Grzegorz Michalik

Psychiatria w Polsce w latach 1945–1956

Nauka i opieka zdrowotna

Recenzenci dr hab. Krzysztof Kosiński, prof. Instytutu Historii PAN dr Konrad Rokicki

Projekt graficzny i okładki Sylwia Szafrańska

Redaktor Irmina Samulska

Korekta Maria Aleksandrow

Indeks osób Marzanna Płużyńska

Skład i łamanie Sylwia Szafrańska

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2021

ISBN 978-83-8229-747-8 (epub) ISBN 978-83-8229-748-5 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową www.ksiegarniaipn.pl

WSTĘP

W badaniach nad dziejami nauki szczególne miejsce zajmuje historia medycyny, która w polskiej historiografii jest dziedziną stosunkowo mało znaną. Kojarzy się ona zazwyczaj ze słynnymi lekarzami oraz ich przełomowymi odkryciami, podobnie jak historia ogólna najczęściej przywołuje na myśl wojny, wielkie bitwy i sławnych władców. W tle głośnych wydarzeń pozostają mniej widoczne procesy cywilizacyjne – owo „długie trwanie”, jak je określił Fernand Braudel.

Podobnie jest z dziejami medycyny. Na jej rozwój i kształt często wpływały czynniki pozanaukowe, kulturowe, religijne, polityczne. Historia medycyny jest także historią mniej znanych, pozornie mało znaczących procesów czy zjawisk. Epidemie i brak higieny zmieniały losy wielkich kampanii i wpływały na codzienną egzystencję człowieka. Polityka i ideologia potrafiły kreować nowe, sprzeczne z ówczesną wiedzą naukową standardy medycyny. Dzieje medycyny jako nauki akademickiej, będąc nierozerwalnie związane ze społeczeństwem i kulturą, mogą nam zatem wiele powiedzieć na temat danej sytuacji społeczno-politycznej, co z kolei pomaga lepiej zrozumieć nie tylko przeszłość, ale też teraźniejszość, umożliwiając uniknięcia wielu stereotypów[1]. Dotyczy to np. postrzegania chorób psychicznych i ich leczenia. Krępowanie w przeszłości obłąkanych łańcuchami czy linami na wsi i zamykanie ich w szopie łatwo można uznać za przejaw okrucieństwa. Kiedy jednak uświadomimy sobie, że mieszkańcy wsi, przez większą część dnia ciężko pracując, nie byli w stanie zajmować się chorymi (o leczeniu nie mówiąc), obraz radykalnie się zmienia. Łańcuchy nie są już wyrazem ludzkiej bezduszności, lecz przykrą koniecznością, świadectwem ówczesnych warunków życia.

Historii psychiatrii polskiej poświęcono dotąd stosunkowo niewiele opracowań. Literaturę z tej dziedziny można podzielić na dwie kategorie. Do pierwszej należą prace monograficzne, wstępy do podręczników i artykuły dotyczące ogólnej historii psychiatrii polskiej od czasów najdawniejszych do XX w., z uwzględnieniem kontekstu międzynarodowego[2]; do drugiej – prace poruszające wybrane zagadnienia szczegółowe z dziejów psychiatrii polskiej od XVIII do XX w. (teoria, terapia, system opieki, sylwetki lekarzy, dzieje placówek leczniczych itp.)[3]. Większość cytowanych prac stanowią artykuły na temat konkretnych zagadnień, jak wspomnienia pośmiertne o wybitnych lekarzach czy dzieje danego zakładu leczniczego. Nieliczne publikacje poświęcone są dłuższemu okresowi lub szerszej problematyce. Brakuje natomiast osobnych monografii i opracowań ogólnych, dotyczących historii psychiatrii polskiej[4].

Szczególnie niewiele miejsca w polskim piśmiennictwie poświęcono okresowi 1945–1956. Nieliczne publikacje mają przeważnie charakter artykułów, w związku z czym ujmują temat w ogólnym zarysie[5]. Tymczasem problematyka psychiatrii jako nauki oraz systemu opieki psychiatrycznej w tych latach jest niezwykle interesującym tematem, zasługującym na osobne opracowanie monograficzne. W latach 1945–1956 w nauce polskiej występowały czynniki, które w znaczący sposób naruszały autonomię medycyny, w szczególności psychiatrii. Były one przede wszystkim wypadkową zaistniałej na ziemiach polskich w 1944 r. nowej sytuacji politycznej. Rozprawa nawiązuje metodologicznie do zachodniej historiografii medycyny, która w badaniach nad dziejami nauki, a zwłaszcza nauk medycznych, nie ogranicza się jedynie do faktograficznego ukazania danego tematu, lecz uwzględnia różne uwarunkowania społeczno-kulturowe oraz polityczne, jakie wpływały na kształt i rozwój wiedzy naukowej w przeszłości[6]. Niniejsza praca jest więc pierwszą próbą monograficznego ujęcia problematyki polskiej psychiatrii naukowej i opieki psychiatrycznej w latach 1945–1956.

Praca opiera się przede wszystkim na materiałach archiwalnych oraz publikacjach prasowych, pochodzących z omawianego okresu 1945–1956. Kwerendą archiwalną objąłem Archiwum Akt Nowych w Warszawie z zespołami: Ministerstwo Zdrowia i Najwyższa Izba Kontroli; Archiwum Państwowe we Wrocławiu; Archiwum Zakładowe Ministerstwa Zdrowia w Warszawie; Materiały Archiwalne Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie. Należy wspomnieć, że materiały te znajdowały się w znacznym rozproszeniu. Nie natrafiłem na przykład na osobny zespół Wydziału Chorób Psychicznych Ministerstwa Zdrowia, który funkcjonował po 1945 r. Materiały z Wydziału znajdowały się w różnych, często przypadkowych aktach.

Przeanalizowałem również szeroko fachową i popularną prasę lekarską z badanego okresu, stanowiła bowiem bardzo cenne źródło informacji dotyczących w szczególności sytuacji w psychiatrii naukowej. Wykaz czasopism podaję w bibliografii.

W trakcie kwerendy i opracowywania materiałów pojawiło się wiele nowych wątków i pytań badawczych, które ze względu na charakter pracy nie mogły zostać szerzej omówione. Dotyczy to m.in. okoliczności przymusowego umieszczenia Władysława Broniewskiego we wrześniu 1954 r. w zakładzie w Kościanie czy sprawy usunięcia ze stanowisk wybitnych psychiatrów Kazimierza Dąbrowskiego i Adriana Demianowskiego. Są to zagadnienia, które zasługują na odrębne studium, wymagają jednak szczegółowej kwerendy archiwalnej, wykraczającej poza ramy niniejszej pracy.

Praca jest uaktualnioną i zmodyfikowaną wersją rozprawy doktorskiej obronionej w 2011 r. na Uniwersytecie Wrocławskim. Promotorem była prof. Bożena Płonka-Syroka, której pragnę w tym miejscu złożyć serdeczne podziękowania za opiekę naukową. Dziękuję także recenzentom rozprawy: prof. dr hab. Teresie Kulak i prof. dr. hab. Tadeuszowi Srogoszowi. Ważne zmiany i niezbędne aktualizacje zostały wprowadzone dzięki cennym uwagom recenzentów: prof. dr. hab. Krzysztofa Kosińskiego oraz dr. Konrada Rokickiego.

Dziękuję także pani Grażynie Herczyńskiej za pomoc i udostępnienie materiałów archiwalnych Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie oraz panu dr. hab. n. med. Tadeuszowi Nasierowskiemu z Katedry i Kliniki Psychiatrycznej I Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego za cenne informacje i wskazówki.

[1] W polskiej historiografii powstało kilka interesujących prac monograficznych z zakresu historii medycyny, które ukazują związki między szeroko pojętą kulturą i społeczeństwem a wiedzą medyczną, w tym psychiatryczną: B. Płonka-Syroka, Niemiecka medycyna romantyczna, Warszawa 2007; eadem, Medycyna niemiecka nurtu niematerialistycznego 1797–1848 i polska recepcja jej teorii i doktryn w dziewiętnastym stuleciu, Warszawa 1999; eadem, Mesmeryzm. Od astrologii do bioenergoterapii, Wrocław 2007.

[2] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle dziejowym, Warszawa 1962; T. Bilikiewicz, Rzut oka na polską psychiatrię XX wieku na tle sytuacji w innych krajach, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2000, t. 9, z. 4, s. 479–481; R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 111–122; Zagłada chorych psychicznie w Polsce 1939–1945 / Die Ermordung der Geisteskranken in Polen 1939–1945, red. Z. Jaroszewski, Warszawa 1993; idem, Dramatyczna droga polskiej psychiatrii, „Psychiatria Polska” 1999, t. 33, nr 1, s. 111–114; R. Kujawski, W dolinie łez. Profesor Andrzej Jus. Życie i dorobek naukowy. Przyczynek do historii polskiej i kanadyjskiej psychiatrii drugiej połowy XX wieku, Warszawa 2019; M. Łyskanowski, Leczenie chorych psychicznie w wieku XVIII w Polsce i za granicą, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 3, s. 357–360; idem, Historia XIX-wiecznej psychiatrii polskiej. Spory pomiędzy tzw. psychikami a somatykami w warszawskim środowisku lekarskim, ibidem 1971, t. 5, nr 2, s. 243–248; M. Marcinów, Historia polskiego szaleństwa, t. 1: Historia czarnego nieba. Studium melancholii, Gdańsk 2017; T. Nasierowski, W. Szelenberger (promotor), Czołowi psychiatrzy polscy przełomu XIX i XX wieku – dziedzictwo myśli i postaw (praca doktorska), Akademia Medyczna, Katedra i Klinika Psychiatryczna w Warszawie, Warszawa 1991; T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu, tłum. P. Turski, Warszawa 2005; idem, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria, t. 1: Podstawy psychiatrii, red. A. Bilikiewicz, S. Pużyński, J. Rybakowski, J. Wciórka, Wrocław 2002; K. Spett, Opieka nad psychicznie chorymi w Polsce i niektórych krajach Europy, „Przegląd Lekarski” 1946, R. 2, seria 2, nr 23–26, s. 570–574; B. Urbanek, Przemiany w teorii i praktyce opieki psychiatrycznej na ziemiach polskich w XIX wieku, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1998, nr 2, s. 81–91.

