943), krytyk literacki i publicysta zajmujący się filozofią i kulturą (ibidem, s. 130).

139 Pewne zmiany przyniósł dopiero rok 1938, kiedy to wprowadzono obowiązek umieszczania w stopce redakcyjnej nazwisk redaktorów odpowiedzialnych za dany dział (A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 317).

140 AAN, Akta Stanisława Rymara, 21, Działalność publicystyczna Stanisława Rymara, redagowanie „Wieńca – Pszczółki”, współpraca z redakcjami czasopism. Korespondencja, odpis wyroku sądowego (1916–1939). List do Stanisława Rymara redakcji „Gońca Warszawskiego” z 16 VI 1932 r., k. 32.

141 Ibidem, 5, Wspomnienia dotyczące lat 1919–1939, k. 171a; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1481, Stanisław Rymar, Pamiętniki, cz. 3–4..., k. 170–171.

142 Por. Odpowiedzi redakcji, „MN”, 15 II 1927, nr 5, s. 79.

143 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86.

144 S. Grabski, Pamiętniki, t. 1..., s. 175–176.

145 M. Domagalska, Antysemityzm dla inteligencji?..., s. 139.

146 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1420, Materiały do biografii..., k. 294.

147 T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 37 i 248.

148 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1420, Materiały do biografii..., k. 294; T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; Odpowiedzi redakcji, „MN”, 15 II 1927, s. 79.

149 Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy... s. 124.

150 Zob. BJ Kraków, Papiery Stanisława Kozickiego, 150/67, Życiorys Stanisława Kozickiego 1876–1952, k. 2–3; ibidem, Odpowiedź na kwestionariusz – Stanisław Kozicki, k. 1.

151 U. Jakubowska, Monografia dziennika partyjnego..., s. 99–100.

152 Klasyfikacja na podstawie: U. Jakubowska, Monografia dziennika partyjnego..., s. 98; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 124.

153 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 96; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 337.

154 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

155 Zob. Aneks 2: Wykaz publicystów i współpracowników „Myśli Narodowej” w latach 1921–1939.

156 S. Cywiński, „Myśl Narodowa”, „DW”, 19 I 1938, nr 18, s. 4.

157 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 96.

158 Zygmunt Wasilewski (1865–1948), publicysta, krytyk literacki, regionalista i etnograf. Był dziennikarzem „Głosu” i „Wisły” (w latach 1889–1891), bibliotekarzem w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu w Szwajcarii, następnie ponownie redaktorem „Głosu” (1895–1899). Działacz i ideolog obozu narodowego, redagował jego prasę: „Słowo Polskie” we Lwowie (1902–1915), „Sprawę Polską” w Petersburgu (1915–1917), „Gazetę Warszawską” (1918–1925), „Myśl Narodową” (1925–1939). W okresie 1930–1935 był senatorem z ramienia SN. Autor rozpraw literacko-historycznych poświęconych literaturze romantyzmu, a także wydawca źródeł dotyczących Jana Kasprowicza i Stefana Żeromskiego. Na jego temat zob. więcej: Zygmunt Wasilewski, Polityk – krytyk...; U. Jakubowska, Udział Zygmunta Wasilewskiego... O literackiej twórczości Wasilewskiego jako krytyka literackiego zob. M. Urbanowski, Nacjonalistyczna krytyka literacka..., s. 25 i nn.

159 Szczególnie pochlebne recenzje Wasilewski zebrał za redagowanie „Słowa Polskiego” we Lwowie, z którego uczynił najpoczytniejszy dziennik w Galicji, nadając mu jednocześnie pożądany przez Dmowskiego profil narodowy, utrzymując zdecydowaną większość czytelników oraz zapewniając stabilne podstawy materialne pisma (U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 139).

160 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do Zygmunta Wasilewskiego, k. 144 i nn; zob. także: M. Kułakowski, Roman Dmowski..., t. 1, s. 385–386, 391; M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 28 i 185; M. Meducka, Wstęp [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk – krytyk..., s. 7.

161 W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 123–124.

162 Zob.: U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 16; eadem, Twórcy „Gazety Warszawskiej” w latach 1918–1925, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4, s. 56–57; eadem, Udział Zygmunta Wasilewskiego..., s. 144; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 150.

163 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 57.

164 S. Grabski, Pamiętniki, t. 1..., s. 175.

165 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92.

166 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78, List Stanisława Głąbińskiego, prezesa Rady Naczelnej ZLN, do Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1925 r.; Zmiany w redakcji „Gazety Warszawskiej”, „KP”, 3 II 1925, nr 27, s. 5.

167 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78, List profesorów Uniwersytetu Poznańskiego Tadeusza Grabowskiego, Adama Skałkowskiego, Eugeniusza Piaseckiego i Józefa Morawskiego do Zygmunta Wasilewskiego z 18 II 1925 r.

168 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92; ibidem, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 15 V 1925 r.

169 Ibidem, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92.

170 BN Warszawa, Jerzy Drobnik, Akc. 11953/I, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 9; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 540.

171 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92. Por.: U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 16; eadem, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 56–57; eadem, Udział Zygmunta Wasilewskiego..., s. 144; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 150.

172 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92; BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78, List Stanisława Głąbińskiego, prezesa Rady Naczelnej ZLN, do Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1925 r.

173 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do Ignacego Chrzanowskiego z lat 1914 i 1922–1938. List z 7 IX 1924 r., k. 7.

174 BN Warszawa, Jerzy Drobnik, Akc. 11953/I, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 9.

175 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 92.

176 Ibidem, s. 94 i 106.

177 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, t. 42, 7825, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390.

178 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78.

179 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41.

180 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86.

181 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78.

182 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

183 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86.

184 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 96.

185 Ibidem, s. 99; BN Warszawa, Korespondencja Piotra Grzegorczyka, t. 7, III.11.239, List Zygmunta Wasilewskiego do Piotra Grzegorczyka z 30 X 1947 r.

186 Por. U. Jakubowska, Udział Zygmunta Wasilewskiego..., s. 145.

187 Eadem, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 58.

188 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii... Zygmunt Wasilewski, O zawodzie dziennikarza..., k. 86; ibidem, mf. 1483, idem, O pojmowaniu psychiki narodowej..., k. 110–126.

189 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 69 i 98.

190 Styl taki był typowy dla Wasilewskiego i czuł się w nim najlepiej. Opinię o psychologicznych podstawach ruchu narodowego, które zostały określone w jego twórczości, głosił prof. Tadeusz Grabowski, historyk literatury polskiej Uniwersytetu Poznańskiego, członek LN (U. Jakubowska, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 58).

191 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 65.

192 Ibidem, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 15 V 1925 r.

193 U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 33.

194 Podobny profil Wasilewski starał się nadać „Gazecie Warszawskiej” (ibidem, s. 102).

195 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78. Jak zauważa Andrzej Paczkowski, zróżnicowanie warszawskiego środowiska dziennikarskiego sprawiło, że jeszcze w drugiej połowie lat trzydziestych XX w. aktywni w nim byli publicyści debiutujący w końcu XIX i na początku XX w., jak właśnie Zygmunt Wasilewski, Adolf Nowaczyński czy Stanisław Kozicki (A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 309).

196 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii...; W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 123–124.

197 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94 i 106.

198 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Przyjaciele i znajomi rodziców Jana i Edwardy z Przyłuskich Załusków..., k. 23–25; M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 28 i 185.

199 T. Grabowski, „Myśl Narodowa”, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; „Młody Narodowiec” (dalej: „MłN”), 15 VI 1938, nr 6, s. 6–7.

200 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41.

201 S. Cywiński, „Myśl Narodowa” (8), „DW”, 28 I 1938, nr 27, s. 4.

202 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1417, Materiały do biografii..., k. 300; ibidem, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 86; BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78; W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 55; U. Jakubowska, Warszawskie lata..., s. 57.

203 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 137; Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka..., k. 390; S. Czapliński, I tak i nie, WP”, 28 XI 1937, nr 41, s. 1; „WP”, 16 I 1938, nr 2, s. 2; W. Wnuk, Wielki wychowawca, „WP”, 26–27 VI 1938, nr 18, s. 2–3.

204 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 40–41; idem, Ostatni fragment..., s. 36.

205 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 40–41.

206 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 137.

207 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1481, Stanisław Rymar, Pamiętniki, cz. 3–4..., k. 121; S. Czapliński, I tak i nie, „WP”, 28 XI 1937, nr 41, s. 1; „WP”, 16 I 1938, nr 2, s. 2; W. Wnuk, Wielki wychowawca, „WP”, 26–27 VI 1938, nr 18, s. 2–3.

208 Por. J. Zadeykański, Straty kultury polskiej..., s. 83.

209 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78; Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41; I. z Lutosławskich Wolikowska, Roman Dmowski..., s. 49–50; T. Grabowski, Myśl Narodowa, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; „MłN”, 15 VI 1938, nr 6, s. 6–7; Myśl Narodowa, „SP”, 3 IV 1931, nr 77, s. 5; W. Wnuk, Wielki wychowawca, „WP”, 26–29 VI 1938, s. 2–3.

210 Od redakcji, Nagroda „Prosto z Mostu” przyznana, „PzM”, 1 V 1938, nr 21, s. 1.

211 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78, Pismo Syndykatu Dziennikarzy Polskich w Warszawie z 5 V 1929 r. do Zygmunta Wasilewskiego.

212 Ibidem, Pismo nr 876/35 Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie z 26 VI 1935 r. do Zygmunta Wasilewskiego.

213 Ibidem, Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych nr D. VIII. 5365/23 z 25 X 1923 r. do Zygmunta Wasilewskiego; ibidem, Pismo Ministerstwa Spraw Zagranicznych nr P.D. 1385/26 z 6 IV 1926 r. do Zygmunta Wasilewskiego.

214 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii…, k. 83–84.

215 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 77.

216 M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 28 i 185.

217 W liście do Piotra Grzegorczyka z 22 VIII 1947 r., a więc nieco ponad rok przed śmiercią donosił, że jak zwykle oddaje się lekturze „tygodników bardzo katolickich” (BN Warszawa, Korespondencja Piotra Grzegorczyka, t. 7, III.11.239, List Zygmunta Wasilewskiego do Piotra Grzegorczyka z 22 VIII 1947 r.).

218 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii..., k. 83–84.

219 Zob. AAN, Akta Stanisława Rymara, 27, Podanie Stanisława Rymara i Zygmunta Wasilewskiego...

220 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 107.

221 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 581.

222 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 137.

223 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 41–42.

224 Roman Dmowski decydował również o składzie redakcyjnym „Gazety Warszawskiej” (BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 257; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 540).

225 Ossolineum, mf. 45191–45193, Stanisław Kozicki, Pół wieku..., k. 443–444; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, idem, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 613.

226 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1475, Jędrzej Giertych, Stronnictwo Narodowe..., k. 7–8.

227 Ibidem, 7973, Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski..., k. 28; ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 615.

228 BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 218, 228, 235.

229 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do Zygmunta Wasilewskiego, k. 144 i nn.

230 Ibidem, t. 42, 7825, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 390.

Wybrane komponenty ideowo-polityczne „Myśli Narodowej”

Wobec niepodległości i kształtu odrodzonej Polski

Kwestia odrodzenia suwerennej Polski po I wojnie światowej była jednym z ważniejszych zagadnień nurtujących publicystów „Myśli Narodowej”. Podejmowano ją niezmiennie przez cały okres istnienia periodyku. Zagadnienie to zasadniczo rozważano w kontekście ciągle żywego, nawet po kilkunastu latach od zakończenia I wojny światowej, tzw. sporu orientacyjnego. Głównym celem „Myśli Narodowej” było przedstawienie słuszności kierunku działań politycznych obozu narodowego z lat walki o niepodległość, ukazanie udziału w tej walce, co czyniono tym intensywniej, im mniej realne stawało się objęcie przez endecję rządów w Polsce. Tym samym w publicystyce pisma dominowało rozczarowanie, że jedyna zwycięska opcja polityczna, która doprowadziła do wskrzeszenia ojczyzny w zadowalającym, szczególnie na zachodzie, kształcie terytorialnym, nie mogła kierować państwem. Uwagę publicystów „Myśli Narodowej” przyciągała także sytuacja polityczna, społeczna i gospodarcza młodej polskiej państwowości, którą na bieżąco komentowali, nawiązując do kształtu ustroju II Rzeczypospolitej.

Wkład w niepodległość – stosunek do rywali politycznych

Oceniając orientacje polityczne z czasu I wojny światowej, publicyści tygodnika proponowali specyficzne nazewnictwo, jednoznacznie klasyfikujące obie opcje. Sugerowali używanie określeń „polityka polska” dla działań endecji i „polityka niemiecka” dla działań socjalistów. Zwracali uwagę, że obóz narodowy występował przeciw Niemcom na długo przed wojną, wpisując się w tysiącletnią tradycję oporu przeciw zachodniemu sąsiadowi Polski, a po wybuchu wojny znalazł się po stronie koalicji, w której skład wchodziła Rosja. Podkreślano więc, że działania endecji były prowadzone u boku aliantów, a nie wraz z Rosją, wobec której obóz narodowy zachował „życzliwą neutralność”, gdyż – jak oceniano – każdy ruch przeciw Rosji oznaczał ruch przeciw koalicji. Tymczasem tylko wyrwanie sprawy polskiej z rąk obu wrogów: Rosji i Niemiec, chociaż przy użyciu innej taktyki, i postawienie jej przed – jak pisano – „trybunałem międzynarodowym antyniemieckiej koalicji”, na czym skupiały się wysiłki endecji, dawało szansę na odrodzenie Polski. Bez fałszywej skromności Stanisław Pieńkowski pisał zatem, że obóz narodowy prowadził politykę mądrą i przewidującą, samodzielną i polską, skierowaną jednocześnie przeciw dwóm wrogom, umiędzynarodowienie sprawy polskiej było bowiem także aktem wrogim wobec Rosji. Endecja wreszcie wprowadziła Polskę do koalicji, co zostało poparte czynem zbrojnym armii gen. Józefa Hallera1. Analizując postawy swoich ideowych przeciwników, publicyści „Myśli Narodowej” wychodzili z założenia, że w latach 1914–1916 socjalizm polski splótł się z interesem żydowskim i austro-niemieckim. Celem tego związku miało być obalenie Rosji2, osłabienie Polski, jak wielokrotnie powtarzano, na rozkaz „Międzynarodówki”3, niedopuszczenie przez socjalistów i konserwatystów do zrośnięcia się trzech zaborów w państwo polskie oraz działanie na rzecz uzyskania nieokreślonej autonomii4. W rezultacie, jak zaznaczano, to byli „aktywiści” sprawę polską wkładali w ręce „najsilniejszego i wieczystego wroga Polski”, krótkowzrocznie dążąc do jej rozwiązania wyłącznie przed „trybunałem niemieckim”5. Tymczasem państwa centralne miały tylko łudzić hasłem niepodległości, pod którym – jak chciało pismo – krył się nowy, IV rozbiór Polski, oddający ojczyznę w ręce niemieckie. Dlatego większość narodu nie dostrzegała nadziei odbudowy państwa u boku Austrii i Prus6. Miało to stać się powodem frustracji piłsudczyków, którzy – jak pisano – wysyłali wiele „zatrutych strzał” pod adresem Komitetu Narodowego Polskiego7. Za zasadniczy błąd socjalistów uznano przelanie krwi polskiej młodzieży za śmiertelnego wroga Polski – Niemców. Podkreślano jednak szacunek dla ofiary krwi młodych polskich patriotów walczących w Legionach8. Sam spór o orientacje oceniano negatywnie, zauważając jego bieżące konsekwencje w postaci chaosu ideowego w Polsce9. Winą za jego rozpętanie obarczano Żydów, którzy, jak zaznaczano, w czasie wojny początkowo opowiadali się po stronie państw centralnych i dopiero w 1917 r. przeszli na stronę koalicji. Według opini prezentowanych na łamach „Myśli Narodowej”, celem polityki żydowskiej popierającej „orientację centralną” było niedopuszczenie do władzy endecji, a tym samym stworzenie Polski niepodległej w kształcie odpowiadającym Żydom10. W procesie tym demonizowano rolę Józefa Piłsudskiego, który już od rewolucji z 1905 r. miał być narzędziem w rękach „Międzynarodówki” i kierujących nią Żydów, gdyż doprowadził do bratobójczych walk i podziałów w narodzie. Podobnie oceniano czyn legionowy z czasu I wojny światowej, który miał przekreślić nadzieje na niepodległość wskutek wykrwawienia się polskiego rekruta11. Tym samym pismo zarzucało Piłsudskiemu „polityczną płytkość”, nieumiejętność wzniesienia się dla dobra narodu ponad swoją nienawiść do Rosji, błędne wiązanie kwestii niepodległości z państwami centralnymi12.

Dlatego też publicystów „Myśli Narodowej” bardzo dotykało traktowanie jako moskalofilów tych wszystkich, którzy ratowali Polskę przed – jak pisano – „teutonizmem” i którzy byli związani z obozem narodowym i przeciwną niż socjaliści orientacją13. Nie mieli bowiem wątpliwości, czemu należy zawdzięczać odzyskanie niepodległości. To, jak wyraźnie podkreślano, dzięki narodzinom polskiej myśli politycznej z „nacjonalizmem klasycznym” na czele oraz działalności zgodnej z programem endeckim stało się możliwe wskrzeszenie ojczyzny14, co było ukoronowaniem polityki KNP15. Personalnie wskazywano zaś na Romana Dmowskiego i Ignacego Paderewskiego16. Uczciwie zaznaczano jednak, że w 1918 r. ziścił się w Polsce nieoczekiwany „cud zmartwychwstania”17. Kraj wskrzesił „duch pospolitego ruszenia”18, a polska niepodległość nie byłaby możliwa bez splotu czynników zewnętrznych: międzynarodowej koniunktury19 i wyniku wojny światowej20, z której Polska się zrodziła21. Jan Zamorski podkreślał, że polska niepodległość nie powstała własnym trudem Polaków, dlatego musieli oni utrzymać ją znacznym i ofiarnym wysiłkiem, aby się stać jej godnymi22. Włodzimierz Wakar wprost stwierdził, że suwerenność uzyskaliśmy zbyt łatwo, a czyn niepodległościowy nie dorównywał wielkiemu sukcesowi, ponieważ działalność komitetów politycznych oraz drobnych formacji wojskowych na rozmaitych frontach nie stanowiła dostatecznego wyrazu narodowej energii i woli polskich mas23.

Na łamach „Myśli Narodowej” zdecydowanie przeciwstawiano się także zawłaszczaniu legendy niepodległościowej przez piłsudczyków. Pod koniec wojny Józef Piłsudski, Michał Sokolnicki, Walery Sławek i Witold Jodko-Narkiewicz zaczęli bowiem głosić, że wierna służba monarchii austro-węgierskiej jest służbą dla Polski, a poza „austrofilami nie ma Polaków”24. Oceniano, że takie zabiegi piłsudczyków miały na celu zatarcie w świadomości narodu wrażenia nieudolnej działalności własnej orientacji politycznej w czasie wojny, aby spreparowanym mitem zastąpić jedyny program polityczny, który doprowadził do niepodległości kraju25. Oskarżanie obozu narodowego o sprzyjanie Rosji i szkalowanie polityków endeckich przez dawnych „aktywistów” miało, jak zaznaczano, służyć osłanianiu własnych błędów i zbrodni z czasu wojny, przez co rozumiano cenę życia, jaką zapłacili polscy patrioci walczący w Legionach26. Ironizowano, że po 1918 r. Polska Organizacja Wojskowa przyjęła rolę jedynego wyzwoliciela27, dzięki czemu jej członkowie uzyskali znaczące profity w postaci „szalonych” awansów i deszczu orderów28, pomimo że rozbrajanie Niemców w 1918 r. było dziełem całego społeczeństwa polskiego29. Kwestionowano tym samym legionowy czyn zbrojny, uważając, iż armię stworzył naród, Piłsudski zaś wszedł do niej z garstką „legionów austriackich”30. Dlatego za dziejową niesprawiedliwość uznano przejęcie przez piłsudczyków, określanych mianem „pogrobowców romantyzmu”, władzy w Polsce niepodległej31, tym większą, że głównym ich celem miała być własna kariera, a nie interes ojczyzny. Zygmunt Wasilewski posunął się nawet do stwierdzenia, że w psychozie walki z endecją „orientacja galicyjska” niemal zagubiła sprawę polską, byleby tylko uniemożliwić obozowi narodowemu dojście do władzy32. Miało to stanowić zasadniczy powód braku rządów narodowych w kraju po 1918 r. i zarazem największych nieszczęść Polski: chęci wyzbycia się ziem poza linią Przemyśl – Brześć – Grodno, „fabrykowania na siłę” Ukrainy i Białorusi oraz szerzenia tam anarchii33. Pośrednio winą za zaistniałą sytuację obarczano Radę Regencyjną, która – oddając władzę w ręce Piłsudskiego – nie przewidziała konsekwencji tego posunięcia, nie wiedząc, że jest on – jak oceniano – „człowiekiem partii klasowej”, za jaką uznano PPS, nazywając ją „przyrodnim bratem bolszewizmu”34. Największą jednak odpowiedzialność za niedopuszczenie po 1918 r. obozu narodowego do życia publicznego mieli ponosić Żydzi sympatyzujący z „orientacją centralną”, czyli główni przeciwnicy odbudowy Polski niepodległej, a potem budowy polskiego państwa narodowego35.

Przejawem stanowiska „Myśli Narodowej” w stosunku do zagadnienia odrodzenia się państwa polskiego była także rewizja daty odzyskania przez Polskę niepodległości. W gruntownej analizie wydarzeń z października i listopada 1918 r. Stanisław Głąbiński zawarł stwierdzenie, że niepodległe państwo polskie powstało w październiku 1918 r. wraz z rządem Józefa Świeżyńskiego, niezależnym – jak podkreślił – od władz okupacyjnych, i obejmowało byłe Królestwo Polskie oraz część zaboru austriackiego, tereny znajdujące się pod polską władzą i wolne od okupanta niemieckiego36. Wyznacznikiem w tym względzie miało być wyzwolenie się narodu polskiego spod rządów zaborców i utworzenie własnej administracji37. W tym kontekście przypomniano daty: 12 października 1918 r. jako dzień przejścia wojska polskiego pod polskie zwierzchnictwo oraz 14 października 1918 r., kiedy to Warszawa świętowała odzyskanie niepodległości. Wtedy, jak zaznaczano, pomimo obecności okupantów na ziemiach polskich żaden z nich nie rościł sobie praw do Królestwa Polskiego – Rosja zrezygnowała z nich wcześniej, Niemcy zaś zadeklarowali opuszczenie terytoriów polskich. Przypominano, że 1 listopada 1918 r. nie było też obcych władz na terenie dawnej okupacji austriackiej (Lubelszczyzna) i byłego zaboru austriackiego (Małopolska Zachodnia i część Śląska)38. Uwzględniając powyższe czynniki oraz teorię, że do powstania własnego państwa potrzeba terytorium, ludności i władzy, za właściwą datę odzyskania przez Polskę niepodległości uznano 31 października 1918 r., kiedy to przestała istnieć monarchia austro-węgierska, a ziemie Królestwa Polskiego przeszły pod polską administrację39. Jak zauważono, 31 października 1918 r. w Królestwie Polskim (bez Suwalszczyzny), w zachodniej Galicji i wschodniej części Śląska Cieszyńskiego działał zupełnie niezależny od władz zaborczych, całkowicie zorganizowany polski aparat państwowy – z rządem w Warszawie dla Królestwa Polskiego oraz Polską Komisją Likwidacyjną w Krakowie dla Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Ponad tymi organami stał KNP w Paryżu jako oficjalna reprezentacja narodu polskiego40. Tym samym powrót Piłsudskiego z Magdeburga uznano za wewnętrzną sprawę niepodległego państwa polskiego, a 11 listopada za datę bez znaczenia dla odzyskania suwerenności41. Co więcej uważano ją za formalną fikcję, ponieważ – jak podkreślano – nie mogło być pustki pomiędzy 31 października a 11 listopada, gdyż już od 31 października wszystkie władze państwowe i samorządowe działały normalnie42. Jednocześnie publicyści tygodnika stwierdzali, że najwłaściwszym określeniem procesu odzyskiwania suwerenności jest „odbudowa”, a terminy „zmartwychwstanie” lub „wskrzeszenie” są niezgodne ze stanem faktycznym, Polska bowiem nie umarła, była jedynie w niewoli. Wynikało to z poglądu endeków, że państwo to organizm o ciągłej egzystencji, a coś, co nie umiera, nie może odżyć. Dopóki na jakimś terenie istnieje naród, dopóty istnieje i państwo, chociaż może ono być czasowo pozbawione suwerenności43.

Z perspektywy lat publicyści „Myśli Narodowej” postrzegali odzyskanie niepodległości przede wszystkim jako olbrzymią i jednocześnie zaprzepaszczoną szansę. Na przeszkodzie jej wykorzystaniu miały stanąć głównie bariery mentalne, w tym brak konstruktywnego myślenia. Pisano, że niepodległość zaskoczyła nas „nieprzygotowaniem w duszach”. Polacy nie wyzbyli się cennego być może w okresie zaborów, lecz w czasach suwerenności zgubnego rozpamiętywania klęsk, które określano jako „wzdychanie do niewoli”44. Za równie kardynalny błąd uznano zmarnowanie powszechnej energii i zapału społeczeństwa z pierwszych dni po odzyskaniu wolności. Siły narodu wyczerpywały się w walce wewnętrznej, walce nieskutecznej, gdyż nierozegranej. W rezultacie powstał sprzeczny z parlamentaryzmem system rządów nieodpowiedzialnych, bez opozycji i bez oparcia społecznego – jak pisano – „rządów wszystkich i nikogo”45. Tym bardziej utyskiwano na nieporadne i niekompetentne działania polskiej administracji oraz sam proces jej niezdarnego tworzenia, co miało wynikać z braku odpowiednich wzorców, ponieważ okupując Królestwo Polskie w czasie wojny, „Niemcy nie wypuszczali władzy z rąk”, w związku z czym Polacy nie mieli szans na zdobycie doświadczenia w rządzeniu i administrowaniu46. Tym samym polskie koła polityczne zdobyły praktykę jedynie w zaborczych parlamentach, bolesny był natomiast brak doświadczeń związanych z władzą wykonawczą. W rezultacie polityka jawiła się polskim elitom wyłącznie jako uchwały, ustawy i koncepcje47. Dlatego miał obowiązywać, jak pisano, „kolegialny” model podejmowania decyzji, całodniowe debatowanie nad wnioskiem, przy czym nikt nie znał swoich obowiązków i nikt nie był za nic odpowiedzialny, choć każdy chciał wiedzieć o wszystkim48. Wypływało z tego lekceważenie zadań administracji49. Panującą w urzędach anarchię miał potęgować fakt, że nie korzystano ze sprawdzonych doświadczeń zagranicznych, lecz wymyślano „własne szablony”50. Jak konstatował Jan Zamorski, odbudowa Polski odbyła się bez znajomości życia, gdyż zakładano, iż państwu nie zabraknie pieniędzy na funkcjonowanie jego urzędów. Skutkiem tego była rozdęta biurokracja, np. w ministerstwach mających, jak pisał, po dziesięć departamentów z pięciuset urzędnikami, podczas gdy w Europie Zachodniej wystarczają trzy departamenty z setką urzędników51.

W przekonaniu publicystów „Myśli Narodowej” kondycja odradzającej się Polski w decydującym stopniu miała zależeć od pozycji inteligencji jako „przewodnika narodu i twórcy jego kultury”52. Powinna ona przede wszystkim chronić kulturę narodową przed „proletaryzacją” klasową i duchową, tak aby Polska nie stała się mała i słaba53. Tymczasem, jak stwierdzano, po odzyskaniu niepodległości grupa ta straciła na znaczeniu wskutek wywrócenia przez I wojnę światową i walkę z najazdem bolszewickim stosunków społecznych oraz zamierania życia intelektualnego. W rezultacie nastąpiła degradacja finansowo-społeczna inteligencji54.

Ład wersalski

Pisząc o niepodległości Polski, publicyści „Myśli Narodowej” silnie akcentowali największy powód do dumy dla obozu narodowego – traktat wersalski z 28 czerwca 1919 r., którego endecja czuła się współtwórczynią. Wspominając zebranie członków konferencji pokojowej z 7 maja 1919 r., podczas którego wręczono delegacji niemieckiej warunki pokoju, Stanisław Kozicki podkreślał, że „mieliśmy wszelkie powody do zadowolenia”55. Jak oceniano, traktat przywrócił Polsce niepodległość, której warunkami było pokonanie Niemiec oraz zbrojne wystąpienie przeciwko nim jako sojusznik aliantów, co stało się faktem dzięki polityce KNP uznanego za oficjalne przedstawicielstwo Polski oraz stworzeniu armii gen. Józefa Hallera56. Według publicystów tygodnika traktat wersalski określił polską granicę zachodnią zgodnie z naszymi interesami57. Dzięki niemu odebraliśmy Niemcom Wielkopolskę i Pomorze z dostępem do morza, bez czego Polska nie stałaby się, jak pisano, „wielkim i naprawdę niepodległym państwem”58. Zwracano więc uwagę, że ewentualna utrata przez Polskę Pomorza równałaby się odebraniu jej niepodległości i nowemu rozbiorowi59. Joachim Bartoszewicz podkreślał na łamach tygodnika, że pomimo niespełnienia przez traktat wersalski wszystkich polskich aspiracji, przede wszystkim w odniesieniu do Gdańska i Prus Wschodnich, ustalił on podstawy terytorium Polski niepodległej i stanowił doskonały punkt wyjścia dla dalszego rozwoju państwa i umacniania jego pozycji międzynarodowej60. Przyznane granice uznawano za stan minimalny, „niezbędny do życia”, apelowano zatem o podjęcie energicznych zabiegów w celu ich korekty korzystnej dla Polski61. Zapewniłoby to bezpieczeństwo kraju zagrożonego przez Niemcy62.

Oprócz międzynarodowych gwarancji politycznych traktat wersalski miał – według „Myśli Narodowej” – także mocne oparcie w dziejach Polski, nawiązując do historycznych granic uzyskanych w wyniku pokoju toruńskiego z 1466 r., kiedy to po 150 latach odzyskaliśmy Pomorze63. Zdaniem publicystów pisma, odbudowanie państwa polskiego było najważniejszym rezultatem I wojny światowej i symbolem nowego układu sił na kontynencie, przez co Polska stanowiła „filar sklepienia nowej Europy”, gwarantując jej rozwój zgodny z kierunkiem wytyczonym zwycięstwem 1918 r. Ewentualny upadek państwa polskiego oznaczałby powrót do sytuacji z 1914 r.64 Dlatego też gorzko stwierdzano, że ład wersalski stworzył Polskę, której zagrażają Niemcy, w granicach i w warunkach utrudniających jej obronę nowego powojennego porządku na kontynencie65. W 1934 r. oceniano, że największym plusem traktatu wersalskiego było utrwalenie się w ciągu piętnastu lat granic z 1919 r. Jednocześnie, jak pisano, zrobiono wszystko, aby utrudnić w przyszłości ich obronę przez Polskę66. Typową cechą publicystyki „Myśli Narodowej” było zatem rozdarcie między akceptacją traktatu wersalskiego jako podstawy polskiej suwerenności państwowej a dostrzeganiem jego niedoskonałości i związanych z nimi zagrożeń. Stanisław Stroński, mając na myśli układy z Locarno z 1925 r., dyplomatycznie stwierdził, że ułomne jest wykonanie traktatu, a nie on sam67. Z większą stanowczością wypowiadał się na ten temat Stanisław Kozicki, który oskarżył spisek masoński o wpływ na kształt powojennej Europy. Jako bezpośredni świadek tworzenia ładu wersalskiego zauważył, że jego podstawą były względy etnograficzne z pominięciem aspektów politycznych i strategicznych, geograficznych i komunikacyjnych, za to z przewagą ideologii przy jednoczesnym braku prognozy przyszłych ognisk konfliktów i starć wojennych68. Wskutek tego – jego zdaniem – granice polskie, „urągające logice politycznej i potrzebom strategicznym”, stanowiły zarzewie nieuchronnego konfliktu polsko-niemieckiego69. Co więcej, błędny był sam duch ładu wersalskiego, sprzeczny z doświadczeniem politycznym ludzkości. Traktaty z 1919 r. opierały się bowiem na XIX-wiecznej ideologii wywodzącej się z XVIII-wiecznych doktryn Jeana Jacques’a Rousseau, rozpowszechnionych przez rewolucję francuską, a zakładających utopijną, naturalną dobroć człowieka, równość, wolność i braterstwo wszystkich ludzi70. Według Kozickiego w gruncie rzeczy pacyfistyczna ideologia traktatu wersalskiego, narzucona przez loże masońskie i ich „wielkiego kapłana” – prezydenta Thomasa Woodrowa Wilsona, nie wytrzymała próby czasu wskutek oderwania od rzeczywistości71. Tym samym traktatowe gwarancje określano jako papierowe i iluzoryczne, oparte raczej na dobrej woli narodów niż na realnym układzie sił i „prawach fizycznych” polityki. Kozicki zwracał uwagę na to, że nowy układ sił jest niekonsekwentny, pozbawiony naturalnych i rzeczywistych gwarancji trwałości, a ponieważ w ciągu dziesięciu powojennych lat bardzo zmieniła się proporcja sił międzynarodowych, może dojść do nowej wojny72. Chłodna kalkulacja pozwoliła mu już w 1934 r. trafnie przewidzieć, że te braki ładu wersalskiego staną się przyczyną tragicznych konfliktów w Europie73.

Wobec kształtu terytorialnego państwa

Pochodną sporu o orientacje stał się po 1918 r. spór o kształt terytorium Polski między zwolennikami koncepcji federacyjnej i inkorporacyjnej, znajdujący również żywe odbicie na łamach „Myśli Narodowej”. Określało to stanowisko pisma zarówno do kwestii granic odbudowywanego państwa, jak i jego wizji ustrojowej, terytorialnej czy społecznej. Genezy federalizmu publicyści tygodnika doszukiwali się w okresie zaborów, kiedy to Polacy zaczęli postrzegać Polskę wyłącznie jako obszar etnograficzny, w coraz mniejszym stopniu uważając się za gospodarzy całego historycznego dziedzictwa. W konsekwencji po 1918 r. Polska zaczęła się wydawać za wielka na jeden naród, co zrodziło utopię federalistyczną i pomysły stworzenia z państwa „spółki kilku narodowości”74. Jan Rembieliński, określając projekty federacyjne jako „samobójcze”, widział w nich przejawy ideowego romantyzmu opartego na doktrynerstwie oraz naiwnym imperializmie, którego zwolennicy liczyli na zatknięcie polskich sztandarów na murach Smoleńska i Kijowa75. Winą za lansowanie szkodliwej dla kraju koncepcji federalizmu obarczano „Międzynarodówkę”, która miała wykorzystywać Piłsudskiego w celu niedopuszczenia do wewnętrznej stabilizacji Polski76. Tymczasem, jak oceniano, za koncepcją tą nie przemawiały żadne argumenty historyczne, ponieważ na mocy postanowień Konstytucji 3 maja Polska stała się wskutek długowiekowego przeobrażania unii polsko-litewskiej państwem jednolitym, a nie związkiem federacyjnym państw i narodów. Dlatego też niepodległe państwo powinno mieć ustrój stanowiący efekt wieloletniej, naturalnej ewolucji. Co więcej, twierdzono, że pytanie Litwinów o związek z Polską w kontekście historycznego faktu dobrowolnie dokonanego przez ich przodków jest zbędne77. Federalizm natomiast miał przynieść dramatyczne walki o kształt polskich granic, wywołać sprawę Wileńszczyzny, doprowadzić do niekorzystnych dla Polski rozwiązań na konferencji w Spa oraz zapewnić sukcesy Żydów na Kresach78. Zasadnicza szkodliwość tego projektu – według publicystów periodyku – polegała więc na „»autoparcelacji« Ojczyzny poprzez wyszarpywanie polskich ziem oraz ożywianie polską krwią obcoplemieńców, dając im miejsce między Polską i Rosją”. Dlatego Polska szukała bardzo wątpliwego przymierza z „Rusią Białą i Ukrainą”, zamiast zwiększać i umacniać narodowy stan posiadania w sytuacji zagrożenia niemieckiego79. Najkorzystniejszym rozwiązaniem, zgodnym z „nacjonalizmem klasycznym”, miało być zabezpieczenie wszystkich ziem etnicznie polskich80. Apelowano, aby patrzeć na Polskę i Polaków jak na państwo i naród wielki, a Kresy uważać za taką samą Polskę jak resztę ziem81. Za jedno z najważniejszych wyzwań stojących przez niepodległym państwem uznawano jak najszybszą unifikację terytorialną kraju, szczególnie z ziemiami wschodnimi i zachodnimi, ze Lwowem i z Poznaniem82. Polska bowiem, jak zaznaczano, zrodziła się z kilku dzielnic o odmiennym charakterze, zamieszkałych przez obce narodowości, często wrogie i niezżyte z państwem83. Akcentowano przy tym, że każda piędź ziemi jest jednakowo bliska i stanowi nieodłączną część Polski84.

Kwestie terytorium i geopolityki odrodzonej w 1918 r. ojczyzny były więc jednym z wyznaczników profilu ideowego „Myśli Narodowej” w całym okresie jej istnienia. W sensie światopoglądowym kształt polskiego państwa publicyści tygodnika postrzegali przez pryzmat walki ideałów romantycznych i pozytywistycznych (realistycznych)85. Jak pisano, odbudowanie Polski zbrojnym, legionowym „czynem romantycznym”, wprost sięgającym do tradycji powstań narodowych, było pozbawione planu politycznego. Był to tylko gest opromieniony chwałą bohaterstwa osobistego oraz romantyczną melancholią i martyrologią. Tymczasem jasny cel stawiany przez obóz narodowy – Polska niepodległa – wywołał powszechną mobilizację mas, rzecz, jak zaznaczano, nieosiągalną dla Legionów. Najsłabiej uświadomiony chłop dzięki endecji zdawał sobie sprawę, że należy pokonać Niemców, aby odzyskać Pomorze, Wielkopolskę i Śląsk, żołnierzy z lat 1918–1920 pchał zaś do walki „rasowy instynkt polski”, a nie żaden romantyzm i frazesy86. Tym samym w opinii publicystów tygodnika zasadniczy kształt terytorialny II Rzeczpospolita zawdzięczała dalekowzrocznej i pragmatycznej polityce ruchu narodowego87. Jej realizację utrudniły lub wręcz uniemożliwiły błędy polityki obozu piłsudczykowskiego, brutalnie określanego na łamach pisma – w znanym nam już kontekście – mianem „rabusiów cudzej chwały”, mających po 1918 r. decydujący wpływ na wydarzenia w kraju88. Polityczny realizm stanowiący w tym wypadku typową cechę publicystyki „Myśli Narodowej” był jednocześnie fundamentem myśli politycznej obozu narodowego89.

Kwestię kształtu terytorialnego międzywojennej Polski poruszano w tygodniku przede wszystkim w kontekście granicy zachodniej i wschodniej. Wynikało to ze stanowiska publicystów pisma, jak i całego obozu narodowego, dostrzegających główne zagrożenia dla Polski ze strony dwóch potężnych sąsiadów: Niemiec i ZSRR. Zarówno poczucie realnego zagrożenia w pierwszym okresie niepodległości, przede wszystkim bolszewickiego, jak i wizja niemieckiego rewizjonizmu, stanowiąca kanon narodowodemokratycznych poglądów od początku istnienia endecji, miały ogromny wpływ na myśl polityczną obozu narodowego w dwudziestoleciu międzywojennym90. Zainteresowanie tygodnika granicą zachodnią wynikało z napiętych stosunków z Niemcami traktowanymi jako naturalny rywal odrodzonej Polski, szczególnie w odniesieniu do Gdańska91. O granicy wschodniej pisano natomiast w kontekście dramatycznej wojny z bolszewikami, potem zaś złej sytuacji politycznej, narodowościowej i społecznej na Kresach. Cechą charakterystyczną publicystyki „Myśli Narodowej” dotyczącej granic państwa było zróżnicowanie prezentowanych poglądów. O ile bowiem co do roli i charakteru ziem Polski zachodniej i północnej w obozie narodowym panowała zbieżność stanowisk, ukształtowanych już w początku XX w. przez Jana Ludwika Popławskiego i Romana Dmowskiego, o tyle specyfika narodowościowa rubieży wschodnich, a zwłaszcza wojna polsko-bolszewicka i rokowania z Rosją Radziecką wpływały na ewolucję poglądów endecji na temat kształtu granicy wschodniej92.

W „Myśli Narodowej” w pierwszej kolejności przedstawiano złożoność polsko-niemieckiego sąsiedztwa. Pisano o skomplikowanej sytuacji Gdańska wywołanej awanturniczą polityką na Kresach, jak ironizowano, „wielkiego stratega” Józefa Piłsudskiego, która „odciągnęła polską energię od morza, traktując te kwestie po macoszemu”93. Za cenę opinii państwa awanturniczego, niespokojnego i militarystycznego Polska uzyskała wyjątkowo skromny dostęp do Bałtyku – jak zaznaczano – „wąską smugę do morza”94. Do takiej sytuacji miał się też przyczynić rezygnacyjny „nastrój saski” rzekomo obecny podczas odbudowywania Polski, a przejawiający się gotowością do oddania Kresów i brakiem inicjatywy odzyskania terenów na Śląsku i Pomorzu95. Co więcej, wyrażano żal, że wobec powojennej słabości Niemiec nie podjęto próby zajęcia Śląska aż do Odry96. Jednocześnie jako genezę upadku I Rzeczypospolitej wskazywano odwrócenie się od morza, co miało się powtarzać w Polsce niepodległej97. Dlatego statut Wolnego Miasta Gdańska publicyści „Myśli Narodowej” oceniali jako absurdalny, uznając go w związku z bardzo skromnymi polskimi uprawnieniami za prawny dziwoląg nadający miastu status samodzielnego państwa98. Z biegiem lat jednak ocena sytuacji prawnej Gdańska ewoluowała, co pozwoliło w 1936 r. Stanisławowi Kozickiemu na określenie omawianych prerogatyw jako „spore”99. Mimo to uznawano Wolne Miasto za najsłabszy element państwa, widząc w nim „rygiel zamykający dostęp do korytarza”. Dlatego już w 1923 r. podkreślano konieczność uzyskania mocnego oparcia w Gdańsku, co było warunkiem trwałego dostępu do morza100. Co więcej, zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” swobodny dostęp do Bałtyku i dolnego biegu Wisły był koniecznym warunkiem polskiej suwerenności politycznej i gospodarczej, ponieważ – jak pisali – morze to droga najtańszego transportu surowców, a w czasie wojny pewne źródło aprowizacji. Gdańsk miał więc być dla Polski tym, czym dla Francji był Ren, a dla Włoch Morze Śródziemne, stanowiąc równocześnie niezbędny element stabilizacji sytuacji międzynarodowej w Europie101.

Dlatego też publicyści „Myśli Narodowej” stwierdzali wprost, że Prusy Wschodnie przesądzają o „być albo nie być” polskiej niepodległości. Warunkiem bezpieczeństwa Polski, która – jak pisano z naciskiem – nie ma racji bytu bez Pomorza, miała być likwidacja Prus Wschodnich, ich istnienie w dłuższej perspektywie prowadziło natomiast do wymazania Polski z mapy Europy102. Każde inne rozwiązanie, przy niezależności Gdańska oraz ruchu niemieckim na Warmii i Mazurach, miało oznaczać zdanie się na łaskę Niemiec103. Dlatego, jak już wskazywaliśmy, tygodnik przestrzegał przed jakąkolwiek rewizją traktatu wersalskiego na niekorzyść Polski, ponieważ byłaby ona nowym rozbiorem104. Nie wykluczano natomiast, a wręcz zalecano, podobną rewizję wobec Niemiec w celu pomniejszenia potęgi zachodniego sąsiada i budowy polskiej „polityki mocarstwowej”. Postulowano zatem energiczne zabiegi o likwidację Prus Wschodnich jako integralnej części państwa niemieckiego i tym samym wyeliminowanie największego zagrożenia płynącego z tej strony, wcielenie Gdańska, Warmii i Olsztyna, walkę o powiat lęborski i bytowski na Pomorzu oraz utworzenie pod polską kontrolą Wolnego Miasta Królewiec105. Stanowisko prezentowane na łamach „Myśli Narodowej” w kwestii granicy zachodniej opierało się na kryterium politycznym, w kwestii granicy wschodniej najważniejsze było natomiast kryterium etniczne. Obóz narodowy zakładał bowiem jak najdalsze przesunięcie granic na zachód – na tereny Górnego Śląska, Śląska Cieszyńskiego, Prus Zachodnich z Gdańskiem oraz Mazur106. Miało to doprowadzić do stworzenia Polski silnej, rozległej, samowystarczalnej gospodarczo, a więc z szerokim dostępem do morza, stanowiącej trwały element politycznej równowagi w Europie107.

Brak realizacji znacznej części tych założeń po 1918 r. wywoływał irytację publicystów „Myśli Narodowej”. Wskazywali na katastrofalne dla Polski rozwiązania traktatu wersalskiego, wynikające z przyjęcia kryterium etnicznego i pacyfistycznego stanowiska prezydenta Wilsona108. Ich zdaniem, pozycja Polski byłaby znacznie gorsza, gdyby nie zabiegi Romana Dmowskiego o maksymalne przesunięcie granic na zachód ku morzu oraz zaangażowanie polityczne całego obozu narodowego nawiązującego do tradycji Piastów i Jagiellonów109. Włodzimierz Wakar podkreślał, że przy wyznaczaniu granic Pomorza sprawdzano narodowość gmin pomorskich zgodnie z ostatnim przedwojennym niemieckim spisem ludności bez jego koniecznej korekty, a więc w wielu wypadkach na niekorzyść Polski, pozbawiając nas tym samym terenów od Piły po Chojnice. Jednocześnie brano pod uwagę powiaty zamieszkałe w większości przez Polaków, wykrawano z nich gminy o polskiej mniejszości i włączano do Niemiec110. To, że plebiscyt na Warmii i Mazurach odbył się w czasie wojny polsko-bolszewickiej, miało osłabić atrakcyjność polskości i rozstrzygnąć go na niekorzyść Polski, pomimo że na terenach tych, jak podkreślano na łamach tygodnika, Polacy stanowili blisko połowę ludności, obejmowały one rozległe obszary o przytłaczającej większości polskiej, a polskie części ziemi malborskiej były duchowo i kulturalnie związane z Rzeczpospolitą111. Z tym większym rozgoryczeniem pisano w 1930 r. o niemal całkowitym zapomnieniu przez Polskę o tych, jak je określono, „ziemiach zabranych”, porównując przetrwanie na nich polskości do duchowej więzi prowincji kanadyjskich z Francją112.

W konsekwencji, według opinii przedstawianych w tygodniku, po I wojnie światowej powstała granica, przy której wytyczeniu nie wzięto pod uwagę ani względów etnicznych, ani uwarunkowań politycznych i strategicznych, nie zastanawiano się również nad ewentualnymi przyszłymi ogniskami konfliktów i starć wojennych. Jak stwierdził Stanisław Kozicki, granica polsko-niemiecka była niezgodna z polską racją stanu113. Przyczyną tego miały być rzekome intrygi polityczne podczas paryskiej konferencji pokojowej, szczególnie zaś dominacja interesów angielskich, masońskich i żydowskich, uniemożliwiająca wykrojenie polskich granic zgodnie z geografią i historią Polski oraz jej żywotnymi potrzebami, co odzwierciedlało przewagę naiwnej doktryny prezydenta Wilsona nad realnymi interesami i zdrowym rozsądkiem114. Cechą charakterystyczną publicystyki „Myśli Narodowej” w odniesieniu do granicy zachodniej było uznanie istniejącego stanu posiadania za punkt wyjścia do zwiększenia terytorium kraju, przy czym rozwój Polski powinien przebiegać tradycyjną „drogą piastowską”: ku zachodowi i północy115. Roszczenia te uzasadniano przewagą etniczną Polaków na Pomorzu, uznając żądania niemieckie dotyczące korytarza pomorskiego za bezpodstawne116.

Jednocześnie publicyści „Myśli Narodowej” pozostawali realistami, ponieważ zdawali sobie sprawę z niewykonalności postulatów tego typu w sytuacji palącego braku środków do utrzymania nawet aktualnego stanu posiadania – zwłaszcza nader skąpych sił marynarki wojennej117. Według nich sposób myślenia Polaków uniemożliwiał im kreowanie odpowiedniej polityki morskiej. Polacy mieli bowiem ich zdaniem mentalność szczurów lądowych118. Z rozgoryczeniem diagnozowano niemal całkowity brak polskiej myśli morskiej zarówno w czasie I wojny światowej, jak i w okresie odbudowy polskiej państwowości, kiedy morze, jak podkreślano, stało się jedynie odświętnym frazesem, a nie „żywotną potrzebą”119. Chlubnym, acz niewystarczającym wyjątkiem miały być zabiegi obozu narodowego, który pozostał jednak w swych działaniach osamotniony120. Jednym z powodów porażek na tym odcinku były – zdaniem Jana Zamorskiego – niedomagania polskiej mentalności, choroba bierności polskiej duszy i brak w kraju „psychologii państwa wolnego”, w związku z czym zalecał on przejęcie ofensywności – „sztuki wojennej” od Niemców121. Dlatego też szczególnie doceniano działalność admirała Kazimierza Porębskiego w zakresie tworzenia zrębów kadr administracji morskiej i propagowania myśli morskiej, zwłaszcza w kontekście gospodarczego i handlowego wykorzystania Bałtyku, w tym rozwoju rybołówstwa morskiego. Chwalono też admirała za powołanie w 1920 r. w Tczewie szkoły morskiej (późniejsza Państwowa Szkoła Morska w Gdyni) oraz zainicjowanie budowy Gdyni122.

Drugim, oprócz Gdańska i szerokiego dostępu do morza, filarem polskiej suwerenności miało być posiadanie Kresów, legitymizowane doniosłym znaczeniem polskiego osadnictwa na tych ziemiach. Ponieważ Polacy na Białej Rusi, Podolu, Wołyniu i Ukrainie byli od wieków współgospodarzami, ziemie te zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” podniosły się „z dziczy do kultury”123. Ze względu na olbrzymią rolę, jaką według nich odgrywały te tereny, sprzeciwiali się używaniu nazwy „Kresy Wschodnie” wobec ziem zajmujących ponad połowę Polski i domagali się całkowitej rewizji nomenklatury polityczno-geograficznej124. Zdecydowanie negatywnie oceniano więc na łamach tygodnika wszelkie autonomiczne projekty wynikające z koncepcji federacyjnej w odniesieniu do Galicji Wschodniej125. Oznaczały one bowiem utratę terytorium, które zdaniem endeków miało ważne znaczenie polityczne, gospodarcze i militarne126. Jak pisał Jan Zamorski, określenie granicy wschodniej na linii Rzeszów – Brześć – Grodno i „autonomiczne oderwanie Galicji Wschodniej” zapoczątkowywało kolejny rozbiór Polski w celu odebrania jej 180 tys. km kw.127 Krytykowano również decyzję sejmu z 16 listopada 1921 r. o wydzieleniu powiatu brasławskiego i lidzkiego i włączeniu ich do obszaru plebiscytowego Litwy Środkowej. Miała to być polityka samobójcza i zbrodnicza, ponieważ „za darmo”, jak podkreślano na łamach pisma, oddawano 11 tys. km kw.128 Argumentowano przy tym, że zabieg ten miał zapewnić wyborczy sukces Żydom na Litwie Środkowej, ponieważ gdyby wybory odbywały się na terenie ścisłej Litwy Środkowej, pewny zwycięstwa mógłby być blok narodowy129. Poruszane kwestie stanowiły doskonały pretekst do kwestionowania polityki Piłsudskiego w stosunku do Wileńszczyzny130. Z tym większym entuzjazmem informowano o przyłączeniu Wileńszczyzny do Polski. Pisano przy tym o historycznej polskości tej ziemi, która stanowi integralną część narodowego terytorium, Litwę i Koronę połączyły bowiem w nierozerwalną całość unie polsko-litewskie i uchwała Sejmu Czteroletniego. Jednocześnie podkreślano, że Litwini stanowiący na Wileńszczyźnie 10 proc. ogólu ludności nie mają do niej praw, a zabiegi połączenia Wilna z Kownem są rezultatem polityki niemieckiej dążącej do zdobycia narzędzia nacisku na Polskę. Tym samym – zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” – polskie Wilno miało być przeciwwagą dla niemieckich wpływów w Kownie, a więc gwarantem bezpieczeństwa Polski i Francji oraz ochroną przed sojuszem niemiecko-rosyjskim131. Dlatego też zdecydowanie przeciwstawiali się jakimkolwiek próbom nadania Wileńszczyźnie autonomii, która stworzyłaby z niej „kanton aszkenazyjski”, wskutek czego stałaby się wzorem dla separatyzmu białoruskiego i pretekstem do autonomicznych roszczeń Ziemi Czerwieńskiej ze Lwowem, Wołynia, Polesia czy Nowogródka, co skazywałoby na zagładę polską ludność tych ziem132. Autonomiczność wymienionych terenów oznaczałaby ich ciążenie ku Kijowowi i Mińskowi, a więc brak wewnętrznej stabilizacji Polski, która pozostałaby państwem słabym i bezwolnym133. Konsekwencją takiego stanowiska „Myśli Narodowej” było określenie na jej łamach mianem cudu i triumfu duszy narodowej nad ideą federacyjną uchwały Sejmu Wileńskiego, który 24 marca 1922 r. zdecydował o przyłączeniu Wileńszczyzny do Polski134.

Kwestia szczegółowego wytyczenia granicy wschodniej, a zwłaszcza traktatu ryskiego była wielokrotnie poruszana w „Myśli Narodowej”, o czym świadczy dyskusja na łamach tygodnika w 1932 i 1933 r. Odzwierciedlała ona spór w obozie narodowym o kształt granicy wschodniej, który toczył się na początku lat dwudziestych i ponownie na początku lat trzydziestych XX w., kiedy to do głosu doszli młodzi działacze endecji, którzy zaczęli dostrzegać w stanowisku Stanisława Grabskiego podczas rokowań pokojowych błąd lub też przesłanki świadome135. Przede wszystkim podkreślano, że zarówno doświadczenie wojny polsko-bolszewickiej, jak i pokój w Rydze, oceniany zresztą jako fatalny, gdyż przyznający Polsce o wiele skromniejsze terytoria, niż de facto można było uzyskać, pokazały, że jedyną słuszną koncepcją granicy na wschodzie była propozycja endecji136. Tzw. linia Dmowskiego, określona w nocie polskiej delegacji pokojowej w Paryżu 3 września 1919 r., była zgodna z wolą narodu, optymalnie dopasowywała terytorium państwa do jego siły, zapewniała ponadto dobre relacje polsko-radzieckie. Błędy polskiej polityki, szczególnie utopia federalizmu stawiająca sobie za cel, by – jak pisano – „słabymi polskimi siłami organizować cały wschód Europy”, a także uporczywe lansowanie przez Piłsudskiego pomysłu stworzenia niepodległej Ukrainy, co było nierealne, gdyż Rosja Radziecka nie mogła sobie pozwolić na oddanie źródeł aprowizacji i odcięcie od Kaukazu, sprawiły, że powrót do „słusznego”, a więc endeckiego kształtu terytorialnego kosztował Polskę bardzo wiele137. Wskazywano na 200 tys. ofiar walk z bolszewikami, zniszczenie jednej trzeciej kraju, zadłużenie się we Francji, niekorzystne decyzje Rady Ambasadorów odnośnie do Śląska Cieszyńskiego, przegranie plebiscytu na Warmii i Mazurach oraz oddanie Gdańska pod międzynarodową kontrolę138. Poglądy wyrażane na łamach „Myśli Narodowej” były podstawą myśli politycznej obozu narodowego na temat kształtu terytorialnego niepodległej Polski i odzwierciedlały lansowaną przez endeków koncepcję inkorporacyjną139.

Władysław Tarnawski, reprezentujący młodszych działaczy endecji, podkreślał wyraźnie, że nie wykorzystano dziejowej szansy, jaką było powojenne osłabienie wschodniego sąsiada, mając na myśli sukcesy polskiego oręża pod koniec 1919 r., kiedy to wojska polskie zajmowały terytoria sięgające znacznie dalej niż późniejsza granica ryska140. Zofia Kiedroniowa, siostra Stanisława Grabskiego, głównego negocjatora z Rygi, przytomnie replikowała, że po „cudzie nad Wisłą” Polska znajdowała się w znacznie gorszej sytuacji niż w zimie 1919–1920 r.141 Jędrzej Giertych, najzacieklejszy z antagonistów Grabskiego, najsurowiej oceniający traktat, stwierdził wprost, że Grabski nie realizował endeckiego programu w odniesieniu do granicy wschodniej142. Jego zdaniem ograniczenie polskich żądań w Rydze i wyrzeczenie się próby negocjacji pewnych postulatów – m.in. w sprawie przynależności ziemi mińskiej, jak stwierdzał, kulturalnie polskiej i nadającej się do polonizacji czy okręgu Kamieńca Podolskiego, było błędem i zasadniczo odbiegało od koncepcji Narodowej Demokracji143. Szczególnym mankamentem miało być nieuwzględnienie linii Kamieniec – Płoskirów – Bobrujsk – Mińsk144. Wytyczenie granicy polsko-radzieckiej w południowej jej części wzdłuż Uszycy pozwoliłoby, w opinii Giertycha, na zachowanie m.in. Kamieńca Podolskiego – bardzo silnego ośrodka polskości. Odcinek północny miał przebiegać natomiast wzdłuż Berezyny – pozostawiając po polskiej stronie Mińsk Litewski, Słuck oraz Bobrujsk, co zapewniłoby naturalne, strategiczne granice od wschodu. Posiadanie Mińska, wybitnego – jak pisał Giertych – „ogniska polskości”, jednocześnie uniemożliwiłoby Sowietom sztuczne stwarzanie problemu narodowości białoruskiej, włączenie zaś do Polski Dyneburga wraz z południowym pasem polskich Inflant, które oceniał jako stosunkowo łatwe w związku ze sporą liczbą etnicznych Polaków lub skłonnych do asymilacji Łotyszy katolików, oparłoby granicę o twierdzę dyneburską i dyneburski węzeł kolejowy. Według Giertycha zaletą takiego rozwiązania byłoby osłabienie Litwy Kowieńskiej, która stanowiła niebezpieczny pomost między Niemcami a Rosją Radziecką145. Jako najdotkliwszy skutek braku realizacji tych założeń publicysta wskazywał złą sytuację polityczną, społeczną i gospodarczą Polski na Kresach146. Giertych, co charakterystyczne, nie był jednak w swoich sądach do końca konsekwentny. Łagodząc nieco swoje zarzuty, podkreślił, że delegacja w Rydze nie była „czysto” endecka, zdejmując tym samym z obozu narodowego część odpowiedzialności za decyzje traktatu ryskiego147. Zauważał także, że pomimo licznych zastrzeżeń granica wschodnia w zasadniczym kształcie nie odbiegała jednak od koncepcji Narodowej Demokracji, a istotę sporu stanowiły szczegóły pewnych rozwiązań148. Co więcej, Giertych dostrzegał również pozytywne aspekty rozwiązań traktatu: przyjęta granica była do zaakceptowania przez Rosję Radziecką, co umożliwiało utrzymywanie z nią poprawnych stosunków, strona polska zrzekała się natomiast ziem, których polskość wynikała jedynie z ekspansji w okresie I Rzeczypospolitej149.

Niezależnie od tych pojednawczych stwierdzeń częściowo neutralizujących wcześniejszą surową ocenę wspomniana już Zofia Kiedroniowa studziła zapały polemistów, podkreślając geopolityczną absurdalność stawianych zarzutów, które pomijały zarówno ówczesne realia polityczne, społeczne i gospodarcze kraju wyczerpanego wojną, jak i małą skłonność do ustępstw bolszewików, dobrze orientujących się w wewnętrznym położeniu Polski. Broniąc dobrego imienia brata, przestrzegała przed defetyzmem, stwierdzając, że lepszych warunków uzyskać się nie dało150. W podobnym tonie wypowiadał się Adam Żółtowski, który zauważał, że pokój w Rydze był wyrazem równowagi osiągniętej po dwuletniej, dramatycznej wojnie, co uniemożliwia jakąkolwiek rewizję jego postanowień, a kształt granicy można uznać za zadowalający, zważywszy na rozbieżności stanowisk i konflikty w kraju w czasie jej wytyczania151. Na łamach „Myśli Narodowej” wypowiedział się także sam Stanisław Grabski, dotknięty zarzutami, przede wszystkim zaś ich – jak zaznaczał – „prokuratorskim” tonem, nieuprawnionym z racji wieku Giertycha152. Oceniając całą dyskusję jako spór pokoleniowy między „młodymi” a „starymi”, Grabski bronił dobrego imienia delegacji ryskiej, która wynegocjowała granicę będącą odzwierciedleniem ówczesnej sytuacji militarnej, a więc w momencie, kiedy armia bolszewicka nie została całkowicie rozbita, a jedynie odparta, co w razie braku porozumienia mogło grozić kolejną wojną zimą 1920 r.153 Pełna realizacja założeń obozu narodowego była więc możliwa wyłącznie kosztem dalszego przelewu krwi polskiej, niepotrzebnego tym bardziej, że – jak pisał Grabski – dalsza walka o „ziemie sporne”, bez polskiej większości, które mogły się stać zarzewiem nowego konfliktu z Rosją Radziecką, nie miała sensu154. Grabski podkreślał zatem, że granica ryska na północy włączała do Polski znacznie więcej obszarów, niż wynikało to z faktycznej sytuacji na froncie. Delegacja osiągnęła wszystko, czego żądała, ustaliła „granice realne”, a tzw. linia Dmowskiego na wschodzie w 1921 r. miała już wyłącznie znaczenie taktyczne, pierwszy bowiem jej założenia porzucił sam Dmowski. Tym samym, jak pisał Grabski, kształt wschodniej granicy był bezsprzecznym sukcesem, tym godniejszym podkreślenia, że uzyskanym dzięki olbrzymiemu wysiłkowi całego narodu niepokonanego przez wroga. Zwracał także uwagę, że pełna realizacja założeń obozu narodowego odnośnie granicy wschodniej była tak samo niemożliwa jak pełna realizacja endeckiej koncepcji granicy zachodniej155.

Stanisław Grabski konsekwentnie bronił decyzji traktatu, uznając negocjacje w Rydze za dzieło swojego życia. Dlatego był rozgoryczony obarczaniem go winą za to, że granica wschodnia nie sięgała aż po Dniepr156. Warto w tym miejscu podkreślić, że Grabski brał pod uwagę granice z 1772 r., ale z uwzględnieniem stosunków narodowościowych na Kresach. Chodziło mu zwłaszcza o zachowanie odpowiedniej proporcji liczby Polaków w stosunku do ogólnej liczby ludności – na poziomie 60 proc. Dlatego korygował tzw. linię Dmowskiego w kierunku zachodnim w pobliże Kowla i Włodzimierza Wołyńskiego, uważając, że „bagna poleskie” to ziemie o niskiej wartości rolniczej za to o dużym odsetku ludności niepolskiej157. Jednocześnie twierdził, że oddanie Rosjanom Kamieńca i Mińska w zamian za przyłączenie powiatów dziśnieńskiego i wilejskiego, co dawało Polsce granicę z Łotwą i oddzielało Litwę od Rosji Radzieckiej, było jego zasadniczym celem podczas rokowań w Rydze (tzw. korytarz dziśnieński lub korytarz Grabskiego)158. Dzięki takiemu rozwiązaniu Litwa nie mogła odgrywać roli pomostu między Niemcami a Rosją Radziecką, co miało zabezpieczać Polskę przed niemiecko-radzieckim porozumieniem159. Tymczasem tzw. linia Dmowskiego, przyjęta przez KNP i przedstawiona prezydentowi Wilsonowi jako propozycja przyszłych granic Polski, zakładała oparcie granicy wschodniej o Połock, Zasław i Uszycę160. W związku z tym oderwanie od Polski Kamieńca i Mińska, ośrodków o dużej liczbie ludności polskiej, wywołało sprzeciw części działaczy obozu narodowego tak duży, że ZLN częściowo odciął się od decyzji Grabskiego podjętych w Rydze161. Ostatecznie granicę ryską endecja przyjęła z zadowoleniem, choć bez szczególnego entuzjazmu, oficjalnie powstrzymywała się jednak od okazywania sceptycyzmu, zachowując się lojalnie wobec Grabskiego162. Jest charakterystyczne, że omawiana dyskusja na temat traktatu ryskiego i ostatecznego kształtu granicy wschodniej nie była wyłącznie, jak chciał Grabski, częścią sporu pokoleniowego. Można ją bowiem rozpatrywać także jako element rywalizacji Grabskiego i Dmowskiego w latach 1920–1926 o wpływy w obozie narodowym163. Jak wskazuje Witold Wojdyło, w okresie 1919–1922 Grabski prowadził politykę zbyt samodzielną, niekonsultowaną ani z Dmowskim, ani z ZLN, co w latach trzydziestych dało asumpt Giertychowi i innym przedstawicielom „młodych”, pozostającym pod silnym wpływem Dmowskiego, do kierowania zarzutów pod adresem Grabskiego164. Osią niezgody była przede wszystkim kwestia odstępstw od „linii Dmowskiego” oraz projekt tzw. korytarza Grabskiego. Jednakże na charakter zarówno zarzutów stawianych Grabskiemu, jak i jego riposty bez wątpienia miał wpływ również czas, w którym toczył się ten spór: po odsunięciu Grabskiego od kierowania polityką obozu narodowego po 1926 r., w momencie kiedy „młodzi” winą za bezradność wobec zamachu majowego obarczali kierownictwo ZLN165. W rezultacie po obu stronach były widoczne silne emocje, a przez słowa Grabskiego przemawiała zarówno chęć obrony swojego dobrego imienia, jak i frustracja i rozgoryczenie.

Kwestię odrodzenia Polski po I wojnie światowej oraz jej kształtu terytorialnego publicyści „Myśli Narodowej” postrzegali głównie przez pryzmat tzw. sporu orientacyjnego. W artykułach na ten temat zwracali uwagę na słuszność polityki obozu narodowego w latach walk o niepodległość i ukazywali jego wkład w tę walkę. Szczegółowo tłumaczyli motywy wystąpienia endecji u boku Ententy w czasie I wojny światowej, podkreślając jednocześnie, że „orientacja aktywistyczna” obozu Piłsudskiego była błędna, ponieważ oddawała sprawę polską w ręce nieodmiennie wrogich Niemiec. Nie mieli wątpliwości, że jedynym, jak pisali, „autorem niepodległości był endecki program polityczny”166 i dlatego przeciwstawiali się zawłaszczaniu legendy niepodległościowej przez ideowych przeciwników. Opinie prezentowane na łamach tygodnika odzwierciedlały zatem poglądy polityków obozu narodowego, którzy oceniali polski ruch socjalistyczny jako pozbawiony mocnych podstaw ideowych, wyzuty z wartości patriotycznych i narodowych. Endecy za pośrednictwem „Myśli Narodowej” starali się więc przekonywać czytelników, że Narodowa Demokracja jest jedynym z możliwych, jak to określano, „dyspozytariuszy” polskiej racji stanu i polskiego patriotyzmu167. W tym kontekście oczywiście podnoszono zasługi KNP dla sprawy polskiej w czasie I wojny i zaraz po jej zakończeniu KNP168.

Publicyści „Myśli Narodowej” mieli pragmatyczne podejście do kwestii odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. Przyznawali, że państwowa suwerenność przyszła Polakom zbyt łatwo, nie była adekwatna do ich faktycznego wysiłku i stanowiła raczej rezultat niezwykle korzystnego splotu wydarzeń na arenie międzynarodowej. Prawną podstawę niepodległości Polski – traktat wersalski postrzegali jako fundament zapewniający granice państwa, które były doskonałym punktem wyjścia do dalszego poszerzania jego terytorium. Dostrzegali również minusy ładu wersalskiego, które mogły w przyszłości doprowadzić do nowej wojny. Projekty federacyjne Piłsudskiego nie miały ich zdaniem podstaw historycznych, określali je jako samobójcze, były bowiem nastawione na wyszarpywanie siłą ziem polskich. Dlatego jedynym rozwiązaniem miało być zabezpieczenie wszystkich terytoriów etnicznie polskich. Na łamach „Myśli Narodowej” dokonano także rewizji daty odzyskania przez Polskę niepodległości. Miał nią być 31 października 1918 r., kiedy to w Królestwie Polskim, w zachodniej Galicji i wschodniej części Śląska Cieszyńskiego działały już polskie władze państwowe i samorządowe.

Środowisko skupione wokół tygodnika oceniało jednak dość sceptycznie kształt terytorium odrodzonej Polski, zwłaszcza kiedy porównywano go z rozwiązaniami osiągniętymi w czasie dramatycznych walk o granice w latach 1918–1922. Za rozczarowujące uznano przede wszystkim regulacje dotyczące Gdańska oraz niektóre z rozwiązań określających przebieg granicy wschodniej przyjętych po wojnie polsko-bolszewickiej. Za tak niekorzystną sytuację miały być odpowiedzialne zarówno czynniki zewnętrzne: zabiegi międzynarodowej społeczności żydowskiej, kół masońskich, wroga polityka mocarstw, w szczególności Wielkiej Brytanii, jak i wewnętrzne, czyli błędna polityka federacyjna Piłsudskiego. W rezultacie, jak pisano, „akademickich, po amerykańsku ujętych” tez prezydenta Wilsona, który rozgraniczał narody według kryteriów etnograficzno-statystycznych, Polska utraciła wiele ziem historycznie i politycznie z nią związanych169. Zdaniem publicystów periodyku nie stworzono silnej Polski o spójnym etnicznie terytorium jako trwałej gwarancji pokoju w Europie, który mogła zburzyć polityka Niemiec. Pisano o niedogodnościach strategiczno-obronnych państwa, a zwłaszcza jego słabym oparciu nad Bałtykiem i istnieniu „klina pruskiego”. Po 1918 r. endecji nie udało się więc w pełni zrealizować swojego programu terytorialnego, chociaż kształt granic państwa, przede wszystkim granicy zachodniej, był rezultatem polityki obozu narodowego. Ogólnie jednak kształt terytorium II Rzeczypospolitej oceniano na łamach „Myśli Narodowej” pozytywnie, widząc w nim niezbędną podstawę niepodległego bytu i rozwoju Polski – wielkiego geograficznie i ludnościowo państwa. Podkreślano, że tylko taka Polska ma rację bytu między Niemcami i Rosją Radziecką, uznając tym samym, że urzeczywistniły się zasadnicze koncepcje Narodowej Demokracji. Stanowisko pisma w tym wględzie nie odbiegało od opinii działaczy obozu narodowego, którzy w kwestii granic odrodzonego państwa polskiego wahali się między potępianiem niektórych rozwiązań a docenianiem tych spraw, które ich zdaniem udało się załatwić z korzyścią dla polskiego interesu narodowego170. Za jeden ze swoich większych sukcesów endecja, a więc i „Myśl Narodowa”, uznawała klęskę koncepcji federacyjnych171. Jednocześnie – zgodnie z linią polityczną Narodowej Demokracji – za niekorzystny kształt granicy na wschodzie główną odpowiedzialnością obciążano obóz Piłsudskiego172. W myśl postulatów obozu narodowego publicyści tygodnika zwracali szczególną uwagę również na zagadnienie polskości Pomorza, Wielkopolski, Górnego Śląska i Gdańska, domagając się jednocześnie rozszerzenia polskiego stanu posiadania nad Bałtykiem i eliminacji żywiołu niemieckiego z Prus Wschodnich173.

Kwestia bezpieczeństwa wewnętrznego państwa

Zagadnienie bezpieczeństwa wewnętrznego odrodzonej Polski było niezwykle ważne dla publicystów „Myśli Narodowej”. Na łamach tygodnika poruszali je m.in. w kontekście spraw narodowościowych, spraw wojskowych czy niepokojów społecznych w kraju. Punktem odniesienia dla tych rozważań były zarówno bieżące wydarzenia polityczne, jak i koncepcja państwa narodowego.

Niezbędnym warunkiem do zapewnienia stabilizacji wewnętrznej i bezpieczeństwa Polski było – zdaniem publicystów pisma – istnienie nowoczesnej, wolnej od politycznych nacisków, profesjonalnej i spójnej kadrowo armii. Z tego powodu krytykowali rozdawnictwo odznaczeń, przyznawanych przez Naczelnika Państwa wiernym mu żołnierzom. Potępiano zwłaszcza wyróżnianie osób bez szczególnego wkładu w odzyskane niepodległości, jak pisano – „zasłużonych tylko dla podtrzymania autorytetu byłego Naczelnego Wodza”. Powodowało to ferment wśród oficerów i demonstracyjne odsyłanie odznaczeń174. Działania takie w związku z ich masowością miały też deprecjonować rangę tych odznaczeń175. Negatywnie oceniano również dyplomację wojskową – niezwykle istotną dla prowadzenia wojskowego wywiadu. Stanowiska attaché wojskowych mieli otrzymywać tylko dawni legioniści. Zarzucano im brak kompetencji, doświadczenia i młody wiek. Krytykowano także korpus oficerów gospodarczych, w którym miał panować nepotyzm, co prowadziło do marnotrawienia majątku wojskowego, i domagano się awansów dla ludzi kompetentnych i nieskazitelnych176. Szczególne oburzenie budziła weryfikacja stopni oficerskich na mocy ustawy z 2 sierpnia 1919 r. Za nieadekwatne do faktycznej liczby oficerów w byłych armiach zaborców, Legionach i armii gen. Józefa Hallera uznano proporcje w każdym stopniu określone na: 40 proc. dla oficerów austriackich, 30 proc. dla rosyjskich, 20 proc. dla legionistów, 5 proc. dla oficerów niemieckich i 5 proc. dla hallerczyków. Pulę przyznaną piłsudczykom uważano za zawyżoną. Dlatego przy obsadzaniu etatów oficerskich braki w danej kategorii miano uzupełniać oficerami niższego stopnia, awansując ich bez wymaganego stażu177. Służyło temu także zrównanie przywilejów byłych legionistów i członków POW, jak pisano, „organizacji politycznej o strukturze wojskowej”, co umożliwiało peowiakom uzyskiwanie stopni oficerskich przy weryfikacji. Wykorzystując zapis ustawy z 2 sierpnia 1919 r. pozwalający nadawać wyższe stopnie wojskowe oficerom zasłużonym i uzdolnionym, minister spraw wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski178 miał faworyzować osoby związane z I Brygadą Legionów i POW, co naruszało hierarchię starszeństwa wewnątrz każdego stopnia i psuło atmosferę w armii179. Twierdzono, że usuwa się doświadczonych oficerów i wprowadza na ich miejsce młodych i niekompetentnych, a także umieszcza na listach starszeństwa legionistów, którzy wyprzedzają doświadczonych fachowców wojskowych180. Na dowód dominacji piłsudczyków w armii podawano statystyki, z których wynikało, że w 1922 r. z 8 generałów Ścisłej Rady Wojennej aż 4 było legionistami, a z 52 absolwentów dwuletniej szkoły Sztabu Generalnego 43 walczyło w Legionach181. W wydziałach I, III i IV Sztabu Generalnego także mieli się znajdować byli legioniści182. Krytykowano odsunięcie od wojska gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego i sztabu jego oficerów, jak zaznaczano, odpornych na wpływy żydowsko-masońskie183. Konsekwencją takiej polityki wojskowej miało być odchodzenie z armii wartościowych, ideowych, zdolnych kadr oficerskich184. Pisano też o samobójstwach i chorobach psychicznych oficerów pozbawionych środków do życia, o braku unifikacji armii i pogłębianiu w niej podziałów na „piłsudczyków” i „tolerowanych”, co powodowało nieufność i tarcia w korpusie oficerskim185.

W marcu i grudniu 1924 r. pismo zamieściło informację o rządowym projekcie organizacji najwyższych władz wojskowych, złożonym do sejmu 14 marca 1924 r. przez ministra spraw wojskowych gen. Władysława Sikorskiego186. W związku z planowanym utworzeniem stanowiska generalnego inspektora armii przedstawiono jego kompetencje w zakresie przygotowania planów wojny, wpływu na szkolenie armii i sprawy personalne, oceniając je krytycznie jako zbyt szerokie, dające mu – pomimo braku wyższego wykształcenia wojskowego – funkcję „pana całej armii”, faktycznie bez odpowiedzialności – w jego imieniu miał odpowiadać przed sejmem, rządem i prezydentem minister spraw wojskowych; stanowisko to bowiem tworzono z myślą o powrocie Piłsudskiego do wojska187. Ponadto podkreślono, że dla opinii międzynarodowej tego typu nadzwyczajna instytucja wojskowa będzie dowodem awanturniczej polityki zewnętrznej188.

Publicyści „Myśli Narodowej” zwracali także baczną uwagę na warunki materialno-logistyczne polskich sił zbrojnych. Według nich armia, która byłaby gwarantem bezpieczeństwa kraju, powinna być sprawna, nowoczesna i dobrze uposażona. Tymczasem konstatowano dramatycznie niskie płace oficerów, stanowiące wskutek inflacji jedynie 25 proc. płac przedwojennych w stosunku do cen zboża189. Troskę budziły też niskie uposażenia emerytów wojskowych, spychające ich na granice nędzy190. W tej sytuacji rozwiązaniem miała być gruntowna reforma systemu budżetowego państwa oraz redukcja zbędnych wydatków napiętego budżetu wojskowego, który sięgał – jak podawano – w 1921 r. 70 proc., a w 1922 r. 50 proc. całego budżetu191. W tym celu postulowano m.in. zamknięcie pisma „Polska Zbrojna”, zbyt drogiego, zbytecznego, snującego, jak zaznaczano, niepotrzebne rozważania teoretyczne i będącego jedynie trampoliną do kariery, a ponadto opanowanego przez Żydów192. Pozytywnie oceniono natomiast ufundowanie – w związku z niską moralnością oficerów zajmujących się, szczególnie na prowincji, Podolu i Pomorzu, przemytem – sekcji wychowania moralnego żołnierzy przy Towarzystwie Wiedzy Wojskowej193. W okresie rządu tzw. polskiej większości Wincentego Witosa, w sierpniu 1923 r. tygodnik z zadowoleniem donosił o usuwaniu z wojska i Ministerstwa Spraw Wojskowych karierowiczów zatrudnionych dzięki protekcji – jak pisano – „dyletantów [...] bez żadnych studiów wojskowych, bez żadnego przeszkolenia”. Ich miejsce mieli zajmować fachowi oficerowie z doświadczeniem zdobytym w byłych armiach zaborczych194. Celem ruchów kadrowych w wojsku miała być także „sanacja skarbu”, co wiązało się z przeprowadzanymi w tym czasie reformami ministra skarbu Władysława Kucharskiego195. Jak podawano, z 33 tys. oficerów zapisanych w księdze poborów tylko 18 tys. figurowało w księdze służbowej, tak więc 15 tys. oficerów pobierało żołd, nie pełniąc żadnych funkcji. Według opinii wyrażanych na łamach periodyku, redukcji wymagał też zbyt wysoki stosunek liczby oficerów do liczby podoficerów i żołnierzy, który wynosił 10,2 proc. i który miał być blisko dwukrotne większy niż w armii francuskiej (jedynie 5,4 proc.)196.

W trosce o bezpieczeństwo państwa z uwagą śledzono także aktualne przemiany myśli wojskowej w Europie oraz rozwiązania dotyczące nowych rodzajów broni. W swoim artykule płk Adolf Małyszko podkreślał, że współczesna wojna będzie wymagać mobilizacji całego narodu i gospodarki. W związku z tym postulował krzewienie idei obrony państwa przez władze197. Dlatego też publicyści „Myśli Narodowej” propagowali organizację systemu powszechnego przysposobienia wojskowego narodu. Ważną rolę w tym względzie przyznawali organizacjom takim jak „Sokół”198. Pisali, że każdy obywatel powinien się czuć żołnierzem, a walka powinna być rodzajem pracy199. Za wzór wojskowego wychowania młodzieży stawiano działania z czasów Komisji Edukacji Narodowej200. Z tym większą aprobatą informowano o projekcie ustawy o obowiązkowym wychowaniu fizyczno-militarnym z 16 września 1925 r.201, które miało być prowadzone w szkołach i poza nimi przez organizacje publiczne202. Szczegółowo omówiono również założenia Ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym, przygotowywanej w latach 1922–1924, a przyjętej 23 maja 1924 r.203 Jan Zamorski poparł dwuletni okres szkolenia, podkreślał jednak konieczność skrócenia służby dla 15 proc. rekrutów, którzy mieli doświadczenie w sporcie i w działalności w organizacjach społecznych lub nie mogli odbyć pełnej służby z powodów rodzinnych. Stała armia miała liczyć 210 tys. żołnierzy204.

Niezadowolenie publicystów pisma budziło także znaczne zapóźnienie polskiej armii we wprowadzaniu nowych rodzajów broni, za co winę miał ponosić Piłsudski, który jako dyletant nie dbał ani o rozwój lotnictwa, ani o używanie w wojsku gazów bojowych205. Rozwój tych dziedzin określono jako „niemowlęcy”206. Niedocenianie nowoczesnych rodzajów broni było w opinii pisma główną przeszkodą w uzyskaniu przez Polskę statusu mocarstwa207. Za kwestię zasadniczą uznano stworzenie marynarki wojennej z prawdziwego zdarzenia. Jej rolą w wypadku wojny byłoby zabezpieczenie komunikacji ze światem i uniemożliwienie wrogiego desantu od strony morza. Postulowano zatem wydzielenie w portach w Pucku i Gdyni specjalnych stref i budowę odpowiedniej infrastruktury. Informowano również o braku okrętu służby hydrograficznej na potrzeby kartografii morskiej, w związku z czym flota polska była zmuszona do korzystania z map sąsiadów208. Za niezadowalający uznano stan polskiej floty: 6 torpedowców, 2 kanonierki, 4 statki pomocnicze. Była ona nieporównywalna z imponującą flotą radziecką, która – jak podawano – w 1924 r. liczyła „14 okrętów liniowych, 15 krążowników, 8 łodzi podwodnych, 4 opancerzone łodzie”209. Nie bez powodu więc polską marynarkę określono mianem floty „lilipuciej”. Stan taki miał być konsekwencją uznawania floty za broń luksusową i niedoceniania roli morza w obronie polskiego korytarza. Dlatego też „Myśl Narodowa” wzywała ministra spraw wojskowych do przygotowania planów rozwoju floty wojennej i obrony Wybrzeża210.

Armia, nazywana w tygodniku „puklerzem narodu”, stanowiąca pierwszą i ostateczną gwarancję bezpieczeństwa, wymagała także odpowiedniej jakości rekruta211. Stąd na łamach pisma z niepokojem informowano o wysokim analfabetyzmie poborowych, uniemożliwiającym skuteczne szkolenie wojskowe. Jak donoszono, aż 29 proc. ogółu poborowych z rocznika 1925 nie potrafiło pisać i czytać212. W związku z tym apelowano o podjęcie w wojsku powszechnej „pracy narodowej”. Priorytetem miało być usunięcie Żydów z armii. Bezpieczeństwo państwa – według opinii wyrażanych na łamach „Myśli Narodowej” – było bowiem szczególnie zagrożone przez obecność w miejscu tak newralgicznym jak wojsko antypolsko nastawionej i licznej mniejszości żydowskiej. Wskazywano na nagromadzenie Żydów w korpusie oficerskim, szczególnie na Kresach, oraz na obecność „umundurowanego żydostwa galicyjsko-austriackiego”213. Każdy żydowski oficer w polskiej armii miał się odznaczać brakiem honoru, być wręcz Dreyfusem polskiego wojska, który doprowadzi do jego upadku. Jako przestrogę podawano tu wielonarodową armię austriacką214. Dlatego w tekstach publikowanych w „Myśli Narodowej” uznawano za pewnik masową, antypolską działalność szpiegowską, którą rzekomo mieli prowadzić żołnierze pochodzenia żydowskiego215. Dowodem miał być proces o szpiegostwo kapitana wyznania mojżeszowego Władysława Ornsteina oskarżonego o dostarczanie bojówkom niemieckiego Selbstschutzu (Samoobrony), walczącym przeciwko przyłączeniu Górnego Śląska do Polski, planów dyslokacyjnych sztabu wojsk polskich oraz o przekupstwo oficerów216. Inny przykład to aresztowanie 21 czerwca 1922 r. pochodzącego ze zasymilowanej warszawskiej rodziny żydowskiej Leona Toeplitza i jego trzydziestoosobowej grupy, która miała prowadzić dywersję komunistyczną w armii, wykradając plany wojskowe i mapy, a także wykonując zdjęcia obiektów wojskowych217. Dlatego też publicyści „Myśli Narodowej” za karygodne uznawali utrzymywanie etatów oficerskich dla Żydów przy jednoczesnym zwalnianiu Polaków218. Pisali, że Żydzi w celu kontrolowania armii i zapewnienia sobie bezpieczeństwa zajmują kluczowe dla obronności stanowiska, szczególnie w intendenturze, określanej przez tygodnik z tego powodu mianem „judendantury”, jak i w służbach sanitarnych oraz sztabach219. W lutym 1923 r. „Myśl Narodowa” zamieściła szczegółową listę nazwisk oficerów pochodzenia żydowskiego przydzielonych do intendentur w Lublinie i Brześciu nad Bugiem220. Domagano się sporządzenia przez Ministerstwo Spraw Wojskowych pełnej listy nazwisk Żydów obecnych w wojsku, co miało być waruniem zaufania do armii221. Optymalnym rozwiązaniem byłoby według pisma całkowite zwolnienie Żydów z obowiązku służby wojskowej, jak bowiem podkreślano „już 5% Żydów w szeregach czyni pułk bojowo niepewnym”222. Kwestionowano także zasadność udziału mniejszości żydowskiej w Wojsku Polskim z powodu jej nielojalności w przypadku nieuzyskania udogodnień związanych z przepisami o charakterze rytualno-wyznaniowym, m.in. kuchni koszernej. Miało to w znaczący sposób wpływać na obniżenie morale i dyscypliny całej armii223.

Odmiennie autorzy „Myśli Narodowej” widzieli zagadnienie poborowych z mniejszości ukraińskiej. W tym wypadku uznawali, że powinnością armii jest wypełnienie misji cywilizacyjnej i asymilacyjnej. Dlatego też wyznaczali wojsku zadania mające wzmacniać postawy propaństwowe poborowych z Kresów. Postulowali m.in. otoczenie rekrutów polską muzyką, polonezami i krakowiakami, które powinni potem „zanieść nad Prypeć i Styr”224. Aby zrealizować te zadania, należało ich zdaniem objąć mniejszość ukraińską stałym, regularnym poborem. Utyskiwali więc, kiedy w wyniku antypolskiej agitacji prowadzonej przez działaczy ukraińskich na Wołyniu we wrześniu 1924 r. odmawiano wysyłania poborowych do armii polskiej225.

Według publicystów „Myśli Narodowej” znacznemu podniesieniu poziomu bezpieczeństwa wewnętrznego, szczególnie na zagrożonych destabilizacją wschodnich rubieżach kraju, miało służyć osadnictwo wojskowe. Dlatego też krytykowali władze za brak wsparcia dla osadników, którzy równoważyli żywioł ukraiński, przyczyniając się tym samym do poprawy bezpieczeństwa tych ziem. Brak pomocy materialnej dla osadników uniemożliwiał ich misję. Władze broniły ich nieskutecznie zarówno przed szykanami miejscowej ludności, jak i roszczeniami dawnych właścicieli rozparcelowanych majątków. Miało to powodować, jak pisano, rozgoryczenie osadników „niezdrowymi stosunkami administracyjnymi na kresach”226. W dramatycznej relacji z Wołynia z września 1924 r. informowano o antypolskiej agitacji działaczy ukraińskich, która doprowadziła do olbrzymiej wrogości wobec polskich urzędników, wojska i policji227. Rezultatem był katastrofalny stan bezpieczeństwa tych terenów. Bandy, wspierane przez chłopów, napadające na polskie władze pozostawały bezkarne w związku ze zbyt małą liczbą policjantów. Na gminę liczącą kilkanaście wsi miało przypadać tylko ośmiu policjantów, wobec czego postulowano wsparcie policji przez wojsko228. W podobnym tonie były utrzymane relacje z Wileńszczyzny i Polesia, gdzie grasowały „uzbrojone bandy bolszewickie”229.

W świetle publicystyki „Myśli Narodowej” bezpieczeństwo wewnętrzne państwa wiązało się z endecką koncepcją państwa narodowego. Jednolitość wewnętrzna państwa była gwarantem jego bezpieczeństwa, a wszelkie zagrożenia miały płynąć ze strony elementów „obcych narodowo”, spisków lewicowych, masońskich, komunistycznych i „wywrotowych”230. Środkiem zaradczym – zdaniem publicystów pisma – było odsunięcie od armii przede wszystkim „antypolskiej” mniejszości żydowskiej oraz Piłsudskiego i piłsudczyków uznawanych za wojskowych dyletantów. Miało to umożliwić budowę silnej, fachowej i nowoczesnej armii – gwaranta wewnętrznej stabilizacji kraju – wykorzystującej ówczesne nowe rodzaje broni: marynarkę wojenną, lotnictwo oraz gazy bojowe. Zapleczem wojska miał być starannie, także narodowo, wyszkolony rekrut, a wspierałby go cały naród przygotowany do walki o bezpieczeństwo kraju dzięki programowi powszechnego szkolenia wojskowego. Stanowisko pisma było zgodne z oficjalną linią polityczną obozu narodowego. Na jego łamach często zajmowano się problemami związanymi z bezpieczeństwem wewnętrznym kraju i wskazywano metody ich rozwiązania. Szczególną rolę w tym kontekście wyznaczano zdrowej moralnie armii231.

Wobec zagadnień ustrojowych

Polska tradycja ustrojowa

Publicyści „Myśli Narodowej” wielokrotnie zajmowali się zagadnieniami prawnoustrojowymi państwa polskiego, przedstawiając je w kontekście rozważań historiozoficznych. Dlatego też zagadnienie polskiej tradycji ustrojowej było obecne na łamach tygodnika przez cały czas jego istnienia, stanowiąc istotny punkt odniesienia dla projektów dotyczących współczesnego modelu ustrojowego kraju. Kwestię tę poruszano w kilku zasadniczych grupach tematycznych: tradycji ustrojowej Polski piastowskiej i jagiellońskiej, rozwiązań ustrojowych okresu demokracji szlacheckiej oraz próby reform polskiego ustroju w czasie zaborów. Szeroki zakres spraw omawianych na łamach tygodnika w związku z interesującym nas tematem świadczy o bogactwie myśli politycznej w odniesieniu do problemów ustrojowych państwa. Poznanie tych poglądów jest tym cenniejsze dla rekonstrukcji oblicza ideowo-politycznego „Myśli Narodowej”, że formułowali je czołowi ideolodzy i działacze polityczni obozu narodowego okresu międzywojennego wchodzący w skład redakcji pisma.

Okres Polski piastowskiej i jagiellońskiej publicyści „Myśli Narodowej” uznawali za okres potęgi państwa polskiego, z którego koronacja Bolesława Chrobrego uczyniła mocarstwo i które wraz z rządami Kazimierza Wielkiego stało się krajem atrakcyjnym politycznie i kulturowo dla państw sąsiednich232. Nie ukrywano dumy z polskiego dorobku ustrojowego. Na szczególną uwagę miał zasługiwać wydany w 1422 r. przywilej czerwiński, w nowatorski sposób oddzielający władzę wykonawczą od sądowniczej wskutek wprowadzenia zakazu jednoczesnego sprawowania urzędu sędziego ziemskiego i starosty danej ziemi233. Za szczytowe osiągnięcie ustrojowe tego czasu uważano przywilej jedlneńsko-krakowski Władysława Jagiełły z 1433 r. z zasadą neminem captivabimus, który – jak z dumą podkreślano – z górą o dwieście lat wyprzedził angielski Habeas Corpus Act. Normy będące istotą tego przywileju, czyli poszanowanie godności ludzkiej, ochrona jednostki przed samowolą władz, poczucie sprawiedliwości, dbałość o niekaranie bez wyroku sądowego, stanowiły dowód wysoko rozwiniętej cywilizacji chrześcijańskiej, zapewniając jednostce bardzo duże poczucie bezpieczeństwa, co miało być istotą „słodyczy życia” staropolskiego234. Według Romana Dmowskiego proces „dojrzewania w Polsce typu człowieka zachodniego” był najintensywniejszy właśnie za Jagiellonów dzięki wpływom renesansu235. O znaczeniu, jakie autorzy „Myśli Narodowej” przyprzypisywali temu okresowi, świadczy dyskusja między Jędrzejem Giertychem a Stefanem Godlewskim dotycząca zmiany polskiego hymnu narodowego. Godlewski stanowczo przeciwstawił się pomysłowi Giertycha zmiany hymnu na Bogurodzicę, twierdząc, że „spospolitowałoby” to tę piękną, wzniosłą pieśń, która od tej pory byłaby grana wszędzie, przy każdej okazji i byle gdzie. Zabieg ten uważał za nierozważny, zaznaczał bowiem, że Bogurodzica już od wieków pełni rolę nieformalnego hymnu polskiego, śpiewanego zarówno przez polską armię, jak i przy okazji ważnych wydarzeń dziejowych oraz uroczystości patriotyczno-religijnych236.

Na łamach pisma wszechstronnie zajmowano się również polską tradycją ustrojową w kontekście demokracji szlacheckiej jako formy prawnoustrojowej oraz stanu szlacheckiego jako zjawiska polityczno-społecznego. Poddawano ją surowej, miejscami druzgocącej krytyce, co nie przeszkadzało w podkreślaniu także jej pozytywnych cech. Roman Rybarski zauważył, że upadająca Polska szlachecka była krajem o znacznie bardziej rozwiniętej demokracji niż państwa jej współczesne, zapewniającym prawa obywatelskie szerokim rzeszom szlachty237. W rezultacie w Polsce najwcześniej w Europie miało się wykształcić „poczucie republikańskie”, co pozwoliło narodowi z powodzeniem przetrwać okres zaborów dzięki świadomości odpowiedzialności obywatela za losy całego państwa238. Zasada liberum veto jako emanacja polskiego ducha narodowego stała się podstawą oporu wobec zaborców, którego przykład dał Tadeusz Rejtan. Byt narodowy został zachowany także dzięki częstym okresom bezkrólewia stanowiącym owoc „rokoszowych porywów”, ich pozytywnym aspektem w czasie niewoli narodowej miało być nieprzywiązywanie się Polaków do określonej dynastii239. Na te strony polskiego ducha narodowego zwracał uwagę Zygmunt Wasilewski, doceniając szeroki zestaw cnót obywatelskich Polaków, określany przez niego mianem „samorzutności ducha społecznego”, dzięki którym było możliwe już w XVI w. stworzenie narodu jako podmiotu suwerenności państwowej oraz jako ideału obywatela240. Podkreślano ponadto wczesny i ewolucyjny rodowód polskiego parlamentaryzmu, któremu dorównywały jedynie osiągnięcia angielskie i węgierskie241. Jego rozwój łączono z procesem formowania się polskiego narodu, przy czym szlachta miała jednoczyć państwo, stawiając opór absolutystycznym zapędom możnowładców-zdrajców, takich jak chociażby Radziwiłłowie242.

W „Myśli Narodowej” przeważały jednak negatywne oceny demokracji szlacheckiej. Wszelkie zbyt radykalne działania opozycji lewicowej w sejmie w okresie rządu tzw. polskiej większości w 1923 r. określano mianem „Targowicy”, ponieważ lewica miała walczyć podobnymi metodami o rzekomą złotą wolność, tym razem nie szlachty, lecz robotników, broniąc ich przed rządowymi projektami reform socjalnych i cięć budżetowych, ale nie bacząc na interes narodowy. Dawne warcholstwo szlachty miało stać się teraz domeną lewicy243. Jan Zamorski zakwestionował nawet ówczesną polską demokrację, którą jego zdaniem zastąpiła oligarchia w szlacheckim, staropolskim stylu244. Zamorski uważał, że demokracja szlachecka opierała się na zasadzie służalczości szlachty wobec magnatów, z gruntu obcej polskiej psychice i przejętej po unii Polski z Litwą od szlachty litewskiej245. Właśnie ją obarczono winą za obecność w kraju wszelkich zabójczych, anarchistycznych „elementów wschodnich”246. Jak stwierdził Roman Dmowski, Polskę wskutek wpływu wschodniej mentalności cechowała nietrwałość i niestabilność państwowa, polityczna, organizacyjna i społeczna. Dlatego polska myśl państwowa opierała się na indywidualnym geniuszu władców. Dopiero z czasem kraj stał się państwem zachodnim, którego fundamenty stanowiły prawo i administracja rzymska247. Na łamach tygodnika podkreślano, że specyfiką demokracji szlacheckiej były stanowa i rodowa kolegialność oraz brak egzekutywy, co sprzyjało tradycjonalizmowi. Władza przede wszystkim służyła obronie wolności szlacheckich, a król nie pełnił roli głowy państwa, ale strażnika wolności szlachty, która była mu za to wdzięczna, jednakże posłuszna tylko wtedy, gdy władca pilnował jej interesu248. Władca był więc dla szlachty raczej ojcem – czułym opiekunem, a wierność wobec niego zawsze zawierała pierwiastek uczuciowy, tym bardziej że w Polsce każdy szlachcic chciał się uważać za króla249. Dlatego, jak podkreślano, atmosfera polityczna I Rzeczypospolitej nieustannie była podszyta rokoszem250. Co więcej, skłonność do nich naród polski miał od pradziejów. Świadczyły o tym chociażby bunt Piasta przeciw Popielowi, rokosz Masława czy wygnanie Bolesława Śmiałego. W rezultacie Polacy byli narodem sobków251. Specyficzne „rozproszkowanie” władzy wyposażonej w znikome środki, które nie pozwalały jej spełniać zadań historyczno-politycznych, połączone z jej złą organizacją miało się przyczynić do upadku państwa252. Jako przykład patologii w tym zakresie w XVII i XVIII w. wskazywano władzę hetmańską o prerogatywach większych niż władza króla, która doprowadziła do całkowitej degradacji znaczenia polskiej armii253. Odwiecznymi problemami Polski miały być także kwestia równowagi władz oraz konieczność wzmocnienia egzekutywy254. Dowodem indolencji władzy były np. ustawy zapisane w zbiorze Volumina Legum – zmiana konstytucji „o obróceniu całej kozaczyzny w niewolne chłopstwo” lub konstytucja „o wzięciu chłopstwa pod osobliwszą protekcję majestatu królewskiego”, które pomimo uchwalenia nie znalazły żadnego echa w życiu politycznym i nigdy nie zostały wykonane255. Dlatego, jak podkreślano, szlachcic polski nikomu nie służył, nie był zobowiązany do służenia krajowi, gdyż nie miał o co walczyć, trwając w szczęśliwym stanie posiadania, a sejmy nie działały dla dobra publicznego. Wobec tego nie znajdowano zachęt do samodzielnej działalności społeczno-państwowej. Myślenie szlacheckie opierało się na „retoryzmie” i uczciwości, a w sejmie szlachta ulegała emocjom, nawet przy sprawach małej wagi, przez co traciła trzeźwy ogląd sytuacji256.

Na łamach „Myśli Narodowej” negatywnie oceniano również parlamentaryzm szlachecki. Jego specyfiką była izba poselska o charakterze zgromadzenia delegatów poszczególnych ziem, którzy mieli określone instrukcje. W rezultacie w sejmie dominowały koterie, frakcje i „familie” z klientelą, będące często na usługach obcych, decydowała zaś zgubna jednomyślność zamiast zasady większości257. Sejmowładztwo potęgowane przez anarchię możnowładców osłabiało i tak chwiejną pozycję króla. Wszelkie zabiegi, jak chociażby Stefana Batorego, w celu jej wzmocnienia musiały zakończyć się fiaskiem, ponieważ – jak zauważał Roman Rybarski – nad historią Polski ciążył nierozwiązany do końca I Rzeczypospolitej problem stosunku władzy królewskiej i parlamentarnej258. Zdaniem Bohdana Suchodolskiego ustrój Polski szlacheckiej, stale odwołujący się do zbiorowości, był swojego rodzaju przedstawieniem opartym na silnej potrzebie wspólnego przeżywania poprzez sejmiki, konfederacje, bezkrólewia, a wydarzenia polityczno-społeczne szlachta ujmowała w kategoriach uczuciowych i prywatnych259. Ta „nadprogramowa zgodność przeżyć”, stanowiąca polską wadę narodową, spowodowała – jak wskazywano – upadek Polski w XVIII w.260 Dlatego zdaniem Romana Rybarskiego liberum veto nie było przejawem nadmiaru polskiego indywidualizmu, lecz świadczyło o zatrzymaniu się rozwoju parlamentaryzmu, rozluźnieniu organizacji państwowej, słabości władzy ustawodawczej i wykonawczej. W Polsce nie istniały bowiem warunki do rozwoju indywidualizmu, ponieważ wcześnie upadły miasta, kraj odsunął się od morza i nie prowadził polityki imperialnej. Dowodem na słabość polskiego indywidualizmu był brak wybitnych jednostek u władzy261.

Według oceny publicystów „Myśli Narodowej”, szczególnie destrukcyjny wpływ na polski ustrój i kulturę polityczną miały rządy Sasów. Winę za upadek kraju kładli na karb wad narodowych Polaków262. Nie bez znaczenia były też ich zdaniem anarchistyczne elementy wschodnie wprowadzone przez unię polsko-litewską263. Czasy saskie miały uwypuklić „złą staropolszczyznę”, wtedy bowiem pojawił się „wykarmiony słońcem złotej wolności krzykliwy domator” dbający tylko o własne interesy264. Dokonując rozrachunku tego okresu, stwierdzano z goryczą, że władza w Polsce właściwie nie istniała265. Czasy saskie miały przynieść ponadto rozwój pieniactwa oraz zwyczaj politycznego niszczenia przeciwnika w celu udowodnienia swojej racji, bez względu na okoliczności i istotę problemu. Wtedy też, jak pisano, narodził się zwyczaj formowania grupy popleczników osoby rządzącej266. Dlatego szczególnie źle oceniano rządy Augusta III, które miały doprowadzić do największego nasilenia walk „partyjnych” stronnictw Czartoryskich i Potockich, motywowanych chęcią posiadania władzy. Na sejmach nie wysuwano haseł reformy, zrywano je za pieniądze, na sejmikach zaś hałasowały gromady „ciemnej demokracji szlacheckiej”267. Konsekwencją takiego stanu rzeczy miał być brak tradycji dobrej władzy, co odbijało się echem w Polsce po 1918 r., znajdując wyraz zwłaszcza w sztucznym obsypywaniu Piłsudskiego zaszczytami268. Za ponury testament polityczny tego czasu uznano oskarżanie o zamach na demokrację i partyjniactwo osób chcących reformować i wzmacniać kraj, łącznie z zapowiedzią „wytoczenia krwi bratniej” i zaprowadzenia dyktatury w wypadku przejęcia władzy przez reformatorów269. W tej wyjątkowo gorzkiej refleksji nawiązano do okresu sprzed 1926 r. – nieudanych rządów z udziałem endecji, a także do przewrotu majowego i dojścia sanacji do władzy.

Zmierzch Rzeczypospolitej szlacheckiej – według publicystów „Myśli Narodowej” – wniósł do polskiej tradycji ustrojowej istotną nowość w stosunku do rozwiązań klasycznej demokracji szlacheckiej, a mianowicie Konstytucję 3 maja. Przedstawiano ją jako wynik pracy stronnictw politycznych, które pojawiły się w Polsce dopiero w drugiej połowie XVIII w. wraz ze spóźnionymi próbami ratowania Polski. Ich istnienie uznawano za fakt pozytywny, służący interesowi ojczyzny, w przeciwieństwie do „bezpartyjnych czasów saskich”, kiedy główną rolę odgrywały związki magnatów i ich klientów mające na celu tylko prywatne interesy270. Karol Stefan Frycz słusznie zauważał, że temu pięknemu w swoim założeniu modelowi ustrojowemu zabrakło wykończenia, a próba podźwignięcia praworządnego państwa podjęta w ustawie majowej była już zbyt późna271. Brak czasu na odpowiednie wdrożenie w życie nowoczesnych rozwiązań konstytucji majowej opartych na modelu zachodnioeuropejskiego parlamentaryzmu spowodował, że w Polsce międzywojennej nadal przeważało przywiązanie do szlacheckiej jednomyślności, a tym samym brakowało zrozumienia elementarnych zasad pracy parlamentarnej – przede wszystkim poszanowania zasady większości, ale także praw i zdania mniejszości272. Za zaletę Konstytucji 3 maja uznano stworzenie państwa jednolitego, a nie związku federacyjnego państw i narodów, co było możliwe dzięki wielowiekowemu przeobrażaniu się unii polsko-litewskiej273. Podkreślano też, że konstytucja szanowała pamięć przodków, przyznając religii katolickiej dominującą rolę w państwie. Monarchia dziedziczna, którą ustanawiała konstytucja, gwarantowała konieczną ciągłość państwa. Za bardzo ważne postanowienia uznano także: zasadę przedstawicielstwa posłów jako reprezentantów całego narodu, odebranie głosu na sejmikach szlachcie gołocie oraz wprowadzenie do sejmu przedstawicieli mieszczan. Na podstawie tej analizy stwierdzono, że w toku rozwoju dziejowego pewne grupy społeczne, które mają kwalifikacje do rządzenia, degenerując się, niekiedy je tracą. Rodziło to konieczność wyłonienia nowej warstwy rządzącej. Konstytucja 3 maja odebrała zatem prawo głosu gołocie na rzecz patriotycznie i politycznie dojrzałych przedstawicieli mieszczan. Dlatego, mając na myśli sanację, Jan Rembieliński podkreślał, że analogiczny proces należałoby przeprowadzić w Polsce międzywojennej, nie każdy bowiem musi posiadać prawo głosu, ponieważ nie każdy na nie zasługuje274.

Pozytywna ocena Konstytucji 3 maja nie oznaczała jednak jej pełnej akceptacji przez środowisko „Myśli Narodowej”. Na łamach pisma wyrażano także opinie, że to masoneria, która miała opanować niemal każdą dziedzinę narodowej aktywności, odegrała decydującą rolę nie tylko w wypadkach poprzedzających uchwalenie Konstytucji 3 maja, ale także w jej przyjęciu, w powstaniu kościuszkowskim, we współpracy z Napoleonem, w organizacji Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, wreszcie również w polskich powstaniach oraz w czasie I wojny światowej i po niej275. Przeważnie jednak o epoce stanisławowskiej pisano dobrze. Podkreślano, że za rządów Stanisława Augusta Poniatowskiego pokonano szlachecko-magnackie „zaskorupienie” z zasadą liberum veto, a naród wzbogacono o przedstawicieli miast i wolnych zawodów276. W okresie tym istniało nowoczesne państwo z sejmem, rządem i konstytucją, zmodernizowano administrację, armię, skarb i urzędy celne. Stworzono szkołę narodową dzięki powołaniu Komisji Edukacji Narodowej – pierwszego na świecie, jak z dumą zaznaczano, ministerstwa oświaty. Widoczny był wielki powszechny pęd do reform, które przynosił każdy sejm. Prawo o miastach z 18 kwietnia 1791 r., wprowadzając przedstawicieli mieszczaństwa do sejmu, stworzyło warunki do łączenia się wszystkich stanów i powstania jednolitego społeczeństwa277. Sam Stanisław August znalazł bardzo wysokie uznanie na łamach tygodnika, określono go bowiem jako „władcę z prawdziwego zdarzenia” i jednego z najwybitniejszych królów polskich, który stanął na wysokości zadania, oddając ojczyźnie swoje wyjątkowe zalety i talenty. Zjednawszy sobie „światłą opinię” w kraju, król ugiął – jak to określono – „warcholskie głowy szlacheckie”, ponownie wprowadzając do Europy „barbarzyńską Polskę golonych łbów sarmackich”. Zwracano przy tym uwagę na dalekosiężne skutki rządów Poniatowskiego, które ocaliły istnienie narodu, wychowując pokolenie światłych i świadomych obywateli, dzięki czemu naród był w stanie przetrwać zaborczą niewolę278.

Okres zaborów, mimo reform prawnoustrojowych w zaborach pruskim i austriackim oraz działalności w tym duchu w Księstwie Warszawskim i początkowo w Królestwie Polskim, miał zmienić niekorzystnie kraj – „na niezdrowym gruncie spisków”279. Jak pisał Karol Stefan Frycz, chociaż Konstytucja Księstwa Warszawskiego miała wielkie zalety, nie była jednak dostosowana do polskich warunków. W rezultacie to polskie zwyczaje musiały się nagiąć do jej rozwiązań ustrojowych. Za cenny aspekt tej ustawy uznał jednak demokratyzację, zasadę równości obywateli wobec prawa, zniesienie różnic stanowych, rozwój kadry urzędniczej oraz zniesienie poddaństwa chłopów. W tym kontekście ocenił ją jako prawnoustrojowe zwieńczenie czasów stanisławowskich280.

Diagnoza ustroju Polski po 1918 r.

Polskie tradycje ustrojowe stanowiły bardzo istotny element myśli politycznej prezentowanej na łamach tygodnika w odniesieniu do zagadnień związanych z funkcjonowaniem państwa polskiego po 1918 r. Szukano w nich analogii pozwalających wytłumaczyć i ocenić zjawiska polityczne, społeczne czy zmiany prawnoustrojowe w kraju. Podkreślano np. pozytywny wpływ tradycji staropolskiego sejmowładztwa, dzięki której udało się uchronić państwo polskie od wielu wstrząsów wewnętrznych w pierwszych latach niepodległości, zapewnić sprawną współpracę w sejmie przedstawicieli różnych dzielnic i doprowadzić do szybkiej unifikacji kraju281. Jednocześnie wskazywano na wiele niedoskonałości i niedociągnięć obecnych w rzeczywistości odrodzonej Polski. Publicyści „Myśli Narodowej” stale pisali o złej sytuacji wewnętrznej nowo odbudowanego państwa. W 1921 r. Roman Rybarski ostrzegał, że w warunkach nieuregulowania granic, zagrożenia bolszewizmem, niebezpieczeństwa niemieckiego oraz gospodarczej ruiny kraju tylko rządy oparte na całym narodzie mogą przynieść poprawę sytuacji282. Problemy ekonomiczne według diagnozy przedstawionej na łamach pisma miały wynikać z „socjalistycznego” systemu gospodarczego sprzecznego z „kapitalistycznym” pieniądzem i budżetem kraju283. Sceptycznie oceniano nie tylko polski system gospodarczy, ale przede wszystkim przyjęty po 1918 r. model ustrojowy. Odrodzona Polska miała, jak pisano, „ustrój państwa socjalistycznego” z pozorami „ustroju indywidualnej własności i inicjatywy”, na czele państwa stanął socjalista jako dyktator, a w rządzie znaleźli się tylko socjaliści, w dodatku panowała w nim „piłsudczyzna”, czyli nieuctwo, co doprowadziło do rozłamu społeczeństwa. Pierwszy sejm miał być izbą analfabetów284. Tym samym niepodległa Rzeczpospolita rozpoczęła swój byt od nawiązania do czasów saskich, o czym świadczyła złożona z działaczy lewicy grupa popleczników jednej osoby – Józefa Piłsudskiego285. Dla Naczelnika Państwa Polska nie była, jak oceniano, imperatywem, lecz stroną, z którą trzeba się zmagać, co miało wynikać z jego „mistyczno-orientalnego pojęcia państwowości” oraz bizantyńskiego przeciwstawienia jednostki państwu i narodowi286. Działania Piłsudskiego na stanowisku Naczelnika Państwa postrzegano jako upartą walkę z „Duchem Narodu”287. Dlatego też – zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” – Naczelnik Państwa de facto był tylko naczelnikiem PPS i przedstawicielem swojej opcji politycznej, nie zdobył się natomiast na zajęcie stanowiska ogólnonarodowego288. Rządy, jak pisano, „Pana dyktatora” doprowadziły do tego, że w końcu 1918 i na początku 1919 r. Polska nie miała obronnych granic, pierwsze zaś kroki Piłsudskiego osłabiły, a nie wzmocniły podwaliny państwa, powodując liczne szkody w kraju289.

Przyczyną kryzysu polskiego parlamentaryzmu miał być brak wzorców demokracji parlamentarnej opartej na modelu zachodnioeuropejskim290. Stan kultury politycznej narodu polskiego, pozbawionego w czasie zaborów własnej państwowości, nie odpowiadał bowiem ultrademokratycznym rozwiązaniom konstytucji marcowej, a ustrój demokratyczny – jak zaznaczono – wymagał nieprzerwanej ciągłości państwa291. Tymczasem poza doświadczeniem zdobytym w okresie zaborów polskie elity nie miały żadnej praktyki w rządzeniu. Nie istniała ciągłość ani instytucji państwa, ani elit kierowniczych, które w XIX w. uległy szczególnie gwałtownym przemianom. Polska tradycja rządzenia własnym państwem miała więc ocaleć jedynie w podświadomości, w instynktach i dążeniach292. Konstytucja marcowa naśladowała francuskie rozwiązania ustrojowe, w szczególności – jak to określono – „partyjno-parlamentarne” rządy III Republiki Francuskiej i jej konstytucję z 1875 r., lekceważąc tradycję oraz potrzeby polskiego narodu i nie uwzględniając polskiego dziedzictwa ustrojowego293. Jak pisał Jan Rembieliński, jej charakter był sprzeczny z „mechanizmami historycznych instynktów” i nie wyrażał ducha polskiej zbiorowości, dlatego formy konstytucji nie wypełniała treść przekonań i tradycji polskiego narodu. W tej sytuacji próby naprawy ustroju musiały być z góry skazane na niepowodzenie, ponieważ – jak chociażby w przypadku zmian ordynacji wyborczej – nie uwzględniały „istności moralnej” narodu, nie zabiegano bowiem o zbliżenie charakteru konstytucji do charakteru narodu, poprawiając jedynie samą „technikę mechanizmu”294. Rozwiązania ustrojowe przyjęte w Polsce międzywojennej uznawano zatem za nieprzystające do polskich norm i zakodowanych zwyczajów295. Konstytucja z 1921 r. miała być tylko odbiciem demokratycznego doktrynerstwa i „woli doraźnej”, nie zaś „woli historycznej narodu”296. Stanowiło to, jak podkreślano, wyraz zwrotu w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX w. „nowej Europy” ku demokracji parlamentarnej, liberalizmowi i prawom człowieka jako pośpiesznie zapożyczonym i powierzchownym ideom rewolucji francuskiej297. Według publicystów „Myśli Narodowej” świadczyło o tym oddanie losów państwa w ręce równouprawnionych obywateli bez uwzględnienia żywiołów obcych narodowo czy rasowo, a więc bez zabezpieczenia w konstytucji prawa narodu polskiego do bycia gospodarzem we własnym państwie298. Tymczasem równość wszystkich obywateli wobec prawa była ich zdaniem nieosiągalna. „Bezstanowy ustrój demokratyczny” bowiem na jednym poziomie stawiał analfabetę i uczonego, wprowadzając szkodliwy „statyzm”, czyli statyczną i na zawsze urządzoną równość wszystkich jednostek, co było niezgodne z rzeczywistością społeczną. Wprowadzona przez konstytucję zasada powszechnej równości obywateli miała zatem pozostawać w sprzeczności z państwem narodowym, w którym tylko naród jako wspólnota etniczna, duchowa i historyczna miał prawo do rządzenia. Uznawano ją za grzech poczęcia II Rzeczypospolitej299.

Zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” demokratyczno-liberalna konstytucja z 1921 r. nie sprostała więc głównemu zadaniu: zapewnieniu dobrej władzy wykonawczej, czyli rządu polskiej większości, a próby jego stworzenia w 1923 i 1926 r. doprowadziły do bratniego rozlewu krwi w Krakowie i w Warszawie, w 1922 r. zaś zakończyły się fiaskiem jeszcze przed powołaniem rządu300. Miało to być skutkiem zarówno demokratycznej ordynacji wyborczej do parlamentu, dzięki której lewica i mniejszości narodowe uzyskały wpływ na wybór głowy państwa, jak i kryzysu gospodarczego301. Stwierdzano zatem, że rozwiązania ustrojowe konstytucji marcowej były skrajnie liberalne i że zbyt duże kompetencje przyznawała ona sejmowi, którego prace paraliżowało stałe rozdrobnie partyjne302. W latach 1918–1922 miał się ukształtować w Polsce ustrój oparty na sejmowładztwie, republikańskim charakterze państwa i demokratycznych źródłach władzy303. Sejm – jak pisano – zajmował „niezdrową i nienormalną pozycję wszechwładnego pana”304. Było to rezultatem stale rosnącej liczby list wyborczych dopuszczanych do udziału w wyborach. W ciągu sześciu lat ich liczba miała się zwiększyć blisko dwukrotnie305.

Aleksander Świętochowski uznał konstytucję z 1921 r. za najradykalniejszą w Europie, kierującą kraj w stronę bolszewizmu306. Jego duch miał niszczyć siły odrodzonego państwa i być głównym powodem słabości wewnętrznej i zewnętrznej Polski307. Do takiej sytuacji doprowadziły hasła marksizmu i kosmopolityzmu głoszone przez „radykalną inteligencję socjalizującą” w okresie odbudowy niepodległego państwa, sprzeczne z dążeniami narodu do zachowania własnego charakteru308. Dlatego też sytuację Polski po 1918 r. postrzegano jako zmaganie się europejskich, zachodnich cech narodu z cechami wschodnimi – bezprawiem, gwałtem i barbarzyństwem309. Walka wpływów narodowych z „Międzynarodówką” miała trwać przez pierwsze cztery lata po odzyskaniu niepodległości, ostatecznie zwyciężyła mentalność wschodnia lewicowców, którym brakowało poczucia godności jednostki, samodzielności i odpowiedzialności, co stwarzało stan niewolnictwa i tyranii310. Polskim nieszczęściem, jak to określano, miało być ponadto obejmowanie najwyższych stanowisk przez ludzi z zachwianym poczuciem prawa, wskutek czego polski rząd zdobył w Europie opinię rządu nieprzestrzegającego umów311. Zygmunt Wasilewski gorzko zauważał, że w niepodległej Rzeczypospolitej powiela się „metody galicyjskie”, byleby tylko za wszelką cenę nie dopuścić do władzy endecji312.

Podkreślano jednak, że polska ustawa zasadnicza zależała od warunków epoki, w której powstała, cechą konstytucji uchwalonych po I wojnie światowej był bowiem silny pierwiastek demokratyczny. Wacław Komarnicki jej demokratyczny charakter wiązał z tradycjami szlacheckiej wolności Polski przedrozbiorowej, jednocześnie podkreślał, że wielkie znaczenie miało samo przyjęcie konstytucji, dzięki czemu Piłsudski nie ubiegał się o fotel prezydenta, a sanacja doszła do władzy dopiero w 1926 r.313 Ogólny, widoczny także w Polsce, kryzys parlamentaryzmu miał się wiązać z kryzysem haseł rewolucji francuskiej: idei praw człowieka i powszechnej równości, na których wzorował się ustrój polityczny Polski. Tymczasem według Romana Rybarskiego społeczeństwo polskie nie chciało „nadmiaru” wolności, pragnęło natomiast być dobrze rządzone, co z powodu braku tradycji rządzenia okazało się niestety niemożliwe314. Jak zaznaczano, w historii Polski występowały długie okresy, kiedy władza państwowa była źle zorganizowana i słaba, zachowały się więc jedynie złe wspomnienia z nią związane. Tradycja szlacheckiej wolności jeszcze potęgowała to zjawisko, ponieważ każdy sądził, że jest powołany do ratowania kraju315. Dlatego też konstatowano, iż demokracja Polski niepodległej nie potrafiła stworzyć rządu zdolnego do sprawnego kierowania losami państwa, opanowania anarchii politycznej i zamętu316. O słabości polskich rządów parlamentarnych miał świadczyć brak zdecydowanych posunięć władz wobec strajków w warszawskich tramwajach i telefonach oraz manifestacji komunistycznych w Stryju i Lublinie w pierwszej połowie 1926 r.317 Odnosząc się do polskiego modelu ustrojowego, publicyści „Myśli Narodowej” krytykowali zwłaszcza chwiejność stosunków wewnętrznych, spowodowaną niemożnością wyłonienia stabilnej większości parlamentarnej. Jeszcze w styczniu 1926 r. pismo informowało o podobnych problemach we Francji i w Niemczech, co miało wskazywać na ogólny kryzys demokracji w Europie318. Dotyczył on zasadniczych mechanizmów ustroju demokratycznego: głosowania i sposobu działania parlamentu. Pozorne miały być zarówno rola parlamentu, jak i wpływ woli wyborców na władzę – w rzeczywistości to elity rządzące tworzyły, jak pisano, „organizacje tajne”, a zatem przywódcy partyjni wraz wąskim gronem swoich współpracowników podejmowali najważniejsze decyzje319.

Tymczasem Polska niepodległa nie mogła wskutek wielkich przemian z XIX w. w naturalny sposób wrócić do swoich XVIII-wiecznych tradycji ustrojowych. Ów brak, jak ją określano, „konstytucji naturalnej” wymuszał korzystanie z obcych rozwiązań i ustrojową improwizację. W rezultacie z biegiem lat konstytucja marcowa coraz bardziej odbiegała od faktycznych oczekiwań narodu320. Balastem dla ustroju politycznego Polski miała być także tradycja parlamentaryzmu szlacheckiego, a zwłaszcza zasada jednomyślności, a więc bez poszanowania woli większości, oraz brak stronnictw politycznych, których miejce zajmowały magnackie koterie kierujące się prywatą321. Receptę na uzdrowienie sytuacji widziano w gruntownej przebudowie ustroju politycznego zgodnie z polską tradycją ustrojową. Sama zmiana konstytucji nie odmieniłaby bowiem oblicza państwa, gdyż nowa konstytucja zostałaby równie szybko zapomniana jak obecna. Miało to wynikać ze specyficznego traktowania norm prawnoustrojowych przez Polaków, co uwiwidoczniło się już w czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej, kiedy nie wykonywano wcześniej uchwalonych ustaw322.

Przewrót majowy z 1926 r. w zasadniczy sposób wpłynął na postrzeganie przez publicystów „Myśli Narodowej” zagadnień prawnoustrojowych kraju, podważył bowiem całą dotychczasową linię polityczną Narodowej Demokracji, kładąc kres nadziei na zdobycie władzy drogą parlamentarną. W tej sytuacji ich zdaniem tylko wymiana pokoleniowa – widoczna także w redakcji pisma, do której od połowy lat dwudziestych coraz szerzej napływali „młodzi” – miała być lekarstwem na skutki porażki politycznej323. Zwracano uwagę, że zamach majowy był reakcją na projekty reform gabinetu Wincentego Witosa w 1926 r., dotyczące wzmocnienia władzy prezydenckiej, zmiany ordynacji wyborczej i ograniczenia o połowę liczebności sejmu w celu zachowania status quo ustanowionego konstytucją z 1921 r.324 Dlatego przewrót majowy oceniano w kontekście rozkładu moralnego obozu zwolenników Piłsudskiego, złamania zasad honoru, „cnoty prawości” oraz przysięgi wojskowej. Negowano przy tym oficjalnie podawane przez sanację powody przewrotu i podkreślano, że intencje sanatorów były dwuznaczne i że obalili oni legalny rząd325. Na łamach tygodnika przedstawiano więc rządy sanacji w negatywnym świetle z punktu widzenia praworządności, co dotyczyło zarówno samej formy przejęcia władzy w 1926 r., jak i bieżącej dzialności obozu rządzącego. Piłsudskiemu zarzucano brak odwagi do poniesienia bezpośredniej odpowiedzialności za zmiany w kraju, czego dowodem miało być unikanie przez niego objęcia stanowiska premiera czy prezydenta. Wskazywano na pozytywny przykład Benita Mussoliniego, który po przewrocie faszystowskim we Włoszech sprawował urząd premiera oraz ministra spraw wewnętrznych i zagranicznych326. Stwierdzano, że sanacja nie ma dosyć energii, aby prowizorium zamienić w stan faktyczny327. Jednocześnie zaznaczano, że ideologia narodowa dopuszcza przewrót jedynie w warunkach, w których naród traci swoje prawa w wyniku działania nieprawowitej władzy, tymczasem zamach majowy został przeprowadzony jedynie w celu poprawy doraźnej sytuacji politycznej i gospodarczej, w rezultacie drastycznie obniżył społeczne poszanowanie prawa, a nawet naruszył zasady moralne i normy religijne leżące u podstaw porządku prawnego328. Brak szacunku dla praworządności, konstytucji, ustaw i prawowitej władzy miał zatem doprowadzić do przewrotu majowego, a tym samym upadku drugiego rządu tzw. polskiej większości w 1926 r.

Jednoznacznie negatywnie oceniono na łamach pisma także próbę ograniczena wolności słowa przez obóz sanacyjny tzw. dekretem prasowym, który uznano za szkodliwy, ośmieszający powagę rządzących i degradujący poziom debaty politycznej329. W 1927 r. „Myśl Narodowa” z oburzeniem informowała o odroczeniu posiedzenia sejmu natychmiast po jego rozpoczęciu, co miało uniemożliwić zmuszenie rządu do ogłoszenia w Dzienniku Ustaw decyzji parlamentu uchylającej „dekret prasowy”330. W tym samym roku w podobnym tonie pisano o zamknięciu po zaledwie trzech tygodniach od rozpoczęcia obrad sesji sejmu w celu uniemożliwienia przez „czynniki istotnie rządzące” rozstrzygnięcia kwestii reformy ordynacji wyborczej. Takie postępowanie sanacji miało ujawniać jej prawdziwy stosunek do władzy ustawodawczej i spotykało się z potępieniem publicystów tygodnika. Jednocześnie podkreślano rolę ZLN, który jako jedyna partia zażądał ponownego zwołania sejmu. Brak aprobaty dla wniosku ZLN miał świadczyć o nieistnieniu „psychiki zbiorowej” w niższej izbie parlamentu331. W 1930 r. oburzano się z kolei na oskarżenie parlamentarzystów o działalność antypaństwową, zastosowanie wobec nich aresztu jako środka zapobiegawczego i uwięzienie w – jak pisano – „baszcie brzeskiej”332. Jan Mosdorf, komentując tzw. proces brzeski, za podstawę ładu moralnego w państwie uznał gwarancję praw podstawowych jednostek, w tym prawa do sprawiedliwego procesu333. Zdecydowanie potępiano więc stosowanie przymusu fizycznego w celu tłumienia wszelkich głosów krytyki, co miało sytuować obóz rządzący w cieniu ochrony policyjnej, dobitnie dowodząc pustki myśli politycznej sanacji334. Zjawiska te generalnie oceniano jako wyraz niskiej kultury politycznej polskiej demokracji335. Winą za jej zniszczenie obarczano sanację, która w „ślepym odruchu negacji” parlamentaryzmu wprowadziła terror i wojskową dyscyplinę. Jak stwierdził Ryszard Piestrzyński, po demokracji parlamentarnej nastąpił w Polsce „cezaryzm demokratyczny”336. Krytykowano zwłaszcza ataki sanacji na władzę ustawodawczą337. Sceptycznie odbierano również próbę propagandowego manipulowania mediami: prasą, radiem czy kinem, uznając, że ustrój oparty na manipulacji tego typu jest „niezdrowy” dla narodu, który posiada własny instynkt wspólnotowy i nie potrzebuje szukać jedności w zewnętrznie narzuconej „masowej psychozie”338. Stosunek do praworządności po 1926 r. oceniano jako wypadkową doraźnych korzyści politycznych, oficjalnie przedstawianych przez sanację jako konieczność naprawy państwa339. Miało to być przejawem braku instynktu państwowego obozu piłsudczykowskiego, co wynikało z jego doświadczeń z okresu zaborów, spiskowej, rewolucyjnej przeszłości oraz tradycji stosowania rozwiązań opartych na przemocy340. Tymczasem – zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” – zachowania takie niewątpliwie obniżały poziom etyki społecznej341.

Gwarancją „zdrowego ustroju”, opartego na praworządności, miało być przede wszystkim przestrzeganie konstytucji342. Dlatego też reformy ustrojowe sanacji zmierzającej do wzmocnienia władzy prezydenta i zwiększenia, jak pisano, „nieodpowiedzialności” rządu uważano za niewystarczające, określając je jako „łataninę”343, z której pozostały „strzępy”. Krytykowano zarówno opieszałość rządzących w dziele reformy ustrojowej, jak i konkretne propozycje zmian. Odnosząc się do wniosku Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem postulującego bezpośredni wybór głowy państwa w wyborach powszechnych, publicyści „Myśli Narodowej” zwracali uwagę, że wobec politycznego niewyrobienia Polaków pozwoliłoby to Żydom i międzynarodowemu wolnomularstwu na manipulowanie prezydencką elekcją344. Hasła reform ustrojowych sanacji miały tylko odwracać uwagę społeczeństwa od prawdziwych przesłanek zamachu majowego345. Władzom sanacyjnym zarzucano zatem brak efektywności, zadowalanie się jedynie pustymi gestami, doraźnymi wynikami i korzyściami, a zwłaszcza brak wiary w naród i Polskę. Samo pismo postulowało przede wszystkim zmianę ordynacji wyborczej, która pozwoliłaby na trwałe rządy stabilnej większości parlamentarnej. Dlatego z rozczarowaniem przyjęto odrzucenie przez obóz rządzący projektu reformy ordynacji wyborczej, wniesionego przez opozycję w lipcu 1926 r., zakładającego podwyższenie wieku obywateli posiadających czynne prawo wyborcze do sejmu do 24 lat, zniesienie proporcjonalności wyborów oraz ograniczenie immunitetu poselskiego346. Po wyborach z 1928 r. dokonano swoistego bilansu rządów sanacji, wyrażając przy tym żal, że pomimo usilnych starań nie doszło do powstania trwałej większości parlamentarnej347. Miało to być rezultatem dopuszczenia do wyborów aż 34 list wyborczych, co – siłą rzeczy – musiało przynieść rozdrobnienie parlamentu348. Wyborczy sukces i dominacja sanacji w sejmie powinny, jak prognozował Jan Rembieliński, zakończyć okres lekceważenia legislatywy przez obóz rządzący349. Szybko musiał jednak zweryfikować swoje oceny, relacjonując czytelnikom oskarżenie w 1930 r. posłów opozycji o działalność antypaństwową z artykułu 101 kodeksu karnego350.

Momentem przełomowym w kontekście interesującego nas tematu miały być wybory brzeskie z 1930 r. Widziano w nich cezurę kończącą okres przejściowy, który ostatecznie obnażył prawdziwe oblicze sanacji351. Publicyści „Myśli Narodowej” uznali, że po tej dacie nie da się utrzymać istniejącego status quo. Niemożliwy był ich zdaniem powrót ani do stanu sprzed 1926 r., ani w ogóle do ustroju demokratyczno-parlamentarnego, splot czynników dziejowych spowodował bowiem, że demokracja w Polsce, gdzie różnice dotyczyły tak fundamentalnych zasad jak honor i uczciwość, stała się ustrojem, który prowadził do klęski i groził upadkiem narodu352. Podkreślano, co prawda, powolne „dojrzewanie moralne” widoczne w czasie rządów tzw. polskiej większości, był to jednak proces nieskuteczny, skoro przyniósł przewrót majowy i rządy sanacji353. Doprowadziło to część środowiska „Myśli Narodowej” do radykalnego stanowiska, które w 1934 r. sformułował na jej łamach Wojciech Wasiutyński, krytykując samo rozumienie konstytucji. Stwierdził, że stanowi ona jedynie fragment ustroju jako ustawa o sposobie powoływania i działania najwyższych władz państwowych. Co więcej, jej rola miała dobiec końca, podobnie jak fikcja ustroju „epoki demoliberalnej”354. Ustrój ten, jak pisano w tygodniku, miał ulec wyczerpaniu i zwyrodnieniu, jego istotą był bowiem skrajny indywidualizm niezorganizowanych, nieskoordynowanych i rozbitych jednostek355. Dlatego należało dążyć do wychowania świadomego swoich celów, ale ślepo karnego członka szeregów narodowych, pielęgnującego „zbiorową cnotę” w miejsce wybujałego indywidualizmu i urojeń o prawach jednostki356. Analizując rewolucję faszystowską we Włoszech jako antytezę demokracji i „zasad roku 1789”, z satysfakcją informowano o zmniejszeniu się liczby państw demokratycznych w Europie357. Zbyt szeroka „liberalna doktryna wolności słowa” miała umożliwiać szerzenie poglądów negujących bohaterów i patriotyzm. Dlatego postulowano zerwanie z równouprawnieniem wszystkich poglądów, odpowiednią ich selekcję i uznanie za słuszne tych, które wzmacniały moralne siły narodu358. Było to konieczne z powodu niskiego wyrobienia obywatelskiego Polaków, o czym świadczyło sięganie po władzę osób pozbawionych politycznej legitymizacji. Jak pisał Jan Rembieliński, Polacy wybierali na swoich przywódców nie mężów stanu, lecz poetów, generałów i profesorów, a demokracja za pośrednictwem pism brukowych sprzyjała kreowaniu „idealnego kandydata dla mas”359. Istotą demokracji parlamentarnej była więc demagogia nastawiona na manipulowanie opinią publiczną dla wyborczych potrzeb ugrupowań politycznych. Prowadziło to do odsunięcia od władzy ludzi rozumnych, choć mniej sprawnych socjotecznicznie360. Szukając przyczyn takiego stanu rzeczy, ponownie wskazywano na doświadczenia czasu zaborów, które miały przesądzić o tym, że pomimo kilkunastu lat niepodległości Polska nadal nie miała gotowego ustroju politycznego. Krajowi brakowało bowiem ludzi „czynu i władzy”, doświadczonych w rządzeniu i administracji. Za najtragiczniejsze dwie cechy polskiej niepodległości uznano silne doświadczenie rewolucyjno-spiskowe, wpływające na skłonność do stosowania metod policyjnych z lekceważeniem zasad moralności i prawa, nade wszystko zaś doświadczenie wyniesione z okresu zaborów ograniczające się niemal wyłącznie do udziału w organach władzy przedstawicielskiej, co skutkowało po 1918 r. przecenianiem roli legislatywy361. Dlatego w 1931 r. wprost stwierdzano, że zadaniem endecji, szczególnie jej młodych działaczy, jest tępienie liberalizmu połączone z podważaniem wiary w skuteczność demokratycznych form ustrojowych. Ideałem miał być, jak podkreślano, powrót do Polski okresu średniowiecza: Polski „krzepkiej, karnej, ortodoksyjnej, bojowej”362, co umożliwiłoby realizację idei „Wielkiej Polski”. Mimo głoszenia takich poglądów publicyści pisma w dalszym ciągu przypisywali wyborom parlamentarnym duże znaczenie, mając nadzieję, że niezależnie od szykan ze strony obozu rządzącego SN osiągnie dobry wynik wyborczy363.

W połowie lat trzydziestych XX w. „Myśl Narodowa” jako organ teoretyczny opozycyjnej wobec władz sanacyjnych endecji ze szczególną uwagą śledziła wszystkie działania obozu rządzącego zmieniające dotychczasowy porządek prawnoustrojowy II Rzeczypospolitej. Dotyczyło to projektów nowej konstytucji czy nowej ordynacji wyborczej. Już w styczniu 1935 r. negatywnie oceniono plany zmian ustrojowych w kraju. Zwracano uwagę, że rozwiązania prawnoustrojowe projektu nowej konstytucji nienaturalnie wzmacniają rolę sanacyjnych „elit” politycznych364. Proponowane rozstrzygnięcia miały być wyłącznie kamuflażem nieoficjalnych i nieformalnych zależności istniejących w obozie rządzącym, wzorowanych rzekomo na hierarchii masońskiej365. Dlatego też krytykowano koncepcję leżącą u podstaw zamysłu zmiany ustroju – przekazania władzy w ręce „elity” za pomocą nowej, zasadniczo niedemokratycznej ordynacji wyborczej, opartej na zasadzie „samowybieralności” i „samowystarczalności” politycznej obozu sanacyjnego, co miało doprowadzić do eliminacji z życia publicznego „najgodniejszych” na rzecz „najpraktyczniejszych”366. Głównym celem nowych regulacji prawnoustrojowych było więc zapewnienie ciągłości w życiu państwowym, co oznaczało niezmienność „elity dzierżącej władzę”. Osiągnięciu tego celu miał służyć mechanizm kooptacji do najbliższego kręgu zaufanych współpracowników politycznych ludzi z grup rodzinnych czy towarzyskich367. Świadczyły o tym wybory samorządowe z 1935 r., o których wyniku zadecydowały zabiegi administracyjne sanacji368. Podobnie oceniano na łamach „Myśli Narodowej” wybory parlamentarne z września tego roku, zbojkotowane przez SN – jako zmonopolizowane przez sanację, będące „jednostronnym wyznaczaniem posłów przez obóz rządzący” w formie plebiscytu legitymizującego nowy ustrój, co miało sprawić, że parlament stał się „niewygodnym i beznadziejnym” obszarem działalności publicznej369. Wskutek nowych regulacji ustrojowych miał bowiem utracić swój charakter reprezentacji społeczeństwa polskiego, czego dowodem była dominacja w sejmie legionistów lub peowiaków, która czyniła z niego „Sejm bez jutra, konserwujący tylko dzień dzisiejszy”370.

Przyjęcie przez senat 16 stycznia 1935 r. projektu nowej konstytucji Zygmunt Wasilewski uznał za moment przełomowy w zgubnej, w jego opinii, ewolucji ustrojowej zachodzącej w kraju od 1926 r., której zwieńczeniem były właśnie proponowane zmiany ustrojowe. Zasadniczą osią krytyki ze strony redaktora naczelnego „Myśli Narodowej” stał się mechanizm pośredniego wyboru prezydenta oraz znaczne wzmocnienie, według niego de facto nieograniczonych, prerogatyw głowy państwa. Szczególnie negatywnie Wasilewski ocenił pominięcie w ustawie zasadniczej narodu jako suwerennego podmiotu stanowiącego źródło władzy, co było jego zdaniem wyrazem największej klęski moralnej obozu sanacji371. Według publicystów tygodnika nowy ustrój polityczny miał charakter państwa policyjnego, a więc całkowicie nie odpowiadał duchowi polskiego narodu372. Konstytucja kwietniowa była zatem sprzeczna z pojęciem nowoczesnego państwa narodowego373. Podkreślano, że obóz rządzący inspirował się rozwiązaniami obcymi polskiej tradycji ustrojowej: ponownie konstytucją III Republiki Francuskiej z 1875 r., ale przede wszystkim modelem prezydenckim USA, jak to określono, „amerykańskim pojęciem władzy prezydenta”, w rezultacie czego znacznie wzmocniono kompetencje głowy państwa374. Prerogatywy prezydenta odpowiedzialnego za swe czyny jedynie przed Bogiem i historią, przy jednoczesnej niemal całkowitej degradacji znaczenia parlamentu, który miał się stać organem o charakterze „technicznym”, porównywano do uprawnień monarchy absolutnego. W nowych rozwiązaniach ustrojowych dostrzegano także złamanie klasycznego trójpodziału władzy. Jak pisano na łamach tygodnika, prowadziło to do powstania jednolitego państwa korporacyjnego, „państwa autorytatywnego”, dyktatury bez dyktatora, rządzonej przez partię bez organizacji i idei. Nowy ustrój polityczny opierał się na zasadzie przywództwa i rządach mniejszości, a dominującą pozycję uzyskał prezydent posiadający wyłączne prawa do rządzania państwem. Intencją rządzących miało być również narzucanie społeczeństwu jednolitych poglądów, o czym świadczyło arbitralne określanie przez władze granicy praw obywatelskich375. Z satysfakcją pisano więc, że w wyborach parlamentarnych w 1935 r. oddano aż 24,2 proc. głosów nieważnych, co miało stanowić przejaw świadomego protestu społecznego przeciw dyktatowi sanacji376.

Zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” uchwalenie konstytucji kwietniowej oznaczało ostateczne wyczerpanie się myśli politycznej obozu sanacyjnego, ponieważ osiągnął on już swój główny cel – wzmocnie władzy wykonawczej377. W tej sytuacji miała znacznie wzrosnąć rola i odpowiedzialność obozu narodowego jako „piastuna głębszej, samodzielnej myśli politycznej i ośrodka koncentrującego realne siły w kraju”378. Na łamach pisma krytykowano również sam sposób przeprowadzenia reformy ustrojowej, który naruszał obowiązujące procedury legislacyjne. Tłumaczenia rządzących, że przesądziła o tym wyjątkowa sytuacja, analogiczna do okoliczności uchwalenia Konstytucji 3 maja, zdaniem Romana Rybarskiego były nieuprawnionym uzasadnianiem dowolności postępowania władz oraz wykorzystywaniem skrótów historycznych na potrzeby bieżącej gry politycznej przez mający możnowładcze ambicje obóz sanacyjny379. W tygodniku napiętnowano także tryb prac konstytucyjnych, wskazując na pośpiech i niedbalstwo. W rezultacie konstytucja kwietniowa miała być „płodem niewykończonym”, projektem przygotowanym zgodnie z wymogami bieżącej koniunktury politycznej, bez konsultacji z opozycją polityczną i wbrew woli społeczeństwa380. Zgodnie z literą nowej ustawy zasadniczej państwowa racja stanu była określana subiektywnie, zależało to od zmiennych potrzeb chwili i oceny sytuacji przez rządzących, co pociągało za sobą względność prawa i burzyło praworządność381. Dlatego Zygmunt Wasilewski konstatował, że przebudowa polskiego ustroju politycznego łączyła się z próbą metamorfozy polskiej duszy narodowej i stworzenia modelu nowego człowieka i społeczeństwa w celu przedłużenia „misji sanacyjnej”, której głównym zadaniem, zwłaszcza w sytuacji – jak ironizował – że „w ciągu dziewięciu lat niczego się nie wysanowało”, było utrzymanie się przy władzy, co wiązało się z dalszą polityczną manipulacją polskim społeczeństwem382. Całość zabiegów sanacji oceniano jako grę pozorów należącą do metod „techniki społecznej” i niemającą nic wspólnego z „pracą państwotwórczą”383. Zauważano przy tym, że dla sanacji ochrona tej fikcji jest jednocześnie ochroną całego systemu karmionego frazesami, który jednak wkrótce, jak prognozowano, upadnie384.

Propozycje rozwiązań ustrojowych

Krytyka ustroju politycznego odrodzonej Poski na łamach „Myśli Narodowej” miała charakter konstruktywny, łączyła się bowiem z propozycjami konkretnych reform. W celu naprawy polskiego ustroju postulowano przede wszystkim zniesienie zasady proporcjonalności wyborów i wprowadzenie jednomandatowych okręgów wyborczych385. Tygodnik informował o projekcie reformy ordynacji wyborczej złożonym w sejmie przez ZLN 22 marca 1926 r.386 Domagano się również zmniejszenia o połowę liczby posłów i senatorów oraz zwiększenia kompetencji senatu, co przyczyniłoby się do podniesienia ogólnego poziomu pracy parlamentu i zapobiegłoby jego partyjnemu rozbiciu387. Szacunek dla legislatywy w oczach obywateli miało przywrócić ograniczenie zbyt szerokiej zasady nietykalności poselskiej388. Pisano też o konieczności wzmocnienia roli prezydenta oraz generalnie całej władzy wykonawczej389. W celu odbudowania praworządności naruszonej po przewrocie majowym i wmocnienia państwa publicyści „Myśli Narodowej” domagali się stworzenia Trybunału Konstytucyjnego, który jako ostateczna instancja rozstrzygająca wątpliwości konstytucyjne i orzekająca o zgodności ustaw z konstytucją byłby podstawą ustroju opartego na panowaniu prawa390. Postulowali również powołanie Rady Stanu, która miała być odpowiednikiem dzisiejszego Trybunału Stanu złożonego z wybitnych autorytetów prawniczych391. Jednocześnie, mając świadomość zbieżności niektórych z tych postulatów z propozycjami sanacji, zaznaczali, że obóz narodowy inaczej niż obóz rządzący walczy nie o formę, lecz o zasadniczą treść rządów392. Ideał silnej władzy wykonawczej – jak pisano – to kwestia metody, a nie kierunku393. W tej sprawie krytyka sanacji dotyczyła form uprawiania polityki394.

Z czasem głęboka frustracja i rozczarowanie polityką obozu rządzącego oraz – jak zaznaczano – „obojętność opinii publicznej wobec parlamentu” spowodowały, że całkowicie przewartościowano hasło wzmocnienia władzy wykonawczej, uznając je za doktrynerskie395. Pretekstem do takiej oceny stał się projekt konstytucji kwietniowej wprowadzający amerykański model władzy prezydenckiej, jednakże bez istniejących w Ameryce Północnej i Południowej ograniczeń dotyczących głowy państwa396. Potępiano zwłaszcza zbyt jednostronne wykorzystywanie przez sanację czynnika państwowego mającego nadzorować życie społeczne oraz wiarę rządzących w skuteczność zewnętrznego przymusu397. Tymczasem, jak podkreślano, „państwo to nie absolut”. Sprzeciwiano się „pogańskiej idei ubóstwienia państwa”, ponieważ nie było ono w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb i form narodowego bytu398. Dlatego publicyści „Myśli Narodowej” pisali o konieczności stawiania granic władzy państwowej, jednocześnie dostrzegając potrzebę wzmocnienia siły państwa. Rozumiano przez to usprawnienie mechanizmów jego działania w celu stworzenia nowoczesnego ustroju politycznego399. Taką nową, efektywną formą ustrojową miało być państwo narodowe, zrywające z liberalną doktryną równouprawnienia wszystkich obywateli i ich poglądów400. Ustrój narodowy w przeciwieństwie do dotychczasowego systemu politycznego Polski, zarówno wprowadzonego konstytucją z 1921 r., jak i zmienionego po 1926 r., nie byłby przypadkową kompilacją zapożyczeń, ale znajdowałby oparcie w psychice, dziedzictwie, obyczaju i instynkcie narodu. Miało to zapobiec rozdźwiękowi pomiędzy świadomością prawną i moralną a paragrafami ustawy zasadniczej i doprowadzić do likwidacji dotychczasowej obcości organizacji państwowej401. Zadanie to – według „Myśli Narodowej” – mógł wypełnić tylko obóz narodowy, skierowany ku przyszłości, znajdujący się w opozycji zarówno do lewicy pragnącej powrotu do konstytucji marcowej, jak i sanacji dążącej do zachowania status quo. Przyszły ustrój narodowy miał się więc opierać na narodzie polskim, nie zaś na „obywatelach bez różnicy narodowości”, rozumianych jako „suma osób obu płci zamieszkujących państwo od pewnego czasu”. Konieczne było zatem odebranie możliwości wpływania na decyzje dotyczące państwa mniejszościom narodowym, w szczególności Żydom, i uprzywilejowanie w tym względzie autochtonów. Należało wreszcie stworzyć „konstytucję narodową”, która wprowadziłaby zasadę pierwszeństwa obowiązku przed prawem oraz surową dyscyplinę, a także ograniczyła przywileje dla warstw kierowniczych402.

Główną rolę w państwie narodowym miało odgrywać wchodzące w życie młode pokolenie, łaknące wielkości kraju, pełne wiary w naród, jego energię i żywotność oraz w idee Wielkiej Polski403. Koncepcja powrotu do Polski mocarstwowej doby Chrobrego i Jagiellonów była tym bardziej zasadna, że według opinii publicystów pisma wymagało tego pogarszające się w latach trzydziestych XX w. położenie międzynarodowe kraju. Odpowiedzią na szybko zmieniającą się sytuację, jak chociażby Anschluss Austrii, miała być polska „psychika imperialna”404. Wprowadzaniem nowych rozwiązań ustrojowych mieli się zajmować młodzi działacze obozu narodowego, choćby członkowie OWP, którego samo powstanie było reakcją na formę państwa nieprzystającą do treści organizacji narodu405. Zmiany te umożliwiłyby pełny rozwój kraju406. Odżegnywano się przy tym od jakiejkolwiek dyktatury, podkreślając, że istniejąca na nią w Europie moda może wręcz utrudnić budowę ustroju narodowego407.

W ustroju polskiego, jak pisano, „młodego” narodu należało uwzględnić przede wszystkim wolę historyczną, która – co podkreślano – nie była tożsama z doraźnym aktem wyborczym określonym w konstytucji marcowej. Krytykowano również wybory parlamentarne z lat trzydziestych, które nie wyrażały woli narodu, i proponowano, by w nowym ustroju zastąpić je „boskim pochodzeniem władzy”, co dosyć mgliście, nie podając szczegółów, wyjaśniano jako osadzenie moralnych podstaw i zasad rządzenia w wyobrażeniach i pojęciach religijnych narodu408. Jedną z możliwych do przyjęcia form ustrojowych miał być bliżej nieokreślony system stanowy, który sankcjonowałby zgodnie z polską tradycją rzeczywistość społeczną opartą na nierównościach409. Idealna – według publicystów „Myśli Narodowej” – byłaby silna i sprawna władza realizująca interesy państwa narodowego. Podkreślano więc, że organizacja państwa musi być tworem polskiej myśli wypływającej z polskiej „żywej rzeczywistości”410. Dlatego też na łamach pisma zastanawiano się nawet nad ewentualnym wprowadzeniem monarchii. Zdaniem Karola Stefana Frycza miał to być ustrój osadzony w rodzimej tradycji, zapewniający faktyczną reprezentację majestatu władzy wykonawczej, zdolny do spełniania życzeń i zaspokajania potrzeb narodu dzięki niezależności od klik politycznych i splendorowi, który przydawała mu uświęcona tradycją koronacja411. Jak pisał publicysta „Myśli Narodowej”, „król jest zawsze wielki, a korona zawsze rośnie wraz z narodem i ojczyzną”412.

Zarówno w całym obozie narodowym, jak i w samej redakcji „Myśli Narodowej” istniała jednak duża różnica zdań na ten temat, w związku z czym przez łamy tygodnika przetoczyła się dosyć burzliwa i ciekawa dyskusja. Jan Zamorski był zdecydowanym przeciwnikiem koncepcji monarchistycznych. Uważał, że polskie dzieje negatywnie zweryfikowały tę formę ustrojową, wprost nazywał monarchizm „szkodliwym bałamuceniem” całkowicie niepożytecznym dla niepodległej Polski. Słabością monarchizmu miały być konieczne w tym wypadku dylematy dotyczące obsady tronu królewskiego – czy ma go zająć dynastia rodzima czy obca, a jeśli zagraniczna, to czy w grę będą wchodzić Windsorowie czy Habsburgowie? Wreszcie czy miałaby to być monarchia dziedziczna, czy zgodnie z tradycją Konstytucji 3 maja elekcyjna?413 Z kolei Aleksander Świętochowski widział w państwie monarchicznym odpowiedź Europy na anarchię, zgniliznę i demagogię demokracji, te jej słabości miały bowiem torować drogę jedynowładztwu414. W podobnym tonie wypowiadał się Zdzisław Stahl415. Frycz natomiast uznawał monarchię za najskuteczniejszy mechanizm wzmacniający władzę wykonawczą w Polsce416.

Na łamach tygodnika najżywiej dyskutowali na ten temat Henryk Eysymontt, Leszek Gembarzewski oraz Karol Stojanowski. Eysymontt za idealny uznał stan, w którym „przeszłość żyje w narodzie”417. Postrzegał monarchię bardziej jako formę estetyczną niż polityczną i wyraz światopoglądu, „doskonały kształt zewnętrzny” narodu, który musi być wypełniony treścią przez wielki, narodowy, zakorzeniony w historii ruch ideowy418. Rozwijając swoją myśl, dodawał, że chodzi tu o ciągłość stylu narodowego. Jego zdaniem było ważne, by tradycja narodowa znajdowała konkretny wyraz w ciągłości instytucji państwa. Ponieważ zaś, jak podkreślał, „Polska jest królewska”, należy uzewnętrznić tę królewskość poprzez monarchię jako tradycyjną dla Polski formę ustrojową, godną wielkości państwa i narodu. Według Eysymontta nie praktyczność była siłą monarchii, ale wielkość jej formy, na którą musi się zdobyć naród, który chce być wielki419. Zauważał ponadto, że monarchia stwarza najlepsze warunki do życia narodu i rozwoju jego twórczości420. Jej zaletą miało być więc mobilizowanie energii narodu przez władcę, który uosabiał ideę narodową421. Zdaniem Henryka Eysymontta i Leszka Gembarzewskiego, którego redaktorzy „Myśli Narodowej” uznali za „jednego z najbardziej niestrudzonych propagatorów monarchizmu w Polsce”, jeśli monarchia – najlepsza ewentualność dla rządzonych, a nie dla rządzących – jest ustrojem historycznym, „sfery naturalnego wzrostu narodu” i jego czynniki władzy dzielą się w sposób naturalny422. Powstaje zatem również naturalna więź między tymi sferami, która utrudnia rozejście się dążeń rządzących i rządzonych, a przeszłość łączy się z teraźniejszością, co zapewnia społeczeństwu żywy kontakt z historią i przywraca pamięć o wielkich postaciach i wielkich dokonaniach narodowych, godnych naśladowania423. W końcu to monarchia miała w dziejach państwa i ustroju polskiego najlepszą tradycję związaną z potęgą Polski424. Wobec przeżywania się po 1918 r. rodzimych form ustroju demokratycznego wprowadzenie monarchii w Polsce miało nastąpić ewolucyjnie425. Stanowiłoby to zwieńczenie najważniejszego dzieła polskiego ruchu narodowego – budowy państwa narodowego, które ze względu na „konserwujące” właściwości monarchii zostałoby przez nią utrwalone na zawsze. Jak podkreślali Eysymontt i Gembarzewski, bez „dynastii rodu naczelnego” pełna realizacja projektu budowy polskiego państwa narodowego nie będzie możliwa426. W grę miał wchodzić wyłącznie tron dziedziczny. W pierwszym okresie istnienia monarchii, w celu usunięcia naleciałości anarchizującego liberalizmu demokratycznego, dopuszczano współdziałanie z monopartią narodową lub quasi-dyktatorskim premierem427. Przy dochodzeniu do polskiego modelu monarchii nie powinno się jednak korzystać z obcych wzorów, lecz postępować zgodnie z polską tradycją i polskimi warunkami, szczególnie zaś nie należało się odwoływać do rozwiązań włoskiego faszyzmu i niemieckiego nazizmu, które odbiegały zarówno od ustroju monarchicznego, jak i klasycznego państwa narodowego428.

Uzasadniając słuszność wprowadzenia monarchii w Polsce, Gembarzewski podawał jednak argumenty nieco odmienne niż Eysymontt. Przede wszystkim przywoływał dwie podstawowe zasady: krwi i tradycji, na których opierał się spirytualistyczny, hierarchiczny (antyrównościowy) i organiczny światopogląd cywilizacji zachodnioeuropejskiej429. Tradycja to moralny i intelektualny, a krew – materialny fundament narodu, co oznacza, że państwo narodowe jest jednością zmarłych, żyjących i przyszłych pokoleń430. Temu światopoglądowi miały odpowiadać instytucje Kościoła katolickiego i monarchii dziedzicznej. Zdaniem Gembarzewskiego rewolucja francuska w miejsce zasad krwi i tradycji wprowadziła zasadę woli ludu wyrażanej w wyborach, uzupełniając ją hasłami laickimi, antyreligijnymi i demokratycznymi, które są niezgodne z naturą społeczeństw europejskich. Ponieważ w ustroju republikańskim w związku z brakiem minimum ogólnie przyjętych „nietykalnych pojęć” nakazuje się czcić narzucone przez prawa wyborcze abstrakcyjne, demokratyczne formy, jednostka jest skazana na rządy plutokratów, a w zatomizowanym społeczeństwie panuje chaos. Dlatego według Gembarzewskiego konieczny był powrót do ideałów krwi i tradycji, a tym samym do tradycyjnej formy ustroju – monarchii, co pozwoliłoby uniknąć zarówno tyranii, jak i anarchii, wynikających z narzucania demokratycznych, sztucznych „pseudopewników”431. Jej wielką zaletą miało być przenikanie wszystkich sfer życia narodowego. A zatem, jak pisał publicysta „Myśli Narodowej”, będąc więcej niż ustrojem politycznym, stanowiła przyczynę istnienia narodów i państw432.

Ze zdecydowaną polemiką z Eysymonttem i Gembarzewskim wystąpił na łamach tygodnika Karol Stojanowski, który oponował nie tylko przeciwko wprowadzaniu, ale nawet propagowaniu idei monarchizmu w Polsce. Zaznaczał, że monarchia nie jest przyczyną potęgi narodu, lecz jej skutkiem. Ponadto podkreślał, że dla narodowca tradycja ma wartość względną, jest cenna na tyle, na ile jej celem jest służba narodowi. Dlatego należy traktować ją selektywnie, mając na względzie interes narodowy, i odrzucać jej szkodliwy dorobek. Tymczasem według Stojanowskiego monarchia mogłaby jedynie utrwalić niedomagania Polski, a co gorsza znacznie oddalić od najważniejszego celu – stworzenia państwa narodowego, stając się „koniem trojańskim żydowskich dążeń w Polsce” i „parasolem ochronnym dla jego przeciwników”433.

Konkludując należy stwierdzić, że rozważania dotyczące kwestii ustrojowych zajmowały w publicystyce „Myśli Narodowej” poczesne miejsce. Często punktem wyjścia do tych rozważań była refleksja nad polską tradycją ustrojową. Zwracano uwagę zwłaszcza na dorobek demokracji szlacheckiej. Podkreślano wczesny i ewolucyjny rodowód polskiego parlamentaryzmu oraz udział w życiu publicznym dużej, jak na owe czasy, części społeczeństwa. Przeważnie demokrację szlachecką oceniano jednak negatywnie, szczególnie decentralizację władzy i jej niewydolność organizacyjną, przez co nie była zdolna wykonywać swoich historyczno-politycznych zadań. Krytykowano też ówczesny sejm, w którym rywalizowały frakcje pozostające na usługach obcych mocarstw. Odmiennie, chociaż również niejednolicie, traktowano rządy Stanisława Augusta Poniatowskiego, kiedy to – pokonując wcześniejsze ograniczenia – podjęto prace mające doprowadzić do stworzenia nowoczesnego państwa, z sejmem, rządem i konstytucją. Publicyści „Myśli Narodowej” podkreślali wagę ówczesnych reform administracji, armii, skarbu i urzędów celnych, których ukoronowaniem była Konstytucja 3 maja. Jednocześnie stwierdzali, że zmiany te były spóźnione, wskazywali także na udział masonów w procesie reformowania kraju. Samego Stanisława Augusta Poniatowskiego uznano za jednego z najwybitniejszych polskich władców. W okresie zaborów, kiedy doszło do zerwania ciągłości instytucji i elit państwa, a tym samym trudno było zdobyć doświadczenie w rządzeniu, widziano genezę wszelkich bolączek ustrojowych Polski międzywojennej. Oceniając ustrój Polski po 1918 r., koncentrowano się na podkreślaniu słabości modelu ustrojowego opartego na konstytucji marcowej, w której dostrzegano echo dawnego szlacheckiego sejmowładztwa. Zasadniczym błędem konstytucji marcowej miało być też wykorzystanie rozwiązań nieprzystających do polskiej tradycji i niezgodnych z duchem narodu polskiego. Zapożyczenia np. z konstytucji III Republiki Francuskiej skutkowały – zdaniem publicystów tygodnika – zbyt liberalnym, partyjno-parlamentarnym charakterem ustroju, a sama ustawa zasadnicza z 1921 r. była odbiciem demokratycznego doktrynerstwa i woli doraźnej, nie zaś woli historycznej narodu. W rezultacie Polska miała być państwem źle rządzonym, niemającym silnej i sprawnej władzy wykonawczej, słabym zewnętrznie i wewnętrznie.

Opinie wyrażane na łamach „Myśli Narodowej” były zgodne z ogólnym stosunkiem endeków do przeszłości polskiego narodu, o której pisali z uznaniem, choć jednocześnie ostrzegali przed powielaniem dawnych błędów. Dlatego krytycznie odnosili się do dziedzictwa Polski szlacheckiej, doceniając zarazem znaczenie XVIII-wiecznych reform oświeceniowych w kraju434. Podobnie odnosili się też do parlamentaryzmu. Działacze Narodowej Demokracji bowiem niezwykle surowo oceniali kondycję polskiej legislatywy, obnażając jej wszelkie wady i niedoskonałości. Wskazywanie przyczyn słabości polskiego ustroju stopniowo doprowadziło endecję – co znalazło również wyraz na łamach „Myśli Narodowej” – do kwestionowania idei liberalnego parlamentaryzmu. Ostro krytykowano w szczególności partyjny egoizm negatywnie rzutujący na ustrój Polski po 1918 r., zbytnią dominację władzy ustawodawczej i w efekcie zgubne sejmowładztwo oraz dyletantyzm osób sprawujących funkcje publiczne435. Poglądy, które prezentowano czytelnikom pisma, korespondowały więc z ogólnie sceptyczną oceną przez endeków roli parlamentaryzmu w życiu publicznym. Ich zdaniem, skoro parlamentaryzm nie mógł być źródłem oryginalnej i twórczej myśli politycznej prowadzącej naród do wielkości, działalność parlamentarna nie odgrywała jakiejś wyjątkowej roli, stanowiła tylko jedną z wielu form politycznej aktywności436.

Publicyści „Myśli Narodowej” poruszali także kwestię obrony porządku prawnego i konstytucyjnego przed szkodliwą ich zdaniem polityką sanacji. Negatywnie oceniając ustrój polityczny Polski po 1918 r., a zwłaszcza jego zmiany po 1926 r., przeciwstawiali mu wizję budowy silnego, sprawnego i nowoczesnego państwa o „ustroju narodowym” opartym na „narodowej konstytucji”. Alternatywną propozycją – według niektórych autorów – pisma miało być wprowadzenie monarchii jako ustroju najsilniej osadzonego w rodzimej tradycji. Na łamach tygodnika również wyraźnie podkreślano, że praworządność jest konieczna dla zachowania ładu w państwie. Dlatego potępiano zarówno sam zamach majowy, jak i politykę obozu rządzącego po 1926 r. Działania sanacji miały być nieadekwatne ani do potrzeb wewnętrznych kraju, ani do coraz bardziej niekorzystnej sytuacji międzynarodowej Polski. Redakcja „Myśli Narodowej”, naczelnego organu prasowego endecji opozycyjnej wobec sanacji, ze szczególną uwagą obserwowała więc działania obozu rządzącego dążącego do zmiany istniejącej konstytucji i ordynacji wyborczej. Gruntowna przebudowa ustroju politycznego zgodnie z hasłami głoszonymi przez obóz sanacyjny od 1926 r. spotkała się w większości ze spójną krytyką publicystów periodyku. Protestowano zwłaszcza przeciwko monopolizacji życia politycznego przez władze. Podkreślano, że ani sytuacja wewnętrzna kraju, ani ideologiczne podstawy obozu rządzącego nie były wystarczającym uzasadnieniem budowy „państwa autorytatywnego” opartego na konstytucji kwietniowej z 1935 r., rządzonego przez elity sanacyjne.

Przekonanie o konieczności ścisłego zespolenia władzy państwowej z narodem i budowy państwa narodowego, wyrażane na łamach „Mysli Narodowej”, było charakterystyczne dla myśli politycznej endecji437. Publicystyka tygodnika po przewrocie majowym na temat ustroju politycznego państwa oczywiście odzwierciedlała hasła obozu narodowego. Zdaniem polityków Narodowej Demokracji sytuację w Polsce miało uzdrowić m.in. wzmocnienie pozycji rządu, co usprawniłoby działania państwa438. Byli jednak zdecydowanie przeciwni wprowadzaniu jakiejkolwiek formy dyktatury mającej oligarchizować polską scenę polityczną439. Dyktaturę endecy uznawali za przejaw politycznego zepsucia i demoralizacji, widząc w niej system nietrwały, nieużyteczny, obciążony kultem jednostki, władzę, której nie można było w żaden sposób kontrolować440. Po przewrocie majowym publicyści „Myśli Narodowej” przedstawiali stanowisko endecji, występując w obronie dotychczasowego porządku prawnoustrojowego, który miałby równoważyć wpływy Piłsudskiego441. Dyskusje o monarchii prowadzone na łamach pisma odzwierciedlały natomiast poglądy niektórych działaczy obozu narodowego na temat najlepszej dla państwa polskiego formy ustrojowej. Pomimo sympatii i zainteresowania monarchią endecy dostrzegali także jej duże wady – przede wszystkim jej anachroniczność, i dlatego nie zajmowali w tej kwestii jednolitego i oficjalnego stanowiska442. Równie podzielone było środowisko „Myśli Narodowej”, której redakcja, prezentując omówioną wyżej dyskusję, zastrzegała, że nie są to jej oficjalne poglądy.

Mniejszości narodowe

Główną zasadą myśli politycznej obozu narodowego w odniesieniu do polityki wewnętrznej był postulat, aby o losach państwa polskiego wszędzie tam, gdzie chodzi o kwestie jego bytu politycznego, decydowali tylko i wyłącznie Polacy. Zgodnie z tą koncepcją suwerenem był naród polski, a więc wszystkie „żywioły obce”, jak określano mniejszości narodowe w II Rzeczypospolitej, miały bezwzględnie podporządkowywać się woli oraz interesowi narodu gospodarza443. Mniejszości były jedynie „gośćmi”, za niedopuszczalne uznawano zatem tworzenie rządu od nich zależnego i prowadzenie polityki uwzględniającej ich interesy. Co najwyżej, zgodnie z koncepcją państwa narodowego, przyznawano im możliwość posiadania praw w zakresie autonomii kulturalnej i religijnej, nigdy zaś politycznej444. Takie stanowisko, odmawiające mniejszościom prawa współrządzenia państwem, przynajmniej do 1926 r. nie znajdowało wyraźnego odbicia w oficjalnych postulatach ZLN, który musiał uwzględniać w swoich działaniach kanony demokracji parlamentarnej. Wyjątkiem był zawarty w 1923 r. tzw. pakt lanckoroński zakładający wprowadzenie zasady numerus clausus. Jednocześnie stanowisko takie nie wykluczało wysuwania jawnie dyskryminujących haseł przez publicystów narodowych, również na łamach „Myśli Narodowej”, która jako główne pismo endeckie przedstawiała problemy związane z mniejszościami narodowymi i sposoby ich rozwiązania. Wraz z ewolucją obozu narodowego postępującą od drugiej połowy lat dwudziestych XX w. kwestie narodowościowe, zwłaszcza z powodu coraz silniejszej dominacji młodych narodowców, zaczęły zajmować naczelne miejsce w postulatach i bieżącej polityce endecji445.

Mniejszość żydowska

Występowanie kwestii żydowskiej w Polsce międzywojennej było faktem, którego istnienia bez względu na wyrażane poglądy i reprezentowaną opcję polityczną nie można było nie zauważyć446. Wynikało to przede wszystkim z liczebności ludności żydowskiej zamieszkałej na ziemiach polskich, stanowiącej w latach 1918–1939 około 10 proc. społeczeństwa II Rzeczypospolitej447. Publicyści „Myśli Narodowej”, analizując i oceniając zagadnienie żydowskie w szerokim aspekcie, wskazywali na odrębność kulturową, religijną i obyczajową tej licznej oraz faktycznie nierzadko zaznaczającej swoją odmienność mniejszości narodowej448. Według opinii wyrażanych na łamach pisma stosunek mniejszości żydowskiej do Polski i Polaków pozostawał daleki od oczekiwań Narodowej Demokracji wobec mniejszości narodowych, co wynikało z endeckiej koncepcji państwa narodowego, które miało się opierać na trwałej przewadze interesów narodu polskiego zgodnie z zasadą, że państwo polskie jest własnością Polaków449.

Z tego punktu widzenia wszelka aktywność polityczna przedstawicieli środowisk żydowskich była odbierana przez publicystów „Myśli Narodowej” jako dążenie do uzyskania szczególnych praw dla Żydów, a tym samym jako wymierzona w interes państwa polskiego. W związku z tym przestrzegano przed oddaniem ludności żydowskiej pola w dziedzinie polityki450. Za niedopuszczalny uznano wysuwany przez środowiska żydowskie program współrządzenia Żydów w Polsce451. Dla endecji był on nie do przyjęcia, ponieważ kwestionował prawa Polaków jako narodu gospodarza452. Z tym większą energią pismo donosiło o rzekomym opanowaniu przez Żydów wszystkich głównych urzędów w kraju, co miało skutkować sabotowaniem dążeń narodu polskiego453. Publicystów periodyku drażniła zwłaszcza obecność osób pochodzenia żydowskiego na najwyższych stanowiskach w państwie. Dotyczyło to chociażby Szymona Askenazego, przedstawiciela Polski w Lidze Narodów454. Podobnie, ze szczególnym oburzeniem, pismo przyjęło umieszczenie na liście BBWR w wyborach parlamentarnych w 1928 r. żydowskiego działacza Eliasza Kirszbrauna455. Kierując się wymienionymi wyżej przesłankami, publicyści „Myśli Narodowej” jednoznacznie odrzucali możliwość asymilacji mniejszości żydowskiej, którą uważali za pozorną i niebezpieczną dla polskiego narodu, uniemożliwiała bowiem łatwe zlokalizowanie Żydów w celu odsunięcia ich od polityki456. W asymilacji dostrzegano żydowski spisek dążący do opanowania Polski, miała być faktycznie jedynie powierzchownym rytuałem służącym celom koniunkturalnym457. O nieskuteczności asymilacji decydowała także zbyt duża liczba Żydów w Polsce oraz ich separatyzm połączony z silną tożsamością narodową, etniczną i religijną458. Stanowisko pisma pozostawało w tym względzie w zgodzie z ideologią obozu narodowego459.

Dlatego też obecność Żydów w Polsce określano w tygodniku jako zbędną i niepożądaną460. „Myśl Narodowa” podawała alarmujące dane mające świadczyć o wręcz lawinowo rosnącej liczbie Żydów, co powodowało destabilizację równowagi etnicznej kraju461. O ile w 1923 r. ich liczbę szacowano na 4,8 mln, o tyle w 1932 r. było to już 5 mln462. Szczególnie „zażydzony” miał być Kraków463. Według opinii publicystów tygodnika nie było fragmentu kraju wolnego od „żydowskiego zalewu”464. Tym samym publicystyka pisma wpisywała się w politykę endecji dążącej do wyrobienia w społeczeństwie poczucia, że we własnym państwie Polacy znajdują się de facto w żydowskiej niewoli465.

Pożądanym rozwiązaniem kwestii żydowskiej postulowanym na łamach tygodnika była ścisła izolacja obu grup – Polaków i Żydów poprzez stworzenie społecznego getta dla tych ostatnich. Zdawano sobie jednak sprawę z trudności realizacji tych postulatów, szczególnie ze względu na wielowiekową obopólną koegzystencję466. Jednocześnie odżegnywano się od metod radykalnych, uważając pogromy za niemoralne z etycznego punktu widzenia i szkodliwe dla politycznego wizerunku Polski i Polaków w świecie. Wobec tego najwłaściwszym rozwiązaniem miała być walka o samowystarczalność gospodarczą oraz towarzyska, społeczna, naukowa i artystyczna izolacja ludności żydowskiej, która powinna ją skłonić do dobrowolnego opuszczenia ziem polskich467.

Zasadniczym argumentem za izolacją mniejszości żydowskiej w sferze kultury miał być rzekomy brak u Żydów cech twórczych i zdolności artystycznych468. Jakość sztuki artystów żydowskich oceniano przez pryzmat przypisywanych im cech narodu koczowniczego i „pustego duchowo”469. Dlatego krytycznie wypowiadano się o literaturze tworzonej przez osoby pochodzenia żydowskiego470. W związku z tym ujemnie oceniano reprezentującą znakomity poziom i grupującą wybitnych literatów, także Polaków żydowskiego pochodzenia, grupę Skamandra, negując jej wkład w rozwój polskiej kultury471. Było to charakterystyczne dla środowiska Narodowej Demokracji472. W opinii tygodnika kluczowym punktem w polsko-żydowskiej walce o rząd dusz miało być również pozostawienie w polskich rękach prestiżowych i społecznie ważnych tzw. wolnych zawodów. Dlatego przy niemal każdej okazji alarmowano o obecności Żydów wśród adwokatów, lekarzy czy dziennikarzy473. Przytaczano przy tym dane liczbowe mające przekonać o zatrważającym „zażydzeniu” adwokatury i prokuratury, co miało świadczyć o spisku żydowskim dążącym do przejęcia kontroli nad krajem474. Krytykowano także samo istnienie prasy żydowskiej, z góry przypisując jej antypolskie intencje i motywacje, oraz Żydów publikujących w polskiej prasie czy w ogóle biorących udział, co już wskazywano, w życiu literackim475. Piętnowano udział Żydów w polskim życiu teatralnym i muzycznym, podkreślając, że ich twórczość cechowała się bardzo niskim poziomem. Pismo podważało więc zdolności Żydów w tym kierunku, uznając ich utwory za mało wartościowe i wtórne476. Ponadto kwestionowano kompetencje osób pochodzenia żydowskiego pretendujących do odgrywania roli w życiu oświatowym i naukowym II Rzeczypospolitej477. Dlatego tygodnik negatywnie podchodził do działalności Janusza Korczaka478. Dopuszczenie Żydów do udziału w życiu kulturalnym i oświacie, z racji ich nagannych cech i zachowań, miało przynosić tak niepożądane skutki, jak w wypadku Bibliotki Publicznej w Warszawie przy ul. Koszykowej, gdzie w lutym 1922 r. skradziono w czytelni 11 żarówek, a dalszych 24 zepsuto479. W podobnym tonie oskarżano czytelników żydowskich o niszczenie zbiorów bibliotecznych480.

Negatywnie odbierano także udział Żydów w dopiero co rodzącym się masowym życiu sportowym, który oceniano jako niebezpieczny przejaw wzmacniania sił fizycznych, duchowych i tożsamości narodu żydowskiego. Zjawisko to dotyczyło w głównej mierze syjonistów, którzy wykazywali coraz większe zainteresowanie aktywnością sportową, doceniając jej walory dla wzmacniania narodowego potencjału żydowskiego481. Na łamach „Myśli Narodowej” postulowano zatem akcję izolowania Żydów także w sporcie482. We wzmacnianiu tężyzny fizycznej ludności żydowskiej widziano naturalne zagrożenie dla Polaków – gospodarzy we własnym kraju, tym większe, że – jak wskazywano – zawodnicy i działacze żydowscy wykazywali wysoki poziom sportowy i organizacyjny483. W związku z hasłami izolacji publicyści tygodnika niezwykle ostro piętnowali wszelkie przejawy polsko-żydowskich kontaktów, w tym niedopuszczalne w ich opinii przypadki konwersji chrześcijan na judaizm484.

Za najbardziej skuteczną metodę izolacji mniejszości żydowskiej uznano więc całkowite wyrugowanie (numerus nullus) Żydów „na wszystkich polach życia bez wyjątku”485. Antidotum na kwestię żydowską zdaniem publicystów tygodnika miało być także wprowadzenie zasady numerus clausus. Po raz pierwszy na łamach „Myśli Narodowej” hasło ograniczenia na uczelniach liczby studentów żydowskich wysunięto przy okazji wyborów w 1922 r.486 Zaostrzenie tego stanowiska nastąpiło w rezultacie niekorzystnych dla endecji wyników tych wyborów. Pismo alarmowało o rzekomo postępującym „zalewie” uczelni wyższych przez Żydów. Najgorzej sytuacja miała wyglądać na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Lwowskim. W celu jej zobrazowania przedstawiano precyzyjne zestawienia danych liczbowych i procentowych świadczących o stałym wzroście liczby studentów żydowskich, na niektórych wydziałach sięgającym 50 proc. ogólnego stanu liczebnego danych roczników487. Dlatego też na łamach „Myśli Narodowej” z nadzieją przyjęto powołanie w 1923 r. rządu tzw. polskiej większości Wincentego Witosa, licząc, że ostatecznie ureguluje on kwestię numerus clausus488. Ostatecznie jednak zasada ta, poparta przez 27 wydziałów uniwersyteckich przeciwko 9, wobec sprzeciwu m.in. koalicjanta endecji – PSL „Piast”, obawiającego się w związku ze sprzecznością ustawy z traktatem mniejszościowym interwencji Ligi Narodów, nie została wprowadzona w życie przez rząd Witosa489. Z tym większą goryczą przyjmowano unieważnienie 20 września 1926 r. okólnika Stanisława Głąbińskiego z 1923 r. zalecającego uczelniom wyższym wprowadzanie numerus clausus. Tygodnik dostrzegał w tym uleganie władz sanacyjnych wpływom żydowskim. Miał to być jeden z czynników stojących rzekomo za przewrotem majowym, wspieranym przez środowiska żydowskie490. Był to jednocześnie ewidentny dowód sojuszu sanacji i Żydów491. Stanowisko „Myśli Narodowej” korespondowało z poglądami polityków obozu narodowego, którzy w pewnych przypadkach hasło numerus clausus interpretowali jeszcze szerzej niż tygodnik, rozciągając je m.in. na określenie procentowego limitu przy wszelkich koncesjach gospodarczych492.

Bardzo duże nadzieje na rozwiązanie kwestii żydowskiej wiązano z bojkotem ekonomicznym Żydów. Jego założenia opierały się na kategorii „gospodarstwa narodowego”, które w swojej istocie miało być podporządkowane celom narodowym493. Publicyści „Myśli Narodowej” za kluczową w tym kontekście uznawali polsko-żydowską rywalizację w handlu i usługach, z żalem konstatując bierność Polaków wobec metod stosowanych przez kupców żydowskich i ich klientelę. Utrwalenie haseł bojkotu gospodarczego Żydów miało służyć polskim interesom ekonomicznym i narodowym494. Jednocześnie zdawano sobie sprawę z niewykonalności tego postulatu we wszystkich dziedzinach życia ekonomicznego wskutek wielorakich społeczno-gospodarczych powiązań495. Dlatego podstawowym warunkiem skuteczności bojkotu miało być organizowanie własnej, niezależnej, polskiej wytwórczości i podstaw życia gospodarczego w myśl haseł gospodarczego nacjonalizmu opartego na zasadach opłacalności, co powinno uderzyć w interes kupców żydowskich496. Z entuzjazmem witano więc każdą polską inicjatywę gospodarczą497. Jednocześnie piętnowano wszelkie przejawy wzmacniania potencjału ekonomicznego ludności żydowskiej. Za takie na łamach pisma uznano przejmowanie przez Żydów nieruchomości z rąk Polaków. Tygodnik zaciekle tropił zatem wszelkie przejawy tego „procederu” i „zbrodni”, wskazując z imienia i nazwiska Polaków dokonujących takich transakcji, co powinno doprowadzić do ich przerwania i do odstraszenia tych, którzy planowali operacje tego rodzaju498. Zdaniem narodowych demokratów, podobnie jak publicystów periodyku, wzmocnienie gospodarcze polskiego społeczeństwa miało ukrócić spekulacyjne działania Żydów w handlu i przemyśle499.

W rezultacie ludność żydowska pozbawiona materialnych podstaw egzystencji powinna stopniowo, acz systematycznie emigrować z Polski500. Z entuzjazmem podawano informacje o „uwolnieniu” od Żydów poszczególnych, z reguły niewielkich, prowincjonalnych miasteczek Polski, co w rzeczywistości prawdopodobnie wiązało się z dobrowolną emigracją żydowską do większych skupisk miejskich lub poza granice kraju501. Konsekwentnie przez cały czas swojego istnienia „Myśl Narodowa” traktowała wymuszenie emigracji Żydów jako najskuteczniejsze rozwiązanie kwestii żydowskiej502. Przywiązywanie dużej wagi do haseł ekonomicznej walki z Żydami wynikało z uznania przez obóz narodowy tej metody za najskuteczniejszy oręż w polityce antyżydowskiej. Była ona tym cenniejsza, że wymuszała wzrost gospodarczy społeczeństwa polskiego503. Dlatego też na łamach tygodnika postulowano utworzenie państwa żydowskiego na Bliskim Wschodzie504. Stanowisko „Myśli Narodowej” w tej sprawie pozostawało spójne z założeniami obozu narodowego, uznającego żydowską emigrację do Palestyny za najszybsze rozwiązanie kwestii żydowskiej w Polsce505. Miało to jednocześnie pozytywnie wpływać na stan polskiej gospodarki. Jak stwierdzali publicyści „Myśli Narodowej”, obecność w polskiej gospodarce Żydów wyraźnie negatywnie określała jej kondycję. Żydowskich przedsiębiorców postrzegano jako sprytnych i przebiegłych wyzyskiwaczy, żerujących na pracy Polaków. Oprócz wyzysku ekonomicznego Żydzi mieli dopuszczać się rozlicznych oszustw podatkowych i finansowych wobec polskiego skarbu506. Ponadto w trudnej sytuacji gospodarczej kraju, szczególnie w okresie tuż po zakończeniu działań wojennych i walk o granice, Żydzi byli traktowani jako naturalni i – ze względu na swoje często wysokie kwalifikacje – groźni konkurenci w walce o miejsca pracy. Bojkot ekonomiczny i skłonienie ludności żydowskiej do emigracji miały więc być także remedium na złą sytuację na rynku pracy507.