[3] J. Bartoszewski, Plan rozwoju szpitali psychiatrycznych w Polsce w latach 1920–1939, „Szpitalnictwo Polskie” 1984, t. 28, z. 1, s. 21–25; A. Bilikiewicz, G. Herczyńska, Formowanie środowiska psychiatrów w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2001, nr 10, s. 395–400; W. Brzęk, Nauczanie medycyny i psychiatrii sądowej na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1870–1939 [w:] Nauczanie medycyny w Polsce i w Niemczech w XIX i XX wieku, Polsko-Niemiecki Zjazd Historii Medycyny PRL–DDR 24–26 V 1984, Zamek Łańcut, Rzeszów 1984, s. 4–5; L. Chrzęściewski, Początki akademickiego szpitala psychiatrycznego w Krakowie, „Polski Tygodnik Lekarski” 1983, R. 38, nr 14, s. 442; A. Dzięczkowski, Piotrowski Aleksander (1878–1933), lekarz neurolog i psychiatra [w:] Polski słownik biograficzny [dalej: PSB], red. nacz. E. Rostworowski, Wrocław 1981, t. 26, z. 3, s. 457–459; K. Godorowski, Działalność dr. med. Zdzisława Jaroszewskiego w szpitalu w Drewnicy, „Psychiatria Polska” 1987, t. 21, nr 2, s. 88–91; J. Handelsman, M. Kaczyński, Śp. prof. Jan Mazurkiewicz. Człowiek i jego dzieło, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 50–51, s. 1425–1429; L. Hass, T. Ostrowska, Radziwiłłowicz Rafał (1860–1929). Lekarz psychiatra [w:] PSB, red. nacz. E. Rostworowski, Wrocław 1987, t. 30, z. 3, s. 414–420; Historia Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 5; S. Ilnicki, Problematyka psychiatryczna w działalności służby zdrowia w dawnym wojsku polskim, „Lekarz Wojskowy” 1984, R. 60, nr 5/6, s. 363–367; W. Issajewicz, Losy Państwowego Zakładu dla umysłowo chorych i nerwowo chorych w Kobierzynie z czasów okupacji i po przełomie, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6, s. 126–127; J. Jankowski, Vitellon – prekursor polskiej okulistyki i psychiatrii, „Człowiek. Populacja. Środowisko” 1986, t. 3, nr 16, s. 137–148; M. Jaska, Dzieje Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. Al. Piotrowskiego „Dziekanka” w Gnieźnie, Wrocław 1993; M. Jarosz, Działalność naukowa prof. Stanisława Cwynara (1906–1984), „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 5, s. 402–415; Z. Jaroszewski, Szpitalnictwo psychiatryczne w Polsce w latach 1945–1980. Przegląd chronologiczny, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 123–131; Pacjenci i pracownicy szpitali psychiatrycznych w Polsce zamordowani przez okupanta hitlerowskiego i los tych szpitali w latach 1939–1945, t. 1: Szpitale, red. Z. Jaroszewski, Warszawa 1989; idem, O życiu i śmierci dr Haliny Jankowskiej (w 25. rocznicę śmierci), „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 6, s. 625–636; A. Jonecko, L. Korc, T. Grim, Historia Szpitala Psychiatrycznego w Branicach na pograniczu prusko-śląsko-czeskim [VII Zjazd Polsko-Niemieckiego Towarzystwa Historii Medycyny], „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1999, t. 62, z. 4, s. 453–478; J. Jurga, J. Zamojski, Filozoficzne implikacje teorii dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego [w:] Sylwetki polskich lekarzy-humanistów XIX i XX wieku. Wydawnictwo jubileuszowe z okazji 70-lecia akademickiego Szkolnictwa Medycznego w Poznaniu, Poznań 1989, s. 157–171; S. Konopka, Prof. dr med. i filozof Tadeusz Bilikiewicz, wybitny historyk medycyny, psychiatra i neurolog (wspomnienie pośmiertne), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1981, t. 44, z. 1, s. 1–17; L. Kwiatkowska, Szpital psychiatryczny w Warcie w okresie II wojny światowej, „Wiadomości Lekarskie” 1989, nr 42, s. 693–696; Państwowy Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Lublińcu 1894–1969, Lubliniec 1970; M. Letkiewicz, W. Jędrzejczak, Historia Katedry i Kliniki Psychiatrii Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2004, nr 13, suplement 3, s. I–II; M. Łyskanowski, Tok postępowania z chorymi psychicznie w Polsce w wieku XVIII, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 2, s. 203–206; Jan Mazurkiewicz (1871–1947) – lekarz, profesor [w:] Cmentarz Powązkowski w Warszawie, J. Waldorff i in., Warszawa 1984, s. 249; J. Mazurkiewicz, A. Kiejna, M. Wójtowicz, Z dziejów Kliniki Psychiatrycznej i Chorób Nerwowych we Wrocławiu. Wybitni przedstawiciele i budowle, Wrocław 1999; R. Meissner, Ryszard Alfred Dreszer (1897–1968) – lekarz psychiatra [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, Warszawa 1981, s. 156–167; idem, Stefan Józef Borowiecki (1881–1937) – lekarz psychiatra i neurolog [w:] ibidem, s. 73–74; T. Nasierowski, Psychiatria polska okresu II wojny światowej w konfrontacji z totalitarnymi utopiami ostatecznego rozwiązania kwestii społecznych, „Psychiatria po Dyplomie” (wydanie specjalne), czerwiec 2004, s. 20–24; idem, Żeromski, Strug, Dąbrowska a psychiatrzy wolnomularze, Warszawa 1997; idem, Rola Tworek w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej. Kierunki psychiatrii reprezentowane w Tworkach na przestrzeni wieku [w:] Pamiętnik jubileuszowy. Konferencja naukowa z okazji 100-lecia Szpitala Psychiatrycznego w Tworkach, Tworki 16–17 IX 1991 r., Pruszków 1992, s. 24–34; idem, Zakład dla umysłowo i nerwowo chorych w Kochanówce oraz Łódź w listach prof. Jana Mazurkiewicza do Stefana Żeromskiego z lat 1902–1907. Ówczesne poglądy naukowe Jana Mazurkiewicza, „Psychiatria Polska” 1987, t. 21, s. 540–545; idem, Curriculum vitae Rafała Radziwiłłowicza (1860–1929), ibidem, nr 1, s. 62–67; idem, Symulacja choroby psychicznej Józefa Piłsudskiego zakończona ucieczką ze szpitala św. Mikołaja Cudotwórcy w Petersburgu, ibidem 1989, t. 23, nr 3, s. 232–243; idem, Listy do przyjaciela. Psychiatria polska początku XX wieku w listach Jana Mazurkiewicza do Witolda Chodźki, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2002, t. 11, z. 4, s. 391–405; Otton Czeczott (1842–1924) – lekarz psychiatra [w:] Cmentarz Powązkowski…, s. 221; J. Pionkowski, Profesor Stanisław Cwynar (1906–1984) jako lekarz, nauczyciel i społecznik, „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 5, s. 416–419; A. Popielarska, Rozwój psychiatrii dziecięcej w Polsce, „Pediatria Polska” 1988, nr 40, s. 523–532; S. Pużyński, Profesor Lucjan Korzeniowski (1897–1984). Lekarz, nauczyciel, uczony, „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 1, s. 1–6; E. Sieńkowski, Tadeusz Bilikiewicz (1901–1980) – historyk medycyny i filozof, „Kwartalnik Historii Nauki” 1981, R. 26, nr 2, s. 435–448; J. Skoczkowski, W 40. rocznicę śmierci docenta dr. med. Witolda Łuniewskiego – twórcy polskiej szkoły psychiatrii sądowej (1881–1943), „Psychiatria Polska” 1984, t. 18, nr 5, s. 497–501; Tadeusz Eugeniusz Sokołowski (1877–1966), lekarz psychiatra [w:] Cmentarz Powązkowski…, s. 255; K. Spett, Opieka nad psychicznie chorymi w Polsce i niektórych krajach Europy, „Przegląd Lekarski” 1946, R. 2, seria 2, nr 23–26, s. 570–574; T. Srogosz, T. Wierzbicki, Kochanówka. Szpital dla Psychicznie i Nerwowo Chorych k. Łodzi/Kochanówka. Krankenhaus für Psychisch und Nervenkranke b. Łódź [w:] Zagłada chorych psychicznie w Polsce 1939…, s. 114–119; M. Sternalski, Psychiatria w XIX-wiecznym Krakowie (1820–1880), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2003, t. 66, z. 2, s. 135–149; idem, A. Sztajner, Wspomnienie pośmiertne. Lek. Karol Borkowski (1920–1987), „Psychiatria Polska” 1988, t. 22, nr 4, s. 344; J. Strojnowski, Nauczanie psychiatrii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie [w:] Nauczanie medycyny w Polsce i w Niemczech w XIX i XX wieku, Polsko-Niemiecki Zjazd Historii Medycyny PRL–DDR 24–26 V 1984, Zamek Łańcut, [streszcz. referatu], Rzeszów 1984, s. 33–34; B. Urbanek, Problematyka leczenia „moralnego” psychicznie chorych w polskiej literaturze medycznej lat trzydziestych i czterdziestych XIX stulecia, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1994, R. 39, nr 3–4, s. 28–29; T. Zakrzewski, Pręgowski Piotr (1874–1945), lekarz neuropsychiatra, działacz społeczny, publicysta [w:] PSB, red. nacz. E. Rostworowski, Wrocław 1985, t. 28, z. 3, s. 458–459.

[4] Jak dotąd jedyną większą publikacją pozostaje cytowana już, a wydana prawie pięćdziesiąt lat temu Psychiatria polska na tle dziejowym Tadeusza Bilikiewicza i Jana Gallusa. O historii polskiej psychiatrii w ogólnym zarysie zob. też T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii: główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Podstawy psychiatrii, t. 1.

[5] O polskiej psychiatrii okresu stalinowskiego, czyli w latach 1945–1956, zob. m.in. G. Herczyńska, R. Herczyński, Zjazdy psychiatrów polskich w okresie „odwrotu” 1957–1963, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2007, t. 16, z. 1, s. 3–7; eidem, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, ibidem, 2005, t. 14, z. 4, s. I–VI; eidem, Zjazdy okresu „odwilży” (1956–1957), ibidem 2004, t. 13, z. 4, s. I–VIII; T. Nasierowski, Psychiatria polska okresu stalinowskiego, ibidem 2005, t. 14, z. 4, s. I–VII; o psychiatrii w okresie 1945–1956 zob. też R. Herczyński, Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008.