Za jedną z najważniejszych przeszkód na drodze do realizacji tych założeń publicyści „Myśli Narodowej” uznawali niedostateczną pracowitość i zaangażowanie ze strony rodaków508. Utrudnieniem miała być także sprawa tzw. odpoczynku niedzielnego509, którą w celu zwiększenia swojej konkurencyjności na rynku Żydzi chcieli wykorzystać do uzyskania swobody handlu w niedzielę przy jednoczesnym zablokowaniu możliwości handlu chrześcijanom. Motywy religijne nie przeszkadzały bowiem Żydom handlować w dzień szabasu poprzez, jak stwierdzano, podstawionych gojów, a jednocześnie domagać się ścisłego państwowego obowiązku święcenia niedzieli. Dlatego też na łamach „Myśli Narodowej” żądano od władz bezwzględnego egzekwowania ustawy o odpoczynku niedzielnym, postulowano również utworzenie instytucji „stróżów niedzieli”, co dla przedsiębiorców żydowskich oznaczałoby pięciodniowy tydzień pracy, a tym samym zwiększałoby możliwości zysków dla polskich kupców510.

Niezwykle energiczną i brutalną „walkę o samowładztwo Narodu Polskiego”, a tym samym o ograniczenie czy wręcz wyrugowanie z życia politycznego mniejszości narodowych zamieszkujących Polskę, w szczególności zaś uważanej przez endecję za wyjątkowo szkodliwą mniejszości żydowskiej, publicyści „Myśli Narodowej” podjęli w obliczu zbliżających się wyborów parlamentarnych w 1922 r.511 W czasie ówczesnej kampanii wyborczej za wielce niepokojący uznano fakt utworzenia Bloku Mniejszości Narodowych, co miało doprowadzić do oddania przez Polaków dominacji „obcym” narodowościom. Zgodnie z taką postawą kwestionowano ważność głosów posłów żydowskich, odmawiając im równouprawnienia oraz prawa do reprezentacji politycznej512. Dlatego starano się zmobilizować endecki elektorat do odseparowania w sferze publicznej Polaków od Żydów513. Wyniki wyborów z 1922 r. realnie oddalające, pomimo sukcesu stronnictw prawicowych skupionych w Chrześcijańskim Związku Jedności Narodowej, utworzenie rządu tzw. polskiej większości doprowadziły do frustracji środowiska „Myśli Narodowej” i kulminacji nagonki antysemickiej, bezprecedensowej w całym okresie istnienia pisma. Obserwując z niepokojem znaczący sukces wyborczy Bloku Mniejszości Narodowych, publicyści tygodnika uznali za swój cel nadrzędny niedopuszczenie do utworzenia rządów opartych na większości skonstruowanej przez posłów lewicy i mniejszości514.

Znalazło to swój tragiczny finał w czasie pierwszych wyborów prezydenckich niepodległej Polski, kiedy to – według opinii obozu narodowego – posłowie żydowscy, ukraińscy i niemieccy podważyli prawa polskiego narodu gospodarza515. Wprawdzie Adolf Nowaczyński na łamach tygodnika potępił zamach na Gabriela Narutowicza z 16 grudnia 1922 r., jednakże dla odwrócenia uwagi od faktycznie moralnej odpowiedzialności endecji za to zabójstwo winą obarczył wszystkie stronnictwa polityczne. W szczególności oskarżał polityków żydowskich o podsycanie nastrojów społecznych, wskazując na rzekomą korzyść polityczną, którą mieli odnieść ze śmierci prezydenta516. Charakterystyczną cechą publicystyki tygodnika w tej sprawie było stopniowe łagodzenie oceny konsekwencji zamachu na Narutowicza, a tym samym odchodzenie od jednoznacznego potępienia Eligiusza Niewiadomskiego517. Z czasem pojawiły się także elementy gloryfikujące postać zamachowca i jego czyn, który miał być słuszną odpowiedzią na żydowskie knowania mające doprowadzić do uzyskania dominacji nad Polską, tym samym spychano odpowiedzialność za zamach na przedstawicieli społeczności żydowskiej518. Rok 1922 był więc znaczącą cezurą w stosunku zarówno pisma, jak i całego obozu narodowego do kwestii żydowskiej, od tego momentu coraz wyraźniej narastała antysemicka obsesja endecji. Coraz silniej akcentowano dychotomię układu sił w kraju opartą na podziale endecja – Żydzi, w wizji tej obóz narodowy pełnił rolę jedynych uczciwych i prawowiernych reprezentantów Polski i Polaków, a sądy formułowane przez autorów pisma miały sprawiać wrażenie, że politycy i działacze żydowscy są wszechobecni i wszechmocni519. Żydzi mieli zawieść pokładane w nich nadzieje, ponieważ nie wykazywali satysfakcjonującej postawy obywatelskiej i patriotycznej, czego dobitnym przykładem były wydarzenia roku 1922520.

„Myśl Narodowa” podejmowała rozważania dotyczące kwestii żydowskiej także w kontekście żydowskiej religii i obyczaju, a w szczególności negatywnej oceny przesłania etycznego Talmudu oraz wynikających z niego implikacji dla stosunków polsko-żydowskich521. Uważano, że w funkcjonowaniu społeczności żydowskiej brakowało odpowiednich filarów natury moralnej522. Żydów miało charakteryzować „duchowe kalectwo”523. Na łamach czasopisma wyrażano również przekonanie o rzekomo religijnym podłożu żydowskiej nienawiści do Polaków524. Zdaniem Stanisława Pieńkowskiego antypolską postawę Żydów miał cechować fanatyzm525. Publicysta ten w artykule Totem Judy uznał religię żydowską za odzwierciedlenie najgorszych cech narodowych jej wyznawców, co dało mu asumpt do szukania wzajemnych rzekomo podobieństw między Żydami a trzodą chlewną526. Warto podkreślić, że nawet na tle jednoznacznie antysemickiej publicystyki „Myśli Narodowej” artykuły Pieńkowskiego wyróżniały się niezwykłą brutalnością i bezkompromisowością wyrażanych sądów.

Wszelkie przejawy obecności religii żydowskiej w życiu publicznym pismo traktowało z nieufnością i podejrzliwością527. Religijna i obyczajowa odrębność Żydów stanowiła dla publicystów „Myśli Narodowej” pretekst do przypisywania tej grupie ludności cech wyjątkowo odrażających, z którymi miały iść w parze niskie normy moralne i czyny takie jak np. propagowanie wśród młodzieży rozpusty i pornografii. Przedstawiając pojedyncze przypadki tego rodzaju, oskarżano i obarczano odpowiedzialnością całą ludność żydowską528. W podobny sposób prezentowano rzekomo amoralne zachowania Żydów w miejscach publicznych, co miało obrazować rażące, w opinii tygodnika, odstawanie mniejszości żydowskiej od ogólnie przyjętych norm i zachowań polskiej większości529. Odmienne i właściwe tylko Żydom cechy duchowe i moralne były – według publicystów „Myśli Narodowej” – także przyczyną ich silnej skłonności do wszelkiego typu działań niezgodnych z prawem, wykroczeń i przestępczości. Źródeł takich zachowań doszukiwano się w nieodpowiednim wychowywaniu dzieci przez żydowskie chedery530. W konsekwencji wśród ludności żydowskiej miała występować ponadprzeciętna nadreprezentatywność w popełnianiu wykroczeń oraz przestępstw, jak i skłonność do naruszania prawa531. Argumenty takie, zasadne w drobnej tylko części, w znakomitej większości były pozbawione podstaw faktycznych532. Warto przy tym podkreślić, że publicyści „Myśli Narodowej”, ilustrując swoje opinie, dokonywali bezprzykładnej manipulacji podawanymi liczbami i danymi statystycznymi533. Nie przeszkadzało to Adolfowi Nowaczyńskiemu, twierdzić, że każda przestępczość Żydów była koronnym dowodem na istnienie „mocarstwa anonimowego” – ukrytego dla postronnych obserwatorów spisku żydowskich elit z Polski oraz całej międzynarodowej społeczności żydowskiej, wpływającego na całokształt spraw polskich w zakresie polityki, gospodarki i kultury, dążącego do zniszczenia Polski jako niepodległego państwa534. Jego działania doprowadziły chociażby do reformacji religijnej oraz narodzin masowych ruchów politycznych w XIX w. – w szczególności zaś komunizmu535. Teksty ukazujące się w „Myśli Narodowej” miały więc przekonać czytelników, że Żydzi notorycznie kierują się wrogością do Polski i Polaków, chętnie demoralizują naród polski, a informacje i liczby, które podawano, miały pokazywać, że zjawisko to dotyczy całej żydowskiej społeczności w kraju536. Stanowisko takie wynikało z przekonania narodowych demokratów, że w głębi duszy Żydzi są niezwykle zawistni i mściwi, a cechy te są stałym elementem ich psychicznej konstrukcji537. Endecja uznawała za uprawnione twierdzenia obarczające Żydów odpowiedzialnością za propagowanie komunizmu, co miało się łączyć z agenturalną działalnością na rzecz ZSRR538. Teorie spiskowe, w których pierwszoplanową rolę odgrywali Żydzi wspomagani przez liberałów, socjalistów, komunistów i masonów, były stałym elementem myśli politycznej obozu narodowego w okresie międzywojennym. Publicystyka tygodnika odzwierciedlała te poglądy539.

Daleko posunięty radykalizm periodyku w stosunku do kwestii żydowskiej pociągał za sobą groteskowe wręcz skutki, co przejawiało się np. obarczaniem Żydów odpowiedzialnością za wszelkie niepowodzenia Polski na arenie międzynarodowej, jak chociażby złe relacje z Czechosłowacją i Litwą540. Żydzi mieli być także winni m.in. fałszowania pieniędzy i towarów, co wynikało rzekomo z materialistycznych pierwiastków ich natury, nastawionej na osiąganie profitów finansowych dzięki łatwym, nielegalnym, spekulacyjnym transakcjom i niezdolnej do ciężkiej, mozolnej, a nade wszystko uczciwej oraz twórczej pracy. W rezultacie na łamach „Myśli Narodowej” Stanisław Pieńkowski stwierdził, że są oni narodem rasy niższej, charakteryzującym się kalekim duchem, o specyfice daleko odrębnej od innych narodów europejskich541. Współgrało to z poglądami narodowych demokratów podkreślących nieeuropejską etnogenezę ludności żydowskiej, która miała się wywodzić z Azji542.

Zawarcie 4 lipca 1925 r. tzw. ugody z Żydami543 spowodowało baczniejsze zwrócenie uwagi przez „Myśl Narodową” na zagadnienie formalnoprawnego uregulowania statusu religii żydowskiej w Polsce. Dotychczasowe, dosyć luźne rozważania na ten temat zastąpiono analizą precyzyjną, rzeczową i merytoryczną, dotyczącą wewnętrznego religijnego zróżnicowania ludności żydowskiej. W rezultacie pismo przedstawiło czytelnikom trzy główne odmiany judaizmu544 występujące w ówczesnej Polsce: mozaizm, talmudyzm i chasydyzm, wraz z charakterystyczną decentralizacją religii żydowskiej. Niejasny – według publicystów „Myśli Narodowej” – prawny status religii żydowskiej stał się punktem wyjścia do wysuwania postulatów jego ścisłego uregulowania. Pretekstem do tego było zawarcie wspomnianej wyżej „ugody z Żydami”, w związku z którą domagano się od władz ustaleń zarówno w sprawie nieszkodliwości religii żydowskiej w odniesieniu do porządku, obowiązków i obyczajowości publicznej, jak i w kwestii lojalności ludności żydowskiej wobec państwa polskiego545.

Pejoratywne przedstawianie cech mniejszości żydowskiej na łamach „Myśli Narodowej” nie wykluczało ukazywania pewnych wyraźnie docenianych walorów ludności żydowskiej, o których pisano z niekłamaną zazdrością546. Szczególnie ceniono przymioty intelektu, mające być cechą charakterystyczną Żydów, a objawiające się ich mobilnością, aktywnością, ciekawością świata, wreszcie ambicjami i zainteresowaniem edukacją547. Za cechę godną uwagi uznawano także wręcz niezwykłe przywiązanie Żydów do własnego narodu i religii łączącej rozproszoną diasporę548. Zdarzało się, że uwypuklanie tych elementów było pretekstem do wytknięcia niedostatków w tym względzie u Polaków w celu skłonienia ich do pracy nad poprawą cech narodowych, pożądanych z punktu widzenia endecji i jej koncepcji państwa narodowego i narodu polskiego jako gospodarza we własnym kraju549. Poglądy głoszone na łamach „Myśli Narodowej” pozostawały w zgodzie z opiniami endeków, którzy również dostrzegali pozytywne cechy Żydów, takie jak silne poczucie solidarności wewnątrz grupy czy sprawność polityczna przywódców międzynarodowych społeczności żydowskich550.

Skrajny antysemityzm „Myśli Narodowej”, w tym rozważania o moralnej, duchowej czy wręcz rasowej odrębności Żydów, wynikał z postawy dwóch autorów tych opinii – Adolfa Nowaczyńskiego i Stanisława Pieńkowskiego. Duchowe pokrewieństwo z racjonalistycznym pozytywizmem z drugiej połowy XIX w., cechującym się specyficzną religijną indyferentnością, sprawiało, że często wyrażali oni poglądy mające swoje źródła w fascynacji XIX-wiecznym nacjonalizmem germańskim (völkizmem) o mocnym zabarwieniu antysemickim i rasistowskim551. W tym kontekście specyfika poglądów przede wszystkim Pieńkowskiego polegała na tym, że ostrze krytyki kierował wyłącznie przeciw Żydom i akcentował raczej ich cechy duchowe, udowadniając rzekomą odmienność psychiczną ludności żydowskiej w oparciu o przesłanki religijne. W rezultacie na łamach tygodnika uznawano Żydów za grupę o niezwykle silnej tożsamości i odrębności narodowej, co skutkowało wykluczeniem ich z narodu polskiego552. Jednocześnie antysemityzm „Myśli Narodowej” był integralną częścią poglądów obozu narodowego, który w okresie międzywojennym uznawał go za przejaw naturalnej reakcji narodu dbającego o swój suwerenny byt, rozwój i przyszłość553.

Dlatego też przez cały czas ukazywania się pismo pełniło rolę medium zbierającego i prezentującego informacje o wszelkich wypadkach nieprawidłowego postępowania ludności żydowskiej. Zadanie to było szczególnie dobrze widoczne w pierwszym okresie istnienia „Myśli Narodowej”, w latach 1921–1925, głównie dzięki wspomnianym Nowaczyńskiemu i Pieńkowskiemu. Po 1925 r. w wyniku znacznego rozszerzenia i wzbogacenia profilu pisma zeszło ono na nieco dalszy plan, co nie oznaczało jednak jego całkowitego porzucenia. Dla Narodowej Demokracji w okresie międzywojennym kwestia żydowska nieodmiennie była bowiem narzędziem utrzymania poparcia społecznego. Istnienie „Myśli Narodowej” i ważny fragment jej publicystyki miały więc służyć realizacji tych zadań554.

Jednocześnie widoczne są pewne różnice w stosunku pisma do mniejszości żydowskiej w porównaniu z oficjalną linią polityczną obozu narodowego. Najdobitniejszym tego przykładem mogą być rasistowskie tezy Pieńkowskiego oraz hasło numerus nullus, które nie znajdowało szerszej aprobaty wśród działaczy endecji555. Jednakże na takie, w gruncie rzeczy drobne, odstępstwa natury ideowej mógł sobie pozwolić zarówno Pieńkowski jako postać z pogranicza kultury, sztuki i polityki, niezwiązany z żadną z politycznych organizacji Narodowej Demokracji, jak i „Myśl Narodowa” jako platforma dyskusji członków i sympatyków obozu narodowego, pełniąca do 1925 r. rolę nieoficjalnego tytułu endeckiego. Co więcej, przypuszczalnie były one pożądane przez ZLN, a potem SN. Szczególnie bowiem ZLN jako partia stricte parlamentarna nie mógł otwarcie głosić tak radykalnych haseł antysemickich. Nie oznacza to jednak, że pewne ich elementy nie znajdowały odbicia w bezpośrednich działaniach politycznych endecji556. Można więc stwierdzić, że „Myśl Narodowa” była dla obozu narodowego specyficznym poligonem doświadczalnym, na którym na potrzeby bieżącej walki politycznej sprawdzano, wobec niemożności wprowadzenia ich do oficjalnego życia politycznego, społeczne oddziaływanie wszelkich radykalnych i skrajnych poglądów.

Mniejszość ukraińska i białoruska

Stanowisko tygodnika zarówno wobec mniejszości ukraińskiej, najliczniejszej w międzywojennej Polsce i najważniejszej dla pisma mniejszości słowiańskiej, jak i mniejszości białoruskiej było zdeterminowane przede wszystkim zagadnieniem narodowości obu grup557. W związku z brakiem podstaw historycznych i etnicznych publicyści „Myśli Narodowej” uznawali nazywanie Ukraińców narodem za bezsensowne nowatorstwo, gdyż – jak zauważali – nie byli oni zdolni do jego stworzenia. Dlatego na łamach tygodnika Ukraińców określano mianem „Rusinów”. Rusini mieli być jedynie odmianą narodu polskiego, mniejszością spolonizowaną dzięki wielowiekowym kontaktom z polską kulturą558. Galicję Wschodnią natomiast – dla podkreślenia polskości tych terenów – nazywano, chociaż niekonsekwentnie, „Małopolską Wschodnią”559. Negowano także nazwę „Kresy”, tłumacząc, że nie można tak określać, a tym samym marginalizować znaczenia ziem zajmujących prawie połowę Polski. Zamiast niej proponowano nazwę „Ziemie Wschodnie”560. Używanie w piśmie ściśle określonego nazewnictwa wynikało z taktyki obozu narodowego, który – unikając przyznania ludności ukraińskiej prawa do odrębności narodowej – oprócz określenia „Rusini” stosował także termin „ukraińcy” w znaczeniu: grupa polityczna ludności rusińskiej – analogicznie do określeń „ludowiec” czy „socjalista”. Pod pojęciem „Ukrainiec” rozumiano natomiast mieszkańca Ukrainy naddnieprzańskiej, którym mógł być zarówno Polak, jak i Rusin561. Stanowisko tygodnika było więc zgodne z ideologią Narodowej Demokracji, która negowała istnienie tożsamości narodowej ludności ukraińskiej i białoruskiej, a tym samym narodu ukraińskiego i białoruskiego562. Z tego powodu na łamach pisma zdecydowanie protestowano przeciw używaniu nieuprawnionego, jak pisano, terminu „Ukrainiec” w odniesieniu do grupy narodowej563. Podobnie rzecz się miała w przypadku Białorusinów. Twierdzono, że Białorusini – będąc częścią grupy „rusińskiej” – nie spełniają żadnych kryteriów pozwalających zakwalifikować ich do odrębnego narodu. Dlatego też pismo wszelkie napięcia i konflikty polsko-ukraińskie i polsko-białoruskie traktowało jako spory wewnątrz jednego narodu. Ich przyczyną miały być zabory, które przerwały naturalne związki obu stron. Dlatego za zupełnie oczywistą uznawano zbieżność interesów „ludu ruskiego” z interesami narodu polskiego564.

Wynikała stąd pozytywna ocena szans asymilacji ludności ukraińskiej i białoruskiej, o której pisano przez cały czas istnienia „Myśli Narodowej”. Podkreślano przy tym stale brak różnic narodowych między Polakami, Ukraińcami i Białorusinami, konsekwentnie przypisując „Rusinom” sympatie propolskie565. Jednocześnie tygodnik odrzucał możliwość wykorzystania kwestii ukraińskiej przeciw ZSRR, ponieważ oznaczałoby to zwrócenie się wschodniego sąsiada w stronę Niemiec, przeciwko Polsce566. Przeświadczenie, że asymilacja „ludności rusińskiej”, konieczna i możliwa, stanowi najbardziej oczywisty i najskuteczniejszy sposób rozwiązania kwestii ukraińskiej, było zgodne z poglądami narodowych demokratów567. W stosunku do Białorusinów endecy konstatowali ponadto, że w związku z ich całkowitym spolonizowaniem w okresie przedrozbiorowym i powierzchowną rusyfikacją w czasie zaborów należy mówić wyłącznie o reasymilacji568.

Tam, gdzie polonizacja byłaby niemożliwa lub okazałaby się nieskuteczna, pismo zalecało całkowitą izolację ludności ukraińskiej od życia politycznego569. Dlatego też radykalnie krytykowano wszelką samodzielną działalność polityczną Ukraińców. Oceniano, że wskutek złej polityki polskich władz partie ukraińskie rozwinęły wrogą, antypolską agitację w całym kraju, podkopały zaufanie do państwa wśród mas, o czym miało świadczyć odmawianie przez „wójtów narodowości ruskiej” zeznań do spisu narodowego z 1921 r., a przede wszystkim zamach Stepana Fedaka, mający być przykładem ukraińskiego spisku zbrojnego obliczonego na powstanie przeciwko polskiej administracji570. Krytykowano także władze państwowe za brak konsekwentnych działań po likwidacji rządu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej Jewhena Petruszewycza, jak zaznaczano, „dyktatora Galicji Wschodniej”, w stosunku do związanych z nim działaczy politycznych. Negatywnie oceniano uwolnienie „uświadomionych po ukraińsku” podoficerów i oficerów571. Podkreślano, że pobłażliwość rządu w tej kwestii została odebrana przez Ukraińców jako słabość polskich władz. Oceniana w tygodniku jako nieudolna, polityka władz w Galicji Wschodniej miała doprowadzić do opanowania administracji, oświaty, kolei czy poczty przez Rusinów i Żydów, którzy zdominowali Polaków. Tymczasem jeden z zasadniczych celów endecji, czyli polonizację Kresów – zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” – należało osiągnąć bez gwałtów, wykorzystując osoby „z sercem i umysłem narodowym”572. Zalecano przy tym bezpośrednie kontakty z „Rusinami” z pominięciem antypolsko nastawionych polityków ukraińskich573, konsekwentnie podkreślając, że „lud ruski” nie jest Polsce i Polakom wrogi, a obustronne kontakty obciążone są jedynie złą wolą polityków ukraińskich574. Osiągnięcie zadowalających rezultatów miało ułatwić wygrywanie regionalnych separatyzmów ludności ukraińskiej, w szczególności zaś regionalizmu Łemków575.

Za konieczne uznano też polepszenie warunków materialnych „ciemnej masy ruskiego społeczeństwa”, co miało ostudzić jej radykalne nastroje576. Jak to określono, Rusini byli „słabi podatkowo”. Jedynie 1/4 Rusinów mieszkała w miastach, płacąc zaledwie 1/20 wszystkich podatków, a w gminach wiejskich tylko 4/7 podatków. Zdaniem Włodzimierza Wakara Ukraińcy byli zatem nieprodukcyjni rolniczo i przemysłowo577. Właśnie zła sytuacja materialna ludności ukraińskiej miała być według publicystów pisma głównym źródłem niechęci do narodu polskiego578. Zwracano uwagę zwłaszcza na nędzne warunki bytowo-materialne Białorusinów, pisząc, że codzienność tej przeważnie chłopskiej i zacofanej ludności to brud i nędza579. Miało to przyczyniać się do popularności haseł komunistycznych wśród ludności białoruskiej580. Z tym większym więc zdziwieniem i zazdrością w latach trzydziestych odnotowano na łamach „Myśli Narodowej” znaczący postęp ludności ukraińskiej w pracy oświatowej, kulturalnej i gospodarczej581. Pisali o nim również działacze obozu narodowego, wyrażając podziw dla osiągnięć Ukraińców, szczególnie w zakresie organizacji życia gospodarczego, przez co mieli oni stopniowo uzyskiwać przewagę ekonomiczną nad ludnością polską na Kresach582.

Polonizację Kresów tygodnik traktował zatem jako swoistą misję cywilizacyjną, w której widziano doskonałą szansę na wzmocnienie żywotnych sił narodu polskiego583. Było to zbieżne z programem endecji, która przypisywała narodowi polskiemu szczególne posłannictwo cywilizacyjne wobec, jak pisano, leniwej i zacofanej ludności ukraińskiej i białoruskiej584. Dopiero wynik wyborów z 1922 r. wywołał refleksję polityków obozu narodowego nad nieskutecznością dotychczasowych działań w stosunku do ludności ukraińskiej. Z przerażeniem stwierdzono wzrost świadomości narodowej i nasilenie się tendencji separatystycznych Ukraińców585. W związku z tym krytykowano władze za brak odpowiedniego wsparcia materialnego dla żywiołu polskiego, w tym również duchowieństwa rzymskokatolickiego, zdziesiątkowanego tyfusem podczas wojny, dotkniętego nędzą i głodem. Z drugiej strony – jak podkreślano – probostwa unickie, obecne w każdej wsi, były świetnie uposażone. Prowadziło to do ruszczenia się polskiej ludności i świadczyło o spisku Józefa Piłsudskiego, Semena Petlury586 i Jewhena Petruszewycza mającym na celu oderwanie Galicji Wschodniej od Polski587. Dlatego zgodnie z ideologią obozu narodowego tygodnik niezwykle zdecydowanie przeciwstawiał się planom nadania autonomii narodowej Galicji Wschodniej. Jedynym możliwym rozwiązaniem miała być autonomia terytorialno-samorządowa, a więc utworzenie województw z ruskimi kuriami narodowymi z prawem do porozumiewania się w sprawach oświatowych, narodowych i religijnych588. Stanowisko takie „Myśl Narodowa” podtrzymywała konsekwentnie przez cały czas swojego istnienia589. Pismo piętnowało także wszelkie pomysły regionalizacji kraju, ponieważ prowadziły do pogłębienia wewnętrznych, narodowo-etnicznych separatyzmów, tym samym uniemożliwiając skuteczną asymilację mniejszości słowiańskich590.

Wyrazem zaniepokojenia sytuacją na Kresach były utrzymane w alarmistycznym tonie, omawiane już wcześniej, relacje z Wołynia. We wrześniu 1924 r. tygodnik informował o agitacji prowadzonej przez działaczy ukraińskich, przekonujących o prowizoryczności państwa polskiego i rychłym utworzeniu niepodległej Ukrainy. Miało to powodować odmowę wysyłania rekrutów do armii polskiej i wywoływać olbrzymią wrogość do polskich urzędników, wojska i policji591. Faktycznie w sytuacji istnienia na Kresach zwartych obszarów zamieszkałych przez Ukraińców (Rusinów)592 kwestie ich służby w wojsku oraz lojalności wobec Polski były podstawowe dla bezpieczeństwa kraju, zagrożonego inwigilacją ze strony ZSRR i dywersją przeciwko polskiej armii593. Pobór z przełomu 1922 i 1923 r. wykazał, że poborowi w całej Galicji Wschodniej niechętnie stawiali się na zebrania kontrolne594. Z czasem stawiennictwo Ukraińców wzrastało i zbliżyło się do poziomu stawiennictwa Polaków595. W rezultacie żołnierze pochodzenia ukraińskiego (Rusini i Ukraińcy) stanowili największą mniejszość narodową w Wojsku Polskim – 16,92 proc. ogółu poborowych596. Było to proporcjonalne do ich liczebności w II Rzeczypospolitej, mimo to wzbudzało duże zaniepokojenie władz wojskowych. Dlatego też nie kierowano Ukraińców, podobnie jak Białorusinów, do newralgicznych dla obronności kraju oddziałów żandarmerii, lotnictwa, łączności, marynarki wojennej oraz niektórych oddziałów pancernych. Niezależnie od tych zastrzeżeń władze wojskowe oceniały rekruta ukraińskiego na ogół pozytywnie597.

Winę za destabilizację ładu społecznego oraz podsycanie regionalnych separatyzmów, w opinii „Myśli Narodowej”, mieli ponosić oprócz działaczy ukraińskich także duchowni greckokatoliccy. Zdaniem jednego z publicystów tygodnika, biskup wileński Jerzy Matulewicz był tak samo wrogi Polsce jak metropolita lwowski Andrzej Szeptycki598. Dlatego podkreślano, że unici stanowią barierę utrudniającą skuteczną i szybką polonizację ludności ukraińskiej599. Poglądy te stopniowo zyskiwały coraz większą popularność w całym obozie narodowym, który początkowo zajmował niejednoznaczne stanowisko w sprawie roli Kościoła unickiego600.

Faktycznie obraz przedstawiony na łamach pisma w niewielkim stopniu odbiegał od rzeczywistości. Relacje zamieszczone na łamach „Myśli Narodowej” zbiegły się z falą antypolskich akcji sabotażowych na Kresach w latach 1923–1924. Niezadowolenie z polskich rządów na Wołyniu, wywołane nieudolnością polskiej administracji i lekceważeniem Ukraińców, w 1924 r. przybrało znamiona wojny domowej. Liczne i dobrze uzbrojone po radzieckiej stronie, inspirowane przez ZSRR grupy Białorusinów i Ukraińców przenikały przez słabo strzeżoną granicę wschodnią i siały terror601. Dlatego posłowie ZLN 4 listopada 1924 r. wystąpili w sejmie z wnioskiem o wprowadzenie tam stanu wyjątkowego. Wniosek upadł, ale wysłano na Wołyń wzmocnione siły wojska i policji, utworzono też Korpus Ochrony Pogranicza. Poprawiło to sytuację, lecz nie uspokoiła się całkowicie aż do 1939 r. Świadczyła o tym choćby działalność Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, przekształconej następnie w Organizację Ukraińskich Nacjonalistów602. W latach trzydziestych „Myśl Narodowa” w ostrzegającym tonie informowała o aktach terroru OUN603. Tygodnik słusznie też wskazywał na faktyczne powiązania OUN z wywiadem niemieckim604. Jednocześnie pismo krytykowało władze sanacyjne zarówno za akcje pacyfikacyjne wobec ludności ukraińskiej, wątpiąc w ich skuteczność, jak i próby szukania porozumienia z umiarkowanymi nacjonalistami ukraińskimi. Uważano to za politykę zgubną i krótkowzroczną605. Dlatego bardzo negatywnie oceniano wojewodę wołyńskiego Henryka Józewskiego606.

O kwestii ukraińskiej pisano na łamach „Myśli Narodowej” również na marginesie tzw. ustaw językowych z 31 lipca 1924 r. dotyczących szkolnictwa kresowego, a przygotowanych przez powołaną w kwietniu 1924 r. tzw. komisję czterech z udziałem m.in. Stanisława Grabskiego607. Przede wszystkim podkreślano, że celem wspomnianych ustaw nie była przymusowa polonizacja, lecz stworzenie pokolenia świadomych obywateli, odpornych na antypaństwową agitację obcych mocarstw. Zwracano uwagę, że dwujęzyczność szkół (tzw. utrakwizacja) to konieczność, ponieważ równoczesne utrzymywanie szkół jednojęzycznych oraz urzędów z jednym językiem de facto będzie oznaczać wydzielenie prowincji niepolskich w państwie. Jeżeli nie ma w Polsce prowincji niepolskich, analogicznie nie może być także szkół niepolskich. Z tą zasadą „innojęzyczne”, jak je określano, i wyznaniowe mniejszości muszą się pogodzić, gdyż „gospodarzami Polski są Polacy”608. Ustawy językowe oceniano jako wyraz liberalizmu polskiego narodu, uwzględniały one bowiem „dialekt ruski” w szkole, administracji i sądzie, co stanowiło rozwiązanie postępowe i wyjątkowe w Europie609. Jednocześnie tygodnik z satysfakcją informował o upadku szkolnictwa ukraińskiego i białoruskiego w Polsce. Ustawy językowe miały być natomiast przejawem żywotnych sił narodu polskiego i postępu w procesie asymilacji Kresów610.

Stanowisko „Myśli Narodowej” pokrywało się ze stosunkiem części działaczy obozu narodowego do tzw. ustaw językowych, w szczególności zaś z poglądami jednego z głównych ich autorów – Stanisława Grabskiego, który widział w nich szansę na pokojową koegzystencję na Kresach Polaków, Ukraińców i Białorusiunów611. W ZLN istniała jednak spora grupa działaczy krytycznie oceniająca te ustawy. Należeli do niej Joachim Bartoszewicz, Stanisław Głąbiński i Stanisław Kozicki, którzy ze względu na nieskuteczność dotychczasowych metod asymilacyjnych proponowali bardziej zdecydowane środki612. Tygodnik starał się pogodzić racje obu grup. Z jednej strony popierał koncepcję ustaw językowych, z drugiej postulował zaostrzenie kursu wobec Ukraińców, wskazując na konieczność nasilenia przez Polskę polityki asymilacyjnej613. Dlatego też pismo z oburzeniem informowało o złym przyjęciu ustaw językowych przez Ukraińców. Działacze ukraińscy – zdaniem publicystów „Myśli Narodowej” – mieli nieprzychylnie odnosić się do ustaw, ponieważ państwowa gwarancja szerokiej odrębności językowej odbierała im argumenty wykorzystywane we wrogiej antypolskiej agitacji614. Miało to być powodem głosowania posłów ukraińskich i białoruskich przeciwko ustawom. Działali oni tym samym wbrew interesom swoich wyborców, okazując jednocześnie nielojalność wobec Polski, ich postępowanie było natomiast zgodne z wolą ZSRR, Niemiec i Żydów, którzy zamierzali doprowadzić do wewnętrznej destabilizacji kraju, uniemożliwiając uregulowanie kwestii narodowościowych na Kresach. Stwierdzano, że taka postawa polityków ukraińskich stanowiła kolejny dowód na nieistnienie narodowości ukraińskiej, prawdziwy naród stać bowiem na prawdziwą reprezentację polityczną, na „coś poza rozhukaniem pijanego watażki”615. „Myśl Narodowa” minimalizowała przy tym antypolskie postawy ludności ukraińskiej, która – jak pisano – w większości pragnie zachować związki z Polską i przy niej pozostać. Główną winą za złe obustronne relacje obarczano rozmaite czynniki zewnętrzne, przede wszystkim działaczy ukraińskich616.

Dla pozytywnego rozstrzygnięcia kwestii ukraińskiej ważna była także sprawa powołania, jak pisano, „Uniwersytetu Ruskiego” we Lwowie. W „Myśli Narodowej” oceniono ten pomysł krytycznie i uznano za osłabianie państwa. Wskazywano, że uczelnia służyłaby nie nauce, lecz polityce, a Rusini jako niekulturalna i nieprodukcyjna masa pod względem przemysłowym, finansowym, gospodarczym nie dorośli do posiadania własnej uczelni wyższej we Lwowie. Jednocześnie pismo, zgodnie z polityką endecji zmierzającą do zapewnienia niepolskiej ludności słowiańskiej części praw kulturalno-oświatowych w nadziei na zneutralizowanie antypolskich postaw inteligencji ukraińskiej, opowiadało się za umiejscowieniem uczelni w Haliczu lub Stanisławowie jako miastach z wybitną większością ruską. Szczególnie Halicz, jak pisano, „stara stolica rusińska”, niezwiązany z żadną polską tradycją historyczną, miał być miejscem, które nie będzie wywoływać większych tarć politycznych617.

Mniejszość niemiecka

Problem zagrożenia niemieckiego zajmował poczesne miejsce w myśli politycznej obozu narodowego. Endecja nie miała złudzeń, że stosunek Niemiec i Niemców do Polaków pozostanie zasadniczo wrogi. Niemiecki ekspansjonizm obóz narodowy uważał za jedno z głównych zagrożeń dla narodu polskiego618. Nie bez przyczyny więc publicyści „Myśli Narodowej” wskazywali na odwieczność i nieubłagalność polsko-niemieckiego antagonizmu619, stwierdzając, że państwo niemieckie stanowi największe niebezpieczeństwo dla Niepodległej620. Takie przekonania określały stosunek Narodowej Demokracji i „Myśli Narodowej” do mniejszości niemieckiej w Polsce. Zagadnienie to traktowano jako element relacji z państwem niemieckim621. Trudna obecnie do precyzyjnego ustalenia liczba mniejszości niemieckiej w II Rzeczypospolitej wahała się w granicach 3–4 proc. ogółu ludności622. Miejsce, które zajmowała w myśli politycznej obozu narodowego, było jednak nieproporcjonalne do jej stanu liczebnego. Na łamach tygodnika podkreślano, że Niemcy są narodem licznym, sprawnym, pracowitym i zorganizowanym623. Dlatego endecy, biorąc pod uwagę polityczne zaangażowanie mniejszości niemieckiej, jej zamożność oraz wsparcie ze strony państwa niemieckiego, uznawali ją za grupę niezwykle niebezpieczną, której przebywanie w granicach Polski było ze wszech miar niepożądane624.

Zdaniem publicystów tygodnika należało doprowadzić tego, by ludność niemiecka jak najszybciej opuściła terytorium Polski625. Dlatego pismo z entuzjazmem przyjmowało widoczny w pierwszej połowie lat dwudziestych XX w. odpływ Niemców z Pomorza i Wielkopolski626. Z procesem tym do połowy lat dwudziestych obóz narodowy wiązał spore nadzieje627. W okresie rządu tzw. polskiej większości „Myśl Narodowa” wspierała politykę silnej ręki i domagała się przymusowego wykupu niemieckich majątków oraz całkowitego usunięcia z kraju tzw. optantów, czyli ludności optującej za państwem niemieckim. Po przerwaniu prowadzonych w latach 1924–1925 polsko-niemieckich rozmów dotyczących uregulowania tych kwestii wyrażano nadzieję na rychłe ich wznowienie628.

Na łamach „Myśli Narodowej” przywoływano przykłady działalności politycznej mniejszości niemieckiej, mające świadczyć o jej radykalnych nastrojach antypolskich. Przede wszystkim wskazywano na Śląsk, gdzie stale wzrastała liczba głosów oddawanych na listę niemiecką w wyborach do Sejmu Śląskiego629. Po przejęciu władzy w Niemczech przez Adolfa Hitlera to właśnie Śląsk, na którym wzrastało poparcie dla nazistów, aktywizowały się niemieckie bojówki, organizacje i stowarzyszenia, miał się stać – zdaniem publicystów tygodnika – głównym miejscem bezpośredniego starcia polsko-niemieckiego. Pismo donosiło również o podobnie niepokojących zjawiskach na Pomorzu i w Wielkopolsce, w szczególności o masowym napływie członków do Deutsche Vereinigung, wśród których wskutek presji niemieckich pracodawców mieli się znajdować także Polacy, zwłaszcza ci o słabiej ugruntowanej tożsamości narodowej630. Według tygodnika, w 1936 r. większość organizacji mniejszości niemieckiej w Polsce była opanowana przez nazistów631. Dlatego kwestionowano lojalność państwową tej grupy, która jako ekspozytura rządu niemieckiego prowadziła działalność dywersyjną na jego rzecz, co służyło w pierwszej kolejności rewizji granicy polsko-niemieckiej. Jakakolwiek obecność w Polsce mniejszości niemieckiej, niezależnie od jej liczebności, miała nieuchronnie powodować podsycanie niemieckiego rewizjonizmu632. W rezultacie obóz narodowy, podobnie jak periodyk, postulował bezkompromisową walkę z wszelkimi separatyzmami ludności niemieckiej w kraju633. Wobec Niemców jako przedstawicieli narodu najbardziej zagrażającego Polsce należało zachowywać stałą czujność634. Zdaniem endeków nieustępliwa polityka w stosunku do mniejszości niemieckiej miała także służyć wywieraniu odpowiednich nacisków na władze niemieckie w celu wymuszenia ustępstw wobec mniejszości polskiej w Niemczech635.

Jednocześnie „Myśl Narodowa” bezwzględnie piętnowała wszelkie ustępstwa wobec mniejszości niemieckiej służące wzmocnieniu jej i tak znacznego potencjału ekonomicznego. Zwracano uwagę na nieoficjalne subwencjonowanie przez rząd niemiecki zarówno przedsiębiorstw, jak i organizacji niemieckich działających w Polsce636. Władze niemieckie za pośrednictwem struktur Kościoła ewangelickiego miały zniechęcać przedstawicieli mniejszości niemieckiej do powrotu do Niemiec, oferując im w zamian za pozostanie w Polsce znaczne wsparcie logistyczne i materialne637. Dlatego też z goryczą pisano o zawarciu 31 października 1929 r. polsko-niemieckiej umowy o zrzeczeniu się przez polskie władze prawa do przymusowego wykupu ziemi należącej do niemieckich osadników z ziem zachodnich. Zwracano uwagę, że oprócz aspektu ekonomicznego porozumienie to niebezpiecznie wzmacniało także politycznie mniejszość niemiecką638. Ponieważ znaczna grupa Niemców uchroniła swoje majątki ziemskie, ludność niemiecka zdołała utrzymać swoją pozycję, co przesądziło o klęsce akcji uwalniania ziem zachodnich od żywiołu niemieckiego prowadzonej przez polską administrację639. Podkreślano zatem, że po 1918 r. należało się zdecydować na radykalne posunięcia w tej sprawie, włącznie z obustronną wymianą ludności640. Liderzy obozu narodowego zakładali bowiem, że polska polityka wobec mniejszości niemieckiej musi być adekwatna do polityki Niemiec wobec mniejszości polskiej, a więc powinna się opierać na zasadzie wzajemności641. W końcu lat trzydziestych na łamach tygodnika powątpiewano jednak w skuteczność tej metody, zaznaczając, że ewentualne drobne ustępstwa ze strony władz nazistowskich na rzecz polskiej mniejszości są faktycznie bez znaczenia, stają się natomiast doskonałym pretekstem do bardzo szerokiego ich wykorzystywania przez mniejszość niemiecką w Polsce642.

W kwestii mniejszości niemieckiej poglądy publicystów „Myśli Narodowej” nie odbiegały od ogólnych założeń obozu narodowego. Zgodnie z koncepcją państwa narodowego na łamach pisma postulowano pozbawienie ludności niemieckiej majątków lub też skłonienie jej do opuszczenia granic Polski na stałe. Jednocześnie, choć zdawano sobie sprawę z praktycznej trudności w realizacji tych postulatów, unikano haseł asymilacji mniejszości niemieckiej. Podnosili je tylko niektórzy działacze obozu narodowego, nie biorąc jednak pod uwagę wysoko rozwiniętego poczucia narodowej odrębności, dobrej organizacji, aktywności politycznej i kulturalnej oraz zaplecza finansowego ludności niemieckiej w Polsce643. Stanowisko „Myśli Narodowej” sytuowało się zatem gdzieś pośrodku – stosunkowo daleko od najbardziej radykalnych koncepcji obozu narodowego zakładających, że rozwiązaniem tej kwestii jest oparcie polskiej granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, a tym samym polonizacja ziem zachodnich644.

Stosunek do faszyzmu i narodowego socjalizmu

Faszyzm włoski

Problem faszyzmu włoskiego był obecny na łamach „Myśli Narodowej” przez cały okres istnienia pisma. Podejmując rozważania na ten temat, publicyści tygodnika usiłowali przedstawić czytelnikom faszyzm jako włoską postać nacjonalizmu645. Pisali, że dyktatura Benita Mussoliniego wyrosła z włoskiej myśli narodowej646. Faszyzm włoski miał być zatem wyrazem „nacjonalizmu twórczego”, który stanowił ukoronowanie rozwoju włoskiego ducha, tożsamości i instynktu narodowego i który doprowadził do zjednoczenia Włoch w 1861 r.647 Jednocześnie podkreślano, że polski i włoski ruch narodowy wyrosły ze wspólnych korzeni. Co więcej, starano się przekonać, że dla włoskich faszystów działania polskiego obozu narodowego były pierwowzorem648. Tygodnik wskazywał więc na duchowe i historyczne pokrewieństwo narodu polskiego i włoskiego, na to, że odzyskanie niepodległości przez Polskę i narodziny faszyzmu we Włoszech były wydarzeniami przełomowymi dla losu obu krajów649. Pisano o podobnej drodze obu narodów do niepodległości, o ich „dziejowej równoległości”650. Po podróży do Włoch wiosną 1926 r., podczas której Dmowski miał okazję bliżej zapoznać się z działalnością Mussoliniego, lider endecji stwierdził na łamach „Myśli Narodowej”, że do powstania faszyzmu przyczyniła się nacjonalistyczna myśl włoska z okresu sprzed I wojny światowej, podkreślając jednocześnie wspólne cechy nacjonalizmu polskiego, francuskiego i włoskiego opartych na tradycji łacińskiej651. W tygodniku zwracano też uwagę na tradycję antyczną – faszyzm miał być jedną z faz rozwojowych włoskiego ruchu narodowego, przywracającego pamięć o dorobku Imperium Rzymskiego652. Według Władysława Tarnawskiego wielkość faszyzmu bazowała na dorobku antyku653. Autorzy publikacji politycznych obozu narodowego również doszukiwali się genezy faszyzmu we włoskim nacjonalizmie654.

Zdaniem publicystów tygodnika faszyzm był ruchem zmierzającym do przywrócenia w życiu publicznym priorytetu wartościom moralnym i pojęciu narodowego honoru655. Z tego powodu doceniali jego niektóre cechy. Ich akceptację wzbudzał zwłaszcza fakt, że faszyzm uznawał naród za wartość nadrzędną656. Doceniano także jego wpływ na integrację wspólnoty narodowej w jednolity organizm poprzez zasadę solidaryzmu narodowego657. Zasadniczym celem faszyzmu miało być wznoszenie całego narodu włoskiego na coraz wyższy poziom świadomości narodowej658. Zdaniem publicystów tygodnika narodowy charakter faszyzmu przyczyniał się także do zwiększania troski robotników o dobro narodu i państwa659. Podkreślano, że ruch faszystowski ma potrójny program: moralny, społeczny i polityczny. Dąży jednocześnie do wychowania narodowego, wprowadzenia wszystkich sił społecznych w orbitę działań państwa oraz naprawienia błędów ustroju parlamentarnego660. Dlatego włoski ruch faszystowski, opierający się na „duchu wojskowym” kombatantów, wyrażał rozczarowanie intrygami masonów, Żydów i komunistów, które zdecydowały o rezultatach I wojny światowej661. Faszyzm włoski miał więc być, jak pisano, „nacjonalizmem oryginalnym”, który wypracował własną doktrynę i pogląd na świat662. Dostrzegano w nim czynnik porządkujący europejską rzeczywistość663. Miał być zdolny do przezwyciężenia przyczyn i skutków kryzysu politycznego i gospodarczego cywilizacji europejskiej doby dwudziestolecia, którego początek widziano w XVIII- i XIX-wiecznych ideach demokratyczno-liberalnych664. Dlatego podkreślano, że faszyzm stanowi „antyliberalną reakcję” i jest główną siłą polityczną walczącą z socjalizmem i bolszewizmem665. Oceniano, że ocalił Włochy od zrewolucjonizowania i trwałych wpływów komunizmu, pozytywnie wpływając na stabilizację włoskiej sceny politycznej666. Pozostawało to w zgodzie ze stanowiskiem Narodowej Demokracji, która uznawała faszyzm włoski za ruch narodowy stanowiący odpowiedź na idee XVIII i XIX w., w szczególności wywodzące się z rewolucji francuskiej667.

Według publicystów „Myśli Narodowej” przyjęcie niektórych rozwiązań faszystowskich miało być pożyteczne, chociaż pełna recepcja ze względu na istotne różnice narodowe była niemożliwa i oznaczałaby jedynie puste naśladownictwo668. Mimo że nacjonalizm europejski miał wspólne korzenie, to na jego charakter w każdym kraju wpływały odmienne warunki polityczne, ustrojowe, prawne, historyczne czy geograficzne669. Jak pisał Jan Zamorski, wprowadzenie faszyzmu w Polsce było niemożliwe, ponieważ „nie jesteśmy podobni do Włochów i dlatego nie wszystkie ich instytucje dadzą się do nas przeszczepić”. Jego zdaniem żadna zmiana formy rządu, w tym przyjęcie faszyzmu, nie doprowadziłaby do skutecznych przekształceń sytuacji wewnętrznej Polski bez koniecznej zmiany mentalności polskiego narodu670. Faszyzm był bowiem wyłącznie włoskim ruchem narodowym, co uniemożliwiało wprowadzenie go w innym państwie i w odniesieniu do innego narodu. Jakiekolwiek próby jego naśladowania byłyby więc tylko jego karykaturą671. Dlatego w 1930 r. Roman Rybarski sceptycznie odnosił się do fascynacji „młodych” rozwiązaniami włoskiego faszyzmu przyjmowanymi kosztem tradycji polskiego ruchu narodowego672. Stanowisko tygodnika pozostawało zgodne z poglądami obozu narodowego, który zasadniczo akceptował jedynie zewnętrzne formy faszyzmu, oceniając jako obce zarówno jego główne założenia ideowo-teoretyczne, jak i praktykę polityczną673.

Na łamach „Myśli Narodowej” prezentowano różnorodny stosunek do rządów faszystowskich. Szczególnie krytyczna pozostawała „stara” część współpracowników tygodnika, rekrutująca się z tzw. grupy profesorskiej. Dokonując klasyfikacji dyktatur, uznali oni faszyzm włoski za „dyktaturę cywilną”, organizację polityczną mającą określony program rządzenia i promieniującą na inne kraje674. Zdaniem Romana Rybarskiego Włochy Mussoliniego były państwem policyjnym, niszczącym wszelkie instytucje prawne i rządzonym wbrew narodowi675. Jak stwierdzał Wacław Komarnicki, faszyzm wskutek zmiany metod działania politycznego z walki parlamentarnej na walkę bezpośrednią stanowił formę rządów totalnych. Jako negatywne jego cechy wskazywał: dyktaturę jednej partii, ścisłe podporządkowanie jednostki państwu, odrzucenie parlamentaryzmu i zasady podziału władz, rządy mniejszości, propagandę faszystowską oraz stosowanie przemocy676. Dlatego też zarówno włoski faszyzm, jak i narodowy socjalizm miały być podobne do marksizmu, od którego przejęły „światopogląd materialistyczny, wiarę w siłę fizyczną, a z tym kult tej siły, kult gwałtu”677. Jan Zamorski uznał totalizm włoskiego faszyzmu za przesuwanie troski o naród i państwo na innych. W jego opinii faszystowska hierarchia i dyscyplina „zamiast być środkiem stała się głównym celem”678. Nawet słynący ze swoich sympatii do faszyzmu Stanisław Kozicki679 zauważył, że faszyzm włoski – podobnie jak narodowy socjalizm – stanowił specyficzną formę populistycznej demokracji społecznej, którą nazwał „demofilstwem”, gdyż realizowała interesy szerokich mas680. Krytyczna analiza zagadnienia faszystowskiego państwa totalnego była zgodna z poglądami starych działaczy obozu narodowego. Inne zdanie mieli reprezentanci młodego pokolenia narodowców opowiadający się na łamach tygodnika za „polskim totalizmem”681. Uznawali oni państwo włoskie za „totalne państwo narodowe”, w którym następowało zharmonizowanie poszczególnych grup społecznych, wprowadzano ład i hierarchię społeczną. Państwo totalne, czyli faszystowskie Włochy, miało ponadto usuwać szkodliwe rozbieżności interesów i dążeń obywateli, a także zapewniać rozwój jednostkom wybitnym682. Jan Bogdanowicz podkreślił, że totalizm najpełniej ujawnił się w nowoczesnych państwach narodowych, a więc we Włoszech, w Niemczech, Portugalii i Hiszpanii683.

Niezależnie od licznych zastrzeżeń wobec faszyzmu z uznaniem oceniano na łamach „Myśli Narodowej” polityczne umiejętności Benita Mussoliniego, określając go mianem „prawdziwego geniusza politycznego”, „duchowego przewodnika” oraz męża stanu „szczerze i serdecznie przejętego głoszoną ideą”684. Podkreślano jego talenty oratorskie i socjotechniczne, a także inteligencję i „polot ducha”685. Postrzegano dyktatora jako narzędzie mające przeobrazić życie Włoch w duchu programu zgodnego z nowoczesnymi warunkami panującymi w Europie686. Zdaniem publicystów tygodnika przywódca faszystów włoskich w porównaniu z Hitlerem był większą indywidualnością687. Podkreślali oni również energię i szczere, ideowe zaangażowanie działaczy ruchu faszystowskiego688. Pozytywnie oceniano zarówno skalę i rozmach reform społeczno-gospodarczych, jak i program ewolucyjnego przeobrażania państwa i społeczeństwa689. Zwracano przy tym uwagę zwłaszcza na reformy szkolne zmierzające do wychowywania młodzieży w duchu starej cywilizacji łacińskiej, co miało być konieczne i pożądane także w Polsce690. Doktryna Mussoliniego zmierzała zatem, jak pisano, do ukształtowania „obywateli sumiennych, pełnych poczucia obowiązku i odpowiedzialności, zapalonych do wspólnego ideału, zdolnych do ofiar i poświęcenia”691. Podobnie, z uznaniem zarówno dla politycznych i osobistych talentów Mussoliniego, jak i wprowadzanych przez niego reform oświatowych mających zapewnić odpowiednie wychowanie przyszłych pokoleń, wypowiadali się działacze obozu narodowego także w innych publikacjach692.

Pozytywna ocena polityki Mussoliniego dotyczyła przede wszystkim pierwszej połowy lat dwudziestych XX w. Publicyści tygodnika docenili inicjatywę włoskiego rządu, który jako pierwszy w 1923 r. uznał granicę polsko-litewską i który postulował przynależność Górnego Śląska do Polski693. Pozwoliło to Janowi Zamorskiemu stwierdzić w 1925 r., że Włochy doskonale rozumieją położenie państw w Europie Środkowo-Wschodniej i są tym samym „urodzonymi sprzymierzeńcami” Polski694. Włoską politykę zagraniczną miał cechować realizm, co dotyczyło także „pozytywnych” celów włoskiego imperializmu koncentrującego się na regionie śródziemnomorskim i Bałkanach695. Zaznaczano, że program polityki zagranicznej Mussoliniego z 1922 r. był wyrazem liczenia się z koniecznościami narodowego bytu, określonego warunkami międzynarodowymi po wojnie696. Faszystowskie hasła ekspansjonistyczne, relatywizowane przez pismo, początkowo traktowano jedynie jako dążenie do odnowienia dawnego Imperium Rzymskiego. Jednocześnie uznawano je za przejaw siły narodowego ducha włoskiego, ubolewając, że polski naród i państwo nie mają odpowiedniej determinacji do podjęcia adekwatnych działań w celu zmiany decyzji wersalskich i uzyskania korzystniejszego kształtu granic, szczególnie zaś granicy północnej697. Początkowo publicystom tygodnika imponowała więc energia i konsekwencja faszystowskich Włoch dbających o interesy narodu698. Wraz z zacieśnianiem stosunków włosko-niemieckich wyrażano jednak coraz większe zaniepokojenie antypolskim charakterem tej współpracy zmierzającej, w opinii redakcji, do nieuchronnej rewizji granic699. W ekspansywnej polityce zagranicznej Włoch zaczęto zatem dostrzegać realną groźbę zmiany europejskiego porządku. Powstanie w 1936 r. osi Rzym–Berlin odbierano jako zagrożenie suwerenności państw kontynentu700. Porozumienie to miało być przede wszystkim wymierzone przeciwko Wielkiej Brytanii. Jednocześnie wskazywano na coraz większą zależność Włoch od III Rzeszy. Pierwszym sygnałem świadczącym o zmniejszaniu się roli Włoch i utracie samodzielności na arenie międzynarodowej było zaaprobowanie przez Mussoliniego zajęcia Austrii i Sudetów oraz penetracji Bałkanów przez Niemcy701. Wiosną 1939 r. ostatecznie przyznano na łamach „Myśli Narodowej”, że bliskie współdziałanie z hitlerowskimi Niemcam doprowadziło do porażki faszystowskich Włoch. Jak pisano, faszyzm przegrał swoją dziejową kartę, ponieważ porzucił uniwersalną ideę na rzecz partykularyzmów terytorialnych702.

W „Myśli Narodowej” ukazało się sporo artykułów na temat faszyzmu włoskiego. Jego narodziny – zdaniem publicystów pisma – miały być początkiem nowej ery historii Europy. Genezy faszyzmu doszukiwali się w rozwoju europejskich ruchów narodowych. Postrzegali go także jako reakcję na liberalne idee z XVIII i XIX w. oraz jako główny nurt o charakterze antykomunistycznym. Autorzy tekstów zamieszczanych w tygodniku odczuwali wspólnotę celów i wartości z włoskim faszyzmem przede wszystkim na gruncie tradycji łacińskiej, katolicyzmu, nacjonalizmu, antymasonizmu i antyparlamentaryzmu. Pozytywnej ocenie faszyzmu sprzyjało także uznanie dla dorobku antycznego Rzymu. W Mussolinim widziano polityka zdolnego do kontynuowania starożytnej spuścizny przodków. Wraz z narastaniem zagrożenia wojennego oraz zacieśnianiem się współpracy Włoch z III Rzeszą faszyzm zaczęto postrzegać jako ruch imperialistyczny, który mógł zburzyć pokój w Europie.

Narodowy socjalizm

Antyniemieckość stanowiła główny filar endeckiej myśli politycznej. Stosunek do Niemiec był osią koncepcji narodowodemokratycznej polityki zagranicznej. Bezpieczeństwo odrodzonej Polski, a szerzej – stabilizacja stosunków w ówczesnej Europie zdaniem polityków obozu narodowego miały więc zależeć przede wszystkim od ochrony przed zagrożeniem niemieckim703. Dlatego w każdym ustępstwie mocarstw wobec Niemiec i związanych z tym niemieckich sukcesach na arenie międzynarodowej publicyści „Myśli Narodowej” widzieli wzmocnienie potencjalnego zagrożenia dla Polski. Jednocześnie niemiecką politykę z lat dwudziestych i początku lat trzydziestych XX w. nieodłącznie wiązali z dążeniami światowego lobby żydowskiego. Ich zdaniem wspólnym celem Niemców, Żydów oraz spisku masońskiego było doprowadzenie do rewizji granic wersalskich i w rezultacie likwidacji niepodległej Polski704. Stanowisko to nie różniło się od teorii głoszonej przez endeków od lat trzydziestych, obarczającej Żydów i masonów w sojuszu z Niemcami odpowiedzialnością za wszystkie klęski Polski705.

Z tego powodu obóz narodowy bacznie obserwował wewnętrzne przemiany zachodzące w Niemczech w wyniku wielkiego kryzysu gospodarczego lat trzydziestych, w tym wzrost popularności ruchu narodowosocjalistycznego. Przejęcie władzy przez Hitlera w 1933 r. „Myśl Narodowa” przyjęła z umiarkowanym optymizmem. W nazizmie widziano ruch o charakterze narodowym, wyraz „dążenia odrodzeńczego” narodu niemieckiego706. Podkreślano przy tym, że hitleryzm jest źle i błędnie odbierany w Europie. Odżegnując się od jego recepcji na gruncie polskim, pisano jednocześnie o ideowej, nacjonalistycznej „szczerości” Hitlera707. Za bezpośrednie przyczyny nazizmu publicyści „Myśli Narodowej” uznali poniżenie Niemiec decyzjami traktatu wersalskiego po I wojnie światowej oraz konsekwentne i umiejętne wykorzystywanie nastrojów odwetowych przez Hitlera708. Uważali jednak, że po dojściu Hitlera do władzy rewizjonizm przez pewien czas nie będzie jego głównym celem709. Tłumaczyli to koniecznością przeprowadzenia w pierwszej kolejności reform wewnętrznych, które umocnią nazistowską dyktaturę710. Wskazywano więc na korzystne dla relacji polsko-niemieckich aspekty rozwoju nazizmu w Niemczech. Izolacja III Rzeszy przez demokracje zachodnie i Ligę Narodów, a także antyhitlerowskie zabiegi sił lewicy i międzynarodowego lobby żydowskiego miały bowiem doprowadzić do nieuchronnego spadku znaczenia państwa niemieckiego, co skutkowałoby tymczasowym zmniejszeniem potencjalnego zagrożenia dla Polski ze strony zachodniego sąsiada711. Jednocześnie zdawano sobie sprawę z tego, że wcześniej czy później nazizm stanie się niebezpieczny dla Polski, ponieważ był ruchem, który – jak pisano – „umocni ostatecznie urzeczywistnienie swych dążeń”712. Dlatego już w lutym 1931 r. Aleksander Świętochowski wskazywał na jego antypolski i rewizjonistyczny wymiar713. Zagrożenie to miało narastać wraz z ugruntowywaniem się systemu nazistowskiego w niemieckiej rzeczywistości714. Przyszłe starcie – zdaniem publicystów „Myśli Narodowej – było zatem nieuniknione, a okresy normalizacji wzajemnych stosunków należało traktować jako wyjątek. Dla redakcji było oczywiste, że barierą dla obustronnych kontaktów wcześniej czy później staną się kwestie korytarza pomorskiego i Gdańska715. Za potencjalne cele hitlerowskiego imperializmu w Europie oprócz Polski uznawano ponadto Sudety, Alzację i Lotaryngię oraz Austrię716. Liderzy obozu narodowego podkreślali przy tym, że głoszone przez hitlerowców hasła spowodują utratę dotychczasowych, „tradycyjnych” ich zdaniem sojuszników Niemiec, a więc Żydów i komunistów717. Podobne opinie były prezentowane na łamach „Myśli Narodowej”. Niezależnie od aktualnej koniunktury w polityce europejskiej i pokojowych deklaracji Hitlera obóz narodowy czujnie obserwował zatem sytuację wewnętrzną w Niemczech, zwłaszcza postępującą militaryzację gospodarki i społeczeństwa718. Przebieg wydarzeń w Europie w drugiej połowie lat trzydziestych według publicystów tygodnika był zgodny z ich wcześniejszymi zapowiedziami. Z tym większym niepokojem śledzili remilitaryzację Nadrenii, która – jak twierdzili – oznaczała powrót do polityki ustępstw wobec państwa niemieckiego z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych. Oczywistym następstwem remilitaryzacji Nadrenii, wpisującym się w naturalną sekwencję ustępstw wobec hitleryzmu, miała być rewizja granicy polsko-niemieckiej719. Ponownie na łamach pisma pojawiły się stwierdzenia o wspólnych niemiecko-żydowskich działaniach mających doprowadzić do obalenia niepodległej Polski720. W końcu 1937 r. – w kontekście postępującej militaryzacji i ekspansjonistycznych planów III Rzeszy – podkreślano, że deklaracja polsko-niemiecka o niestosowaniu przemocy z 26 I 1934 r. ma jedynie formalny i taktyczny charakter721. W kwietniu 1939 r. „Myśl Narodowa” nie pozostawiała już swoim czytelnikom złudzeń co do najbliższej przyszłości, uznając rychły wybuch wojny za nieunikniony722.

Mimo negatywnej oceny polityki nazistowskich Niemiec w tygodniku zwracano uwagę na osobiste i polityczne zalety Hitlera. Doceniano zarówno jego umiejętność zdobycia szerokiego poparcia narodu niemieckiego723, jak i konsekwencję w politycznym działaniu oraz realizowaniu głoszonych haseł i obietnic724. Pozytywnie oceniano także jego talenty agitatorskie725. Działalność Hitlera miała powadzić do zakończenia politycznego chaosu w Niemczech726. Publicyści pisma z uznaniem wypowiadali się też o antykomunistycznym i antyżydowskim charakterze nazizmu, widząc w nim „dziejową konieczność”727 oraz szansę na odrodzenie kultury duchowej narodu niemieckiego728. Jednocześnie, konstatując brak podobnych działań w kraju, wyrażali ubolewanie, że rozwiązanie kwestii żydowskiej w Polsce, inaczej niż w Niemczech, jest jeszcze odległe729. Zarazem podkreślano odmienny charakter polskiego antysemityzmu, który – przeciwnie niż niemiecki – miał być pozbawiony rasizmu. Uzgadniając w latach trzydziestych swoje stanowisko z nauką Kościoła katolickiego, obóz narodowy odrzucił bowiem poglądy o nierówności ras. Dlatego też w „Myśli Narodowej” zasadę „genoteizmu” uznawano za szkodliwą i nieprzystającą do polskich warunków730. Co więcej pisano, że naziści dążyli do „odchrześcijanienia” religii731. Z całą surowością krytykowano więc hitleryzm za „materialistyczny poganizm” i odejście od zasad chrześcijańskiej etyki, w konsekwencji czego, bazując na kłamstwie i przemocy, miał być pozbawiony jakichkolwiek wytycznych moralnych732. Materialistyczny radykalizm hitleryzmu miał go również prowadzić do niebezpiecznego poczucia mesjanistycznego733. Jak podkreślali publicyści tygodnika, naród niemiecki został przez Hitlera pozbawiony religii, którą zastąpił kult rasy734.

Odejście nazizmu od zasad chrześcijaństwa powodowało brak poszanowania dla godności jednostki735. Dlatego – jak stwierdzano – jednym ze skutków nazizmu był fakt, że „przeciętny obywatel jest niewolnikiem zbiorowej formy życiowej”736. Miało to prowadzić do całkowitego uprzedmiotowienia członków narodu niemieckiego przez państwo totalne737. Ze zgorszeniem więc pisano o braku poszanowania norm prawnych przez III Rzeszę, co dyskwalifikowało nazizm jako system dyktatorski i pozbawiony cech państwa narodowego738. Hitleryzm miał być „najbardziej pogmatwanym i najgroźniejszym systemem partyjnym powojennych ruchów politycznych”739. Dlatego też znacznie wyżej niż III Rzeszę oceniano na łamach „Myśli Narodowej” rozwiązania ustrojowe włoskiego faszyzmu740.

Stanowisko pisma w kwestii narodowego socjalizmu pozostawało zgodne z poglądami głoszonymi przez polityków Narodowej Demokracji. Na negatywnej ocenie nazizmu zaważył przede wszystkim jego antypolski charakter wynikający z niemieckiego rewizjonizmu w stosunku do Gdańska i korytarza pomorskiego. Publicyści pisma byli sceptyczni wobec totalitarnych rozwiązań ustrojowych wprowadzonych w Niemczech po 1933 r. Za szczególnie zgubne uznawano odejście hitleryzmu od zasad etyki chrześcijańskiej, widoczne zwłaszcza w nazistowskiej teorii rasistowskiej. Rasizm określano jako doktrynę pogańską, głoszącą kult rasy nordyckiej, związaną z dążeniem do panowania nad światem. Z tego powodu obóz narodowy uważał, że jakiekolwiek przeszczepienie nazizmu do Polski jest niemożliwe i sprzeczne z tradycją polskiego ruchu narodowego. Jedynie hitlerowska polityka antyżydowska znajdowała uznanie, ale tylko w odniesieniu do celu, a nie jej metod. Dlatego też pismo pozytywnie oceniało dążenia Hitlera do całkowitego „odżydzenia” Niemiec741.

1 S. Pieńkowski, Dymy orientacyjne, „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 68–70.

2 L. Brun, Zbrodnia i kara (Uwagi o dekadencji socjalizmu polskiego), „MN”, 12 XI 1921, nr 4, s. 8–11.

3 M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. II, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 14–16.

4 Dr S. Ka-ski, Bój z Polską, „MN”, 31 XII 1921, nr 1, s. 1.

5 S. Pieńkowski, Dymy orientacyjne, „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 68–70.

6 F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8; S. Pieńkowski, Dymy orientacyjne, „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 68–70.

7 L. Brun, Zbrodnia i kara (Uwagi o dekadencji socjalizmu polskiego), „MN”, 12 XI 1921, nr 4, s. 8–11.

8 S. Pieńkowski, Dymy orientacyjne, „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 68–70.

9 J. Rembieliński, O podstawę doboru, „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 21–22.

10 S. Kozicki, O rząd w Polsce, „MN”, 9 VIII 1936, nr 33, s. 509–511.

11 K. Lutosławski, Zmora, „MN”, 16 XII 1922, nr 50, s. 4–7.

12 F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8.

13 A. Nowaczyński, Czyj stryj był carskim żandarmem?, „MN”, 27 I 1922, nr 4, s. 11–13.

14 J.Ba. [J. Bajkowski], Naród i jego drogi historyczne, „MN”, 28 VIII 1938, nr 37, s. 573–574; K. Lutosławski, Dlaczego nas nie chcą?, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 1–2.

15 K. Tymieniecki, Rozrachunek historyczny, „MN”, 4 VIII 1929, nr 43, s. 65–66.

16 A.N. [A. Nowaczyński], Szopka, „MN”, 27 I 1922, nr 4, s. 14–15.

17 A. Świętochowski, Liberum veto, „MN”, 30 VI 1929, nr 27, s. 425–426.

18 J. Rembieliński, Tysiącletnie opóźnienie, „MN”, 2 XII 1934, nr 51, s. 749–750.

19 W. Wakar, Walka o niepodległość, „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 43–44.

20 F. Rawita-Gawroński, Zagadnienia bałtyckie, „MN”, 1 XI 1924, nr 44, s. 1–4.

21 S. Kozicki, Polska i Rumunia, „MN”, 5 XII 1925, nr 10 (49), s. 146–147.

22 J. Zamorski, Egzamin życiowy, „MN”, 19 VIII 1922, nr 33, s. 1–4.

23 W. Wakar, Walka o niepodległość, „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 43–44.

24 J. Zamorski, Pro Galicia. „Audiatur et altera pars”, „MN”, 3 V 1924, nr 18, s. 11–16.

25 T. Bielecki, Przeszłość i chwila bieżąca, „MN”, 10 V 1931, nr 23, s. 289–290.

26 S. Pieńkowski, Dymy orientacyjne, „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 68–70.

27 A. Łomżyński, Kłamstwo, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 3–6.

28 -K-, Barwa i symbol P.O.W., „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 4–6.

29 A. Łomżyński, Kłamstwo, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 3–6.

30 F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8.

31 Viator [A. Grzymała-Siedlecki], Zatarg rozumu z uczuciem (Z powodu książki Z. Wasilewskiego), „MN”, 10 VI 1922, nr 23, s. 7–9.

32 Z. Wasilewski, O miłości i nienawiści, „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 81–83.

33 J. Zamorski, Egzamin życiowy, „MN”, 19 VIII 1922, nr 33, s. 1–4.

34 F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8.

35 S. Kozicki, O rząd w Polsce, „MN”, 9 VIII 1936, nr 33, s. 509–511.

36 S. Głąbiński, Odkąd Polska jest państwem niepodległem? (karta z dziejów Polski), „MN”, 11 I 1931, nr 2, s. 19–21; idem, Odkąd Polska jest państwem niepodległem? (karta z dziejów Polski), „MN”, 18 I 1931, nr 4, s. 35–37.

37 T. Mildner, Data odbudowania państwa polskiego, „MN”, 2 V 1937, nr 18, s. 273–274.

38 S. Głąbiński, Odkąd Polska jest państwem niepodległem? (karta z dziejów Polski), „MN”, 18 I 1931, nr 4, s. 35–37.

39 T. Mildner, Data odbudowania państwa polskiego, „MN”, 2 V 1937, nr 18, s. 273–274; idem, Data odbudowania państwa polskiego, „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 289–291.

40 Idem, Data odbudowania państwa polskiego, „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 289–291.

41 S. Głąbiński, Odkąd Polska jest państwem niepodległem?(karta z dziejów Polski), „MN”, 18 I 1931, nr 4, s. 35–37; idem, Odkąd Polska jest państwem niepodległem? (karta z dziejów Polski), „MN”, 11 I 1931, nr 2, s. 19–21.

42 T. Mildner, Data odbudowania państwa polskiego, „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 289–291.

43 Idem, Data odbudowania państwa polskiego, „MN”, 2 V 1937, nr 18, s. 273–274.

44 J. Zamorski, O ideał narodowy, „MN”, 15 III 1927, nr 7, s. 101–103.

45 Novus, Bilans, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 222–224.

46 J. Zamorski, Brak poczucia rzeczywistości, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 1–7.

47 Z. Stahl, Dwa pierwiastki doświadczenia, „MN”, 27 IX 1931, nr 46, s. 188–189.

48 J. Zamorski, Brak poczucia rzeczywistości, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 1–7.

49 Z. Stahl, Dwa pierwiastki doświadczenia, „MN”, 27 IX 1931, nr 46, s. 188–189.

50 J. Zamorski, Brak poczucia rzeczywistości, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 1–7.

51 Ibidem.

52 G-or, Zakładziny, „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 2–4.

53 Od redakcji, Po równi pochyłej, „MN”, 12 XI 1921, nr 4, s. 1–3.

54 G-or, Zakładziny, „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 2–4.

55 S. Kozicki, Przed dziesięciu laty, „MN”, 30 VI 1929, nr 27, s. 420–422.

56 J. Bartoszewicz, Traktat wersalski, „MN”, 30 VI 1929, nr 27, s. 417–418.

57 S. Kozicki, Traktat wersalski, „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 413–414.

58 J. Bartoszewicz, Traktat wersalski, „MN”, 30 VI 1929, nr 27, s. 417–418.

59 S. Kozicki, Polska i likwidacja zwycięstwa, „MN”, 21 VII 1929, nr 32, s. 33–34.

60 J. Bartoszewicz, Traktat wersalski, „MN”, 30 VI 1929, nr 27, s. 417–418.

61 S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204.

62 S. Szczutowski, Mocarstwowa parcelacja, „MN”, 29 XII 1929, nr 56, s. 401–403.

63 K. Tymieniecki, Rozrachunek historyczny, „MN”, 4 VIII 1929, nr 43, s. 65–66

64 S. Kozicki, Polska i likwidacja zwycięstwa, „MN”, 21 VII 1929, nr 32, s. 33–34.

65 Idem, Traktat wersalski, „MN”, 26 X 1930, nr 43, s. 689–670; idem, Traktat wersalski, „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 413–414.

66 Idem, Traktat wersalski, „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 413–414.

67 S. Stroński, Traktat i jego wykonanie, „MN”, 30 VI 1929, nr 27, s. 418–420.

68 S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204; idem, Traktat wersalski, „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 413–414.

69 Idem, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204.

70 Idem, Traktat wersalski, „MN”, 26 X 1930, nr 43, s. 689–670.

71 Idem, Traktat wersalski, „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 413–414.

72 Idem, Traktat wersalski, „MN”, 26 X 1930, nr 43, s. 689–670; idem, Po dziesięciu latach, „MN”, 2 XI 1930, nr 44, s. 685–686.

73 Idem, Traktat wersalski, „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 413–414.

74 J. Rembieliński, Poszerzanie ojczyzny, „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 81–83.

75 Idem, O podstawę doboru, „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 21–22.

76 K. Lutosławski, Dlaczego nas nie chcą?, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 1–2.

77 J. Bartoszewicz, Idea federacji dawniej i dziś, „MN”, 15 IV 1928, nr 11, s. 141–142.

78 K. Lutosławski, Dlaczego nas nie chcą?, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 1–2.

79 S. Szczutowski, Mocarstwowa parcelacja, „MN”, 29 XII 1929, nr 56, s. 401–403.

80 J.Ba. [J. Bajkowski], Naród i jego drogi historyczne, „MN”, 28 VIII 1938, nr 37, s. 573–574.

81 J. Rembieliński, Poszerzanie ojczyzny, „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 81–83.

82 A. Nowaczyński, Puklerz republiki, „MN”, 2 II 1922, nr 5, s.4–6.

83 J. Zamorski, Potrzeba obywatelskiego wychowania, „MN”, 1 XI 1927, nr 23, s. 421–423.

84 J. Rembieliński, Wielka Polska, „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 441–443.

85 Więcej na temat realizmu i idealizmu w działaniach obozu narodowego oraz lewicy niepodległościowej zob. T. Gąsowski, Pierwiastki realizmu i idealizmu w wizjach odzyskania niepodległości Romana Dmowskiego i Józefa Piłsudskiego [w:] Patriotyzm i zdrada. Granice realizmu i idealizmu w polityce i myśli polskiej, red. J. Kloczkowski, M. Szułdrzyński, Kraków 2008, s. 103–118.

86 J. Rembieliński, Powstanie i wojna, „MN”, 1 XI 1928, nr 25, s. 404–405.

87 Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 359.

88 A. Świętochowski, Liberum veto, „MN”, 1 XI 1928, nr 25, s. 411–412.

89 Por. P. Koryś, Realizm polityczny w myśli Narodowej Demokracji [w:] Patriotyzm i zdrada..., s. 119–134. J. Rembieliński, Powstanie i wojna, „MN”, 1 XI 1928, nr 25, s. 404–405.

90 Zob. więcej: G. Zackiewicz, Państwo radzieckie w myśli politycznej obozu narodowego w latach 1918–1939 [w:] Narodowa Demokracja XIX–XXI wiek..., s. 144.

91 Więcej na temat granicy zachodniej w myśli politycznej Narodowej Demokracji zob.: M. Ryba, Naród a polityka. Myśl społeczno-polityczna twórców ruchu narodowego w okresie międzywojennym, Lublin 1999, s. 25; R. Wapiński, Narodowa Demokracja..., s. 171; A. Wątor, Działalność Związku Ludowo-Narodowego..., s. 89–90.

92 Ostateczne ustalenie programu terytorialnego obozu narodowego w kwestii granicy wschodniej nastąpiło dopiero w latach 1916–1919 na podstawie tzw. linii Dmowskiego obejmującej: Wileńszczyznę, Grodzieńszczyznę, południowe Inflanty, Białoruś z Mińskiem, Polesie, część Wołynia, część Podola z Kamieńcem Podolskim, Uszycą i Barem (E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 359–360, 373 i 375).

93 A. Nowaczyński, Ofensywa druciarska, „MN”, 27 I 1922, nr 4, s. 4–8; idem, Dostęp do morza czy kawerna Polski? I, „MN”, 14 IV 1923, nr 15, s. 1–6. W tym kontekście, pisząc o wschodniej polityce Piłsudskiego, endecy używali też określenia „polityka łatwych triumfów” (E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 372).

94 I. Oksza-Grabowski, Naga prawda, „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 1–3; W. Wakar, Polski kurytarz czy niemiecka enklawa?, „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 123–124.

95 J. Zamorski, Ofensywa niemiecka, „MN”, 15 VIII 1925, nr 33, s. 2–5; por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 365–366.

96 I. Oksza-Grabowski, Naga prawda, „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 1–3.

97 S. Pieńkowski, Nonalog morza, „MN”, 24 I 1925, nr 4, s. 5–9.

98 S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204; zob. także Jan Zamorski, Sprawa Gdańska, „MN”, 24 I 1925, nr 4, s. 2–4.

99 S. Kozicki, Gdańsk, „MN”, 26 VII 1936, nr 31, s. 477–478.

100 A. Nowaczyński, Dostęp do morza czy kawerna Polski? I, „MN”, 14 IV 1923, nr 15, s. 1–6.

101 Ibidem; J. Zamorski, Sprawa Gdańska, „MN”, 24 I 1925, nr 4, s. 2–4; AD.B., Sprawa Prus Wschodnich, „MN”, 17 V 1931, nr 24, s. 305–307; S. Kozicki, 5 listopada 1916 – 15 listopada 1933, „MN”, 26 XI 1933, nr 50, s. 749–750; W. Hubert, Z cyklu: Polska na morzu. W dobie obecnej (Dokończenie), „MN”, 29 IX 1935, nr 40, s. 606–609; S. Kozicki, Gdańsk, „MN”, 26 VII 1936, nr 31, s. 477–478; S. Tabaczyński, O co chodzi w sprawie gdańskiej, „MN”, 20 II 1938, nr 8, s. 113–114. Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 367–373.

102 J. Zamorski, O mocarstwowe stanowisko, „MN”, 5 IX 1925, nr 36, s. 2–5; S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204.

103 J. Zamorski, Ofensywa niemiecka, „MN”, 15 VIII 1925, nr 33, s. 2–5.

104 S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204; por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 362.

105 J. Zamorski, Sprawa Gdańska, „MN”, 24 I 1925, nr 4, s. 2–4; idem, Ofensywa niemiecka, „MN”, 15 VIII 1925, nr 33, s. 2–5; idem, O mocarstwowe stanowisko, „MN”, 5 IX 1925, nr 36, s. 2–5; AD.B., Sprawa Prus Wschodnich, „MN”, 17 V 1931, nr 24, s. 305–307.

106 M. Ryba, Naród a polityka..., s. 31.

107 S. Kozicki, Sprawa granic Polski na konferencji pokojowej w Paryżu, Warszawa 1921, s. 20–21, 28–30.

108 Jak pisze Ewa Maj, obóz narodowy winą za rozwiązania wersalskie dotyczące Polski obarczał Niemcy, Wielką Brytanię i Ligę Narodów (eadem, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 370).

109 W. Wakar, Polski kurytarz czy niemiecka enklawa?, „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 123–124; S. Kozicki, Gdańsk, „MN”, 26 VII 1936, nr 31, s. 477–478; idem, Hołd pruski, 15 VIII 1937, nr 33, s. 509–511.

110 W. Wakar, Polski kurytarz czy niemiecka enklawa?, „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 123–124.

111 J., Zapomniana dzielnica. (W dziesięciolecie plebiscytu wschodnio-pruskiego), „MN”, 13 VII 1930, nr 28, s. 429–431.

112 J., Za północną granicą, „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 445–447; por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 362–364.

113 S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204.

114 J. Zamorski, Sprawa Gdańska, „MN”, 24 I 1925, nr 4, s. 2–4; S. Kozicki, Gdańsk, „MN”, 26 VII 1936, nr 31, s. 477–478.

115 S. Kozicki, Plany rozbiorcze i polityka polska, „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 201–204; W. Hubert, Z cyklu: Polska na morzu. W dobie obecnej (Dokończenie), „MN”, 29 IX 1935, nr 40, s. 606–609. Por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 360.

116 W. Wakar, Polski kurytarz czy niemiecka enklawa?, „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 123–124.

117 W. Hubert, Z cyklu: Polska na morzu. W dobie obecnej (Dokończenie), „MN”, 29 IX 1935, nr 40, s. 606–609.

118 A. Nowaczyński, Dostęp do morza czy kawerna Polski? I, „MN”, 14 IV 1923, nr 15, s. 1–6.

119 J. Zamorski, Morze, „MN”, 7 II 1925, nr 6, s. 2–4; por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 372.

120 W. Hubert, Z cyklu: Polska na morzu. W dobie obecnej, „MN”, 22 IX 1935, nr 39, s. 591–592.

121 J. Zamorski, Ofensywa niemiecka, „MN”, 15 VIII 1925, nr 33, s. 2–5; idem, O mocarstwowe stanowisko, „MN”, 5 IX 1925, nr 36, s. 2–5.

122 W. Hubert, Z cyklu: Polska na morzu. W dobie obecnej (Dokończenie), „MN”, 29 IX 1935, nr 40, s. 606–609.

123 W. Budzyński, Kiedy kres tej kresowej gospodarce?, „MN”, 27 X 1923, nr 43, s. 5–7; M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. II, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 14–16.

124 M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. I, „MN”, 14 VI 1924, nr 24, s. 14–16.

125 J. Zamorski, O Galicję Wschodnią, „MN”, 5 XI 1921, nr 3, s. 1–4.

126 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 374–378.

127 J. Zamorski, Rozbiór Polski, „MN”, 23 IX 1922, nr 38, s. 1–4.

128 J.R. [J. Rembieliński], Brak instynktu państwowego, „MN”, 3 XII 1921, nr 7, s. 10–12.

129 L. Brun, Trzeci korzysta. (Przyczynek do sprawy wileńskiej), „MN”, 10 XII 1921, nr 8, s. 1–2.

130 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 378–379.

131 Acervus, Przed rozwiązaniem, „MN”, 17 XII 1921, nr 9, s. 1–2.

132 A. Nowaczyński, Krajowy, „MN”, 14 I 1922, nr 2, s. 6–7; J. Zamorski, O jak najmniejszą Polskę, „MN”, 9 III 1922, nr 10, s. 1–3.

133 J. Zamorski, O jak najmniejszą Polskę, „MN”, 9 III 1922, nr 10, s. 1–3.

134 Por. S. Majewski, Czy to był spór o słowa?, „MN”, 1 IV 1922, nr 13, s. 1–2.

135 M. Ryba, Naród a polityka..., s. 30–31, 35.

136 M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. II, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 14–16; W. Tarnawski, W rocznicę bitwy pod Warszawą (dokończenie), „MN”, 21 VIII 1932, nr 36, s. 526–528; A. Żółtowski, Skoro mowa o granicy wschodniej, „MN”, 2 X 1932, nr 43, s. 621–623.

137 W. Tarnawski, W rocznicę bitwy pod Warszawą, „MN”, 14 VIII 1932, nr 35, s. 509–511; WIEL. [J. Giertych], O koniecznościach dziejowych, „MN”, 18 IX 1932, nr 41, s. 589–591; A. Żółtowski, Skoro mowa o granicy wschodniej, „MN”, 2 X 1932, nr 43, s. 621–623.

138 Z. Berezowski, Zdobyte doświadczenie, „MN”, 17 VIII 1930, nr 33, s. 510–511; W. Tarnawski, W rocznicę bitwy pod Warszawą (dokończenie), „MN”, 21 VIII 1932, nr 36, s. 526–528.

139 Por. M. Ryba, Naród a polityka..., s. 33.

140 W. Tarnawski, W rocznicę bitwy pod Warszawą, „MN”, 14 VIII 1932, nr 35, s. 509–511.

141 Z. Kiedroniowa, W sprawie granic wschodnich Polski, „MN”, 21 VIII 1932, nr 36, s. 536–537.

142 WIEL. [J. Giertych], O koniecznościach dziejowych, „MN”, 18 IX 1932, nr 41, s. 589–591.

143 J. Giertych, Dyskusja o traktacie ryskim, „MN”, 8 I 1933, nr 3, s. 18–21; idem, Jeszcze o rokowaniach ryskich, „MN”, 26 II 1933, nr 11, s. 181–183; idem, Zakończenie dyskusji, „MN”, 9 VI 1933, nr 17, s. 227–228.

144 A. Żółtowski, Skoro mowa o granicy wschodniej, „MN”, 2 X 1932, nr 43, s. 621–623.

145 WIEL. [J. Giertych], Jak to było z granicą wschodnią?, „MN”, 17 VII 1932, nr 31, s. 445–447.

146 J. Giertych, Zakończenie dyskusji, „MN”, 9 VI 1933, nr 17, s. 227–228.

147 WIEL. [J. Giertych], Jeszcze w sprawie granicy wschodniej, „MN”, 7 VIII 1932, nr 34, s. 504–505.

148 Idem, O koniecznościach dziejowych, „MN”, 18 IX 1932, nr 41, s. 589–591.

149 Ibidem.

150 Z. Kiedroniowa, W sprawie granic wschodnich Polski, „MN”, 21 VIII 1932, nr 36, s. 536–537.

151 A. Żółtowski, Skoro mowa o granicy wschodniej, „MN”, 2 X 1932, nr 43, s. 621–623.

152 Jędrzej Giertych miał wówczas 30 lat, a Stanisław Grabski 62 lata.

153 S. Grabski, Jeszcze o rokowaniach ryskich, „MN”, 5 II 1933, nr 8, s. 82–86; idem, Ostatnia moja odpowiedź, „MN”, 2 IV 1933, nr 16, s. 210–212.

154 Idem, Ostatnia moja odpowiedź, „MN”, 2 IV 1933, nr 16, s. 210–212; por. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 380.

155 Idem, Ostatnia moja odpowiedź, „MN”, 2 IV 1933, nr 16, s. 210–212; idem, Jeszcze o rokowaniach ryskich, „MN”, 5 II 1933, nr 8, s. 82–86.

156 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 380.

157 S. Grabski, Pamiętniki, t. 2, wstęp i oprac. W. Stankiewicz, Warszawa 1989, s. 77, 327.

158 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 380.

159 S. Grabski, Z codziennych walk i rozważań, Poznań 1923, s. 105–106.

160 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 380; M. Ryba, Naród a polityka..., s. 30.

161 W. Wojdyło, Koncepcje społeczno-polityczne Stanisława Grabskiego, Toruń 1993, s. 134.

162 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 379 i 381; M. Ryba, Naród a polityka..., s. 35.

163 Zob. W. Wojdyło, Od współpracy do rywalizacji. Relacje między Romanem Dmowskim a Stanisławem Grabskim [w:] Roman Dmowski i jego współpracownicy, red. M. Białokur, M. Patelski, A. Szczepaniak, Toruń 2008, s. 236.

164 Na temat związków Dmowskiego ze środowiskiem młodych narodowców zob. R. Dobrowolski, Roman Dmowski a młodzież obozu narodowego [w:] ibidem, s. 116–132.

165 W. Wojdyło, Od współpracy do rywalizacji..., s. 237 i 241.

166 Z. Wasilewski, Polska – Europa – ludzkość, „MN”, 12 VI 1926, nr 25, s. 350.

167 Ibidem; por. R. Rybarski, Naród, jednostka i klasa, Warszawa 1926, s. 103.

168 S. Grabski, Naród a państwo, Lwów 1922, s. 24; M. Seyda, Polska na przełomie dziejów. Fakty i dokumenty, t. 2, Poznań 1927, s. 36.

169 J. Bartoszewicz, W rocznicę odrodzenia, „MN”, 15 XI 1928, nr 26, s. 421–422.

170 Por. S. Grabski, Z codziennych walk..., s. 201; S. Kozicki, Sprawa granic Polski..., s. 7–8.

171 J. Giertych, O program polityki kresowej, Warszawa 1932, s. 102.

172 Idem, O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938, s. 137; S. Grabski, Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski, Warszawa 1923, s. 70.

173 J. Giertych, Za północnym kordonem (Prusy Wschodnie), Warszawa 1934, s. 182–186; R. Rybarski, Naród, jednostka i klasa..., s. 203.

174 a-ski, Psychoza orderowa, „MN”, 19 XI 1921, nr 5, s. 12.

175 N. Anecki [A. Nowaczyński], Orderitis Progressiva, „MN”, 27 V 1922, nr 21, s. 4–6.

176 Spectans, Zza kulis naszej dyplomacji. Gdy wojsko woli politykę zagraniczną, „MN”, 19 XI 1921, nr 5, s. 14–15; Prosper Colonna, O-górki i spółka, „MN”, 7 I 1922, nr 1, s. 8–9; Gamma, Gospodarka wojskowa. Przyczyny zła, „MN”, 19 XI 1921, nr 5, s. 15–16; Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Puste orzechy, „MN”, 9 II 1922, nr 6, s. 7–8; Obrazki z judendentury okręgu białostockiego i brzeskiego, „MN”, 29 XI 1924, nr 48, s. 11–12.

177 J.M., Sprawy wojskowe. Weryfikacja oficerska, „MN”, 26 XI 1921, nr 6, s. 13–15.

178 Gen. Kazimierz Sosnkowski był ministrem spraw wojskowych m.in. w I i II rządzie Antoniego Ponikowskiego od 19 IX 1921 do 6 VI 1922 r. (J. Faryś, I gabinet Antoniego Ponikowskiego 19 IX 1921 – 5 III 1922 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991, s. 86; idem, II gabinet Antoniego Ponikowskiego 10 III 1922 – 6 VI 1922 [w:] ibidem, s. 94).

179 J.M., Sprawy wojskowe. Weryfikacja oficerska, „MN”, 26 XI 1921, nr 6, s. 13–15; Bł., Kapitan z buławą w tornistrze, „MN”, 25 III 1922, nr 12, s. 14–15.

180 Oculum, Plon komisji weryfikacyjnej, „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 9–10.

181 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Puste orzechy, „MN”, 9 II 1922, nr 6, s. 7–8.

182 Ibidem.

183 I.G. [I. Oksza-Grabowski], Duch Banka, „MN”, 9 III 1922, nr 10, s. 13–14. Generał Dowbor-Muśnicki odmówił wykonania rozkazu Piłsudskiego, który chciał, aby przejął on dowództwo armii południowej pod Lwowem w czasie wojny polsko-bolszewickiej z rąk gen. Wacława Iwaszkiewicza, którego Dowbor-Muśnicki cenił. W kwietniu 1920 r. Dowbor-Muśnicki odmówił przyjęcia stanowiska dowódcy 4. Armii, a w sierpniu tego roku stanowiska dowódcy Frontu Południowego, dlatego też 6 X 1920 r. został przeniesiony do rezerwy, a 31 III 1924 r. w stan spoczynku (Encyklopedia historii..., s. 79).

184 A. Łomżyński, Kłamstwo, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 3–6; idem, Kłamstwo, „MN”, 25 III 1922, nr 12, s. 7–10.

185 Oculum, Plon komisji weryfikacyjnej, „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 9–10; J. Zamorski, Miłe stosunki, „MN”, 8 IV 1922, nr 14, s. 1–2. Podawano przykład niejakiego kpt. Hryszkiewicza, który na skutek odmowy awansu na majora popadł w chorobę psychiczną (T. St-ki, Komisja weryfikacyjna. (Z czego ludzie wariują?), „MN”, 9 IX 1922, nr 36, s. 14–16; F. Rawita-Gawroński, Znowu Piłsudski..., „MN”, 13 XII 1924, nr 50, s. 5–7). W latach 1920–1921 Piłsudski miał dążyć do obsadzania ważniejszych stanowisk w armii legionistami w celu ich politycznej aktywizacji i stworzenia własnego zaplecza politycznego. Wyraźnie odbiło się to na pracach komisji weryfikującej stopnie oficerskie. W rezultacie, jak podaje Andrzej Garlicki, na 29 kierowniczych stanowisk w Sztabie Generalnym 16 znalazło się w rękach byłych legionistów, a spośród 66 oficerów sprawujących wyższe funkcje w Ministerstwie Spraw Wojskowych 22 służyło w Legionach. Jednakże nie mogło, jak pisano w „Myśli Narodowej”, dojść do całkowitego opanowania armii przez piłsudczyków, gdyż w wojsku pozostało ich tylko około 20 proc. Działania Piłsudskiego objęły raczej korpus oficerski, który zdołał on sobie w pewnym stopniu, chociaż dalekim od zadowalającego, podporządkować. Środowisko generalskie pozostało natomiast niezależne. W 1921 r. wśród generałów tylko 8,3 proc. ogółu stanowili byli legioniści. Działania te jednak negatywnie wpływały na konsolidację młodej polskiej armii, ponieważ wzmacniały bardzo silne i świeże podziały. Po wycofaniu się z czynnej polityki Piłsudski zachował przewodnictwo Kapituły Orderu Virtuti Militari, dzięki czemu mógł utrzymywać szerokie kontakty w wojsku. Często sprzeciwiał się nadawaniu odznaczeń osobom, których nie cenił. Sytuacja taka miała miejsce w 1924 r. przy zablokowaniu odznaczenia gen. Józefa Hallera, któremu zarzucił tchórzostwo i zdradę stanu. Wskutek tego od wojska odsuwało się wielu doświadczonych i dobrze wyszkolonych oficerów nieakceptujących metod Piłsudskiego, m.in. gen. Dowbor-Muśnicki czy gen. Haller. Więcej zob.: J. Faryś, Piłsudski i piłsudczycy. Z dziejów koncepcji polityczno-ustrojowej (1918–1939), Szczecin 1991, s. 71; A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1988, s. 209–210, 238–239, 261, 290–291; idem, Przewrót majowy, Warszawa 1979, s. 15, 18 i 20.

186 Prace nad projektem nowej ustawy o organizacji najwyższych władz wojskowych rozpoczął II gabinet Wincentego Witosa. Należało zmienić sytuację, w której Ścisła Rada Wojenna, powołana dekretem Naczelnika Państwa z 7 I 1921 r., pod przewodnictwem Piłsudskiego była organem nadrzędnym w stosunku do ministra spraw wojskowych oraz faktycznie niezależnym od rządu i parlamentu. Stało to w sprzeczności z konstytucją marcową i założeniami systemu parlamentarnego. 2 VII 1923 r. Piłsudski zrezygnował ze stanowiska przewodniczącego Ścisłej Rady Wojennej, w związku z czym przygotowanie nowej ustawy stało się palącą koniecznością. Należało umiejscowić w strukturach władzy generała przewidzianego na naczelnego wodza (A. Garlicki, Józef Piłsudski..., s. 258–269).

187 J. Zamorski, Niebezpieczny projekt, „MN”, 29 III 1924, nr 13, s. 1–5; F. Rawita-Gawroński, Znowu Piłsudski..., „MN”, 13 XII 1924, nr 50, s. 5–7.

188 J. Zamorski, Niebezpieczny projekt, „MN”, 29 III 1924, nr 13, s. 1–5. Generał Władysław Sikorski objął stanowisko ministra spraw wojskowych w gabinecie Władysława Grabskiego 17 II 1924 r., zastępując gen. Sosnkowskiego pełniącego tę funkcję od początku istnienia rządu, tj. od 19 XII 1923 r. W lutym 1924 r. premier Grabski konsultował tę kandydaturę ze Stanisławem Kozickim i Juliuszem Zdanowskim. Kierownictwo endecji ustaliło, że Sikorski jest do przyjęcia pod warunkiem, że zobowiąże się do wprowadzenia ustawy o organizacji najwyższych władz wojskowych. Prawica chciała podporządkować generała przewidzianego na naczelnego wodza rządowi i parlamentowi poprzez ministra spraw wojskowych. Piłsudski domagał się uniezależnienia naczelnego wodza od bieżących koniunktur politycznych i podporządkowania go prezydentowi. Generał Sikorski wycofał wcześniejszy projekt ustawy o organizacji władz wojskowych złożony przez gen. Stanisława Szeptyckiego w czerwcu 1923 r., który stał się powodem jego zatargu z Piłsudskim. Miało to być ukłonem w stronę piłsudczyków, na których pozyskanie Sikorski liczył. Jednakże zgodnie z obietnicami złożonymi endekom Sikorski skierował do sejmu własny projekt odbiegający od oczekiwań Piłsudskiego. Marszałek projekt ten odrzucił. Z powodu przewidywanego w nim stanowiska generalnego inspektora negatywnie przyjęła go również endecja przeciwna powrotowi Piłsudskiego do armii. Całość była elementem większej gry politycznej. Jak pisze Andrzej Garlicki, Sikorski, oferując Piłsudskiemu powrót do armii poprzez powierzenie mu stanowiska generalnego inspektora – według projektu – zależnego od rządu, liczył, że Marszałek projekt odrzuci, co skompromituje go w oczach opinii publicznej i swoich zwolenników. Grę tę jednak Piłsudski doskonale odczytywał. Był to początek jego konfliktu z Sikorskim. Piłsudski nie zamierzał wracać do armii, gdyż grał o władzę, nie o powrót do wojska. Sprawa powrotu do armii była jedną z płaszczyzn tej gry, umożliwiającą dyskredytowanie przeciwników politycznych i utrwalanie przekonania o wadliwości panującego systemu politycznego (por.: A. Garlicki, Józef Piłsudski..., s. 283–284; idem, Przewrót majowy..., s. 110; J. Jekiel, Gabinet Władysława Grabskiego 19 XII 1923 – 13 XI 1925 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 137).

189 J. Zamorski, Podwyżki na wyrywki, „MN”, 5 V 1922, nr 18, s. 1–3.

190 Oculum, Nędza emerytów wojskowych, „MN”, 15 VII 1922, nr 28, s. 13–14.

191 J. Zamorski, Podwyżki na wyrywki, „MN”, 5 V 1922, nr 18, s. 1–3.

192 A.N. [A. Nowaczyński], Luksusowa reduta, „MN”, 2 III 1922, nr 9, s. 9–11.

193 Z. S-ski, Sprawy wojskowe, „MN”, 17 XII 1921, nr 9, s. 14–15.

194 A.S., „Rugi” w armii, „MN”, 11 VII 1923, nr 23, s. 5–6.

195 Władysław Kucharski był ministrem skarbu w II rządzie Wincentego Witosa od 1 IX 1923 do 15 XII 1923 r., czyli do upadku gabinetu (J. Faryś, II gabinet Wincentego Witosa 28 V 1923 – 15 XII 1923 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 120). Szerzej o działalności Kucharskiego zob. E. Maj, Udział Związku Ludowo-Narodowego w rządzie „polskiej większości” Wincentego Witosa w 1923 r., „Kwartalnik Historyczny” 1996, nr 1, s. 50.

196 (a.n.) [A. Nowaczyński], Armia w Polsce, „MN”, 10 XI 1923, nr 45, s. 12.

197 A. Małyszko, Wojsko a naród, „MN”, 7 IV 1923, nr 14, s. 1–4.

198 Civis [K. Kierski], O idei powszechnej i przygotowaniu wojskowem, „MN”, 14 III 1924, nr 11, s. 6–8.

199 Z. Wasilewski, Ogień ofiarny, „MN”, 3 X 1925, nr 44 (5), s. 65–66.

200 T. Bielecki, Wychowanie wojskowe za czasów Komisji Edukacji Narodowej, „MN”, 21 XI 1925, nr 47 (8), s. 117.

201 Od 1920 r. wojsko czyniło starania o wprowadzenie powszechnego i obowiązkowego przysposobienia wojskowego połączonego z obowiązkowymi zajęciami wychowania fizycznego. Zajęcia te miały być obligatoryjne dla młodzieży męskiej od szesnastego roku życia. Realizacja tych założeń napotykała trudności z powodów finansowych i organizacyjnych. Od 1922 r. w szkołach zawodowych, średnich i w seminariach nauczycielskich powstawały ochotnicze hufce przysposobienia wojskowego, do 1926 r. takie zajęcia dla młodzieży wprowadziły także ZHP, Związek Strzelecki, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, wprowadzono również przysposobienie dla rezerwistów. W latach 1920–1925 powstało łącznie sześć projektów dotyczących powszechnego obowiązku wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. Projekt Ustawy o powszechnym wychowaniu fizycznym i przysposobieniu obronnym z 16 IX 1925 r. został przesłany do sejmu, procesu legislacyjnego nigdy jednak nie ukończono. Do 1926 r. różnymi formami przysposobienia wojskowego udało się objąć tylko niewielką część młodzieży. Nie wdrożono jednolitego przygotowania społeczeństwa na wypadek wojny, zintegrowanego z celami obronnymi państwa. Szerzej na ten temat zob. J. Kęsik, Naród pod bronią. Społeczeństwo w programie polskiej polityki wojskowej 1918–1939, Wrocław 1998, s. 37–62; idem, Wojsko polskie wobec tężyzny fizycznej społeczeństwa 1918–1939, Wrocław 1996, s. 18, 39 i nn.

202 (x) [Z. Wasilewski], Wychowanie narodowe. Usprawnienie sił narodowych, „MN”, 3 X 1925, nr 40 (1), s. 12.

203 Była to jedyna przyjęta przez Sejm II RP ustawa o obowiązku wojskowym. Pozostałe podobne ustawy z lat 1933, 1938 i 1939 były rozporządzeniami prezydenta z mocą ustawy (T.A. Kowalski, Kwestie narodowościowe podczas wcielania poborowych do wojska (1918–1939) [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001, s. 39).

204 J. Zamorski, Konieczności państwowe, „MN”, 2 V 1925, nr 18, s. 6–10.

205 Idem, Ex-serenissimus, „MN”, 21 IV 1923, nr 16, s. 1–4.

206 A. Nowaczyński, Nowy minister wojny, „MN”, 23 II 1924, nr 8, s. 6–10.

207 J. Zamorski, O mocarstwowe stanowisko, „MN”, 5 IX 1925, nr 36, s. 2–5.

208 Kontradmirał Ex., Flota liliputantów, „MN”, 18 X 1924, nr 42, s. 1–6.

209 Ibidem.

210 Ibidem. W okresie II RP rozwój Wojska Polskiego liczącego około 260 tys. żołnierzy znacznie ograniczał jego budżet stanowiący około 1/3 całego budżetu państwa, użytkowany głównie na utrzymanie jednej z największych armii w Europie. Dlatego dotkliwie odczuwano braki związane z niskim uposażeniem w armii, nie mówiąc o jej modernizacji. Ograniczenia modernizacyjne musiały też wynikać z wiekowego zaawansowania kadry oficerskiej, niedoceniającej roli nowych rodzajów broni. Zmieniło się to dopiero w drugiej połowie lat dwudziestych wskutek napływu do armii młodych oficerów, absolwentów polskich szkół wojskowych (por. C. Brzoza, A.L. Sowa, Historia Polski 1918 – 1945, Kraków 2006, s. 89–91).

211 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 10 IV 1926, nr 15, s. 235.

212 Analfabeocja, „MN”, 13 IX 1924, nr 37, s. 8–9.

213 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Puste orzechy. Jankiel gra, „MN”, 3 XII 1921, nr 7, s. 15; I. Oksza-Grabowski, Żydzi w wojsku, „MN”, 14 I 1922, nr 2, s. 2–3.

214 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Puste orzechy. Jankiel gra, „MN”, 3 XII 1921, nr 7, s. 15.

215 Oculum, Filosemityzm M. S. Wojsk., „MN”, 26 VIII 1922, nr 34, s. 8–9.

216 Znowu Dreyfuss, „MN”, 22 VII 1922, nr 29, s. 12.

217 A. Nowaczyński, Toeplitz junior, „MN”, 7 VII 1922, nr 27, s. 1–5.

218 M.Z., Intendentura wojskowa a Żydzi, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 11; Seo, Wielka wina prasy, „MN”, 1 IV 1922, nr 13, s. 12–13; (m.n.), Trzy Esterki, „MN”, 22 VII 1922, nr 29, s. 5–6.

219 (n.) [A. Nowaczyński], Judendantura Wojska Polskiego, „MN”, 3 II 1923, nr 5, s. 11; S. Pieńkowski, Rzeczoznawcy ducha, „MN”, 2 II 1924, nr 5, s. 4–6

220 Zob. (n.) [A. Nowaczyński], Judendantura Wojska Polskiego, „MN”, 3 II 1923, nr 5, s. 11.

221 I. Oksza-Grabowski, Żydzi w wojsku, „MN”, 14 I 1922, nr 2, s. 2–3.

222 Ibidem.

223 S. Janicki, W sprawie t. zw. wyznania mojżeszowego, „MN”, 22 VIII 1925, nr 34, s. 5–10. Władze wojskowe, określające mniejszości narodowe w wojsku jako „obce” czy „antypaństwowe”, brały pod uwagę ich podatność na agitację wywrotową i postulaty odśrodkowe państw ościennych. W celu zachowania odpowiedniej proporcji żołnierzy w armii władze wojskowe przyjęły zasadę, że około 2/3 ogółu poborowych będą stanowić Polacy, a 1/3 mniejszości narodowe. W 1926 r. Polacy stanowili 64 proc. ogółu żołnierzy. Zarzuty stawiane przez „Myśl Narodową” w wielu kwestiach odpowiadały stanowi faktycznemu związanemu z obecnością Żydów w armii. Żydzi nie byli podatni na pracę wychowawczą w wojsku, mającą na celu ukształtowanie postawy patriotycznej. Wśród poborowych żydowskich władze wojskowe notowały niskie stawiennictwo. Żydów uważano za zbyt słabych fizycznie do służby, niesumiennych i niepewnych, niezasymilowanych, bez poczucia obywatelskiego, uznano ich za najgorszy materiał wojskowy ze wszystkich narodowości. Dlatego dowódcy często delegowali ich do lżejszej służby w warsztatach lub biurach, o co zresztą sami Żydzi zabiegali. Eliminowano ich też z formacji najważniejszych dla obronności: lotnictwa, łączności, wojsk kolejowych i samochodowych, żandarmerii i służb sanitarnych. Zastrzeżenia władz wojskowych budziła również lojalność żołnierzy żydowskich. Do 1923 r. stanowili oni 19,2 proc. wszystkich żołnierzy sądzonych za szpiegostwo i zdradę główną, co przy ich średnim procentowym udziale w armii w latach 1922–1938 wynoszącym około 4,9 proc. było wskaźnikiem znacznym. Od 1919 do 1928 r. żydowscy żołnierze otrzymywali posiłki przygotowane zgodnie z przepisami rytualnymi. To uprzywilejowanie Żydów było jednak źle widziane przez resztę rekrutów, co przesądziło o likwidacji takiego rozwiązania i zastąpieniu go równoważnikiem pieniężnym (por.: B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 78; T.A. Kowalski, Kwestie narodowościowe podczas wcielania poborowych..., s. 45, 48; G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości narodowych w Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1918–1926, Toruń 2001, s. 56; W. Rezmer, Służba wojskowa Żydów w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych..., s. 99, 100, 101, 104–106, 109; idem, Służba wojskowa Niemców w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej [w:] ibidem, s. 115; M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej w Polsce w latach 1918–1939, Wrocław 1998, s. 74; P. Stawecki, Polityka narodowościowa w wojsku Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych..., s. 15, 20 i 34; A. Wątor, Gabinet Wincentego Witosa, 24 VII 1920 – 13 IX 1921 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej..., s. 78).

224 st.j. [S. Janicki], O żołnierskiej piosence, „MN”, 17 VII 1925, nr 29, s. 11–12. W lipcu 1919 r. sejm przyjął Ustawę o przymusowym nauczaniu w Wojsku Polskim, które z czasem objęło przede wszystkim rekrutów mniejszości narodowych. W latach 1921–1939 wojskowe kursy dla zupełnych analfabetów w zakresie I klasy szkoły powszechnej ukończyło około 500 tys. żołnierzy, a kursy wyższego stopnia zapewniające elementarną wiedzę około miliona. Pomimo to w 1924 r. problem analfabetyzmu dotyczył ponad 100 tys. poborowych, a więc połowy stanu szeregowców. Często analfabetyzm i nieumiejętność arytmetyki uniemożliwiała prowadzenie podstawowego szkolenia wojskowego. Z powodu niskiego poziomu wykształcenia armia z konieczności była największą szkołą powszechną w kraju. Wojsko spełniało funkcje oświatowo-wychowawcze i cywilizujące poprzez naukę pisania, czytania, zasad higieny, obsługi telefonu, korzystania z poczty i kolei. Władze wojskowe podkreślały też aspekt narodowościowej unifikacji oraz kształtowania postaw propaństwowych przez armię. W ich opinii podczas służby w armii najbardziej lojalni byli Białorusini, co w połączeniu z ich karnością i odpornością fizyczną, mimo niskiego poziomu wykształcenia i wyrobienia obywatelskiego, sprawiało, że spośród wszystkich mniejszości białoruską uznawano za najlepszy materiał wojskowy (zob.: J. Kęsik, Naród pod bronią..., s. 37–62; idem, Wojsko polskie wobec tężyzny fizycznej..., s. 18, 39 i nn; T.A. Kowalski, Kwestie narodowościowe podczas wcielania poborowych..., s. 89; M. Krotofil, Ukraińcy w wojsku polskim w okresie międzywojennym [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych..., s. 140; P. Stawecki, Polityka narodowościowa w wojsku..., s. 35; M. Wierzbicki, Białorusini w Wojsku Polskim (1921–1939) [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych..., s. 154 i 174).

225 T. Jaworski, Wrażenia z Wołynia (refleksje), „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 12–13.

226 T.S., Żydowsko-policyjne szykany osadników wojskowych na kresach, „MN”, 16 VI 1923, nr 25, s. 6–8. Osadnictwo wojskowe realizowane według ustawy z 17 XII 1920 r. napotykało trudności związane z nieustannymi problemami budżetowymi. Osadnikom brakowało przygotowania rolniczego, spotykali się z niechęcią miejscowej ludności, która sama odczuwała głód ziemi. Żołnierzom zasłużonym w walce o niepodległość przydzielono 8732 działki o łącznej powierzchni 57 tys. ha. Z powodu wysokich kosztów, mało skutecznych prób zmiany struktury narodowej Kresów, a także ograniczonej skali osadnictwa i jego znacznego rozproszenia ostatecznie akcję tę wstrzymał w 1923 r. rząd Wincentego Witosa (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 136).

227 T. Jaworski, Wrażenia z Wołynia (refleksje), „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 12–13.

228 Ibidem.

229 Kam. Mac...icz, Z Wileńszczyzny, „MN”, 2 X 1924, nr 40, s. 14–16.

230 J. Giertych, Tragizm losów Polski, Pelplin 1936, s. 1; R. Rybarski, Naród, jednostka i klasa..., s. 240.

231 R. Dmowski, Pisma, t. 10, Częstochowa 1939, s. 252.

232 J. Zamorski, O ideał narodowy, „MN”, 15 III 1927, nr 7, s. 101–103.

233 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 30 VI 1934, nr 28, s. 408.

234 Ibidem.

235 R. Dmowski, Wschód i zachód w Polsce, „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 181–184.

236 S. Godlewski, Nie wskrzeszajmy żywych, „MN”, 10 I 1937, nr 2, s. 22–23.

237 R. Rybarski, Mesjanizm klasowy, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 6–9.

238 W. Sobieski, Skrzydła i pęta ducha polskiego. Pańska buta, „MN”, 17 IV 1926, nr 16, s. 242–244; J. Bartoszewicz, Zagadnienie władzy w Polsce, „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 273–274.

239 W. Sobieski, Skrzydła i pęta ducha polskiego. Pańska buta, „MN”, 17 IV 1926, nr 16, s. 242–244.

240 Z. Wasilewski, Dusza polska, „MN”, 8 VI 1926, nr 19, s. 289–290.

241 J. Bartoszewicz, Ustrój władz w państwie, „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 264–267.

242 R. Rybarski, Analogie z przeszłości, „MN”, 24 III 1935, nr 12, s. 177–179.

243 J. Zamorski, Nadzieje, plany i metody, „MN”, 1 IX 1923, nr 35, s. 1–5.

244 Idem, O symbolicznym pomniku, „MN”, 10 XI 1923, nr 45, s. 1–5.

245 Idem, Niewolnicze dusze, „MN”, 23 III 1924, nr 8, s. 1–6.

246 K.S. Frycz, Złoty wiek, „MN”, 24 I 1937, nr 4, s. 51–52.

247 R. Dmowski, Wschód i zachód w Polsce, „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 181–184.

248 B. Suchodolski, Szlacheckie pojęcie władzy, „MN”, 15 VIII 1927, nr 18, s. 324–326.

249 Idem, Społeczność szlachecka, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 4–6; zob. także W. Sobieski, Skrzydła i pęta ducha polskiego. Pańska buta, „MN”, 17 IV 1926, nr 16, s. 242–244.

250 B. Suchodolski, Szlacheckie pojęcie władzy, „MN”, 15 VIII 1927, nr 18, s. 324–326.

251 W. Sobieski, Skrzydła i pęta ducha polskiego. Pańska buta, „MN”, 17 IV 1926, nr 16, s. 242–244.

252 J. Bartoszewicz, Zagadnienie władzy w Polsce, „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 273–274.

253 J. Zamorski, Niebezpieczny projekt, „MN”, 29 III 1924, nr 13, s. 1–5.

254 R. Rybarski, Analogie historyczne, „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 221–222.

255 J. Zamorski, O naprawę stosunków, „MN”, 13 XII 1924, nr 50, s. 2–5.

256 B. Suchodolski, Indywidualizm szlachecki, „MN”, 16 X 1926, nr 37, s. 149–150.

257 R. Rybarski, Analogie historyczne, „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 221–222; J. Bartoszewicz, Ustrój władz w państwie, „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 264–267.

258 R. Rybarski, Analogie historyczne, „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 221–222.

259 B. Suchodolski, Społeczność szlachecka, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 4–6.

260 Z. Wasilewski, Dusza polska, „MN”, 8 VI 1926, nr 19, s. 289–290; J. de Nissau, Idea narodowa a sprawa społeczna, „MN”, 15 IX 1926, nr 34, s. 102–104.

261 R. Rybarski, O naszym indywidualizmie, „MN”, 6 IX 1931, nr 43, s. 137–138.

262 Z. Wasilewski, Dusza polska, „MN”, 8 VI 1926, nr 19, s. 289–290.

263 K.S. Frycz, Złoty wiek, „MN”, 24 I 1937, nr 4, s. 51–52.

264 Idem, Na polu chwały, „MN”, 7 II 1937, nr 6, s. 81–82.

265 J. Bartoszewicz, Zagadnienie władzy w Polsce, „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 273–274.

266 J. Zamorski, Niewolnicze dusze, „MN”, 23 III 1924, nr 8, s. 1–6.

267 W. Konopczyński, Partyjniactwo i sanacja. Historia o prapradziadach dla praprawnuków, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 323–324.

268 J. Zamorski, Niewolnicze dusze, „MN”, 23 III 1924, nr 8, s. 1–6; J. Bartoszewicz, Zagadnienie władzy w Polsce, „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 273–274.

269 W. Konopczyński, Partyjniactwo i sanacja. Historia o prapradziadach dla praprawnuków, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 323–324.

270 R. Rybarski, Analogie historyczne, „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 221–222.

271 K.S. Frycz, Złoty wiek, „MN”, 24 I 1937, nr 4, s. 51–52.

272 J. Bartoszewicz, Ustrój władz w państwie, „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 264–267.

273 Idem, Idea federacji dawniej i dziś, „MN”, 15 IV 1928, nr 11, s. 141–142.

274 J. Rembieliński, Tradycja Trzeciego Maja, „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 273–274.

275 S. Kozicki, Rewizja poglądów na przeszłość, „MN”, 14 II 1937, nr 7, s. 97–99.

276 K.S. Frycz, Koniec epoki, „MN”, 30 XII 1934, nr 55, s. 813–814.

277 Idem, Z dziejów przemiany społecznej: I. Czasy stanisławowskie, „MN”, 19 VII 1934, nr 35, s. 514–515.

278 Idem, Odrodzenie. Na marginesie „Dziejów Polski” prof. Konopczyńskiego, „MN”, 21 III 1937, nr 12, s. 177–178.

279 R. Dmowski, Wschód i zachód w Polsce, „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 181–184.

280 K.S. Frycz, Z dziejów przemiany społecznej: III. Księstwo – Królestwo, „MN”, 2 IX 1934, nr 37, s. 543–544.

281 W. Komarnicki, Konstytucja marcowa jako fakt polityczny, „MN”, 8 III 1931, nr 12, s. 145–146.

282 R. Rybarski, Mesjanizm klasowy, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 6–8.

283 J. Zamorski, O uzdrowienie Polski, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 2.

284 Idem, Jaki Polska ma ustrój?, „MN”, 30 III 1926, nr 12, s. 178–179; zob. także F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8.

285 J. Zamorski, Niewolnicze dusze, „MN”, 23 III 1924, nr 8, s. 1–6.

286 I. Oksza-Grabowski, Polska czy Piłsudski?, „MN”, 19 XI 1921, nr 5, s. 1–2.

287 Dr S. Ka-ski, Bój z Polską, „MN”, 31 XII 1921, nr 11, s. 1.

288 F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8.

289 J. Zamorski, Niebezpieczny projekt, „MN”, 29 III 1924, nr 13, s. 1–5; F. Rawita-Gawroński, Naród a wódz, „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 6–8.

290 J. Bartoszewicz, Ustrój władz w państwie, „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 264–267.

291 ST. L-SKI, Dramat konstytucji marcowej, „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 129–130.

292 Z. Stahl, O suwerennej grupie rządzącej, „MN”, 18 XI 1931, nr 49, s. 235–236.

293 J. Rembieliński, Wielka Polska, „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 1; idem, Po dniu 23 marca, „MN”, 31 III 1935, nr 13, s. 193–194.

294 Idem, Na widowni, „MN”, 14 V 1933, nr 22, s. 314–315.

295 J. Bartoszewicz, Ustrój władz w państwie, „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 264–267.

296 Z. Stahl, Dwa pierwiastki doświadczenia, „MN”, 27 IX 1931, nr 46, s. 188–189.

297 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 3 V 1931, nr 22, s. 282–283.

298 Idem, Tradycja Trzeciego Maja, „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 273–274.

299 J. Bartoszewicz, Zagadnienie władzy w Polsce, „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 273–274; K.S. Frycz, O etosie i etnosie, „MN”, 5 IV 1936, nr 15, s. 225–227.

300 Z. Stahl, O pojmowaniu polityki, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 444–445; J. Mosdorf, Uwagi o aktualnym „Księciu” (z powodu książki P.A. Chrząszczewskiego), „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 116–118.

301 Z. Stahl, O pojmowaniu polityki, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 444–445.

302 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 331–332.

303 Z. Stahl, Hasła ustrojowe i ich rozwój, „MN”, 4 X 1931, nr 47, s. 201–202.

304 J. Mosdorf, Uwagi o aktualnym „Księciu” (z powodu książki P.A. Chrząszczewskiego), „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 116–118.

305 Jako przykład podawano wybory z 1928 r. z 34 zgłoszonymi listami, porównując je do wyborów z 1922 r., kiedy zgłoszono jedynie 19 list wyborczych (J.R. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 53.

306 A. Świętochowski, Liberum veto, „MN”, 30 III 1926, nr 12, s. 185–186.

307 (x) [Z. Wasilewski], Głosy. Wskaźnik majowy, „MN”, 8 VI 1926, nr 19, s. 298.

308 A. Świętochowski, Liberum veto, „MN”, 24 IV 1926, nr 17, s. 265–266.

309 R. Dmowski, Wschód i zachód w Polsce, „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 181–184.

310 J.K., Wschód i zachód we współczesnem życiu polskiem, „MN”, 12 VIII 1922, nr 32, s. 8–10.

311 R. Dmowski, Wschód i zachód w Polsce, „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 181–184.

312 Z. Wasilewski, O miłości i nienawiści, „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 81–83

313 W. Komarnicki, Konstytucja marcowa jako fakt polityczny, „MN”, 8 III 1931, nr 12, s. 145–146.

314 R. Rybarski, Kryzys ustroju politycznego, „MN”, 20 II 1936, nr 8, s. 113–114.

315 J. Bartoszewicz, Zagadnienie władzy w Polsce, „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 273–274.

316 Z. Stahl, Idea organizacyjna O.W.P., „MN”, 1 I 1927, nr 3, s. 3.

317 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 13 II 1926, nr 7, s. 106–107; idem, Przegląd polityczny, „MN”, 10 IV 1926, nr 15, s. 235.

318 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 59–60.

319 W. Wasiutyński, Ustrój czy – konstytucja?, „MN”, 25 III 1934, nr 13, s. 179–180.

320 S. Kozicki, Od dyktatury do cezaryzmu, „MN”, 24 II 1929, nr 8, s. 113–115.

321 J. Bartoszewicz, Ustrój władz w państwie, „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 264–267.

322 J. Zamorski, O naprawę stosunków, „MN”, 13 XII 1924, nr 50, s. 2–5.

323 W aspekcie organizacyjnym uznano, że konieczna jest przebudowa struktur obozu narodowego, czego konsekwencją było utworzenie OWP (por.: B. Grott, Katolicyzm w doktrynach..., s. 7; E. Maj, Roman Dmowski..., s. 49; R. Wapiński, Niektóre problemy ewolucji..., s. 863).

324 IGN, Przegląd polityczny, „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 331–332.

325 J. Rembieliński, Po zamachu, „MN”, 22 V 1926, nr 20/21, s. 1.

326 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 5 VI 1926, nr 24, s. 345.

327 Z. Stahl, O suwerennej grupie rządzącej, „MN”, 18 X 1931, nr 49, s. 235–236.

328 Idem, Przewrót i praworządność, „MN”, 1 VII 1928, nr 16, s. 241–243.

329 J. Rembieliński, Po zamachu, „MN”, 22 V 1926, nr 20/21, s. 1.

330 J.R. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 455.

331 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 1 VIII 1927, nr 17, s. 316.

332 Idem, Lekcja poglądowa, „MN”, 12 X 1930, nr 41, s. 637–638.

333 J. Mosdorf, Luki w procesie, „MN”, 24 I 1932, nr 4, s. 51–52.

334 J. Rembieliński, Jałowizna, „MN”, 9 XI 1930, nr 45, s. 701–702.

335 J.R. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 455.

336 Z. Stahl, O pojmowaniu polityki, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 444–445; R. Piestrzyński, Absolutyzm a indywidualizm, „MN”, 19 II 1933, nr 10, s. 113–115.

337 Z. Stahl, Hasła ustrojowe i ich rozwój, „MN”, 4 X 1931, nr 47, s. 201–202.

338 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 2 VI 1935, nr 23, s. 346–347.

339 Idem, Przewrót i praworządność, „MN”, 1 VII 1928, nr 16, s. 241–243.

340 Idem, Narodowe... państwowe..., „MN”, 19 I 1930, nr 3, s. 33–34.

341 Idem, Przewrót i praworządność, „MN”, 1 VII 1928, nr 16, s. 241–243; Z. Stahl, O suwerennej grupie rządzącej, „MN”, 18 X 1931, nr 49, s. 235–236.

342 J. Rembieliński, Przegląd polityczny, „MN”, 1 V 1928, nr 12, s. 175.

343 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 369.

344 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 34; J. Rembieliński, O treść rządów, „MN”, 17 II 1929, nr 7, s. 97–98.

345 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 55.

346 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 12 VI 1926, nr 25, s. 358; idem, Przegląd polityczny, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 369; idem, Przegląd polityczny, „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 34; J. Rembieliński, Przewrót i praworządność, „MN”, 1 VII 1928, nr 16, s. 241–243; idem, Wiara w Polskę, „MN”, 6 I 1929, nr 1, s. 1–2.

347 J.R. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 15 III 1928, nr 9, s. 115–116.

348 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 53.

349 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 15 III 1928, nr 9, s. 115–116.

350 Idem, Lekcja poglądowa, „MN”, 12 X 1930, nr 41, s. 637–638.

351 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 15 III 1928, nr 9, s. 115–116.

352 Idem, Niżej poziomu polityki, „MN”, 6 IV 1930, nr 14, s. 209–210; idem, Wnioski, „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 733–735.

353 Idem, Niżej poziomu polityki, „MN”, 6 IV 1930, nr 14, s. 209–210; J. Mosdorf, Uwagi o aktualnym „Księciu” (z powodu książki P.A. Chrząszczewskiego), „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 116–118.

354 W. Wasiutyński, Ustrój czy – konstytucja?, „MN”, 25 III 1934, nr 13, s. 179–180.

355 R. Piestrzyński, Absolutyzm a indywidualizm, „MN”, 19 II 1933, nr 10, s. 113–115.

356 K. Hrabyk, Wychowanie narodowe, „MN”, 27 I 1929, nr 4, s. 60–61.

357 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 10 IV 1926, nr 15, s. 235.

358 J. Rembieliński, O wolności słowa, „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 1–2.

359 Idem, O treść rządów, „MN”, 17 II 1929, nr 7, s. 97–98.

360 Z. Stahl, O pojmowaniu polityki, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 444–445.

361 Idem, Dwa pierwiastki doświadczenia, „MN”, 27 IX 1931, nr 46, s. 188–189.

362 W. Wasiutyński, Najmłodsze pokolenie przez pryzmat „Myśli nowoczesnego Polaka”, „MN”, 23 VIII 1931, nr 40, s. 111–113.

363 K. Hrabyk, Wychowanie narodowe, „MN”, 27 I 1929, nr 4, s. 60–61; J. Rembieliński, Wnioski, „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 733–735.

364 Głosy, „MN”, 20 I 1935, nr 3, s. 43–44.

365 Głosy, „MN”, 5 V 1935, nr 18, s. 283.

366 Argus [Z. Raczkowski], Pokłosie. Elita, „MN”, 2 VI 1935, nr 23, s. 351; Głosy, „MN”, 9 VI 1935, nr 24, s. 363; Na marginesie, „MN”, 14 VII 1935, nr 29, s. 443.

367 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 20 X 1935, nr 43, s. 663.

368 Głosy, „MN”, 9 VI 1935, nr 24, s. 363.

369 T. Bielecki, Wobec nowych wyborów, „MN”, 21 VII 1935, nr 30, s. 445–446; Głosy, „MN”, 25 VIII 1935, nr 35, s. 538.

370 M. Grzegorczyk, Sejm bez jutra, „MN”, 20 X 1935, nr 43, s. 653–655.

371 Z.W. [Z. Wasilewski], Poza narodem, „MN”, 27 I 1935, nr 4, s. 49–50. O koncepcjach ustrojowych sanacji wyrażonych w konstytucji kwietniowej oraz pracach nad projektem nowej ustawy zasadniczej zob. więcej: A. Ajnenkiel, Parlamentaryzm II Rzeczypospolitej, Warszawa 1975, s. 320–334; idem, Polskie konstytucje, Warszawa 1991, s. 272–296; Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, t. 2, red. M. Kallas, Warszawa 1990, s. 141–176.

372 W. Komarnicki, My i oni. W walce o konstytucję, „MN”, 24 II 1935, nr 8, s. 114–115; L. Marchlewski, O gospodarkę w szkołach, „MN”, 10 III 1935, nr 10, s. 146.

373 T. Bielecki, Wobec nowych wyborów, „MN”, 21 VII 1935, nr 30, s. 446.

374 J. Rembieliński, Po dniu 23 marca, „MN”, 31 III 1935, nr 13, s. 193–194.

375 G. Zabłocki, O nowej konstytucji, „MN”, 26 V 1935, nr 22, s. 322–323; Głosy, „MN”, 28 VII 1935, nr 31, s. 472.

376 W., Statystyka wyborów sejmowych, „MN”, 22 IX 1935, nr 39, s. 590.

377 Głosy, „MN”, 31 III 1935, nr 13, s. 202.

378 T. Bielecki, Wobec nowych wyborów, „MN”, 21 VII 1935, nr 30, s. 446.

379 R. Rybarski, Analogje z przeszłości, „MN”, 24 III 1935, nr 12, s. 177–179.

380 W. Komarnicki, My i oni. W walce o konstytucję, „MN”, 4 II 1935, nr 8, s. 114–115; L. Marchlewski, O gospodarkę w szkołach, „MN”, 10 III 1935, nr 10, s. 146.

381 G. Zabłocki, O nowej konstytucji, „MN”, 26 V 1935, nr 22, s. 322–323.

382 Z.W. [Z. Wasilewski], Potrząsanie tomahawkami, „MN”, 5 V 1935, nr 18, s. 273–274.

383 Głosy, „MN”, 9 VI 1935, nr 24, s. 363.

384 Głosy, „MN”, 21 VII 1935, nr 30, s. 455.

385 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 59–60; idem, Przegląd polityczny, „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 34.

386 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 27 III 1926, nr 13, s. 202–203.

387 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 27 III 1926, nr 13, s. 202–203; idem, Przegląd polityczny, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 13–14.

388 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 34.

389 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 24 IV 1926, nr 17, s. 268; idem, Przegląd polityczny, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 13–14.

390 Idem, Przegląd polityczny, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s.13–14; J.R. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 1 V 1928, nr 12, s. 175.

391 IGN. [J. Rembieliński], Przegląd polityczny, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 13–14.

392 Idem, Wnioski, „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 733–735.

393 Idem, Na widowni, „MN”, 14 II 1932, nr 8, s. 105–106.

394 Idem, Wnioski, „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 733–735.

395 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 14 V 1933, nr 22, s. 314–315.

396 Idem, Po dniu 23 marca, „MN”, 31 III 1935, nr 13, s. 193–194.

397 Idem, Na widowni, „MN”, 14 VI 1931, nr 29, s. 377–378.

398 Ibidem; idem, Na widowni, „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 298–299.

399 Idem, Na widowni, „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 298–299; zob. także Z. Stahl, Idea organizacyjna O.W.P., „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 3.

400 J. Rembieliński, O wolności słowa, „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 1–2.

401 Idem, Na widowni, „MN”, 14 V 1933, nr 22, s. 314–315; por. Z. Stahl, Idea organizacyjna O.W.P., „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 3.

402 Z. Stahl, O podmiocie władzy państwowej, „MN”, 11 X 1931, nr 48, s. 217–219; J. Rembieliński, Zagadnienie konstytucji, „MN”, 4 II 1934, nr 6, s. 65–66.

403 J. Rembieliński, Wiara w Polskę, „MN”, 6 I 1929, nr 1, s. 1–2; idem, Na widowni, „MN”, 6 XI 1932, nr 48, s. 710–711.

404 K.S. Frycz, Na widowni, „MN”, 24 IV 1938, nr 18, s. 281.

405 Z. Stahl, Idea organizacyjna O.W.P., „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 3.

406 K.S. Frycz, O etosie i etnosie, „MN”, 5 IV 1936, nr 15, s. 225–227.

407 Z. Stahl, Hasła ustrojowe i ich rozwój, „MN”, 4 X 1931, nr 47, s. 201–202.

408 Idem, O podmiocie władzy państwowej, „MN”, 11 X 1931, nr 48, s. 217–219.

409 J. Rembieliński, O wolności słowa, „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 1–2; K.S. Frycz, O etosie i etnosie, „MN”, 5 IV 1936, nr 15, s. 225–227.

410 Z. Stahl, Dwa pierwiastki doświadczenia, „MN”, 27 IX 1931, nr 46, s. 188–189.

411 K.S. Frycz, Na widowni, „MN”, 16 I 1938, nr 3, s. 41.

412 Ibidem.

413 J. Zamorski, Dyktatura, faszyzm, monarchia, „MN”, 3 XI 1923, nr 44, s. 1–8.

414 A. Świętochowski, Liberum veto, „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 73–74.

415 Z. Stahl, O podmiocie władzy państwowej, „MN”, 11 X 1931, nr 48, s. 217–219.

416 K.S. Frycz, Na widowni, „MN”, 16 I 1938, nr 3, s. 41.

417 H. Eysymontt, Wizja Polski Wielkiej, „MN”, 1 III 1936, nr 9, s. 131–132.

418 Idem, Wizja Polski Wielkiej (Dokończenie), „MN”, 8 III 1936, nr 10, s. 147–149.

419 Idem, Wizja Polski Wielkiej, „MN”, 1 III 1936, nr 9, s. 131–132.

420 Idem, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 291–292.

421 Idem, Wizja Polski Wielkiej, „MN”, 1 III 1936, nr 9, s. 131–132.

422 L. Gembarzewski, Rzeczy tak proste, „MN”, 22 III 1936, nr 12, s. 179–180; idem, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

423 H. Eysymontt, Wizja Polski Wielkiej (Dokończenie), „MN”, 8 III 1936, nr 10, s. 147–149.

424 L. Gembarzewski, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

425 Ibidem.

426 H. Eysymontt, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 291–292; L. Gembarzewski, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

427 L. Gembarzewski, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

428 H. Eysymontt, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 291–292; L. Gembarzewski, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

429 L. Gembarzewski, Rzeczy tak proste, „MN”, 22 III 1936, nr 12, s. 179–180.

430 Idem, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

431 Ibidem; idem, Rzeczy tak proste, „MN”, 22 III 1936, nr 12, s. 179–180.

432 Idem, O ideał ustroju. Polemika z powodu artykułu „Monarchia czy państwo narodowe”, „MN”, 3 V 1936, nr 19, s. 292–293.

433 K. Stojanowski, Monarchia czy państwo narodowe?, „MN”, 19 IV 1936, nr 17, s. 257–260.

434 Z. Balicki, Egoizm narodowy wobec etyki, Lwów 1902, s. 13 i nn.; A. Peretiatkowicz, Idea umowy społecznej w rozwoju historycznym, Poznań 1920, s. 63–65; R. Rybarski, Siła i prawo, Warszawa 1936, s. 97–98, 131.

435 S. Grabski, Naród a państwo..., s. 33; idem, Uwagi o bieżącej..., s. 11; idem, Z zagadnień polityki narodowo-państwowej, Warszawa 1925, s. 123; W. Rabski, Walka z polipem. Wybór felietonów (1918–1924), Poznań 1925, s. 138.

436 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 212; S. Grabski, Uwagi o bieżącej..., s. 11; K. Wierczak, O co walczą narodowcy?, Warszawa 1935, s. 3 i nn.

437 S. Grabski, Naród a państwo..., s. 31; idem, Z codziennych walk..., s. 20.

438 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 224; S. Grabski, Z zagadnień polityki..., s. 52; W. Komarnicki, O zmianie Konstytucji Polskiej, Wilno 1927, s. 14 i nn.

439 R. Dmowski, Pisma, t. 10..., s. 34.

440 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 52–53, 221; A. Peretiatkowicz, Cezaryzm demokratyczny a konstytucja polska, Warszawa 1929, s. 6.

441 Por. B. Bouffałł, Organizacja stronnictw politycznych w Anglii i Stanach Zjednoczonych Ameryki, Warszawa 1926, s. 6–25.

442 S. Grabski, Z zagadnień polityki..., s. 24.

443 Zob. W. Mich, Obcy w polskim domu. Nacjonalistyczne koncepcje rozwiązania problemu mniejszości narodowych 1918–1939, Lublin 1994, s. 12; R. Wapiński, Problem państwa w koncepcjach politycznych obozu narodowego [w:] Państwo w polskiej myśli politycznej, red. J.S. Miś, Wrocław 1988 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 7) s. 93.

444 Por. O. Bergmann, Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej 1918–1929, Poznań 1998, s. 64.

445 W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 28–29.

446 A. Landau-Czajka, W jednym stali domu. Koncepcje rozwiązania kwestii żydowskiej w publicystyce polskiej lat 1933–1939, Warszawa 1998, s. 18.

447 Według spisu powszechnego z 1921 r. II RP miała 27,1 mln mieszkańców, z czego mniejszości narodowe liczyły 8,5 mln (31,5 proc.), wśród nich było około 2,8 mln Żydów. Henryk Chałupczak i Tomasz Browarek oraz Józef Orlicki oceniają ich liczbę na 3,1 mln (H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998, s. 164; J. Orlicki, Szkic wybranej problematyki do genezy tzw. kwestii żydowskiej oraz koncepcji jej rozwiązania w II Rzeczypospolitej, „Przegląd Zachodniopomorski” 1976, nr 3, s. 183; zob. także M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej..., s. 105, 129). Jak podaje Szyja Bronsztejn, największe skupiska ludności żydowskiej istniały na terenach byłej Kongresówki – w 1921 r. Żydzi stanowili tu prawie 14,25 proc. ogółu ludności (idem, Ludność żydowska w Polsce w okresie międzywojennym. Studium statystyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963, s. 20; por. A. Chojnowski, Problem narodowościowy na ziemiach polskich w początkach XX w. oraz w II Rzeczypospolitej [w:] Z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Warszawa 1986, s. 182).

448 Na uwagę zasługuje fakt, że Żydzi w Polsce zachowali szczególnie dużą, jak chyba nigdzie indziej, odrębność obyczajową wyróżniającą ich spośród pozostałych grup narodowych. Szczególne związki z kulturą żydowską mieli tzw. litwacy – Żydzi z tzw. ziem zabranych (zob. R. Wapiński, Roman Dmowski, Lublin 1988, s. 40).

449 W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 11; G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 10; M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej..., s. 440; R. Wapiński, Problem państwa..., s. 88.

450 I. Oksza-Grabowski, Niebezpieczeństwo żargonowe, „MN”, 3 XII 1921, nr 7, s. 13–15.

451 Ign. [I. Oksza-Grabowski], Program izolacji, „MN”, 10 I 1925, nr 2, s. 2–4.

452 Ibidem.

453 Spectatus, Skąd oni wiedzą, „MN”, 13 V 1922, nr 19, s. 13.

454 I. Oksza-Grabowski, Nowe cary, „MN”, 9 II 1922, nr 6, s. 1–2; Aszkenazy i sobór, „MN”, 22 VII 1922, nr 29, s. 6–7; K. Smogorzewski, Ucieszny pan Aszkenazy, „MN”, 30 IX 1922, nr 39, s. 6–8; Asken-Azja czy Polska? „MN”, 10 II 1923, nr 6, s. 1–6.

455 Z. Raczkowski, Po pochyłości liberalizmu, „MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 42; Przegląd polityczny, „MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 53.

456 K.Z., Zbyteczne zdumienie i konieczna baczność, „MN”, 29 IV 1922, nr 17, s. 7–9.

457 S. Pieńkowski, Kamień graniczny, „MN”, 27 XII 1924, nr 52, s. 6–7; idem, Kulturszacherja, „MN”, 17 I 1925, nr 3, s. 10–11.

458 Dwa nowe tygodniki żydowskie, „MN”, 19 I 1924, nr 3, s. 14–15; Ign. [I. Oksza-Grabowski], Program izolacji, „MN”, 10 I 1925, nr 2, s. 2–4.

459 Por. R. Dmowski, Kwestia żydowska. Separatyzm Żydów i jego źródła, Warszawa 1909, s. 25–28.

460 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Zjazd „gojów”, „MN”, 17 XII 1921, nr 9, s. 11.

461 Jerzy O., Lichwa Syjonu. O 40% i innych procentach, „MN”, 21 I 1922, nr 3, s. 11–13; (n.) [A. Nowaczyński], Parszawa, „MN”, 7 X 1922, nr 40, s. 13.

462 Cyfry, które mówią, „MN”, 3 II 1923, nr 5, s. 3; J. Prus, Czynnik demograficzny w kwestii żydowskiej, „MN”, 2 X 1932, nr 43, s. 624.

463 Clemens, Na krakowskich planciech, „MN”, 28 VII 1923, nr 30, s. 13–14.

464 K. Hrabyk, Zagrożony Śląsk, „MN”, 2 I 1926, nr 1, s. 9–10.

465 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 242–243.

466 Ign. [I. Oksza-Grabowski], Program izolacji, „MN”, 10 I 1925, nr 2, s. 2–4.

467 J. Zamorski, Ostatnia walka o niepodległość, „MN”, 2 XII 1922, nr 48, s. 1–4.

468 S. Pieńkowski, Pajace Judy, „MN”, 4 IV 1925, nr 14, s. 8–14; por. Z. Wasilewski, O życiu i katastrofach cywilizacji narodowej. Wstęp do rozważań nad programowymi zagadnieniami doby obecnej, Warszawa 1921, s. 12.

469 S. Pieńkowski, Sen sztuki, „MN”, 13 X 1923, nr 41, s. 7–8; Z. Wasilewski, Na żydowskim obroku, „MN”, 7 III 1925, nr 10, s. 2–3.

470 W.J.C. [W.J. Chwalewik], Nowy rodzaj literacki, „MN”, 10 IV 1926, nr 15, s. 236.

471 A. Nowaczyński, Szczury, „MN”, 12 V 1923, nr 19, s. 1–5; (a.n.) [A. Nowaczyński], Menażerja literacka, „MN”, 2 VI 1923, nr 22, s. 14; S. Pieńkowski, Sen sztuki, „MN”, 13 X 1923, nr 41, s. 7–8.

472 Por. J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 245.

473 X. Niero [J. Ohrenstein], Naganiacze sądowi, „MN”, 22 IV 1921, nr 16, s. 11–13.

474 Antyadwokatura w Małopolsce Wschodniej, „MN”, 3 III 1923, nr 9, s. 9; T.S., Zastraszające cyfry, „MN”, 16 VI 1923, nr 25, s. 5–6; A. Nowaczyński, Palestyńska palestra, „MN”, 20 X 1923, nr 42, s. 12–14; S. Pieńkowski, Chemja sprawy żydowskiej, „MN”, 24 XI 1923, nr 47, s. 1–4; idem, Rzeczoznawcy ducha, „MN”, 3 II 1924, nr 5, s. 4–6.

475 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Niebezpieczeństwo żargonowe, „MN”, 3 XII 1921, nr 7, s. 13–15; A. Nowaczyński, Polowanie na ziemiaństwo, „MN”, 31 III 1923, nr 13, s. 9–12.

476 A.N. [A. Nowaczyński], Autor bez przyszłości, „MN”, 25 III 1922, nr 10, s. 11–12; (a.n.) [A. Nowaczyński], Menażerja literacka, „MN”, 2 VI 1923, nr 22, s. 14; Tow. Jaw., Szabas w operze, „MN”, 29 XI 1924, nr 48, s. 12; Y., Koncert w Paryżu, „MN”, 13 VI 1925, nr 24, s. 9; Y., Polscy muzycy w Paryżu, „MN”, 20 VI 1925, nr 25, s. 8.

477 A. Nowaczyński, Judeotyma, „MN”, 28 IV 1923, nr 17, s. 13–14; (a.n.) [A. Nowaczyński], Orle loty Maxa Kahanego, „MN”, 24 V 1924, nr 21, s. 10–11.

478 S. Piątek, Zażydzenie pedagogiki, „MN”, 29 VI 1930, nr 26, s. 407.

479 Nowe czasy, nowi ludzie, „MN”, 8 IV 1922, nr 14, s. 14.

480 E. Kański, Czytelnicy żydowscy wobec książki, „MN”,10 III 1923, nr 10, s. 14–16.

481 O. Bergmann, Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej..., s. 223.

482 J. Maj, Odosobnienie żydów w sporcie, „MN”, 28 II 1925, nr 9, s. 9–11.

483 Idem, Konieczność izolacji żydów w sporcie. (Uzasadnienie), „MN”, 7 III 1925, nr 10, s. 9–11; idem, O sport narodowy, „MN”, 21 III 1925, nr 12, s. 13–16.

484 A. Nowaczyński, Szabesgolce, „MN”, 2 III 1922, nr 9, s. 3–6; Żor-żor, Strach Mordo-Chajów, „MN”, 25 III 1922, nr 10, s. 14–15; Asymilacja na odwrót, „MN”, 17 VII 1925, nr 29, s. 11.

485 S. Pieńkowski, Chemja sprawy żydowskiej, „MN”, 24 XI 1923, nr 47, s. 1–4.

486 Dziadek, Puste orzechy. Numerus clausus, „MN”, 14 X 1922, nr 41, s. 15; A. Nowaczyński, Kraków się budzi, „MN”, 4 XI 1922, nr 44, s. 1–6.

487 T.S. [T. Strzelecki], Żydzi w Jagielloneum, „MN”, 10 III 1923, nr 10, s. 7; T. Strzelecki, Numerus non clausus, „MN”, 17 V 1924, nr 20, s. 8–10.

488 St. W. [S. Vrtel-Wierczyński], Front nieżydowski, „MN”, 30 VI 1923, nr 26, s. 6–7. Wyrazem tych dążeń było przyjęcie 19 VI 1923 r. przez Sejmową Komisję Oświatową uchwały o numerus clausus, co dało możliwość skierowania tej sprawy pod obrady plenarne sejmu. Dalszym krokiem był tajny okólnik ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego, Stanisława Głąbińskiego, z 12 VII 1923 r., który umożliwiał radom wydziałowym wyższych uczelni stosowanie, w związku postanowieniami ustawy o szkołach akademickich, zasady numerus clausus ograniczającej przyjmowanie na wyższe uczelnie młodzieży żydowskiej do wielkości odpowiadającej procentowi ludności żydowskiej w kraju. Niektóre z wydziałów Uniwersytetu Lwowskiego postanowiły skorzystać z tego prawa (zob. M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej..., s. 194–197 i 202).

489 Sprawa ta wywołała także szeroki oddźwięk w Anglii i Francji. Francuskie organizacje żydowskie oraz Francuska Liga Praw Człowieka 23 VIII 1923 r. wystosowały do premiera Francji Raymonda Poincaré list z prośbą o interwencję u rządu polskiego (M. Pasztor, Położenie mniejszości żydowskiej w Polsce w świetle francuskiej korespondencji dyplomatycznej z lat 1921–1939, „Biuletyn ŻIH” 1998, nr 4, s. 8; zob. także W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 80–81; M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej..., s. 202).

490 Na marginesie, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 371; Na marginesie, „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 139; Dlaczego?, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 232–233.

491 Głosy, „MN”, 21 III 1937, nr 12, s. 187.

492 J. Zamorski, Uwagi o gospodarczym położeniu Polski, Warszawa 1923, s. 82–83.

493 G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 97, 99.

494 Jerzy O., Dwie miarki. (Rozważania w sprawie tak prostej, że aż zapomnianej), „MN”, 7 I 1922, nr 1, s. 14–15.

495 (b.), Boycott za Boycott!, „MN”, 24 VI 1922, nr 25, s. 13; K. Lutosławski, Ostatnia walka o niepodległość, „MN”, 2 XII 1922, nr 48, s. 1–4.

496 W.J.C. [W.J. Chwalewik], Jeszcze o polskim antysemityzmie, „MN”, 27 VI 1925, nr 26, s. 2–5.

497 Kłajowi „Polonia Restituta”, „MN”, 30 VIII 1924, nr 35, s. 9–10.

498 A. Nowaczyński, Kraków się budzi, „MN”, 4 XI 1922, nr 44, s. 1–6; (b.c.), W ręce żydów, „MN”, 20 I 1923, nr 48, s. 12–13; Sprzedawczyni z Limanowej, „MN”, 7 IV 1923, nr 14, s. 4; Sprzedawczycy, „MN”, 28 VII 1923, nr 30, s. 8; (a.n.) [A. Nowaczyński], Jak krakauerzy wyprzedają swój Kraków, „MN”, 22 IX 1923, nr 38, s. 6–7.

499 R. Dmowski, Przewrót, Warszawa 1934, s. 78.

500 St. W. [S. Vrtel-Wierczyński], Rola Żydów w świetle wyborów, „MN”, 2 XII 1922, nr 48, s. 7–8.

501 Niech żyją Pogorzele!, „MN”, 10 II 1923, nr 6, s. 13; Kazimierz Biskupi, „MN”, 10 III 1923, nr 10, s. 13; W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 54.

502 J.G. [J. Gołąbek], Serio czy dla pozoru?, „MN”, 25 X 1936, nr 44, s. 686.

503 Sprawa żydowska, Warszawa 1923, s. 12–13.

504 S. Janicki, Jak to jest z tą Palestyną?, „MN”, 23 V 1925, nr 21, s. 6–11.

505 S. Grabski, Z codziennych walk..., s. 78.

506 Jerzy O., Chrześcijanie w synagogach, „MN”, 21 I 1922, nr 3, s. 8–9; S. Pieńkowski, Służebnica cudza, „MN”, 20 X 1923, nr 42, s. 10–12.

507 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Puste orzechy, „MN”, 18 III 1922, nr 11, s. 13.

508 K. Lutosławski, Ostatnia walka o niepodległość, „MN”, 2 XII 1922, nr 48, s. 1–4.

509 Ustawa o odpoczynku niedzielnym uchwalona przez sejm w grudniu 1919 r. nakazywała świętowanie niedzieli oraz wyznaczała 46-godzinny tydzień pracy, w tym 6 godzin w sobotę (zob.: O. Bergmann, Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej..., s. 151; W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 83; M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej..., s. 166, 212).

510 Jerzy O., Dwie miarki. (Rozważania w sprawie tak prostej, że aż zapomnianej), „MN”, 7 I 1922, nr 1, s. 14–15; K. Lutosławski, Interpelacje do swojego rządu. Odpoczynek niedzielny, „MN”, 27 X 1923, nr 43, s. 9–10; J. Kn. [J. Hłasko], Stróże szabasu i stróże niedzieli, „MN”, 9 V 1925, nr 19, s. 8.

511 Wybory, „MN”, 9 IX 1922, nr 36, s. 6–8.

512 J.R. [J. Rembieliński], O samowładztwo narodu, „MN”, 19 VIII 1922, nr 33, s. 6–7.

513 St. W. [S. Vrtel-Wierczyński], Rola Żydów w świetle wyborów, „MN”, 2 XII 1922, nr 48, s. 7–8.

514 K. Lutosławski, Zmora, „MN”, 16 XII 1922, nr 50, s. 4–7; St. W. [S. Vrtel-Wierczyński], Blok mniejszości a lewica, „MN”, 16 XII 1922, nr 50, s. 10–12.

515 G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 58.

516 A. Nowaczyński, Po zamachu, „MN”, 23 XII 1922, nr 51, s. 2–6; idem, Szczury, „MN”, 12 V 1923, nr 19, s. 1–5.

517 S. Pieńkowski, Totem Judy, „MN”, 19 I 1924, nr 3, s. 6–8; idem, Rzeczoznawcy ducha, „MN”, 3 II 1924, nr 5, s. 4–6.

518 K. Lutosławski, Bezpłodność gwałtu, „MN”, 13 I 1923, nr 2, s. 13–15.

519 Maklerzy, „MN”, 21 IV 1923, nr 16, s. 14.

520 Stanisław Bukowiecki przeciw judeokracji w Polsce, „MN”, 17 III 1923, nr 11, s. 11–12.

521 Jerzy O., Dwie miarki. (Rozważania w sprawie tak prostej, że aż zapomnianej), „MN”, 7 I 1922, nr 1, s. 14–15.

522 K.L. Koniński, Między najemnikiem a władzą, „MN”, 15 III 1928, nr 9, s. 105–107.

523 Legenda o Bokanowskim, „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 353.

524 S. Pieńkowski, Listy ewangeliczne, „MN”, 21 IV 1923, nr 16, s. 9–10.

525 Idem, Refleksja p. Wasserzuga, „MN”, 12 I 1924, nr 2, s. 11–12.

526 Idem, Totem Judy, „MN”,19 I 1924, nr 3, s. 6–8.

527 To jest rasa!, „MN”, 30 VIII 1924, nr 35, s. 11.

528 (n.a.) [A. Nowaczyński], Rojza Grobstejn, „MN”, 15 VII 1922, nr 10, s. 10; S. Pieńkowski, Dwie oligarchie, „MN”, 15 V 1928, nr 23, s. 364.

529 Clemens, Na krakowskich planciech, „MN”, 28 VII 1923, nr 30, s. 13–14.

530 K. Lutosławski, Interpelacje do swojego rządu, „MN”, nr 41, 13 X 1923, s. 5–7. Cheder był najstarszym typem szkoły żydowskiej. Dbał jedynie o religijne wychowanie dzieci żydowskich. Poziom tych szkół rzeczywiście był niski. Przyjmowano do nich chłopców w wieku od 5 do 12 lat. Po lutym 1919 r. na mocy rozporządzeń państwowych chedery mogły jedynie uzupełniać naukę religii judaistycznej w czasie wolnym od zająć w szkole publicznej, nie zapewniały natomiast wywiązania się z obowiązku szkolnego (H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe..., s. 179).

531 Zob. J. Rączy, Gangrena żydowska, „MN”, 29 IX 1923, nr 39, s. 8–9; Charakter narodowy w cyfrach, „MN”, 21 III 1925, nr 12, s. 13.

532 Powodem zwiększonej przestępczości wśród pewnych grup ludności żydowskiej mogła być jej zła sytuacja ekonomiczna, występująca szczególnie często na wschodnich i południowo-wschodnich obszarach Polski. Świadczą o tym dane oficjalnych czynników państwowych. W 1920 r. 225 tys. Żydów złożyło podanie o wizy do USA z zamiarem emigracji. Oceniając starających się o emigrację, władze USA stwierdzały, że Żydzi polscy byli słabi fizycznie, nienależycie wykształceni oraz spauperyzowani (zob. Z. Zieliński, Żydzi w społeczeństwie Polski międzywojennej, „Dzieje Najnowsze” 1995, nr 4, s. 48–49).

533 Według dostępnych badań, w latach 1923–1928 skazano (w różnych kategoriach przestępstw) 51,3 tys. Żydów w stosunku do 907,1 tys. nie-Żydów, co oznaczało, że wskaźnik skazanych Żydów w porównaniu do liczby całej ludności kraju, której Żydzi stanowili około 10 proc., wynosił 6 proc., a więc nie odbiegał od normy (J. Orlicki, Szkic wybranej problematyki..., s. 185).

534 A. Nowaczyński, Goliata z Dawidem nie-porozumienie, „MN”, 25 VII 1925, nr 30, s. 4–7.

535 Viator [A. Grzymała-Siedlecki], Mistyka demokratyczna, „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 275; S. Pieńkowski, Zagadnienie tłumu, „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 447–449; idem, Puszcza ludzka, „MN”, 3 VIII 1930, nr 31, s. 483–484; idem, Ozimina, „MN”, 26 IV 1931, nr 21, s. 264.

536 W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 40 i 48.

537 J. Zamorski, Uwagi o gospodarczym położeniu..., s. 28.

538 S. Grabski, Z codziennych walk..., s. 75; W. Nowosad, W walce o Katolickie Państwo Polskiego Narodu, Lwów 1938, s. 19; O. Szpakowski, Polska przeciw marksizmowi, Warszawa 1936, s. 4.

539 Por. K. Lutosławski, Socjalizm i żydostwo, Warszawa 1923, s. 4–5.

540 Czechy – Litwa, „MN”, 15 III 1924, nr 11, s. 11–14.

541 S. Pieńkowski, Fałszywy tragizm, „MN”, 21 II 1925, nr 8, s. 6–8; idem, Stado Panurga, „MN”, 2 V 1925, nr 18, s. 2–6.

542 S. Grabski, Z codziennych walk..., s. 75.

543 Ugoda została zawarta między ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego Stanisławem Grabskim a przedstawicielami Koła Żydowskiego w sejmie – Leonem Reichem i Abrahamem Ozjaszem Thonem. Zgodnie z tą umową strona żydowska zobowiązywała się do prowadzenia działalności na rzecz utrwalenia granic Polski i jej wewnętrznej konsolidacji. W zamian otrzymała obietnice złagodzenia ustawy o tzw. odpoczynku niedzielnym oraz ułatwienia działalności organizacji syjonistycznych (więcej zob. E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 250).

544 Judaizm (mozaizm) jest najstarszą religią monoteistyczną świata. Święta księga judaizmu, uznawana także przez chrześcijan, to skodyfikowany w 80 r. n.e. Stary Testament, będący jednocześnie zbiorem praw religijnych i historią narodu żydowskiego. Składa się z trzech części (Tora-Prawo, Newiim-Prorocy, Ketuwim-Pisma). Najkrótszym wykładem zasad religijnych judaizmu jest Dekalog (10 przykazań). Zredagowana około 200 r. n.e. Miszna (spisane prawo ustne) stała się punktem wyjścia do rozważań interpretacyjnych żydowskich uczonych, w rezultacie czego powstał Talmud regulujący całokształt stosunków społecznych, prawnych i religijnych. W VIII w. n.e. doszło do jednego z wielu rozłamów w judaizmie. Część jego wyznawców odrzuciła autorytet Talmudu, uznając jedynie Stary Testament; stworzyli oni grupę wyznaniową karaimów. W końcu XVII w. na ziemiach polskich (Podole) wśród ubogich Żydów rozwinął się natomiast mistyczny kierunek – chasydyzm, uznający za duchowego pośrednika między ludźmi a Bogiem cadyka. Chasydyzm był reakcją na judaizm scholastyczny uprawiany przez rabinów (M. Naimska, Judaizm i święta żydowskie, „Znak” 1983, nr 2–3, s. 257–259; por. także H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe..., s. 189–192).

545 S. Janicki, W sprawie wyznania t. zw. mojżeszowego, „MN”, 22 VIII 1925, nr 34, s. 5–10.

546 Święto żydowskie, „MN”, 15 IX 1926, nr 34, s. 113.

547 (A.N.) [A. Nowaczyński], Kuszenie senatora Ringla, „MN”, 1 III 1924, nr 9, s. 5–7.

548 J. Zamorski, O fizjognomię narodową, „MN”, 6 XII 1924, nr 49, s. 2–5; Z. Wasilewski, Likwidowanie obyczaju, „MN”, 15 VIII 1926, nr 17, s. 258.

549 To jest rasa!, „MN”, 30 VIII 1924, nr 35, s. 11.

550 S. Kozicki, Sprawa granic Polski..., s. 53; K. Lutosławski, Socjalizm i żydostwo..., s. 5.

551 P. Stachowiak, Korzenie „katolicyzmu” endeckiego. Nacjonalistyczna wizja religii i Kościoła w Polsce w latach 1887–1927, Poznań 1999, s. 64.

552 Por. W. Mich, Obcy w polskim domu..., s. 65.

553 J. Bartoszewicz, Podręczny słownik polityczny. Do użytku posłów, urzędników państwowych, członków ciał samorządowych i wyborców, Warszawa 1923, s. 31.

554 Por. S. Kozicki, Sprawa granic Polski..., s. 7–13.

555 M. Sobczak, Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej..., s. 200.

556 Więcej zob. T. Kulak, K. Kawalec, Endecja wobec kwestii żydowskiej. (Lata 1893–1939) [w:] Polska – Polacy – mniejszości narodowe, red. E. Grześkowiak-Łuczyk, Wrocław 1992, („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 8), s. 129.

557 Mniejszość ukraińska była największą mniejszością narodową w II Rzeczypospolitej. Według różnych szacunków, jej liczebność wynosiła około 15,7 proc. ogółu mieszkańców Polski (H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe..., s. 22).

558 F. Rawita-Gawroński, Szkolnictwo na Wołyniu, „MN”, 22 XI 1924, nr 47, s. 6–10; W. Wakar, Proces całkowania etnicznego Polski. I, „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 323–324.

559 Faktycznie nigdy nie istniała w Polsce jednostka administracyjna o nazwie „Małopolska Wschodnia” (zob. B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 116).

560 M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. I, „MN”, 14 VI 1924, nr 24, s. 14–16.

561 Zob. J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 272.

562 R. Dmowski, Świat powojenny i Polska, Warszawa 1932, s. 238; J. Giertych, O program..., s. 7; S. Grabski, Z codziennych walk..., s. 46; K. Stojanowski, Rasizm przeciw Słowiańszczyźnie, Poznań 1934, s. 137–138.

563 Z. Raczkowski, Złowrogie plany, „MN”, 13 IV 1930, nr 15, s. 226.

564 W. Wakar, Proces całkowania etnicznego Polski. I, „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 323–324; idem, Proces całkowania etnicznego Polski. II, „MN”, 5 VI 1926, nr 24, s. 338–340; J. Obrębski, Polesie szuka cywilizacji, „MN”, 4 X 1936, nr 41, s. 639–642.

565 B. Bator, Droga do równowagi stałej, „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 84; F. Koneczny, Państwo a metody życia zbiorowego, „MN”, 28 IX 1930, nr 39, s. 608; S. Głąbiński, Sprawa ruska na Ziemi Czerwieńskiej, „MN”, 8 XI 1936, nr 46, s. 735.

566 R. Dmowski, Sprawy rosyjskie, „MN”, 20 IV 1930, nr 16, s. 251; S. Stroński, Pożytek, „MN”, 27 IV 1930, nr 17, s. 258–259; St. L-ski, Polska, Rosja a kwestia ukraińska, „MN”, 3 VIII 1930, nr 31, s. 478; Z. Berezowski, Zdobyte doświadczenie, „MN”, 17 VIII 1930, nr 33, s. 510; J. Giertych, Nasza postawa wobec Rusinów, „MN”, 28 I 1934, nr 5, s. 50.

567 R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka, Lwów 1904, s. 45–46; J. Giertych, My, nowe pokolenie!, Warszawa 1929, s. 181; Z. Wasilewski, O życiu i katastrofach cywilizacji..., s. 167.

568 R. Rybarski, Naród, jednostka i klasa..., s. 253.

569 M. Piszczkowski, Przedwczesność regionalizmu, „MN”, 1 IV 1928, nr 10, s. 125.

570 Chwila bieżąca. Nie czas na miękkie słowa, „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 15.

571 Ostateczne zatwierdzenie kształtu granicy wschodniej decyzją Rady Ambasadorów 15 III 1923 r. zakończyło roszczenia pozostającego na emigracji rządu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej pod przewodnictwem Jewhena Petruszewycza, mającego swoich emisariuszy w Polsce, wrogo do niej nastawionych, kwestionujących przynależność do Polski Galicji Wschodniej (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 116; G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 69).

572 M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. II, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 14–16.

573 J. Zamorski, O Galicję Wschodnią, „MN”, 5 XI 1921, nr 3, s. 1–4.

574 S. Głąbiński, Sprawa ruska na Ziemi Czerwieńskiej, „MN”, 20 XII 1936, nr 52, s. 817.

575 W. Wakar, Idea narodowa i kresy, „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 67; J. Rembieliński, Poszerzanie ojczyzny, „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 83; J. Giertych, Po utworzeniu biskupstwa unickiego na Łemkowszczyźnie, „MN”, 1 IV 1934, nr 14, s. 195.

576 F. Rawita-Gawroński, Komisja ruska, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 9–11.

577 W. Wakar, Proces całkowania etnicznego Polski. II, „MN”, 5 VI 1926, nr 24, s. 338–340.

578 J. Rembieliński, Poszerzanie ojczyzny, „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 83.

579 J. Zamorski, Droga ku potędze, „MN”, 15 IV 1927, nr 9, s. 141.

580 J. Korn, Nowy kurs w szkolnictwie kresowym, „MN”, 22 IX 1929, nr 41, s. 179; Białoruscy komuniści, „MN”, 30 V 1937, nr 22, s.349.

581 S. Grabski, W odpowiedzi na wątpliwości, „MN”, 20 IV 1930, nr 16, s. 245.

582 R. Rybarski, Przyszłość gospodarcza Polski, Warszawa 1933, s. 198.

583 W. Wakar, Idea narodowa i kresy, „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 67; J. Rembieliński, Poszerzanie ojczyzny, „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 83.

584 J. Bartoszewicz, Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa 1924, s. 12–13; J. Giertych, O program..., s. 34.

585 S. Grabski, Z codziennych walk..., s. 64.

586 Obóz narodowy krytycznie oceniał sojusz z 21 IV 1920 r. między Polską a Ukraińską Republiką Ludową pod przywództwem Semena Petlury, uznając za błąd zaangażowanie w sprawy tworzenia niepodległego państwa ukraińskiego, które nieuchronnie ciążyłoby ku Rosji Radzieckiej, występując przeciw Polsce (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 111).

587 J. Zamorski, O Galicję Wschodnią, „MN”, 5 XI 1921, nr 3, s. 1–4.

588 Ostatecznie 26 IX 1922 r. sejm, także głosami ZLN, przyjął Ustawę o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego faktycznie nadającą status autonomii byłej Galicji Wschodniej. Nigdy jednak nie weszła ona w życie i miała jedynie wymiar taktyczny przed decyzją Rady Ambasadorów w kwestii przynależności tych terenów do Polski (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 129).

589 J. Bartoszewicz, Ustrój federacyjny a Niemcy, „MN”, 1 V 1928, nr 12, s. 164–166.

590 M. Piszczkowski, Przedwczesność regionalizmu, „MN”, 1 IV 1928, nr 10, s. 123–125; Z. Wasilewski, Ostatnia fala, „MN”, 15 VIII 1928, nr 20, s. 301.

591 T. Jaworski, Wrażenia z Wołynia (refleksje), „MN”, 20 IX 1924, nr 38, s. 12–13.

592 Władze wojskowe dzieliły ludność ukraińską na Rusinów (z byłego zaboru austriackiego) i Ukraińców (z byłego zaboru rosyjskiego) (M. Krotofil, Ukraińcy w wojsku polskim..., s. 124).

593 Do 1923 r. za szpiegostwo i zdradę główną sądzono ogółem 2429 osób, z tego 1204 Ukraińców (W. Rezmer, Służba wojskowa Żydów..., s. 99).

594 Według informacji władz wojskowych z 1922 r., np. poborowi Ukraińcy z Wołynia nie znali języka polskiego, nie byli uświadomieni obywatelsko, przez co mieli być podatni na agitację polityczną. Białorusini natomiast mieli wykazywać wobec Polski postawę obojętną lub wyczekującą, stopniowo zmieniającą się na niechętną w związku traktowaniem ich w życiu cywilnym jako obywateli drugiej kategorii. Mimo to nie uchylali się od służby, dlatego ich odsetek w wojsku wynosił aż 6,6 proc. w 1921 r., a w 1922 r. nawet 9,5 proc. w stosunku do zaledwie około 3–6 proc. Białorusinów w całej populacji II RP (P. Stawecki, Polityka narodowościowa w wojsku..., s. 153 i 155).

595 Według danych z 1927 r., niestawiennictwo Ukraińców sięgnęło 2 proc., podczas gdy Polaków 3 proc., Niemców 6 proc., Żydów 8 proc. (M. Krotofil, Ukraińcy w wojsku polskim..., s. 148).

596 W latach trzydziestych liczba ta zmalała do 9,7–13,7 proc. (ibidem, s. 132 i 136).

597 Szczególnie podkreślano dobre warunki fizyczne Ukraińców, ich karność, minusem był natomiast powszechny analfabetyzm; u Ukraińców z Wołynia zauważano brak postawy narodowej i określonego stosunku do państwa polskiego, choć stwierdzano, że byli wobec niego raczej lojalni. Z czasem zauważono, że wskutek agitacji nacjonalistów ukraińskich następował wzrost ukraińskiej tożsamości narodowej, zwiększało się także zainteresowanie żołnierzy ukraińskich szkoleniem wojskowym w celu późniejszego wykorzystania zdobytych umiejętności w akcjach antypolskich (ibidem, s. 145).

598 Kam. Mac...icz, Z Wileńszczyzny, „MN”, 2 X 1924, nr 40, s. 14–16. W związku z tym, że przebywający w Europie Zachodniej w latach 1920–1923 Andrzej Szeptycki zabiegał we Francji i Wielkiej Brytanii o oderwanie od Polski Galicji Wschodniej i utworzenie niepodległej Ukrainy, endecja domagała się uniemożliwienia mu powrotu. W 1923 r. przy wjeździe do kraju decyzją rządu Wincentego Witosa został na półtora miesiąca zatrzymany i osadzony w klasztorze Szarytek w Poznaniu. Zwolniono go po ogłoszeniu listu duszpasterskiego przypominającego wiernym o konieczności lojalności wobec państwa polskiego (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 119).

599 Znów pieśni ukraińskie, „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 12–13.

600 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 228.

601 J. Jekiel, Gabinet Władysława Grabskiego..., s. 134.

602 W 1920 r. powstała w Pradze Ukraińska Organizacja Wojskowa, przekształcona w 1929 r. w Organizację Ukraińskich Nacjonalistów. W latach 1922–1924 ZSRR wykorzystywał żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej do akcji szpiegowskiej w Polsce, działania takie prowadziła także Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy. Ukraińskie organizacje nacjonalistyczne stosujące akty terroru wobec Polaków były powiązane m.in. z wywiadem niemieckim, wspierającym je materialnie i logistycznie w zamian za prowadzenie inwigilacji (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 120, 122; G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 71–72).

603 F. Machalski, Harcerstwo a Małopolska Wschodnia, „MN”, 28 IX 1930, nr 39, s. 614–615.

604 K. Hrabyk, Niemcy i sprawa „ukraińska”, „MN”, 19 X 1930, nr 42, s. 654–655; M. Rudnicki, Historia docet..., „MN”, 4 I 1931, nr 1, s. 5.

605 L. Jaxa-Bykowski, Dziwne rzeczy na wschodzie, „MN”, 15 IX 1929, nr 40, s. 161–162; J. Korn, Nowy kurs w szkolnictwie kresowym, „MN”, 22 IX 1929, nr 41, s. 179–181; Z. Wasilewski, Na widowni, „MN”, 5 X 1930, nr 40, s. 629.

606 Na kresach, „MN”, 12 V 1935, nr 19, s. 290.

607 Według ustaw językowych, nazywanych także „ustawą szkolną Grabskiego” od jego dominującej roli w komisji, szkoła miała wychowywać wspólnie dzieci narodowości polskiej i niepolskiej, język mniejszości był dozwolony w szkołach powszechnych w gminach zamieszkałych przez co najmniej 25 proc. mniejszości. Językiem państwowym był polski, z wyjątkiem urzędów i władz II stopnia przyjmujących i wydających pisma w językach białoruskim, ruskim i litewskim. Zakładano, że zmiany te doprowadzą do postulowanej przez obóz narodowy asymilacji mniejszości. Dalszym krokiem w niwelowaniu różnic między językiem polskim a ukraińskim i białoruskim miało być wprowadzenie alfabetu łacińskiego (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 139; G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 79).

608 J. Zamorski, Ustawy językowe, „MN”, 26 VII 1924, nr 30, s. 1–4.

609 Ibidem.

610 W. Jankowski, Seminarium białoruskie, „MN”, 27 VII 1930, nr 30, s. 470–471. Faktycznie ustawy językowe doprowadziły do drastycznego spadku liczby szkół z językiem ukraińskim: z 3,2 tys. w roku szkolnym 1922/1923 do 461 w roku szkolnym 1937/1938 i wzrostu liczby szkół dwujęzycznych (tzw. utrakwistycznych) z językiem polskim, których powstało 3 tys. (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 139).

611 S. Grabski, Szkoła na ziemiach wschodnich. W obronie ustawy szkolnej z 31 lipca 1924 r., Warszawa 1927, s. 4.

612 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 224.

613 M. Nałęcz-Dobrowolski, Polska i jej ziemie wschodnie. II, „MN”, 5 VII 1924, nr 27, s. 15.

614 J. Zamorski, Ustawy językowe, „MN”, 26 VII 1924, nr 30, s. 1–4.

615 J.Z. [J. Zamorski], Zdemaskowanie bloku mniejszości, „MN”, 26 VII 1924, nr 30, s. 7–8.

616 W. Jankowski, Seminarium białoruskie, „MN”, 27 VII 1930, nr 30, s. 470–471.

617 F. Rawita-Gawroński, Gdzie ma być uniwersytet ruski?, „MN”, 26 VII 1924, nr 30, s. 4–6.

618 S. Grabski, Uwagi o bieżącej..., s. 69; S. Kozicki, Niemcy i Polska na tle polityki powojennej, Warszawa 1927, s. 30; M. Wierzbiński, Wieczysty nasz wróg Niemiec, Warszawa 1921, s. 4.

619 Na marginesie, „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 79.

620 S. Stroński, Pożytek, „MN”, 27 IV 1930, nr 17, s. 258.

621 Por. J. Faryś, Niemcy w myśli politycznej obozu narodowego, „Szczecińskie Studia Historyczne” 2000, nr 13, s. 159–160.

622 Według danych spisu powszechnego z 1931 r., w Polsce mieszkało 741 tys. osób narodowości niemieckiej (H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe..., s. 125).

623 J. Zamorski, Ofensywa niemiecka, „MN”, 15 VIII 1925, nr 33, s. 3.

624 Więcej zob. B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 168.

625 S. Kozicki, Błędna polityka, „MN”, 2 II 1930, nr 5, s. 65; idem, O program zachodni, „MN”, 18 V 1930, nr 20, s. 306.

626 Statystyka ludnościowa w Wielkopolsce w roku 1921, „MN”, 2 X 1924, nr 40, s. 11; Korytarz pomorski, „MN”, 18 X 1924, nr 42, s. 8.

627 Por. R. Rybarski, Naród, jednostka i klasa..., s. 252.

628 Przegląd polityczny, „MN”, 13 II 1926, nr 7, s. 106.

629 S. Kozicki, Błędna polityka, „MN”, 2 II 1930, nr 2, s. 65; idem, O program zachodni, „MN”, 18 V 1930, nr 20, s. 306; S. Stroński, Ostrzeżenie śląskie, „MN”, 25 V 1930, nr 21, s. 321–323.

630 B. Wasiutyński, Niemcy w województwach zachodnich, „MN”, 23 II 1930, nr 8, s. 115–118; idem, Niemcy w województwach zachodnich. Szkic statystyczny (Dokończenie), „MN”, 2 III 1930, nr 9, s. 131–135; Na kresach, „MN”, 12 V 1935, nr 19, s. 289; E. Krzykowski, O pojmowaniu obowiązku, „MN”, 12 VII 1936, nr 29, s. 455–456. Przykładem antypolskiej działalności Niemców na Śląsku może być chociażby Otto Ulitz – poseł na Sejm Śląski oskarżony o dywersję i szpiegostwo (G. Radomski, Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości..., s. 87).

631 E. Krzykowski, O pojmowaniu obowiązku, „MN”, 12 VII 1936, nr 29, s. 455–456.

632 B. Wasiutyński, Niemcy w województwach zachodnich, „MN”, 23 II 1930, nr 8, s. 118.

633 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 278.

634 B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 161.

635 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 278.

636 S. Kozicki, Błędna polityka, „MN”, 2 II 1930, nr 5, s. 65; S. Rymar, Likwidacja kapitałów niemieckich w Polsce, „MN”, 11 X 1936, nr 42, s. 655–658.

637 Simplex [K.L. Koniński], Quousque tandem, „MN”, 22 VI 1930, nr 25, s. 389. Faktycznie duchowieństwo niemieckie przy wsparciu rządu niemieckiego namawiało rodaków do pozostania w Polsce (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 158).

638 S. Kozicki, Błędna polityka, „MN”, 2 II 1930, nr 2, s. 65.

639 B. Wasiutyński, Niemcy w województwach zachodnich, „MN”, 23 II 1930, nr 8, s. 115–118; idem, Niemcy w województwach zachodnich. Szkic statystyczny (Dokończenie), „MN”, 2 III 1930, nr 9, s. 131–135. Od 1919 do 1929 r. na mocy traktatu wersalskiego polskie władze prowadziły akcję likwidacji niemieckiej własności, głównie ziemskiej, w Wielkopolsce i na Pomorzu. Endecja popierała ją, ale krytykowano powolność działań, co wynikało z narzuconych procedur. Zakończona w 1931 r. akcja przyniosła zmniejszenie niemieckiej własności ziemskiej w Polsce o 29 proc. (B. Halczak, Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych..., s. 167).

640 S. Rymar, Likwidacja kapitałów niemieckich w Polsce, „MN”, 11 X 1936, nr 42, s. 655–658.

641 J. Giertych, O wyjście z kryzysu..., s. 278; W. Wasiutyński, Naród rządzący, Warszawa 1935, s. 40.

642 S. Tabaczyński, Nowa polityka niemiecka, „MN”, 25 IV 1937, nr 17, s. 257.

643 Na asymilację jako możliwe rozwiązanie kwestii niemieckiej wskazywali chociażby Joachim Bartoszewicz i Stanisław Grabski (zob. J. Bartoszewicz, Zagadnienia polityki polskiej, Warszawa 1929, s. 96; S. Grabski, Naród a państwo..., s. 21).

644 Wytyczne w sprawach: żydowskiej, mniejszości słowiańskich, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej, oprac. Obozu Wielkiej Polski, Warszawa 1932, s. 8.

645 Więcej zob. M. Marszał, Włoski faszyzm w polskiej myśli politycznej i prawnej 1922–1939, Wrocław 2007, s. 15.

646 R. Rybarski, Osoby, hasła i idee, „MN”, 19 XII 1925, nr 12, s. 179.

647 I. Oksza-Grabowski, Lekcja faszystów, „MN”, 26 VII 1922, nr 34, s. 6; A. Nowaczyński, Dobre i złe strony fascyzmu, „MN”, 6 I 1923, nr 1, s. 6; J. Zamorski, Nowa Italja, „MN”, 9 VI 1923, nr 23, s. 2; A. Żółtowski, Ugoda Laterańska, „MN”, 24 II 1929, nr 8, s. 116.

648 Głosy, „MN”, 26 IX 1937, nr 39, s. 615.

649 Analogje między Polską a Włochami, „MN”, 4 XI 1922, nr 44, s. 5.

650 I. Oksza-Grabowski, Lekcja faszystów, „MN”, 26 VIII 1922, nr 34, s. 6; A. Żółtowski, Ugoda Laterańska, „MN”, 24 II 1929, nr 8, s. 115.

651 R. Dmowski, Nacjonalizm i faszyzm, „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 93.

652 M. Loret, Od risorgimenta do faszyzmu, „MN”, 7 II 1932, nr 7, s. 87.

653 W. Tarnawski, Nie tędy droga, „MN”, 5 XII 1937, nr 51, s. 767.

654 W. Jabłonowski, Z ojczyzny Danta. Szkice i wrażenia, Warszawa 1921, s. 154 i nn.

655 J. Zamorski, Wypadki włoskie, „MN”, 17 I 1925, nr 3, s. 2–3.

656 Ibidem.

657 Idem, Ideologja a ideał, „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 42.

658 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 7 I 1934, nr 1, s. 10; W. Jabłonowski, Italja żyjąca, „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 293.

659 W. Wakar, Źródła społeczne faszyzmu, „MN”, 26 VI 1926, nr 27, s. 375; S. Kozicki, Dwie dyktatury, „MN”, 26 IV 1931, nr 21, s. 258.

660 W. Jabłonowski, Italja współczesna, „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 292.

661 R. Dmowski, Głosy, „MN”, 2 IX 1934, nr 37, s. 550.

662 R. Rybarski, Odmiany nacjonalizmu, „MN”, 30 X 1938, nr 47, s. 718.

663 I. Oksza-Grabowski, Lekcja faszystów, „MN”, 26 VIII 1922, nr 34, s. 7.

664 R. Dmowski, Nacjonalizm i faszyzm, „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 94.

665 A. Nowaczyński, Dobre i złe strony fascyzmu, „MN”, 30 XII 1922, nr 52, s. 4; W. Wakar, Źródła społeczne faszyzmu, „MN”, 26 VI 1926, nr 27, s. 375; R. Dmowski, Nacjonalizm i faszyzm, „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 94; S.K. [S. Kozicki], Z polityki zagranicznej. Z krajów dyktatury, „MN”, 7 IV 1929, nr 14, s. 220; W. Jabłonowski, Italja współczesna, „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 292; R. Rybarski, Antyliberalizm a prawo, „MN”, 9 IX 1934, nr 39, s. 557.