[6] Problematyka orientacji społeczno-kulturowej w historiografii medycyny zob. J. Jeszke, W poszukiwaniu paradygmatu polskiej historiografii medycznej, Poznań 2000; Antropologia wiedzy. Perspektywy badawcze dyscypliny, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2005; B. Płonka-Syroka, Inspiracje Kuhnowskie w historiografii medycyny, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2000, t. 63, z. 2, s. 163–174; eadem, Medycyna w kontekście społeczno-kulturowym – przegląd koncepcji i propozycje badawcze, referat wygłoszony na konferencji naukowej „Obraz człowieka i ludzkiego ciała – społeczno-kulturowy kontekst medycyny”, Wrocław, 16–17 V 1994 r.; eadem, Metodologia T.S. Kuhna a historia medycyny (Uwagi na marginesie 30. rocznicy wydania polskiego „Struktury rewolucji naukowych”), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1998, R. 43, nr 3–4, s. 37–65; eadem, Poglądy metodologiczne Ludwika Flecka (1896–1961) i ich recepcja w literaturze światowej w latach 1935–1993, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1994, t. 57, z. 4, s. 497–512; eadem, Rozważania o metodyce pisania prac naukowych z zakresu historii medycyny, „Archiwum Historii Medycyny” 1984, t. 47, z. 1, s. 11–17; eadem, Niemiecka medycyna romantyczna w historiografii pierwszej połowy XX stulecia. Niemiecka medycyna romantyczna… z lat 1797–1848 w historiografii o orientacji społeczno-kulturowej [w:] eadem, Niemiecka medycyna romantyczna…, s. 52–56; eadem, Zagadnienia metodologiczne [w:] ibidem, s. 121–139; eadem, Od historiografii nauk przyrodniczych do antropologii wiedzy – kształtowanie się nowej dyscypliny badań [w:] Antropologia wiedzy…; eadem, Inspiracje antypozytywistyczne w europejskiej historiografii medycyny w XX stuleciu, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2002, t. 9, z. 1–2, s. 6–9; T. Srogosz, Dzieje myśli medycznej czasów nowożytnych – postulaty badawcze i propozycje metodologiczne, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny” 1994, t. 1, z. 1, s. 7–21; idem, Teza Mertona i Kuhnowskie pojęcie dyscyplin baconowskich a historia medycyny, „Zagadnienia Naukoznawstwa” 1992–1993, t. 28–29, z. 1–8, s. 15–23; idem, Między biologiczną egzystencją człowieka w dziejach a historią nauki, Częstochowa 2003.

ZARYS HISTORII PSYCHIATRII POLSKIEJ… I EUROPEJSKIEJ W XIX I W PIERWSZEJ POŁOWIE XX W.

Psychiatria europejska w XIX i w pierwszej połowie XX w.

Zaburzenia umysłowe oraz sposoby ich leczenia były znane już w starożytności. Wówczas ukształtowały się dwa podstawowe nurty w postrzeganiu chorób umysłowych i sposobach ich leczenia. Przedstawiciele pierwszego z nich, jak Hipokrates, uważali, że choroby psychiczne miały podłoże somatyczne, czyli wynikały z zaburzeń funkcjonowania organizmu. Zgodnie z drugim nurtem, którego przedstawiciele odwoływali się do koncepcji filozoficznych, np. Platona, choroby umysłowe ujmowano przede wszystkim jako schorzenia duszy. Były one interpretowane w kategoriach religijnych i moralnych jako odzwierciedlenie wewnątrzpsychicznych przeżyć ludzkich[1].

Przełom nowożytny oznaczał szybki rozwój nauk przyrodniczych, w tym medycyny, w której ramach wyodrębniono nową dyscyplinę – psychiatrię (określenia tego po raz pierwszy użył Johann Christian Reil w 1808 r.)[2]. Za ojca nowożytnej psychiatrii uznawany jest francuski lekarz Philippe Pinel (1745–1826). W 1793 r. powierzono mu zarząd nad szpitalem dla obłąkanych w Bicêtre, a w 1795 r. w Salpêtrière. W 1794 r. został profesorem higieny i medycyny wewnętrznej w nowo powstałej szkole medycznej w Paryżu[3]. Uważa się, że Pinel polecił w 1793 r. zdjąć łańcuchy pacjentom w szpitalu Bicêtre na przedmieściach Paryża. Wydarzenie to stało się symbolem powstania nowożytnej psychiatrii i początkiem humanitarnego, podmiotowego traktowania pacjentów, polegającego na odejściu od powszechnie stosowanych kar, krępowania łańcuchami i innych represyjnych środków mających na celu doraźne wymuszenie posłuszeństwa czy uspokojenie chorego. W rzeczywistości zdjęcie łańcuchów nakazał jednak ówczesny dyrektor tej placówki, Jean-Baptiste Pussin. Pinel uczynił to samo dwa lata później jako dyrektor szpitala Salpêtrière[4]. Uczniem i kontynuatorem reform Pinela był Jean-Etienne Dominique Ésquirol (1772–1840), który w 1817 r. rozpoczął pierwsze oficjalne wykłady z nowo powstałej dziedziny – psychiatrii[5].

Lekarze ci reprezentowali tzw. nurt somatyków, ponieważ upatrywali źródeł chorób umysłowych w nieprawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Podobne poglądy na temat chorób umysłowych przeważały w medycynie angielskiej. Równolegle w krajach niemieckich wykształcił się tzw. nurt psychików, którzy akcentowali wpływ czynników moralnych, religijnych, znaczenie duszy ludzkiej na powstawanie zaburzeń psychicznych[6]. Niemoralny tryb życia mógł, ich zdaniem, przyczyniać się do powstawania i pogłębiania się chorób psychicznych[7]. Najważniejszymi przedstawicielami tego kierunku w psychiatrii niemieckiej w pierwszej połowie XIX w. byli Johann Christian Reil, Johann Christoph Heinroth i Karl Wilhelm Ideler[8]. Oba powstałe na początku XIX w. nurty psychiatryczne – somatyczny i psychiczny – były zatem odzwierciedleniem istniejących już od czasów starożytności dwóch koncepcji dotyczących istoty zaburzeń umysłowych. Nurt psychików wpisywał się w ogólny kierunek tzw. niemieckiej medycyny romantycznej, odwołującej się do takich pojęć, jak dusza, religia, moralność itp., który rozwijał się w krajach niemieckich w pierwszej połowie XIX w. Po rewolucji 1848 r. kierunek romantyczny w niemieckiej medycynie stracił na znaczeniu[9]. Jednym z lekarzy psychiatrów, który zanegował doktrynę psychików, był Wilhelm Griesinger (1817–1868)[10]. Odrzucił on romantyczną koncepcję zaburzeń umysłowych, uznając, w ślad za medycyną anglosaską, że miały one podłoże organiczne. Zapoczątkował on nurt biologiczny w psychiatrii niemieckiej, uznając, że choroby umysłowe miały swoje źródła przede wszystkim w nieprawidłowej pracy mózgu[11]. Podobne stanowisko zajmowali Theodor Meynert (1833–1892) i Karl Wernicke (1848–1905), reprezentujący kierunek neuroanatomopatologiczny w psychiatrii, zgodnie z którym źródła chorób psychicznych miały miejsce w zmianach w anatomii mózgu[12]. Ważną rolę w psychiatrii odegrali lekarze niemieccy Karl Gustaw Kahlbaum (1828–1899) i Emil Kraepelin (1856–1926), którzy dali początek kierunkowi kliniczno-nozologicznemu. Jego główne założenia polegały na odejściu od modelu poszukiwań badaczy kierunku neuroanatomopatologicznego, którzy skupiali się na laboratoryjnych analizach wycinków mózgu. Odtąd istotne znaczenie nadano przebiegowi choroby, ponieważ na podstawie jego badania można było postawić właściwą diagnozę. Kahlbaum wprowadził pojęcie katatonii i stał się prekursorem nowoczesnego mianownictwa chorób umysłowych, które – jego zdaniem – należało opracowywać na podstawie badania przebiegu choroby u pacjenta. Kraepelin badał otępienie wczesne (dementia praecox), wyszczególnił też psychozę maniakalno-depresyjną[13]. Termin dementia praecox został użyty po raz pierwszy przez Benedykta Augusta Morela w 1860 r. Zagadnieniem tym zajmował się również Eugene Bleuler (1857–1939), tworząc pojęcie schizofrenii. W odróżnieniu od Kraepelina, Bleuler ujął ją bardziej kompleksowo, nie określając jej objawów tak sztywno jak Kraepelin. Sądził, że katatonia była jednym z objawów schizofrenii[14].

Wspomniany nurt psychików i niemiecka medycyna romantyczna stanowiły epizod, który pozostawił jednak trwały ślad w psychiatrii, a którego odbiciem była popularna na początku XX w. teoria psychoanalizy Zygmunta Freuda oraz inne koncepcje, np. psychologia głębi Carla Gustava Junga. Introspektywne nastawienie psychoanalizy, poszukującej źródeł zaburzeń umysłowych w wewnętrznych konfliktach i przeżyciach duchowych, było analogiczne do koncepcji psychików, którzy interpretowali szaleństwo w perspektywie ludzkiej duszy i wiary. Takie pojęcia jak grzech, wina i kara, które dla tzw. romantycznych psychiatrów były kluczowe przy objaśnianiu zaburzeń psychicznych, można utożsamiać ze stworzoną przez Freuda ideą wewnętrznych namiętności, lęków i konfliktów, często o seksualnym podłożu, które miały być, jego zdaniem, źródłem nerwic, depresji i lęków. Idealistyczne, romantyczne koncepcje psychików przetrwały w zmodyfikowanej wersji w poglądach freudystów[15].

Wielu psychoanalityków i zwolenników Freuda po dojściu nazistów do władzy w Niemczech wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych Ameryki. Zostali oni na ogół pozytywnie przyjęci przez tamtejsze środowiska naukowe. Doprowadziło to do ogromnego wzrostu wpływów kierunku psychoanalitycznego w psychiatrii amerykańskiej. Idee te zdobywały coraz więcej zwolenników na tamtejszych uniwersytetach, w klinikach i szpitalach[16].