666 J. Zamorski, Nowa Italja, „MN”, 9 VI 1923, nr 23, s. 2; idem, Wypadki włoskie, „MN”, 17 I 1925, nr 3, s. 4; W. Wakar, Źródła społeczne faszyzmu, „MN”, 26 VI 1926, nr 27, s. 375; J. Mosdorf, Uwagi o aktualnym „Księciu” (Z powodu książki P.A. Chrząszczewskiego), „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 132; J. Dobraczyński, Rewolucja, która trwa, „MN”, 9 VII 1939, nr 29, s. 432.

667 R. Dmowski, Pisma, t. 9, Częstochowa 1939, s. 152; S. Grabski, Państwo narodowe, Lwów 1929, s. 155; W. Jabłonowski, „Amica Italia”. Rzecz o faszyzmie. Wrażenia i rozważania, Poznań 1926, s. 35–38; S. Kozicki, Na Sycylii, Warszawa 1928, s. 105–106.

668 I. Oksza-Grabowski, Rózgi (Faszyści), „MN”, 12 VIII 1922, nr 32, s. 3; A. Nowaczyński, Dobre i złe strony fascyzmu, „MN”, 6 I 1923, nr 1, s. 10.

669 S. Kozicki, O państwie narodowym, „MN”, 16 I 1938, nr 3, s. 34.

670 J. Zamorski, Dyktatura, faszyzm, monarchja, „MN”, 3 XI 1923, nr 44, s. 4–7.

671 R. Rybarski, Osoby, hasła i idee, „MN”, 19 XII 1925, nr 12, s. 179.

672 Idem, Twórczość i naśladownictwo, „MN”, 15 VI 1930, nr 24, s. 369.

673 Por. H. Rolicki [T. Gluziński], Cele i drogi propagandy wywrotowej, Warszawa 1927, s. 17.

674 R. Rybarski, O dyktaturach, „MN”, 1 X 1927, nr 21, s. 381.

675 Idem, O państwie policyjnem, „MN”, 30 IV 1933, nr 20, s. 274.

676 W. Komarnicki, Totalizm a Polska, „MN”, 28 XI 1937, nr 49, s. 751.

677 Ibidem.

678 J. Zamorski, Doświadczenia i wzory, „MN”, 12 XII 1937, nr 52, s. 781; idem, Bezradność szukająca wyręki, „MN”, 19 XII 1937, nr 53, s. 797.

679 Por. M. Mroczko, Stanisław Kozicki (1876–1958). Biografia polityczna, Gdańsk 1999, s. 228 i nn.

680 S. Kozicki, O państwie narodowym, „MN”, 16 I 1938, nr 3, s. 33.

681 Por. M. Marszał, Włoski faszyzm w polskiej myśli..., s. 101.

682 T. Dworak, Totalne państwo narodowe, „MN”, 14 XI 1937, nr 47, s. 717.

683 J. Bogdanowicz, Właściwy sens totalizmu, „MN”, 11 XII 1938, nr 53, s. 814.

684 A. Nowaczyński, Dobre i złe strony fascyzmu, „MN”, 23 XII 1922, s. 9; W. Jabłonowski, Wódz, „MN”, 15 VIII 1927, nr 18, s. 324; A. Świętochowski, Liberum veto, „MN”, 13 III 1929, nr 9, s. 137; W. Jabłonowski, Italja żyjąca, „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 293.

685 W. Jabłonowski, Mowy Mussoliniego, „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 124–125; S. Niebudek, Wartości ducha Mussoliniego, „MN”, 4 VII 1937, nr 27, s. 427.

686 S. Kozicki, Dwie dyktatury, „MN”, 26 IV 1931, nr 21, s. 258.

687 Z. Załęski, Duce i Führer, „MN”, 27 X 1935, nr 44, s. 674.

688 I. Oksza-Grabowski, Rózgi (Faszyści), „MN”, 12 VIII 1922, nr 32, s. 2.

689 S.K. [S. Kozicki], Z polityki zagranicznej. Z krajów dyktatury, „MN”, 7 IV 1929, nr 14, s. 220.

690 J. Lubicz, Reforma kodeksu włoskiego, „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 4; W. Jabłonowski, Italja żyjąca, „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 293; S. Niebudek, Faszystowskie wychowanie młodzieży, „MN”, 31 X 1937, nr 45, s. 694.

691 J. Zamorski, Ideologja a ideał, „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 42.

692 S. Niebudek, W kręgu czarnych koszul, Częstochowa 1939, s. 30 i 87.

693 A. Nowaczyński, Dobre i złe strony fascyzmu, „MN”, 30 XII 1922, s. 3; Benito Mussolini o Polsce, „MN”, 17 III 1923, nr 11, s. 6–7; K.M. Morawski, Rzym i Sarmacja, „MN”, 3 XI 1935, nr 45, s. 686.

694 J. Zamorski, Nasza robota zagraniczna, „MN”, 14 III 1925, nr 11, s. 4.

695 Z. Berezowski, „Klub Pokoju”, „MN”, 9 IV 1933, nr 17, s. 225.

696 W. Jabłonowski, Italja współczesna, „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 293.

697 J. Zamorski, Ideologja a ideał, „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 41.

698 W. Jabłonowski, Italja współczesna, „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 293.

699 SKOL., Manewry międzymocarstwowe, „MN”, 2 IV 1933, nr 16, s. 220; K.M. Morawski, Rzym i Sarmacja, „MN”, 3 XI 1935, nr 45, s. 686.

700 Głosy. Na osi Rzym – Berlin, „MN”, 26 IX 1937, nr 39, s. 615.

701 Z. [Z. Wasilewski], Z obcego świata. Porażka Włoch, „MN”, 26 III 1939, nr 13, s. 203; B. [J. Birkenmajer], Z obcego świata. Niemcy w kontrataku, „MN”, 30 IV 1939, nr 19, s. 284.

702 B. [J. Birkenmajer], Głosy. Jeszcze jedna mowa, „MN”, 21 V 1939, nr 22, s. 332.

703 S. Grabski, Uwagi o bieżącej..., s. 69; S. Kozicki, Niemcy i Polska..., s. 30; M. Wierzbiński, Wieczysty nasz wróg..., s. 4.

704 Pour les rois de Prusse et de Judée, „MN”, 10 III 1923, nr 10, s. 2; S. Kozicki, Polityka powojenna państw zwycięskich, „MN”, 15 V 1928, nr 13, s. 181–183; idem, Wielkie finanse i polityka, „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 65–66.

705 Por. H. Rolicki [T. Gluziński], Zmierzch Izraela, Warszawa 1932.

706 Głosy, „MN”, 5 III 1933, nr 12, s. 155–156.

707 Głosy, „MN”, 15 X 1933, nr 44, s. 663; Głosy, „MN”, 22 X 1933, nr 45, s. 678–679.

708 S. Pieńkowski, Głos krwi, „MN”, 24 IX 1933, nr 41, s. 608.

709 T. Gluziński, Wobec nowych Niemiec, „MN”, 12 II 1933, nr 9, s. 97–98.

710 S. Kozicki, Polityka Niemiec, „MN”, 16 XII 1934, nr 53, s. 781–782.

711 T. Gluziński, Wobec nowych Niemiec, „MN”, 12 II 1933, nr 9, s. 97–98.

712 J. Rembieliński, Na widowni, „MN”, 19 II 1933, nr 10, s. 122; Z. Berezowski, Głosy, „MN”, 9 IV 1933, nr 17, s. 226.

713 A. Świętochowski, Nowy czynnik w polityce niemieckiej, „MN”, 8 II 1931, nr 8, s. 84.

714 S. Kozicki, 5 listopada 1916 – 15 listopada 1933, „MN”, 26 XI 1933, nr 50, s. 749–750.

715 Idem, O obliczu niespokojnej Europy, „MN”, 4 VIII 1935, nr 32, s. 493–494.

716 C. Odrowąż, Program hitleryzmu, „MN”, 24 VI 1934, nr 27, s. 388–390.

717 R. Dmowski, Pisma, t. 10..., s. 4.

718 J. Giertych, Kajakiem po Niemczech. Listy z podróży, Pelplin 1936, s. 19–20; idem, Za północnym kordonem..., s. 180–181.

719 S. Kozicki, Porażka Wielkiej Brytanii, „MN”, 5 VII 1936, nr 28, s. 429–430.

720 A. Jakubowicz, Z tajników polityki żydowskiej, „MN”, 3 II 1935, nr 5, s. 67–69.

721 J. Bartoszewicz, Polska a Niemcy, „MN”, 17 X 1937, nr 43, s. 653–654.

722 T. Dworak, O ocenę ducha i krwi, „MN”, 9 IV 1939, nr 16, s. 225–226.

723 Głosy, „MN”, 26 XI 1933, nr 50, s. 759–760.

724 Głosy, „MN”, 4 II 1934, nr 6, s. 6.

725 Eta, Warto się zastanowić..., „MN”, 16 V 1937, nr 20, s. 305–307.

726 C. Odrowąż, Program hitleryzmu, „MN”, 24 IV 1934, nr 27, s. 388–390.

727 T. Gluziński, Wobec nowych Niemiec, „MN”, 12 II 1933, nr 9, s. 97–98; Głosy, „MN”, 30 IV 1933, nr 20, s. 275–276; S. Pieńkowski, Głosy, „MN”, 9 VII 1933, nr 30, s. 429–430.

728 W. Wasiutyński, Tragedia Niemiec, „MN”, 24 IX 1933, nr 41, s. 607–608; S. Pieńkowski, Głos krwi, „MN”, 24 IX 1933, nr 41, s. 608.

729 S. Pieńkowski, Zagadnienie tłumu, „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 447; M. Rudnicki, Historia docet..., „MN”, 4 I 1931, nr 1, s. 5; S. Pieńkowski, Głos krwi, „MN”, 24 IX 1933, nr 41, s. 608–610; Odżydzanie Niemiec, „MN”, 6 IX 1936, nr 37, s. 587.

730 J., Katolicyzm, rasizm i sprawa żydowska, „MN”, 15 XII 1935, nr 51, s. 781–782; K. Stojanowski, Rasizm i genoteizm, „MN”, 9 II 1936, nr 6, s. 82–84.

731 Z. Załęski, Duce i Führer, „MN”, 27 X 1935, nr 44, s. 671–674; J. Świerzowicz, Jeszcze o położeniu Kościoła w Trzeciej Rzeszy, „MN”, 26 VI 1938, nr 28, s. 435–437.

732 Z.W. [Z. Wasilewski], Bóg stworzył narody, „MN”, 4 IX 1938, nr 39, s. 589–590; T. Dworak, O ocenę ducha i krwi, „MN”, 9 IV 1939, nr 16, s. 225–226; J. Dobraczyński, Encyklopedia kłamstwa i proroctwo sprzed 30 lat, „MN”, 21 V 1939, nr 22, s. 320–323.

733 R. Rybarski, Odmiany nacjonalizmu, „MN”, 30 X 1938, nr 47, s. 717–719.

734 W. Wasiutyński, Tragedia Niemiec, „MN”, 24 IX 1933, nr 41, s. 607–608.

735 Głosy, „MN”, 12 IX 1937, nr 37, s. 583; W. Komarnicki, Totalizm a Polska, „MN”, 28 XI 1937, nr 49, s. 751–752.

736 Z. Załęski, Duce i Führer, „MN”, 27 X 1935, nr 44, s. 671–674.

737 K.S. Frycz, Nowe Państwo, „MN”, 11 VII 1937, nr 28, s. 429–430; W. Komarnicki, Totalizm a Polska, „MN”, 28 XI 1937, nr 49, s. 751–752.

738 Głosy, „MN”, 2 IX 1934, nr 38, s. 550–551; R. Rybarski, Antyliberalizm a prawo, „MN”, 9 IX 1934, nr 39, s. 559–600.

739 Z. Załęski, Duce i Führer, „MN”, 27 X 1935, nr 44, s. 671–674.

740 K.S. Frycz, Nowe Państwo, „MN”, 11 VII 1937, nr 28, s. 429–430.

741 Por.: W. Nowosad, W walce o Katolickie Państwo..., s. 33; K. Stojanowski, Rasizm przeciwko Słowiańszczyźnie..., s. 116–118; M. Marszał, Włoski faszyzm i narodowy socjalizm w poglądach ideologów Narodowej Demokracji 1926–1939, Wrocław 2001, s. 7.

Wydawnictwo i finansowanie pisma

Charakterystyka wydawnictwa i jego przekształcenia

Wydawcą i formalnym właścicielem „Myśli Narodowej” była „Spółka Wydawnicza Warszawska A. Sadzewicz, M. Niklewicz i S-ka”, która miała charakter spółki akcyjnej, co stanowiło najczęstszą formę własności pism związanych z obozami politycznymi w okresie międzywojennym1. Jej początki sięgały 1909 r., kiedy to Maurycy Zamoyski nabył dla Narodowej Demokracji koncesję na wydawanie „Gazety Warszawskiej” od poprzedniego właściciela Stanisława Lesznowskiego2. Wtedy też zgodnie z regulacjami prawnymi dla obszaru Królestwa Polskiego, faktycznie obowiązującymi aż do 1938 r., kiedy wprowadzono nowe prawo prasowe, utworzono wspomnianą spółkę wydawniczą3. 22 października 1913 r. została zarejestrowana w rejestrze handlowym Sądu Okręgowego w Warszawie jako spółka firmowo-komandytowa. Jej kapitał wyrażony w przedwojennych rublach wynosił 79,8 tys. W tym czasie zajmowała się wydawaniem dzienników: „Gazety Porannej 2 Grosze” i „Gazety Warszawskiej”, miesięcznika „Przegląd Narodowy” oraz innych wydawnictw periodycznych, a także książek i broszur – wraz z handlem tymi publikacjami. Spółka prowadziła również własną księgarnię4. Po I wojnie światowej księgarnia ta działała pod nazwą „Perzyński, Niklewicz i Spółka” i zajmowała się edycją broszur, książek i innych druków zwartych autorów, którzy byli zwolennikami Narodowej Demokracji. Jej organizatorem i szefem był Mieczysław Niklewicz5.

„Spółka Wydawnicza Warszawska” przetrwała I wojnę światową i wznowiła działalność po 1918 r., znacznie rozszerzając jej zakres, stała się bowiem głównym wydawcą zarówno centralnej prasy endeckiej, jak i rozmaitych publikacji i książek autorów związanych z obozem narodowym. Po 1918 r. wydawała narodowodemokratyczne dzienniki: „Gazetę Poranną” i „Gazetę Warszawską”, tygodniki: „Myśl Narodową” i „Szopkę” oraz miesięcznik „Przegląd Wszechpolski”. Spółka opłacała świadectwo przemysłowe dla przedsiębiorstw handlowych II kategorii. Jej wspólnikami firmowymi, a więc zarządzającymi interesami spółki i ponoszącymi za nią całkowitą odpowiedzialność finansową już przed I wojną byli: Stanisław Kozicki, Mieczysław Niklewicz i Antoni Sadzewicz. Mieli oni wyłączne prawo do reprezentowania spółki, realizowane przez co najmniej dwóch z trzech wspólników, którzy podpisywali dokumenty, opatrując je stemplem firmy. Byli także odpowiedzialni za prowadzenie interesów firmy, gwarantując jednocześnie wszystkie jej zobowiązania całym swoim majątkiem. Przed 1918 r. każdy z nich wniósł do spółki wkład w wysokości 25 tys. rubli, co łącznie dawało 75 tys. rubli6. Odpowiednia do tego była struktura własności – każdy miał po 30 proc. udziałów, czyli jedną trzecią własności „Gazety Porannej” i „Gazety Warszawskiej” oraz „Przeglądu Narodowego” wraz z prawami do ich wydawania, jak i całym majątkiem tych wydawnictw. Za swoją pracę dla spółki otrzymywali stałe wynagrodzenie7. Po 1918 r. kontynuowali swoją działalność dla firmy, tworząc zarząd spółki. Jej siedziba mieściła się przy ul. Zgoda 5 w Warszawie. Zazwyczaj trójka ta spotykała się na cotygodniowych zebraniach w celu ustalenia szczegółów zarządzania spółką. Najważniejszą rolę wśród wspólników z racji doskonałej orientacji w kwestiach finansowych i administracyjnych odgrywał Mieczysław Niklewicz, który faktycznie kierował jej interesami, zasięgając jedynie opinii przyjaciół. Oprócz wspomnianej trójki spółka miała grupę 32 wspólników komandytowych, wnoszących do niej jedynie swoje wkłady. Nie uczestniczyli oni w zarządzaniu firmą i ponosili odpowiedzialność finansową tylko do wysokości swoich udziałów. Przed 1918 r. ich udziały wynosiły łącznie 4,8 tys. rubli. Zarówno firmowymi, jak i komandytowymi członkami spółki mogli być jedynie chrześcijanie. Ogólne coroczne zebranie wszystkich członków spółki, na którym przedstawiano jej roczny bilans oraz sprawozdanie z działalności, odbywało się w Warszawie w drugim kwartale każdego roku8. Duży wpływ na żywotność i znaczenie spółki dla obozu narodowego miała znajomość rodziny Niklewiczów z Romanem Dmowskim, o jej zażyłości świadczy blisko dwieście listów wysłanych do nich przez Dmowskiego od początku XX w.9 Z czasem dla lidera endecji Niklewiczowie stali się przybraną rodziną10. Mieczysława Niklewicza Dmowski niezwykle cenił i lubił, często korzystał zarówno z jego porad, jak i wsparcia materialnego. Z biegiem lat połączyły ich więzi szczerej przyjaźni11. Sam Niklewicz był związany z endecją od jej początków, należał do „starszyzny” ruchu narodowego i z powodzeniem pełnił rolę czołowego wydawcy i logistyka pism obozu12. Dla endecji był nieoceniony z powodu swojego profesjonalizmu, lojalności, pracowitości i obowiązkowości13.

W swojej zasadniczej formie „Spółka Wydawnicza Warszawska” istniała aż do odejścia z niej Antoniego Sadzewicza, który 24 lutego 1928 r. zdecydował się na przejście do obozu sanacyjnego. Swoją decyzję motywował zarówno jałowością działań endecji jako opozycji politycznej, jak i jej odsunięciem od wpływu na aktualną sytuację w kraju, co uniemożliwiało skuteczną działalność publiczną. Takie postawienie sprawy oznaczało przekreślenie całej jego dotychczasowej drogi zawodowej i politycznej, kontaktów towarzyskich i przyjacielskich. Z racji zasług dla prasy endeckiej i długiego stażu w obozie narodowym, sięgającego początków ruchu, Sadzewicza – podobnie jak Niklewicza – uznawano za oddanego przyjaciela Dmowskiego14. Dlatego też było to odejście gwałtowne, o czym świadczą opinie w środowisku endeckim, w którym twierdzono, że Sadzewicz został skorumpowany przez rządzących15. Endecy, oceniając rozstanie jako skandaliczne, musieli się go jednak w pewnym stopniu spodziewać, od 1926 r. malało bowiem ich zaufanie do Sadzewicza. Świadczyło o tym niewystawienie przez ZLN jego kandydatury w wyborach parlamentarnych w 1928 r., co stało się zresztą bezpośrednią przyczyną zerwania. Sadzewiczowi zarzucano alkoholizm i uchylanie się od finansowej odpowiedzialności za spółkę. Samo jego odejście uznano jednak za sprawę bez znaczenia politycznego, ponieważ – jak diagnozowano – nie mógł pociągnąć za sobą innych endeków. Stopniowe odsuwanie Sadzewicza od spraw obozu miało dać gwarancję, że w wypadku jego odejścia zostaną zachowanie w tajemnicy kluczowe sprawy organizacyjne. Mimo to cała sprawa była dla Narodowej Demokracji niewygodna i niepomyślna, ujawniła bowiem beznadziejne położenie finansowe spółki, wynikające głównie, chociaż nie wyłącznie, z niegospodarności Sadzewicza. Dodatkowym ciosem stała się utrata praw do wydawania „Gazety Porannej”, które wraz z Sadzewiczem przeszły do obozu rządzącego. Szukając winnych całej sytuacji, na zebraniu 24 lutego 1928 r. Sekretariat Generalny ZLN oskarżył Niklewicza o tolerowanie zachowań wspólnika. W rezultacie rozgorzała kłótnia, w czasie której rozgoryczony pomówieniami Niklewicz zarzucił władzom, że nie potrafią docenić jego wieloletnich zasług, oddania i poświęcenia16. Faktycznie bowiem to głównie dzięki jego wyjątkowej sprawności w zarządzaniu i administrowaniu udawało się po 1918 r. zachowywać względną stabilność działania spółki, umożliwiającą wydawanie pism narodowych. Ponadto Niklewicz często dotował deficytową firmę z własnej kieszeni lub też pokrywał jej długi. Potwierdza to fakt, że w 1933 r. zobowiązania spółki wobec niego sięgały 72 975 zł przy wynagrodzeniu, które otrzymał za administrowanie jej sprawami, wynoszącym raptem 242 zł17.

W konsekwencji w marcu 1928 r. spółka była zmuszona do przeprowadzenia reorganizacji. 14 marca zmieniono jej nazwę na „Spółka Wydawnicza Warszawska M. Niklewicz, J. Załuska i S-ka, Spółka firmowo-komandytowa”. Pod taką nazwą została zarejestrowana w Sądzie Okręgowym w Warszawie. Wtedy też zamiast Sadzewicza, który 13 marca 1928 r. zrzekł się stanowiska, wspólnikiem firmowym został Jan Załuska, wnosząc do niej kapitał w wysokości 8 tys. zł. Zgodnie z rozporządzeniem prezydenta RP z 14 maja 1924 r. kwota ta stanowiła równowartość 3 tys. rubli, którą to sumę przy rejestracji spółki w 1913 r. ustalono jako minimalny wkład nowych wspólników firmowych. Sadzewicz, po otrzymaniu od Niklewicza i Kozickiego sumy 1305 zł i 36 gr w ramach zarówno zaległych wynagrodzeń za prowadzenie firmy i pracę w redakcjach pism narodowych, jak i niewypłaconych honorariów autorskich za zamieszczane w nich teksty, zrzekł się jakichkolwiek roszczeń finansowych wobec spółki i jej wspólników. Jednocześnie kwotą tą Sadzewicz uregulował swoje zadłużenie wobec spółki. Mieczysław Niklewicz i Stanisław Kozicki zwolnili także odchodzącego wspólnika od odpowiedzialności za długi spółki w stosunku do osób trzecich18. Załuska, który zajął jego miejsce, był bliskim i zaufanym współpracownikiem Dmowskiego i Wasilewskiego jeszcze z okresu działalności w LN. Z liderami obozu narodowego, w tym także ze swoimi partnerami ze spółki – Kozickim i Niklewiczem, utrzymywał bardzo serdeczne i przyjacielskie stosunki. Był również, jak wskazywaliśmy, jedną z kluczowych postaci przy zakładaniu w 1921 r. „Myśli Narodowej”19.

W 1932 r. wskutek ciężkiej choroby Niklewicza, która przez dłuższy czas uniemożliwiała mu administrowanie spółką, jego zadania tymczasowo przejął Kozicki. Uczynił to niechętnie z powodu braku odpowiednich kompetencji z zakresu finansów i zarządzania. Ponadto w związku z niedyspozycją Niklewicza i zaangażowaniem Załuski w działalność polityczną na stanowisku sekretarza generalnego ZLN Kozicki de facto był zdany na samego siebie. A spółka i jej wydawnictwa znajdowały się w tym czasie w dramatycznej kondycji finansowej. Sama tylko „Gazeta Warszawska” miała prawie milion zł długów, z tego 300 tys. stanowiły należności wobec drukarni, drugie tyle obciążenia na rzecz firmy „Steinhagen i Wehr” za papier. Ponadto około 200 tys. zł wynosiła niezwrócona pożyczka od SN, do tego dochodziło 100 tys. zł innych długów. Faktycznie więc „Gazeta Warszawska” istniała tylko dzięki kredytom w postaci weksli znajdujących się w rękach wierzycieli, które trzeba było codziennie wykupywać lub przy małych spłatach prolongować, co jeszcze bardziej potęgowało chaos w administracji i finansach dziennika. W dodatku kredyty te nie miały pokrycia w majątku, poza koncesją na wydawnictwo i meblami20. W rezultacie Kozicki znalazł się na granicy załamania nerwowego. Na szczęście po jego dramatycznych apelach z pomocą zdecydował się pośpieszyć Tadeusz Kobylański, który jako współwłaściciel dobrze rozwijającej się fabryki sztućców „Gerlach” mógł udzielić spółce znacznego wsparcia finansowego. Przygotował również plan jej oddłużenia zakładający zebranie kapitału w postaci udziałów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, wejście w układy z głównymi wierzycielami, przede wszystkim z drukarnią i papiernią, oraz wykupienie ich udziałów gotówką, aby zredukować je do jednej czwartej21.

Konsekwencją realizacji tych założeń było powołanie 28 lutego 1933 r. „Wydawnictw Narodowych, Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością”. Została zarejestrowana w Sądzie Okręgowym w Warszawie 14 marca tego roku. Do jej pięcioosobowego zarządu weszli: Stanisław Jasiukowicz, Tadeusz Kobylański, Stanisław Kozicki, Tadeusz Mincer oraz Mieczysław Niklewicz. Spotkania zarządu odbywały się raz w tygodniu i były prawomocne przy obecności trzech członków zarządu lub dwóch członków zarządu i radcy prawnego spółki. Uchwały przyjmowano zwykłą większością głosów, w razie równowagi głosów decydował głos przewodniczącego, którym był Tadeusz Mincer, potem zaś Aleksander Zwierzyński. Członkowie zarządu mieli wyłączne prawo do reprezentowania firmy wobec władz i kontrahentów. Wtedy także zarządowi nowej spółki przekazano administrację „Spółki Wydawniczej Warszawskiej”. Celem działalności „Wydawnictw Narodowych” było wydawanie zarówno wszelkiego rodzaju pism: codziennych, tygodników, dwutygodników, miesięczników, jak i książek. 19 grudnia 1933 r. zarząd „Spółki Wydawniczej Warszawskiej”, reprezentowany przez Kozickiego i Niklewicza, sprzedał „Wydawnictwom Narodowym” za kwotę 68 780 zł 99 gr „Gazetę Warszawską” wraz z listą prenumeratorów oraz prawem jej wydawania pod dotychczasową nazwą. Umowa miała obowiązywać od 1 stycznia 1934 r. Jednym z jej warunków było utrzymanie dotychczasowego personelu redakcji pisma22. Transakcja nie obejmowała całkiem pokaźnego majątku trwałego sprzedającego, w tym posiadanych przez „Spółkę Wydawniczą Warszawską” maszyn, urządzeń i wyposażenia. Łączna wartość majątku trwałego spółki w pierwszym półroczu 1933 r. wynosiła 31 557 zł. W jego skład wchodziło m.in. 15 biurek z dwoma szufladami, 8 stołów ekspedycyjnych, 30 foteli drewnianych, 15 szaf, 40 lamp wiszących, 15 liczydeł, jedno radio na stanie Wacława Filochowskiego, jeden arytmometr, jedna adrema, jedna maszyna licząca firmy „Dalton” oraz 1159 m kw. parceli numer 63 w Hallerowie wartej wówczas 3477 zł. Zgodnie z umową o sprzedaży pisma 20 tys. zł zostało przekazanych „Spółce Wydawniczej Warszawskiej” gotówką, pozostałe zaś 48 780 zł i 99 gr nabywca przyjął na poczet zapłaty długów sprzedającego. Rozwiązanie takie pozwoliło na spłacenie jedynie części zadłużenia „Spółki Wydawniczej Warszawskiej”. Z doraźnej pożyczki uregulowano pozostałe mniejsze długi. Ponadto finansowego wsparcia w wysokości 7 tys. zł udzielił klub sejmowy SN, datki przekazało także kilku zamożnych członków stronnictwa, wśród nich Aleksander Dębski oraz Witold Staniszkis23.

Celem przekształceń spółki wydawniczej w 1933 i 1934 r. miało być jej odciążenie poprzez pozbycie się nierentownej „Gazety Warszawskiej” generującej większość jej problemów finansowych. Pozostałe pisma przez nią prowadzone, w tym „Myśl Narodowa”, z racji mniejszego nakładu i zasadniczo odmiennego charakteru nie sprawiały tak dużych trudności. Pomimo starań operacja ta nie do końca spełniła pokładane w niej nadzieje. Nie było to możliwe z powodu kolosalnych strat ponoszonych przez „Spółkę Wydawniczą Warszawską”, które za same pierwsze półrocze 1933 r. wynosiły 14 243 zł. Suma wszystkich zobowiązań wobec wierzycieli to w tym czasie aż 550 672 zł. Przede wszystkim jednak „Wydawnictwom Narodowym” nie udało się zebrać odpowiedniej kwoty kapitału założycielskiego: z planowanych 300 tys. zł zgromadzono jedynie 75 proc.24 „Gazeta Warszawska” nadal generowała długi, powodując deficyt nowej spółki wydającej dziennik, nie udało się także spłacić wszystkich wierzycieli. Obciążeniem były zwłaszcza ciągle nieuregulowane, mimo upływu lat, zobowiązania wobec drukarni „F. Wyszyński i S-ka” – ówczesnego potentata przemysłu poligraficznego, oferującego wszelkiego rodzaju usługi drukarskie i dysponującego dużym wyborem maszyn i gatunków papieru25. Pomimo że właściciel drukarni, Feliks Wyszyński, był zarówno przyjacielem Mieczysława Niklewicza, jak i członkiem SN, a wieloletni druk rozlicznych tytułów prasy narodowej, w tym także „Myśli Narodowej”, pozwalał mu na uzyskiwanie wysokich dochodów, ówczesne zadłużenie sięgnęło horrendalnych sum, których drukarnia nie była w stanie dłużej pokrywać26.

Według danych na dzień 12 grudnia 1932 r., zadłużenie to wynosiło 300 tys. zł. W kwietniu 1933 r. zawarto więc umowę pomiędzy „Spółką Wydawniczą Warszawską M. Niklewicz, J. Załuska i S-ka” a firmą „F. Wyszyński i S-ka”. Drukarnia zgodziła się zredukować zadłużenie do 150 tys. zł, przyjmując w trybie natychmiastowym należność w wysokości 20 tys. zł. Pozostałe 80 tys. zł miało być spłacane w ośmiu ratach miesięcznych po 9 tys. zł, w dziewiątym miesiącu spłaty kwota miała wynosić 8 tys. zł. Resztę, czyli 50 tys. zł, drukarnia miała otrzymać w trzech równych ratach: w marcu i wrześniu 1934 r. oraz w marcu 1935 r. W rezultacie w pierwszej połowie 1933 r., po uwzględnieniu aktualnych zaległości wraz z zadłużeniem z poprzednich lat, zobowiązania spółki wobec drukarni wynosiły 205 222 zł. Jednakże w 1934 r. w związku brakiem perspektyw na spłacenie długów Wyszyński uwarunkował dalszy druk „Gazety Warszawskiej” od uiszczania wpłat gotówką. Wówczas Kozicki zdecydował się na przeniesienie od 1 stycznia 1935 r. druku dziennika do drukarni Wojtkowskiego na Nowym Świecie. Większość udziałów „Gazety Warszawskiej” nabył wtedy Tadeusz Kobylański27. Jeszcze w styczniu 1935 r. dług „Wydawnictw Narodowych” wobec drukarni „F. Wyszyński i S-ka” wynosił 79 tys. zł28. Ostatecznie w tym roku udało się uregulować wszystkie zaległości wobec Wyszyńskiego. Drukarnia otrzymała część gotówki i zrzekła się reszty długów. Wtedy także wyrównano zaległości w Zakładzie Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych, które wedle dostępnych danych w 1933 r. wynosiły 9806 zł, a wobec Kasy Chorych 1014 zł29. W 1935 r. zdecydowano się również na przeniesienie siedziby spółki z dotychczasowego lokalu przy ul. Zgoda 5 na ul. Nowy Świat 47 też w Warszawie. W końcu 1936 r. w skład zarządu spółki wchodzili: Zygmunt Berezowski, Stanisław Kozicki, Tadeusz Mincer, Mieczysław Niklewicz oraz Aleksander Zwierzyński. Na początku 1938 r. z zarządu ustąpili Berezowski i Mincer30.

Nie dało się zatem całkowicie i trwale uzdrowić sytuacji finansowej wydawnictwa bez stałej subwencji stronnictwa, ta jednak w wysokości, która by pozwoliła to osiągnąć, nie była nigdy ani realna, ani możliwa. Nie bez powodu Kozicki, administrujący spółką w czasie choroby Niklewicza, zajmował się głównie kierowaniem próśb o materialne wsparcie do starych przyjaciół i zamożniejszych członków obozu narodowego. Ponadto z racji ciągłego zadłużenia nie można było liczyć ani na jakiekolwiek stałe wynagrodzenie za pracę na rzecz firmy, ani na tantiemy z wypracowanych przez nią zysków. Co więcej, jak już wspominano, spółka miała znaczne długi wobec swoich administratorów. Na przykład w pierwszym półroczu 1933 r. „Spółka Wydawnicza Warszawska” była winna samemu Kozickiemu 51 200 zł, a wypłacone mu honoraria za jego teksty wynosiły jedynie 1132 zł. W rezultacie swoją działalność w spółce, mimo pomocy ze strony pozostałych członków zarządu, wspominał jako najcięższe lata życia. Dopiero wybuch II wojny światowej uwolnił go, jak pisał, „z niewoli” administrowania stale deficytowym i zadłużonym wydawnictwem31.

Oficjalnie „Myśl Narodowa” była więc własnością przechodzącej różne przekształcenia spółki wydawniczej, faktycznie pozostawała pod bezpośrednią kontrolą kierownictwa obozu narodowego. Wydawanie periodyków przez spółki tworzone przez obozy polityczne było w II Rzeczypospolitej codziennością i wynikało z konieczności przyjęcia formalnoprawnej odpowiedzialności za edycję pisma, w co stronnictwa nie chciały i nie mogły się wikłać. Jednocześnie takie rozwiązanie ograniczało władzom możliwość głębszego rozeznania w strukturach wewnętrznych pisma i wydawnictwa, co dla periodyków związanych z konkurencyjną wobec sanacji opcją polityczną było szczególnie ważne32.

Redaktor odpowiedzialny i drukarnia

Osobą formalnie odpowiedzialną za wydawanie „Myśli Narodowej” był redaktor naczelny, do 1925 r. pełniący także funkcję redaktora odpowiedzialnego. Po objęciu kierownictwa redakcji przez Zygmunta Wasilewskiego, aby uchronić go od wikłania się w ewentualne rozprawy sądowe, takie jak chociażby proces z Aleksandrem Lednickim w czasie, gdy Wasilewski kierował „Gazetą Warszawską”, od października tego roku funkcje te rozdzielono33. Wasilewski dał się namówić na to, by w skład redakcji wszedł Jan Rembieliński jako redaktor odpowiedzialny. Zasługuje to na uwagę, ponieważ jeszcze w czasach prowadzenia „Gazety Warszawskiej” Wasilewski uznawał taki podział ról za dyshonor i moralne ubliżanie powadze zawodu dziennikarskiego34. Od 3 października 1925 r. redaktor naczelny, który decydował o profilu dziennikarskim tygodnika, pełnił więc jednocześnie funkcję wydawcy pisma, jego zastępca był natomiast redaktorem odpowiedzialnym i sekretarzem redakcji.

Sprawowanie funkcji redaktora naczelnego i redaktora odpowiedzialnego przez dwie różne osoby było powszechną praktyką prasową w II Rzeczypospolitej35. W świetle polskiego prawa prasowego wydawca odgrywał zasadniczą rolę dla władz nadzorujących prasę, w związku z czym należało obowiązkowo podawać jego nazwisko i adres na każdym egzemplarzu pisma. Zajmował się on stroną techniczno-organizacyjną czasopisma, mógł być, jak miało to miejsce w przypadku „Myśli Narodowej”, jednocześnie redaktorem naczelnym. Obowiązkowe było także zaznaczanie na egzemplarzu miejsca jego druku. Niespełnienie tych wymogów groziło karą aresztu, więzienia, grzywny lub konfiskatą pisma36. Prawo prasowe nakazywało również podawanie na każdym egzemplarzu nazwisk osób pełniących funkcje redaktorów odpowiedzialnych, których mogło być kilku – każdy mógł odpowiadać za określony dział. Ponosili oni ewentualną odpowiedzialność karną za treść pisma oraz za przestępstwa prasowo-porządkowe popełnione przez wydawnictwo. Możliwymi sankcjami były kary grzywny, aresztu bądź więzienia do sześciu miesięcy. Zgodnie z Konstytucją RP z 1921 r. redaktor odpowiedzialny nie mógł być ani posłem, ani senatorem37.

Rozdział stanowisk redaktora naczelnego i odpowiedzialnego utrzymano w „Myśli Narodowej” do 1936 r. Wtedy to po odejściu z redakcji Jana Rembielińskiego nie powołano na jego miejsce nowej osoby, a funkcję redaktora odpowiedzialnego i sekretarza redakcji de facto pełnił redaktor naczelny pisma Zygmunt Wasilewski38. Ostatecznie dekret prasowy z 21 listopada 1938 r. zlikwidował stanowisko redaktora odpowiedzialnego39.

„Myśl Narodowa” ukazywała się w każdy czwartek40. Obóz narodowy, a więc i tygodnik, nie miał własnej drukarni41. W latach dwudziestych pojawiły się ambitne, nigdy niezrealizowane, plany jej założenia. Zamierzano stworzyć coś na kształt centralnego koncernu medialnego, który zostałby ulokowany w mającym powstać „domu ZLN”. W październiku 1924 r. w liście do Mieczysława Niklewicza Roman Dmowski referował zarys projektu powołania endeckiego koncernu wydawniczego, przekazany mu przez Władysława Kucharskiego. Konieczne było oczywiście zdobycie niezbędnego kapitału założycielskiego. Planowano edycję 1,5 tys. akcji po tysiąc zł każda. Wszyscy posłowie i senatorowie ZLN mieli nabyć akcje w systemie ratalnym, z potrąceniem 10 proc. od miesięcznej diety poselskiej. W planach było zakupienie posesji i zbudowanie siedziby wydawnictwa oraz założenie własnej drukarni. Dmowski, prosząc Niklewicza o opinię, sam oceniał ten pomysł dobrze, prognozując, że jego realizacja wzmocni zasięg oddziaływania prasy narodowej w kraju. Do koncepcji tej wrócono jeszcze w 1926 r., kiedy to w celu zapewnienia wydawnictwom narodowym solidnych podstaw zamierzano zbudować zarówno nowoczesną drukarnię, jak i siedzibę dla ZLN42.

W pewnym stopniu projekty te opierały się na założeniach sięgających 1913 r. 22 października tego roku przy rejestracji „Spółki Wydawniczej Warszawskiej A. Sadzewicz, M. Niklewicz i S-ka” określono szczegółowe zasady jej przekształcenia w spółkę akcyjną wraz z trybem emisji i nabywania akcji oraz uprawnieniami akcjonariuszy, planując w najbliższej przyszłości przekształcenie „Spółki Wydawniczej Warszawskiej” w „Towarzystwo Akcyjne Spółka Wydawnicza Warszawska A. Sadzewicz, M. Niklewicz i S-ka”43. Ponieważ plany te ostatecznie nie doczekały się realizacji, tygodnik przez cały czas swojego istnienia musiał korzystać z usług zewnętrznych. Rezygnacja z tych zamierzeń wpływała negatywnie na stabilność finansową zarówno „Myśli Narodowej”, jak i całego systemu prasowego endecji. Była też jedną z przyczyn ekonomicznej słabości prasy narodowej w II Rzeczypospolitej. Brak własnej drukarni w Warszawie nie pozwalał na scentralizowanie akcji wydawniczej i wymuszał szukanie drukarni zewnętrznych, co znacznie zwiększało koszty edycji pism44.

W 1921 r. „Myśl Narodowa” była drukowana w Zakładach Graficznych „Drukarnia Polska” mieszczących się przy ul. Szpitalnej 12 w Warszawie. Od 27 stycznia 1922 r. druk przejęła stołeczna drukarnia „F. Wyszyński i S-ka” zajmująca lokal przy ul. Wareckiej 15, od 1923 r. także przy ul. Zgoda 5. 6 czerwca 1925 r. zdecydowano się na zmianę drukarni. Edycję tygodnika przejęła firma „A. Michalski” z warszawskiej ul. Chmielnej 27, co zaowocowało widocznym polepszeniem jakości druku. Dlatego postanowiono kontynuować współpracę z drukarnią Michalskiego po reorganizacji pisma w październiku 1925 r. Trwała ona do grudnia 1929 r. Od 8 grudnia 1929 r. druk „Myśli Narodowej” powierzono „Kooperacji Pracowni Drukarskich” przy ul. Zielnej 47 w Warszawie. Wreszcie w okresie od 20 maja 1934 do 3 września 1939 r., a więc aż do ostatniego numeru tygodnika, obowiązki te spełniała warszawska „Drukarnia Społeczna” przy placu Grzybowskim 3/545.

Kondycja materialna i źródła finansowania „Myśli Narodowej”

Podstawy finansowe „Myśli Narodowej”, podobnie jak innych pism endeckich, opierały się na dochodach z reklam i ogłoszeń oraz na prenumeracie, która z racji specyfiki pisma miała dla niego o wiele większe znaczenie niż dla prasy codziennej46. Jednocześnie materialne wsparcie ze strony ZLN, a później SN, co zostanie szczegółowo przedstawione w dalszej części rozprawy, z powodu chronicznych problemów finansowych tych partii było znikome. Często budżet pisma ratował z własnych środków sam redaktor naczelny, który za wszelką cenę nie chciał dopuścić do obniżenia jakości „Myśli Narodowej”. Mimo to problemy finansowe tygodnika były codziennością i dotyczyło to nie tylko pism narodowych, ale całej prasy II Rzeczypospolitej47. O trudnościach tych świadczy chociażby utrzymujący się aż do ustabilizowania sytuacji w 1925 r. deficyt odpowiedniego papieru drukarskiego. W 1923 r. produkcja krajowa zaspokajała tylko 40 proc. wewnętrznego zapotrzebowania, co powodowało wzrost ceny papieru znacznie powyżej średniej światowej48.

Biorąc pod uwagę przede wszystkim niski nakład „Myśli Narodowej” oraz jej specyficzną formułę, należy stwierdzić, że niejako z założenia była ona – podobnie jak dzienniki endeckie, pozostające na rynku tylko dzięki subwencjom zamożnych działaczy czy sympatyków obozu narodowego – wydawnictwem balansującym na granicy opłacalności lub wręcz deficytowym. Kłopoty finansowe, które miała „Gazeta Warszawska” i „Warszawski Dziennik Narodowy”, nie ominęły także chociażby „Słowa Polskiego” mimo jego sporego nakładu, wynoszącego 12 tys. egz. w 1927 r. Wydawca pisma Władysław Kucharski nie zamierzał dalej pokrywać niedoboru pieniędzy, partia zaś nie miała środków na stałe subwencjonowanie gazety. Ze zbliżonymi, choć znacznie mniejszymi problemami borykała się także „Zorza” pod redakcją Jana Załuski. Jeszcze gorszą sytuację miał krakowski „Goniec”, który przynosił jedynie straty finansowe. Stanisław Rymar po rychłym wycofaniu się ze spółki jej udziałowców: Czesława Jentysa, Piotra Kolarza, Władysława Kucharskiego i Andrzeja Osipa został z długami w wysokości 70 tys. zł, które przez kilka lat stanowiły dla niego duże obciążenie. Nie pomogło połączenie z „Głosem Śląskim” i ostatecznie pismo trzeba było zlikwidować49. Na tym tle sytuacja „Myśli Narodowej” wcale nie wyglądała lepiej. Stałą tendencją był brak z końcem każdego roku kilku tysięcy na pokrycie kosztów edycji tygodniowego wydania50. W świetle dostępnych danych we wrześniu 1926 r. miesięczny deficyt pisma wynosił 2 tys. zł51. Pozostawało to funkcją bardzo poważnych, szczególnie w latach trzydziestych XX w., problemów finansowych „Spółki Wydawniczej Warszawskiej” odpowiedzialnej za edycję „Myśli Narodowej”52.

Profil tygodnika pełniącego rolę organu teoretycznego obozu narodowego w znacznym stopniu ograniczał możliwości szerszej komercjalizacji wydawnictwa. Z jednej strony redakcja zabiegała o zwiększenie grona czytelników, z drugiej strony specyfika pisma, przede wszystkim jego elitarność, siłą rzeczy grupę tę zawężała. Zgodnie z filozofią redakcji utrzymanie ideowego profilu pisma było możliwe jedynie przy regularnym jego czytaniu i kompletowaniu, co miało zapewniać dzięki stałym wpływom z prenumeraty odpowiednio komfortowe warunki pracy redaktorom i współpracownikom. Jak podkreślano, przeznaczenie tygodnika wyłącznie do sprzedaży ulicznej musiałoby skutkować jego „jarmarcznym charakterem” wraz z nieodzownym poszukiwaniem sensacji i rozrywki. W rezultacie „chce się wtedy powiedzieć wszystko”, co negatywnie wpływa na poziom czasopisma. Dlatego też „Myśl Narodowa”, kierowana i tworzona przez „warstwy oświecone”, odżegnywała się od schlebiania gustom gawiedzi czy tłumu53. Tygodnik pielęgnujący „arystokrację ducha”, traktujący przedstawiane sprawy na serio, mający do spełnienia znacznie więcej niż zaspokajanie gustów „mechanicznego czytelnika”, powinien być więc bezkompromisowy wobec ludzi pozbawionych „myśli i smaku” i powinien unikać licytowania się na głupotę i prostactwo54. Osiąganie zysków nie było zatem najważniejszym celem pisma. Sama redakcja zaznaczała, że „Myśl Narodowa” nie jest „przedsiębiorstwem merkantylnym”55. Rentowność nie należała do priorytetów tygodnika o tak elitarnym charakterze, chociaż niewątpliwie solidne podstawy ekonomiczne miały ważne znaczenie dla stabilności i jakości samego wydawnictwa56. Niestety pismo było ich pozbawione od samego początku, istniało bowiem dzięki niewielkiemu funduszowi uzbieranemu przez młodych działaczy narodowych ze Lwowa57. „Myśl Narodowa”, podobnie jak „Gazeta Warszawska” czy „Przegląd Wszechpolski”, była wydawana własnym sumptem grona osób oddanych idei narodowej58. W tej sytuacji Zygmunt Wasilewski już jako redaktor naczelny pisma stwierdził w 1926 r., że jego wydawanie jest bardzo kosztowne59. „Dlatego praca redakcyjna odbywała się na »warsztacie skromnym«”, który uniemożliwiał powiększenie objętości tygodnika60. Szczupłość środków, jak pisał Wasilewski w jednym z listów, była główną przeszkodą w rozwoju pisma61. Wynikało to ze złej kondycji spółki będącej właścicielem i edytorem „Myśli Narodowej”. Nie dysponowała ona planowanym kapitałem zapasowym, który zgodnie z intencjami jej założycieli miał być przeznaczony na rozszerzanie działalności wydawnictw i polepszanie sytuacji materialnej pism narodowych62.

Ograniczenia tego rodzaju, zarządzona fuzja z „Przeglądem Wszechpolskim”, a przede wszystkim stałe problemy finansowe „Spółki Wydawniczej Warszawskiej” spowodowały więc konieczność redukcji wydatków i w rezultacie doprowadziły do przekształcenia pisma od nr 28 z 1 lipca 1926 r. w dwutygodnik63. Zmiana ta zatem – oprócz przyczyn ideowo-politycznych – wynikała z kłopotów finansowych zarówno samego periodyku, jak i całego systemu prasowego Narodowej Demokracji. Oficjalnie na łamach „Myśli Narodowej” tłumaczono, że ograniczenie częstotliwości ukazywania się pisma umożliwi kupowanie go przez zubożałą inteligencję, a dzięki skondensowaniu treści dwutygodnik będzie docierać do szerszego grona czytelników. Uzyskane w ten sposób oszczędności miały służyć przede wszystkim rozwojowi periodyku, czego jednak ostatecznie, aż do 1939 r., osiągnąć się nie udało. Formuła „Myśli Narodowej” uniemożliwiała bowiem uczynienie z niej pisma masowego, a tylko to pozwoliłoby zdobyć większe środki finansowe, konieczne do poprawy sytuacji wydawnictwa. Formę dwutygodnika „Myśl Narodowa” zachowała do końca 1928 r. Od pierwszego numeru z 1929 r., który ukazał się 6 stycznia, powrócono do edycji tygodniowej. Miało to być rezultatem postulatów przekazywanych przez samych czytelników, którzy deklarowali potrzebę częstszego kontaktu z „ruchem umysłowym” tworzonym przez czasopismo64.

Kłopoty finansowe były więc, niezależnie od różnych prób uzdrowienia sytuacji podejmowanych przez redakcję i wydawnictwo „Myśli Narodowej”, charakterystyczne dla całego okresu istnienia pisma. Były one typowe również dla całej prasy endeckiej i wiązały się z problemami finansowymi samego ZLN, a potem SN65. Wyjątek w tym względzie stanowił silny ekonomicznie Poznań. Jak stwierdza Feliks Fikus, o sukcesie finansowym poznańskiego ośrodka prasowego tylko w niewielkim stopniu decydowały dochody z ogłoszeń i reklam. Ukazujące się tam narodowodemokratyczne tytuły prasowe opierały się przede wszystkim na solidnym i stabilnym systemie prenumeraty, dzięki któremu rozprowadzano aż 90 proc. wydań, notując najmniej zwrotów generujących straty. Wynikało to zarówno z zamożności społeczeństwa wielkopolskiego chętnie abonującego prasę, jak i wysokiego poziomu czytelnictwa w byłym zaborze pruskim, na który wpływ miało odpowiednie wykształcenie66. Nie bez powodu więc Stanisław Kozicki mógł stwierdzić, że „Kurier Poznański” to jedyne dochodowe pismo obozu narodowego, które dysponowało pieniędzmi67. Poznański dziennik faktycznie był świetnie zorganizowanym, dochodowym przedsiębiorstwem, miał liczną i stabilną grupę prenumeratorów, wysoki nakład, dużą poczytność i szeroki – aż do Łodzi – zasięg, a także obszerny, przynoszący niemałe zyski dział ogłoszeń i reklam, gdzie zamieszczano drobne anonse. W rezultacie w dwudziestoleciu międzywojennym „Kurier Poznański”, pomimo że w latach trzydziestych również tego tytułu nie ominął kryzys finansowy, zajmował trzecie miejsce w kraju pod względem zużywanego papieru drukarskiego68. Wiązało się to z dobrymi w okresie 1933–1939 wynikami finansowymi Drukarni Polskiej w Poznaniu wydającej poznański dziennik69.

O takich wynikach „Myśl Narodowa” mogła jedynie pomarzyć. Świadczy o tym fakt, że praca w tygodniku, nawet w przypadku Zygmunta Wasilewskiego, który wykonywał ją z pełnym zaangażowaniem, nie zapewniała dobrych warunków utrzymania. Średnie honorarium autorskie w końcu lat dwudziestych wynosiło 20 gr za wiersz70. Jak słusznie zauważał Tadeusz Bielecki, praca w prasie narodowej nie należała do wysoko płatnych71. Dlatego zarówno Wasilewski, jak i pozostali publicyści tygodnika byli zmuszeni do zarobkowania w innych miejscach. Sam redaktor naczelny w latach 1928–1939 dorabiał m.in. w „Kurierze Poznańskim”, co dawało mu spory zastrzyk gotówki72. W podobny sposób swoją beznadzieją sytuację finansową ratował Jerzy Drobnik, który od 1928 r. zacieśnił współpracę z poznańskim dziennikiem73.

Labilną kondycję finansową pisma dodatkowo pogłębiały nękające je konfiskaty. Z powodu bezkompromisowości „Myśli Narodowej”, szczególnie w latach 1921–1925, nie były one dla redakcji zjawiskiem niezwykłym, stanowiły niejako koszt określonego profilu tygodnika. Do 1926 r. zdarzały jednak, z pewnymi wyjątkami, raczej rzadko. Los taki spotkał chociażby numer 8 z 1922 r. za tekst Adolfa Nowaczyńskiego Minister czy przestępca. Ówczesny redaktor naczelny pisma Ignacy Oksza-Grabowski został pociągnięty do odpowiedzialności za naruszanie powagi polskich urzędów74. Skonfiskowano także numery 26 i 27 z 1922 r.75 Jednymi z najbardziej spektakularnych w tym okresie były, zarządzone decyzją Sądu Okręgowego w Warszawie, konfiskaty numeru 51 z 1922 r. za artykuł Kazimierza Lutosławskiego Mistyfikacja oraz numeru 1 ze stycznia 1923 r. za tekst Adolfa Nowaczyńskiego Testament, połączona z aresztowaniem publicysty. Wiązało się to z niezwykle ostrym tonem tekstów zamieszczanych na łamach „Myśli Narodowej” na krótko przed zamachem na prezydenta Gabriela Narutowicza i tuż po nim. Pismo zostało uznane za współodpowiedzialne stworzenia atmosfery, która pchnęła Eligiusza Niewiadomskiego do morderstwa. Pod adresem tygodnika wysunięto wówczas zarzuty relatywizowania wymiaru popełnionej zbrodni, a nawet gloryfikacji samego mordercy76. Na podstawie przepisów zakazujących pochwalania przestępstwa i solidaryzowania się z jego sprawcą w styczniu 1923 r. Komisariat Rządu na m.st. Warszawę zdecydował się zawiesić „Myśl Narodową”. Ponadto Nowaczyński został aresztowany i oskarżony przez sąd o „solidaryzowanie się ze zbrodnią”, w wyniku czego spędził tydzień w mokotowskim więzieniu. Ostatecznie jednak oczyszczono go z zarzutów. Sąd Apelacyjny w Warszawie uchylił też zawieszenie i konfiskatę pisma77. Najwięcej konfiskat przed przewrotem majowym przyniósł pismu rok 1924, kiedy w sumie dokonano ich cztery. W 1925 r. sytuacja wróciła do równowagi, wymierzono bowiem tylko jedną taką karę78.

Znaczne nasilenie częstości konfiskat jest widoczne od 1926 r., co wiązało się z nową sytuacją polityczną po objęciu rządów przez sanację w wyniku przewrotu majowego. Wprowadzone przez władze restrykcje były wymierzone przede wszystkim w prasę narodową. Po maju 1926 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych o wiele skrupulatniej niż wcześniej śledziło treść pism poruszających tematykę społeczno-polityczną79. Jako pismo opiniotwórcze opozycyjnej Narodowej Demokracji „Myśl Narodowa” zajmowała szczególne miejsce w polityce władz, co oczywiście znacząco odczuwała80. Od drugiej połowy 1927 r. wzrosła liczba konfiskat wszystkich ówczesnych pism związanych z opozycyjnymi wobec sanacji ośrodkami politycznymi. Wiązało się to z wprowadzeniem w tym roku nowego prawa prasowego, które zaostrzyło represje za naruszanie odnośnych regulacji prawnych81. W latach 1918–1938, z wyjątkiem okresu 1927–1930, prawo prasowe określały stosunkowo liberalne ustawy byłych państw zaborczych. 10 maja 1927 r. przyjęto rozporządzenia o prawie prasowym i o rozpowszechnianiu nieprawdziwych informacji, których konsekwencją był znaczny wzrost wysokości kar pieniężnych za naruszanie prawa prasowego. Dopiero zdecydowany opór sejmu spowodował uchylenie tych rozporządzeń 28 lutego 1930 r.

Niezależnie od wspomnianych obostrzeń typową cechą tego okresu była dowolna i subiektywna, zgodna z potrzebami aktualnej sytuacji politycznej, interpretacja przez czynniki rządowe obowiązujących uregulowań prawnych. Litera prawa znacznie odbiegała więc od praktyki wykonawczej. Jednocześnie stale zwiększano kompetencje nadzorcze władz administracyjnych wobec prasy przy równoległym ograniczaniu do minimum kompetencji sądów. 21 listopada 1938 r. wydano tzw. kagańcowy dekret prasowy, uzupełniony – także w listopadzie – dekretem o ochronie interesów państwa. Zlikwidował on, jak już wcześniej zaznaczano, funkcję redaktora odpowiedzialnego ponoszącego osobistą odpowiedzialność za naruszanie prawa prasowego przez wydawnictwo, podniósł wysokość kar pieniężnych za łamanie tego prawa i zwiększył nadzór administracyjny władz na prasą. Rezultatem było znaczne ograniczenie wolności słowa82. Po 1926 r. sytuacja prasy narodowodemokratycznej uległa zatem znacznemu pogorszeniu. Na przykład dla prowincjonalnego „Słowa Pomorskiego” konfiskaty, w dodatku bardzo często niezatwierdzone oficjalnym wyrokiem sądowym, oznaczały dotkliwe straty materialne, a wywierane przez czynniki oficjalne naciski powodowały utratę zarówno stałych prenumeratorów, jak i ogłoszeniodawców83. W całym kraju represje prasowe ze strony władz powodowały nieodłączne kłopoty finansowe pism84.

W latach 1926–1939 „Myśl Narodowa” była regularnie i systemowo nękana konfiskatami. Ich liczba dla jednego rocznika pisma wahała się w przedziale 1–9, przy czym najwięcej z nich przypadło w roku 1931, a w 1936 najmniej. Utrudniały one działalność wydawnictwa i stwarzały problemy finansowe, często dochodziło bowiem do „aresztowań” lub rozsypania w drukarni w asyście policji składu gotowych już numerów, co powodowało deficyt w budżecie wydawnictwa, które traciło nie tylko gotowe wydanie, ale i środki przeznaczone na jego wytworzenie85. Zdarzały się także zatrzymania nakładu numeru już po wyjściu z drukarni – na poczcie lub w biurach „Ruchu”. Konfiskata tego typu była szczególnie dotkliwa, ponieważ administracja pisma nie mogła na nią reagować na bieżąco, co znacznie opóźniało edycję poprawionego wydania86. Kary te zachwiały kondycją finansową „Myśli Narodowej”, zagrażając jej istnieniu87. Nie bez powodu więc Zygmunt Wasilewski wielokrotnie uskarżał się na bardzo uciążliwe „dręczenie” czasopisma przez cenzurę. Zabiegi te porównywał wręcz do prześladowań z okresu zaborów88. Jedyną, choć wątpliwie pozytywną stroną konfiskat był ich aspekt marketingowy, mogły się bowiem przyczyniać do wzrostu zainteresowania czytelników prasą narodową szykanowaną przez władze89.

1 Mieczysław Niklewicz (1880–1948), administrator i wydawca pism obozu narodowego, publicysta. Od 1899 r. członek Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, w latach 1906–1939 (z przerwą w okresie 1915–1918) główny wydawca prasy endeckiej: „Przeglądu Narodowego”, Myśli Polskiej”, „Gazety Porannej 2 Grosze”, „Gazety Warszawskiej”, „Sprawy Polskiej”, „Dziennika Polskiego”. W listopadzie 1918 r. wszedł w skład tworzonej przez Zygmunta Wasilewskiego redakcji „Gazety Warszawskiej”. Współdziałał też przy założeniu w 1921 r. „Myśli Narodowej” oraz wznowionego w 1922 r. „Przeglądu Wszechpolskiego”. Borykając się z ciągłymi problemami finansowymi, kierował wydawaniem tych pism. Jako wybitny specjalista w zakresie poligrafii został zaangażowany przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu do prac związanych z organizacją tego przemysłu. Niklewicz był również głównym organizatorem Polskiego Związku Wydawców oraz wiceprezesem zarządu tego związku. Drugim właścicielem spółki był Antoni Sadzewicz (1875–1944), także członek „Zetu”, od 1905 r. w LN, redaktor pism obozu narodowego, publicysta zasłużony dla warszawskiego środowiska dziennikarskiego. Od 1909 r. zasiadał we władzach Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich, od 1919 r. redaktor naczelny „Gazety Porannej”, w latach 1922–27 poseł na sejm z ramienia ZLN, w 1928 r. związał się z sanacją (zob.: PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 594; ibidem, mf. 1418, Materiały do biografii..., k. 423, 426–427; U. Jakubowska, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 55–56; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 148 i 151; A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 100 i 297; idem, Prasa polska..., s. 35).

2 U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 14.

3 Ibidem; U. Jakubowska, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 56; A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 12.

4 AMSt. Warszawa, 9793, Sąd Okręgowy w Warszawie, lata 1917–1944, Wydział II Handlowy, RHA XVIII, s. 341–342; ibidem, 9793, Akta Rejestru Handlowego, RHA XVIII 341, „Spółka Wydawnicza Warszawska A. Sadzewicz, M. Niklewicz i S-ka”, k. 1, 12, 21, 26.

5 M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 10.

6 Można przyjąć, że po I wojnie światowej wynosiło to ponad 66 tys. zł. Zgodnie z rozporządzeniem prezydenta RP z 14 V 1924 r. 3 tys. rubli stanowiło bowiem równowartość 8 tys. zł (AMSt. Warszawa, 9793, Sąd Okręgowy w Warszawie..., s. 341–342; ibidem, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego. Akta Adama Dziedzickiego, adwokata, w sprawie: „Gazeta Warszawska” nr 798 [8 IV 1933 r.], k. 17; ibidem, 9793, Akta Rejestru Handlowego..., k. 24, 26–27).

7 W 1913 r. było to 500 rubli rocznie (ibidem, 9793, Akta Rejestru Handlowego..., k. 15).

8 Byli to: Antoni Długokęcki, Bronisław Gruziński, Rafał Hagmaier, Marian Jastrzębski, Antoni Kędzierski, Stanisław Kijeński, Wilhelm Klimpel, Karol Kozłowski, Grzegorz Krzysztofowicz, Roman Lubowiecki, Konrad Meklenburg, Maurycy Mikułowski, Władysław Palmirski, Teodor Pełczyński, Władysław Piechowski, Walerian Przedpełski, Leon Rostkowski, Kazimierz Szpotański, Konrad Wiernik, Kazimierz Zieliński, Antoni Żelisławski, spadkobiercy Eugeniusza Borakowskiego, spadkobiercy Stanisława Gaczeńskiego, spadkobiercy Walentego Kamockiego, spadkobiercy Zygmunta Niedziałkowskiego, spadkobiercy Feliksa Nowoleckiego, każdy z wkładem 100 rubli; Adam Jaszczołt, Szczepan Jeleński, każdy z wkładem 200 rubli; Piotr Laskauer, Franciszek Nowodworski, każdy z wkładem 400 rubli; spadkobiercy Karola Troczewskiego oraz Adolf Kozierski, każdy z wkładem 500 rubli (AMSt. Warszawa, 9793, Sąd Okręgowy w Warszawie..., s. 341–342; ibidem, 9793, Akta Rejestru Handlowego..., k. 1–2, 12–13; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 594. Zob. także: U. Jakubowska, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 14, 55–56; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 148 i 151; A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 100 i 297; idem, Prasa polska..., s. 35).

9 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1418, Materiały do biografii..., k. 423, 426–427; F. Fikus, „Kurier Poznański”..., s. 49.

10 T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 259; M. Kułakowski, Roman Dmowski..., t. 2, s. 24–25; M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 20 i 64.

11 I. z Lutosławskich Wolikowska, Roman Dmowski..., s. 83.

12 W. Wasiutyński, Prawą stroną labiryntu..., s. 55; zob. także A. Meissner, Udział Lutosławskich w polityce polskiej w I połowie XX wieku [w:] Lutosławscy w kulturze polskiej, red. B. Klukowski, Drozdowo 1998, s. 174 i 177; K. Niklewiczówna, Wspomnienia [w:] ibidem, s. 187.

13 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 356, Komunikat Informacyjny nr 71 z 27 V 1936 r., k. 379.

14 I. z Lutosławskich Wolikowska, Roman Dmowski..., s. 83.

15 M. Niklewiczowa, Pan Roman..., s. 19; U. Jakubowska, „Dziennikarzem trzeba być” (Antoni Sadzewicz), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4, s. 45 i 50; eadem, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 55–56. Zob. także: E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 148 i 151; A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s.100 i 297; idem, Prasa polska..., s. 35.

16 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 345, Poufny Komunikat Informacyjny nr 76 z 28 II 1928 r., k. 182–183; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Przyjaciele i znajomi rodziców Jana i Edwardy z Przyłuskich Załusków..., k. 23–25; ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 594.

17 AMSt. Warszawa, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego..., k. 44 i 50; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 594–595.

18 AMSt. Warszawa, 9793, Sąd Okręgowy w Warszawie..., s. 341–342; ibidem, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego..., k. 17; ibidem, 9793, Akta Rejestru Handlowego..., k. 24, 26–27; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 594.

19 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... Przyjaciele i znajomi rodziców Jana i Edwardy z Przyłuskich Załusków..., k. 23–25; ibidem, mf. 1422, Życiorys doktora Jana Załuski..., k. 48.

20 Ibidem, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 595.

21 Ibidem.

22 AMSt. Warszawa, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego..., k. 18–20, 35–36, 41–44.

23 Ibidem, k. 41–44.

24 Ibidem, k. 13, 39 i 44; ibidem, Odpis poświadczony z Rejestru Handlowego dział B, b.d., k. 18–19; ibidem, Deklaracja, b.d., k. 20; ibidem, Pismo Stanisława Kozickiego do Adama Dziedzickiego z 21 II 1933 r., k. 26; AAN, PZWDz.iCz., 233, Wydawnictwa w Polsce. Dane z rejestru handlowego (1932–1939). Dane ogłoszone od 15 czerwca do 1 września 1933 r., k. 12; Ossolineum, mf. 45191–45193, Stanisław Kozicki, Pół wieku..., k. 509; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 596.

25 Polskie zakłady graficzne, „GW”, 8 XII 1921, nr 336, s. 8.

26 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 28.

27 Próbowano także zwiększyć nakład dziennika, jednakże jego sytuacja była nadal zła. Pogarszająca się sytuacja materialna pisma powodowała obawę jego współpracowników o terminowość wypłacania poborów. W 1933 r. pismo miało wobec samego Romana Dmowskiego 1000 zł zaległego honorarium. W lutym 1935 r. dziennik od kilku miesięcy zalegał z wypłatami. Łączne zaległości wobec personelu wynosiły 7 tys. zł. Położenie gazety stało się beznadziejne po zawieszeniu jej w 1935 r. po śmierci Piłsudskiego. W maju tego roku deficyt pisma wynosił 70 tys. zł. Wznowienie dziennika pod nowym tytułem „Warszawski Dziennik Narodowy” nie poprawiło stanu rzeczy. Zmniejszanie się sprzedaży ulicznej oraz spadek liczby ogłoszeń groziły całkowitą likwidacją pisma, co w sytuacji nieobecności SN w sejmie stanowiłoby całkowitą klęskę obozu narodowego. Wówczas za namową Stefana Sachy wydawnictwo „Pielgrzym” z Pelplina kierowane przez ks. Feliksa Bolta i ks. Jerzego Chudzińskiego zdecydowało się na finansowe wsparcie dziennika. W Pelplinie powołano „Spółkę Pomorską”, która nabyła gazetę od „Wydawnictw Narodowych” i prowadziła ją do 1939 r. Za cenę 150 tys. zł dziennik przeszedł na własność spółki wydawniczej w Pelplinie, suma ta zaś miała pokryć zobowiązania „Wydawnictw Narodowych”. Nakład „Warszawskiego Dziennika Narodowego” w wysokości 24 tys. egz. nie zapewniał jednak samowystarczalności finansowej pisma. W dalszym ciągu brakowało mu pieniędzy. W sierpniu 1936 r. długi gazety wynosiły już 200 tys. zł. Fatalnie wpływało to na atmosferę w redakcji pisma, gdzie miało dochodzić do bójek pracowników i kierowników administracji z powodu wzajemnych oskarżeń o określone sympatie polityczne oraz stałego braku pieniędzy. Wtedy też agencje pocztowo-kolejowe rekwirowały pod zastaw nakład pisma, a personelowi wypłacano od wielu miesięcy tylko 10 proc. poborów gotówką, pozostałą część regulując bonami do firm, które zamieszczały anonse w gazecie. W rezultacie Mieczysław Niklewicz jako główny wierzyciel dziennika zażądał spłaty 30 tys. zł długu, grożąc zamknięciem pod zastaw maszyn drukarskich. Stosunkowo najwięcej na tej transakcji w sensie politycznym zyskał Stefan Sacha, który – objąwszy kierownictwo dziennika, był jednocześnie jego wydawcą, dzięki czemu wzmocnił swoją pozycję w grupie Tadeusza Bieleckiego (AAN, Akta Stanisława Rymara, 5, Wspomnienia dotyczące lat 1919–1939, k. 8–9; AMSt. Warszawa, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego, Pismo z 19 I 1935 r. firmy „F. Wyszyński i S-ka, Zakłady Drukarskie” do Zarządu Spółki „Wydawnictwa Narodowe Sp. z o.o.”, k. 10; ibidem, Umowa zwarta 8 IV 1933 r. pomiędzy „Spółką Wydawniczą Warszawską M. Niklewicz, J. Załuska i S-ka” a firmą „F. Wyszyński i S-ka”, k. 17; ibidem, k. 11, 44, 45, 50; AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 354, Komunikat Informacyjny nr 140 z 15 XII 1934 r., k. 792; ibidem, 355, Komunikat Informacyjny nr 15 z 1 II 1935 r., k. 81; ibidem, 355, Komunikat Informacyjny nr 48 z 4 V 1935 r., k. 264; ibidem, 355, Komunikat Informacyjny nr 84 z 5 VIII 1935 r., k. 442; ibidem, 356, Komunikat Informacyjny nr 35 z 9 III 1936 r., k. 189; ibidem, 356, Komunikat Informacyjny nr 99 z 31 VIII 1936 r., k. 513; ibidem, 356, Komunikat Informacyjny nr 142 z 2 XII 1936 r., k. 707; APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Romana Dmowskiego z 24 XI 1933 r.; BJ Kraków, mf. P-1344, Stanisław Rymar, Pamiętnik..., k. 10–11; BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 229; ibidem, Akc. 11953/II, idem, Diariusz, 19 III 1932 – 5 VIII 1934, k. 100; Ossolineum, mf. 45191–45193, Stanisław Kozicki, Pół wieku..., k. 509; ibidem, mf 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929, k. 218; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 596–597; ibidem, mf. 1475, Jędrzej Giertych, Stronnictwo Narodowe..., s. 13; ibidem, mf 1422, Materiały do biografii... IV część wspomnień córki Jana Załuski..., k. 83. Zob. także: U. Jakubowska, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 55–56; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 148 i 151; A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 100 i 297; idem, Prasa polska..., s. 35).

28 AMSt. Warszawa, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego..., k. 10.

29 Ibidem, k. 45.

30 AAN, PZWDz.iCz., 233, Wydawnictwa w Polsce... Notatki z rejestru handlowego od dnia 6 listopada do 1 grudnia 1936 r., k. 47; ibidem, Dane z rejestru handlowego od dnia 29 stycznia do dnia 26 lutego 1938 r., k. 60.

31 AMSt. Warszawa, 9793, Sąd Okręgowy w Warszawie..., k. 341–342; ibidem, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego..., k. 45 i 50; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego. t. 3, cz. 7..., k. 597.

32 Ponieważ zarówno dane podawane na egzemplarzu, jak i informacje uzyskane podczas składania deklaracji zgłoszeniowych przy zakładaniu pisma były w tym względzie często zbyt ogólnikowe, od 1924 r. MSW rozpoczęło akcję poufnego wywiadu prasowego, badając, kto jest właścicielem tytułu, kto faktycznie kieruje redakcją, jakie są podstawy materialne pisma, z uwzględnieniem dotacji i subsydiów z zewnątrz, jaki jest jego profil ideowy. Po 1926 r. informacje te uzyskały szczególne znaczenie w polityce prasowej państwa (zob. A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 37; M. Pietrzak, Reglamentacja wolności..., s. 103–104).

33 U. Jakubowska, Warszawskie lata..., s. 60.

34 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 77.

35 Zob. M. Pietrzak, Reglamentacja wolności..., s. 102; U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 16.

36 M. Pietrzak, Reglamentacja wolności..., s. 103–104.

37 Ibidem, s. 99–100, 102; U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 16.

38 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 77; „MN”, 22 X 1921, nr 1; „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), „MN”, 8 XI 1936, nr 46; „MN”, 3 IX 1939, nr 37.

39 W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 93–94.

40 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

41 AAN, PZWDz.iCz., 148, Korespondencja z PZWDz.iCz. głównie w sprawach członkostwa (1928–1938). Kwestionariusz Zarządu Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism w Warszawie z 1 VI 1933 r., k. 75.

42 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do Marii i Mieczysława Niklewiczów. List z 27 X 1924 r., k. 291–292; ibidem, 7825, t. 42, Programy i statuty Stronnictwa Narodowego... Nasz program... Przemówienie posła Karola Wierczaka, k. 391.

43 AMSt. Warszawa, 9793, Akta Rejestru Handlowego..., k. 13–14.

44 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 28.

45 „MN”, 22 X 1921, nr 1; „MN”, 27 I 1922, nr 4; „MN”, 12 VII 1924, nr 28; „MN”, 6 VI 1925, nr 23; „MN”, 8 XII 1929, nr 53; „MN”, 20 V 1934, nr 21.

46 Por. F. Fikus, „Kurier Poznański”..., s. 52.

47 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 355, Komunikat Informacyjny nr 15 z 1 II 1935 r., k. 81; zob. także E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 158.

48 A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 25 i 453; W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 95.

49 AAN, Akta Stanisława Rymara, 5, Wspomnienia dotyczące lat 1919–1939, k. 8–9; AMSt. Warszawa, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego, Umowa zwarta 8 IV 1933 r. pomiędzy „Spółką Wydawniczą Warszawską M. Niklewicz, J. Załuska i S-ka” a firmą „F. Wyszyński i S-ka”, k. 17; AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 355, Komunikat Informacyjny nr 15 z 1 II 1935 r., k. 81; ibidem, 355, Komunikat Informacyjny nr 84 z 5 VIII 1935 r., k. 422; ibidem, 356, Komunikat Informacyjny nr 99 z 31 VIII 1936 r., k. 513; APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Romana Dmowskiego z 24 XI 1933 r.; BJ Kraków, mf. P-1344, Stanisław Rymar, Pamiętnik..., k. 10–11; BN Warszawa, Akc. 11953/I, Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931, k. 229; ibidem, Akc. 11953/II, idem, Diariusz, 19 III 1932 – 5 VIII 1934, k. 100; Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 218; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1422, Materiały do biografii... IV część wspomnień córki Jana Załuski..., k. 83. Zob. także: A. Paczkowski, Prasa codzienna Warszawy..., s. 100 i 297; idem, Prasa polska..., s. 35; U. Jakubowska, Twórcy „Gazety Warszawskiej”..., s. 55–56; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 148 i 151.

50 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.

51 Ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

52 AMSt. Warszawa, 672, Kancelaria Adama Dziedzickiego, Umowa zwarta 8 IV 1933 r. pomiędzy „Spółką Wydawniczą Warszawską M. Niklewicz, J. Załuska i S-ka” a firmą „F. Wyszyński i S-ka”, k. 17.

53 „DW”, 19 I 1938, nr 18, s. 4; S. Cywiński, Myśl Narodowa (8), „DW”, 28 I 1938, nr 27, s. 4; T. Grabowski, Myśl Narodowa, „KP”, 16 I 1926, nr 24, s. 2–3; Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), 1925, s. 9.

54 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 19 XII 1925, nr 12 (51), s. 191; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim”, „WDN”, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

55 „MN”, 25 VI 1939, nr 27, s. 409.

56 Na aspekt ten zwraca uwagę Bożena Krzywobłocka (eadem, Prasa jako źródło..., s. 40).

57 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, „MN”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1.

58 Z życia prasy, „MN”, 10 X 1925, nr 2 (41), s. 30.

59 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 6 II 1926, nr 6, s. 95.

60 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 19 XII 1925, nr 51 (12), s. 191.

61 BJ Kraków, Korespondencja Stanisława Pigonia, 286/76, t. 50, Listy Zygmunta Wasilewskiego. List Zygmunta Wasilewskiego do Stanisława Pigonia z marca 1926 r., k. 97–98.

62 AMSt. Warszawa, 9793, Akta Rejestru Handlowego..., k. 16.

63 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 96.

64 „Myśl Narodowa” w półroczu drugiem, „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 366; „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469; E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 156–157; A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym..., s. 37; R. Wapiński, „Przegląd Wszechpolski”..., s. 79.

65 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 44.

66 F. Fikus, „Kurier Poznański”..., s. 52.

67 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1477, Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7..., k. 517 i 579.

68 Ibidem, k. 517 i 615; BN Warszawa, Akc. 11953/II, Jerzy Drobnik, Diariusz, 19 III 1932 – 5 VIII 1934, k. 29.

69 F. Fikus, Ze wspomnień..., s. 117; U. Jakubowska, Twórca „Kuriera Poznańskiego” (Marian Seyda), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4, s. 38–44.

70 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7097, Korespondencja Feliksa Konecznego... List Zygmunta Wasilewskiego z 14 VII 1928 r., k. 12.

71 T. Bielecki, W szkole Dmowskiego..., s. 270.

72 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94.

73 Ossolineum, mf. 6059, Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady..., t. 2: Lata 1923–1929..., k. 238.

74 I. Oksza-Grabowski, Konfiskata i sąd, „MN”, 2 III 1922, s. 1–2.

75 Idem, Znowu konfiskata, „MN”, 7 VII 1922, nr 27, s. 9.

76 „MN”, 13 I 1923, nr 2, s. 1; „MN”, 27 I 1923, nr 4, s. 1–3.

77 „MN”, 6 I 1923, nr 1; „MN”, 13 I 1923, nr 2; R. Habielski, Polityczna historia mediów..., s. 58; M. Pietrzak, Reglamentacja wolności..., s. 416.

78 J. Speina, „Myśl Narodowa”..., s. 272–273.

79 A. Notkowski, Państwowa polityka prasowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939. Centralne ośrodki dyspozycji (resorty ministerialne, Biuro propagandy wewnętrznej), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1980, nr 4, s. 7.

80 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97.

81 P. Grzegorczyk, Prasa..., s. 675.

82 A. Notkowski, Państwowa polityka prasowa Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939). Część I, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 1, s. 79–80; A. Paczkowski, Prasa polska..., s.10–16; M. Pietrzak, Reglamentacja wolności..., s. 63; W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 93–94.

83 AAN, PZWDz.iCz., 221, Problemy, potrzeby i postulaty prasy w Polsce, głównie gospodarcze. Memoriały, notatki, korespondencja, materiały ankietowe (1932–1936). Odpowiedź „Słowa Pomorskiego” z 11 VI 1935 r. na list Związku z ankietą z 23 V 1935 r., k. 23–27.

84 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 352, Komunikat Informacyjny nr 118 z 25 VII 1932 r., k. 701–702.

85 Zniesienie konfiskaty, „MN”, 17 XI 1929, nr 50, s. 313.

86 „MN”, 14 IV 1935, nr 15, s. 239.

87 S. Cywiński, „Myśl Narodowa” (ciąg dalszy), „DW”, 20 I 1938, nr 19, s. 4.

88 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego, List Zygmunta Wasilewskiego z 18 XI 1931 r.; ibidem, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 97.

89 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 344, Poufny Komunikat Informacyjny nr 28 z 9 IX 1927 r., k. 395–396.

Liczba skonfiskowanych numerów „Myśli Narodowej” dla roczników 1926–1939

Liczba skonfiskowanych numerów
w danym roczniku

Rok dokonania konfiskaty

1

1936

2

1927, 1930, 1933, 1934, 1935, 1937, 1939

4

1926, 1928, 1932, 1938

5

1929

9

1931

Całkowita liczba konfiskat
45

Źródło: opracowanie własne90

Stosunkowo najczęściej na łamach „Myśli Narodowej” kwestionowano teksty Adolfa Nowaczyńskiego, Jana Rembielińskiego, Aleksandra Świętochowskiego i Zygmunta Wasilewskiego. Konfiskaty na podstawie decyzji Komisariatu Rządu m.st. Warszawy niejednokrotnie opóźniały o tydzień wydanie numeru, który ukazywał się dopiero po usunięciu inkryminowanych fragmentów. Na szpaltach pisma były wówczas widoczne puste miejsca po usuniętych tekstach, z których pozostawał jedynie tytuł i podpis autora. Wynikało to z braku czasu na uzupełnienie luk, często bowiem konfiskata spadała na tygodnik już po złożeniu całego numeru do druku. Było to celowe działanie władz mające służyć osłabieniu sytuacji materialnej pisma, które w ten sposób traciło znaczne środki finansowe przeznaczone na przygotowanie wydania91. Czasem powtórnie wydawano zakwestionowany numer z całkowitym pominięciem zatrzymanego tekstu92. Zakłócało to jednak regularność otrzymywania tygodnika przez czytelników, wydawnictwo nie było bowiem w stanie zdążyć na czas z drukiem numeru, w którym pominięto zastrzeżone teksty93. Jeszcze do drugiej połowy lat dwudziestych występowały przypadki uchylenia przez Sąd Okręgowy w Warszawie decyzji o konfiskacie danego numeru „Myśli Narodowej” w związku z niedostrzeżeniem w nim cech przestępstwa prasowego. W latach trzydziestych wskutek wzmożenia represji wobec prasy narodowej przypadki takie już się nie zdarzały94.

Jest więc oczywiste, że obóz narodowy przez cały okres międzywojenny zdecydowanie potępiał represje prasowe przeciw „Myśli Narodowej”95. Szeroko informowano zwłaszcza o konfiskacie numeru pisma i zawieszeniu całego wydawnictwa w styczniu 1923 r. oraz o represjach wobec Adolfa Nowaczyńskiego, w tym przeprowadzonej u niego rewizji i aresztowaniu publicysty96. Także Polski Związek Wydawców Dzienników i Czasopism interweniował u władz w sprawie nieprawidłowości popełnianych przy konfiskatach prasowych, zwracając uwagę zwłaszcza na niezgodność zarządzeń władz administracyjnych z obowiązującymi przepisami prawa. Podkreślano dowolność i wybitnie uznaniowy charakter interpretacji przez władze administracyjno-policyjne przepisów o konfiskacie, co powodowało duże straty materialne wydawnictw. Ponadto zaznaczano, że urzędy nie przestrzegają obowiązku podawania powodu konfiskaty i informują o niej zbyt późno – w momencie, gdy znaczna część nakładu jest już skierowana do transportu kolejowego, na pocztę lub do hurtowni kolportażowej. Cenzura taka miała zatem charakter represji, a nie prewencji. Dlatego PZWD.iCz. domagał się określenia stałych kryteriów warunków konfiskaty oraz informowania o niej przed ukończeniem całego nakładu. Przy dobrej woli władz, jak podkreślano, było to jak najbardziej wykonalne, ponieważ wydawnictwa przesyłały pierwsze odbitki z maszyn do cenzury, aby poznać decyzję o zgodzie na druk całego tekstu i wydania97.

Za finanse „Myśli Narodowej” po 1925 r. odpowiadał redaktor naczelny, który de facto jednoosobowo zarządzał pismem, wykonując jednocześnie niezbędne prace administracyjne98. Przed tą datą obowiązki te prawdopodobnie należały do powoływanych kolejno redaktorów naczelnych. Adolf Nowaczyński, który przed reedycją tygodnika w październiku 1925 r. nieformalnie nim kierował, słynął bowiem z braku zdolności w tym kierunku. Znaczącą rolę odgrywał także Roman Dmowski, który zatwierdzał najważniejsze decyzje dotyczące prasy Narodowej Demokracji, a więc również „Myśli Narodowej”. Zygmunt Wasilewski, pomimo że miał wieloletnie doświadczenie i doceniano jego talenty czysto redakcyjne i publicystyczne, nie cieszył się we własnym środowisku opinią dobrego zarządcy i wydawcy prasy narodowej. Na takich ocenach zaważył zwłaszcza niezbyt fortunny dla Wasilewskiego okres, kiedy pogorszyła się kondycja materialna kierowanej przez niego „Gazety Warszawskiej”, za co niesłusznie obciążano go główną odpowiedzialnością. Uważano, że Wasilewski miał XIX-wieczną mentalność, co sprawiało, że nie potrafił zarządzać pismem w nowoczesny sposób99. Prowadząc z sukcesami „Myśl Narodową”, w dużym stopniu zaprzeczył jednak tym opiniom. Bez wątpienia kierowanie tygodnikiem o mniejszym nakładzie i innym charakterze było łatwiejsze niż zarządzanie olbrzymim dziennikiem. Mimo to już sam fakt, że „Myśl Narodowa” nieprzerwane ukazywała się do wybuchu II wojny światowej i niezależnie od licznych problemów finansowych zachowała wysoki poziom redakcyjny, najlepiej świadczy o talentach Wasilewskiego. Doceniać je musiał także Dmowski, skoro konsekwentnie nie decydował się na zmianę kierownictwa tygodnika100. Sam Wasilewski twierdził, że kwestie finansowe i stabilność budżetu pisma, wobec braku możliwości wsparcia przez stronnictwo, zależały wyłącznie od jego pomysłowości i energii101.

Jedną z najważniejszych inicjatyw redaktora naczelnego było nawiązanie bliskich kontaktów z czytelnikami. Pozwalało to na wydawanie periodyku bez strat. Dobre stosunki redakcji „Myśli Narodowej” z odbiorcami pisma przejawiały się chociażby regularnie pojawiającymi się na jego łamach życzeniami świątecznymi102. Wyrazem kordialności wzajemnych relacji było też określanie czytelników mianem „przyjaciół”103. Konsekwentna, prowadzona od 1921 r. działalność publicystyczna, na której kształt od 1925 r. wpływ miały temperament, osobowość i talenty Wasilewskiego, spowodowała, że wokół pisma skupiła się grupa lojalnych, wieloletnich czytelników, których było stać na regularną prenumeratę. Stanowiło to podstawowy, choć nie jedyny warunek dalszego ukazywania się tygodnika. Już w drugiej połowie 1926 r., po reorganizacji „Myśli Narodowej”, liczbę jej stałych prenumeratorów uważano za niemal optymalną, w 1935 r. stwierdzono jednak, że znacznie się zwiększyła104.

Wasilewski wiedział, że płynność finansowa jest dla pisma z racji jego specyfiki podstawowym warunkiem istnienia. Zaprzestanie płacenia honorariów oznaczałoby bowiem dekompozycję starannie budowanego zespołu współpracowników, stanowiącego wizytówkę tygodnika decydującą o jego atrakcyjności wśród odbiorców105. Nie chcąc podzielić dramatycznych losów redakcji innych endeckich periodyków, mających olbrzymie zadłużenie, które często zmuszało do likwidacji tytułu, Wasilewski dbał o wypłacalność. Umożliwiało to pozyskiwanie do współpracy z pismem nowych osób, często o głośnych nazwiskach, jak chociażby Feliksa Konecznego, który – jak już wspomniano – został skuszony przez redaktora „Myśli Narodowej” m.in. obietnicą niewielkich, ale stałych i pewnych poborów106. Tym mocniej Wasilewski zwalczał więc wszystkie próby cięć i tak skromnego budżetu redakcji, ponieważ przekreślałoby to jego plany stworzenia z pisma „strefy arystokracji umysłowej, która by nad obozem zapanowała i pociągnęła ogół”107. Przykładem skuteczności redaktora w zabieganiu o środki materialne może być jego prośba skierowana do czytelników w 1934 r. o pomoc w sfinansowaniu w drodze prenumeraty książki Norwid jego autorstwa. Zakończyła się ona powodzeniem, a więc opublikowaniem dzieła – także ze wsparciem warszawskiego Instytutu Popierania Nauki, który udzielił Wasilewskiemu pożyczki108.

Podstawowym, a często jedynym źródłem finansowania „Myśli Narodowej” była prenumerata109. Wpływy z reklam wobec szczupłości działu reklamowego nie stanowiły istotnej części budżetu, a z racji profilu tygodnika nie zamieszczano w nim ogłoszeń drobnych. Nieco chyba na wyrost, chcąc zmotywować i wyróżnić swoich stałych odbiorców, redakcja podkreślała, że nie może liczyć na żadną inną pomoc niż udzielaną przez czytelników110. Było jednak faktem, że wydawnictwa nie subsydiowało własne środowisko – ani ZLN, ani potem SN, nie mówiąc już o władzach państwowych111. Obóz narodowy, sam przeżywający problemy finansowe, nie był w stanie regularnie dotować gazety. Na przykład w 1927 r. ZLN dysponował jedynie 3 tys. zł gotówki, co w obliczu zbliżającej się kampanii wyborczej w 1928 r. było kwotą daleko niewystarczającą. W 1931 r. w budżecie Zarządu Okręgowego SN w Warszawie za rok 1930 wykazano zaś deficyt w wysokości 1,2 tys. zł. Taka sytuacja była rezultatem zalegania przez członków i posłów ze składkami na stronnictwo, które zresztą jedynie w znikomym stopniu zaspokajały potrzeby partii, co wynikało z przeważnie złej sytuacji materialnej członków endecji112. W 1924 r. Zarząd Główny ZLN zgodził się nawet, aby w drodze wyjątku na indywidualną prośbę dzielić składki członkowskie na dwie raty półroczne po 25 gr każda113. Nie bez powodu więc Zygmunt Wasilewski konstatował, że stronnictwo jest „szarpane i biedne”114. Dlatego też, jeśli przekazywano jakieś sumy na potrzeby pisma, były to kwoty niewielkie, wyjątkowo miały większe znaczenie. Warto w tym miejscu wspomnieć, że po jednej z kolejnych konfiskat „Akademika Polskiego” pismo zwróciło się do Sekretariatu Stołecznego ZLN z prośbą o pomoc. ZLN mógł udzielić wsparcia w wysokości jedynie 10 zł. Dopiero w 1932 r. Prezydium Zarządu Głównego SN ustaliło subsydium dla „Akademika Polskiego” w wysokości 500 zł miesięcznie. Wtedy też „Kurierowi Lwowskiemu” przyznano kwotę 5 tys. zł115. Redaktor „Myśli Narodowej” doceniał to i był przekonany, że pomimo niedoborów finansowych także jego pismo, w miarę skromnych możliwości, zawsze mogło liczyć na pomoc władz partyjnych116. Z pewnością Wasilewski miał tu na myśli przede wszystkim spontaniczne zbiórki pieniędzy organizowane w szczególnie trudnych sytuacjach przez członków Narodowej Demokracji. Chociażby w 1927 r. na potrzeby wspomnianego „Akademika Polskiego” Jan Załuska przeznaczył 20 zł, a Roman Rybarski 10 zł117. Budżet „Myśli Narodowej” zasilały także obowiązkowe prenumeraty, które władze partyjne nakazywały opłacać członkom partii. Uważały bowiem, że jest konieczne, by struktury stronnictwa angażowały się w rozwój czytelnictwa i rozpowszechnianie pism narodowych118. Wysiłki te jednak musiały przynosić dosyć nikłe efekty, ponieważ Wasilewski, niezależnie od wspomnianych stwierdzeń o zaufaniu do władz partii, utyskiwał, że stale szukają one oszczędności kosztem pisma, co może doprowadzić do obniżenia jego poziomu. Redaktor za wszelką cenę nie chciał do tego dopuścić, traktując to jako conditio sine qua non swojego dalszego kierowania periodykiem119.

Pewną rolę w budżecie „Myśli Narodowej” odgrywały też sumy uzyskiwane dzięki opodatkowaniu się wszystkich członków obozu narodowego na potrzeby prasy narodowej, co było pomysłem Antoniego Sadzewicza zgłoszonym 31 sierpnia 1927 r. na zebraniu OWP. W rezultacie na członków endecji nałożono płatność w wysokości 50 gr od osoby miesięcznie na cele funduszu prasowego120. Miał on charakter funduszu wydawniczego, a wyraźniejszą pomoc z jego strony odczuła redakcja „Myśli Narodowej” dopiero od 1936 r. Budżet tygodnika zasilany był także datkami jego stałych, zamożniejszych abonentów, co w pewnym stopniu poprawiało sytuację materialną pisma. Przyczyniała się do tego także determinacja samego Wasilewskiego, który np. po śmierci swojej żony Heleny w 1938 r. apelował o składanie datków zamiast kupna kwiatów na grób zmarłej. Podobną inicjatywę podjęła redakcja tygodnika po śmierci Romana Dmowskiego w styczniu 1939 r. W rezultacie Ignacy Chrzanowski przekazał łącznie aż 250 zł, Jan Gwalbert Pawlikowski 70 zł, były także liczne i znaczne kwoty ofiarowane bezimiennie121.

Większe znaczenie miały jednak okazjonalne darowizny zarówno od członków, jak i sympatyków Narodowej Demokracji, które czasem ratowały dramatycznie złą sytuację materialną pisma i o które apelował często jego redaktor naczelny, wykorzystując swoje znajomości i przyjaźnie122. Nieocenione było zwłaszcza stałe i regularne wsparcie ze strony Karola Raczkowskiego, sprawdzonego i wiernego druha Wasilewskiego jeszcze z czasów działalności w LN123. Raczkowski miał pieniądze oraz szeroki gest wobec prasy narodowej stale borykającej się z kłopotami finansowymi. Nie bez powodu Wasilewski, wylewnie dziękując Raczkowskiemu, podkreślał, że jest on jedynym, który zrozumiał położenie pisma, hojnie wspierając je „poważnymi kwotami”. Dla tygodnika były one faktycznie znaczne. Na przykład w 1926 r. Raczkowski wyasygnował jednorazową tylko dotację w wysokości 1000 zł124. Źródłem finansowania „Myśli Narodowej” była także działalność wydawnicza prowadzona przez sam tygodnik, szczególnie intensywnie od 1925 r.125 Jej przykładem może być chociażby edycja książki Stanisława Pigonia126.

Permanentnie trudne położenie materialne pisma powodowało, że redakcja bez ogródek przypominała czytelnikom, że „Myśl Narodowa” jest wydawana dzięki prenumeratorom i „na ich rachunek”, przez co stawali oni w rzędzie jej współwydawców, a nawet wydawców127. Sprzedaż oparta na prenumeracie zapewniała względnie dobre wyniki finansowe, gdyż nie przynosiła zwrotów powodujących straty. Dzięki temu pismo utrzymało się na rynku polskiej prasy aż do roku 1939, ukazując się nieprzerwanie od 1921 r., co dla redaktorów innych tytułów związanych z endecją, przeżywających liczne perturbacje materialne, było faktem zasługującym na uwagę. „Myśl Narodowa” nie przynosiła więc co prawda zysków, które umożliwiałyby jej rozwój lub modernizację, co więcej, generowała straty, na tyle jednak niewielkie, że możliwe do pokrycia, co zapewniało jej w miarę stabilną, chociaż mizerną egzystencję128. Nie bez powodu podkreślano, że „Myśl Narodowa” „jest ideową fundacją grona osób, które ją prenumerują i zaciągają przez to wobec pisma pewne moralne zobowiązanie”129.

Z racji charakteru tygodnika, który był adresowany do inteligencji, liczono przede wszystkim na jej ofiarność i wsparcie materialne dzięki regularnemu abonowaniu pisma. Powoływano się przy tym na duchową wspólnotę łączącą czytelników z pismem130. Prenumerata miała stanowić „bilet wizytowy” dający dostęp do tak ideowego jak „Myśl Narodowa” wydawnictwa131. Dlatego apelowano o zamawianie jej ze znacznym wyprzedzeniem, najlepiej na pół roku lub rok z góry, co pozwalało oszacować nakład w zbliżających się kwartałach. „Myśl Narodowa”, podobnie jak inne ideowe organy prasowe obozu narodowego, ukazywała się bowiem w nakładzie ograniczonym, ruchomym i zależnym od wpłaconych prenumerat132. Od „akuratności przedpłat” miał zależeć zarówno rozwój pisma, szczególnie w okresie, kiedy było dwutygodnikiem, jak i coraz skuteczniejsze wykonywanie jego misji. Dlatego powrót do formatu tygodnika, pociągający za sobą z powodu wzrostu objętości kwartalnej numerów znaczne zwiększenie kosztów wydawania pisma oraz utrzymania redakcji i administracji, był możliwy tylko przy solidarnym wsparciu czytelników133. Nie zawsze jednak ich zaangażowanie redakcja uznawała za zadowalające134. Dlatego w akcję aktywizowania czytelników do zamawiania prenumeraty i rozpowszechniania pisma był zaangażowany cały obóz narodowy. Korzystano głównie z pomocy innych endeckich organów prasowych135. W celu promocji „Myśli Narodowej” zamieszczano w nich reklamy, przyznając młodzieży akademickiej 50-procentową zniżkę na prenumeratę, a czytelnikom „Dziennika Wileńskiego” 25-procentowy upust136.

Jednocześnie redakcja „Myśli Narodowej”, co było w jej sytuacji oczywiste i zrozumiałe, nieodmiennie apelowała o regularne nadsyłanie należności za prenumeratę137. Największą bolączką tygodnika przez cały okres jego istnienia była bowiem nieterminowość jej opłacania138. Pozwala to zrozumieć niezwykle istotną rolę prenumeraty w systemie finansowania pisma139. Jej egzekwowanie stanowiło nie lada wyzwanie, o czym świadczą monity w tej sprawie, które pojawiały się na łamach tygodnika nieprzerwanie do 1939 r. Informowano także czytelników o konieczności odnowienia prenumeraty kwartalnej w celu utrzymania ciągłości otrzymywania abonowanych egzemplarzy140. Bez zbędnych ceregieli podkreślano, że opóźnianie się z prenumeratą destabilizuje budżet pisma i znacznie utrudnia pracę redakcji. Zygmunt Wasilewski zaznaczał nawet, że sytuacja taka źle wpływa na morale zespołu redakcyjnego, którego członkowie „czują się w jakimś prowizorium”141. W tym kontekście szczególnie niekorzystny dla kondycji finansowej pisma okazał się rok 1924 r., kiedy to w związku z postępującą hiperinflacją czytelnicy zalegali z prenumeratą sięgającą 2 mln marek. Sankcją było natychmiastowe wstrzymanie wysyłki egzemplarzy142. Jak podkreślano, każdy wysłany, a niezapłacony numer z powodu wysokich kosztów wydawania pisma byłby bardzo drogim prezentem oraz lekceważeniem „strawy duchowej i jej producentów”. Tymczasem nawet najdrobniejsze zaległości stanowiły dla wydawnictwa znaczny ciężar, szczególnie pod koniec roku wydawniczego, kiedy w związku z wyczerpaniem środków z opłaconych prenumerat brakowało funduszy na bieżącą działalność i wydanie nowego numeru143. Przekonywano zatem do przyśpieszenia regulowania zaległości, argumentując, że kolejne zeszyty są wysyłane stałym odbiorcom terminowo, a pismo ukazuje się regularnie. Zazwyczaj największe opóźnienia występowały w okresie letnio-urlopowym. Dlatego od 1932 r. rozpoczęto pobieranie należności za trzeci i czwarty kwartał każdego roku przed rozpoczęciem wakacji – od 20 czerwca. Jednocześnie dla stałych czytelników czyniono wyjątki, prosząc o stosowną informację w przypadku okresowych problemów finansowych uniemożliwiających opłacenie prenumeraty144.

Aby zabezpieczyć się przed ewentualnymi trudnościami z uiszczaniem opłat przez stałych czytelników lub ich utratą, nieustannie dbano o rozszerzenie grupy abonentów pisma. Kryzys lat trzydziestych XX w. nie ominął bowiem także „Myśli Narodowej” i związanej z nią inteligencji. W samym tylko ostatnim kwartale 1931 r. tygodnik stracił 150 prenumeratorów145. Dlatego szczególnie liczono na pomoc przyjaciół pisma, którzy rozpowszechnialiby je wśród rodziny i znajomych. Optymalnym rozwiązaniem miało być pozyskanie chociaż jednego nowego abonenta przez każdego stałego czytelnika. Proszono więc odbiorców tygodnika, aby przekazywali adresy osób zainteresowanych jego prenumeratą, którym można by było przesłać egzemplarze okazowe. Do pisma dołączano również specjalną kartę pocztową, na której można było podać dane osób zainteresowanych146. W zamian czytelnicy szczególnie zasłużeni na tym polu mogli liczyć na bezpłatną prenumeratę tygodnika147. Metodę taką stosowały także inne pisma obozu narodowego, w tym „Warszawski Dziennik Narodowy”148. System ten, określany przez redakcję „Myśli Narodowej” jako „stopa samopomocowa”, był główną metodą popularyzowania pisma149. Dzięki temu w 1933 r. udało się pozyskać kilkuset nowych prenumeratorów, co było wynikiem bardzo satysfakcjonującym redakcję150. Nic dziwnego, że w 1936 r. składano czytelnikom serdeczne podziękowania za wkład w rozwój periodyku i poszerzanie zasięgu jego oddziaływania151.

Cena „Myśli Narodowej” zależała od czynników rynkowych, w pierwszej kolejności od ceny papieru drukarskiego oraz wysokości opłat za usługi drukarskie, następnie od kosztów obsługi administracyjnej i stawek za honoraria autorskie dla współpracowników pisma. Najbardziej dynamiczne zmiany ceny tygodnika występowały w pierwszej połowie lat dwudziestych, co wiązało się z ogólnie złą sytuacją całej polskiej gospodarki po I wojnie światowej i galopującą hiperinflacją. W 1921 r. egzemplarz pisma kosztował 40 marek, od czerwca 1922 r. – 50 marek, a w końcu tego roku już 200 marek152. W 1923 r. cena periodyku rosła niemalże co kilka numerów. W styczniu tego roku wynosiła 300 marek, w lutym 400 marek, a w końcu tego roku za numer pisma trzeba było zapłacić 80 tys. marek153. Lawinowy wzrost cen wywołany hiperinflacją postępował w 1924 r. i rozpoczął się ceną 100 tys. marek. Proces ten został zatrzymany przez wprowadzenie do obiegu złotego. Krótko przed tym cena tygodnika wynosiła 400 tys. marek. Po dewaluacji egzemplarz kosztował 25 gr i udało się to utrzymać do października 1925 r. Reorganizacja pisma, zwiększenie jego objętości i znaczne rozszerzenie redakcji wiązało się ze wzrostem ceny pojedynczego egzemplarza do 80 gr. Połączenie „Myśli Narodowej” 1 lipca 1926 r. ze zlikwidowanym „Przeglądem Wszechpolskim” zaowocowało podniesieniem jej ceny do 1 zł, mimo że pismo przyjęło od tej daty formę dwutygodnika. Cena ta utrzymała się do stycznia 1929 r., kiedy to powrót do edycji tygodniowej spowodował przywrócenie poprzedniej – czyli 80 gr, która nie zmieniła się do końca istnienia pisma154. Cena tygodnika po jej ustabilizowaniu od drugiej połowy lat dwudziestych nie była zbyt wygórowana. Stanowiła około 0,26–0,32 proc. przeciętnego uposażenia pracownika umysłowego155. Sama redakcja „Myśli Narodowej” podkreślała, że koszt pisma nie jest dużym obciążeniem dla przeciętnego budżetu domowego156.

Dostępne dane szacunkowe dla dzienników, przy uwzględnieniu wysokości nakładu oraz stosunkowo niskiej ceny tygodnika skalkulowanej do jego objętości, pozwalają stwierdzić, że cena „Myśli Narodowej” umożliwiała pokrycie kosztów wydania głównie dzięki dochodom z samej prenumeraty157. Według Mieczysława Niklewicza, w latach dwudziestych XX w. dziennik o cenie 20 gr pokrycie kosztów wydania osiągał przy sprzedaży około trzydziestotysięcznego nakładu. Tymczasem średni nakład „Myśli Narodowej” wynosił 5 tys. egzemplarzy przy cenie 80 gr. Tak więc przy sześciokrotnie mniejszym niż przeciętne dzienniki nakładzie tygodnik miał czterokrotnie większą cenę, co w przybliżeniu umożliwiało pokrycie kosztów jego edycji158.

90 Stanisław Cywiński błędnie dla lat 1926–1938 szacował łączną liczbę konfiskat na 30, podczas gdy faktycznie wynosiła ona 43 (S. Cywiński, „Myśl Narodowa” (ciąg dalszy), „DW”, 20 I 1938, nr 19, s. 4).

91 Konfiskata, „MN”, 15 III 1931, nr 14 s. 169.

92 Nr 4 z 1928 r. ukazał się bez zakwestionowanego, a przewidywanego na nr 3 felietonu Liberum veto Aleksandra Świętochowskiego („MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 51). Podobnie postąpiono ze skonfiskowanym nr. 31 z 1929 r. – w nr. 32 zrezygnowano z umieszczenia zakwestionowanego działu Liberum veto Świętochowskiego oraz notatki Na marginesie (Konfiskata, „MN”, 21 VII 1929, nr 32, s. 41; zob. także: Konfiskata, „MN”, 3 XI 1929, nr 48, s. 273; Konfiskata, „MN”, 30 XI 1930, nr 49, s. 762; Konfiskata, „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 781; Konfiskata, „MN”, 8 II 1931, nr 8, s. 81).

93 Od administracji, „MN”, 1 I 1933, nr 1, s. 14; „MN”, 30 VII 1933, nr 30, s. 430; „MN”, 25 VIII 1935, nr 35, s. 538.

94 Uchylenie konfiskaty, „MN”, 17 II 1928, nr 6, s. 71; Uchylenie konfiskaty, „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 99.

95 Walka z prasą narodową, „KP”, 15 X 1926, nr 478, s. 1; Z piśmiennictwa, „SP”, 2 VI 1926, nr 149, s. 5.

96 Konfiskaty i aresztowania, „SP”, 5 I 1923, nr 3, s. 1.

97 AAN, PZWDz.iCz., 250, Konfiskaty prasowe. Korespondencja, memoriały, notatki, wycinki prasowe, teksty wyroków i interpretacji sejmowych (1929–1939). Projekt Memoriału Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism z dnia 4 XI 1932 r. w sprawie konfiskat prasowych, k. 7–12.

98 BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 183/78.

99 Ossolineum, 14023/II/4, Juliusz Zdanowski, Dziennik, cz. 4: Okres 1921–1922..., k. 129.

100 Zob. PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1436, Listy Romana Dmowskiego do Marii i Mieczysława Niklewiczów. List z 27 X 1924 r., k. 291–292.

101 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 27 XI 1935 r.

102 Sama redakcja „Myśli Narodowej” podkreślała, że czytelnicy mieli do niej przyjacielski stosunek (Do czytelników, „MN”, 1 XII 1929, nr 52, s. 346; Z. Wasilewski, Nakładem zbiorowym, „MN”, 9 IX 1934, nr 39, s. 569; „MN”, 2 XII 1934, nr 51, s. 762).

103 „MN”, 26 XI 1933, nr 50, s. 758.

104 Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239; „MN”, 16 VI 1935, nr 25, s. 382.

105 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.

106 Namawiając Konecznego do współpracy z tygodnikiem, Wasilewski podkreślił, że „płacimy jednak” (PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, 7097, Korespondencja Feliksa Konecznego... List Zygmunta Wasilewskiego z 14 VII 1928 r., k. 12).

107 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

108 Pożyczka ta opiewała na kwotę 500 zł (BJ Kraków, Papiery Zygmunta Wasilewskiego, Przyb. 187/78, List nr 1416/34 Kasy im. Mianowskiego – Instytutu Popierania Nauki z 16 XI 1934 r.).

109 Od wydawnictwa, „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 335; Od wydawnictwa. Apel od wydawnictwa. Przemiana na tygodnik, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 334; „MN”, 30 VIII 1931, nr 42, s. 133.

110 Wezwanie do czytelników, „MN”, 30 XI 1930, nr 49, s. 759; Od administracji, „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 794.

111 „MN”, 15 IX 1935, nr 38, s. 586.

112 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 8; AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 350, Komunikat Informacyjny nr 65 z 30 III 1931 r., k. 396; ibidem, 354, Komunikat Informacyjny nr 86 z 19 VII 1934 r., k. 485–486.

113 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1454, Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego... III Okólnik Zarządu Głównego Związku Ludowo-Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej z 1 I 1924 r., k. 15.

114 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.

115 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 352, Komunikat Informacyjny nr 67 z 23 IV 1932 r., k. 414; ibidem, 352, Komunikat Informacyjny nr 98 z 17 VI 1932 r., k. 58.

116 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii... List Zygmunt Wasilewskiego do Marii Friedbergowej z 27 VI 1935 r., k. 79.

117 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 344, Komunikat Informacyjny nr 39, [1927 r.], k. 536–537.

118 AAN, Zbiór dokumentów Obozu Narodowego, 11, Stronnictwo Narodowe. Sekcja Młodych..., k. 5; PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1454, Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego... IV Kongres Wszechpolski..., k. 34, 37–38.

119 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

120 AMSt. Warszawa, Komisariat Rządu na m.st. Warszawę, 344, Komunikat Informacyjny nr 28 z 9 IX 1927 r., k. 395–396.

121 Od wydawnictwa, „MN”, 7 VI 1936, nr 24, s. 382; Od wydawnictwa, „MN”, 30 VIII 1936, nr 36, s. 568; „MN”, 18 IX 1938, nr 40, s. 635; „MN”, 2 X 1938, nr 43, s. 667; „MN”, 9 X 1938, nr 44, s. 683; „MN”, 16 X 1938, nr 45, s. 698; „MN”, 15 I 1939, nr 3, s. 44; „MN”, 29 I 1939, nr 5, s. 75.

122 Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460.

123 Karol Raczkowski razem z Zygmuntem Balickim, Romanem Dmowskim, Janem Popławskim i Teofilem Waligórskim należał do tzw. piątki, czyli Komitetu Centralnego LN, wybranego w lecie 1896 r. (APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, List Marii Wojciechowskiej do Henryka Jabłońskiego z 1 XI 1961 r.).

124 Dotował on także inne inicjatywy obozu narodowego. W 1933 r. wsparł przygotowywaną pierwotnie przez Zygmunta Wojciechowskiego książkę o historii Ligi Narodowej kwotą 1000 zł (APAN Poznań, Materiały Zygmunta Wojciechowskiego, P.III – 8, Korespondencja wpływająca. Roman Dmowski 1931–1933. List z 13 III 1933 r., k. 49; APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 24 VI 1931 r.; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 18 XI 1931 r.; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.; ibidem, List Zygmunta Wasilewskiego z 27 XI 1935 r.).

125 „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 140; „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 60; „MN”, 15 II 1927, nr 5, s. 80; „MN”, 1 III 1927, nr 6, s. 100; „MN”, 15 VI 1927, nr 14, s. 260; „MN”, 1 IV 1928, nr 10, s. 140; „MN”, 15 IV 1928, nr 11, s. 160; „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 340; „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 360.

126 W październiku 1937 r. redakcja informowała, że zyski ze sprzedaży książki Pigonia Słowo i litera w rozwoju dziejowym uważane na dzień 1 X 1937 r. wyniosły 313,12 zł. Było to honorarium Pigonia pomniejszone o kwotę należną redakcji za dystrybucję książki (BJ Kraków, Korespondencja Stanisława Pigonia, 265/76, Pismo redakcji „Myśli Narodowej” do Stanisława Pigonia z 26 X 1937 r. Rachunek książkowy dla Wielmożnego Pana profesora Pigonia za pracę „Słowo i litera”, k. 4–5).

127 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 6 II 1926, nr 6, s. 95; Od wydawnictwa. Apel od wydawnictwa. Przemiana na tygodnik, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 334; „MN”, 15 IX 1935, nr 38, s. 586; Od wydawnictwa, „MN”, 3 X 1937, nr 40, s. 628; „MN”, 20 III 1938, nr 13, s. 194, „MN”, 3 IV 1938, nr 15, s. 232.

128 Por. F. Fikus, Ze wspomnień..., s. 117.

129 Od wydawnictwa, „MN”, 31 V 1931, nr 26, s. 351.

130 Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239; Wezwanie do czytelników, „MN”, 30 XI 1930, nr 49, s. 759; Od administracji, „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 794; Od wydawnictwa, „MN”, 8 XII 1935, nr 50, s. 779.

131 Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 9.

132 AP Poznań, Polskie organizacje..., 39, Zarządzenia i okólniki. Korespondencja dotycząca spraw organizacyjnych... Zarządzenie nr 1/37 z 12 II 1937 r..., k. 11.

133 „MN”, 1 III 1927, nr 6, s. 99; Odpowiedzi redakcji, „MN”, 1 VIII 1927, nr 17, s. 319; „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 359; „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 475; Od wydawnictwa. Apel od wydawnictwa. Przemiana na tygodnik, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 334; Od wydawnictwa, „MN”, 28 VII 1929, nr 33, s. 63; Pro domo sua, „MN”, 26 VI 1932, nr 28, s. 409; Od wydawnictwa, „MN”, 2 X 1933, nr 43, s. 650.

134 Zaproszenie do przedpłaty, „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 239; Wezwanie do czytelników „MN”, 30 XI 1930, nr 49, s. 759; Od administracji, „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 794; Od wydawnictwa, „MN”, 8 XII 1935, nr 50, s. 779.

135 „AW”, marzec 1928, nr 1, s. 26; „AW”, kwiecień 1928, nr 2, s. 54; „AW”, październik 1929, nr 10, s. 224; „AW”, lipiec 1933, nr 7, s. 88; Pisma nadesłane do redakcji, „KP”, 3 XI 1925, nr 285, s. 7; Myśl Narodowa, „KP”, 17 V 1930, nr 227, s. 5; „Młodzi”, listopad 1928, nr 1, s. 16; „WDN”, 2 V 1936, nr 120, s. 5; „WDN”, 7 V 1936, nr 125, s. 7; „WDN”, 12 V 1936, nr 130, s. 3; „WDN”, 6 IX 1936, nr 244, s. 2; „WDN”, 9 IX 1936, nr 247, s. 8; „WDN”, 11 IX 1936, nr 249, s. 6.

136 „DW”, 9 IV 1926, nr 80, s. 8; „MłN”, wrzesień 1929, nr 9, s. 16; „SP”, 22 XI 1937, nr 13, s. 8; „SP”, 29 XI 1937, nr 20, s. 8.

137 „Od administracji, „MN”, 7 I 1922, nr 1, s. 10; Od administracji, „MN”, 28 IV 1923, nr 17, s. 16; Od administracji, „MN”, 22 XII 1923, nr 51, s. 16; „MN”, 21 II 1925, nr 8 (47), s. 127; Od administracji, „MN”, 10 XII 1933, nr 52, s. 781.

138 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 13 IX 1926 r.

139 Zob.: Od administracji, „MN”, 7 III 1925, nr 10, s. 16; „MN”, 21 XI 1925, nr 8 (47), s. 127; Od wydawnictwa, „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 59.

140 Od administracji, „MN”, 23 XII 1922, nr 51, s. 16.

141 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego 18 XI 1931 r.

142 Za I kwartał 1924 r. była to kwota 1,8 mln marek. Od administracji, „MN”, 5 I 1924, nr 1, s. 16; Od administracji, „MN”, 12 I 1924, nr 2, s. 16; Od administracji, „MN”, 26 I 1924, nr 4, s. 16; Od administracji, „MN”, 6 XII 1924, nr 49, s. 16; „MN”, 1 VIII 1925, nr 31, s. 16.

143 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.

144 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 6 II 1926, nr 6, s. 95; „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 475; Od wydawnictwa. Apel od wydawnictwa. Przemiana na tygodnik, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 334; Od wydawnictwa, „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 142; Od wydawnictwa, „MN”, 31 V 1931, nr 26, s. 351; „MN”, 12 VI 1931, nr 26, s. 382; Redakcja, O „Myśli Narodowej”, „MN”, 29 XI 1931, nr 56, s. 329–330; Od administracji, „MN”, 17 VI 1934, nr 25, s. 282; „MN”, 7 XI 1937, nr 46, s. 719.

145 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 18 XI 1931 r.

146 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1421, Materiały do biografii... List Zygmunta Wasilewskiego do Marii Friedbergowej z 27 VI 1935 r., k. 79; Od redakcji, „MN”, 20 III 1926, nr 12, s. 177; Od wydawnictwa, „MN”, 1 VII 1927, nr 15, s. 276; Uchylenie konfiskaty, „MN”, 1 IV 1928, nr 10, s. 139; „MN”, 13 X 1929, nr 44, s. 239; Pro domo sua, „MN”, 26 VI 1932, nr 28, s. 409; Od wydawnictwa, „MN”, 12 I 1936, nr 2, s. 27.

147 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 19 XII 1925, nr 12 (51), s. 191.

148 PAU Kraków, Teki Józefa Zielińskiego, mf. 1457, Materiały do dziejów prasy... Pismo wydawnictwa „Warszawskiego Dziennika Narodowego” – „Do przyjaciół naszego wydawnictwa” z 24 VI 1935 r., k. 245.

149 Do czytelników, „MN”, 1 XII 1929, nr 52, s. 346.

150 APAN Warszawa, Materiały Stanisława Kozickiego, 30, Listy do Karola Raczkowskiego. List Zygmunta Wasilewskiego z 5 II 1933 r.

151 Od wydawnictwa, „MN”, 12 I 1936, nr 2, s. 27.

152 „MN”, 10 VI 1922, nr 23, s. 16; „MN”, 9 XII 1922, nr 49.

153 „MN”, 3 II 1923, nr 5; „MN”, 29 XII 1923, nr 52.

154 „MN”, 16 II 1924, nr 7; „MN”, 3 V 1924, nr 18; „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40); „MN”, 1 VII 1926, nr 28; „MN”, 6 I 1929, nr 1; „MN”, 3 IX 1939, nr 37; Informator Prasowy 1938/39..., s. 126.

155 Przy przeciętnym wynagrodzeniu pracownika umysłowego wynoszącym 250–300 zł miesięcznie (J. Żarnowski, Polska 1918–1939: praca, technika, społeczeństwo, Warszawa 1999, s. 271–272).

156 „MN”, 30 VIII 1931, nr 42, s. 133.

157 F. Fikus, Ze wspomnień..., s. 117.

158 Por. A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 25 i 453; W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczpospolitej..., s. 95.

Struktura periodyku i jego szata graficzna

Charakter i zmiany zawartości pisma. Działy tematyczne

Zawartość „Myśli Narodowej” ewoluowała wraz ze zmianami periodyku. W latach 1921–1925, a więc do czasu objęcia stanowiska redaktora naczelnego przez Zygmunta Wasilewskiego, działy tygodnika były w znacznym stopniu nieuporządkowane, często się zmieniały, pojawiały się, aby za chwilę zniknąć, zawartość pisma zależała od bieżących wydarzeń społeczno-politycznych. W tym względzie „Myśl Narodowa” przypominała bardziej dziennik polityczny niż tygodnik o obliczu polityczno-społecznym. W początkowym okresie ukazywania się pisma przeważały w nim cotygodniowe felietony tematyczne odnoszące się do aktualnych wydarzeń politycznych. Tygodnik był redagowany i drukowany niechlujnie, nie miał – oprócz paru wyjątków – regularnych, uporządkowanych i przemyślanych stałych rubryk, jego zawartość charakteryzował niezdyscyplinowany, wręcz felietonowy, spontaniczny styl1.

Pismo regularnie informowało czytelników o bieżącym ruchu wydawniczym i zachęcało ich do lektury wybranych książek, polecając najciekawsze i najcenniejsze – zdaniem redakcji – tytuły. Zadania te od 1921 r. spełniała rubryka Wśród książek, jeden z nielicznych stałych działów pisma od początku jego istnienia2. Wraz z rozwojem tygodnika nosił on różne nazwy: Zapiski bibliograficzne (przedstawiano tu chociażby informacje o wydawnictwach księgarni „Perzyński, Niklewicz i Spółka”3), Wśród książek (rubryka miała charakter regularnego przeglądu bibliograficznego4) czy też Co czytać (dział prowadził Adolf Nowaczyński5). Na łamach „Myśli Narodowej” zamieszczano również obszerniejsze recenzje książek uznanych za szczególne wartościowe lub interesujące6. Publikowano też zapowiedzi i omówienia treści prasy narodowej, m.in. „Przeglądu Wszechpolskiego”7. Od momentu założenia tygodnika Ignacy Oksza-Grabowski regularnie zamieszczał felieton społeczno-polityczny, zatytułowany Puste orzechy, w którym przedstawiał refleksje na temat wydarzeń publicznych. Była to jedna z najbardziej stałych rubryk pisma8. Dział Złote myśli zawierał wypisy z polskiej prasy, opatrzone często ironicznym komentarzem redakcji „Myśli Narodowej”9. W rubryce Sprawy wojskowe poruszano kwestie dotyczące polskiej obronności, w tym konieczności modernizacji polskiej armii10. Był także dział Listy do redakcji, w którym czytelnicy wyrażali swoje opinie na różne tematy11. W 1922 r. wśród czytelników przeprowadzono ankietę Wobec katastrofy mieszkaniowej, odpowiedzi na nią publikowano dość regularnie w ciągu całego roku12. Podobnie stałą pozycją była wprowadzona w tym samym roku rubryka Ochrona nazwisk polskich. Zamieszczano w niej informacje o Żydach, którzy zdaniem redakcji „Myśli Narodowej” bezprawnie przyjęli polskie nazwiska. Zjawisko to piętnowano na łamach tygodnika13.

Analiza zawartości „Myśli Narodowej” pozwala na stwierdzenie, że w 1924 r. przeżyła ona głęboki kryzys, który odbił się także na jej szacie graficznej. Dobór tekstów był najbardziej chaotyczny w całym okresie istnienia tygodnika, brakowało nawet nielicznych, wskazanych wyżej stałych działów tematycznych, niemal zupełnie zniknęły reklamy, widocznie pogorszyła się jakość druku.

Przełomowy dla ustalenia układu zawartości „Myśli Narodowej” był październik 1925 r. Wraz ze zmianą charakteru i specyfiki pisma uzyskało ono formalno-edytorskie ramy, które w znacznym stopniu pozostały niezmienne aż do 1939 r. Przede wszystkim wykształciły się stałe działy periodyku, które – uzyskawszy znaczną stabilność – ułatwiały czytelnikom orientację w treści czasopisma. Taka struktura „Myśli Narodowej” odzwierciedlała przyjętą w 1925 r. nową, szeroką formułę pisma i jego nowy profil – zarówno poprzez tematyczną różnorodność stałych działów, jak i ich sporą liczbę14. Oddawało to też sens działalności redakcji „Myśli Narodowej” po 1925 r., szukającej maksymalnie pojemnej formuły wydawniczej adresowanej do szeroko rozumianej inteligencji. Jednocześnie ścisły podział na stałe rubryki oznaczał, szczególnie od lipca 1926 r. po fuzji z „Przeglądem Wszechpolskim”, przyjęcie przez pismo roli organu ideowego obozu narodowego. O ile sprawami tymi zajmowano się już w latach 1921–1925, często jednak na marginesie analiz związanych z bieżącą sytuacją polityczną lub też z walką o władzę pomiędzy obozem narodowym a politycznymi konkurentami, o tyle po 1925 r. zauważalna jest istotna zmiana akcentów. Kwestie bieżących rozgrywek politycznych pozostawiono dziennikom. Od tej pory na łamach „Myśli Narodowej” poruszano te tematy w ograniczonym zakresie, pisząc tylko o tym, co wydawało się konieczne, więcej miejsca poświęcano natomiast zagadnieniom ideowo-teoretycznym.

Aktualną sytuację polityczną w kraju przedstawiano w rubryce Przegląd polityczny, którą prowadzili Jan Rembieliński i Bohdan Wasiutyński. Najważniejszymi stałymi rubrykami, określającymi zawartość pisma po 1925 r., były natomiast: Kultura narodowa, Polityka i sprawy społeczne, Nauka, historia, filozofia (występująca także pod nazwą Artykuły naukowe i literackie), Wychowanie narodowe, Historia literatury i krytyka. Zmiany z lat 1925–1926 oznaczały zatem przede wszystkim szerokie udostępnienie łamów pisma zagadnieniom związanym ze sztuką, poezją, literaturą i krytyką literacką. Z racji faktu, że nowa edycja „Myśli Narodowej” nosiła podtytuł „tygodnik poświęcony kulturze twórczości polskiej” ważne miejsce zajmowały takie rubryki, jak: Sprawozdania literackie i notatki (także pod nazwami: Sprawozdania i notatki bibliograficzne oraz Recenzje i notatki), Kronika naukowa i literacka (występująca też jako Literatura i nauka oraz Kronika naukowa, literacka i towarzyska), Życiorysy i charakterystyki literackie, Wspomnienia i pamiętniki, Muzyka i sztuki plastyczne, Nowele, Poezje czy niemal całkowicie zmonopolizowany przez Zygmunta Wasilewskiego dział Teatr (także pod nazwą Recenzje teatralne). Oprócz tego zamieszczano również niewielkie teksty dotyczące zjawisk polityczno-społecznych, chociażby w rubrykach: Ad Rem redagowanej przez autora o pseudonimie „Tadeusz Rozwora”15, Na marginesie (podtytuł: Drobne notatki), Varia czy w zbiorowej rubryce Głosy z podtytułem Drobne felietony. Swego rodzaju gwiazdą czasopisma, osobą, której nazwisko miało przyciągać czytelników, był od października 1925 r. Aleksander Świętochowski, prowadzący rubrykę Liberum veto zawierającą indywidualne, często bardzo osobiste refleksje tego znakomitego twórcy. Pismo zamieszczało także dział Nekrologi, ukazujący się również pod nazwą Zmarli, gdzie można było znaleźć informacje o śmierci i wspomnienia o osobach związanych z obozem narodowym, których działalność publiczna, naukowa, artystyczna bądź kulturalna zasługiwała na uwagę16.

W 1928 r. po powrocie do formatu tygodnika „Myśl Narodowa” wyraźnie się ożywiła17. Redakcja deklarowała, że zmiana ta pozwoli na rozszerzenie wielu działów, zwłaszcza dotyczących wychowania narodowego i myśli gospodarczej, a także powiązanie ich z bieżącymi wydarzeniami18. Tygodnik miał być lepiej przystosowany do zadań publicystycznych, rozszerzyć zakres swoich zainteresowań, nie rezygnując z dotychczasowych19. W rezultacie wprowadzono wtedy obszerny dział Bibliografia, opatrzony podtytułem: Z ruchu wydawniczego. Literatura za granicą. Nowe książki, zawierający szczegółowe recenzje nowych pozycji książkowych z wyraźnymi sugestiami, co należy czytać, a jakich publikacji należy wręcz unikać20. W 1929 r. istotne miejsce w strukturze pisma zajęła stała rubryka Z polityki zagranicznej, prowadzona odtąd przez Stanisława Kozickiego21. Także w tym roku swój dział pod wiele mówiącym tytułem Ofensywa uruchomił niezmordowany Adolf Nowaczyński, który po dłuższej przerwie, trwającej od 1924 r., na dobre wracał na łamy tygodnika. Jednocześnie w rubryce Felietony znalazły miejsce regularne rozważania Stanisława Pieńkowskiego. Także wtedy Zygmunt Wasilewski, ukrywający się pod pseudonimem „p. Digamma”, rozpoczął prowadzenie rubryki Na widowni22. Teksty do tego działu od 1931 r., zapewne z powodu coraz bardziej pogarszającego się wzroku redaktora naczelnego, pisał również Jan Rembieliński23. W 1930 r. Pieńkowski objął nową rubrykę – Sztuki plastyczne24. Rok później pod kierunkiem Wiktora Podoskiego rozpoczęto publikację działu Ze świata sztuki25, w 1932 r. natomiast po raz pierwszy pojawiła się rubryka Film, w której sporadycznie zamieszczano wybrane recenzje filmowe26. Od 1933 r. w prowadzeniu działu Teatr Wasilewskiemu zaczął pomagać Rembieliński. Wtedy także stałe miejsce w piśmie znalazły zapowiedzi tytułów filmów oraz recenzje muzyczne27. W ostatnich trzech latach ukazywania się pisma z nowo pojawiających się rubryk na uwagę zasługują: Dyskusje, Z sali odczytowej oraz Roman Dmowski. Ta ostatnia zawierała artykuły, wspomnienia i teksty okolicznościowe związane ze śmiercią lidera endecji w styczniu 1939 r.

W pierwszej połowie lat trzydziestych wyraźnie ustaliła się liczba działów i pismo przybrało ostateczny kształt. W zasadzie w tej formie przetrwało do wybuchu wojny. Średnia liczba stałych działów „Myśli Narodowej” w tym czasie oscylowała w granicach 15–17. Wyjątkiem okazał się rok 1929, kiedy było ich 1828. Kilka z nich, jak wyżej wskazywano, miało swoich stałych opiekunów, większość była prowadzona okazjonalnie, w zależności od potrzeb. Wynikało to z nader częstych roszad personalnych w piśmie, szczególnie w połowie lat trzydziestych. Warto tu przede wszystkim wspomnieć o omawianych już wcześniej odejściach z redakcji Aleksandra Świętochowskiego i Jana Rembielińskiego – dwóch postaci kluczowych dla tygodnika. Tego ostatniego w rubryce Na widowni zastąpił Karol Stefan Frycz. Świętochowski natomiast, co symptomatyczne, nie znalazł swojego następcy – co z racji wagi jego pióra i znaczenia w dziejach polskiej kultury nie było raczej możliwe. Charakter rubryki Liberum veto starał się w swoich felietonach Pokłosie naśladować Zygmunt Raczkowski, nie była to już jednak publicystyka tej skali. Struktura pisma od jego reorganizacji w październiku 1925 r. aż do końca istnienia opierała się więc na czterech zasadniczych blokach tematycznych:

a) dziale polityczno-społecznym;

b) dziale naukowym, obejmującym głównie zagadnienia z zakresu socjologii, psychologii i wychowania;

c) dziale literatury i sztuki zawierającym przeważnie recenzje i omówienia książek, przedstawień teatralnych, wystaw czy filmów;

d) dziale utworów literackich i poetyckich, w którym przede wszystkim prezentowano poezję i prozę pióra autorów współpracujących z pismem29.

Od 1925 r. „Myśl Narodowa” imponowała swoim rozmachem oraz bogactwem formy i treści zamieszczanej publicystyki. Średnio na jedno półrocze w tygodniowej edycji przypadało około 250 podpisanych felietonów i artykułów. Profil tygodnika przyjęty po 1925 r. sprawiał, że jedynie około 24 proc. jego tekstów dotyczyło kwestii społeczno-politycznych. Blisko połowa, bo około 46 proc., była poświęcona kulturze, nauce i sztuce. Ponad 30 proc. stanowiły różnego rodzaju felietony o szerokim zakresie tematycznym, z rubrykami Głosy, Na widowni i Ofensywa na czele, będącymi niejako łącznikiem między tekstami społeczno-politycznymi a naukowo-kulturalnymi30. Jednocześnie „Myśl Narodowa” jako pismo adresowane do elit unikała afiszowania się, krzykliwości i „jarmarczności”, które zaburzałyby jej wizerunek w oczach odbiorców o znacznie większych niż przeciętne aspiracjach i zainteresowaniach. Dlatego wystrzegała się sensacji i rozrywki, nie chcąc schlebiać – jak podkreślano – tanim gustom31.

Szata graficzna i format

Przez cały okres istnienia „Myśli Narodowej” jej szatę graficzną cechował pozbawiony ilustracji układ statyczny, charakteryzujący się niezmienną, oszczędną, wręcz ascetyczną formą. W tygodniku w zasadzie nie zamieszczano ozdobnych elementów graficznych. Nie wzbogacano treści artykułów fotografiami czy rycinami. Wynikało to zarówno z braku odpowiednich środków finansowych, które mogłyby służyć urozmaiceniu grafiki wydruku, jak i profilu pisma i jego elitarnego charakteru. „Myśl Narodowa” nie była tygodnikiem ilustrowanym – jak chociażby katolicka „Tęcza”32. Największym atutem przyciągającym odbiorcę miała być merytoryczna zawartość publikowanych tekstów. Wyjątkiem było zamieszczenie w 1924 r. fotografii Józefa Piłsudskiego podczas spotkania z arcyksięciem Fryderykiem33. Nawet w latach trzydziestych, kiedy istniały już znaczne możliwości poligraficzne, nie zdecydowano się na wykorzystanie w druku kolorowych elementów chociażby w czcionce tytułu, nie mówiąc już o grafikach, rycinach czy fotografiach34.

Jedynym, dosyć intrygującym, elementem urozmaicającym szatę graficzną tygodnika był logotyp husarza, zamieszczany od pierwszego numeru w 1921 r. aż do reorganizacji pisma. Ostatni raz pojawił się na pierwszej kolumnie wydania z 19 września 1925 r.35 Jego znaczenie nie zostało wyjaśnione w żadnym numerze, należy jednak sądzić, że symbolizował misję pisma w latach 1921–192536. Jak już wcześniej wskazywano, miało ono być placówką „bojowego, ofensywnego nacjonalizmu” i walczyć z wszelkimi zagrożeniami polskości37. Logotyp wyrażał zatem bojowy charakter pisma nadany mu przez Adolfa Nowaczyńskiego38. Symbol graficzny umieszczano asymetrycznie po prawej stronie, tuż przy winiecie czasopisma, nie przekraczał szerokości ówczesnej jednej jego szpalty. Po zmianie charakteru „Myśli Narodowej” w październiku 1925 r. z logotypu zrezygnowano39.

W pierwszym okresie istnienia pisma (1921–1925) teksty były układane na kolumnach jednoszpaltowych. Tygodnik w tym czasie bezpośrednio wzorował się na „Myśli Niepodległej”, zarówno na jej szacie graficznej, jak i strukturze40. Uderzające jest podobieństwo graficzne – kolumna w jednej szpalcie, styl łamania i redagowania, a nawet używana czcionka41. Oba pisma miały ponadto podobny format i objętość42. W latach 1921–1925 „Myśl Narodowa” była drukowana dość niestarannie, wręcz niechlujnie. Czasami tygodnik sprawiał wrażenie redagowanego i przygotowywanego do druku pośpiesznie, bez należytej dbałości o szczegóły43.

Przy formie tygodnika kwartalnie wydawano 13 zeszytów, przy formie dwutygodnika – 6. Każdy z nich miał 16 stron. Wyjątkiem był okres, kiedy „Myśl Narodowa” ukazywała się jako dwutygodnik. Wówczas każde wydanie liczyło 20 stron44. Dla tygodnika dawało to w sumie kwartalnie 208 stron, a dla dwutygodnika stron 12045. Łącznie w latach 1921–1939 wydano 912 numerów „Myśli Narodowej”. Trwałość jej ukazywania się wyróżniała ją tle innych, nie tylko narodowych pism tego okresu. Największy wkład w ukształtowanie struktury „Myśli Narodowej” wniósł Zygmunt Wasilewski, sprawujący funkcję redaktora naczelnego nieprzerwanie od 1925 do 1939 r. Pod jego redakcją ukazało się w sumie 26 tomów, czyli 800 zeszytów „Myśli Narodowej”46. Numer tradycyjnie otwierał artykuł wstępny, przeważnie związany z bieżącymi wydarzeniami politycznymi. Ostatnia oraz z rzadka przedostatnia strona były poświęcone reklamom prasowym, zapowiedziom wydawniczym i kontaktom z czytelnikami.

Stosunkowo często, przy zachowaniu stałej szaty graficznej, zmieniał się format pisma. W latach 1921–1925 wzorowano się na formacie „Myśli Niepodległej”47. Był to wówczas już anachroniczny i utrudniający czytelnikowi lekturę rozmiar zeszytowy48. Według danych zamieszczonych w oficjalnych katalogach prasowych, w 1922 r. strona „Myśli Narodowej” miała rozmiar 235 x 155 mm, co sytuowało pismo w formacie octavo49. W latach 1924 i 1925 rozmiar strony wynosił 157 x 110 mm (format sedecimo)50. W roku 1927 było to 310 x 230 mm (format quarto),51 a w 1929 r. – 220 x 180 mm (ponownie format octavo)52. Wreszcie dostępne dane z 1932 r. informują nas o rozmiarze strony 260 x 180 mm (format quarto)53. Jeszcze inne liczby podają dla lat 1929–1931, 1933, 1936 i 1938/1939 katalogi prasowe PARA, które określają rozmiar pisma jako 260 x 185 mm54. Dane te nieco odbiegają od analiz przeprowadzonych przez autora niniejszej rozprawy, tym bardziej że bezpośrednie obserwacje nie pozwalają na stwierdzenie, że format pisma zmieniał się tak znacznie. Na podstawie pomiarów własnych, po uśrednieniu wyników, możemy więc stwierdzić, że w latach 1921–1925 rozmiar strony wynosił 220 x 144 mm (format octavo). Po reorganizacji „Myśli Narodowej” 3 października 1925 r., co wiązało się także ze zwiększeniem jej formatu, aż do 1939 r. rozmiar strony wynosił 300 x 145 mm (format quarto). Obliczenia autora odpowiadają danym podawanym przez samo pismo oraz inne periodyki endeckie. Chociażby w 1938 r. na łamach „Myśli Narodowej” podkreślano, że jej rozmiar od 1925 r. to format quarto w układzie dwuszpaltowym55.

Zmiana profilu pisma spowodowała przekształcenie również jego szaty graficznej56. Na uwagę zasługuje nadanie jej niezwykle starannej formy. Widocznie wzrósł także ogólny poziom redagowania pisma57. Kolumny uzyskały podział dwuszpaltowy w układzie symetrycznym58. Wtedy też rozwinięto stopkę redakcyjną i dodano na froncie adres redakcji. Rozpoczęto publikację półrocznych spisów treści, które umożliwiały kolekcjonowanie poszczególnych numerów w tomach współoprawnych. Na prośbę czytelników przygotowano zarówno specjalne okładki do grupowania poszczególnych numerów w roczniki, jak i teczki do przechowywania kolejnych wydań „Myśli Narodowej”. Można je było nabyć w redakcji lub przez wysyłkę z prenumeratą59. Stała, rozbudowana pierwsza kolumna miała stanowić „wizytówkę pisma”60. Przed 1925 r. nie występowała regularnie, jej pojawianie się zależało raczej od okoliczności i potrzeb, nie miała także cech typowego artykułu wstępnego. Objęcie redakcji przez Wasilewskiego zmieniło ten stan rzeczy. Od tej pory regułą był artykuł wstępny na pierwszej kolumnie. Jednocześnie ujednolicono strukturę pisma dzięki wprowadzeniu stałych działów. Tytuł artykułu wstępnego obejmował szerokość całej kolumny, tytuły tekstów wewnątrz numeru miały szerokość jednej szpalty. Kształt szaty graficznej, który nadano „Myśli Narodowej” 1 października 1925 r., utrzymał się do 3 września 1939 r., a więc jej ostatniego numeru61.

Pomimo ambitnych planów, jak już wspominano, głównie Wasilewskiego, do 1939 r. nie udało się zwiększyć objętości pisma. Z jednej strony wynikało to z koniecznych ograniczeń finansowych nakładanych przez obóz narodowy, który nie dysponował większymi środkami na subsydiowanie tygodnika. Być może także samo kierownictwo obozu narodowego, mające w latach trzydziestych pewne zastrzeżenia do naukowo-literackiego charakteru „Myśli Narodowej”, jaki przyjęła pod szefostwem Wasilewskiego, uniemożliwiało rozszerzenie jej objętości. Rozwój tygodnika utrudniała również silna konkurencja innych endeckich tytułów prasowych, które pojawiły się w latach trzydziestych62. Z drugiej strony decydował też przyjęty model pisma, którego dystrybucja opierała się na prenumeracie i stałym odbiorcy. „Myśl Narodowa” nie dążyła do schlebiania „mechanicznemu czytelnikowi”, gdyż zdaniem Wasilewskiego nie zgadzało się to z jej filozofią. Nie było także możliwości lokalowych, logistycznych i personalnych, pozwalających na zwiększenie formatu i objętości pisma63. Wasilewski podkreślał, że „nie lubi, gdy trzeba myśleć – tłumnie”, co wpływało na specyfikę „Myśli Narodowej”64. Jej skromna szata graficzna współgrała natomiast z jej charakterem. Można przypuszczać, że oszczędna forma graficzna miała stwarzać wśród odbiorców tygodnika poczucie jego elitarności i wyjątkowości.

Warto w tym miejscu zauważyć, że było to zjawisko typowe dla polityczno-teoretycznych periodyków stronnictw politycznych II Rzeczypospolitej, których redakcje ani nie zabiegały o masowego odbiorcę, ani nie starały się nadawać swoim pismom popularnego charakteru65. Znaczenie elementów graficznych, koloru czy ilustracji tworzących strukturę przestrzenną pism było bez wątpienia ważniejsze dla dzienników i tygodników ogólnoinformacyjnych niż dla wydawnictwa takiego jak „Myśl Narodowa”, adresowanego do ściśle określonego grona czytelników, nieprzywiązujących wagi do szaty graficznej, a koncentrujących się przede wszystkim na treści wydania66. „Myśl Narodowa” jako organ teoretyczny o określonym profilu ideowym dzięki swojemu systemowi dystrybucji przez prenumeratę trafiała tam, gdzie powinna, czyli do raczej wąskiej grupy czytelników – inteligentów związanych lub sympatyzujących z ruchem narodowym67.

Reklama prasowa i jej rola na łamach „Myśli Narodowej”

Przedstawienie najbardziej charakterystycznych cech reklam zamieszczanych na łamach „Myśli Narodowej” oraz zmian zawartości ogłoszeń prasowych w okresie ukazywania się pisma stanowi istotną część badań nad historią prasy obozu narodowego w dwudziestoleciu międzywojennym, a szerzej – historią prasy polskiej XX w. W dalszym ciągu bowiem nasza wiedza o tych zagadnieniach, zwłaszcza w odniesieniu do prasy endeckiej, jest niekompletna. Analiza zawartości „Myśli Narodowej” pozwala zatem częściowo ukazać to zjawisko na przykładzie endeckiego tygodnika o charakterze ideowym68.

W „Myśli Narodowej” tradycyjnie reklamę zamieszczano na ostatniej, szesnastej stronie wydania, okazjonalnie także na stronie piętnastej. Z racji elitarnego charakteru tygodnika reklam nigdy nie było ani na pierwszej stronie numeru, ani pomiędzy tekstami artykułów, co występowało chociażby w codziennych pismach endeckich. Bez wątpienia inny rytm ukazywania się dzienników – pociągający za sobą znacznie wyższe koszty edycji – sprawiał, że reklama stanowiła dla nich istotniejszą niż dla tygodników pozycję w budżecie69. Jednocześnie jednak pod względem średniej wielkości powierzchni zamieszczanych reklam „Myśl Narodowa” znacznie ustępowała także innym tygodnikom w II RP70.

Dlatego natężenie reklamy na łamach tygodnika nie było szczególnie widoczne i uciążliwe dla odbiorcy, który mógł dzięki temu uświadomić sobie, że obcuje z tytułem faktycznie elitarnym. Pozostawało to w zgodzie z przekonaniami Zygmunta Wasilewskiego, który w działalności publicznej dystansował się od gustów mas71. Redakcja „Myśli Narodowej”, dbając o spójną wizję wydawnictwa, jak się wydaje celowo nie dążyła do zwiększenia liczby reklam, tym bardziej że i tak przynosiły one pismu tygodniowemu o profilu ideowym niewielki odsetek zysków72. Dużo większe znaczenie miały wpływy ze stałej prenumeraty, która – jak już wskazywano – stanowiła zarówno podstawę utrzymania pisma, jak i główny kanał jego dystrybucji73. Innym, oprócz elitarnego profilu tygodnika, czynnikiem decydującym o stosunkowo niewielkiej liczbie reklam na łamach „Myśli Narodowej” była jej nader skromna szata graficzno-edytorska, w zasadzie pozbawiona ozdobnych elementów graficznych, typowych dla polskiej prasy od połowy lat dwudziestych XX w.74

Można zatem stwierdzić, że reklama prasowa stanowiła cenne i niezbędne uzupełnienie budżetu wydawniczego „Myśli Narodowej”, chociaż zasadniczo nie wpływała na jej kondycję finansową. Charakter odbiorcy tygodnika decydował, że główną część działu reklamy wypełniała szeroko rozumiana promocja książek i różnych druków nieperiodycznych. Pismo adresowane do inteligencji wydawało się najodpowiedniejszym miejscem do reklamy tego rodzaju i dlatego dominowała ona na łamach „Myśli Narodowej” w całym okresie jej istnienia. Od momentu powstania tygodnika czytelników zachęcano do nabywania książek akademickich wydawnictwa „Książnica Polska” Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych ze Lwowa i Warszawy75. Oficyna ta promowała m.in. dzieło Czesława Mączyńskiego Boje lwowskie. Oswobodzenie Lwowa76. Wielkopolska Agencja Reklamy polecała natomiast książkę obrachunkową dla pracowników rolnych77. Swoje pozycje reklamowało także wydawnictwo Instytutu Wydawniczego „Biblioteka Polska” mieszczące się w Warszawie i Bydgoszczy78. Wydawnictwo Książek Ciekawych z Warszawy informowało o edycji książek takich autorów jak: Adolf Dygasiński, Wacław Filochowski, Karol Frycz, Kornel Makuszyński, Adolf Nowaczyński, Stanisław Reymont, Maciej Wierzbiński czy Stefan Żeromski, wydawanych przez Feliksa Radomskiego pod redakcją Stanisława Miłaszewskiego79. Oficyna ta prezentowała także czytelnikom specjalne komplety lektur na sezon letnio-urlopowy80.

Już w pierwszym roku istnienia tygodnika na jego łamach promowała się największa do połowy XX w. polska firma wydawniczo-księgarska: „Gebethner i Wolff”81. Zachęcano do kupowania książek autorstwa m.in. Juliusza Słowackiego, Kazimierza Tetmajera czy Marii Konopnickiej82. Współpraca pisma z wydawnictwem przetrwała do 1939 r., a firma „Gebethner i Wolff” stale gościła na przedostatniej i ostatniej stronie „Myśli Narodowej”83. Na jej łamach nie mogło oczywiście zabraknąć reklam edytorów i czasopism bezpośrednio związanych z obozem narodowym, a tym bardziej personalnie lub finansowo związanych z samym pismem. Księgarnia „Perzyński Niklewicz i Spółka” niezwykle często promowała rozmaite wydawnictwa autorstwa działaczy lub sympatyków endecji, a często i publicystów samej „Myśli Narodowej” – m.in. Adolfa Nowaczyńskiego czy Ignacego Okszy-Grabowskiego, stając się tym samym niezwykle lojalnym klientem działu reklamowego periodyku84. W ofercie można było znaleźć m.in. takie tytuły jak Masonerja i bolszewizm czy Panjudaizm.85. Atrakcją księgarni miał być ilustrowany kalendarz satyryczny „Szopki” na rok 192586.

Reklamy „Gebethnera i Wolffa” czy „Perzyńskiego Niklewicza i Spółki” stanowiły nieodłączny element pisma. Szeroko zakrojona promocja tych wydawnictw w kolejnych numerach „Myśli Narodowej” świadczyła o prowadzonej w sposób regularny, konsekwentny i przemyślany kampanii marketingowej. Z czasem reklamy tych oficyn zaczęły dominować, często zajmowały połowę lub nawet całą ostatnią, reklamową stronę pisma87.

Stałym elementem działu reklamy były także zachęty do czytania i prenumerowania pism narodowych. Już od 1922 r. na łamach „Myśli Narodowej” gościły zapowiedzi „Przeglądu Wszechpolskiego” – jak pisano: „miesięcznika poświęconego tematyce narodowej”88. Reklamy „Przeglądu Wszechpolskiego” z czasem stawały się coraz obszerniejsze89. Obecny był także, jak podkreślano, „najpoczytniejszy dziennik na Pomorzu i Kujawach” – „Słowo Pomorskie”90. Często zachęcano do prenumeraty „Zorzy” – ilustrowanego pisma narodowego pod redakcją Jana Załuski, jak zaznaczano: „dla wszystkich”, chociaż adresowanego głównie do społeczności wiejskiej. Jednym z celów reklamy „Zorzy” na łamach „Myśli Narodowej” było uzmysłowienie inteligencji obowiązku rozpowszechniania pisma wśród ludu91. Promowano również wileńskie periodyki narodowe: „Dziennik Wileński” – określany jako „najpopularniejsze i najstarsze pismo w Wilnie” oraz „Głos Wileński” przeznaczony dla szerokich mas miast i wsi92. Na całej stronie działu reklamowego czytelników zachęcano także do kupowania „Kalendarza Gazety Porannej na 1925 r.”93. Ponadto gorąco ich namawiano do prenumerowania „Życia Wołynia” – tygodnika o profilu narodowym, organu Polskiego Towarzystwa Opieki nad Kresami, ukazującego się pod redakcją Juliana Podoskiego94. Zamieszczano też reklamy czasopism takich jak „Sztuka w Rzemiośle”, warszawskiego miesięcznika poświęconego zagadnieniom estetycznym i sztuce stosowanej, czy „Lektura Wolnych Chwil” – dwutygodnika o charakterze bibliofilskim95.

Inteligencki czytelnik „Myśli Narodowej” stanowił idealny cel marketingowy dla firm zajmujących się handlem asortymentem biurowym oraz pomocami szkolnymi i naukowymi. Stąd obecność reklam warszawskich Zakładów Graficznych „Nasza Drukarnia”, prowadzących poprzez sieć swoich sklepów i przedstawicielstw w całym kraju sprzedaż hurtową i detaliczną artykułów biurowych i piśmiennych, czy reklam „Uranii” – wytwórcy urządzeń szkolnych i laboratoryjnych96.

Na łamach tygodnika ogłaszały się również rozmaite przedsiębiorstwa i instytucje o charakterze handlowo-usługowym, przemysłowym lub finansowym. Już w pierwszym roku ukazywania się pisma zamieszczano ogłoszenie Syndykatu Rolniczego Warszawskiego97. Firma „Bracia Wyszomirscy” z warszawskiej ul. Chmielnej zajmująca się branżą artykułów gospodarstwa domowego proponowała zakup lamp naftowych i elektrycznych, kuchenek oraz żarówek98. Pismo było także wykorzystywane do informowania czytelników o najistotniejszych zmianach związanych z działalnością tych instytucji. Na przykład Polski Bank Przemysłowy we Lwowie donosił o uruchomieniu od 12 listopada 1921 r. oddziału w Warszawie99, który następnie regularnie zachęcał do korzystania ze swoich usług100. Za pośrednictwem tygodnika odbiorców usiłowała pozyskać również branża detektywistyczna. Stosowne biuro z ul. Hożej w Warszawie oferowało prowadzenie wywiadów, obserwacji i poszukiwań przy zachowaniu ścisłej dyskrecji101. W szerokim sektorze usług znajdowała się też oferta warszawskiego zakładu fotograficznego „Foto”102. Z zakresu wyrobów higienicznych i kosmetycznych w pierwszym okresie ukazywania się pisma najintensywniej reklamowano pastę do zębów „Dentosan”103.

Czytelnik „Myśli Narodowej” mógł zadbać także o elegancki wygląd, czemu służyły ogłoszenia firm odzieżowych i krawieckich, takich jak Chrześcijańskie Spółdzielcze Stowarzyszenie Krawców w Warszawie, jak informowano: „najtańsze źródło zakupu dla wszystkich”, oferujące materiały do okryć wierzchnich104. Warszawski Magazyn Ubiorów Męskich Wacława Perendyka proponował natomiast „palta gotowe na sezon jesienny”105.

Niezwykle cennym i bardzo lojalnym reklamodawcą tygodnika był browar w Drozdowie należący do rodziny Lutosławskich blisko związanej z obozem narodowym. Uznana w ówczesnej Europie i Polsce marka piwa „Drozdowskiego”, reklamowanego na łamach pisma, miała więc dla niego – oprócz aspektu finansowego – bez wątpienia pewien wymiar prestiżowy. Browar drozdowski zachęcał bowiem regularnie i z rozmachem do swoich wyrobów, często na połowie lub całej stronicy działu ogłoszeń, ozdabiając swoje anonse firmowym logotypem. Od 1925 r. reklamowany asortyment obejmował już dwa gatunki piwa: „Marcowe” i „Złote”106. W tym kontekście warto także wspomnieć o ogłoszeniach browaru Stanisława Nowaczyńskiego z warszawskiego Grochowa, dostarczającego piwo pilzneńskie107.

W początkowym okresie istnienia „Myśli Narodowej”, w latach 1921–1925, dział reklamowy był stosunkowo mało stabilny. Trudno wyszczególnić firmy i instytucje, które można by zaliczyć do stałych klientów pisma. Reklamy miały różnorodną, często mało spójną szatę graficzną, niekiedy zmieniały swój wygląd i charakter z numeru na numer, przeważnie były pozbawione elementów ozdobnych lub wyróżników. W tym czasie podstawową formę graficzną reklamy stanowił tekst, niekiedy wyróżniony tłustym drukiem i umieszczony w obramowaniu. Wraz z rozwojem pisma rozbudowywał się także dział reklamy, mimo to jednak jeszcze w 1922 r. zdarzały się numery całkowicie bez anonsów, co zdaje się świadczyć o trudności pozyskania odpowiednich reklamodawców dla tytułu nowego, nieznanego, bez odpowiedniej pozycji na rynku wydawniczym.

O niskiej stabilności interesującego nas działu świadczą także wydania „Myśli Narodowej” z 1924 r., które niemal w całości nie zawierają reklam. Pierwszą i jedną z dwóch reklam zamieszczonych w tym roczniku znajdujemy dopiero w numerze 49 i jest to wierszowana zachęta do zakupu piwa „Drozdowskiego”108. Wydaje się, że stanowi to dowód – sygnalizowanego już wcześniej – zarówno wewnątrzredakcyjnego, jak i finansowego kryzysu pisma, którego następstwem były zmiany w „Myśli Narodowej” z 1925 r. prowadzące do jej całkowitej reorganizacji109. Przyniosły one znaczne zwiększenie liczby reklam, które w pierwszym roczniku nowej edycji tygodnika regularnie zajmowały dwie ostatnie strony wydania. Grupa reklamodawców znacznie się poszerzyła i stała się bardziej urozmaicona. Oprócz reklam znanych nam już zleceniodawców redakcji „Myśli Narodowej” udało się także zdobyć ogłoszenia znaczących i dużych firm, związanych głównie z przemysłem, handlem i wytwórczością, które zdecydowały się na stałą współpracę, niekiedy trwającą do roku 1939. O ile do 1925 r. na łamach tygodnika brakowało takich reklamodawców lub byli to klienci o znacznie mniejszym potencjale, o tyle po reorganizacji pisma znacząco wzrosła ranga reklamujących się firm, często pierwszoplanowych przedstawicieli swojej branży w ówczesnej Polsce. Bez wątpienia były to reklamy cenne dla budżetu periodyku, gdyż często zajmowały całą stronę działu ogłoszeń.

Przede wszystkim należy tu wymienić firmy związane z przemysłem ciężkim. Na łamach „Myśli Narodowej” stale gościło Towarzystwo Sosnowieckich Hut Rur i Żelaza oferujące niezwykle szeroki wybór rur, blach, lemieszy i odlewów hutniczych110. Na uwagę zasługują także: warszawska Spółka Akcyjna Fabryk Metalowych „Norblin” mająca w swojej ofercie handlowej blachy, druty, rury, pręty i kable111, Modrzejewskie Zakłady Górniczo-Hutnicze proponujące asortyment wyrobów żelaznych112, „Granat” SA działająca w branży metalowej113 oraz Dom Handlowy Juliana Brygiewicza prowadzący sprzedaż wyrobów stalowych114. Oprócz anonsów firm przemysłu ciężkiego zamieszczano również ogłoszenia przedsiębiorstw tekstylnych, chociaż w małym zakresie. W pojedynczych wydaniach tygodnika pojawiały się ogłoszenia chociażby Towarzystwa Zakładów Przędzalni Bawełny, Tkalni i Bielarni „Zawiercie”, warszawskiej firmy „Jan Tarnowski i Spółka” proponującej zakup jedwabiu, wełny i bawełny, spółki akcyjnej „Włókno Polskie” oferującej przędzę wełnianą i bawełnianą dla przemysłu oraz na wyroby ręczne czy warszawskiej Fabryki Trykotaży Jana Matuszewskiego115. Sporo reklam dotyczyło wyrobów elektrotechnicznych. Polskie Towarzystwo Elektryczne zachęcało do nabywania maszyn i materiałów elektrycznych własnej produkcji116. Warszawska spółka „Polskie Elektrownie” oferowała zaopatrzenie elektrowni w materiały elektrotechniczne117. Od drugiej połowy lat dwudziestych wraz z rozwojem radiofonii coraz powszechniejsze były reklamy odbiorników radiowych. Szeroką ofertę w tym zakresie przedstawiało Polskie Towarzystwo Radiotechniczne, które zapraszało do salonu pokazowego w Hotelu Europejskim na warszawskim placu Saskim, oraz Państwowa Wytwórnia Aparatów Telegraficznych i Telefonicznych118. Swój produkt polecał też renomowany niemiecki koncern elektrotechniczny AEG. Kusząc bezpłatnymi demonstracjami urządzenia w mieszkaniach prywatnych, zachęcał do zakupu odkurzacza elektrycznego o wdzięcznej nazwie „Vampyr”119.

W niewielkim tylko stopniu swoje usługi reklamował przemysł petrochemiczny, reprezentowany m.in. przez koncern „Dąbrowa” posiadający rafinerie w Jedliczu i Dziedzicach oraz własne stacje benzynowe w stolicy, a oferujący duży wybór gatunków benzyny i olejów napędowych120. Swoje wyroby, takie jak benzyna, parafina, olej gazowy, nafta, oleje maszynowe i automobilowe, polecały również Galicyjskie Towarzystwo Naftowe „Galicja” w Drohobyczu oraz Towarzystwo Przemysłu Naftowego „Bracia Nobel” dysponujące własnymi rafineriami w Borysławiu, Bitkowie, Nadwornej i Libuszy oraz własną dystrybucją poprzez sieć stacji benzynowych121. To ostatnie reklamowało też środek do konserwacji i czyszczenia podłóg „Pyłochłon”122.

Wiele miejsca na łamach „Myśli Narodowej” zajmowały reklamy produktów przedsiębiorstw z branży chemicznej. Na przykład Państwowe Wytwórnie Materiałów Wybuchowych polecały do zastosowań przemysłowych „prochy górnicze i myśliwskie oraz inne wszelkie materiały wybuchowe”123. Reklamodawcą regularnie dostarczającym ogłoszenia, w dodatku często zajmujące całą kolumnę, był koncern „Schicht” – potentat przemysłu tłuszczowego Polski międzywojennej, zachęcający przede wszystkim do kupna swojego najważniejszego produktu: perfumowanego mydła „Jeleń-Schicht”, jak podkreślano w reklamie, „wyrobu o światowej sławie, wytwarzanego wyłącznie przez polskich robotników i z polskich surowców, delikatnego dla skóry i rąk, zapewniającego świeży zapach”. Mydło to miało także idealnie nadawać się do prania bielizny ze względu na obfitą miękką pianę, dzięki której bielizna uzyskiwała odcień śnieżnej bieli. Koncern polecał również proszek do prania „Radion”, tłuszcz jadalny „Ceres” oraz oleje i tłuszcze spożywcze. W ofercie, jak podkreślano, „największej fabryki mydła w Polsce” znajdowały się też „mydła terpentynowe, suche, tekstylowe i szare”124. Z asortymentu firmy „Schicht” polecano czytelnikom również środek „Vim”, doskonały do czyszczenia szkła, porcelany, przedmiotów żelaznych, miedzianych i mosiężnych125. Te same produkty reklamowały firmy konkurujące z koncernem „Schicht”, jak warszawska „Saturnia” oferująca mydła, tłuszcze jadalne i glicerynę126. Czytelnik „Myśli Narodowej” mógł ponadto znaleźć na jej łamach wiele reklam środków higieny osobistej, takich jak krem ochronny do opalania „Blanca”, „Krem z Motylem” mający zapewnić „szybkie i doskonałe” golenie czy – o podobnym przeznaczeniu – piana marki „Fr. Puls”, wreszcie pasty do zębów: „Tymenol”, „Pulsa” oraz wspomniana już wcześniej „Dentosan”127.

Nowością od 1925 r. było zamieszczanie reklam firm związanych z branżą spożywczą i przemysłem rolnym, na przykład warszawskiego producenta i dostawcy tłuszczów „Saturnia”128, Zjednoczenia Gospodarczego Rafinerii Olejów Mineralnych129 czy cukierni „Albrecht i Skępski”130. Sprzedaż i eksport cukru oferował Bank Cukrownictwa w Poznaniu polecający swój oddział w Warszawie131 oraz cukrownie w Cielcach, Ciechanowie, Krasińcu i Dobrem. Czytelnik „Myśli Narodowej” mógł także znaleźć na jej łamach przegląd rozmaitych alkoholi, z produktami firmy „Haberbusch i Schiele” na czele, która proponowała piwa jasne, ciemne, dubeltowe, portery, lemoniady oraz wódki. Reklamy koncernu pojawiały się niezwykle często i regularnie aż do 1939 r.132 Firma ta polecała też kawę „Sfinks”, która miała zapewniać siły i zdrowie133. Na święta zachęcano do spożywania koniaku marki „Marteau”134. Różne gatunki herbat reklamowała Krajowa Hurtownia Herbaty135. Warszawskie Towarzystwo Handlu Herbatą polecało herbatę „Kopernik”136. Zachęcano także do picia herbaty „Szumilin” wytwarzanej, jak podkreślano, przez polską i chrześcijańską firmę137. Na deser proponowano zarówno czekolady, kakao, karmelki, biszkopty marki „E. Wedel”138, jak i słodycze wytwarzane przez zakład „A. Kierski”139 oraz warszawską fabrykę Jana Ziółkowskiego140.

Ogłoszenia związane z leśnictwem i produkcją drewna zamieszczało Towarzystwo Akcyjne Przemysł i Eksport Leśny zachęcające do korzystania ze swoich usług przy eksploatacji zasobów leśnych141 oraz spółka „Trak” zajmująca się przemysłem i handlem drzewnym142. W branży tej reklamowała się też polska spółka drzewna „Century” posiadająca sieć własnych tartaków143. W szerokim wyborze na łamach pisma reklamowano maszyny rolnicze. Syndykat Rolniczy Warszawski przyjmował zamówienia na „wydajne, oszczędne i proste” traktory Deeringa144. Firma „C. Ulrich” proponowała zakup maszyn i narzędzi rolniczych, miała ponadto w swojej ofercie, podobnie jak warszawska firma „Bracia Hoser”, bogaty wybór nasion, nawozów oraz środków chemicznych145. O właściwą jakość upraw rolnych można było zadbać dzięki nawozom, które reklamowała Spółka Akcyjna Handlowo-Rolnicza „Kooprolna”146. Szeroki wybór drzewek ozdobnych i owocowych oferowały „Szkółki Żbikowskie”147. Na pokazy kwiaciarstwa, owocarstwa, warzywnictwa, nasiennictwa, przetwórstwa owocowego, narzędzi rolniczych i nawozów sztucznych w Teatrze Letnim w Milanówku czytelników pisma serdecznie zapraszała Sekcja Ogrodnicza Milanowskiego Towarzystwa Letniczego148.

Na łamach tygodnika można było znaleźć niewiele ogłoszeń związanych z przemysłem farmaceutycznym, zdrowiem i usługami medycznymi. Firma „Osram” zachęcała do zakupu ultrafioletowych lamp „Vitalux” przeznaczonych do leczenia chorób stawów, mięśni, dróg oddechowych (zwłaszcza przeziębień), ran i czyraków metodą helioterapii149. Warszawska apteka i laboratorium Jana Gesnnera oferowała zioła własnej kompozycji na artretyzm, otyłość i sklerozę150, a lecznica dr. Tarnawskiego w Kosowie w Małopolsce Wschodniej zapraszała na kuracje uzdrowiskowe151.

W szerszym zakresie reklamowały się firmy sektora usług budowlanych, takie jak: Przedsiębiorstwo Inżynieryjno-Budowlane „Tarczewski – Jaworski” z Warszawy152, Zakłady Przemysłowo-Budowlane „Bracia Horn i Rupiewicz” czy warszawski Zakład Robót Remontowych Kazimierza Chodeckiego153. Na łamach „Myśli Narodowej” swoje usługi oferowały także firmy działające w wyspecjalizowanym sektorze budownictwa, adresowanym do określonej branży, na przykład Spółka Akcyjna Handlu Ziemiopłodami z Warszawy projektująca i budująca młyny, spichlerze i suszarnie, sprzedająca maszyny młyńskie, silniki parowe i spalinowe oraz udzielająca porad technicznych154. W nowej edycji pisma były obecne także ogłoszenia firm wytwarzających materiały budowlane. Cegielnia „Obory” polecała cegłę ręczną i maszynową155, a Towarzystwo Fabryk „Portland-Cement Wysoka” zachęcało do nabywania cementu portlandzkiego156. Państwowa Wytwórnia Sprawdzianów proponowała zamówienie niezbędnych na każdej budowie narzędzi mierniczych157.

Silnie reprezentowany był przemysł komunikacyjny, na przykład Warszawska Spółka Akcyjna Budowy Parowozów158, a także firmy z dynamicznie rozwijającej się branży elektrotechnicznej, na przykład warszawskie Zakłady Elektrotechniczne „Bezet” Wacława Brygiewicza i Michała Zuckera159. Ogłoszenia zamieszczała też Spółka Akcyjna „Siła i Światło” zajmująca się budową trakcji tramwajów i kolei dojazdowych160, „Austro-Daimler” produkujący samochody, lokomotywy i drezyny motorowe161 czy firma „Tatra”, która zachęcała do nabycia nowego modelu karetki wyposażonej, jak podkreślano, w doskonały, mocny, sześciocylindrowy silnik162. Na łamach „Myśli Narodowej” pojawiały się również anonse firm zajmujących się tranzytem przemysłowym163. Były to ogłoszenia cenne dla pisma, gdyż ukazywały się bardzo regularnie i zajmowały od połowy do całej kolumny reklamowej.

Na największą skalę z omawianej branży swoje usługi reklamowały powstałe w 1929 r. Polskie Linie Lotnicze „Lot”, które zamierzały tą drogą zdobyć szeroką grupę odbiorców. Dynamiczny w latach trzydziestych rozwój „Lotu” związany ze wzrostem znaczenia cywilnego transportu lotniczego sprawił, że przedsiębiorstwo prowadziło na łamach pisma niezwykle przemyślaną i konsekwentną kampanię marketingową, służącą zbudowaniu odpowiedniego wizerunku wchodzącej na rynek firmy. Opierała się ona na ciekawych, przykuwających wzrok anonsach, zamieszczanych niezwykle regularnie, nierzadko w ciągu numerów danego rocznika, wzbogaconych grafikami i zajmujących często całą stronę, a więc całą powierzchnię działu reklamowego tygodnika. Według tych anonsów zaletami usług „Lotu” były zarówno szybkość, bezpieczeństwo, bezwypadkowość, komfort, jak i niskie koszty podróży oraz możliwość podziwiania wspaniałych widoków. Podróż samolotem miała być przyjemna i zdrowa, ponieważ odbywała się „nad chmurami, oparami, w słońcu i czystym powietrzu”. Zwracano uwagę, że trasę drogową obliczoną na dziesięć godzin samolot pokonuje jedynie w dwie godziny. W 1930 r. z satysfakcją informowano klientów, że codziennie lub dwa razy dziennie są dostępne kursy na trasie Bydgoszcz – Katowice – Kraków – Lwów – Poznań – Warszawa – Gdańsk – Brno – Wiedeń. Zachęcano do korzystania z usług „Lotu” i podkreślano, że podróże lotnicze są domeną osób nowoczesnych. Polecano też w korzystnych cenach usługi poczty lotniczej z możliwością nadawania przesyłek w każdym urzędzie pocztowym164. Miały być one, jak pisano, „szybsze niż telegram”165. Swoją ofertę „Lot” adresował również do przedsiębiorców i wytwórców, zaznaczając, że tranzyt towarów drogą lotniczą jest tańszy i efektywniejszy niż drogowy lub kolejowy, gdyż poszerza możliwości dotarcia do nowych rynków zbytu, zapewnia zwiększenie obrotów oraz chroni towary przed zepsuciem. Jego zaletą miała być także, jak stwierdzano, możliwość sprowadzania zapasów na bieżąco, bez unieruchamiania gotówki166. Tranzyt poczty i towarów odbywał się na takich samych trasach jak przewóz osób167. W 1931 r. informowano o uruchomieniu połączeń nad Morze Czarne do Rumunii, które obsługiwały powietrzne dziesięcioosobowe „luksusowe limuzyny”, wyposażone w wygodne fotele, szeroko otwierane okna, centralne ogrzewanie i toaletę. Podkreślano, że lot na atrakcyjnej trasie Gdańsk – Warszawa – Lwów – Czerniowce – Gałacz – Bukareszt trwa tylko jeden dzień168.

Regularnie promowały swoje usługi także instytucje sektora finansowego i bankowego, przede wszystkim Bank Handlowy w Warszawie169, Agencja Krakowskiego Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń Włodzimierza Prudnickiego, której warszawska siedziba znajdowała się przy placu Trzech Krzyży170, Bank Gospodarstwa Krajowego w Warszawie171, Polski Bank Komunalny, założony – jak informowano – przez samorządy RP172. Reklamy banków stanowiły dla pisma ważne źródło dochodów, gdyż bardzo często były to ogłoszenia wielkoformatowe, zajmujące przynajmniej pół kolumny. Na łamach tygodnika ogłaszał się również angielsko-polski bank mieszczący się na warszawskim Krakowskim Przedmieściu i zrzeszony, co podkreślano, w British Overseas Bank Ltd., London173. Od 1937 r. swoje anonse zamieszczał także bank PKO. Reklamując się jako „skarbnica narodu”, starał się zdobyć zaufanie klientów, proponował im ponadto szeroką sieć przedstawicielstw, które mogły funkcjonować dzięki pełnieniu przez każdy urząd pocztowy usług kasowych174. Na łamach „Myśli Narodowej” czytelnik mógł również znaleźć kompleksową ofertę w zakresie ubezpieczeń domów i upraw rolnych na wypadek klęsk żywiołowych, przedstawianą przez Polską Dyrekcję Ubezpieczeń Wzajemnych w Warszawie175, Towarzystwo Akcyjne Ubezpieczeń „Polonia” oraz Towarzystwo Akcyjne Ubezpieczeń „Vita”176.

Nadal reklamowano wydawnictwa, księgarnie i prasę. Od 1925 r. znacznie zwiększyła się jednak liczba tych ogłoszeń i do 1939 r. była to najobszerniejsza część działu reklamowego. Na uwagę zasługuje zwłaszcza skala reklamy prasy. Na łamach „Myśli Narodowej” można znaleźć anonse zarówno pism związanych z obozem narodowym, jak i spoza tego kręgu. Tygodnik adresowany do elit był doskonałym medium reklamowym, umożliwiając redakcjom ogłaszających się pism dotarcie do grup opiniotwórczych zainteresowanych regularnym dostępem do prasy, a więc wykazujących stosunkowo wysoki poziom czytelnictwa. Odbiorców pisma zachęcano zatem do lektury i prenumeraty centralnego dziennika endecji – „Gazety Warszawskiej”, jak podkreślano, „wielkiego dziennika politycznego, społecznego, gospodarczego, literackiego kierunku narodowego”177. Polecano, podobnie jak wcześniej, czytanie narodowego „Dziennika Wileńskiego”178. Zachęcając do prenumeraty, informowano czytelników o pojawieniu się w Krakowie pod kierownictwem Karola Huberta Rostworowskiego „Trybuny Narodu”, redagowanej przez osoby związane z OWP i drukującej m.in. teksty Władysława Folkierskiego, Ignacego Chrzanowskiego czy Karola Ludwika Konińskiego179. Regularnie swoje reklamy namawiające do lektury i prenumeraty zamieszczały organy prasowe środowisk młodych narodowców, takie jak poznańska „Awangarda”180, warszawski „Akademik Polski”181, bielski „Młody Narodowiec”182, a także dwutygodnik „Szczerbiec”183 oraz tygodnik „Wszechpolak”184. Świadczyło to o uniwersalnej roli „Myśli Narodowej”, która integrowała rozmaite środowiska związane z ruchem narodowym, zarówno te z młodego, jak i ze starszego pokolenia. W jeszcze większym zakresie, niż miało to miejsce przed 1925 r., reklamowano „Zorzę” – jako nowoczesne, ludowe pismo ilustrowane ruchu narodowego, zawierające bogate wiadomości z kraju i ze świata, informacje o życiu wsi i miasteczek, poradnik rolniczy i prawny, periodyk, który – współpracując z liczną grupą „pisarzy i działaczy czynnych w obozie narodowym” – miał się przyczyniać do podnoszenia poziomu polskiej kultury rolnej185. W dziale reklamy pojawiała się także katolicka ilustrowana „Tęcza”, którą z „Myślą Narodową” łączyła liczna grupa publicystów pracujących w obu pismach186. Z periodyków o zbliżonym profilu swoje ogłoszenia zamieszczał również „Przegląd Katolicki”, tygodnik dla duchowieństwa i inteligencji, oferujący klerykom i seminarzystom pięćdziesięcioprocentową zniżkę na prenumeratę187. Uwagę czytelników pragnęły także przyciągnąć redakcje takich pism jak tygodnik „Wstęga” poświęcony, jak podkreślano, „sprawie żydowskiej”188, dwutygodnik „Rozwój” zajmujący się „unarodowieniem życia polskiego”189, katowicki dziennik „Kurier Zachodni” omawiający zagadnienia społeczno-gospodarcze Zagłębia Dąbrowskiego190 czy organ Polskiego Towarzystwa Emigracyjnego – warszawski tygodnik „Wychodźca” poruszający kwestie emigracji i reemigracji191. Z pism typowo branżowych bardzo szeroko reklamowało się „Morze”, jak zaznaczano, jedyny w Polsce ilustrowany miesięcznik poświęcony zagadnieniom morskim i kolonialnym, który miał skłaniać polskie społeczeństwo do związania się z morzem i ziemią pomorską w celu utrwalenia panowania Polski nad Bałtykiem192. Czasopismem branżowym, jako organ prasowy Związku Zawodowego Leśników w Rzeczypospolitej, były także anonsujące się „Echa Leśne”193. Z pism lżejszego autoramentu na uwagę zasługują reklamy tygodnika satyryczno-politycznego „Żółta Mucha”194.

W niewielkim zakresie na łamach „Myśli Narodowej” zachęcano do kupna oficjalnych druków obozu narodowego. W całym okresie istnienia pisma jedynie podczas edycji zeszytów zawierających wskazania programowe OWP informowano o ukazywaniu się poszczególnych tomów, przedstawiając ich autorów i tematykę195. Wiele miejsca tradycyjnie zajmowały natomiast reklamy oficyn związanych z obozem narodowym – zwłaszcza wydawnictwa i księgarni „Perzyński Niklewicz i Spółka”. Niezwykle często drukowano zapowiedzi wydawnicze spółki, w tym szczególnie atrakcyjnych dla odbiorcy narodowego pozycji Romana Dmowskiego: Anglia powojenna i jej polityka oraz Polityka polska i odbudowanie państwa, a także książki Stanisława Pieńkowskiego Maski życia196. Związana z obozem narodowym Księgarnia św. Wojciecha w Poznaniu proponowała dzieła Feliksa Konecznego, Macieja Wierzbińskiego czy Władysława Rabskiego197, a na gwiazdkowy prezent w 1934 r. polecała książki Zofii Kossak-Szczuckiej, Izabeli Lutosławskiej i Marii Reuttówny198.

Od 1926 r. pojawiły się w „Myśli Narodowej” reklamy kolejnego z międzywojennych gigantów – Wydawnictwa M. Arcta, które zachęcało do zakupu swoich pozycji, oferując bezpłatny katalog z ich spisem199. W jego bardzo szerokiej ofercie znajdowały się zarówno podręczniki szkolne, albumy polskiego malarstwa, poradniki z zakresu zasad dobrego wychowania, zwyczajów życia codziennego, etyki życia publicznego, stosunków towarzyskich czy spraw honorowych, jak i popularne nowości książkowe tamtego okresu200. Nadal reklamowała się obecna na łamach tygodnika od 1921 r. oficyna „Gebethner i Wolff”, która polecała wydane własnym nakładem popularne dzieła Elizy Orzeszkowej, Kornela Makuszyńskiego, Kazimiery Iłłakowiczówny, Ewy Szelburg-Zarembiny, Jana Parandowskiego, Bolesława Prusa i Ignacego Chrzanowskiego201. Jeszcze więcej reklam zamieszczało Towarzystwo Wydawnicze „Patria”, oferując książki autorów związanych z obozem narodowym, często bezpośrednio z „Myślą Narodową”. Wśród najważniejszych pozycji należy wymienić: Zagadnienia polityki polskiej Joachima Bartoszewicza, Pieśń w górach Zygmunta Wasilewskiego, Społeczno-polityczne idee Słowackiego w dobie mistycyzmu Jana Gwalberta Pawlikowskiego, Warszawę Stefana Godlewskiego czy O program polityki kresowej Jędrzeja Giertycha202. W latach 1929–1937 „Patria” prowadziła na łamach tygodnika szeroko zakrojoną i regularną kampanię reklamową swoich wydawnictw. O wiele mniejsza była oferta księgarni Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, której oddział warszawski polecał podręczniki szkolne, prace Towarzystwa Wydawniczego „Polskie Informacyjne Książki Adresowe” czy książki wydawnictwa „Biblioteka Medycka”203.

Od 1926 r. niezwykle szeroko rozwinęła swoją działalność Biblioteczka „Myśli Narodowej”, która proponowała pisma czołowych teoretyków endeckich. W pierwszej kolejności trzeba tu wymienić prace: Romana Dmowskiego Polityka polska i odbudowanie państwa, Anglia powojenna i jej polityka oraz Kwestia robotnicza wczoraj i dziś; Zygmunta Wasilewskiego Na wschodnim posterunku oraz O życiu i katastrofach cywilizacji narodowej; Stanisława Kozickiego Niemcy i Polska na tle polityki powojennej czy Mowy Benita Mussoliniego w przekładzie Władysława Jabłonowskiego204.

Oprócz wyżej wymienionych pojawiły się reklamy warszawskiej Biblioteki Dzieł Wyborowych mającej w swojej ofercie wielu autorów polskich i obcych205, Biblioteki Wesołych i Sensacyjnych Opowieści polecającej „książkę tanią, popularną i lekką w odbiorze”, m.in. Historię 25 lat XX wieku206, Biblioteki Domu Polskiego proponującej szeroki wybór książek dla inteligencji207 czy warszawskiego Domu Książki Polskiej oferującego prace tylko polskich autorów208. Warszawski Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska” zachęcał do kupna albumu Stanisława Wyspiańskiego Dzieła malarskie209. Spółdzielnia Księgarska „Książka” polecała opracowania historyczne i z zakresu ekonomii społecznej210. Zachęcano też do zakupu Bajek ilustrowanych wydanych nakładem Stanisława Czajkowskiego211. Na łamach „Myśli Narodowej” reklamowano również literaturę fachową, jak chociażby Kodeks handlowy z komentarzem czy Nowe prawo o bilansach opublikowane przez Towarzystwo Wydawnicze Młodych Prawników i Ekonomistów212. Na pograniczu księgarstwa i sektora usług sytuowało się ogłoszenie wypożyczalni wysyłkowej „Książka dla wszystkich”, która w swoich zbiorach miała „najbardziej atrakcyjne nowości sezonu z zakresu literatury powieściowej i podróżniczej”. Wysyłano je w pięciokilogramowych skrzynkach, pakując do dziewięciu książek do skrzynki, z kaucją 2,5 zł od każdego tomu213.

Oprócz zapowiedzi wydawniczych konkretnych oficyn wiele książek i broszur reklamowano ze względu na nazwiska ich autorów. Podobnie jak w wypadku większości ofert wydawnictw byli to autorzy związani z obozem narodowym, często współpracujący z samą „Myślą Narodową”, a więc osoby znane czytelnikom pisma. W ten sposób przez cały czas istnienia tygodnika swoje prace reklamowali redaktorzy prowadzący pismo: Zygmunt Wasilewski i Jan Rembieliński, a także jego współpracownicy: Tadeusz Bielecki, Adam Doboszyński, Tadeusz Gluziński, Stefan Niebudek, Adolf Nowaczyński, Roman Rybarski, Marian Seyda, Wacław Sobieski, Karol Stojanowski, Karol Wierczak i wreszcie niezwykle płodny publicysta Jędrzej Giertych. W grupie tej znajdowały się także takie nazwiska jak: Jan Bułhak, Stanisław Didier, Zbigniew Krasnowski, Stanisław Majewski, Józef Staryszak, Stefan Surzycki oraz Stanisław Szczutowski. Były to najważniejsze publikacje tych autorów, które ukazały się w okresie międzywojennym po raz pierwszy lub jako wznowienia wcześniejszych wydań. Dzieła te przeważnie można było nabyć w redakcji tygodnika bądź w każdej księgarni, a dla prenumeratorów „Myśli Narodowej” przy ich zakupie oferowano atrakcyjną zniżkę cenową214.