W drugiej połowie XIX w. popularne szczególnie we Francji stały się badania nad znaną już w czasach starożytnych histerią i zjawiskiem hipnozy. W 1859 r. Pierre Briquet (1796–1881) wydał na ten temat dzieło Traité de l’ Hystérie. W przeciwieństwie do autorów antycznych, którzy – jak np. Hipokrates – upatrywali źródeł histerii w niezrealizowanych potrzebach seksualnych, Briquet sądził, że objawy histeryczne mogą również rozwijać się u mężczyzn. Zaprzeczył w ten sposób tradycyjnemu poglądowi, że histeria miała być typowo kobiecą przypadłością. Za główną przyczynę napadów histerycznych u kobiet Briquet uważał nerwowy tryb życia, a nie, jak uważano dotychczas (w ślad za Hipokratesem), niezrealizowane potrzeby seksualne[17]. We francuskiej psychiatrii zagadnienia histerii oraz hipnozy były przedmiotem badań przedstawicieli tzw. szkoły z Nancy oraz cieszącego się ogromnym autorytetem Jeana Martina Charcota. Hipolit Bernheim (1840–1919), twórca szkoły z Nancy, był autorem psychologiczno-neurologicznej koncepcji hipnozy. Uważał, że była ona wywoływana na skutek sugestii werbalnej hipnotyzera. Jej widoczne objawy zaś były rezultatem silnego wpływu psychiki na ciało. Nie dopatrywał się związków między histerią a hipnozą, nie zgadzał się też z twierdzeniem, że hipnoza w swych najgłębszych stadiach była stanem patologicznym. Bernheim wniósł cenny wkład w historię badań naukowych nad zjawiskiem hipnozy i jego zastosowaniem w leczeniu chorób[18]. Jean Martin Charcot (1825–1893) był lekarzem cieszącym się ogromnym autorytetem, który w latach 1850–1875 prowadził w szpitalu Salpêtrière doświadczenia z hipnozą. Charcot zwalczał psychologiczną argumentację Bernheima na temat hipnozy, sądząc, że była ona wynikiem oddziaływania na pacjenta realnych sił fizykalnych. W przeciwieństwie do szkoły z Nancy, Charcot uważał, że histeria i hipnoza były ze sobą powiązane – chorych na histerię cechowała skłonność do poddawania się hipnozie[19]. Akcentował również seksualny aspekt przyczyn histerii u kobiet, wśród których jego zdaniem schorzenie to występowało najczęściej[20]. Koncepcje Charcota, według których histeria była odrębną jednostką chorobową, straciły na znaczeniu po jego śmierci. Badania nad hipnozą jednak kontynuowano. W 1882 r. hipnoza została oficjalnie wprowadzona do francuskiej Akademii Nauk, a w 1889 r. odbył się pierwszy międzynarodowy kongres poświęcony tym zagadnieniom[21]. Warto zaznaczyć, że poglądy Charcota, zwłaszcza te akcentujące rolę czynników seksualnych w histerii, wpłynęły również na Zygmunta Freuda uczęszczającego na jego wykłady[22].

Tytułem wstępu warto ukazać w ogólnym zarysie, jak ewoluowały metody leczenia zaburzeń psychicznych w omawianym okresie. W XIX w. nie znano jeszcze skutecznych leków psychiatrycznych. Oprócz odpowiedniej diety stosowano m.in. pracę fizyczną jako środek terapeutyczny (Pinel)[23]. Reformy systemu leczenia psychicznie chorych zapoczątkowane w XIX w. polegały także na próbach tzw. leczenia moralnego. Polegało ono na łagodnym, ale stanowczym traktowaniu pacjentów, co miało wprowadzać ład i porządek w ich życie codzienne w szpitalu, a przez to przywrócić harmonię także w ich umysłach. W tej metodzie, którą obok terapii pracą stosował m.in. Pinel, kładziono nacisk na uzdrawiające właściwości relacji pacjent–lekarz[24]. Eksperymentowano także ze wspomnianą już hipnozą. Jednym z nowych sposobów było leczenie tzw. snem przedłużonym z zastosowaniem zsyntetyzowanych jeszcze w 1864 r. barbituranów[25]. Pierwsze farmakologiczne i względnie skuteczne środki pojawiły się w XX w. W latach dwudziestych tegoż stulecia szwajcarski psychiatra Jakob Klaesi użył barbituranów do leczenia przedłużonym snem przypadków schizofrenii i depresji. Klaesi za pomocą somnifenu (środka nasennego, będącego związkiem dwóch barbituranów) wywoływał sen trwający kilka dni (z parogodzinnymi przerwami). Spośród 26 pacjentów, których Klaesi usiłował leczyć snem przedłużonym, u około jednej trzeciej doszło do takiej poprawy, że można ich było wypisać do domu. Jednak nowa terapia miała swoje wady, jedną z nich było wysokie ryzyko wystąpienia powikłań, łącznie ze śmiercią pacjentów[26].

W 1917 r. Julius Wagner-Jauregg wprowadził leczenie zimnicą porażenia postępującego, otrzymując pomyślne wyniki. Leczenie gorączkowe nie sprawdziło się jednak w innych stanach psychotycznych[27]. Za swoje prace Wagner-Jauregg otrzymał w 1927 r. Nagrodę Nobla (pierwsza w historii z dziedziny psychiatrii)[28].

Kontynuowano również prace nad metodą leczenia za pomocą sztucznie wywoływanych wstrząsów. W 1933 r. Manfred Sakel (1900–1957) rozpoczął doświadczenia z użyciem insuliny. Wstrząsy insulinowe wywoływano już wcześniej w celu uspokojenia chorych w stanach podniecenia. Sakel zaobserwował, że u niektórych pacjentów, którym wstrzykiwano duże dawki insuliny, dochodziło do rzeczywistej poprawy. Stwierdził, że wprowadzenie chorego w głębsze stany hipoglikemiczne mogło prowadzić do wyleczenia. Wstrząs insulinowy polegał na wywołaniu napadów padaczkowych lub śpiączki kontrolowanej przez lekarza[29]. Według Sakela komórki organizmu w czasie zapaści insulinowej miały znajdować się na granicy życia i śmierci, po czym następowało ich odrodzenie i powrót do normalnych czynności fizjologicznych. Ponadto insulina działała odtruwająco za pośrednictwem wątroby. Sakel osiągnął w ok. 70 proc. przypadków pełną remisję objawów schizofrenii, a w 18 proc. remisję socjalną, umożliwiającą pacjentowi częściowy powrót i funkcjonowanie w społeczeństwie[30]. Terapię tę stosowano wówczas u chorych na melancholię, schizofrenię, psychozy maniakalno-depresyjne. Za całokształt pracy nad tym zagadnieniem Sakel odebrał w 1957 r., podczas sympozjum poświęconego jego odkryciom, nagrodę od Hansa Hoffa, kierownika wiedeńskiej kliniki neuropsychiatrycznej[31].

W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. węgierski lekarz Ladislas Meduna (1896–1964) prowadził kliniczne próby z kamforą, znaną już wcześniej (używano jej m.in. w Wielkiej Brytanii w XVII w.). Wkrótce zamienił ją na mniej toksyczny kardiazol, jednak skuteczność leczenia była mniejsza niż w przypadku prób Sakela z insuliną[32].

Doświadczenia z leczeniem psychoz za pomocą sztucznie wywołanych wstrząsów, ale tym razem z użyciem prądu elektrycznego, prowadzili Ugo Cerletti i Lucio Bini. Przeprowadziwszy wstępne próby na zwierzętach, rozpoczęli w 1938 r. w klinice w Rzymie pierwsze zabiegi z udziałem pacjenta. Po kilkunastu seansach uzyskano wyraźną poprawę, po miesiącu zaś chory został wypisany do domu w stanie ogólnie dobrym. W ciągu dwóch lat w rzymskiej klinice zastosowano elektrowstrząsy u ponad 200 chorych. Nowa metoda, niosąca nadzieję na skuteczne leczenie psychoz, szybko rozprzestrzeniała się po całym świecie. Terapia wstrząsami elektrycznymi, mimo budzącego grozę charakteru i niemałemu ryzyku w tamtych czasach, była jednak bardziej skuteczna niż zabiegi z użyciem kardiazolu. Liczba złamań lub uszkodzeń trzonów kręgowych była kilkakrotnie mniejsza niż w przypadku wstrząsów wywołanych stosowanym wspomnianym kardiazolem[33].

W psychiatrii europejskiej na początku XX w. popularna stała się psychoanaliza Freuda. Wielu spośród jej zwolenników musiało jednak wyemigrować w latach trzydziestych XX w. z powodu prześladowań hitlerowskich głównie do Stanów Zjednoczonych. Psychoanaliza nie zdobyła jednak uznania ze strony większości europejskich środowisk akademickich, które odmawiały przyznania jej statusu nauki uniwersyteckiej. Osobnym rozdziałem w leczeniu chorób psychicznych była lobotomia. W 1935 r. na II Międzynarodowym Kongresie Neurologicznym w Londynie neurofizjologowie angielscy zaprezentowali wyniki doświadczeń na szympansach. Okazało się, że po resekcji czołowych płatów mózgowych osobniki agresywne uspokajały się. Ubocznym skutkiem było obniżenie ich sprawności umysłowej (gorzej zapamiętywały i rozwiązywały zadania). Opierając się na doniesieniach profesor neurologii z Lizbony, Egaz Moniz (1874–1955), podjął próby przeprowadzenia podobnych zabiegów na chorych psychicznie pacjentach[34]. W 1949 r. za doświadczenia z użyciem nowej metody, nazwanej przez niego leukotomią, otrzymał on Nagrodę Nobla. Leukotomia okazała się jednak zbyt inwazyjną formą leczenia, powodując nieodwracalne zmiany w psychice chorego. W latach trzydziestych XX w. wiele takich operacji przeprowadzili w Ameryce Walter Freeman i James Watts, nadając im własną nazwę lobotomii. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. Freeman, już po rozstaniu z Wattsem, kontynuował kontrowersyjne zabiegi psychochirurgiczne, popularyzując ich stosowanie na masową skalę w amerykańskich zakładach psychiatrycznych. W efekcie u kilkunastu tysięcy pacjentów, u których przeprowadzono operację lobotomii, doszło do ustąpienia objawów choroby, utracili oni jednak zdolność do logicznego rozumowania, mieli trudności w funkcjonowaniu w społeczeństwie itp. Lobotomię z uwagi na jej inwazyjny, budzący społeczny sprzeciw charakter zaczęto wycofywać z użycia. Przyczyniło się do tego również pojawienie się w latach pięćdziesiątych XX w. pierwszych skutecznych leków przeciwpsychotycznych[35].

W 1952 r. paryscy psychiatrzy Jean Delay i Pierre Deniker rozpoczęli próby z chloropromazyną, zsyntetyzowaną rok wcześniej przez chemika Paula Charpentiera[36]. Nowy lek okazał się skuteczny w przypadku psychoz schizofrenicznych, co stało się momentem przełomowym. Psychiatria wkroczyła na ścieżkę rozwoju nowoczesnej farmakologii.

Omawiając historię psychiatrii europejskiej w XIX i XX w., nie sposób pominąć eugeniki, której idee spotkały się z dużym zainteresowaniem zwłaszcza w kręgu przedstawicieli medycyny niemieckiej.

Termin „eugenika” wprowadził Francis Galton w 1883 r. Według niego możliwe było sterowanie ewolucją człowieka przez wzmacnianie tych czynników, które sprzyjały rozwojowi cech pozytywnych, przy jednoczesnym minimalizowaniu wpływu czynników szkodliwych. Pożywką dla rozwoju ruchu eugenicznego były idee darwinizmu społecznego, które przenosiły darwinowską koncepcję walki o byt na grunt społeczny. Szybki rozwój przemysłowy i urbanizacja szły w parze z narastającymi problemami społecznymi, jak np. alkoholizm, co sprzyjało przekonaniu o postępującej degeneracji ludzkości. Jednym ze sposobów zapobieżenia temu procesowi była inżynieria społeczna, która zdaniem zwolenników ruchu eugenicznego powinna wspierać jednostki silne. Osoby chore, ułomne, nieprzystosowane społecznie należało natomiast izolować, ograniczać ich w prawach, sterylizować w celu ograniczenia ich prokreacji, a w skrajnych przypadkach – likwidować przez eutanazję[37].