Na łamach tygodnika jako pisma adresowanego do inteligencji chętnie zamieszczano również reklamy sprzętu i materiałów biurowych. Na przykład pruszkowska spółka „St. Majewski” zachęcała do zakupu ołówków własnej produkcji, polskie przedstawicielstwo firmy „Gestetner Ltd., London” oferowało maszyny do powielania, a warszawski przedstawiciel „G. Gerlach” polecał amerykańskie maszyny do pisania „Underwood”, maszyny do liczenia „Sundstrand” oraz angielskie powielacze „Ellams”215. Reklamowano także maszyny do pisania „Mały Remington”216. Stołeczna fabryka chemiczna „Słońce” zachęcała do kupna matryc i farb do powielania, kalek, taśm, atramentów, tuszów i klejów własnej produkcji217. Ten sektor promocji niejako uzupełniały ogłoszenia firm poligraficznych, z ówczesnym potentatem tej branży – Państwowymi Zakładami Graficznymi z Warszawy na czele. W swoich reklamach podkreślały one, że są „największymi zakładami graficznymi w Rzeczypospolitej”. Nic więc dziwnego, że zdecydowały się na ogłoszenia o sporych rozmiarach, zajmujące połowę kolumny działu reklamowego218. W jeszcze większym formacie, gdyż na całej stronie, promowała się istniejąca od 1895 r. warszawska Drukarnia Piotra Laskauera219.

Niewiele ogłoszeń dotyczyło edukacji. W jednym z nich zachęcano do wstępowania do Męskiego Gimnazjum Humanistycznego Towarzystwa Wychowawczo-Oświatowego „Przyszłość”, mieszczącego się przy ul. Śniadeckich w Warszawie. Podkreślano, że szkoła ma dobre warunki lokalowe, własny internat i że uczęszczają do niej wyłącznie chrześcijanie220. Swoją ofertę przedstawiało też Gimnazjum Humanistyczne Koedukacyjne w Milanówku i towarzysząca mu Szkoła Powszechna Prywatna, obie placówki, mające prawa szkół państwowych, proponowały ulgi w czesnym dla osób niezamożnych221. Do osobnej kategorii usług edukacyjnych można zaliczyć szeroko reklamowane na łamach pisma warszawskie prywatne lekcje gry fortepianowej Janiny Pieńkowskiej oraz kursy śpiewu chóralnego i solowego prowadzone przez Helenę Grabowską222.

Czytelnik „Myśli Narodowej” bez większych problemów mógł zapoznać się z bogatą ofertą artykułów do wyposażenia wnętrz. Branża ta stanowiła ważną i dynamiczną część działu reklamowego tygodnika. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na regularne anonse firmy „J. Franaszek” z warszawskiego Krakowskiego Przedmieścia, oferującej pełen asortyment tapet223. Fabryka „Wojciechów” proponowała zakup mebli giętych własnej produkcji, Fabryka Mebli Stylowych „S.A. Poleński” oferowała pełne wyposażenie wykwintnych pokojów, sypialni, gabinetów, salonów i klubów, a Towarzystwo Akcyjne Fabryki Wyrobów Żelaznych „Wł. Gostyński” polecało łóżka angielskiego i wiedeńskiego typu dla pensjonatów, burs oraz hoteli224. Do czytelników, którzy pragnęli upiększyć wnętrze swojego lokum, były kierowane reklamy firmy „J. Fraget” proponującej wyroby srebrne i platery, magazynu fabrycznego wyrobów platerowanych „Bracia Hannenberg” czy fabryki brązów artystycznych „Bracia Łopieńscy”225.

W szerokim zakresie odbiorca tygodnika mógł skorzystać z popularnych usług dla ludności. Sporadycznie na łamach pisma zachęcano do udziału w grach losowych czy do wzięcia za pośrednictwem Warszawskiego Akcyjnego Towarzystwa Pożyczkowego pożyczki lombardowej pod zastaw ruchomości226. Znacznie powszechniejsze były reklamy usług krawieckich227 czy usług szewskich, zwłaszcza zakładu Stanisława Hiszpańskiego z warszawskiego Krakowskiego Przedmieścia oraz Magazynu Obuwia „W. Dobrzyński” z ul. Chmielnej, oferujących własne wyroby228. Regularną kampanię reklamową na łamach „Myśli Narodowej” prowadziła pracownia i magazyn usług kaletniczych i rymarskich „A. Chajęcki”, proponując kupno wyrobów skórzanych, kufrów, waliz, neseserów i portfeli229. Wśród pozostałych anonsów tego typu zwracają uwagę ogłoszenia dotyczące prania bielizny, ogłoszenia Pracowni Artystyczno-Rzeźbiarskiej R.S. Lubowieckiego wykonującej pomniki, figury, ambony, ołtarze, prowadzącej roboty kościelne i budowlane, zakładu rzeźbiarsko-kamieniarskiego Adama Kocielskiego z ul. Powązkowskiej w Warszawie czy podobnych firm Jana Fedorowicza i Teodora Churana230.

Dopiero od 1937 r. wraz z dynamicznym w tym okresie rozwojem kinematografii w „Myśli Narodowej” pojawiły się reklamy informujące o aktualnym repertuarze kin. O ile w 1937 r. były to ogłoszenia raczej niewielkie, o tyle od 1938 r. stały się znacznie obszerniejsze. Czytelników zachęcano do seansów w kinie „Roma”, proponując obejrzenie wielu filmów produkcji amerykańskiej oraz „Królowej Wiktorii”, obrazu brytyjskiego przedstawiającego postać monarchini, jak podkreślano, nagrodzonego przez Benita Mussoliniego Pucharem Narodów231. Widzów miały przyciągać nazwiska ówczesnych gwiazd hollywoodzkich: Clarka Gable’a czy Spencera Tracy’ego, w tym przypadku występujących w głośnym wówczas melodramacie „Brawura”232. Repertuar miał przeważnie charakter rozrywkowy i popularny, o czym świadczyły chociażby takie filmy jak „Groźny Bill”233 czy „Banita”, o którym pisano, że jest to „tętniąca rycerskimi przygodami opowieść o małym lordzie, którego wywieziono do zamorskich krajów i pozbawiono majątku”234. Bez wątpienia ówczesną atrakcją musiały być – również reklamowane – pokazy w kolorze. W tej wersji można było zobaczyć film „Korsarze północy”235. Urozmaicenie stanowiły koncerty organowe odbywające się w przerwach seansów filmowych236.

Od 1929 r. dział reklamy „Myśli Narodowej” uzyskał formę, która w zasadzie nie zmieniła się już do końca istnienia pisma. Redakcji tygodnika udało się pozyskać do współpracy względnie stałą i lojalną grupę reklamodawców, złożoną z kilkunastu firm i przedsiębiorstw reprezentujących rozmaite branże. Od tego momentu przeciętne ogłoszenie zajmowało zazwyczaj jedną czwartą powierzchni ostatniej, szesnastej kolumny każdego numeru. Jest to o tyle charakterystyczne, że reklamy przed 1925 r. często miały niewielki format – do jednej ósmej rozmiaru strony. W pierwszej połowie lat trzydziestych dział reklamowy „Myśli Narodowej” odznaczał się wyraźną stałością zamieszczanych reklam. Ich cechą charakterystyczną była stosunkowo uboga szata graficzna. Z nielicznymi wyjątkami anonse ograniczały się do samego tekstu ujętego w obramowanie. Z rzadka wprowadzano elementy graficzne, logotypy lub ryciny. Dopiero od 1938 r. można zauważyć nieznaczne wzbogacenie szaty graficznej ogłoszeń. Dotyczyło to głównie reklam produktów koncernu „Schicht”, bogato i z rozmachem ozdabianych plastycznie, m.in. konturami II Rzeczypospolitej czy grafikami postaci – głównie gospodyń domowych wyrażających zadowolenie z jakości produktów firmy237. Od 1936 r. następuje natomiast stopniowy spadek liczby reklam i anonsów związanych z przemysłem i handlem, które wcześniej stanowiły znaczny odsetek zamieszczanych ogłoszeń. Jednocześnie od tego momentu jest widoczna wyraźna przewaga reklam zachęcających do kupowania publikacji związanych edytorsko lub autorsko z „Myślą Narodową”.

W ostatnich dwóch latach ukazywania się periodyku dział reklamy znacznie się poszerzył – z jednej do dwóch ostatnich kolumn wydania. Jednakże przez zdecydowanie większą część okresu istnienia pisma przeznaczano na reklamy, o czym była już mowa, głównie ostatnią, szesnastą stronę każdego numeru. Tygodniowy rytm ukazywania się „Myśli Narodowej” i niższe niż w przypadku dzienników koszty jej edycji nie zmuszały redakcji do zwiększenia objętości działu reklamy. Jego stosunkowo skromny rozmiar wynikał także z dosyć niskiego nakładu tygodnika jako pisma o charakterze ideowo-teoretycznym. Musiało to istotnie zmniejszać napływ ogłoszeń238. Taka polityka reklamowa korespondowała jednak ściśle z elitarnym profilem pisma, którego redakcja nie zamierzała nawet w najmniejszym stopniu zmieniać. „Myśl Narodową” utrzymywały zatem nie reklamy ale – jak już podkreślano – prenumerata. Redakcja nie dążyła bowiem do skomercjalizowania pisma. Mimo to, ponieważ ani prenumerata, ani sprzedaż bezpośrednia nie pozwalały na pełne pokrycie kosztów nakładu, zamieszczanie ogłoszeń pozwalało na zrównoważenie budżetu tygodnika239.

Nie ulega jednak wątpliwości, że czynniki, które decydowały o pewnych ograniczeniach skali i liczby ogłoszeń, były jednocześnie zaletą pisma. Dla ówczesnego reklamodawcy czytelnik „Myśli Narodowej” musiał być bowiem stosunkowo atrakcyjny. Pismo adresowane do inteligencji siłą rzeczy przyciągało osoby nie tylko dobrze wykształcone, ale i posiadające – nawet uwzględniając powszechne w okresie międzywojennym zjawisko pauperyzacji elit – wyższy niż przeciętny status materialny. Odbiorcy tygodnika byli więc wartościowymi potencjalnymi nabywcami oferowanych w reklamach dóbr i usług. Nie ilość zatem, ale jakość adresata reklamy mogła decydować o skuteczności ogłoszeń zamieszczanych na łamach „Myśli Narodowej”240.

Zgodnie z powyższymi uwagami możemy bez większego błędu stwierdzić, że „Myśl Narodowa” nie była potentatem na rynku polskiej reklamy prasowej II Rzeczypospolitej. Znacznie większą rolę odgrywały przede wszystkim pisma codzienne. Świadczy o tym fakt, że w 1937 r. tygodnik korzystał z usług jedynie dwóch biur ogłoszeń: Towarzystwa Reklamy Międzynarodowej i Biura Teofila Pietraszka, kwestia zaś trzeciego pośrednika reklamowego: Uniwersalnej Agencji Reklamowej, która zaoferowała pismu swoje usługi, znajdowała się dopiero w fazie negocjacji241. Tymczasem na przykład „Słowo Pomorskie” – ważny, ale jednak prowincjonalny dziennik obozu narodowego – w tym samym czasie współpracowało ze wszystkimi największymi biurami reklamowymi w kraju. W sumie było ich aż 15, w tym 11 z Warszawy, a 4 spoza stolicy242. Tego, że „Myśl Narodowa” nie była reklamowym liderem, dowodzi również absencja – pomimo członkostwa w PZWDz.iCz. – przedstawicieli pisma na posiedzeniach dotyczących spraw ogłoszeniowych, organizowanych cyklicznie przez związek, na których regularnie pojawiali się natomiast wysłannicy narodowych dzienników243. Nasze wnioski potwierdza także brak „Myśli Narodowej” w projekcie wykazu rabatów do udzielania przez biura ogłoszeń reklamującym się firmom z 25 listopada 1936 r., który przygotowywał PZWDz.iCz. Ponieważ tygodnik dysponował nieznacznym segmentem reklamy prasowej, został w nim pominięty, znalazł się tam chociażby „Warszawski Dziennik Narodowy”, który jako jeden z potentatów rynku udzielał zniżki w wysokości 25 proc.244

„Myśl Narodowa” jako centralny organ prasowy obozu narodowego przyciągała głównie stołeczne przedsiębiorstwa i instytucje albo te, które miały w Warszawie swoje filie i siedziby. Na łamach periodyku dominowała jednak reklama książek, publikacji okolicznościowych i prasy. Tak szerokie propagowanie czytelnictwa wynikało z profilu tygodnika. „Myśl Narodowa” jako elitarne pismo ideowo-teoretyczne obozu narodowego skierowane do inteligencji była doskonałym miejscem dla reklamy tego rodzaju. Ogłoszenia właśnie z tej dziedziny pojawiały się na jej łamach najczęściej. Sporo miejsca zajmowały również reklamy firm branży spożywczej, sektora usług dla ludności oraz przemysłu chemicznego, zarówno produktów chemii domowej, np. środków higieny osobistej, jak i mających szersze zastosowanie przemysłowe. W niewielkiej, wręcz symbolicznej skali czytelnicy pisma mieli okazję zetknąć się z ofertą dotyczącą oświaty, usług poligraficznych czy rozrywki.

Cechą charakterystyczną działu reklamy „Myśli Narodowej” był brak ogłoszeń drobnych, typowych dla prasy codziennej. O ile główne dzienniki obozu narodowego, takie jak „Gazeta Warszawska”, „Kurier Poranny” czy „Słowo Pomorskie”, oddawały ogłoszeniom tego rodzaju zwykle kilka stron każdego wydania, o tyle „Myśl Narodowa” koncentrowała się niemal wyłącznie na ogłoszeniach średniego i dużego formatu od instytucji i przedsiębiorstw245. Niezwykle rzadko zdarzały się więc ogłoszenia typu „szukam pracy” lub „zatrudnię” – w całej historii pisma były to wypadki sporadyczne246. Redakcja nie przyjmowała też reklam wszystkich reklamodawców. Zgodnie z linią tygodnika i całej prasy obozu narodowego nie zamieszczano reklam firm żydowskich. Dzięki temu niektóre firmy mogły wykorzystywać nieszablonowe mechanizmy marketingowe polegające na podkreślaniu, że są przedsiębiorstwami chrześcijańskimi247. Na łamach „Myśli Narodowej” nie reklamowano również towarów lub usług, które mogły być odbierane jako zbyt pospolite, ponieważ nie współgrałoby to z linią periodyku.

W okresie 1921–1925 reklamy w „Myśli Narodowej” charakteryzowały się niską stabilnością, co wynikało z braku odpowiedniej pozycji tygodnika na rynku prasowym. Wraz z zasadniczą reorganizacją pisma w latach 1925–1926 i wyraźnym wzrostem znaczenia „Myśli Narodowej” na rynku polskiej prasy, głównie dzięki jej nowemu redaktorowi naczelnemu Zygmuntowi Wasilewskiemu, obserwujemy regularne zwiększanie się napływu ogłoszeń reklamowych. Od tego momentu pojawiły się, niemal niewystępujące wcześniej, ogłoszenia firm, które pozostały lojalnymi reklamodawcami czasopisma aż do 1939 r.

1 Por. P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka..., s. 67.

2 Wśród książek, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 16.

3 Zapiski bibliograficzne, „MN”, 5 XI 1921, nr 3, s. 16.

4 M.in. omówienie książek: wydawnictwa „Nauka i Sztuka”; Adama Szelągowskiego Dzieje powszechne w zarysie Wydawnictwa M. Arcta; Bolesława Gaweckiego Zasady mechaniki ogólnej wydawnictwa „Książnica Polska”; Mieczysławy Steczkowskiej Wśród dziejowej zawieruchy. Obrazy historyczne od 1758–1796 wydawnictwa „Książnica Polska”, Jerzego Bataulta Kwestia żydowska oraz Aleksandra Świętochowskiego Czcigodni Polacy – pozycji, które ukazały się nakładem księgarni „Perzyński, Niklewicz i Spółka” („MN”, 8 IV 1922, nr 14, s. 16; „MN”, 10 II 1923, nr 6, s. 16).

5 Co czytać, „MN”, 21 IV 1923, nr 16, s. 14–15; omówienie przez Nowaczyńskiego książki Jana Zamorskiego Uwagi o gospodarczem położeniu Polski, „MN”, 2 VI 1923, nr 22, s. 14–15.

6 Na przykład recenzje prac: S. Włoszczewski, Kasy chorych a doktryna socjalistyczna (studium krytyczne) („MN”, 29 IV 1922, nr 17, s. 15); J. Bartoszewicz, Podręczny słownik polityczny, nakładem księgarni „Perzyński, Niklewicz i Spółka” („MN”, 30 XII 1922, nr 52, s. 16).

7 Z ruchu wydawniczego, „MN”, 20 I 1923, nr 3, s. 16.

8 Dziadek [I. Oksza-Grabowski], Puste orzechy, „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 14.

9 „Złote myśli” p. Rosetta. O polityce ukraińskiej, „MN”, 5 XI 1921, nr 3, s. 16.

10 Listy do redakcji, „MN”, 31 XII 1921, nr 11, s. 12–14; „MN”, 24 II 1923, nr 8, s. 16; „MN”, 10 III 1923, nr 10, s. 16.

11 Wobec katastrofy mieszkaniowej. Ankieta otwarta Myśli Narodowej, „MN”, 12 V 1922, nr 19, s. 14–16; „MN”, 19 V 1922, nr 20, s. 15–16; „MN”, 26 V 1922, nr 21, s. 14–16; „MN”, 10 VI 1922, nr 23, s. 13–16; „MN”, 17 VI 1922, nr 24, s. 12; „MN”, 24 VI 1922, nr 25, s. 14–16; „MN”, 7 VII 1922, nr 27, s. 15–16; „MN”, 14 VII 1922, nr 28, s. 16; „MN”, 28 VII 1922, nr 30, s. 15–16; „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 13–15.

12 Ochrona nazwisk polskich, „MN”, 3 VI 1922, nr 22, s. 8–9; „MN”, 17 VI 1922, nr 24, s. 15–16; „MN”, 24 VI 1922, nr 25, s. 10; „MN”, 7 VII 1922, nr 27, s. 8; „MN”, 28 VII 1922, nr 30, s. 14; „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 8; „MN”, 12 VIII 1922, nr 32, s. 6; „MN”, 31 I 1925, nr 5, s. 12–13; „MN”, 14 II 1925, nr 7, s. 13–15; „MN”, 21 II 1925, nr 8, s. 10; „MN”, 28 II 1925, nr 9, s. 13–15; „MN”, 14 III 1925, nr 11, s. 12–13; „MN”, 21 III 1925, nr 12, s. 12–13; „MN”, 4 IV 1925, nr 14, s. 7–8; „MN”, 25 IV 1925, nr 17, s. 15–16; „MN”, 11 VII 1925, nr 28, s. 9–10.

13 „MN” 1925 (nowa edycja), SR (październik–grudzień); „MN” 1926, SR, t. 1: styczeń–czerwiec, nr 1–17; ibidem, SR, t. 2: lipiec–grudzień, nr 18–41; „MN” 1927, SR, nr 1–26; „MN” 1928, SR, nr 1–28; „MN” 1929, SR, nr 1–27; ibidem, SR, nr 28–56.

14 S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1, s. 8.

15 Najbardziej miarodajny Słownik pseudonimów pisarzy polskich nie zawiera tego pseudonimu (Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w. – 1970 r., t. 3: R–Ż, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1996).

16 „MN” 1925 (nowa edycja), SR (październik–grudzień); „MN” 1926, SR, t. 1: styczeń – czerwiec, nr 1–17; ibidem, SR, t. 2: lipiec–grudzień, nr 18–41; „MN” 1927, SR, nr 1–26; „MN” 1928, SR, nr 1–28; „MN” 1929, SR, nr 1–27; ibidem, nr 28–56.

17 S. Cywiński, Myśl Narodowa (3), „DW”, 21 I 1938, nr 20, s. 4.

18 Od wydawnictwa, „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 21; Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460; Do czytelników, „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 469.

19 Od wydawnictwa. Apel od wydawnictwa. Przemiana na tygodnik, „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 334.

20 Do czytelników, „MN”, 15 XII 1928, s. 469.

21 „MN” 1929, SR, nr 1–27; ibidem, SR, nr 28–56.

22 Ibidem; Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w. – 1970 r., t. 1: A–J, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1994, s. 400.

23 „MN” 1930, SR, nr 1–26; ibidem, SR, nr 27–54; „MN” 1931, SR, nr 1–31; ibidem, SR, nr 32–60.

24 „MN” 1930, SR, nr 1–26; ibidem, SR, nr 27–54.

25 „MN” 1931, SR, nr 1–31; ibidem, SR, nr 32–60.

26 „MN” 1932, SR, nr 1–28; ibidem, SR, nr 29–56.

27 „MN” 1933, SR, nr 1–28; ibidem, SR, nr 29–55.

28 „MN” 1929, SR, nr 1–27; ibidem, SR, nr 28–56.

29 Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 X 1928, nr 23, s. 380.

30 Por. Pro domo sua, „MN”, 26 VI 1932, nr 28, s. 409.

31 K.H. Rostworowski, Głosy. Do czytelników o czytelnikach, „MN”, 3 X 1925, nr 40 (1), s. 9.

32 E. Kristanova, Program społeczny i kulturalny „Tęczy” (1927–1939) na tle prasy katolickiej w II Rzeczypospolitej, Łódź 2006. s. 37 i nn.

33 „MN”, 20 IX 1924, nr 38.

34 A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 26.

35 „MN”, 19 IX 1925, nr 38.

36 Husaria, znana od początku XVI w., przeobraziła się później w ciężką jazdę kopijniczą złożoną z synów zamożnej szlachty, elitę kawalerii polskiej, główną siłę szturmową i atakującą (W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003, s. 434).

37 A. Nowaczyński, Trzechlecie „Myśli Narodowej”, „MN”, 15 XI 1924, nr 46, s. 1–2, 4.

38 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 94.

39 „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40).

40 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., k. 94; Z prasy „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3.

41 Zob. „Myśl Niepodległa”, 22 II 1922, nr 590; „Myśl Niepodległa”, 3 VI 1922, nr 607.

42 Z prasy. („Myśl Narodowa” – walka z frazesem socjalistycznym), „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3.

43 Por. P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka..., s. 67.

44 Ruch wydawniczy. Korzystna fuzja, „DW”, 1 VII 1926, nr 146, s. 4; Myśl Narodowa w półroczu drugiem, „MN”, 19 IX 1926, nr 26, s. 366; D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim”, „WDN”, nr 60, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

45 Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460.

46 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 96.

47 Z prasy, „GW”, 27 X 1921, nr 294, s. 3.

48 P. Stasiński, Poetyka i pragmatyka..., s. 67.

49 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1922, s. 110.

50 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy. Rocznik trzeci 1924/25 rok, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1925, s. 112.

51 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1927, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1927, s. 132.

52 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1929..., s. 142.

53 Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1932..., s. 148.

54 Katalog Prasowy PARA, Poznań 1929, s. 92; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1930, s. 113; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1931, s. 96; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1933, s. 85; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1936, s. 33; Katalog Prasowy PARA, Poznań 1938/1939, s. 39.

55 O „Myśli Narodowej”, „MN”, 30 I 1938, nr 5, s. 79; zob. też S. Pigoń, Pierwszy tom „Myśli Narodowej”, „DW”, 1 I 1926, nr 1, s. 8; S. Cywiński, „Myśl Narodowa”, „DW”, 19 I 1938, nr 18, s. 4.

56 Zob. „MN”, 19 IX 1925, nr 38, s. 1.

57 Z ruchu wydawniczego, „SP”, 10 X 1925, nr 277, s. 5.

58 O „Myśli Narodowej”, „MN”, 30 I 1938, nr 5, s. 79.

59 Zob. „MN”, 13 XII 1931, nr 58, s. 376.

60 A. Paczkowski, Przemiany szaty zewnętrznej dzienników polskich w latach 1922–1939, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1976, z. 4, s. 440.

61 Zob. „MN”, 3 IX 1939, nr 37.

62 AIPN, 358, Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia, k. 27; APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., k. 97; Zaproszenie do przedpłaty na r. 1929, „MN”, 1 XII 1928, nr 27, s. 460.

63 D.K., W redakcji „Myśli Narodowej” – rozmowa z Zygmuntem Wasilewskim”, „WDN”, nr 60, 1 III 1936, nr 60, s. 4.

64 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 102.

65 Por. A. Paczkowski, Przemiany szaty..., s. 443.

66 Zob. więcej: idem, Badania historycznoprasowe..., s. 17.

67 Zob. B. Krzywobłocka, Prasa jako źródło..., s. 40.

68 Reklama prasowa, w tym reklama doby II Rzeczypospolitej, w dalszym ciągu stanowi zagadnienie słabo zbadane. Istnieje raptem kilka opracowań traktujących o interesującym nas zagadnieniu. Dodatkowo pozycje te nie mają charakteru ściśle naukowego lub cechuje je wysoki poziom ogólności (zob.: Z. Bajka, Krótka historia reklamy na świecie i w Polsce, „Zeszyty Prasoznawcze” 1993, nr 3/4; A. Janiak-Jasińska, By wpadło w oko... O reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych, Warszawa 1998; H. Kurta, Reklama prasowa. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1969; Polska reklama prasowa 1930–1939, oprac. A. Bania, Kraków 1995). Zastanawia również brak badań związanych z reklamą zamieszczaną w prasie obozu narodowego. Tematyka ta jest poruszana jedynie na marginesie rozważań poświęconych endeckim organom prasowym. Aktualność tych bez wątpienia fundamentalnych i niezwykle cennych monografii zmniejsza się jednak w miarę upływu lat od momentu ich powstania. Urszula Jakubowska w swojej rozprawie dotyczącej „Gazety Warszawskiej” i „Warszawskiego Dziennika Narodowego” w ogóle nie porusza kwestii reklam prasowych, zasadniczej dla określenia podstaw materialnych pisma. Nieco lepiej wygląda to w powstałej znacznie wcześniej monografii „Słowa Pomorskiego” (U. Jakubowska, Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej”..., s. 13–90; W. Pepliński, Oblicze społeczno-polityczne „Słowa Pomorskiego”..., s. 14–16).

69 Por. F. Fikus, „Kurier Poznański”..., s. 52.

70 Reklamy prasowe w końcu lat trzydziestych XX w. zajmowały średnio 14,5 proc. powierzchni polskich tygodników. Tymczasem reklamy w „Myśli Narodowej” zajmowały około 6,25 proc. jej powierzchni (por. A. Paczkowski, Przemiany szaty..., s. 440).

71 APAN Warszawa, Materiały Zygmunta Wasilewskiego, 127, Zygmunt Wasilewski, Życiorys..., s. 102.

72 Szacunkowe dane z 1937 r. określają dochody z działów ogłoszeń na około 12–13 proc. ogólnego dochodu wszystkich wydawnictw ukazujących się w Polsce (A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 24 i 452).

73 Odpowiedzi redakcji, „MN”, 19 XII 1925, nr 51 (12), s. 191.

74 A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 26.

75 „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 17; „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 17; „MN”, 7 I 1922, nr 1, s. 16; „MN”, 14 I 1922, nr 2, s. 16; „MN”, 21 I 1922, nr 3, s. 16; „MN”, 9 II 1922, nr 6, s. 16.

76 „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 17.

77 Ibidem.

78 „MN”, 27 I 1922, nr 4, s. 16; „MN”, 2 II 1922, nr 5, s. 16.

79 W ofercie znajdowały się m.in. dzieła: A. Dygasińskiego, Nowele; W. Filochowskiego, Amulet Ozirisa; A. Nowaczyńskiego, Sen srebrny Salomei Kohn; M. Wierzbińskiego, Siostra Felicja; S. Żeromskiego, W sidłach niewoli („MN”, 5 V 1922, nr 18, s. 16; „MN”, 5 VIII 1922, nr 31, s. 16; „MN”, 21 VII 1923, nr 29, s. 2).

80 „MN”, 16 IV 1923, nr 24, s. 12.

81 W 1925 r. oficyna „Gebethner i Wolff” ustanowiła rekord produkcji wydawniczej jednej firmy, wynoszący 241 tys. książek. W 1935 r. łączny nakład „Gebethnera i Wolffa” osiągnął 1,4 mln egz. (M. Czarnowska, Ruch wydawniczy w Warszawie 1918–1939 [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 3, red. E. Borecka, M. Drozdowski, H. Janowska, Warszawa 1971, s. 254 i 256. Na temat samego wydawnictwa więcej zob. I. Wojsz, Gebethner i Wolff – największa polska firma księgarsko-wydawnicza drugiej połowy XIX i pierwszej XX w. [w:] Warszawscy wydawcy, red. J. Myszkowska, Warszawa 2003, s. 7–19).

82 „MN”, 17 XII 1921, nr 9, s. 16; „MN”, 24 XII 1921, nr 10, s. 16.

83 „MN”, 22 X 1921, nr 1, s. 16; „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 16; „MN”, 5 XI 1922, nr 3, s. 16.

84 Warto w tym miejscu wymienić chociażby własne wydawnictwa księgarni: książki Adolfa Nowaczyńskiego Mocarstwo anonimowe i Dokumenty z czasów wojny europejskiej czy Ignacego Okszy-Grabowskiego Przysięga trzech i „Granum salis” („MN”, 2 III 1922, nr 9, s. 16; „MN”, 1 IV 1922, nr 13, s. 16; „MN”, 8 IV 1922, nr 14, s. 16; „MN”, 17 V 1923, nr 20, s. 16).

85 J. Delacroix, Masonerja i bolszewizm; idem, Panjudaizm („MN”, 20 X 1923, nr 42, s. 16; „MN”, 10 XI 1923, nr 45, s. 16; „MN”, 8 XII 1923, nr 49, s. 16).

86 „MN”, 3 I 1925, nr 1, s. 16; „MN”, 10 I 1925, nr 2, s. 16.

87 Ibidem.

88 „MN”, 8 IV 1922, nr 14, s. 15; „MN”, 22 IV 1922, nr 16, s. 16; „MN”, 29 IV 1922, nr 17, s. 16; „MN”, 19 XII 1925, nr 12 (51), s. 191.

89 „MN”, 28 II 1925, nr 9, s. 16; „MN”, 14 III 1925, nr 11, s. 16.

90 „MN”, 3 VI 1922, nr 22, s. 16; „MN”, 9 I 1926, nr 2, s. 31; „MN”, 6 II 1926, nr 6, s. 96.

91 „MN”, 7 XI 1925, nr 6 (45), s. 96; „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 128; „MN”, 5 XI 1925, nr 10 (50), s. 160; „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 80; „MN”, 13 II 1926, nr 7, s. 111.

92 „MN”, 2 I 1926, nr 1, s. 15; „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 80; „MN”, 6 II 1926, nr 6, s. 96.

93 „MN”, 24 I 1925, nr 4, s. 16; „MN”, 31 I 1925, nr 5, s. 16.

94 „MN”, 6 II 1926, nr 6, s. 96; „MN”, 20 II 1926, nr 8, s. 128; „MN”, 6 III 1926, nr 10, s. 160; „MN”, 16 IV 1926, nr 16, s. 256; „MN”, 23 IV 1926, nr 17, s. 272; „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 60.

95 „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 128; „MN”, 28 XI 1925, nr 9 (49), s. 144; „MN”, 5 XII 1925, nr 10 (50), s. 160; „MN”, 12 XII 1925, nr 11 (51), s.175.

96 „MN”, 3 XII 1921, nr 7, s. 16; „MN”, 10 XII 1921, nr 8, s. 16, „MN”, 17 XII 1921, nr 9, s. 16.

97 „MN”, 29 X 1921, nr 2, s. 17; „MN”, 5 XI 1921, nr 3, s. 17; „MN”, 12 XI 1921, nr 4, s. 17.

98 „MN”, 21 X 1922, nr 42, s. 16.

99 „MN”, 19 XI 1921, nr 5, s. 17.

100 „MN”, 21 I 1922, nr 3, s. 16; „MN”, 3 VI 1922, nr 22, s. 16.

101 „MN”, 3 II 1923, nr 5, s. 16.

102 „MN”, 31 I 1925, nr 5, s. 80; „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 6.

103 „MN”, 30 I 1926, nr 5, s. 80; „MN”, 13 II 1926, nr 7, s. 111; „MN”, 20 II 1926, nr 8, s. 128; „MN”, 6 III 1926, nr 10, s. 160; „MN”, 27 III 1926, nr 13, s. 207; „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 60.

104 „MN”, 16 II 1922, nr 7, s. 16.

105 „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 48; „MN”, 24 X 1925, nr 4 (43), s. 63.

106 „MN”, 7 III 1925, nr 10, s. 16; „MN”, 14 III 1925, nr 11, s. 16; „MN”, 21 III 1925, nr 12, s. 16; „MN”, 11 IV 1925, nr 15, s. 16; „MN”, 2 V 1925, nr 18, s. 16; „MN”, 9 V 1925, nr 19, s. 16; „MN”, 16 V 1925, nr 20, s. 16; „MN”, 23 V 1925, nr 21, s. 16.

107 „MN”, 15 IV 1922, nr 15, s. 16; „MN”, 8 IV 1922, nr 14, s. 16.

108 Reklama ta miała postać fraszki zatytułowanej Piwosze o treści: „Ot, poczciwi piwosze! Przeto nie ma dziwu, że weseli! Lecz piwo nie jest równe piwu! Stąd tych piwoszów humor, śmiech i żarty owe, że stale piją Drozdowskie Marcowe” („MN”, 6 XII 1924, nr 49, s. 16). Druga ze wskazanych reklam, także dotycząca piwa drozdowskiego, znalazła się w numerze 51, też przyjmując formę fraszki pt. Prawdziwi znawcy: „Wiedzą obcy gdzie piwo jest smaczne a zdrowe i nagradzają zwłaszcza Drozdowskie Marcowe [...] zaś ty jeśli się teraz zechcesz znaleźć w kropce, pij Drozdowskie Marcowe Piwo – a nie obce” („MN”, 20 XII 1924, nr 51, s. 16).

109 Zob. więcej: P.J. Jastrzębski, Kwestia żydowska..., 23–24.

110 „MN”, 9 IV 1926, nr 15, s. 240; „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 60; „MN”, 15 VIII 1926, nr 31, s. 78; „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 98; „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 140; „MN”, 16 X 1926, nr 37, s. 160; „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 200; „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 241; „MN”, 15 XII 1927, nr 26, s. 499.

111 „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 40; „MN”, 16 X 1926, nr 37, s. 159.

112 „MN”, 23 IV 1926, nr 17, s. 272.

113 „MN”, 16 IV 1926, nr 16, s. 256.

114 „MN”, 23 IV 1926, nr 17, s. 272.

115 „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 219; „MN”, 15 V 1927, nr 11, s. 200; „MN”, 14 II 1937, nr 7, s. 112; „MN”, 17 X 1937, nr 43, s. 668; „MN”, 28 XI 1937, nr 49, s. 764; „MN”, 13 II 1938, nr 7, s. 112.

116 „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 219.

117 „MN”, 1 XI 1926, nr 38, s. 179.

118 „MN”, 15 IX 1926, nr 34, s. 119; „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 219; „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 240; „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 20; „MN”, 15 I 1927, nr 2, s. 40.

119 „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 20.

120 „MN”, 9 IV 1926, nr 15, s. 240.

121 „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 20; „MN”, 1 XI 1926, nr 38, s. 180; „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 100.

122 „MN”, 13 III 1926, nr 11, s. 176.

123 „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 112; „MN”, 2 IV 1926, nr 14, s. 223.

124 „MN”, 1 VIII 1927, nr 17, s. 320; „MN”, 15 X 1927, nr 22, s. 420; „MN”, 20 X 1929, nr 3, s. 48; „MN”, 3 II 1929, nr 5, s. 60; „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 288; „MN”, 4 VIII 1929, nr 34, s. 80; „MN”, 24 XI 1929, nr 51, s. 336; „MN”, 29 XII 1929, nr 56, s. 412; „MN”, 12 I 1930, nr 2, s. 32; „MN”, 23 II 1930, nr 8, s. 128; „MN”, 13 IV 1930, nr 15, s. 240; „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 460; „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 796; „MN”, 13 III 1932, nr 12, s. 176; „MN”, 20 III 1932, nr 14, s. 192; „MN”, 22 V 1932, nr 23, s. 336; „MN”, 3 VII 1932, nr 29, s. 428; „MN”, 25 XII 1932, nr 56, s. 824; „MN”, 29 I 1933, nr 6, s. 80; „MN”, 16 IV 1933, nr 18, s. 256; „MN”, 31 XII 1933, nr 55, s. 840; „MN”, 13 V 1934, nr 20, s. 304; „MN”, 22 VII 1934, nr 31, s. 460; „MN”, 10 IV 1938, nr 16, s. 256; „MN”, 9 IV 1939, nr 16, s. 239; „MN”, 18 VI 1939, nr 26, s. 400.

125 „MN”, 4 IV 1937, nr 14, s. 224; „MN”, 6 VI 1937, nr 23, s. 368.

126 „MN”, 1 VIII 1927, nr 17, s. 320; „MN”, 15 VIII 1927, nr 18, s. 340; „MN”, 15 X 1927, nr 22, s. 420.

127 „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 60; „MN”, 15 X 1927, nr 22, s. 420; „MN”, 9 V 1937, nr 19, s. 304; „MN”, 26 IX 1937, nr 39, s. 620; „MN”, 10 X 1937, nr 41, s. 652; „MN”, 24 X 1937, nr 44, s. 684; „MN”, 6 II 1938, nr 6, s. 96; „MN”, 6 II 1938, nr 7, s. 112; „MN”, 24 IV 1938, nr 18, s. 288; „MN”, 12 VI 1938, nr 26, s. 416; „MN”, 1 I 1939, nr 1, s. 15; „MN”, 18 II 1939, nr 8, s. 128; „MN”, 9 IV 1939, nr 16, s. 239.

128 „MN”, 24 X 1925, nr 5 (44), s. 80.

129 „MN”, 27 III 1926, nr 13, s. 208; „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 200.

130 „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 63.

131 „MN”, 10 X 1925, nr 2 (41), s. 32; „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 64; „MN”, 1 V 1926, nr 18, s. 288; „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 372; „MN”, 15 VIII 1926, nr 31, s. 78.

132 „MN”, 2 IV 1926, nr 14, s. 224; „MN”, 26 VI 1926, nr 27, s. 383; „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 20; „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 40; „MN”, 1 VIII 1926, nr 30, s. 60; „MN”, 1 XI 1926, nr 38, s. 179; „MN”, 1 XII 1926, nr 40, s. 219; „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 240; „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 19; „MN”, 15 I 1927, nr 2, s. 40; „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 60; „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 19; „MN”, 16 VII 1928, nr 8, s. 280; „MN”, 19 I 1930, nr 3, s. 48; „MN”, 19 X 1930, nr 42, s. 668; „MN”, 2 XI 1930, nr 44, s. 700; „MN”, 11 I 1931, nr 2, s. 32; „MN”, 18 I 1931, nr 4, s. 48; „MN”, 25 I 1931, nr 5, s. 64; „MN”, 1 II 1931, nr 6, s. 80; „MN”, 8 II 1931, nr 8, s. 96; „MN”, 26 IV 1931, nr 21, s. 272; „MN”, 20 XII 1931, nr 59, s. 392; „MN”, 27 III 1932, nr 15, s. 208; „MN”, 25 XII 1932, nr 56, s. 824; „MN”, 1 I 1933, nr 1, s. 16; „MN”, 16 IV 1933, nr 18, s. 256; „MN”, 23 IV 1933, nr 19, s. 272; „MN”, 30 IV 1933, nr 20, s. 288; „MN”, 10 IX 1933, nr 39, s. 588; „MN”, 21 III 1937, nr 12, s. 192; „MN”, 11 VII 1937, nr 28, s. 444; „MN”, 4 II 1939, nr 6, s. 96; „MN”, 7 V 1939, nr 20, s. 304.

133 „MN”, 18 XII 1938, nr 54, s. 844.

134 „MN”, 9 IV 1939, nr 16, s. 239; „MN”, 16 IV 1939, nr 17, s. 255.

135 „MN”, 1 XI 1927, nr 23, s. 440.

136 „MN”, 27 III 1938, nr 14, s. 224; „MN”, 3 IV 1938, nr 15, s. 239.

137 „MN”, 13 II 1938, nr 7, s. 112; „MN”, 10 IV 1938, nr 16, s. 256.

138 „MN”, 18 XII 1938, nr 54, s. 844; „MN”, 14 V 1939, nr 21, s. 320.

139 „MN”, 1 IV 1927, nr 8, s. 140.

140 „MN”, 26 VI 1926, nr 27, s. 383.

141 „MN”, 2 IV 1926, nr 14, s. 224.

142 „MN”, 16 IV 1926, nr 16, s. 256.

143 „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 19.

144 „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 240.

145 „MN”, 15 IV 1927, nr 9, s. 160; „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 360; „MN”, 1 IV 1928, nr 10, s. 140; „MN”, 15 IV 1928, nr 11, s. 160; „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 280; „MN”, 25 II 1934, nr 9, s. 144; „MN”, 4 III 1934, nr 10, s. 160; „MN”, 11 III 1934, nr 11, s. 176; „MN”, 8 IV 1934, nr 15, s. 240.

146 „MN”, 1 XII 1927, nr 25, s. 479.

147 „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 360.

148 „MN”, 9 IX 1934, nr 39, s. 572.

149 „MN”, 3 I 1932, nr 1, s. 16.

150 „MN”, 1 VI 1927, nr 12, s. 220; „MN”, 15 VI 1927, nr 14, s. 260; „MN”, 15 VII 1927, nr 16, s. 300.

151 „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 98.

152 „MN”, 24 X 1925, nr 4 (43), s. 64.

153 „MN”, 27 III 1926, nr 13, s. 207; „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 160.

154 „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 47; „MN”, 31 X 1925, nr 5 (44), s. 80; „MN”, 16 I 1926, nr 3, s. 119.

155 „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 47.

156 „MN”, 15 IV 1927, nr 9, s. 160.

157 „MN”, 15 IX 1926, nr 34, s. 119.

158 „MN”, 9 I 1926, nr 2, s. 32.

159 „MN”, 13 III 1926, nr 11, s. 174.

160 „MN”, 16 X 1926, nr 37, s. 158; „MN”, 1 XI 1926, nr 38, s. 179.

161 „MN”, 1 I 1927, nr 1, s. 20.

162 Ibidem.

163 M.in. warszawskie Polsko-Włoskie Biuro Handlowo-Przemysłowe „M. Maliniak” oraz warszawskie przedsiębiorstwo „Boismine” oferujące transport węgla przez Gdynię („MN”, 2 IV 1926, nr 14, s. 222 i 224).

164 „MN”, 5 I 1930, nr 1, s. 16; „MN”, 12 I 1930, nr 2, s. 32; „MN”, 19 I 1930, nr 3, s. 48; „MN”, 16 I 1930, nr 4, s. 64; „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 96; „MN”, 16 II 1930, nr 7, s. 112; „MN”, 2 III 1930, nr 9, s. 144; „MN”, 9 III 1930, nr 10, s. 160; „MN”, 16 III 1930, nr 11, s. 176; „MN”, 30 III 1930, nr 13, s. 208; „MN”, 13 IV 1930, nr 15, s. 240; „MN”, 14 IX 1930, nr 37, s. 588; „MN”, 5 X 1930, nr 40, s. 636; „MN”, 12 X 1930, nr 41, s. 652; „MN”, 19 X 1930, nr 42, s. 19; „MN”, 16 XI 1930, nr 46, s. 732; „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 748; „MN”, 25 I 1931, nr 5, s. 64; „MN”, 8 II 1931, nr 8, s. 96.

165 MN”, 24 I 1932, nr 4, s. 64; „MN”, 1 V 1932, nr 20, s. 288; „MN”, 15 V 1932, nr 22, s. 320.

166 „MN”, 4 V 1930, nr 18, s. 288; „MN”, 18 V 1930, nr 20, s. 320; „MN”, 25 IV 1930, nr 21, s. 336.

167 „MN”, 31 V 1931, nr 26, s. 352; „MN”, 7 VI 1931, nr 28, s. 368; „MN”, 5 VII 1931, nr 32, s. 33; „MN”, 6 IX 1931, nr 43, s. 152; „MN”, 20 IX 1931, nr 45, s. 184; „MN”, 25 X 1931, nr 50, s. 264.

168 „MN”, 15 II 1931, nr 9, s. 112; „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 128; „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 144; „MN”, 2 VIII 1931, nr 37, s. 80.

169 „MN”, 10 X 1925, nr 2 (41), 1925, s. 31; „MN”, 15 VIII 1926, nr 31, s. 78; „MN”, 1 IV 1927, nr 8, s. 140; „MN”, 1 XI 1927, nr 23, s. 440.

170 „MN”, 3 I 1925, nr 1, s. 15.

171 „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 47; „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 336.

172 „MN”, 27 III 1926, nr 13, s. 208; „MN”, 15 VIII 1926, nr 31, s. 78.

173 „MN”, 15 VIII 1926, nr 31, s. 78.

174 „MN”, 26 XII 1937, nr 54, s. 824; „MN”, 15 I 1939, nr 3, s. 47.

175 „MN”, 22 V 1926, nr 20/21, s. 320.

176 „MN”, 1 IX 1926, nr 33, s. 99; „MN”, 15 XI 1926, nr 39, s. 199.

177 „MN”, 15 I 1928, nr 2, s. 40; „MN”, 6 I 1929, nr 1, s. 16; „MN”, 13 I 1929, nr 2, s. 32; „MN”, 20 I 1929, nr 3, s. 48; „MN”, 3 II 1929, nr 5, s. 60; „MN”, 10 II 1929, nr 6, s. 96.

178 „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 19; „MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 60; „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 100.

179 „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 60; „MN”, 15 II 1927, nr 5, s. 80; „MN”, 1 III 1927, nr 6, s. 100.

180 „MN”, 15 V 1927, nr 11, s. 200; „MN”, 15 IX 1922, nr 22, s. 360; „MN”, 1 XI 1928, nr 25, s. 420; „MN”, 15 XII 1928, nr 28, s. 476; „MN”, 15 XII 1929, nr 54, s. 384; „MN”, 22 XII 1929, nr 55, s. 400; „MN”, 29 XII 1929, nr 56, s. 412; „MN”, 23 II 1930, nr 8, s. 128; „MN”, 13 IV 1930, nr 15, s. 240; „MN”, 11 V 1930, nr 19, s. 304; „MN”, 18 V 1930, nr 20, s. 320; „MN”, 25 IV 1930, nr 21, s. 336; „MN”, 1 VI 1930, nr 22, s. 352; „MN”, 8 VI 1930, nr 23, s. 368; „MN”, 15 VI 1930, nr 24, s. 384; „MN”, 22 VI 1930, nr 25, s. 400; „MN”, 6 VII 1930, nr 27, s. 428; „MN”, 13 VII 1930, nr 28, s. 444; „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 460; „MN”, 27 VII 1930, nr 30, s. 476; „MN”, 3 VIII 1930, nr 31, s. 492; „MN”, 1 V 1932, nr 20, s. 288; „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 304; „MN”, 15 V 1932, nr 22, s. 320; „MN”, 29 V 1932, nr 24, s. 352; „MN”, 5 VI 1932, nr 25, s. 368; „MN”, 12 VI 1932, nr 26, s. 384; „MN”, 9 X 1932, nr 44, s. 652; „MN”, 16 X 1932, nr 45, s. 668; „MN”, 23 X 1932, nr 46, s. 684.

181 „MN”, 15 V 1932, nr 22, s. 320; „MN”, 22 V 1932, nr 23, s. 336; „MN”, 29 V 1932, nr 24, s. 352; „MN”, 5 VI 1932, nr 25, s. 368; „MN”, 12 VI 1932, nr 26, s. 384.

182 „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 288; „MN”, 12 V 1929, nr 20, s. 320; „MN”, 28 VII 1929, nr 33, s. 64; „MN”, 6 X 1929, nr 43, s. 224; „MN”, 13 X 1929, nr 44, s. 240.

183 „MN”, 13 IV 1930, nr 15, s. 240; „MN”, 11 V 1930, nr 19, s. 304; „MN”, 18 V 1930, nr 20, s. 320; „MN”, 1 VI 1930, nr 22, s. 352; „MN”, 8 VI 1930, nr 23, s. 368; „MN”, 15 VI 1930, nr 24, s. 384; „MN”, 22 VI 1930, nr 25, s. 400; „MN”, 29 VI 1930, nr 26, s. 412; „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 460; „MN”, 27 VII 1930, nr 30, s. 476; „MN”, 3 VIII 1930, nr 31, s. 492; „MN”, 16 XI 1930, nr 46, s. 732; „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 748; „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 796; „MN”, 4 I 1931, nr 1, s. 16; „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 128; „MN”, 1 III 1931, nr 12, s. 160; „MN”, 12 IV 1931, nr 19, s. 240.

184 „MN”, 15 II 1931, nr 9, s. 144; „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 160; „MN”, 19 XII 1937, nr 53, s. 812; „MN”, 20 II 1938, nr 8, s. 128; „MN”, 13 III 1938, nr 12, s. 192.

185 „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 20; „MN”, 3 I 1932, nr 1, s. 16; „MN”, 17 XII 1933, nr 53, s. 812; „MN”, 24 XII 1933, nr 54, s. 828; „MN”, 31 XII 1933, nr 55, s. 840; „MN”, 14 I 1934, nr 3, s. 32; „MN”, 21 I 1934, nr 4, s. 48; „MN”, 27 XII 1936, nr 53, s. 840; „MN”, 3 I 1937, nr 1, s. 16; „MN”, 10 I 1937, nr 2, s. 32.

186 „MN”, 15 V 1928, nr 13, s. 200; „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 220; „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 240; „MN”, 16 VII 1928, nr 18, s. 280; „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 340; „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 360; „MN”, 6 I 1929, nr 1, s. 16; „MN”, 13 I 1929, nr 2, s. 32; „MN”, 20 I 1929, nr 3, s. 48.

187 „MN”, 27 III 1932, nr 15, s. 208; „MN”, 3 IV 1932, nr 16, s. 224; „MN”, 10 IV 1932, nr 17, s. 240.

188 „MN”, 27 XI 1932, nr 52, s. 764; „MN”, 4 XII 1932, nr 53, s. 780; „MN”, 11 XII 1932, nr 54, s. 796.

189 „MN”, 20 IX 1931, nr 45, s. 184; „MN”, 27 IX 1931, nr 46, s. 200.

190 „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 19.

191 „MN”, 1 XI 1927, nr 23, s. 440.

192 „MN”, 19 V 1929, nr 21, s. 336; „MN”, 26 V 1929, nr 22, s. 352; „MN”, 9 VI 1929, nr 24, 1929, s. 384; „MN”, 16 VI 1929, nr 25, s. 400; „MN”, 8 IX 1929, nr 39, s. 160; „MN”, 7 II 1932, nr 7, s. 96; „MN”, 14 II 1932, nr 8, s. 112; „MN”, 21 II 1932, nr 9, s. 128; „MN”, 28 II 1932, nr 10, s. 114; „MN”, 6 III 1932, nr 11, s. 160.

193 „MN”, 19 IV 1931, nr 20, s. 256; „MN”, 26 IV 1931, nr 21, s. 272.

194 „MN”, 2 IV 1933, nr 16, s. 224; „MN”, 9 IV 1933, nr 17, s. 240; „MN”, 16 IV 1933, nr 18, s. 256; „MN”, 23 IV 1933, nr 19, s. 272; „MN”, 30 IV 1933, nr 20, s. 288.

195 „MN”, 1 VIII 1927, nr 17, s. 320; „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 20; „MN”, 17 II 1928, nr 6, s. 100; „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 140; „MN”, 1 IV 1928, nr 10, s. 180; „MN”, 1 V 1928, nr 12, s. 220.

196 „MN”, 3 I 1925, nr 1, s. 16; „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 48; „MN”, 7 XI 1925, nr 6 (45), 1925, s. 96; „MN”, 14 XI 1925, nr 7 (46), s. 128; „MN”, 5 XII 1925, nr 10 (50), s. 160; „MN”, 12 XII 1925, nr 11 (51), s. 175; „MN”, 23 IV 1926, nr 17, s. 272; „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 335.

197 Chodzi o książki: F. Koneczny, Polskie logos a ethos. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski; M. Wierzbiński, Idea niemiecka a Polacy. Studium polityczne; W. Rabski, Walka z polipem. Wybór felietonów (1918–24) [„MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 15].

198 „MN”, 9 XII 1934, nr 52, s. 780.

199 Znana i ceniona na rynku księgarskim firma „M. Arct” była obecna w Warszawie od 1887 r. W okresie międzywojennym należała do pierwszej trójki wydawców książek w kraju. W 1935 r. ogólny nakład wydanych przez nią publikacji wynosił 365 tys. egz. (zob. więcej: M. Czarnowska, Ruch wydawniczy..., s. 258; A. Skrzypczak, Księgarnia i wydawnictwo Michała Arcta w Warszawie 1887–1950 [w:] Warszawscy wydawcy..., s. 21–40; K. Remerowa, Książka w Warszawie 1918–1939 [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 2, red. M. Drozdowski, Warszawa 1970, s. 209).

200 W pierwszych ogłoszeniach polecano książki z serii „Wychowanie narodowe” („MN”, 2 I 1926, nr 1, s. 15; „MN”, 29 V 1926, nr 23, s. 335; „MN”, 5 VI 1926, nr 24, s. 347; „MN”, 19 VI 1926, nr 26, s. 371; „MN”, 1 VII 1926, nr 28, s. 20; „MN”, 1 VI 1927, nr 12, s. 220; „MN”, 15 VIII 1927, nr 18, s. 340; „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 360; „MN”, 1 X 1927, nr 21, s. 400; „MN”, 1 I 1928, nr 1, s. 19; „MN”, 15 I 1928, nr 2, s. 40; „MN”, 1 II 1928, nr 4, s. 60; „MN”, 17 II 1928, nr 6, s. 80; „MN”, 2 III 1928, nr 8, s. 100; „MN”, 20 XII 1936, nr 52, s. 828).

201 „MN”, 3 X 1925, nr 1 (40), s. 16; „MN”, 26 XII 1925, nr 13 (52), s. 207; „MN”, 16 XII 1934, nr 53, s. 796; „MN”, 23 XII 1934, nr 54, s. 812; „MN”, 20 XII 1936, nr 52, s. 828; „MN”, 28 III 1937, nr 13, s. 208.

202 „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 288; „MN”, 12 V 1929, nr 20, s. 320; „MN”, 8 XII 1929, nr 53, s. 368; „MN”, 16 I 1930, nr 4, s. 64; „MN”, 9 II 1930, nr 6, s. 96; „MN”, 2 III 1930, nr 9, s. 144; „MN”, 16 III 1930, nr 11, s. 176; „MN”, 13 IV 1930, nr 15, s. 240; „MN”, 1 VI 1930, nr 22, s. 352; „MN”, 12 X 1930, nr 41, s. 652; „MN”, 19 X 1930, nr 42, s. 668; „MN”, 2 XI 1930, nr 44, s. 700; „MN”, 23 XI 1930, nr 47, s. 748; „MN”, 15 II 1931, nr 9, s. 112; „MN”, 10 V 1931, nr 23, s. 304; „MN”, 5 VII 1931, nr 32, s. 33; „MN”, 6 IX 1931, nr 43, s. 152; „MN”, 20 IX 1931, nr 45, s. 184; „MN”, 25 X 1931, nr 50, s. 264; „MN”, 1 XI 1931, nr 51, s. 280; „MN”, 10 I 1932, nr 2, s. 48; „MN”, 24 I 1932, nr 4, s. 64; „MN”, 13 III 1932, nr 12, s. 176; „MN”, 3 IV 1932, nr 16, s. 224; „MN”, 10 IV 1932, nr 17, s. 240; „MN”, 1 V 1932, nr 20, s. 288; „MN”, 8 V 1932, nr 21, s. 304; „MN”, 13 XI 1932, nr 50, s. 732; „MN”, 8 I 1933, nr 3, s. 32; „MN”, 6 II 1933, nr 8, s. 96; „MN”, 12 III 1933, nr 13, s. 176; „MN”, 23 IV 1933, nr 19, s. 272; „MN”, 30 IV 1933, nr 20, s. 288; „MN”, 29 X 1933, nr 46, s. 700; „MN”, 29 IV 1934, nr 18, s. 272; „MN”, 3 VI 1934, nr 23, s. 352; „MN”, 20 IX 1936, nr 39, s. 620; „MN”, 4 X 1936, nr 41, s. 652; „MN”, 3 I 1937, nr 1, s. 16; „MN”, 10 I 1937, nr 2, s. 32; „MN”, 13 VI 1937, nr 24, s. 384.

203 „MN”, 1 IX 1927, nr 19, s. 360; „MN”, 10 XI 1929, nr 49, s. 304; „MN”, 30 XI 1930, nr 49, s. 764; „MN”, 7 XII 1930, nr 50, s. 780; „MN”, 18 I 1931, nr 4, s. 48; „MN”, 25 I 1931, nr 5, s. 64; „MN”, 1 II 1931, nr 6, s. 80; „MN”, 15 III 1931, nr 14, s. 176; „MN”, 12 IV 1931, nr 19, s. 240; „MN”, 10 I 1932, nr 2, s. 32; „MN”, 22 XII 1935, nr 52, s. 812.

204 „MN”, 1 X 1926, nr 35, s. 140; „MN”, 5 II 1927, nr 4, s. 60; „MN”, 15 II 1927, nr 5, s. 80; „MN”, 1 III 1927, nr 6, s. 100; „MN”, 15 VI 1927, nr 14, s. 260; „MN”, 1 IV 1928, nr 10, 1928, s. 140; „MN”, 15 IV 1928, nr 11, s. 160; „MN”, 1 IX 1928, nr 21, s. 340; „MN”, 15 IX 1928, nr 22, s. 360.

205 „MN”, 17 X 1925, nr 3 (42), s. 47.

206 „MN”, 26 XII 1925, nr 13 (52), s. 207; „MN”, 2 I 1926, nr 1, s. 15; „MN”, 9 I 1926, nr 2, s. 31; „MN”, 16 I 1926, nr 3, s. 47.

207 „MN”, 26 XII 1925, nr 13 (52), s. 208.

208 „MN”, 9 XII 1934, nr 52, s. 780.

209 „MN”, 2 I 1926, nr 1, s. 16.

210 „MN”, 16 I 1926, nr 3, s. 47; „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 63.

211 „MN”, 23 I 1926, nr 4, s. 63.

212 „MN”, 14 IV 1935, nr 15, s. 240.

213 „MN”, 22 XII 1935, nr 52, s. 812.

214 Można tu wymienić prace: Tadeusza Bieleckiego: Zatarg polsko-żydowski z roku 1815, Jana Bułhaka: Estetyka fotografii (zasady fotografiki), Stanisława Didiera: Rola neofitów w dziejach Polski, Romana Dmowskiego: Świat powojenny i Polska; Myśli nowoczesnego Polaka; Przewrót; Pisma, Adama Doboszyńskiego: Gospodarka narodowa, Jędrzeja Giertycha: O program polityki kresowej; Za północnym kordonem; Tragizm losów Polski; Hiszpania bohaterska; O wyjście z kryzysu, Tadeusza Gluzińskiego: Zmierzch Izraela, Adolfa Nowaczyńskiego: Wiosna narodów (w cichym zakątku); Wojna wojnie!; Komendant Paryża; Pułaski w Ameryce; Wielki Fryderyk; Car Samozwaniec; Plewy i perły; Tylko dla kobiet, Zbigniewa Krasnowskiego: Światowa polityka żydowska; Socjalizm, komunizm, anarchizm, Stefana Niebudka: W kraju czarnych koszul, Jana Rembielińskiego: Dniepr i Wisła, Romana Rybarskiego: Przyszłość gospodarcza świata; Podstawy narodowego programu gospodarczego; Nauka skarbowości; Siła i prawo; Program gospodarczy; Idee przewodnie gospodarstwa Polski, Mariana Seydy: Polska na przełomie wieków. Fakty i dokumenty, t. 1–2, Wacława Sobieskiego: Dzieje Polski, Karola Stojanowskiego: Rasizm przeciw Słowiańszczyźnie, Stefana Surzyckiego: Rozwój wiedzy rolniczej w Polsce; Spółdzielczy Instytut Naukowy; Organizacja pracy społecznej rolniczej, Stanisława Szczutowskiego: Opoka piotrowa, Zygmunta Wasilewskiego: Na wschodnim posterunku; O życiu i katastrofach cywilizacji narodowej; Mickiewicz i Słowacki; Seweryn Goszczyński; Jan Kasprowicz; Dyskusje; Poeci i teatr; Pieśń w górach; Wnukom o prapradziadku; Norwid; Aspazja i Alcybiades; Z dziejów powieści warszawskiej oraz Karola Wierczaka: Przełomowa wiosna r. 1918. Z dziejów armii polskiej w Rosji. Dosłownie przepisane z pamiętnika podróży (zob. m.in. „MN”, 15 I 1927, nr 2, s. 40; „MN”, 3 II 1929, nr 5, s. 60; „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 144; „MN”, 22 V 1932, nr 23, s. 336; „MN”, 16 IV 1933, nr 18, s. 256; „MN”, 14 I 1934, nr 3, s. 32; „MN”, 3 VI 1934, nr 23, s. 352; „MN”, 8 VII 1934, nr 29, s. 428; „MN”, 3 II 1935, nr 5, s. 80; „MN”, 17 III 1935, nr 11, s. 176; „MN”, 7 IV 1935, nr 14, s. 224; „MN”, 23 II 1936, nr 8, s. 128; „MN”, 14 VI 1936, nr 25, s. 400; „MN”, 17 I 1937, nr 3, s. 48; „MN”, 7 XI 1937, nr 46, s. 716; „MN”, 31 VII 1938, nr 33, s. 524; „MN”, 19 III 1939, nr 12, s. 192; „MN”, 27 VIII 1939, nr 36, s. 556).

215 „MN”, 9 IV 1926, nr 15, s. 240; „MN”, 15 VII 1926, nr 29, s. 39–40; „MN”, 15 IV 1927, nr 9, s. 160; „MN”, 24 III 1929, nr 12, s. 192; „MN”, 17 XI 1929, nr 50, s. 320; „MN”, 24 XI 1929, nr 51, s. 336; „MN”, 1 XII 1929, nr 52, s. 352; „MN”, 30 XI 1930, nr 49, s. 764; „MN”, 7 XII 1930, nr 50, s. 780.

216 „MN”, 15 III 1931, nr 14, s. 176; „MN”, 22 III 1931, nr 16, s. 192; „MN”, 29 III 1931, nr 17, s. 208; „MN”, 5 IV 1931, nr 18, s. 224.

217 „MN”, 20 II 1938, nr 8, s. 128; „MN”, 6 III 1938, nr 10, s. 160.

218 „MN”, 24 X 1925, nr 4 (43), s. 63; „MN”, 31 X 1925, nr 5 (44), s. 80; „MN”, 9 I 1926, nr 2, s. 32.

219 „MN”, 15 XI 1927, nr 24, s. 348.

220 „MN”, 15 V 1927, nr 11, s. 200.

221 „MN”, 13 VIII 1933, nr 35, s. 524; „MN”, 20 VIII 1933, nr 36, s. 540; „MN”, 27 VIII 1933, nr 37, s. 556; „MN”, 10 IX 1933, nr 39, s. 588.

222 „MN”, 6 X 1929, nr 43, s. 224; „MN”, 13 X 1929, nr 44, s. 240; „MN”, 9 X 1932, nr 44, s. 652; „MN”, 16 X 1932, nr 45, s. 668; „MN”, 23 X 1932, nr 46, s. 684; „MN”, 13 XI 1932, nr 50, s. 732; „MN”, 20 XI 1932, nr 51, s. 748; „MN”, 17 IX 1933, nr 40, s. 604; „MN”, 24 IX 1933, nr 41, s. 620; „MN”, 1 X 1933, nr 42, s. 636; „MN”, 29 X 1933, nr 46, s. 700; „MN”, 19 XI 1933, nr 49, s. 748; „MN”, 23 IX 1934, nr 41, s. 604; „MN”, 30 IX 1934, nr 42, s. 620; „MN”, 22 IX 1935, nr 39, s. 604; „MN”, 29 IX 1935, nr 40, s. 620; „MN”, 10 XI 1935, nr 46, s. 716.

223 „MN”, 15 IX 1926, nr 34, s. 119; „MN”, 15 XII 1926, nr 41, s. 241; „MN”, 1 V 1927, nr 10, s. 180; „MN”, 1 VIII 1927, nr 17, s. 320; „MN”, 15 VIII 1927, nr 18, s. 340; „MN”, 15 IV 1928, nr 11, s. 160; „MN”, 1 V 1928, nr 12, s. 180; „MN”, 15 V 1928, nr 13, s. 200; „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 220; „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 240; „MN”, 16 VI 1929, nr 25, s. 400; „MN”, 23 VI 1929, nr 26, s. 416; „MN”, 27 IV 1930, nr 17, s. 272; „MN”, 4 V 1930, nr 18, s. 288; „MN”, 1 VI 1929, nr 22, s. 352; „MN”, 20 VII 1930, nr 29, s. 460; „MN”, 1 IX 1933, nr 33, s. 100.

224 „MN”, 22 V 1926, nr 20 /21, s. 320; „MN”, 15 III 1927, nr 7, s. 120; „MN”, 15 VI 1927, nr 14, s. 260.

225 „MN”, 15 III 1927, nr 7, s. 120; „MN”, 15 IV 1927, nr 9, s. 160; „MN”, 1 V 1927, nr 10, s. 180; „MN”, 15 V 1927, nr 11, s. 200; „MN”, 15 X 1927, nr 22, s. 420; „MN”, 3 III 1929, nr 9, s. 144; „MN”, 10 III 1929, nr 10, s. 160; „MN”, 8 XII 1929, nr 53, s. 368; „MN”, 15 XII 1929, nr 54, s. 384.

226 Przykładem może być reklama kolektury Dzierżanowskiego znajdującej się na warszawskim Nowym Świecie („MN”, 27 XII 1931, nr 60, s. 404; „MN”, 10 X 1937, nr 41, s. 652).

227 „MN”, 22 II 1931, nr 10, s. 128; „MN”, 1 III 1931, nr 11, s. 144; „MN”, 12 IV 1931, nr 19, s. 240; „MN”, 18 IX 1932, nr 41, s. 604; „MN”, 25 IX 1932, nr 42, s. 620.

228 „MN”, 20 IV 1930, nr 16, s. 256; „MN”, 5 X 1930, nr 40, s. 636; „MN”, 12 X 1930, nr 41, s. 652; „MN”, 26 X 1930, nr 43, s. 684; „MN”, 2 XI 1930, nr 44, s. 700.

229 „MN”, 1 V 1928, nr 12, s. 180; „MN”, 15 V 1928, nr 13, s. 200; „MN”, 1 VI 1928, nr 14, s. 220; „MN”, 15 VI 1928, nr 15, s. 240; „MN”, 10 II 1929, nr 6, s. 96; „MN”, 17 II 1929, nr 7, s. 112; „MN”, 31 III 1929, nr 13, s. 208; „MN”, 5 V 1929, nr 18, s. 288; „MN”, 23 VI 1929, nr 26, s. 416; „MN”, 1 XII 1929, nr 52, s. 368; „MN”, 15 XII 1929, nr 54, s. 384; „MN”, 29 XII 1929, nr 56, s. 412; „MN”, 19 I 1930, nr 3, s. 48; „MN”, 2 III 1930, nr 9, s. 144; „MN”, 16 III 1930, nr 11, s. 176; „MN”, 1 VI 1930, nr 22, s. 352; „MN”, 14 IX 1930, nr 37, s. 588; „MN”, 14 XII 1930, nr 52, s. 796; „MN”, 4 I 1931, nr 1, s. 16; „MN”, 11 I 1931, nr 2, s. 32; „MN”, 8 II 1931, nr 8, s. 96; „MN”, 20 XII 1931, nr 59, s. 392; „MN”, 29 V 1932, nr 24, s. 352; „MN”, 5 VI 1932, nr 25, s. 368; „MN”, 12 VI 1932, nr 26, s. 384; „MN”, 11 XII 1932, nr 54, s. 796; „MN”, 2 VII 1933, nr 29, s. 428; „MN”, 9 VII 1933, nr 30, s. 444; „MN”, 24 XII 1933, nr 54, s. 828; „MN”, 31 XII 1933, nr 55, s. 840.

230 „MN”, 1 V 1927, nr 10, s. 140; „MN”, 15 V 1927, nr 11, s. 160; „MN”, 5 VI 1927, nr 13, s. 200; „MN”, 15 VI 1927, nr 14, s. 220; „MN”, 1 VII 1927, nr 15, s. 240; „MN”, 1 XI 1928, nr 25, s. 400; „MN”, 17 V 1936, nr 21, s. 336; „MN”, 24 V 1936, nr 22, s. 352; „MN”, 7 VI 1936, nr 24, s. 384; „MN”, 14 VI 1936, nr 25, s. 400; „MN”, 5 VII 1936, nr 28, s. 444; „MN”, 4 X 1936, nr 41, s. 652; „MN”, 6 XII 1936, nr 50, s. 732; „MN”, 13 XII 1936, nr 51, s. 748; „MN”, 3 IV 1938, nr 15, s. 239; „MN”, 17 IV 1938, nr 17, s. 272.

231 „MN”, 7 XI 1937, nr 46, s. 716.

232 „MN”, 25 XII 1938, nr 55, s. 856.

233 „MN”, 29 V 1938, nr 23, s. 368; „MN”, 5 VI 1938, nr 24, s. 384; „MN”, 12 VI 1938, nr 26, s. 416.

234 „MN”, 14 V 1939, nr 21, s. 319.

235 „MN”, 4 VI 1939, nr 24, s. 367.

236 „MN”, 28 V 1938, nr 23, s. 368; „MN”, 4 VI 1938, nr 24, s. 384; „MN”, 18 VI 1938, nr 26, s. 416.

237 „MN”, 9 IV 1938, nr 16, s. 256.

238 W. Wolter, Gazety i czytelnicy. I, „MN”, 10 VII 1932, nr 30, s. 435–436.

239 Ibidem.

240 Idem, Gazety i czytelnicy. II (Dokończenie), „MN”, 17 VII 1932, nr 31, s. 451–452.

241 AAN, PZWDz.iCz., 273, Agencje reklamowe – działalność, stosunki z prasą i PZWDz.iCz. Korespondencja, wycinki prasowe, t. 2: 1936–1939. List Wydawnictwa „Myśl Narodowa” do Dyrekcji Związku Wydawców Dzienników i Czasopism z 4 XII 1937 r.

242 Ibidem, List Administracji „Słowa Pomorskiego” do Polskiego Związku Wydawców Dzienników i Czasopism z 6 XII 1937 r.

243 Na przykład przedstawiciele „Kuriera Poznańskiego” na posiedzeniach tych byli obecni stale (zob. AAN, PZWDz.iCz., 268, Sprawy ogłoszeniowe – uregulowanie, przepisy ogłoszeniowe, komitet ogłoszeniowy i komisja ogłoszeniowa. Protokoły, uchwały, projekty przepisów, elaboraty, zestawienia, korespondencja, wycinki prasowe, t. 2: 1936–1939. Lista obecności na posiedzeniu w sprawach ogłoszeniowych odbytym w dniu 3 czerwca 1938 r. w lokalu Związku Wydawców w Warszawie, k. 59; ibidem, Lista obecności przedstawicieli wydawnictw obecnych na posiedzeniu poświęconym sprawom ogłoszeniowym odbytym w dniu 7 IX 1938 r. w lokalu Związku Wydawców w Warszawie, k. 68).

244 Zob. AAN, PZWD.iCZ., 268, Sprawy ogłoszeniowe – uregulowanie, przepisy ogłoszeniowe... Wykaz rabatów do udzielania przez biura ogłoszeń dla ogłaszających się firm. Projekt, k. 26.

245 „Kurier Poznański” z 14–16 stron każdego wydania aż cztery przeznaczał na ogłoszenia, z czego 65 proc. stanowiły ogłoszenia drobne, będące ważnym źródłem dochodów dziennika (F. Fikus, Ze wspomnień..., s. 118).

246 Jednym z nielicznych przykładów takiego ogłoszenia jest anons informujący o wakacie na stanowisku aplikanta adwokackiego w kancelarii adwokata Kozieleckiego w Sosnowcu („MN”, 19 VII 1930, nr 36, s. 572).

247 Przykładem może być ogłoszenie Chrześcijańskiego Spółdzielczego Stowarzyszenia Krawców w Warszawie oferującego materiały do okryć wierzchnich („MN”, 16 II 1922, nr 7, s. 16).

Zakończenie

„Myśl Narodowa” nie przetrwała II wojny światowej. Wraz z jej wybuchem została przerwana sięgająca 1921 r. ciągłość wydawnicza pisma. Ostatni numer tygodnika ukazał się 3 września 1939 r. Dramatyczne wydarzenia tego okresu nie ominęły redaktorów i współpracowników pisma. Wielu z nich poniosło śmierć z rąk okupantów, wielu, jak chociażby Jędrzeja Giertycha czy Jana Rembielińskiego, którego większość tekstów publicystycznych ukazała się właśnie na łamach „Myśli Narodowej”, los rzucił na emigrację. Pozostali w kraju często, jak choćby Zygmunt Wasilewski czy Adolf Nowaczyński, znaleźli się na granicy egzystencji. We wrześniu 1945 r. Zygmunt Wasilewski i Stanisław Rymar podjęli dość zaskakującą i nieudaną próbę reaktywowania pisma w nowej rzeczywistości politycznej. Ta nader karkołomna inicjatywa zasługuje na uwagę przede wszystkim z powodu odwagi i energii działania jej autorów, wydawałoby się niezmąconej traumatycznymi wydarzeniami lat 1939–1945, mających wówczas odpowiednio 80 i 59 lat1.

Z racji swojej specyfiki „Myśl Narodowa” pozostawiła trwały i ważny ślad w dziejach prasy zarówno obozu narodowego, jak i całej polskiej prasy XX w. Jako forum niezwykle istotnych i szerokich dyskusji członków i sympatyków endecji, a nawet osób niezwiązanych z Narodową Demokracją w pewnym stopniu do dzisiaj jest pierwowzorem narodowego tygodnika ideowo-teoretycznego. Nie może nas to dziwić, jeśli weźmiemy pod uwagę wyjątkowo wyrazisty charakter pisma, szczególnie pod kierownictwem Nowaczyńskiego w latach 1921–1925, ważną rolę organu ideowo-teoretycznego obozu narodowego, jaką pełniło po reorganizacji w 1925 i 1926 r., liczbę i znaczenie osób wchodzących w skład zespołu redakcyjnego i grupy stałych współpracowników czy wreszcie bardzo wysoki poziom redakcyjny, który tygodnik osiągnął dzięki Wasilewskiemu. Za bezpośrednią spadkobierczynię „Myśli Narodowej” uznawała się „Myśl Polska”, wydawana od 1941 r. w Londynie, która jako organ emigracyjnego Stronnictwa Narodowego swoim tytułem i formatem świadomie nawiązywała do przedwojennego periodyku. We wrześniu 1992 r. uchwałą VII Zjazdu SN została przeniesiona do kraju2. Z powodu specyfiki współczesnych ugrupowań narodowych w Polsce pismo to jednak nie może nawet aspirować do roli, jaką odgrywała przed 1939 r. „Myśl Narodowa”. Przedwojenny tygodnik można bowiem postrzegać jako ukoronowanie systemu prasowego Narodowej Demokracji, tworzonego od schyłku XIX w. Jednocześnie jego historia i charakter najlepiej świadczą o skali wpływów obozu narodowego przed II wojną światową, a zwłaszcza o sile i zasięgu oddziaływania endecji na kształtowanie ówczesnej opinii publicznej.

Cały okres istnienia „Myśli Narodowej” można podzielić na cztery zasadnicze etapy: lata 1921–1925, kiedy to pełniła rolę nieoficjalnego organu prasowego endecji z bardzo jednak silnymi i bezdyskusyjnymi związkami z obozem narodowym; okres przejściowy trwający od października 1925 do lipca 1926 r., kiedy po objęciu stanowiska redaktora naczelnego przez Wasilewskiego tygodnik był przygotowywany do roli oficjalnego organu ideowo-politycznego; okres największego znaczenia i rozwoju pisma – zapoczątkowany fuzją ze zlikwidowanym „Przeglądem Wszechpolskim” w lipcu 1926 r., kiedy to uzyskuje ono bezsprzecznie dominującą pozycję wśród ówczesnych teoretycznych wydawnictw narodowych i wreszcie lata 1935–1939, kiedy w rezultacie zarówno rozłamów w obozie narodowym, które osłabiły także redakcję tygodnika, jak i pojawienia się konkurencji ze strony „Prosto z Mostu” i „Polityki Narodowej” znaczenie samej „Myśli Narodowej” istotnie się zmniejszyło.

Najwyższą pozycję w systemie prasy endeckiej tygodnik zajmował w pierwszej połowie lat trzydziestych XX w. Wtedy uzyskał optymalny kształt będący autorskim dziełem jego redaktora naczelnego. Także wówczas udało się zgromadzić wokół pisma najszerszą grupę stałych współpracowników o nazwiskach znanych w całym kraju. W grupie tej znaleźli się wybitni twórcy ze świata kultury, nauki i sztuki, cenieni nie tylko w kręgach narodowców. Dopiero secesje części młodych działaczy obozu narodowego zapoczątkowują kryzys „Myśli Narodowej”, trwający z większym lub mniejszym natężeniem do końca jej istnienia. Oznaczały one przede wszystkim poważny ubytek współpracowników pisma. Tak utalentowanych publicystów jak Jerzy Drobnik, Klaudiusz Hrabyk, Zdzisław Stahl, Wojciech Wasiutyński czy potem także Jan Rembieliński, prawa ręka Zygmunta Wasilewskiego, nie udało się zastąpić aż do 1939 r. Publicyści, którzy zajęli ich miejsce, jak chociażby Karol Stefan Frycz, tylko w niewielkim stopniu byli w stanie wypełnić powstałą lukę, gdyż często nie dorównywali intelektem czy talentem tym, którzy zdecydowali się na opuszczenie obozu narodowego. W dużej mierze wynikało to z ogólnego kryzysu kadrowego, który od połowy lat trzydziestych przeżywała endecja. Pojawienie się w drugiej połowie lat trzydziestych nowych tytułów prasowych, przede wszystkim „Prosto z Mostu” i „Polityki Narodowej”, stwarzających dla tygodnika niezwykle groźną konkurencję, spowodowało, że „Myśl Narodowa” – niezależnie od wszystkich zasług dla Narodowej Demokracji – nieuchronnie stawała się pismem coraz bardziej ekskluzywnym, hermetycznym i archaicznym, a zwłaszcza coraz mniej rozumianym przez własne środowisko, w szczególności przez młode pokolenie intensywnie szukające swojego miejsca w obliczu dynamicznie zmieniającej się sytuacji politycznej w kraju i za granicą. Siłą rzeczy tygodnik założony, ukształtowany i pozostający pod zasadniczym wpływem pokolenia starszych narodowców, uosabianych chociażby przez jego redaktora naczelnego, niezłomnie stojący przy Narodowej Demokracji, wyrażał przede wszystkim poglądy tej grupy. Dlatego choć część „młodych” postrzegała Zygmunta Wasilewskiego i kierowane przez niego pismo jako zjawisko fascynujące i monumentalne, doceniając dorobek ideowo-teoretyczny „Myśli Narodowej”, istniała też grupa, dla której była ona tworem wręcz egzotycznym, funkcjonującym tylko dla siebie i coraz bardziej oderwanym od politycznej rzeczywistości.

W całym okresie ukazywania się „Myśli Narodowej” poglądy wyrażane na jej łamach możemy uznać za reprezentatywne dla szeroko rozumianego obozu narodowego, szczególnie po 1925 r., kiedy pismo stało się oficjalnym tygodnikiem endecji. Twierdzenie takie jest tym bardziej uzasadnione, że w skład redakcji pisma wchodzili zarówno liderzy, jak i twórcy ideologii ZLN, a po 1928 r. SN. Na łamach „Myśli Narodowej” gościli też autorzy luźno związani z Narodową Demokracją, choć i tacy, którzy sympatyzowali wyłącznie z tym obozem politycznym. Dzięki Wasilewskiemu tygodnik uzyskał niezwykle szeroką, elastyczną i pojemną formułę, co umożliwiało nie tylko wyrażanie – jak w okresie 1921–1925, kiedy to „Myśl Narodowa” pełniła głównie rolę informacyjną – ale i kształtowanie poglądów obozu narodowego. Przykładem może być dyskusja między Stanisławem Grabskim a Jędrzejem Giertychem na temat kształtu wschodniej granicy Polski po traktacie ryskim. Odzwierciedlała ona nie tylko odmienne poglądy na tę kwestię Romana Dmowskiego i Stanisława Grabskiego, ale także różnicę zdań w całym obozie narodowym, w którym nie było zgodności stanowisk w sprawie rezultatu negocjacji w Rydze. O znaczeniu „Myśli Narodowej” jako pisma opiniotwórczego świadczą także prezentowane na jej łamach różne oceny charakteru państwa faszystowskiego, w którym starzy przedstawiciele endecji widzieli przede wszystkim państwo policyjne, podczas gdy młodzi skłaniali się ku aprobacie niektórych jego rozwiązań. Wielopokoleniowość i wielonurtowość tygodnika wyrażającego jednocześnie oficjalną linię polityczną endecji, o co osobiście dbał Wasilewski, sprawiała, że zamieszczano w nim teksty zarówno „starych”, jak i „młodych”, zarówno zwolenników demokracji i liberalizmu, jak i ich przeciwników opowiadających się za totalizmem. „Myśl Narodowa” odzwierciedlała zatem poglądy różnych grup występujących w łonie obozu narodowego. Doskonale ilustruje to dyskusja na temat wprowadzenia monarchii w Polsce, świadcząca o szerokości i pojemności formuły ideowej, jaką w latach trzydziestych uzyskało pismo. Chociaż oficjalnie obóz narodowy nie podnosił kwestii monarchizmu, to z racji faktu, że cieszył się on sporym zainteresowaniem w pewnych kręgach endecji, „Myśl Narodowa” jako oficjalny organ teoretyczny zajęła się tą sprawą. Zaznaczono jednak, że poglądy dyskutantów nie są ani oficjalnym stanowiskiem redakcji, ani stronnictwa. Bez większego błędu możemy więc stwierdzić, że z powodu swojej specyfiki – przede wszystkim licznego wielopokoleniowego grona współpracowników oraz ciągłości ukazywania się – „Myśl Narodowa” była sejsmografem rejestrującym ideowe i pokoleniowe zmiany w obozie narodowym, a jednocześnie miejscem, gdzie wyrażano i tworzono jego myśl polityczną.

Warto przy tym zaznaczyć, że istniały również pewne rozbieżności między poglądami prezentowanymi na łamach tygodnika a oficjalną linią ideowo-polityczną Narodowej Demokracji. Szczególnie mocno zaznaczały się w latach 1921–1925, kiedy pismo znajdowało się pod przemożnym i specyficznym wpływem Adolfa Nowaczyńskiego, który kierował się przede wszystkim własnymi zainteresowaniami, a ponadto uczynił z „Myśli Narodowej” narzędzie projekcji swoich obsesji i uprzedzeń. Wraz upływem czasu rozbieżności te stawały się jednak coraz mniej widoczne.

Modelowym przykładem zasygnalizowanych różnic teoretycznych może być stanowisko „Myśli Narodowej” w kwestii nacjonalizmu integralnego, a zwłaszcza w kwestii żydowskiej, które do połowy lat dwudziestych w porównaniu z ideologią obozu narodowego było o wiele radykalniejsze. W tym przypadku najwyraźniej widać odstępstwa od oficjalnej ideologii kierownictwa politycznego Narodowej Demokracji. Przyczynili się tego, z racji swoich przekonań, przede wszystkim Adolf Nowaczyński i Stanisław Pieńkowski. Obaj, co warte podkreślenia, nie mieli bezpośrednich związków politycznych z obozem narodowym i byli jedynie jego wiernymi i zagorzałymi sympatykami, służącymi mu swoją publicystyką. Choć oficjalnie ZLN starał się tonować mocno antysemickie nastroje, to poglądy antysemickie do 1925 r. głoszono otwarcie na łamach pisma, które ze względu na swój charakter nieoficjalnego organu prasowego Narodowej Demokracji mogło sobie na takie akcenty pozwolić. Wydaje się, że pełniły one rolę balonu próbnego. Metodę tę stosowali endecy wtedy, kiedy drażliwe lub ryzykowne poglądy nie mogły być wprost artykułowane przez oficjalne czynniki partyjne, ale można je było testować na łamach tygodnika. Sytuacja ta uległa zmianie od października 1925 r. wraz z reedycją periodyku i nadaniem mu nowej formuły, a zwłaszcza od lipca 1926 r., kiedy pismo przejęło rolę oficjalnego organu teoretycznego obozu narodowego. Nie oznaczało to całkowitej rezygnacji z wypowiedzi antysemickich, które stale były obecne na łamach „Myśli Narodowej” aż do 1939 r., znacznie jednak złagodzono ich ton, nadając im formę bardziej zawoalowaną, kurtuazyjną i licującą z kulturalno-literackim obliczem pisma.

Przy tym wszystkim udało się „Myśli Narodowej” utrzymać wyjątkową, jak na specyfikę funkcjonowania prasy polskiej w okresie międzywojennym, ciągłość i żywotność. Będąc pismem adresowanym do elit i wąskiego grona odbiorców, „Myśl Narodowa” już przez sam fakt nieprzerwanego ukazywania się od 1921 do 1939 r. stanowiła ewenement na rynku ówczesnej prasy polskiej. Wyjątkowy był także charakter pisma, które od 1925 r. pełniło rolę nie tylko oficjalnego prasowego organu ideowo-teoretycznego obozu narodowego, ale również szerokiego forum wymiany poglądów. Założycielami i duchowymi patronami tygodnika były wybitne jednostki, znajdujące się jednak poza politycznymi szeregami stronnictwa, a związane z endecją na polu ideowym: Adolf Nowaczyński, Ignacy Oksza-Grabowski, Stanisław Pieńkowski. Ich poglądy do 1925 r. miały decydujący wpływ na profil ideowy pisma i choć nie zawsze pokrywały się z oficjalnym stanowiskiem partii, to w jakimś stopniu wzbogacały myśl polityczną obozu narodowego i wpływały na jej ewolucję. Jednocześnie na łamach tygodnika byli obecni najważniejsi i najbardziej reprezentatywni dla myśli politycznej obozu narodowego w okresie międzywojennym działacze polityczni i publicyści endecji. Do grupy tej, określanej przez Ewę Maj jako dramatis personae ZLN, zaliczyć możemy chociażby Stanisława Głąbińskiego, Stanisława Grabskiego, Władysława Jabłonowskiego, Stanisława Kozickiego, Romana Rybarskiego, Jana Załuskę czy Jana Zamorskiego3. W okresie późniejszym zasilili ją „młodzi” – z Tadeuszem Bieleckim, Jędrzejem Giertychem, Janem Mosdorfem czy Janem Rembielińskim na czele. Legitymizowało to rolę „Myśli Narodowej” jako oficjalnego reprezentanta narodowodemokratycznej myśli politycznej, szczególnie od momentu reorganizacji w latach 1925–1926 aż do wybuchu II wojny światowej.

1 AAN, Akta Stanisława Rymara, 27, Podanie Stanisława Rymara i Zygmunta Wasilewskiego...

2 R. Habielski, Polityczna historia mediów..., s. 161; „Myśl Polska” na emigracji 1941–1976. Antologia tekstów, wybór i oprac. W. Turek, M. Urbanowski, Kraków 2005, s. 9–10, 16; K. Rowiński, Prasa polska i jej wydawcy w Wielkiej Brytanii podczas wojny i po jej zakończeniu [w:] Z dziejów polskiej prasy na obczyźnie (od września 1939 roku do współczesności), red. M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2002, s. 66.