Na początku XX w. idee eugeniczne trafiły na podatny grunt w szczególności w Niemczech. Alfred Ploetz (1860–1940) w swoim dziele Grundlinien einer Rassenhygiene propagował idee eugeniczne i higienę rasową, której przedstawiciele powinni dążyć do ochrony ludzkości przed zbliżającym się upadkiem, przed jej biologiczną i psychiczną degradacją. Ploetz był jednym z założycieli powstałego w 1905 r. Towarzystwa Higieny Ras w Niemczech[38].

W 1920 r. ukazała się ważna dla zwolenników idei eugenicznych publikacja Alfreda Hochego i Karla Bindiga Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens. Uznali w nim osoby przewlekle chore za bezwartościowe dla społeczeństwa[39]. Hoche opowiadał się na przykład za eutanazją pacjentów w szpitalach psychiatrycznych, którzy byli dotknięci znacznym upośledzeniem umysłowym. Powyższe postulaty zostały zrealizowane po dojściu do władzy Hitlera[40]. W lipcu 1939 r. rozpoczęto sterylizację m.in. osób upośledzonych umysłowo i psychicznie chorych. Liczbę ofiar szacuje się na ok. 375 tys.[41] W 1939 r. rozpoczęto także akcję T4, w której ramach zamordowano w III Rzeszy ponad 70 tys. chorych i upośledzonych umysłowo pacjentów zakładów psychiatrycznych. Nazwa pochodziła od siedziby kierownictwa akcji, mieszczącej się w willi przy ul. Tiergartenstrasse 4 w Berlinie[42]. W 1941 r. przerwano ją oficjalnie, ale uśmiercanie pacjentów zakładów psychiatrycznych kontynuowano potajemnie, np. przez powolne głodzenie chorych[43]. Warto zaznaczyć, że również w innych krajach, jak np. w Szwecji czy USA, podejmowano daleko idące kroki wobec chorych i upośledzonych umysłowo, choć oczywiście nie aż tak radykalne jak w Niemczech. W 1905 r. wprowadzono sterylizację ze względów eugenicznych w Pensylwanii. Do 1934 r. podobne przepisy obowiązywały już w 27 stanach. Wskazaniami do sterylizacji był m.in. niedorozwój umysłowy, choroby psychiczne, epilepsja, skłonność do przestępstw seksualnych. Do 1939 r. wykonano w USA ponad 31 tys. zabiegów sterylizacji[44]. W Szwecji w latach 1928–1976 wysterylizowano ok. 63 tys. ludzi upośledzonych umysłowo[45].

Należy jednak podkreślić, że ruch eugeniczny nie był tożsamy jedynie z powyższymi, radykalnymi metodami. Istniała tzw. eugenika pozytywna, której przedstawiciele odrzucali stosowanie przymusowej sterylizacji i podobnych pomysłów wobec chorych czy upośledzonych psychicznie. Eugenika pozytywna kładła nacisk na prewencyjne działania, podnoszące świadomość osób zamierzających posiadać potomstwo, należały do nich m.in. obowiązek badań przedślubnych, zakaz zawierania małżeństw przez osoby chore lub upośledzone umysłowo, poradnictwo zawodowe i przedślubne[46].

Historia psychiatrii jako osobnej gałęzi medycyny rozpoczęła się zatem na przełomie XVIII i XIX w. Głównym nurtem był nurt somatyczny, drugi zaś – psychiczny – na krótko zdobył pewną popularność w krajach niemieckich, by potem niejako odrodzić się na nowo w psychoanalizie Freuda. Metody leczenia pozostawały mało skuteczne. Wprowadzone w latach trzydziestych XX w. elektrowstrząsy dawały pewne nadzieje, ale wciąż nie znano skutecznych lekarstw. Sytuacja ta zmieniła się dopiero w latach pięćdziesiątych XX w. Oczywiście psychoterapia wciąż funkcjonowała, urastając z czasem do rangi osobnej, wspomagającej metody terapii. Psychiatrzy w tamtym okresie kładli nacisk przede wszystkim na biologiczne, fizykalne metody leczenia, choć co do zasady nie wykluczali całkowicie psychologicznych sposobów leczenia. Ta swoista interdyscyplinarność i skłonność do poszukiwania innych środków wynikała w pewnym stopniu z niskiej skuteczności ówczesnych metod leczenia i cechowała również polskich psychiatrów.

Konieczne jest tu osobne omówienie sytuacji w psychiatrii radzieckiej, ponieważ miała ona decydujący wpływ na psychiatrię polską po II wojny światowej. Rewolucja w Rosji w 1917 r. oznaczała daleko idące zmiany niemal w każdej dziedzinie życia, bolszewicy traktowali ją jako instrument realizacji celów politycznych, gospodarczych i społecznych[47]. Dotyczyło to także psychiatrii. W latach trzydziestych XX w. w Związku Radzieckim miały miejsce intensywne spory między zwolennikami Władimira Bechterewa (tzw. tradycjonalistami) a reprezentantami tzw. pawłowizmu – zmodyfikowaną przez ideologię komunistyczną (materializm dialektyczny) wersję oryginalnej teorii uczonego, i w takim znaczeniu termin ten będzie używany. Tradycjonaliści sprzeciwiali się zbyt prostej ich zdaniem tezie, że doświadczenia na zwierzętach mogły być podstawą do objaśniania ludzkich, znacznie bardziej złożonych procesów psychicznych. Zarzucali przeciwnikom upraszczanie, a nawet wulgaryzowanie, i tym samym zniekształcanie cennego dorobku naukowego rosyjskiego fizjologa. Do ostrego starcia między dwiema grupami doszło podczas II Wszechzwiązkowego Zjazdu Neuropatologów w Moskwie w grudniu 1936 r.[48]

Podczas grudniowego zjazdu w 1936 r. podjęto jeszcze jedną ważną decyzję z punktu widzenia losów higieny psychicznej w Polsce – potępiono pedologię. Przyczyną tego były wyniki badań psychologicznych w Związku Radzieckim prowadzonych na dzieciach. Okazało się bowiem, że niepokojąco duży ich odsetek odstawał od normy, przez co wzrastała liczba nieletnich kierowanych do szkół specjalnych. Wywołało to zaniepokojenie władz i w rezultacie potępienie metod badawczych psychologii dziecięcej, które uznano za „źródło” tak słabych wyników, niepasujących do propagowanej rzeczywistości radzieckiej[49]. Wydarzenie to przełożyło się na losy psychiatrii dziecięcej w Polsce. Z tego powodu atakowano np. Państwowy Instytut Higieny Psychicznej, który szeroko stosował „zakazane” metody (testy, badania na inteligencję).

Uznanie pawłowizmu za oficjalną wykładnię medycyny radzieckiej było skorelowane z odgórnym wprowadzeniem nowego modelu w naukach biologicznych, na których piętno odcisnęły koncepcje Trofima Łysenki. Stanowiły one ideologiczno-naukowe podłoże dla ukształtowania się nauk przyrodniczych i lekarskich w ZSRR, w tym psychiatrii.

Na przełomie lipca i sierpnia 1948 r. odbyła się sesja Akademii Nauk Rolniczych ZSRR, podczas której wyłoniły się dwa kierunki. Reprezentanci pierwszego (Trofim Łysenko) uznawali dziedziczenie cech nabytych, które powstawały w danym pokoleniu pod wpływem czynników zewnętrznych. Drugi kierunek stanowili zwolennicy genetyki formalnej Augusta Weismanna, Grzegorza Mendla i Thomasa Morgana. Zakładali oni niezmienność i dziedziczność cech, minimalizowali znaczenie wpływu środowiska. Koncepcja ta stała się podstawą tzw. genetyki formalnej. Podczas wspomnianej sesji w 1948 r. zwolennicy Morgana, Mendla i Weismanna zostali poddani ostrej krytyce. Referat wygłosił sam Łysenko, odwołując się do doświadczeń sadownika praktyka Miczurina. Łysenko ogłosił przezwyciężenie fatalizmu dziedziczności. Najważniejszą tezą jego referatu było uznanie zależności cech dziedzicznych od zmiennych warunków otoczenia[50]. Było to przeniesienie praw dziejowych marksizmu na biologię. Zgodnie z ideologią komunistyczną, ustroje społeczne ewoluowały od niewolniczego przez feudalizm i kapitalizm w kierunku komunizmu. Analogicznie w naukach biologicznych, człowiek nieustannie ewoluował, pod wpływem warunków środowiska wykształcały się w nim nowe cechy, dziedziczone przez kolejne pokolenia. Teza o wpływie zmiennych czynników zewnętrznych na organizmy była zgodna z główną zasadą marksizmu, głoszącą, że byt określał i kształtował świadomość. Te główne założenia biologii Łysenki przeniesiono na grunt teorii Pawłowa.

Teorię o dziedziczeniu cech nabytych przeniesiono także do psychiatrii. Na XI Wszechzwiązkowym Zjeździe Neurologów i Psychiatrów w 1948 r. w ZSRR dokonano rewizji poglądów uznanych za błędne. Skrytykowano fatalizm i teorie dziedziczności chorób umysłowych, stwierdzając, że człowiek podlega zmianom, a psychikę cechuje dynamizm – przekształca się ona pod wpływem środowiska[51]. Teorie psychiatryczne, które uwzględniały czynnik dziedziczny (fatalistyczny) w genezie powstawania chorób psychicznych, zostały potępione. W ten sposób pawłowiści zdobyli możliwość przeforsowania swojego stanowiska.

27 września 1949 r. wielką galą w Państwowym Akademickim Teatrze Wielkim w Moskwie rozpoczęły się uroczyste sesje z okazji 100-lecia urodzin fizjologa[52]. Rok później, 28 czerwca w Moskwie odbyła się uroczysta sesja Akademii Nauk ZSRR i Akademii Nauk Medycznych. W sali Domu Uczonych zgromadziło się ponad tysiąc fizjologów, biologów i lekarzy. Referaty na cześć słynnego naukowca wygłosili m.in. Konstantin Bykow i prof. Anatolij Iwanow-Smoleński[53]. Sesja zakończyła się 4 lipca rezolucją, w której stwierdzono, że teoria Pawłowa o wyższych czynnościach nerwowych i odruchach warunkowych stworzyła fundament do przebudowy fizjologii, medycyny, w tym psychiatrii i psychologii, na prawdziwie naukowych podstawach. Materialistyczna nauka Pawłowa o wyższych czynnościach nerwowych została nazwana „groźnym orężem w walce fizjologii z przejawami idealizmu”. Władze AN ZSRR złożyły jednocześnie, jak to było wówczas szeroko przyjęte, samokrytykę za niedocenianie tej koncepcji i wypaczenia naukowe[54].

Bykow i Iwanow-Smoleński zostali uznani za jedynych godnych następców Pawłowa. W radzieckiej psychiatrii rozpoczęły się długie rządy Andrieja W. Snieżniewskiego (1904–1987), późniejszego twórcy nowej jednostki chorobowej – schizofrenii bezobjawowej, która stała się narzędziem walki z dysydentami w latach siedemdziesiątych XX w. (tzw. psychuszki)[55]. Od 1950 r. pawłowizm niepodzielnie królował w radzieckiej psychiatrii, wpływając na rozwój tej dyscypliny w krajach uzależnionych.

W państwie sowieckim rozpoczęto gruntowną przebudowę społeczeństwa. Dotyczyło to także psychiatrii. Potrzebowała ona jako podstawy nowej teorii, która ukazywałaby funkcjonowanie ludzkiej psychiki w czysto biologicznych kategoriach. Dlatego wszelkie psychologiczne interpretacje funkcji i zaburzeń umysłowych, jak np. psychoanaliza Freuda, kolidowały z materializmem dialektycznym, który objaśniał te zjawiska w kategoriach ściśle somatycznych. Z drugiej strony wypracowane już dawno na Zachodzie biologiczne teorie były również nie do przyjęcia, mimo że opierały się na materialistycznych, przyrodniczych podstawach. Pochodziły one bowiem z państw o ustroju uznanym za wrogi, w którym – według ideologów komunizmu – nauka była podporządkowana władzy wielkiego kapitału. Teoria odruchów warunkowych Pawłowa spełniała oba wymagane kryteria: odwoływała się do materializmu i była stworzona przez rodzimego naukowca o uznanym dorobku (laureat Nagrody Nobla za badania nad odruchami)[56]. Te czynniki zadecydowały o jej zwycięstwie w 1950 r.

Był to oczywiście triumf zniekształconej, uproszczonej, zideologizowanej wersji wspomnianej teorii. Jej cechami charakterystycznymi były:

– skrajny biologizm w upatrywaniu źródeł chorób psychicznych; przyjęto, że zaburzenia te miały przede wszystkim organiczne podłoże, na ich powstawanie mogły jednak oddziaływać pewne czynniki społeczno-ekonomiczne;

– negatywne nastawienie wobec wszelkich „psychologizujących” koncepcji, uznanych jako błędne i „idealistyczne”; dotyczyło to zwłaszcza psychoanalizy i pokrewnych jej teorii[57]. Pawłowiści zwalczali konstytucjonalizm, eugenikę, higienę psychiczną, higienę rasową, teorię dziedziczności chorób umysłowych, które wywodzili z potępionej psychiatrii niemieckiej. Atakowali je za wynikający stąd ich zdaniem nihilizm i fatalizm terapeutyczny, które miały doprowadzić do zbrodni wobec uznanych za nieuleczalnie chorych psychicznie oraz niedorozwiniętych. Uważali, że choroby psychiczne nie były dziedziczone, lecz warunkowane czynnikami społecznymi. Zmiana warunków życia w komunizmie – oczywiście na lepsze – miała więc prowadzić do spadku liczby chorych. Ich leczenie było prowadzone w państwowych szpitalach, które nierzadko, zwłaszcza w latach późniejszych, służyły jako narzędzie represji. Motyw sowieckiego szpitala psychiatrycznego funkcjonującego w Moskwie w czasach stalinowskich w interesujący i oddający ówczesne realia sposób przedstawił Michaił Bułhakow w swojej słynnej powieści Mistrz i Małgorzata[58].

Zniekształcona przez sowiecką ideologię teoria słynnego uczonego była odgórnie, przymusowo narzucana w medycynie, także w psychiatrii, krajów satelickich ZSRR, co miało miejsce również w Polsce[59].

Psychiatria polska od początku XIX w. do 1918 r.

Powstanie i rozwój nowożytnej psychiatrii, w szczególności modelu francuskiego, wywarło duży wpływ na polskich lekarzy zajmujących się tą dziedziną medycyny. Recepcja idei francuskich była silna z uwagi na ogólne wpływy kultury francuskiej w Europie, jak również wskutek wojen napoleońskich. Powstałe w 1807 r. Księstwo Warszawskie było mocno związane z Francją, dlatego polscy lekarze uzyskali możliwość bezpośredniego zetknięcia się z dorobkiem francuskim, w szczególności z reformami Philippe’ a Pinela. Wpływ nowinek medycznych z Zachodu utrzymywał się dalej po upadku Napoleona. Przemiany, jakie rozpoczęły się w polskiej psychiatrii na początku XIX w., były szczególnie widoczne na przykładzie ewolucji podejścia wobec umysłowo chorych i sposobów ich leczenia. Jednym z pierwszych lekarzy, którzy interesowali się zaburzeniami umysłowymi, był Ludwik Perzyna (1742–1812). Utworzył on pierwszą polską klasyfikację tych schorzeń (np. depresję określił jako smutnodur), uznając, że mają swoje źródło w mózgu. Zalecał leczenie pijawkami, upusty krwi, krytycznie podchodził do stosowania przemocy wobec chorych oraz do zabobonów[60].

W 1803 r. otwarto Cesarski Uniwersytet Wileński, na którego wydziale lekarskim pracowali Johann Peter Frank (1745–1821) i jego syn Józef (1771–1842). Obaj interesowali się zagadnieniami psychiatrycznymi, m.in. z powodów osobistych (żona Petera Franka chorowała umysłowo). Johann Frank był zwolennikiem reformy opieki nad psychicznie chorymi w duchu nowych prądów płynących z Francji. Jako pierwszy prowadził zajęcia z psychiatrii, choć na razie w ramach ogólnych wykładów z medycyny. Józef Frank wydał natomiast 14-tomowe dzieło medyczne Praxeos medicae Universal praecepta (1826–1845), którego jeden z tomów jest poświęcony chorobom układu nerwowego i psychicznym[61].

Innym lekarzem próbującym wdrażać nowe sposoby leczenia i traktowania chorych umysłowo był Józef Jakubowski (1796–1866). W latach 1823–1829 pełnił funkcję kierownika oddziału dla obłąkanych Szpitala Świętego Ducha w Krakowie[62]. Jakubowski był zwolennikiem stosowanego przez Pinela leczenia moralnego oraz terapii pracą[63].

Podobnie lekarz Andrzej Janikowski (1799–1864), który upatrywał przyczyn chorób psychicznych przede wszystkim w działaniu czynników somatycznych. Krytykował tradycyjne leczenie chorych umysłowo, odrzucając niektóre środki fizykalne, jak zawłoki czy upusty krwi. Nie zalecał też podawania narkotyków. Dopuszczał środki przymusu, ale tylko w sytuacjach koniecznych. Podkreślał znaczenie terapeutyczne metod psychicznych, jak np. łagodnego traktowania pacjenta, usuwanie z jego otoczenia wszystkiego, co mogło wywoływać szkodliwe podniety[64].

Zwolennikiem humanitarnego podejścia wobec chorych umysłowo był także Bartłomiej Frydrych (1800–1867). Opowiadał się on za somatyczną etiologią chorób umysłowych. Uważał, że ich przyczynami były m.in.: usposobienie, choroby serca, wątroby i płuc, pijaństwo, poród, zakłócenia funkcjonowania mózgu. Frydrych uważał, że do powstawania chorób mogły przyczyniać się również czynniki psychologiczne, jak spory domowe, nieszczęśliwe miłości (namiętności), przesadna religijność. W leczeniu zalecał tradycyjne środki fizykalne, jak upusty krwi, pijawki (sądzono, że chorzy mieli zbyt wiele krwi w mózgu i klatce piersiowej). Ponadto zalecał tzw. synapizmy, popularne w polskich zakładach dla obłąkanych – zmieszany z ciastem pieprz, gorczycę, salmiak, tarty chrzan wcierano w płótno, w które zawijano chorego, co wywoływało ból, podrażnienie i zaczerwienienie skóry. Dopuszczał podawanie opium, ale łącznie ze środkami przeczyszczającymi. Na uspokojenie proponował też naparstnicę. Zalecał leczenie pracą (darcie pierza, szycie, ogrodnictwo)[65].

Pomimo tych pierwszych prób zastosowania nowego podejścia do chorób i chorych umysłowo w dziedzinie leczenia w istocie niewiele się zmieniło, ponieważ nie było wówczas skutecznych lekarstw. Na początku XIX w. na ziemiach polskich stosowano zatem nadal tradycyjne metody terapii obłąkanych, np. polewanie ich zimną wodą, upusty krwi, środki przeczyszczające, dietę, plastry wyciągające wilgoć, zimne okłady. Środki represyjne, jak m.in. krępowanie, zakuwanie w łańcuchy, kaftany bezpieczeństwa, wypalanie ran, zamykanie w ciemnym pomieszczeniu, osadzanie chorego na kole obrotowym w celu wywołania zawrotów głowy, były nadal używane. Metody te miały na celu izolację lub uspokojenie pobudzonych chorych. Lekarze reformatorzy mogli jedynie postulować ich ograniczenie, ale w istocie niewiele mieli do zaproponowania w zamian, ponieważ nie znano wówczas skutecznych środków farmakologicznych. Krępowanie chorego w celu ochrony jego samego i innych osób było zatem koniecznością.

Próby zastosowania nowych metod leczenia przeprowadzał Klemens Maleszewski (1798–1873), który w latach 1837–1864 kierował Wileńskim Zakładem dla Obłąkanych. Maleszewski był pierwszym na ziemiach polskich lekarzem, który zastosował elektroterapię prądem galwanicznym (stałym) w leczeniu zaburzeń umysłowych. Pionierskie próby Maleszewskiego były możliwe m.in. dzięki pewnej przychylności władz rosyjskich, wojsko bowiem interesowało się elektroterapią, testując jej skuteczność w leczeniu ran, kontuzji żołnierzy czy cholery[66]. W Krakowie wykładowca historii medycyny i prymariusz oddziału wewnętrznego szpitala żydowskiego Józef Oettinger leczył pacjentów z zaburzeniami w przebiegu zimnicy wodzianem chloru. Coraz częściej stosowano też sole bromu[67].