3 E. Maj, Związek Ludowo-Narodowy..., s. 17.

Aneks

Wykaz publicystów i współpracowników
„Myśli Narodowej” w latach 1921–1939

(w nawiasach podano pseudonimy i inicjały używane w „Myśli Narodowej”)

1. Alberti Kazimiera

2. Arcimowicz Władysław

3. Audun L.

4. Bajkowski Jan (J.Ba.)

5. Balicka Gabriela

6. Barański Józef

7. Bardzińska Helena

8. Bartkiewicz Zygmunt

9. Bartoszewicz Joachim

10. Bartoszewicz Włodzimierz

11. Bartys Jan

12. Bator Bolesław

13. Batowski Henryk

14. Bąk S.

15. Bąkowski Stanisław

16. Bek Józef

17. Berezowski Zygmunt

18. Bergiel Rajmund

19. Bielatowicz Jan

20. Bielecki Tadeusz

21. Birkenmajer Józef (B.)

22. Błażejowski Aleksander

23. Błotnicki Franciszek

24. Bogdanowicz Jan

25. Bogusławski Antoni

26. Bohotyński K.

27. Bolesta Juliusz

28. Braun Jerzy

29. Briares Irena

30. Bruchnalski Wilhelm

31. Brun Leon

32. Brzeg Adam

33. Brzeziński Franciszek

34. Budzyński Władysław

35. Bukowska M.

36. Bułhak F.

37. Bułhak Jan

38. Chesterton Gilbert Keith

39. Chętnik Adam

40. Chmieliński Władysław

41. Chojecki Artur

42. Chomicz Paulin

43. Chrystowski Ignacy

44. Chrzanowska Anna

45. Chrzanowski Ignacy

46. Chwalewik Witold Jerzy (W.J.C.)

47. Chwalibóg Feliks

48. Cywiński Stanisław

49. Czajkowski Stanisław

50. Czapiewski Stanisław

51. Czaplińska Bogna

52. Czapliński Szymon

53. Czaykowski Czesław

54. Czaykowski Paweł

55. Czempińska-Vrtel Irena

56. Czerniewski Artemiusz Ludomił (w„MN” podpisywał się: A. Szreniawa-Czerniewski, Ludomił Szreniawa-Czerniewski)

57. Czerwijowska Barbara (Barbara Zanówna)

58. Czetwertyńska Helena

59. Damięcki Jędrzej

60. Dąbrowski Stefan

61. De Andreis Egisto

62. Demby Stefan

63. De Stefani Alberto

64. Dębicki Zdzisław

65. Didier Stanisław

66. Diehl Józef

67. Dienstl-Dąbrowa Marian

68. Dmowski Roman

69. Doboszyński Adam

70. Dobraczyński Jan

71. Dobraczyński T.

72. Dobrzański Stefan

73. Doliński J.

74. Dometa J.

75. Doroszewski Witold

76. Downar Juliusz

77. Drobnik Jerzy

78. Drohomirecki Andrzej

79. Dürr Jan

80. Dutkowski Wincenty

81. Dworak D.

82. Dworak Tadeusz

83. Dygasińska-Wolterowa Zofia

84. Dygasiński Adolf

85. Dynowska Maria

86. Ejsmond Julian

87. Eysymontt Henryk

88. Federowicz Zygmunt

89. Fijałkowski Mieczysław

90. Filochowski Wacław

91. Fischer Adam

92. Folkierski Władysław

93. Frycz Karol Stefan

94. Fuks W.

95. Gaberle J.

96. Gałuszka Józef Aleksander

97. Gardner Monika

98. Gawecki Bolesław

99. Gawroński Andrzej

100. Gembarzewski Leszek

101. Gembarzewski Miłosz

102. Geniusz Mieczysław

103. Gérin-Ricard Lazare de

104. Gębarski Bohdan

105. Giertych Jędrzej (J. Wiel, WIEL.)

106. Giżycki Jerzy

107. Glass Henryk

108. Gluziński Tadeusz (Zbigniew Krasnowski, Henryk Rolicki)

109. Głąbiński Stanisław

110. Głowacki Wacław

111. Godlewski Stanisław

112. Godlewski Stefan Józef

113. Goetel Ferdynand

114. Gołąbek Józef (J.G.)

115. Gomulicki Juliusz Wiktor

116. Gościcki Jerzy

117. Górski Zygmunt

118. Grabiański Aleksander

119. Grabowski Jan

120. Grabowski Tadeusz [(t.gr.)]

121. Grabowski Zbigniew

122. Grabski Stanisław

123. Grabski Władysław

124. Gralewski Jan

125. Grodecki Antoni

126. Grosicki Kazimierz

127. Grossek-Korycka Maria

128. Gryf Józef

129. Grzegorczyk Marian

130. Grzegorczyk Piotr

131. Grzelecki Stanisław

132. Grzymała-Siedlecki Adam (Viator)

133. Hajewicz J.

134. Halban Leon

135. Heidenstam Verner von

136. Henner Gabriel Tadeusz

137. Herlaine Janusz

138. Hierowski Zdzisław

139. Hłasko Józef (J.H., j.hł., JHł., Józef Kniażyc, J.Kn.)

140. Horzelski Tadeusz

141. Hrabyk Klaudiusz

142. Hubert Witold

143. Hulewicz Witold

144. Iłłakowiczówna Kazimiera

145. Iwaszkiewiczowa Zofia

146. Jabłonowski Władysław (W.J.)

147. Jachimecki Zdzisław

148. Jakimiak Zygmunt

149. Jakubowicz Adam

150. Jakubowski Artur

151. Janicki Stanisław (st.j.)

152. Janicki Zygmunt

153. Janiewski S.

154. Janik Michał

155. Jankowski Władysław

156. Janota-Bzowski Józef

157. Janowski Tadeusz

158. Januszewska Hanna

159. Jasieńczyk Wincenty

160. Jasieński Roman

161. Jastrzębiec Władysław

162. Jastrzębska Janina

163. Jaworski Tomasz

164. Jaworski Władysław

165. Jaxa-Bykowski Ludwik

166. Jeleński Szczepan

167. Jeretowa W.K.

168. Jerzykowicz F.

169. Jesionowski Alfred

170. Jodzewicz Jan

171. Józefowicz Ludwik

172. Józefowicz Stanisław

173. Kamocki Franciszek

174. Karski S.

175. Karwasiński Walerian

176. Kasperowicz Witold

177. Kasprowicz Jan

178. Kasprowiczowa Maria

179. Kasznica Stanisław

180. Kawecki Janusz

181. Kawecki Józef

182. Kiedroniowa Zofia

183. Kierski Kazimierz (Civis)

184. Kiniorski Marian

185. Knauff Stanisław

186. Kolbuszewski Stanisław

187. Kołaczkowski Stefan

188. Komar Stanisław

189. Komarnicki Wacław

190. Komierowska Zofia

191. Koneczny Feliks

192. Koniński Karol Ludwik (Simplex)

193. Konopacki Leszek

194. Konopczyński Władysław (W.K.)

195. Kordyasz Tadeusz

196. Korfanty Wojciech

197. Korn J.

198. Kornecki Jan

199. Korolec Jan

200. Koskowski Bolesław

201. Kossobudzki Ignacy

202. Kostrzewski Józef

203. Kotarbiński Karol

204. Kotwica S.

205. Kowalczyk Jan

206. Kowalski Franciszek

207. Kowalski Przemysław

208. Kozicki Stanisław (S.K.)

209. Kozicki Władysław

210. Kozielewski Ignacy

211. Kozłowski Ferdynand

212. Kozłowski Medard

213. Kozolubski Juliusz

214. Krasieniecki Aleksander

215. Kraushar Aleksander

216. Krysiak Piotr

217. Krzykowski Eryk

218. Krzyżanowski Julian

219. Kubacki Wacław

220. Kucharski Eugeniusz

221. Kucharski Jan

222. Kurek Jalu

223. Kuźniak Cz.

224. Lasocka Janina

225. Lemański Jan

226. Lepszy Kazimierz

227. Leszczyński Stanisław

228. Ligocki Edward

229. Lipecki Jan

230. Loret Maciej

231. Loster Antoni

232. Lubicz Jan

233. Lubowicki Jerzy

234. Lutosławski Jan

235. Lutosławski Kazimierz

236. Łakomski L.

237. Łomżyński A.

238. Machalski Franciszek

239. Machalski Maurycy

240. Maciański Leon

241. Macieliński Adam

242. Maj Jan

243. Majdański Walenty

244. Majewski Stanisław Jan

245. Makowski Tadeusz

246. Maleszewski W.

247. Malinowski Wacław

248. Małaczewski Eugeniusz

249. Małaczyński Zdzisław

250. Małyszko Adolf

251. Mańkowski W.

252. Marchlewski Leon

253. Martini Wiktor

254. Marylski Antoni

255. Marynowski Zdzisław

256. Matyasik M.

257. Mączewski Przemysław

258. Mejbaum Wacław

259. Melcer Wanda

260. Mękarski Stefan

261. Mężyński Kazimierz

262. Micewiczowa M.

263. Michalski Tadeusz

264. Miedźwiecki Tadeusz

265. Miklaszewski Stanisław

266. Mikulski Antoni

267. Mikulski Tadeusz

268. Mikułowski Andrzej

269. Mildner Tadeusz

270. Miłaszewska Wanda

271. Miłaszewski Stanisław

272. Młodziejowski Jerzy

273. Morawski Kazimierz Marian

274. Mosdorf Jan

275. Moszyński Jerzy

276. Münnich Adam

277. Muszyński Jerzy (Zygmunt Zbaraski)

278. Mutermilch Leonard

279. Naake-Nakęski Wacław

280. Nałęcz-Dobrowolski Marceli

281. Napierski Adrian

282. Narkiewicz-Jodko Jan

283. Narusz W.

284. Newlin-Wagner Tadeusz

285. Niebudek Stefan

286. Niecielski Stefan

287. Niewiadomski Mieczysław

288. Niewiadomski Stefan

289. Nissau Jerzy de

290. Nowaczyński Adolf [Anecki N., (ad.now.), (Ad.Now.), a.n., (a.n.), A.N., n., (n.), (n.a.)]

291. Nowak Jan

292. Nowakowski Marceli

293. Nowiński L.

294. Obertyńska Beata

295. Obrębski Józef

296. Obrzud Stanisław

297. Ochorowicz Michał

298. Odrowąż Czesław

299. Ofmarek I.K.

300. Ogrodziński Wincenty

301. Ohrenstein Jerzy (X. Niero)

302. Okniński Zygmunt

303. Okolski Jan

304. Oksza-Grabowski Ignacy (Dziadek, I.G., Ign., I.O.G., I.O.Gr.)

305. Olszewski Stefan

306. Opieński Jan

307. Opioła Tadeusz

308. Oreński Jerzy

309. Orłowski Witold

310. Orzechowski Antoni

311. Orzechowski Franciszek

312. Ossendowski Ferdynand Antoni

313. Oudard Georges

314. Palmbach Henryk

315. Palmbach S.

316. Pannenkowa Irena

317. Papini Jan

318. Parnicki Teodor

319. Pawlikowski Jan Gwalbert

320. Pawlikowski Michał

321. Pazurkiewicz Stanisław

322. Pelc Waldemar

323. Peretiatkowicz Antoni

324. Petrycki Józef

325. Petrykowski Tadeusz

326. Piasecki Adam

327. Piątek Stanisław

328. Pieńkowski Stanisław

329. Piestrzyński Ryszard

330. Pietkiewicz Zenon

331. Pietrkiewicz Jerzy

332. Pigoń Stanisław

333. Piller Józef

334. Piotrowski Kazimierz

335. Piotrowski Michał

336. Piszczkowski Mieczysław

337. Płoszewski Leon

338. Podhorski-Okółow Leonard

339. Podlaski Aleksander

340. Podoski Wiktor

341. Pomarański Stefan

342. Pomianowski Karol

343. Pomorski Stefan

344. Ponisz Piotr

345. Popowski Stanisław

346. Potocki Tadeusz

347. Prochenko Antoni

348. Prugar M.

349. Prus Jan

350. Przewóska Maria Czesława

351. Przybyszewski Stanisław

352. Pusłowski Franciszek Xawery

353. Pyrka Wiesław

354. Rabski Władysław

355. Raczkowski Feliks

356. Raczkowski Zygmunt (Argus)

357. Radwan Stanisław

358. Radziukinasówna Helena

359. Rawita-Gawroński Franciszek

360. Rączy Józef

361. Reiter Marian

362. Rembieliński Jan (IGN., j.r., J.R.)

363. Reymont Władysław

364. Richter Jan Bronisław

365. Rodowicz-Iwanicka Zofia

366. Rodziewiczówna Maria

367. Rogalski Aleksander

368. Roguszczak Józef

369. Rokoszny Józef

370. Rosenberg Aleksander

371. Rostworowski Karol Hubert

372. Rozwadowski Jan

373. Roździeński Walenty

374. Rudis Jan

375. Rudnicki Mikołaj

376. Ruffer Józef

377. Rybarski Roman

378. Rychliński Karol

379. Rymar Stanisław

380. Rytel Piotr

381. Ryx Jerzy

382. Sadzewicz Antoni

383. Sadzewiczowa Maria

384. Sawicka Stanisława Maria

385. Seyda Marian

386. Sikora Waleria

387. Skarzyński Antoni Konstanty

388. Skarzyński S.

389. Skiwski Jan Emil

390. Skrudlik Mieczysław

391. Słonczyńska Anna

392. Smogorzewski Kazimierz

393. Sobieski Wacław

394. Stahl Zdzisław

395. Stanecki R.

396. Staryszak Józef

397. Staudynger M.

398. Stecka Maria

399. Stojanowski Karol

400. Stroński Stanisław

401. Stroński Tadeusz

402. Strzałkowski Wiesław

403. Strzelecki T. (T.S.)

404. Strzetelski Stanisław

405. Sucheni-Rutkowska Maria

406. Suchodolski Bohdan

407. Sukertowa Emilia

408. Surzycki Stefan

409. Syga Teofil Bernard

410. Symonolewicz Konstanty

411. Szafrański Szymon

412. Szaniawski Jerzy

413. Szantroch Tadeusz

414. Szarzyński Marian

415. Szczerbowski Adam

416. Szczutowski Stanisław

417. Szlagowski Antoni

418. Szmidt Czesław

419. Szmydtowa Zofia

420. Szpakowicz J.

421. Szpotańska Antonina

422. Szpotański Stanisław

423. Sztaudynger Jan

424. Szumowski Andrzej

425. Szymanowski Karol

426. Śreniawa J.

427. Świerzowicz Jan

428. Świeżawski Aleksander

429. Świeżyński Józef

430. Święcicki Julian Adolf

431. Świętochowski Aleksander (A.Ś.)

432. Świrski Władysław

433. Tabaczyński Stefan

434. Taczanowski C.

435. Tarnawski Andrzej

436. Tarnawski K.

437. Tarnawski Władysław

438. Tarnowski Jan

439. Taylor Edward

440. Trajdos Mieczysław

441. Trąmpczyński Wojciech

442. Troczewski Antoni

443. Trzeciak Stanisław

444. Trzywdar Antoni

445. Tur Jan

446. Turno Witold

447. Turowska Irena

448. Tymieniecki Kazimierz

449. Tynelski Stanisław

450. Vlatkovicz Nikola

451. Vrtel-Wierczyński Stefan (St.W.)

452. Wakar Włodzimierz (Consolibus)

453. Walkowicz Leon

454. Wapniarski Julian

455. Wardejn Zdzisław

456. Wasilewski Zygmunt [p. Digamma, (x), Z., Z.W.]

457. Wasiutyński Bohdan (B.W.)

458. Wasiutyński Jan

459. Wasiutyński Wojciech

460. Weyssenhoff Józef

461. Wielowiejski W.

462. Wierczak Karol

463. Wierzbina Maciej

464. Wierzbiński Maciej

465. Wiktor Jan

466. Wilski Zygmunt

467. Windakiewicz Stanisław

468. Winiarski Bohdan

469. Wiśniewski Mieczysław

470. Witowski Andrzej

471. Witt Emil

472. Włada Z.

473. Włodek Stanisław

474. Wnuk Włodzimierz

475. Wojciechowski Zygmunt

476. Wojtkowski Andrzej

477. Wolker Jerzy

478. Wolska Maryla (Tomasz Raróg)

479. Wolter Władysław

480. Wydżga Bohdan

481. Wydżga Stanisław

482. Wyrzykowski Stanisław

483. Wyrzykowski Stefan

484. Wysocki Antoni

485. Zabawski Władysław

486. Zabłocki Gustaw

487. Zaleski Wojciech

488. Załęcki Gustaw

489. Załęski Zbigniew

490. Załuska Jan

491. Zamorski Jan (J.Z.)

492. Zaniewski Bohdan

493. Zaremba Emil

494. Zawadzki Włodzimierz

495. Zawadzki Zbigniew

496. Zawodziński Karol Wiktor

497. Zborowski Zygmunt

498. Zdziechowski Jerzy

499. Zegadłowicz Emil

500. Zieliński Stanisław

501. Ziemacki Władysław

502. Zwan Antoni

503. Zwierzyński Aleksander

504. Żeromska Olga

505. Żeromski Stefan

506. Żółtowska Zofia

507. Żółtowski Adam

508. Żukotyńska Beatrycze

509. Życka Ludwika

510. Życzyński Henryk

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN Po – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu

AMSt. Warszawa – Archiwum Państwowe m.st. Warszawy

„AP” – „Akademik Polski”

AP Poznań – Archiwum Państwowe w Poznaniu

APAN Poznań – Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu

APAN Warszawa – Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

„AW” – „Awangarda”

BBWR – Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem

BJ Kraków – Biblioteka Jagiellońska w Krakowie

BN Warszawa – Biblioteka Narodowa w Warszawie

„DW” – „Dziennik Wileński”

„GPW” – „Gazeta Poranna Warszawska”

„GW” – „Gazeta Warszawska”

„GWP” – „Gazeta Warszawska Poranna”

IKC – Ilustrowany Kurier Codzienny (koncern prasowy)

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

KNP – Komitet Narodowy Polski

„KP” – „Kurier Poznański”

LN – Liga Narodowa

mf. – mikrofilm

„MłN” – „Młody Narodowiec”

„MN” – „Myśl Narodowa”

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MW – Młodzież Wszechpolska

ONR – Obóz Narodowo-Radykalny

Ossolineum – Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

OUN – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów

OWP – Obóz Wielkiej Polski

PAU Kraków – Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie

PKO – Pocztowa Kasa Oszczędności

„PN” – „Przegląd Narodowy”

„PoN” – „Polityka Narodowa”

POW – Polska Organizacja Wojskowa

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

„PW” – „Przegląd Wszechpolski”

„PzM” – „Prosto z Mostu”

PZWDz.iCz. – Polski Związek Wydawców Dzienników i Czasopism

RP – Rzeczpospolita Polska

SDN – Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe

SN – Stronnictwo Narodowe

„SP” – „Słowo Pomorskie”

SR – spis rzeczy

UAM – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

US – Uniwersytet Szczeciński

USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

„WDN” – „Warszawski Dziennik Narodowy”

„WP” – „Wszechpolak”

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZLN – Związek Ludowo-Narodowy

ZMN – Związek Młodych Narodowców

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

Bibliografia

I. ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

1. Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Akta Stanisława Rymara:

Działalność publicystyczna Stanisława Rymara, redagowanie „Wieńca – Pszczółki”, współpraca z redakcjami czasopism. Korespondencja, odpis wyroku sądowego (1916–1939) [sygn. 21]

Podanie Stanisława Rymara i Zygmunta Wasilewskiego do Ministerstwa Informacji i Propagandy w Warszawie w sprawie zezwolenia na wydawanie w Krakowie tygodnika „Myśl Narodowa” z 24 IX 1945 r. [sygn. 27]

Wspomnienia dotyczące lat 1919–1939 [sygn. 5]

Polski Związek Wydawców Dzienników i Czasopism:

Agencje reklamowe – działalność, stosunki z prasą i PZWDz.iCz. Korespondencja, wycinki prasowe, t. 2: 1936–1939 [sygn. 273]

Bibliografia dziennikarzy polskich – materiały, życiorysy, notatki, artykuły, wykazy (1930–1939) [sygn. 444]

Cenniki czasopism zgłoszonych do prenumeraty pocztowej i sprawy ich wydawania. Cenniki, korespondencja, okólniki, notatki (1935–1939) [sygn. 294]

Kolportaż czasopism przez pocztę, telefony prasowe – taryfy, przepisy, prenumerata, przewóz, sprzedaż. Korespondencja, memoriały, notatki, zestawienia, wycinki prasowe, t. 2: 1931 [sygn. 297]; t. 11 [1939] [sygn. 305]

Konfiskaty prasowe. Korespondencja, memoriały, notatki, wycinki prasowe, teksty wyroków i interpretacji sejmowych (1929–1939) [sygn. 250]

Korespondencja z PZWDz.iCz. głównie w sprawach członkostwa (1928–1938) [sygn. 148]

Problemy, potrzeby i postulaty prasy w Polsce, głównie gospodarcze. Memoriały, notatki, korespondencja, materiały ankietowe (1932–1936) [sygn. 221]

Punkty Sprzedaży Czasopism – ankieta rejestracyjna PZWDz.iCz., materiały ankietowe, korespondencja, zestawienia (1934–1935) [sygn. 288]

Sprawy ogłoszeniowe – uregulowanie, przepisy ogłoszeniowe, komitet ogłoszeniowy i komisja ogłoszeniowa. Protokoły, uchwały, projekty przepisów, elaboraty, zestawienia, korespondencja, wycinki prasowe, t. 2: 1936–1939 [sygn. 268]

Wydawnictwa w Polsce. Dane z rejestru handlowego (1932–1939) [sygn. 233]

Zbiór dokumentów Obozu Narodowego:

Stronnictwo Narodowe. Sekcja Młodych. Sprawozdania z działalności okręgów, okólniki, odezwy, komunikaty. Instrukcje i podstawy programowe [sygn. 11]

Zbiór Druków Ulotnych:

Stronnictwo Narodowe 1917–1937 [sygn. 160]

Zbiór Zespołów Szczątkowych:

Akta Młodzieży Wszechpolskiej [sygn. 65]

2. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu

Młodzież Wszechpolska w Poznaniu [sygn. 003/101]

3. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Ludwik Chaberski, Moje wspomnienia [sygn. 358]

4. Archiwum Państwowe m.st. Warszawy

Akta Rejestru Handlowego [sygn. 9793]

Kancelaria Adama Dziedzickiego [sygn. 672]

Komisariat Rządu na m.st. Warszawę:

Komunikaty Informacyjne Komisariatu Rządu na m.st. Warszawę (1926–1936) [sygn. 344, 345, 348, 350, 352, 354–356]

Sąd Okręgowy w Warszawie, lata 1917–1944, Wydział II Handlowy [sygn. 9793]

5. Archiwum Państwowe w Poznaniu

Polskie organizacje i stowarzyszenia polityczne:

Okólniki, zarządzenia, korespondencja dotycząca wyborów do Rady Miejskiej i wyborów kandydatów na radnych. Sprawy organizacyjne, wykazy personalne Stronnictwa Narodowego 1929–1935 [sygn. 34]

Zarządzenia, okólniki, instrukcje, regulaminy, korespondencja. Kierownictwo Wojewódzkie Młodych Stronnictwa Narodowego, Poznań 1934–1935 [sygn. 36]

Zarządzenia i okólniki. Korespondencja dotycząca spraw organizacyjnych i personalnych członków Stronnictwa Narodowego, 1937 r. [sygn. 39]

6. Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu

Materiały Antoniego Peretiatkowicza [sygn. P.III – 27]

Materiały Zygmunta Wojciechowskiego [sygn. P.III – 8]

7. Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

Materiały Stanisława Kozickiego:

Listy do Karola Raczkowskiego [sygn. 30]

Obecni na zebraniu byłych członków Ligi Narodowej w Warszawie 8 XII 1931 [sygn. 30]

Wspomnienia o pracy w Lidze Narodowej 1929–1933 [sygn. 30]

Materiały Zygmunta Wasilewskiego:

Zygmunt Wasilewski, Życiorys 1865–1939, cz. 3: „Do końca”, 1914–1939 [sygn. 127]

8. Biblioteka Jagiellońska w Krakowie

Klaudiusz Hrabyk, Życiorys Klaudiusza Hrabyka [sygn. 8/76]

Korespondencja Jana Wiktora [sygn. 669/88]

Korespondencja Stanisława Pigonia:

Listy Zygmunta Wasilewskiego [sygn. 286/76, t. 50]

Pismo redakcji „Myśli Narodowej” do Stanisława Pigonia z 26 X 1937. Rachunek książkowy dla Wielmożnego Pana profesora Pigonia za pracę „Słowo i litera” [sygn. 265/76]

Papiery Stanisława Kozickiego:

Odpowiedź na kwestionariusz – Stanisław Kozicki [sygn. 150/67]

Życiorys Stanisława Kozickiego 1876–1952 [sygn.150/67]

Papiery Zygmunta Wasilewskiego [sygn. Przyb. 183/78]

Stanisław Rymar, Pamiętnik, t. 2: W Polsce zjednoczonej (1922–1939) [sygn. 9797 III]

9. Biblioteka Narodowa w Warszawie

Jerzy Drobnik, Diariusz, 7 XII 1924 – 15 XI 1931 [sygn. Akc. 11953/I]

Jerzy Drobnik, Diariusz, 19 III 1932 – 5 VIII 1934 [sygn. Akc. 11953/II]

Korespondencja Piotra Grzegorczyka, t. 7 [sygn. III.11.239]

Papiery Stanisławy Jasieńskiej-Kiniorskiej [sygn. 12591]

10. Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie

Teki Józefa Zielińskiego:

Jędrzej Giertych, Stronnictwo Narodowe 1938–1939. Relacja pamiętnikarska [sygn. 7844, t. 62]

Józef Zieliński, Z dziejów prasy w Stanisławowie [sygn. 7799, t. 4 b]

Klaudiusz Hrabyk [pseud. Marian Czereński], Problem rosyjski w polityce endecji [sygn. 7973]

Korespondencja Feliksa Konecznego z lat 1882–1939, t. 2 [sygn. 7097]

Listy Romana Dmowskiego do Ignacego Chrzanowskiego z lat 1914 i 1922–1938 [sygn. 7808, t. 25]

Listy Romana Dmowskiego do ks. Ignacego Prądzyńskiego [sygn. 7809, t. 26]

Listy Romana Dmowskiego do Marii i Mieczysława Niklewiczów [sygn. 7808, t. 25]

Listy Romana Dmowskiego do Mieczysława Niklewicza [sygn. 7808, t. 25]

Listy Romana Dmowskiego do Zygmunta Wasilewskiego [sygn. 7809, t. 26]

Materiały do biografii członków Ligi Narodowej zebrane przez Józefa Zielińskiego [sygn. 7785, t. 4, t. 7, t. 8]

Materiały do działalności Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego (głównie sprawozdania ze zjazdów i działalności w Sejmie) z lat 1919–1938 [sygn. 7826, t. 43]

Materiały do dziejów prasy ruchu narodowego w latach 1900–1939 [sygn. 7829, t. 46]

Materiały do dziejów Stronnictwa Narodowego. Organizacja i propaganda w latach 1928–1939 [sygn. 7820, t. 37]

Materiały do historii Związku Ludowo-Narodowego w latach 1919–1928 [sygn. 7819, t. 36]

Materiały do powstania i działalności Obozu Wielkiej Polski w latach 1927–1933 [sygn. 7824, t. 41]

Mowy sejmowe posłów i senatorów Związku Ludowo-Narodowego i Stronnictwa Narodowego z lat 1919–1935 (broszury, druki ulotne, wycinki z gazet) [sygn. 7828, t. 45]

Programy i statuty Stronnictwa Narodowego i Związku Ludowo-Narodowego z lat 1897–1937 [sygn. 7825, t. 42]

Stanisław Głąbiński, Wspomnienia polityczne, cz. 4 [sygn. 7845, t. 63]

Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 6: Konferencja pokojowa (1919–1920) [sygn. 7849, t. 68]

Stanisław Kozicki, Pamiętniki. Pół stulecia życia politycznego, t. 3, cz. 7: W Polsce niepodległej (1921–1939) [sygn. 7849, t. 68]

Stanisław Rymar, Pamiętniki, cz. 3–4: W wolnej Polsce, lata 1919–1939 [sygn. 7857, t. 76]

Zygmunt Wasilewski, O pojmowaniu psychiki narodowej [sygn. 7860, t. 79]

11. Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

Juliusz Zdanowski, Dziennik, cz. 4: Okres 1921–1922. Od pokoju w Rydze do wyboru Stanisława Wojciechowskiego [sygn. 14023/II/4]

Klaudiusz Hrabyk, Z drugiej strony barykady. Spowiedź klęski. Lata 1902–1959. Wspomnienia i dzienniki, t. 1: Lata 1902–1923 [sygn. 15352/II], t. 2: Lata 1923–1929 [sygn. 15352/II], t. 4: Lata 1934–1937 [sygn. 15352/II]

Stanisław Kozicki, Pół wieku polityki demokratyczno-narodowej (1887–1939), t. 2 [sygn. 13201/II]

II. ŹRÓDŁA OPUBLIKOWANE

1. Prasa

„Akademik Polski” 1929

„Awangarda” 1927–1932

„Dziennik Wileński” 1923–1938

„Gazeta Poranna Warszawska” 1925

„Gazeta Warszawska” 1921–1935

„Gazeta Warszawska Poranna” 1926–1928

„Kurier Poznański” 1921–1939

„Młody Narodowiec” 1932–1938

„Młodzi” 1932

„Myśl Narodowa” 1921–1939

„Myśl Niepodległa” 1921–1922

„Polityka Narodowa” 1938–1939

„Prosto z Mostu” 1935–1939

„Przegląd Narodowy” 1919–1921

„Przegląd Wszechpolski” 1922–1926

„Słowo Polskie” 1922–1927

„Słowo Pomorskie” 1922–1939

„Warszawski Dziennik Narodowy” 1935–1939

„Wszechpolak” 1938–1939

2. Publicystyka polityczna

Balicki Z., Egoizm narodowy wobec etyki, Lwów 1902.

Bartoszewicz J., Podręczny słownik polityczny. Do użytku posłów, urzędników państwowych, członków ciał samorządowych i wyborców, Warszawa 1923.

Bartoszewicz J., Zagadnienia polityki polskiej, Warszawa 1929.

Bartoszewicz J., Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa 1924.

Bouffałł B., Organizacja stronnictw politycznych w Anglii i Stanach Zjednoczonych Ameryki, Warszawa 1926.

Dmowski R., Kwestia żydowska. Separatyzm Żydów i jego źródła, Warszawa 1909.

Dmowski R., Myśli nowoczesnego Polaka, Lwów 1904.

Dmowski R., Pisma, t. 9, Częstochowa 1939.

Dmowski R., Pisma, t. 10, Częstochowa 1939.

Dmowski R., Przewrót, Warszawa 1934.

Dmowski R., Świat powojenny i Polska, Warszawa 1932.

Giertych J., Kajakiem po Niemczech. Listy z podróży, Pelplin 1936.

Giertych J., My, nowe pokolenie!, Warszawa 1929.

Giertych J., O program polityki kresowej, Warszawa 1932.

Giertych J., O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938.

Giertych J., Tragizm losów Polski, Pelplin 1936.

Giertych J., Za północnym kordonem (Prusy Wschodnie), Warszawa 1934.

Grabski S., Naród a państwo, Lwów 1922.

Grabski S., Państwo narodowe, Lwów 1929.

Grabski S., Szkoła na ziemiach wschodnich. W obronie ustawy szkolnej z 31 lipca 1924 r., Warszawa 1927.

Grabski S., Uwagi o bieżącej historycznej chwili Polski, Warszawa 1923.

Grabski S., Z codziennych walk i rozważań, Poznań 1923.

Grabski S., Z zagadnień polityki narodowo-państwowej, Warszawa 1925.

Jabłonowski W., „Amica Italia”. Rzecz o faszyzmie. Wrażenia i rozważania, Poznań 1926.

Jabłonowski W., Z ojczyzny Danta. Szkice i wrażenia, Warszawa 1921.

Komarnicki W., O zmianie Konstytucji Polskiej, Wilno 1927.

Kozicki S., Na Sycylii, Warszawa 1928.

Kozicki S., Niemcy i Polska na tle polityki powojennej, Warszawa 1927.

Kozicki S., Sprawa granic Polski na konferencji pokojowej w Paryżu, Warszawa 1921.

Lutosławski K., Socjalizm i żydostwo, Warszawa 1923.

Niebudek S., W kręgu czarnych koszul, Częstochowa 1939.

Nowosad W., W walce o Katolickie Państwo Polskiego Narodu, Lwów 1938.

Peretiatkowicz A., Cezaryzm demokratyczny a konstytucja polska, Warszawa 1929.

Peretiatkowicz A., Idea umowy społecznej w rozwoju historycznym, Poznań 1920.

Rabski W., Walka z polipem. Wybór felietonów (1918–1924), Poznań 1925.

Rolicki H. [Gluziński T.], Cele i drogi propagandy wywrotowej, Warszawa 1927.

Rolicki H. [Gluziński T.], Zmierzch Izraela, Warszawa 1932.

Rybarski R., Naród, jednostka i klasa, Warszawa 1926.

Rybarski R., Przyszłość gospodarcza Polski, Warszawa 1933.

Rybarski R., Siła i prawo, Warszawa 1936.

Seyda M., Polska na przełomie dziejów. Fakty i dokumenty, t. 2, Poznań 1927.

Sprawa żydowska, Warszawa 1923.

Stojanowski K., Rasizm przeciw Słowiańszczyźnie, Poznań 1934.

Szpakowski O., Polska przeciw marksizmowi, Warszawa 1936.

Wasilewski Z., O życiu i katastrofach cywilizacji narodowej. Wstęp do rozważań nad programowymi zagadnieniami doby obecnej, Warszawa 1921.

Wasiutyński W., Naród rządzący, Warszawa 1935.

Wierczak K., O co walczą narodowcy?, Warszawa 1935.

Wierzbiński M., Wieczysty nasz wróg Niemiec, Warszawa 1921.

Wytyczne w sprawach: żydowskiej, mniejszości słowiańskich, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej, oprac. Obozu Wielkiej Polski, Warszawa 1932.

Zamorski J., Uwagi o gospodarczym położeniu Polski, Warszawa 1923.

3. Pamiętniki i wspomnienia

Bielecki T., W szkole Dmowskiego. Szkice i wspomnienia, Londyn 1968.

Fikus F., Ze wspomnień, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1973, z. 1.

Głąbiński S., Wspomnienia polityczne, Pelplin 1939.

Grabski S., Pamiętniki, t. 1–2, wstęp i oprac. W. Stankiewicz, Warszawa 1989.

Grzegorczyk P., Prywatne straty kulturalne 1939–1945. Adolf Nowaczyński, „Tygodnik Warszawski” 1946, nr 20.

Hrabyk K., Ostatni fragment zamkniętej epoki, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4.

Hrabyk K., Wspomnienia, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1971, z. 2.

Kozicki S., Pamiętnik 1876–1939, oprac., przedmowa i przypisy M. Mroczko, Słupsk 2009.

Kułakowski M. [właśc. J. Zieliński], Roman Dmowski w świetle listów i wspomnień, t. 1, Londyn 1968; t. 2, Londyn 1972.

Lignowska W., Pamiętniki 1897–1918. Pamiętnik Wacławy Lignowskiej (Pani Oczki), oprac. B. Turowska, Drozdowo 2007.

Malik J.A., „De mortuis aut nihil aut bene...”. Wspomnienie Adama Grzymały-Siedleckiego o Adolfie Nowaczyńskim, „Ruch Literacki” 1998, nr 6.

Niklewiczowa M., Pan Roman. Wspomnienia o Romanie Dmowskim, oprac. T. Wituch, Warszawa 2001.

Niklewiczówna K., Wspomnienia [w:] Lutosławscy w kulturze polskiej, red. B. Klukowski, Drozdowo 1998.

O „Prosto z Mostu” rozmawiają Stefania Kossowska i Jerzy Pietrkiewicz, „Kultura” (Paryż) 1996, nr 7/8.

Pajewski J., Poza wczoraj. Wspomnienia, Poznań 1992.

Słonimski A., Kroniki tygodniowe 1927–1931, Warszawa 2003.

Słonimski A., Kroniki tygodniowe 1932–1935, Warszawa 2001.

Słonimski A., Kroniki tygodniowe 1936–1939, Warszawa 2001.

Wasiutyński W., Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień, oprac. W. Turek, Gdańsk 1996.

Wolikowska z Lutosławskich I., Roman Dmowski. Człowiek, Polak, przyjaciel, Chicago 1961.

Zbyszewski W.A., Stroński, „Kultura” (Paryż) 1956, nr 4.

4. Inne wydawnictwa źródłowe

Bełcikowska A., Stronnictwa i związki polityczne w Polsce. Charakterystyki, dane historyczne, programy, rezolucje, organizacje partyjne, prasa, przywódcy, Warszawa 1925.

Bełcikowska A., Stronnictwa polityczne w Polsce. Popularny przewodnik polityczny, Warszawa 1926.

Bełcikowski J., Charakterystyki i programy stronnictw politycznych na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, z uwzględnieniem stronnictw: żydowskich, ukraińskich, niemieckich, litewskich, białoruskich i rosyjskich na ziemiach polskich. Przewodnik praktyczny dla obywatela, Warszawa 1923.

Bełcikowski J., Stronnictwa, partje, unje, federacje, kluby polityczne na ziemiach polskich i ich programy w r. 1921, Warszawa 1921.

Czwarty Kongres Wszechpolski Związku Ludowo-Narodowego odbyty w Warszawie w dniu 26 października 1924 roku, Warszawa 1924.

Grzegorczyk P., Prasa [w:] Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa 1918–1928, Kraków–Warszawa 1928.

Informator Prasowy 1938/39, Warszawa 1938.

Katalog Prasowy PARA, Poznań 1929.

Katalog Prasowy PARA, Poznań 1930.

Katalog Prasowy PARA, Poznań 1931.

Katalog Prasowy PARA, Poznań 1933.

Katalog Prasowy PARA, Poznań 1936.

Katalog Prasowy PARA, Poznań 1938/1939.

Nasz program. Przemówienia R. Dmowskiego, R. Rybarskiego i St. Kozickiego na Konferencji Krajowej Związku Ludowo-Narodowego w Warszawie 18 X 1925 r., Warszawa 1925.

Selimowski T., Polskie legalne stronnictwa polityczne, Warszawa 1934.

Selimowski T., Polskie legalne stronnictwa polityczne, Warszawa 1935.

Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1922.

Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy. Rocznik trzeci, 1924/25 rok, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1925.

Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1927, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1927.

Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1929, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofil Pietraszek, Warszawa 1929.

Spis gazet i czasopism Rzeczypospolitej Polskiej oraz poradnik reklamowy 1932, wyd. Biuro Ogłoszeń Teofila Pietraszka, Warszawa 1932.

III. OPRACOWANIA I ARTYKUŁY

Adamczyk Z.J., Zygmunt Wasilewski i Stefan Żeromski. Zygzaki znajomości [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk – krytyk – regionalista, red. M. Meducka, Kielce 2002.

Ajnenkiel A., Parlamentaryzm II Rzeczypospolitej, Warszawa 1975.

Ajnenkiel A., Polskie konstytucje, Warszawa 1991.

Antisemitism. A Historical Encyclopedia of Prejudice and Persecution, t. 1: A–K, red. R.S. Levy, Santa Barbara 2005.

Bajka Z., Krótka historia reklamy na świecie i w Polsce, „Zeszyty Prasoznawcze” 1993, nr 3/4.

Bartyzel J., „Umierać, ale powoli!”. O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romańskich 1815–2000, Kraków 2002.

Bergmann O., Narodowa Demokracja wobec problematyki żydowskiej 1918–1929, Poznań 1998.

Białokur M., Myśl społeczno-polityczna Joachima Bartoszewicza, Toruń 2005.

Bronsztejn S., Ludność żydowska w Polsce w okresie międzywojennym. Studium statystyczne, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963.

Brzoza C., Sowa A.L., Historia Polski 1918–1945, Kraków 2006.

Cesarz M., Od „Większej Brytanii” do zjednoczonej Europy. Faszystowska doktryna Oswalda Mosleya, Wrocław 2006.

Chałupczak H., Browarek T., Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998.

Chojnowski A., Problem narodowościowy na ziemiach polskich w początkach XX w. oraz w II Rzeczypospolitej [w:] Z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Warszawa 1986.

Cowen P., Memories of an American Jew, New York 1975.

Czarnowska M., Ruch wydawniczy w Warszawie 1918–1939 [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 3, red. E. Borecka, M. Drozdowski, H. Janowska, Warszawa 1971.

Debray R., Wprowadzenie do mediologii, Warszawa 2010.

Dobrowolski R., Akademicka młodzież obozu narodowego w Lublinie w latach 1919–1939, Toruń 2006.

Dobrowolski R., Roman Dmowski a młodzież obozu narodowego [w:] Roman Dmowski i jego współpracownicy, red. M. Białokur, M. Patelski, A. Szczepaniak, Toruń 2008.

Domagalska M., Antysemityzm dla inteligencji? Kwestia żydowska w publicystyce Adolfa Nowaczyńskiego na łamach „Myśli Narodowej” (1921–1934) i „Prosto z mostu” (1935–1939),Warszawa 2004.

Dzieje polskiej myśli politycznej w czasach nowożytnych i najnowszych, cz. 1, red. A.F. Grabski, Łódź 1985.

Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Z. Landau, W. Roszkowski, P. Stawecki i J. Tomaszewski, Warszawa 1999.

Faryś J., I gabinet Antoniego Ponikowskiego 19 IX 1921 – 5 III 1922 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991.

Faryś J., II gabinet Antoniego Ponikowskiego 10 III 1922 – 6 VI 1922 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991.

Faryś J., II gabinet Wincentego Witosa 28 V 1923 – 15 XII 1923 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991.

Faryś J., Niemcy w myśli politycznej obozu narodowego, „Szczecińskie Studia Historyczne” 2000, nr 13.

Faryś J., Piłsudski i piłsudczycy. Z dziejów koncepcji polityczno-ustrojowej (1918–1939), Szczecin 1991.

Fikus F., „Kurier Poznański” i inne wydawnictwa Drukarni Polskiej S.A. w Poznaniu w latach 1918–1939, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4.

Filipiak M., Homo communicans. Wprowadzenie do teorii masowego komunikowania, Lublin 2004.

Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991.

Garlicki A., Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1988.

Garlicki A., Przewrót majowy, Warszawa 1979.

Gąsowski T., Pierwiastki realizmu i idealizmu w wizjach odzyskania niepodległości Romana Dmowskiego i Józefa Piłsudskiego [w:] Patriotyzm i zdrada. Granice realizmu i idealizmu w polityce i myśli polskiej, red. J. Kloczkowski i M. Szułdrzyński, Kraków 2008.

Glassman B., Benjamin Disraeli. The Fabricated Jew in Myth and Memory, Oxford 2002.

Goban-Klas T., Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Kraków 1999

Gottlieb J.V., Feminine Fascism. Women in Britain’s Fascist Movement, London 2000.

Grabski A.F., Historia myśli politycznej – zagadnienia metodologiczne [w:] Dzieje polskiej myśli politycznej w czasach nowożytnych i najnowszych, cz. 1, red. A.F. Grabski, Łódź 1985.

Grott B., Katolicyzm w doktrynach ugrupowań narodowo-radykalnych do 1939 roku, Kraków 1987.

Grott B., Nacjonalizm i religia. Proces zespalania nacjonalizmu z katolicyzmem w jedną całość ideową w myśli Narodowej Demokracji 1926–1939, Kraków 1984.

Grzegorczyk P., Rękopisy Zygmunta Wasilewskiego [w:] Walka o dobra kultury. Warszawa 1939–1945, t. 2, red. S. Lorentz, Warszawa 1970.

Grzelewska D., Habielski R., Kozieł A., Osica J., Piwońska-Pykało L., Prasa, radio i telewizja w Polsce. Zarys dziejów, Warszawa 2001.

Habielski R., Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku, Warszawa 2009.

Halczak B., Publicystyka narodowo-demokratyczna wobec problemów narodowościowych i etnicznych II Rzeczypospolitej, Zielona Góra 2000.

Hall A., Dziedzictwo Narodowej Demokracji, Londyn 1985 („Zeszyty Polityczne” nr 2).

In Danger Undaunted. The Anti-Interventionist Movement of 1940–1941 as Revealed in the Papers of the America First Committee, red. J.D. Doenecke, Stanford 1990.

Jakubowska U., „Dziennikarzem trzeba być” (Antoni Sadzewicz), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4.

Jakubowska U., Lwów na przełomie XIX i XX wieku. Przegląd środowisk prasotwórczych, Warszawa 1991.

Jakubowska U., Monografia dziennika partyjnego (na przykładzie prasy endeckiej), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1980, nr 2.

Jakubowska U., Oblicze ideowo-polityczne „Gazety Warszawskiej” i „Warszawskiego Dziennika Narodowego” w latach 1918–1939, Warszawa 1984.

Jakubowska U., Prasa Narodowej Demokracji w dobie zaborów, Warszawa–Łódź 1988.

Jakubowska U., Twórca „Kuriera Poznańskiego” (Marian Seyda), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4.

Jakubowska U., Twórcy „Gazety Warszawskiej” w latach 1918–1925, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4.

Jakubowska U., Udział Zygmunta Wasilewskiego w tworzeniu systemu prasowego Narodowej Demokracji [w:] Polska i Polacy. Studia z dziejów polskiej myśli i kultury politycznej XIX i XX w., red. M. Mroczko, Gdańsk 2001.

Jakubowska U., Warszawskie lata Zygmunta Wasilewskiego, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1994, nr 4.

Janiak-Jasińska A., Aby wpadło w oko... O reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych, Warszawa 1998.

Jastrzębski P.J., Kwestia żydowska w publicystyce „Myśli Narodowej” w latach 1921–1926, Toruń 2005.

Jekiel J., Gabinet Władysława Grabskiego 19 XII 1923 – 13 XI 1925 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991.

Kafel M., Prasoznawstwo. Wstęp do problematyki, Warszawa 1980.

Kawalec K., Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922–1939. Ze studiów nad dziejami myśli politycznej obozu narodowego, Warszawa 1989.

Kawalec K., Spadkobiercy niepokornych. Dzieje polskiej myśli politycznej 1918–1939, Wrocław 2000.

Kenar T., Myśl polityczna Związku Młodych Narodowców i Ruchu Narodowo-Państwowego (1932–1939), Szczecin 2007 (maszynopis rozprawy doktorskiej).

Kęsik J., Naród pod bronią. Społeczeństwo w programie polskiej polityki wojskowej 1918–1939, Wrocław 1998.

Kęsik J., Wojsko polskie wobec tężyzny fizycznej społeczeństwa 1918–1939, Wrocław 1996.

Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, t. 2, red. M. Kallas, Warszawa 1990.

Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003.

Kornaś J., Naród i państwo w myśli politycznej Związku Ludowo-Narodowego, Kraków 1995.

Kornaś J., Wybrane aspekty działalności i myśli politycznej Zygmunta Wasilewskiego [w:] Zygmunt Wasilewski. Polityk – krytyk – regionalista, red. M. Meducka, Kielce 2002.

Koryś P., Realizm polityczny w myśli Narodowej Demokracji [w:] Patriotyzm i zdrada. Granice realizmu i idealizmu w polityce i myśli polskiej, red. J. Kloczkowski i M. Szułdrzyński, Kraków 2008.

Kotowski A.S., Narodowa Demokracja wobec nazizmu i Trzeciej Rzeszy, Toruń 2007.

Kowalczyk R., Między polityką a dziennikarstwem. Szkice politologiczno-prasoznawcze, Poznań 2004.

Kowalczyk R., Prasa lokalna w systemie komunikowania społecznego, Poznań 2003.

Kowalski T.A., Kwestie narodowościowe podczas wcielania poborowych do wojska (1918–1939) [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Koziełło T., Trudne sąsiedztwo. Stosunki Polski z państwami ościennymi w myśli politycznej Narodowej Demokracji (1918–1939), Rzeszów 2008.

Koźniewski K., Historia co tydzień. Szkice o tygodnikach społeczno-kulturalnych, Warszawa 1976.

Kristanova E., Program społeczny i kulturalny „Tęczy” (1927–1939) na tle prasy katolickiej w II Rzeczypospolitej, Łódź 2006.

Krotofil M., Ukraińcy w wojsku polskim w okresie międzywojennym [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Krzywobłocka B., Prasa jako źródło historyczne, „Kwartalnik Prasoznawczy” 1957, nr 3.

Kto był kim w II Rzeczypospolitej, t. 2, red. J.M. Majchrowski, Warszawa 1994.

Kulak T., Kawalec K., Endecja wobec kwestii żydowskiej (lata 1893–1939) [w:] Polska – Polacy – mniejszości narodowe, red. E. Grześkowiak-Łuczyk, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1992 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 8).

Kuniński R., „Przegląd Wszechpolski” 1922–1926, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1987, nr 2.

Kurta H., Reklama prasowa. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1969.

Kuźmińska J., Związek Ludowo-Narodowy nową formą organizacyjną obozu narodowo-demokratycznego. Struktura i organizacja w latach 1922–1926 [w:] Studia z zakresu historii Polski nowożytnej i najnowszej, t. 2, red. Ż. Kormanowa, Warszawa 1961, („Zeszyty Historyczne – Uniwersytet Warszawski”, 2).

Landau-Czajka A., W jednym stali domu. Koncepcje rozwiązania kwestii żydowskiej w publicystyce polskiej lat 1933–1939, Warszawa 1998.

Linehan T.P., British Fascism, 1918–39. Parties, Ideology and Culture, Manchester 2000.

Lisiak H., Narodowa Demokracja w Wielkopolsce w latach 1918–1939, Poznań 2006.

Literatura polska 1918–1975, t. 1, red. A. Brodzka, H. Zaworska, S. Żółkiewski, Warszawa 1975.

Lutosławscy w kulturze polskiej, red. B. Klukowski, Drozdowo 1998.

Łagoda M., Dmowski, naród i państwo. Doktryna polityczna „Przeglądu Wszechpolskiego” (1895–1905), Poznań 2002.

Łojek J., Myśliński J., Władyka W., Dzieje prasy polskiej, Warszawa 1988.

Łuszczyński A., Podstawy metodologiczne badań politologicznych, Rzeszów 2005.

Maj E., Asemityzm czy antysemityzm? Próba dyskusji na łamach „Myśli Narodowej” w latach 1921–1925, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 7, 2000.

Maj E., Komunikowanie polityczne Narodowej Demokracji 1918–1939, Lublin 2010.

Maj E., Narodowa Demokracja [w:] Więcej niż niepodległość. Polska myśl polityczna 1918–1939, red. J. Jachymek, W. Paruch, Lublin 2001.

Maj E., Regionalny dziennik polityczny: przykład „Głosu Lubelskiego” w latach 1928–1935, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 14, 2007.

Maj E., Roman Dmowski i Związek Ludowo-Narodowy (1919–1928), „Kwartalnik Historyczny” 1993, nr 2.

Maj E., Symbole w komunikowaniu politycznym. Próba ujęcia metodologicznego [w:] Teoretyczne i metodologiczne wyzwania badań politologicznych w Polsce, red. A. Antoszewski, Lublin 2009.

Maj E., Udział Związku Ludowo-Narodowego w rządzie „polskiej większości” Wincentego Witosa w 1923 r., „Kwartalnik Historyczny” 1996, nr 1.

Maj E., Upadek partii politycznej na przykładzie Związku Ludowo-Narodowego (1919–1928), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 2/3, 1995/1996.

Maj E., Związek Ludowo-Narodowy 1918–1928. Studium z dziejów myśli politycznej, Lublin 2000.

Maj E., Związek Ludowo-Narodowy (1919–1928) wobec religii i Kościoła rzymskokatolickiego, „Studia Historyczne” 1993, z. 4.

Majchrowski J.M., Polska myśl polityczna 1918–1939. Nacjonalizm, Warszawa 2000.

Majchrowski J.M., Szkice z dziejów polskiej prawicy politycznej lat Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 1986.

Malik J.A., Adolf Nowaczyński. Między modernizmem a pozytywizmem, Lublin 2002.

Marszał M., Włoski faszyzm i narodowy socjalizm w poglądach ideologów Narodowej Demokracji 1926–1939, Wrocław 2001.

Marszał M., Włoski faszyzm w polskiej myśli politycznej i prawnej 1922–1939, Wrocław 2007.

Meissner A., Udział Lutosławskich w polityce polskiej w I połowie XX wieku [w:] Lutosławscy w kulturze polskiej, red. B. Klukowski, Drozdowo 1998.

Mich W., Obcy w polskim domu. Nacjonalistyczne koncepcje rozwiązania problemu mniejszości narodowych 1918–1939, Lublin 1994.

Michigan. A Guide to the Wolverine State, New York 1941.

Micińska M., Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008.

Mielczarek T., Prasa w systemie politycznym Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939), Sosnowiec 2009.

Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Mroczko M., Stanisław Kozicki (1876–1958). Biografia polityczna, Gdańsk 1999.

„Myśl Narodowa” [w:] Encyklopedia „białych plam”, t. 12, Radom 2003.

„Myśl Polska” na emigracji 1941–1976. Antologia tekstów, wybór i oprac. W. Turek, M. Urbanowski, Kraków 2005.

Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej, red. H. Zieliński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980, („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 4).

Naimska M., Judaizm i święta żydowskie, „Znak” 1983, nr 2–3.

Nałęcz D., Zawód dziennikarza w Polsce 1918–1939, Warszawa–Łódź 1982.

Narodowa Demokracja XIX–XXI wiek. Koncepcje – ludzie – działalność, red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2008.

Natora-Macierewicz H., Źródło prasowe w badaniach nad tworzeniem się świadomości historycznej, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”1980, nr 2.

Notkowski A., Okoliczności powstawania czasopism jako przedmiot krytyki źródła prasowego (na przykładzie okresu Drugiej Rzeczypospolitej), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1980, nr 2.

Notkowski A., Państwowa polityka prasowa Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939), cz. 1, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 1.

Notkowski A., Państwowa polityka prasowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939. Centralne ośrodki dyspozycji (resorty ministerialne, Biuro propagandy wewnętrznej), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1980, nr 4.

Notkowski A., Polska prasa prowincjonalna Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939), Warszawa–Łódź 1982.

Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, seria 6, t. 1: Literatura polska w okresie międzywojennym, red. J. Kądziela, J. Kwiatkowski, I. Wyczańska, Kraków 1979.

Orlicki J., Szkic wybranej problematyki do genezy tzw. kwestii żydowskiej oraz koncepcji jej rozwiązania w II Rzeczypospolitej, „Przegląd Zachodniopomorski” 1976, nr 3.

Osiński K., Walka o Wielką Polskę. Narodowa Demokracja wobec rządów sanacji na terenie województwa pomorskiego w latach 1926–1939, Toruń 2008.

Paczkowski A., Badania historycznoprasowe w zastosowaniu do badań nad dziejami myśli politycznej [w:] Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej, red. H. Zieliński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 4).

Paczkowski A., Geografia polityczna prasy polskiej 1918–1939, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1970, z. 4.

Paczkowski A., Prasa a kultura polityczna w Drugiej Rzeczypospolitej, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1978, nr 4.

Paczkowski A., Prasa codzienna Warszawy w latach 1918–1939, Warszawa 1983.

Paczkowski A., Prasa polska w latach 1918–1939, Warszawa 1980.

Paczkowski A., Prasa w kulturze politycznej Drugiej Rzeczypospolitej. Problemy i propozycje badawcze, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1980, nr 2.

Paczkowski A., Prasa w życiu politycznym II Rzeczypospolitej, „Dzieje Najnowsze” 1978, nr 3.

Paczkowski A., Przemiany szaty zewnętrznej dzienników polskich w latach 1922–1939, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1976, z. 4.

Państwo w polskiej myśli politycznej, red. W. Wrzesiński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1988 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, t. 7).

Paruch W., Myśl polityczna – refleksje metodologiczne o pojęciu, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, sectio K, vol. 6, 1999.

Pasztor M., Położenie mniejszości żydowskiej w Polsce w świetle francuskiej korespondencji dyplomatycznej z lat 1921–1939, „Biuletyn ŻIH” 1998, nr 4.

Patriotyzm i zdrada. Granice realizmu i idealizmu w polityce i myśli polskiej, red. J. Kloczkowski, M. Szułdrzyński, Kraków 2008.

Pepliński W., Oblicze społeczno-polityczne „Słowa Pomorskiego” w latach 1920–1939, Gdańsk 1978.

Pepliński W., Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej 1920–1939. System funkcjonowania i oblicze społeczno-polityczne prasy polskiej, Gdańsk 1987.

Pietrzak M., Reglamentacja wolności prasy w Polsce 1918–1939, Warszawa 1963.

Pilch A., Rzeczpospolita akademicka, Kraków 1997.

Pisarek W., Analiza zawartości prasy, Kraków 1983.

Pisarek W., Wstęp do nauki o komunikowaniu, Warszawa 2008.

Polska i jej sąsiedzi, red. H. Zieliński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 1).

Polska i Polacy. Studia z dziejów polskiej myśli i kultury politycznej XIX i XX w., red. M. Mroczko, Gdańsk 2001.

Polska – Polacy – mniejszości narodowe, red. E. Grześkowiak-Łuczyk, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1992 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 8).

Polska reklama prasowa 1930–1939, oprac. A. Bania, Kraków 1995.

Polski Słownik Biograficzny, t. 7, Kraków 1948–1958.

Polski Słownik Biograficzny, t. 8, Wrocław–Kraków–Warszawa, 1959–1960.

Polski Słownik Biograficzny, t. 21, Wrocław–Kraków–Warszawa, 1976.

Polski Słownik Biograficzny, t. 31, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1988–1989.

Radomski G., Narodowa Demokracja wobec problematyki mniejszości narodowych w Drugiej Rzeczypospolitej w latach 1918–1926, Toruń 2001.

Radomski G., Samorząd terytorialny w myśli politycznej Narodowej Demokracji 1918–1939, Toruń 2009.

Remerowa K., Książka w Warszawie 1918–1939 [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 2, red. M. Drozdowski, Warszawa 1970.

Rezmer W., Służba wojskowa Niemców w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Rezmer W., Służba wojskowa Żydów w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Roman Dmowski i jego współpracownicy, red. M. Białokur, M. Patelski, A. Szczepaniak, Toruń 2008.

Rowiński K., Prasa polska i jej wydawcy w Wielkiej Brytanii podczas wojny i po jej zakończeniu [w:] Z dziejów polskiej prasy na obczyźnie (od września 1939 roku do współczesności), red. M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2002.

Rudnicki S., Lwowska grupa Ligi Narodowej w świetle własnych protokołów z lata 1918–1919, „Przegląd Historyczny” 1977, z. 4.

Ryba M., Naród a polityka. Myśl społeczno-polityczna twórców ruchu narodowego w okresie międzywojennym, Lublin 1999.

Sierocka K., Czasopisma literackie – Magazyny kulturalno-literackie [w:] Literatura polska 1918–1975, t. 1, red. A. Brodzka, H. Zaworska, S. Żółkiewski, Warszawa 1975.

Sierocka K., Warszawskie periodyki literackie lat 1918–1932 [w:] Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 4, red. M. Drozdowski, Warszawa 1972.

Sikorski T., Wstęp [w:] Społeczeństwo – polityka – kultura. Studia nad dziejami prasy w II Rzeczypospolitej, red. T. Sikorski, Szczecin 2006.

Skrzypczak A., Księgarnia i wydawnictwo Michała Arcta w Warszawie 1887–1950 [w:] Warszawscy wydawcy, red. J. Myszkowska, Warszawa 2003.

Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka, M. Puchalska, M. Semczuk, A. Sobolewska, E. Szary-Matywiecka, Wrocław 1995.

Słownik pisarzy polskich, red. E. Zarych, Kraków 2008.

Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w. – 1970 r., t. 1: A–J, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1994.

Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w. – 1970 r., t. 2: J–Q, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1995.

Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w. – 1970 r., t. 3: R–Ż, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1996.

Słownik pseudonimów pisarzy polskich. XV w. – 1970 r., t. 4: A–Ż. Nazwiska, red. E. Jankowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1996.

Słownik terminologii medialnej, red. W. Pisarek, Kraków 2006.

Smolik B., Myśl polityczna Wojciecha Wasiutyńskiego, Toruń 2004.

Sobczak M., Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej w Polsce w latach 1918–1939, Wrocław 1998.

Speina J., „Myśl Narodowa” 1921–1939 [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku, seria 6, t. 1: Literatura polska w okresie międzywojennym, red. J. Kądziela, J. Kwiatkowski, I. Wyczańska, Kraków 1979.

Stachowiak P., Korzenie „katolicyzmu” endeckiego. Nacjonalistyczna wizja religii i Kościoła w Polsce w latach 1887–1927, Poznań 1999.

Stasiński P., Poetyka i pragmatyka felietonu, Wrocław 1982.

Stawecki P., Polityka narodowościowa w wojsku Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Strzelecki P., Literackie oblicze tygodnika „Prosto z Mostu”, „Prace Polonistyczne” 1980, seria 36.

Śliwa M., Polska myśl polityczna w I połowie XX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1993.

Teoretyczne i metodologiczne wyzwania badań politologicznych w Polsce, red. A. Antoszewski, Lublin 2009.

Terej J.J., Idee, mity, realia. Szkice do dziejów Narodowej Demokracji, Warszawa 1971.

Terej J.J., Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji, Warszawa 1979.

Tetelowska I., Analiza i ocena treści dzienników, „Zeszyty Prasoznawcze” 1960, nr 1.

Thurlow R.C., Fascism in Britain. From Oswald Mosley’s Blackshirts to the National Front, London 2006.

Tobera M., Antyskamandryta (Stanisław Piasecki), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”, 1992, nr 3/4.

Tobera M., Dziennikarz, „Więź” 1981, nr 7/8.

Tobera M., Publicystyka Adolfa Nowaczyńskiego w „Myśli Narodowej” 1921–1925, „Problemy Studenckiego Ruchu Naukowego” 1981, nr 2 (54).

Tobera M., „Z balkonu na bruk” (Adolf Nowaczyński), „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1992, nr 3/4.

Turek W., Arka Przymierza. Wojciech Wasiutyński 1910–1994. Biografia polityczna, Kraków 2008.

Tyszkiewicz A., Obóz Wielkiej Polski w Małopolsce 1926–1933, Kraków 2004.

Urbanowicz A.A., PSL Piast a Narodowa Demokracja w latach 1913–1931, Gorzów Wielkopolski 2008.

Urbanowski M., Nacjonalistyczna krytyka literacka. Próba rekonstrukcji i opisu nurtu w II Rzeczypospolitej, Kraków 1997.

Urbanowski M., Oczyszczenie. Szkice o literaturze polskiej końca XX wieku, Kraków 2002.

Walka o dobra kultury. Warszawa 1939–1945, t. 2, red. S. Lorentz, Warszawa 1970.

Wapiński R., Narodowa Demokracja 1893—1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980.

Wapiński R., Niektóre problemy ewolucji ideowo-politycznej endecji w latach 1919–1939, „Kwartalnik Historyczny” 1996, nr 4.

Wapiński R., Pokolenia Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991.

Wapiński R., Problem państwa w koncepcjach politycznych obozu narodowego [w:] Państwo w polskiej myśli politycznej, red. W. Wrzesiński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1988 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 7).

Wapiński R., „Przegląd Wszechpolski” (1895–1905, 1922–1926) [w:] Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej, red. H. Zieliński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 4).

Wapiński R., Roman Dmowski, Lublin 1988.

Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 2, red. M. Drozdowski, Warszawa 1970.

Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 3, red. E. Borecka, M. Drozdowski, H. Janowska, Warszawa 1971.

Warszawa II Rzeczypospolitej 1918–1939, z. 4, red. M. Drozdowski, Warszawa 1972.

Warszawscy wydawcy, red. J. Myszkowska, Warszawa 2003.

Waskan J., Problem przynależności państwowej ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego w myśli politycznej obozu narodowego 1893–1921, Bydgoszcz 2006.

Wątor A., Działalność Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w zaborze austriackim do roku 1914, Szczecin 1993.

Wątor A., Działalność Związku Ludowo-Narodowego w latach 1919–1922, Szczecin 1992.

Wątor A., Gabinet Wincentego Witosa, 24 VII 1920 – 13 IX 1921 [w:] Gabinety Drugiej Rzeczypospolitej, red. J. Faryś, J. Pajewski, Szczecin–Poznań 1991.

Wątor A., Narodowa Demokracja w Galicji do 1918 roku, Szczecin 2002.

Wątor A., Słownik działaczy Narodowej Demokracji w Galicji, Szczecin 2008.

Weissman B.M., Herbert Hoover and Famine Relief to Soviet Russia, 1921–1923, Stanford 1974.

Wierzbicki M., Białorusini w Wojsku Polskim (1921–1939) [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, red. Z. Karpus, W. Rezmer, Toruń 2001.

Więcej niż niepodległość. Polska myśl polityczna 1918–1939, red. J. Jachymek, W. Paruch, Lublin 2001.

Wimmer R.D., Dominick J.R., Mass media. Metody badań, Kraków 2008.

Władyka W., Prasa Drugiej Rzeczpospolitej [w:] J. Łojek, J. Myśliński, W. Władyka, Dzieje prasy polskiej, Warszawa 1988.

Władyka W., Stan badań nad historią prasy a badania dziejów polskiej myśli politycznej [w:] Na warsztatach historyków polskiej myśli politycznej, red. H. Zieliński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 4).

Wojdyło W., Koncepcje społeczno-polityczne Stanisława Grabskiego, Toruń 1993.

Wojdyło W., Od współpracy do rywalizacji. Relacje między Romanem Dmowskim a Stanisławem Grabskim [w:] Roman Dmowski i jego współpracownicy, red. M. Białokur, M. Patelski, A. Szczepaniak, Toruń 2008.

Wojdyło W., Refleksje nad myślą polityczną obozu narodowego 1918–1939. Posłowie biograficzne, „Dzieje Najnowsze” 2006, nr 4.

Wojsz I., Gebethner i Wolff – największa polska firma księgarsko-wydawnicza drugiej połowy XIX i pierwszej XX w. [w:] Warszawscy wydawcy, red. J. Myszkowska, Warszawa 2003.

Z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej, red. A. Garlicki, Warszawa 1986.

Z dziejów polskiej prasy na obczyźnie (od września 1939 roku do współczesności), red. M. Szczerbiński, Gorzów Wielkopolski 2002.

Zackiewicz G., Państwo radzieckie w myśli politycznej obozu narodowego w latach 1918–1939 [w:] Narodowa Demokracja XIX–XXI wiek. Koncepcje – ludzie – działalność, red. T. Sikorski, A. Wątor, Szczecin 2008.

Zadeykański J., Straty kultury polskiej. Adolf Nowaczyński, „Kultura” (Paryż) 1950, nr 10.

Zieliński H., O potrzebie i trudnościach badania dziejów polskiej myśli politycznej [w:] Polska i jej sąsiedzi, red. idem, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975 („Polska myśl polityczna XIX i XX wieku”, t. 1).

Zieliński Z., Żydzi w społeczeństwie Polski międzywojennej, „Dzieje Najnowsze” 1995, nr 4.

Zygmunt Wasilewski. Polityk – krytyk – regionalista, red. M. Meducka, Kielce 2002.

Żarnowski J., Polska 1918–1939: praca, technika, społeczeństwo, Warszawa 1999.

Indeks osób

(indeks osób nie obejmuje aneksu „Wykaz publicystów i współpracowników »Myśli Narodowej« w latach 1921–1939”)

a.n. zob. Nowaczyński Adolf

(a.n.) zob. Nowaczyński Adolf

A.N. zob. Nowaczyński Adolf

A.S.

A.Ś. zob. Świętochowski Aleksander

„Acervus”

AD.B

(ad.now.) zob. Nowaczyński Adolf

(Ad.Now.) zob. Nowaczyński Adolf

Ajnenkiel Andrzej

Alberti Kazimiera

„Anecki N.” zob. Nowaczyński Adolf

Antoszewski Andrzej

Arct Zygmunt

„Argus” zob. Raczkowski Zygmunt

Askenazy Szymon

a-ski

August III Sas

(b.)

B. zob. Birkenmajer Józef

(b.c.)

B.W. zob. Wasiutyński Bohdan

Bajka Zbigniew

Bajkowski Jan (J.Ba.)

Balicka Gabriela

Balicki Zygmunt

Bania Adam

Bartkiewicz Zygmunt

Bartoszewicz Joachim

Bartyzel Jacek

Bator Bolesław

Batowski Henryk Adam

Bąkowski Stanisław

Beaupré Antoni

Bek Józef

Bełcikowska Alicja

Bełcikowski Jan

Berezowski Zygmunt

Bergiel Rajmund

Bergmann Olaf

Białokur Marek

Bielecki Tadeusz

Birkenmajer Józef (B.)

Bł.

Błażejowski Aleksander

Bocheńska Magdalena

Bogdanowicz Jan

Bolesław Chrobry

Bolesław Śmiały

Bolt Feliks

Borakowski Eugeniusz

Borecka Emilia

Bouffałł Bronisław

Braun Jerzy

Briares Irena

Brodzka Alina

Bronsztejn Szyja

Browarek Tomasz

Bruchnalski Wilhelm

Brun Leon

Brygiewicz Julian

Brygiewicz Wacław

Brzeg Adam

Brzeziński Franciszek

Brzoza Czesław

Budzyński Władysław

Bułhak Jan

Cesarz Maciej

Chaberski Ludwik

Chałupczak Henryk

Chesterton Gilbert Keith

Chojnowski Andrzej

Chomicz Paulin

Chrzanowski Ignacy

Chudziński Jerzy

Churan Teodor

Churchill Winston

Chwalewik Witold Jerzy (W.J.C.)

Chwalibóg Feliks

„Civis” zob. Kierski Kazimierz

„Clemens”

„Consolibus” zob. Wakar Włodzimierz

Corradini Enrico

Cowen Philip

Cywiński Stanisław

Czajkowski Stanisław

Czapliński Szymon

Czarnowska Maria

Czartoryscy

Czaykowski Czesław

Czaykowski Paweł

Czempińska Irena

„Czereński Marian” zob. Hrabyk Klaudiusz

Czerwijowska Barbara („Barbara Zanówna”)

Czetwertyńska Helena

D.K.

Dąbrowski Stefan

De Andreis Egisto

Debray Regis

Degrelle Léon

„Delacroix J.”

Demby Stefan

De Stefani Alberto

Dębicki Zdzisław

Dębski Aleksander

Didier Stanisław

Diehl Józef

Dienstl-Dąbrowa Marian

Długokęcki Antoni

Dmowski Roman („Roman Skrzycki”)

Doboszyński Adam

Dobraczyński Jan

Dobrowolski Rafał

Dobrzański Stefan

Doenecke Justus D.

Domagalska Małgorzata

Dominick Joseph R.

Doroszewski Witold

Douglas Alfred

Dowbor-Muśnicki Józef

Downar Juliusz

Dr S. Ka-ski

Dreyfus Alfred

Drobnik Jerzy

Drozdowski Marek

Dürr Jan

Dworak Tadeusz

Dygasiński Adolf

Dynowska Maria

„Dziadek” zob. Oksza-Grabowski Ignacy

Dziedzicki Adam

Ejsmond Julian

„Eta”

Eysymontt Henryk

Faryś Janusz

Fedak Stepan

Fedorowicz Jan

Fikus Feliks

Filipiak Marian

Filochowski Wacław

Fischer Adam

Fiszer Ludwik

Folkierski Władysław

Ford Henry

Friedbergowa Maria

Frycz Karol Stefan

Fryderyk Habsburg

Gable Clarke

Gaczeński Stanisław

Gałuszka Józef Aleksander

„Gamma”

Gardner Monika

Garlicki Andrzej

Gawecki Bolesław

Gawroński Andrzej

Gąsowski Tomasz

Gebethner Jan

Gembarzewski Leszek

Gembarzewski Miłosz

Geniusz Mieczysław

Gesnner Jan

Giertych Jędrzej („WIEL.”)

Glass Henryk

Glassman Bernard

Gluziński Tadeusz („Zbigniew Krasnowski”, „Henryk Rolicki”)

Głąbiński Stanisław

Goban-Klas Tomasz

Gobineau Arthur de

Godlewski Stanisław

Godlewski Stefan Józef

Goetel Ferdynand

Gołąbek Józef (J.G.)

G-or

Goszczyński Seweryn

Gościcki Jerzy

Gottlieb Julie V.

Grabiański Aleksander

Grabowska Helena

Grabowski Tadeusz [(t.gr.)]

Grabski Andrzej Feliks

Grabski Stanisław

Grabski Władysław

Grabski Władysław Jan

Grodecki Antoni

Grosicki Kazimierz

Grossek-Korycka Maria

Grott Bogumił

Gruziński Bronisław

Grzegorczyk Marian

Grzegorczyk Piotr

Grzelewska Danuta

Grześkowiak-Łuczyk Ewa

Grzymała-Siedlecki Adam („Viator”)

Habielski Rafał

Habsburgowie

Haecker Emil

Hagmaier Rafał

Halczak Bohdan

Hall Aleksander

Haller Józef

Heidenstam Verner von

Henner Gabriel Tadeusz

Herlaine Janusz

Hertz Benedykt

Hiszpański Stanisław

Hitler Adolf

Hłasko Józef (J.H., J.Hł., j.hł.)

Horzelski Tadeusz

Hrabyk Klaudiusz („Marian Czereński”)

Hryniewski Aleksander

Hryszkiewicz

Hulewicz Witold

I.O.G. zob. Oksza-Grabowski Ignacy

I.O.Gr. zob. Oksza-Grabowski Ignacy

IGN. zob. Rembieliński Jan

Iłłakowiczówna Kazimiera

Iwaszkiewicz Jarosław

Iwaszkiewicz Wacław

J.

J.Ba. zob. Bajkowski Jan

J.G. zob. Gołąbek Józef

J.H. zob. Hłasko Józef

j.hł. zob. Hłasko Józef

J.Hł. zob. Hłasko Józef

J.K.

J.M.

j.r. zob. Rembieliński Jan

J.R. zob. Rembieliński Jan

J.Z. zob. Zamorski Jan

Jabłonowski Władysław (W.J.)

Jabłoński Henryk

Jachimecki Zdzisław

Jachymek Jan

Jagiellonowie

Jakubowska Urszula

Janiak-Jasińska Agnieszka

Janicki Stanisław (st.j.)

Jankowski Edmund

Jankowski Władysław

Janota-Bzowski Józef

Janowska Halina

Jasieńczyk Wincenty

Jasieńska-Kiniorska Stanisława

Jasiukowicz Stanisław

Jastrzębiec Władysław

Jastrzębski Marian

Jastrzębski Przemysław Jarosław (P.J.)

Jaszczołt Adam

Jaworski Tomasz

Jaxa-Bykowski Ludwik

Jekiel Jacek

Jeleński Szczepan

Jentys Czesław

Jerzy O.

Jodko-Narkiewicz Witold

Jodzewicz Jan

-K-

K.Z.

Kaczmarek Zygmunt

Kafel Mieczysław

Kallas Marian

Kam. Mac...icz

Kamocki Walenty

Kański E.

Karłowicz Jan

Karłowicz Wanda

Karpus Zbigniew

Karski S.

Kasprowicz Jan

Kasprowiczowa Maria

Kasznica Stanisław

Kawalec Krzysztof

Kawecki Janusz

Kawecki Józef

Kazimierz Wielki

Kądziela Jerzy

Kenar Tomasz

Kędzierski Antoni

Kęsik Jan

Kiedroniowa Zofia

Kierski Kazimierz („Civis”)

Kijeński Stanisław

Kiniorski Marian

Kirszbraun Eliasz

Klimpel Wilhelm

Kloczkowski Jacek

Klukowski Bogdan

Knauff Stanisław

Kobylański Tadeusz

Kocielski Adam

Kolarz Piotr

Kolbuszewski Stanisław

Kołaczkowski Stefan

Komarnicki Wacław

Koneczny Feliks

Koniński Karol Ludwik („Simplex”)

Konopacki Leszek

Konopczyński Władysław (W.K.)

Konopnicka Maria

„Kontradmirał Ex.”

Kopaliński Władysław

Korczak Janusz

Korfanty Wojciech

Kormanowa Żanna

Korn J.

Kornaś Jerzy

Kornecki Jan

Korolec Jan

Koskowski Bolesław

Kossak-Szczucka Zofia

Kossowska Stefania

Kotowski Albert Stefan

Kowalczyk Ryszard

Kowalski Kazimierz

Kowalski Tadeusz Antoni

Kozicki Stanisław („Kozik”, S.K.)

Kozicki Władysław

Kozielecki

Kozielewski Ignacy

Kozieł Andrzej

Koziełło Tomasz

Kozierski Adolf

„Kozik” zob. Kozicki Stanisław

Kozłowski Karol

Kozłowski Medard

Kozolubski Juliusz

Koźniewski Kazimierz

„Krasnowski Zbigniew” zob. Gluziński Tadeusz

Kraushar Aleksander

Kristanova Evelina

Krotofil Maciej

Krzykowski Eryk

Krzysztofowicz Grzegorz

Krzywobłocka Bożena

Kucharski Eugeniusz

Kucharski Władysław

Kulak Teresa

„Kułakowski Mariusz” zob. Zieliński Józef

Kuniński R.

Kurta Henryk

Kuźmińska Jadwiga

Kwasieborski Wojciech

Kwiatkowski Eugeniusz

Kwiatkowski Jerzy

Landau Zbigniew

Landau-Czajka Anna

Laskauer Piotr

Lasocka Janina

Lednicki Aleksander

Lepszy Kazimierz

Lesznowski Stanisław

Levy Richard Simon

Liebold Ernest Gustav

Lignowska Wacława

Ligocki Edward

Lincoln Abraham

Linehan Thomas P.

Lisiak Henryk

Lorentz Stanisław

Loret Maciej

Loster Antoni

Lubicz Jan

Lubowicki Jerzy

Lubowiecki Roman

Lubowiecki Roman S.

Lutosławscy

Lutosławski Jan

Lutosławski Kazimierz

Łagoda Maciej

Łojek Jerzy

Łomżyński A.

Łuszczyński Artur

(m.n.)

M.Z.

Maj Ewa

Majchrowski Jacek Maria

Majewski Stanisław Jan

Makowski Tadeusz

Makuszyński Kornel

Maleszewski W.

Malik Jakub A.

Małaczyński Zdzisław

Małyszko Adolf

Mańkowski W.

Marchlewski Bolesław

Marchlewski Leon

Marszał Maciej

Marweg Jan

Marylski Antoni

Marynowski Zdzisław

Masław

Matuszewski Jan

Maurras Charles

Mączewski Przemysław

Mączyński Czesław

Meducka Marta

Meissner Andrzej

Meissner Czesław

Mejbaum Wacław

Meklenburg Konrad

Merzbach Ludwik

Mękarski Stefan

Mich Włodzimierz

Mielczarek Tomasz

Mikułowski Maurycy

Mildner Tadeusz

Miłaszewska Wanda

Miłaszewski Stanisław

Miłkowski Zygmunt

Mincer Tadeusz

Miś Jan Stanisław

Morawski Józef

Morawski Kazimierz Marian

Mortkowicz Jakub

Mosdorf Jan

Mroczko Marian

Münnich Adam

Mussolini Benito

Mutermilch Leonard

Myszkowska Justyna

Myśliński Jerzy

n. zob. Nowaczyński Adolf

(n.) zob. Nowaczyński Adolf

Naimska Małgorzata

Nałęcz Daria

Nałęcz-Dobrowolski Marceli

Narkiewicz-Jodko Jan

Napierski Adrian

Napoleon I (Napoleon Bonaparte)

Napoleon III

Narutowicz Gabriel

Natora-Macierewicz Hanna

„Neuwert” zob. Nowaczyński Adolf

Newlin-Wagner Tadeusz

Niebudek Stefan

Niedziałkowski Zygmunt

Niemojewski Andrzej

Nietzsche Fryderyk

Niewiadomski Eligiusz

Niewiadomski Stefan

Niklewicz Mieczysław

Niklewicz Ryszard

Niklewiczowa Maria

Niklewiczowie

Niklewiczówna Krystyna

Nissau Jerzy de

Norwid Cyprian Kamil

Notkowski Andrzej

Nowaczyński Adolf [a.n., (a.n.), A.N., (ad.now.), (Ad.Now.), „Anecki N.”, n., (n.), „Neuwert”]

Nowaczyński Stanisław

Nowakowski Marceli

Nowiński L.

Nowodworski Franciszek

Nowolecki Feliks

Nowosad Witold

Obrębski Józef

Obrzud Stanisław

Ochorowicz Michał

„Oculum”

Odrowąż Czesław

Ohrenstein Jerzy („X. Niero”)

Oksza-Grabowski Ignacy („Dziadek”, I.O.G., I.O.Gr.)

Olszewski Stefan

Opalska Krystyna Maria Marcelina z d. Załuska

Opieński Jan

Orlicki Józef

Ornstein Władysław

Orzeszkowa Eliza

Osica Janusz

Osiński Krzysztof

Osip Andrzej

Ossendowski Ferdynand Antoni

Oudard Georges

„p. Digamma” zob. Wasilewski Zygmunt

P.J. zob. Jastrzębski Przemysław Jarosław

Paczkowski Andrzej

Paderewski Ignacy Jan

Pajewski Janusz

Palmbach Henryk

Palmirski Władysław

Pannenkowa Irena

Papini Jan

Parandowski Jan

Parnicki Teodor

Paruch Waldemar

Pasztor Maria

Patelski Mariusz

Pawlikowski Jan Gwalbert

Pawlikowski Michał

Pazurkiewicz Stanisław

Pełczyński Teodor

Pepliński Wiktor

Percy Alan Ian

Perendyk Wacław

Peretiatkowicz Antoni

Perzyński Włodzimierz

Petlura Semen

Petruszewycz Jewhen

Petrykowski Tadeusz

Piasecki Adam

Piasecki Eugeniusz

Piasecki Stanisław

Piastowie

Piątek Stanisław

Piechowski Władysław

Pieńkowska Janina

Pieńkowski Stanisław

Piestrzyński Ryszard

Pietraszek Teofil

Pietrkiewicz Jerzy

Pietrzak Michał

Pigoń Stanisław

Pilch Andrzej

Piłsudski Józef

Piłsudskij Sigismund Iwanowicz

Pisarek Walery

Piszczkowski Mieczysław

Pius XI

Piwońska-Pykało Lidia

Podlaski Aleksander

Podoski Julian

Podoski Wiktor

Pomarański Stefan

Pomorski Stefan

Ponikowski Antoni

Popławski Jan Ludwik

Porębski Kazimierz

Potoccy

Potocki Tadeusz

„Prosper Colonna”

Próchnicki Zdzisław

Prus Bolesław

Prus Jan

Przedpełski Walerian

Przybyszewski Stanisław

Puchalska Mirosława

Pusłowski Franciszek Xawery

Rabski Władysław

Raczkowski Karol

Raczkowski Zygmunt („Argus”)

Radomski Feliks

Radomski Grzegorz

Radziwiłł Janusz

Radziwiłłowie

„Raróg Tomasz” zob. Wolska Maryla

Rawita-Gawroński Franciszek

Rączy Józef

Reich Leon

Rejtan Tadeusz

Rembieliński Jan (IGN., j.r., J.R.)

Remerowa Krystyna

Reuttówna Maria

Reymont Władysław Stanisław

Rezmer Waldemar

Richter Jan Bronisław

Rodziewiczówna Maria

Rokoszny Józef

„Rolicki Henryk” zob. Gluziński Tadeusz

Rostkowski Leon

Rostworowski Karol Hubert

Roszkowski Wojciech

Rousseau Jean Jacques

Rowiński Krzysztof

Rozwadowski Jan

„Rozwora Tadeusz”

Rudnicki Mikołaj

Rudnicki S.

Ruffer Józef

Rutkowski Aleksander

Ryba Mieczysław

Rybarski Roman

Rychliński Karol

Rymar Stanisław

Rytel Piotr

S.K. zob. Kozicki Stanisław

S.M.S.

Sacha Stefan

Sadzewicz Antoni

Sadzewicz Marek

Sadzewicz Maria

Sadzewiczowie

Sasowie

Sawicka Stanisława Maria

Selimowski T.

Semczuk Małgorzata

Sendlikowski Aleksander

Seyda Marian

Sienkiewicz Henryk

Sierocka Krystyna

Sikorski Stanisław

Sikorski Tomasz

Sikorski Władysław

„Simplex” zob. Koniński Karol Ludwik

Skałkowski Adam

Skarzyński Antoni Konstanty

Skiwski Jan Emil

„SKOL.”

Skrudlik Mieczysław

„Skrzycki Roman” zob. Dmowski Roman

Skrzypczak Andrzej

Sławek Walery

Słonczyńska Anna

Słonimski Antoni

Słowacki Juliusz

Smogorzewski Kazimierz

Smolik Bartosz

Sobczak Mieczysław

Sobieski Wacław

Sobolewska Anna

Sokolnicki Michał

Songin Józef

Sosnkowski Kazimierz

Sowa Andrzej Leon

„Spectans”

„Spectatus”

Speina Jerzy

st.j. zob. Janicki Stanisław

ST. L-SKI (St. L-ski)

St.W. zob. Vrtel-Wierczyński Stefan

Stahl Zdzisław

Stanisław August Poniatowski

Staniszkis Witold

Stankiewicz Witold

Staryszak Józef

Stasiński Piotr

Stawecki Piotr

Stecka Maria

Stefan Batory

Stojałowski Stanisław

Stojanowski Karol

Stroński Stanisław

Strzelecki Paweł

Strzelecki T. (T.S.)

Strzetelski Stanisław

Suchodolski Bohdan

Sukertowa Emilia

Surzycki Stefan

Szaniawski Jerzy

Szantroch Tadeusz

Szary-Matywiecka Ewa

Szczepaniak Andrzej

Szczepkowski Bolesław

Szczerbiński Marek

Szczerbowski Adam

Szczutowski Stanisław

Szelągowski Adam

Szelburg-Zarembina Ewa

Szeptycki Andrzej

Szeptycki Stanisław

Szmidt Czesław

Szpakowski Olgierd

Szpotańska Antonina

Szpotański Kazimierz

Szpotański Stanisław

Szułdrzyński Michał

Śliwa Michał

Świeżyński Józef

Święcicki Julian Adolf

Świętochowski Aleksander (A.Ś.)

Świrski Władysław

(t.gr.) zob. Grabowski Tadeusz

T.S. zob. Strzelecki T.

T. St-ki

Tabaczyński Stefan

Tarnawski, dr

Tarnawski Władysław

Tarnowski Jan

Taylor Edward

Terej Jerzy Janusz

Tetelowska Irena

Tetmajer Kazimierz

Thon Abraham Ozjasz

Thurlow Richard C.

Tobera Marek

Toeplitz Leon

Tomaszewski Jerzy

„Tow. Jaw.”

Tracy Spencer

Trajdos Mieczysław

Trąmpczyński Wojciech

Troczewski Antoni

Troczewski Karol

Trzywdar Antoni

Tur Jan

Turek Wojciech

Turowska Barbara

Tuwim Julian

Tymieniecki Kazimierz

Tyszkiewicz Adrian

Ulitz Otto

Urbanowicz Adam Andrzej

Urbanowski Maciej

„Viator” zob. Grzymała-Siedlecki Adam

Vrtel-Wierczyński Stefan (St.W.)

W.

W.J. zob. Jabłonowski Władysław

W.J.C. zob. Chwalewik Witold Jerzy

W.K. zob. Konopczyński Władysław

Wakar Włodzimierz („Consolibus”)

Waldorff Jerzy

Waligórski Teofil

Wapiński Roman

Wardejn Zdzisław

Wasilewska Helena

Wasilewski Zygmunt („p. Digamma”, (x), Z., Z.W.),

Wasiutyński Bohdan (B.W.)

Wasiutyński Wojciech

Waskan Jan

Wątor Adam

Webster Nesta Helen

Weissman Benjamin Murry

Weyssenhoff Józef

„WIEL.” zob. Giertych Jędrzej

Wierczak Karol

Wiernik Konrad

Wierzbina Maciej

Wierzbiński Maciej

Wierzejski Józef

Wiktor Jan

Wilski Zygmunt

Wilson Thomas Woodrow

Wimmer Roger D.

Windsorowie

Winiarski Bohdan

Witos Wincenty

Wituch Tomasz

Władyka Wiesław

Władysław Jagiełło

Włodek Józef

Włodek Ludwik

Włodek Stanisław

Włoszczewski Stefan

Wnuk Włodzimierz

Wojciechowska Maria

Wojciechowski Stanisław

Wojciechowski Zygmunt

Wojdyło Witold

Wojtaszak Andrzej

Wolff Gustaw

Wolikowska Izabela z d. Lutosławska

Wolker Jerzy

Wolska Maryla („Tomasz Raróg”)

Wolter Władysław

Woodruff Marcus

Wyczańska Irena

Wydżga Bohdan

Wydżga Stanisław

Wyrzykowski Stanisław

Wyrzykowski Stefan

Wysocki Antoni

Wyspiański Stanisław

Wyszyński Feliks

(x) zob. Wasilewski Zygmunt

„X. Niero” zob. Ohrenstein Jerzy

Y.

Z. zob. Wasilewski Zygmunt

Z. S-ski

Z.W. zob. Wasilewski Zygmunt

Zabawski Władysław

Zackiewicz Grzegorz

Zadeykański Jan

Załęcki Gustaw

Załęski Zbigniew

Załuscy

Załuska Edwarda z d. Przyłuska

Załuska Jan

Zamorski Jan (J.Z.)

Zamoyski Maurycy

„Zanówna Barbara” zob. Czerwijowska Barbara

Zarych Elżbieta

Zaworska Helena

Zbyszewski Wacław Alfred

Zdanowicz M.

Zdanowski Juliusz

Zdziechowski Jerzy

Zdzitowiecki Jan

Zegadłowicz Emil

Zieliński Henryk

Zieliński Józef („Mariusz Kułakowski”)

Zieliński Kazimierz

Zieliński Stanisław

Zieliński Z.

Ziółkowski Jan

Zucker Michał

Zwan Antoni

Zwierzyński Aleksander

Żarnowski Janusz

Żelisławski Antoni

Żeromski Stefan

Żołkiewski Stefan

„Żor-żor”

Żółtowska Zofia

Żółtowski Adam

Żukotyńska Beatrycze

Życzyński Henryk

Fotografie

Joachim Bartoszewicz

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Tadeusz Bielecki (z lewej)
i Kazimierz Kowalski

Zbiory Wojciecha Rowińskiego

Józef Birkenmajer

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Ignacy Chrzanowski

Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona www.polona.pl

Adam Doboszyński

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Jan Dobraczyński

Archiwum Szkoły Głównej Handlowej

Jędrzej Giertych

Zbiory autora

Stanisław Głąbiński

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Mieczysław Fijałkowski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wacław Filochowski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Stanisław Grabski (portret z 1919 r. autorstwa Stanisława Lentza)

Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie

Władysław Grabski

Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona www.polona.pl

Adam Grzymała-Siedlecki

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Józef Hłasko

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Władysław Kozicki

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Stanisław Miłaszewski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Marian Kiniorski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Bolesław Koskowski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jan Mosdorf

Zbiory autora

Stefan Niebudek

II Liceum Ogólnokształcące im. R. Traugutta w Częstochowie

Adolf Nowaczyński (portret z 1910 r., autor nieznany)

Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona www.polona.pl

Jerzy Pietrkiewicz

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Franciszek Rawita-Gawroński

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jan Rembieliński

Zbiory autora

Stanisław Pigoń

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Karol Hubert Rostworowski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Roman Rybarski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Stoją od lewej: Stanisław Rymar, Jan Zamorski, Aleksander Zwierzyński

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Zygmunt Wasilewski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Stanisław Szpotański

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Aleksander Świętochowski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Antoni Troczewski

Archiwum Państwowe w Płocku oddział w Kutnie

Wojciech Wasiutyński

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Józef Weyssenhoff

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Maciej Wierzbiński

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Józef Wierzejski

Zbiory autora

Jan Załuska

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jerzy Zdziechowski

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jan Wiktor

Narodowe Archiwum Cyfrowe

Stanisław Włodek

Zbiory autora

Emil Zegadłowicz

Narodowe Archiwum Cyfrowe