Potrzebę reformy lecznictwa psychiatrycznego na wzór zachodni dostrzegał wybitny polski psychiatra Adolf Rothe (1832–1903), który dezaprobował przestarzałe, lecz wciąż powszechnie stosowane zawłoki, wcieranie podrażniających maści, proponując w zamian m.in. wywar z naparstnicy, podawanie opium (w niewielkich ilościach). Doceniając rolę czynników psychicznych, podkreślał znaczenie spokoju w terapii chorego. Rothe zwracał też uwagę na problem zorganizowania życia byłym pacjentom zakładów psychiatrycznych. Postulował rozciągnięcie opieki nad nimi przez pomoc w znalezieniu pracy, wypłatę zapomóg i inne. Prowadził także kampanię na rzecz zmiany w społeczeństwie negatywnego wizerunku szpitali dla umysłowo chorych[68].

Psychiatria w Polsce rozwijała się także jako dyscyplina akademicka. Początki polskiej psychiatrii naukowej i akademickiej były związane z działalnością Johanna i Józefa Franków we wspomnianym już Wilnie. W 1842 r. władze carskie zlikwidowały jednak wileńską Cesarską Akademię Medyko-Chirurgiczną[69]. W 1857 r. z kolei na Cesarskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu utworzono pierwszą w Rosji katedrę psychiatrii. Jej kierownikiem został Jan Baliński (1824–1902), zwany ojcem psychiatrii rosyjskiej. Zaraz po objęciu stanowiska zorganizował, bazując na oddziale psychiatrycznym II Szpitala Wojsk Lądowych, pierwszą w Rosji klinikę psychiatryczną. Wprowadzał w niej zachodnie wzorce leczenia i traktowania chorych. W 1860 r. Baliński został profesorem zwyczajnym katedry psychiatrii, którą kierował do 1876 r. Działał również aktywnie w powstałym w 1862 r. w Petersburgu Towarzystwie Psychiatrów. Doradzał władzom rosyjskim, rozpatrując wnioski o budowę zakładów psychiatrycznych i oceniając gotowe projekty. Uczestniczył w przygotowaniach do powstania szpitala w Tworkach. Baliński wykształcił grono uczniów, wśród nich wybitnego lekarza Jana Mierzejewskiego (1838–1908), który objął po nim katedrę oraz klinikę chorób nerwowych i psychicznych. Mierzejewski kontynuował dzieło swojego poprzednika, tworząc z katedry silny ośrodek naukowy[70].

Pierwszą na ziemiach polskich samodzielną katedrę psychiatrii oraz klinikę chorób umysłowych utworzono w 1862 r. w Warszawskiej Szkole Głównej. Adiunktem został absolwent Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu w Dorpacie Romuald Pląskowski, pracujący wówczas w Szpitalu św. Jana Bożego. W 1864 r. Pląskowski został pierwszym polskim profesorem psychiatrii w Szkole Głównej[71]. Odwołując się do biologicznych przyczyn chorób umysłowych, wskazywał na znaczenie czynników psychologicznych (poruszał np. zagadnienia wyobrażeń, wrażeń)[72]. W 1904 r. władze austriackie w Wiedniu wydały zgodę na zorganizowanie katedry psychiatrii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W tym samym roku otwarto też katedrę neurologii i psychiatrii na Uniwersytecie Lwowskim, której kierownikiem został Henryk Halban (1870–1933)[73].

Psychiatrzy polscy próbowali utworzyć własne organizacje zawodowe. Pierwsze na ziemiach polskich towarzystwo naukowe psychiatrów powstało w 1864 r., kiedy w ramach Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego powołano do życia oddział chorób umysłowych, którego prezesem został ordynator Szpitala św. Jana Bożego Ildefons Krysiński, wiceprezesem zaś Romuald Pląskowski. Jednakże już w 1867 r. zmarł prezes sekcji Bartłomiej Frydrych i nie udało się zebrać minimalnej liczby członków, niezbędnej do kontynuowania prac oddziału. Równolegle nasilały się represje władz rosyjskich po powstaniu styczniowym, w których ramach likwidowano polskie organizacje i stowarzyszenia. W 1872 r. wobec istniejących trudności zaproponowano likwidację sekcji psychiatrycznej[74].

Na koniec warto wspomnieć o sytuacji w systemie lecznictwa chorób umysłowych, ponieważ miała ona znaczenie dla opieki zdrowotnej w okresie dwudziestolecia międzywojennego i po zakończeniu II wojny światowej. Na początku XIX w. podstawowym problemem lecznictwa psychiatrycznego we wszystkich trzech zaborach był brak specjalistycznych zakładów oraz łóżek psychiatrycznych w szpitalach ogólnych. Najgorsza sytuacja panowała w zaborze rosyjskim. Dla chorych z tych ziem istniały w tym czasie praktycznie dwie placówki, w których mogli być hospitalizowani: Szpital św. Jana Bożego i oddział dla kobiet w Szpitalu Dzieciątka Jezus w Warszawie. Szpitale były przepełnione, panowały w nich bardzo złe warunki higieniczne[75]. Pewne ożywienie w tej dziedzinie nastąpiło dopiero pod koniec XIX i na początku XX w. Wybudowano wówczas m.in. zakłady w Tworkach (1891), Kochanówce (1902), Drewnicy (1903), Zofiówce (1908), Warcie (1908). Dzięki temu przybyło nowych miejsc, ale niestety wciąż nie pokrywało to istniejącego zapotrzebowania[76]. Tworki były największym zakładem psychiatrycznym w zaborze rosyjskim: w 1891 r. liczył 420 łóżek, a dwa lata później już 750[77]. Mimo to szpitalnictwo na terenie zaboru rosyjskiego wciąż nie potrafiło zaspokoić potrzeb. Ponadto jego charakterystyczną cechą było nierównomierne rozmieszczenie placówek. Na początku XX w. szpitale dla chorych umysłowo znajdowały się przeważnie w dużych miastach i ich okolicach. Najwięcej zakładów mieściło się wówczas w Warszawie i na terenie guberni warszawskiej (Szpital św. Jana Bożego, Tworki, Drewnica, Zofiówka, przytułek miasta Warszawy w Górze Kalwarii). Kolejne szpitale funkcjonowały w Łodzi i guberni piotrkowskiej (Kochanówka, oddział psychiatryczny szpitala miejskiego w Pabianicach), Lublinie i guberni lubelskiej (oddział psychiatryczny Szpitala św. Jana Bożego i Szpitala św. Wincentego à Paulo w Lublinie, oddział szpitala w Krasnymstawie) oraz guberni kaliskiej (szpital w Warcie).

Nieco lepsza sytuacja istniała w zaborze austriackim. W Galicji jeszcze przed ostatnim rozbiorem powstały oddziały dla obłąkanych przy ogólnych szpitalach w Krakowie (1778) oraz we Lwowie (1789). W Krakowie chorych leczono w kamienicy przy ul. Serwakowskiej, zwanej Szaloną Kamienicą. Od 1820 r. Senat Wolnego Miasta Krakowa szukał nowej siedziby na oddział dla obłąkanych. W 1822 r. pacjentów zaczęto przenosić do oddziału dla psychicznie chorych w Szpitalu Świętego Ducha. W 1854 r. w Krakowie powstał 12-łóżkowy oddział w szpitalu wojskowym, stopniowo powiększany (w 1911 r. liczył już 45 łóżek)[78]. W 1875 r. w Kulparkowie koło Lwowa powstał nowy szpital psychiatryczny, który w 1911 r. dysponował już 1200 łóżkami przy liczbie chorych 1600[79]. W 1907 r. władze zatwierdziły projekt budowy nowego zakładu w Kobierzynie pod Krakowem, obliczonego na 550 łóżek (z możliwością rozbudowy do przeszło 800). Szpital miał się składać z różnych nowoczesnych jak na owe czasy urządzeń, m.in. przewidziano pracownie terapeutyczne, salę bilardową, teatr itp. Rozbudowa szpitala trwała jeszcze w 1914 r., niestety po wybuchu I wojny światowej przeznaczono go na cele wojskowe[80].

Lecznictwo psychiatryczne najlepiej prezentowało się w zaborze pruskim, choć należy zaznaczyć, że w pierwszej i na początku drugiej połowy XIX w. sytuacja nie była tu lepsza niż w innych zaborach. W latach dziewięćdziesiątych XIX w. rozpoczęto budowę nowych zakładów, co było możliwe dzięki wejściu w życie w 1893 r. nowelizacji ustawy, przewidującej także opiekę i leczenie wedle miejsca zamieszkania (tzw. Unterstützungs-Wohnsitz-Gesetz)[81]. W 1893 r. zbudowano szpital w Kościanie, w 1894 r. w Dziekance pod Gnieznem, w 1904 r. zaś zakład w Obrzycach. W rezultacie w niewielkim, dwumilionowym Księstwie Poznańskim w 1906 r. istniały cztery (łącznie z zakładem w Owińskach zbudowanym w 1833 r.) duże placówki opieki psychiatrycznej. O dystansie, jaki dzielił te ziemie od innych zaborów, świadczy tempo zwiększania się wskaźnika łóżek psychiatrycznych, przypadających na ogólną liczbę ludności. O ile bowiem w 1852 r. wynosił on 0,8 łóżka na 10 tys. mieszkańców i nie różnił się od innych zaborów, to już w 1911 r. wzrósł do 14,5 łóżek na 10 tys. mieszkańców. Natomiast w zaborze rosyjskim i austriackim w tym samym czasie przypadało odpowiednio: 2,13 i 2,29 łóżka na 10 tys. osób[82]. Było to odzwierciedleniem ogólnych różnic w rozwoju ziem trzech zaborów, miało też przełożenie na sytuację w polskiej psychiatrii po odzyskaniu niepodległości i później, po zakończeniu II wojny światowej.

Leczenie psychiatryczne na początku omawianego okresu w praktyce się nie zmieniło. W pierwszej połowie XIX w. miały miejsce pierwsze próby zaszczepienia na grunt polski zachodnich metod terapii i opieki nad chorymi umysłowo, w tym tzw. leczenia moralnego (psychicznego). Mimo to w placówkach opieki psychiatrycznej nadal dominowały stare wzorce leczenia. Nie istniał również w praktyce osobny, zorganizowany system lecznictwa i opieki nad chorymi psychicznie.

Pewne zmiany nastąpiły w drugiej połowie XIX w. Powoli wdrażano w zakładach nowe modele terapeutyczne, odchodzono od metod mechaniczno-chirurgicznych w terapii na rzecz terapii łączących elementy fizykalne z psychicznymi. Doszło do wyodrębnienia się lekarzy specjalistów, zajmujących się zawodowo psychiatrią. Powstawały pierwsze katedry psychiatrii, formował się system akademickiego nauczania tej dyscypliny medycznej. W polskiej psychiatrii jako nauce dominował nurt somatyczny, lekarze nie odrzucali jednakże znaczenia czynników psychicznych w powstawaniu zaburzeń umysłowych. Na ziemiach polskich, podobnie jak wcześniej we Francji i w Niemczech, psychiatria awansowała do rangi odrębnego uniwersyteckiego przedmiotu, stając się tym samym pełnoprawną dyscypliną naukową. Lecznictwo psychiatryczne było przejmowane w coraz większym stopniu przez administrację państwową, ale dopiero pod koniec XIX w. rozpoczęto budowę specjalistycznych szpitali psychiatrycznych.

Psychiatria polska w latach 1918–1945

Omówienie zagadnienia polskiej psychiatrii okresu międzywojennego należy zacząć od scharakteryzowania jej teoretycznego standardu, sylwetek naukowych głównych lekarzy tego okresu i reprezentowanych przez nich kierunków. Odzwierciedlało to bowiem główne tendencje w tej dziedzinie medycyny.

Odzyskanie niepodległości i początki organizacji polskiej psychiatrii miały miejsce w okresie popularności psychoanalizy Freuda jako alternatywnej wobec dotychczasowych, mało skutecznych metod terapii zaburzeń umysłowych. Znaczenie psychoanalizy wzrosło szczególnie po I wojnie światowej, kiedy powstał problem leczenia nerwic frontowych. Psychologia i modna w tym czasie psychoanaliza wywarły dość duży wpływ na psychiatrię europejską na przełomie XIX i XX w.[83] Jednak psychiatrzy klinicyści podchodzili na ogół do psychoanalizy z pewnym sceptycyzmem, dystansując się od uczynienia z niej pełnoprawnej nauki akademickiej. Pozostawali na gruncie psychiatrii biologicznej, psychologia zaś traktowana była jako element wspomagający zasadniczy proces leczenia.

Koncepcje psychoanalityczne wywierały także wpływ na poglądy polskich psychiatrów. W 1909 r. odbył się I Zjazd Neurologów, Psychiatrów i Psychologów Polskich w Warszawie. Dla psychologii powołano osobną sekcję. Na II Zjeździe Neurologów, Psychiatrów i Psychologów (Kraków, 1912) jednym z dwóch głównych tematów, obok zagadnień opieki nad chorymi psychicznie, była już psychoanaliza. Odzwierciedlało to rosnące wśród polskich psychiatrów w tym czasie zainteresowanie psychologią i możliwościami jej zastosowania w psychiatrii[84]. Charakterystyczne dla wielu polskich psychiatrów było także poszukiwanie inspiracji w systemach filozoficznych i najnowszych teoriach nauk przyrodniczych. Próbowali oni w ten sposób przełamać impas, w jakim tkwiła psychiatria biologiczna. Jednym z takich lekarzy był Rafał Radziwiłłowicz[85]. Interesował się psychologią i możliwościami jej zastosowania w terapii chorych umysłowo jeszcze podczas badań do pracy doktorskiej, prowadzonych w klinice psychiatrii na Uniwersytecie Ludwika i Maksymiliana w Monachium, której dyrektorem był Emil Kraepelin wykorzystujący zdobycze psychologii eksperymentalnej w leczeniu zaburzeń umysłowych. Na rozwój poglądów Radziwiłłowicza wpłynęła również amerykańska filozofia pragmatyzmu, z takimi hasłami, jak pluralizm, indywidualizm, utylitaryzm wobec systemów filozoficznych, gloryfikacja czynu i działania jako środków osiągania wyznaczonych celów. Filozofia ta była dla niego interesująca, ponieważ mogła stanowić pewnego rodzaju łącznik między kierunkiem biologicznym a psychologicznym w psychiatrii. W ten sposób Radziwiłłowicz sytuował się obok wybitnego psychiatry amerykańskiego Adolfa Meyera, który opierając się na pragmatyzmie, stworzył własną koncepcję psychobiologiczną, będącą syntezą psychiatrii klinicznej oraz psychologii. Podobnie Dewey i James, kierując się pragmatyzmem, stworzyli psychologię funkcjonalną, która szybko zdobywała popularność wśród psychiatrów. Radziwiłłowicz wzorował się na ich poglądach i doświadczeniach. Krytykował kierunek neuroanatomiczny w psychiatrii (Kraepelin), ponieważ jego zdaniem ograniczał osobowość ludzką do procesów fizyko-chemicznych. Radziwiłłowicz niechętny był także determinizmowi w psychiatrii i wynikającemu z niego nihilizmowi terapeutycznemu, co prowadziło do powstawania negatywnych koncepcji dziedziczności. Polski psychiatra okazał się w tym przypadku zwolennikiem ewolucyjnego, dynamicznego ujęcia ludzkiej psychiki jako złożonej struktury zmieniającej się pod wpływem różnych czynników somatycznych (organicznych) i psychospołecznych. Próbował zatem zaszczepić w polskiej psychiatrii, zbytnio jego zdaniem ulegającej wpływom szkoły niemieckiej, elementy angloamerykańskich teorii filozoficzno-psychologicznych (Dewey, James, Meyer). Podkreślając znaczenie psychoanalizy i metody introspekcyjnej w badaniu chorego, które mogły wspomóc tradycyjną psychiatrię, za punkt wyjścia wszelkich rozważań uznawał jednak naukową, kliniczną wiedzę uniwersytecką[86]. Radziwiłłowicz pozostawał więc psychiatrą o orientacji biologicznej.

Jednym z najwybitniejszych polskich lekarzy psychiatrów w dwudziestoleciu międzywojennym był prof. Jan Mazurkiewicz[87]. W procesie kształtowania się poglądów psychiatrycznych Mazurkiewicza ważną rolę odegrał jego wczesny artykuł w „Czasopiśmie Lekarskim” z 1905 r.[88] Nawiązał on w nim do energetyzmu, koncepcji filozoficznej Wilhelma Ostwalda, uznającej energię za substancję istniejącą we wszechświecie, podlegającą ciągłym przekształceniom. Poglądy Ostwalda były próbą odejścia od materialistycznego ujęcia świata, przeciwstawienia w fizyce energii – masie (materii). Pod wpływem tych poglądów Mazurkiewicz podjął próbę sformułowania koncepcji łączącej w psychiatrii elementy biologiczne z psychicznymi. Zjawiska psychiczne zachodzące w ludzkim mózgu mogły być jego zdaniem wytłumaczone w odniesieniu do teorii Ostwalda, tzn. jako forma energii, która była przekształcana w procesy fizyczne (fizjologiczne). Psychiczna aktywność byłaby zatem pewną formą energii, ulegającej przemianom wewnątrz organizmu (gromadzenie i wyładowywanie). Była to próba podjęcia problemu syntezy materii nieożywionej z ożywioną, artykuł był więc pracą z pogranicza filozofii i nauk ścisłych[89].

Innym systemem filozoficznym, który wpłynął na rozwój koncepcji Mazurkiewicza, był empiriokrytycyzm. Empiriokrytycyści (Richard Avenarius, Ernst Mach) negowali dualizm zjawisk fizycznych i psychicznych. Na przykład barwa postrzegana była jako zjawisko fizyczne, dające się wytłumaczyć na podstawie naukowych zasad optyki (światła). Była jednak zarazem zjawiskiem psychicznym, ponieważ człowiek odbierał barwę jako „odczucie”, generowane w mózgu za pośrednictwem narządów zmysłów (oczu). W ten sposób zamazaniu ulegał mający swe źródła w kartezjańskim dualizmie podział zjawisk na fizyczne i psychiczne. Empiriokrytycyści widzieli jedynie dwa różne ujęcia tego samego problemu. Odrzucali oni również metafizykę w nauce, proponując czyste doświadczenie, wolne od zniekształcających go ocen, wartościowania etycznego i estetycznego. Poznanie naukowe miało być opisem tych czystych doświadczeń, choć empiriokrytycyści dalecy byli od fetyszyzacji nauki. Uważali ją za narzędzie poznania, ale nie ostateczne i jedyne, innym była filozofia, oczywiście wolna od metafizycznych spekulacji[90].

Mazurkiewicz inspirował się empiriokrytycyzmem jako systemem, dzięki któremu możliwe było połączenie dwóch kierunków w psychiatrii: biologicznego i psychologicznego. Odrzucał jednak metafizykę w psychologii, podkreślając, że rozbieżność tych dwóch nurtów może ustąpić tylko wtedy, kiedy psychologia będzie się opierała na naukach przyrodniczych. Pozostawał więc na stanowisku biologicznym, przyznając w rozwoju psychiatrii główną rolę naukom przyrodniczym i naukowemu doświadczeniu. Wyrazem tych poglądów była jego kolejna książka O anatomicznym podłożu stanów psychicznych i ich zaburzeń[91], w której opowiadał się za wytłumaczeniem procesów oraz zaburzeń psychicznych, opierając się na fizjologii i anatomii układu nerwowego[92].

Mazurkiewicz interesował się także uczuciami i emocjami. Badając w latach dwudziestych XX w. w prowadzonej przez siebie klinice chorych z zaburzeniami emocjonalnymi, doszedł do wniosku, że miały one przyczyny organiczne. Schorzenia te były jego zdaniem związane z zaburzeniami korowej reprezentacji układu wegetatywnego u chorych z organicznymi zmianami korowymi. Mazurkiewicz doszedł również do wniosku, że istnieje odrębna pamięć uczuć[93].

Efekty tych poszukiwań przedstawił w pracy Zarys fizjologicznej teorii uczuć[94]. Odwołał się do założeń teorii ewolucyjno-dyssolucyjnej Johna Hughlingsa Jacksona. Według niej układ nerwowy należało ujmować ewolucyjnie. Jackson wyróżnił cztery dynamizmy piętrowe będące etapami ewolucji układu nerwowego. Najwyższe ośrodki ewolucyjne były bardzo wrażliwe na uszkodzenia – proces dyssolucyjny (choroba), uszkadzając częściowo wyższe piętra, powodował jednocześnie uaktywnienie niższych. Angielski neurolog był nazywany przez polskiego lekarza „ojcem neurologii światowej”[95]. Podobnie jak Jackson, Mazurkiewicz wyróżnił dwa zasadnicze procesy. Pierwszym była ewolucja, czyli proces przechodzenia w psychice ludzkiej od form najprostszych i automatycznych do bardziej złożonych, opartych na dowolności. Dyssolucja była jego zdaniem zjawiskiem odwrotnym, cofaniem się do form pierwotnych w strukturze psychofizjologicznej. Dyssolucja oznaczała chorobę umysłową, podobnie jak wyróżniona przez Mazurkiewicza regresja, będąca procesem o podłożu anatomicznym, polegającym m.in. na zanikaniu zdolności do zapamiętywania i przypominania. Dyssolucję wiązał on z powstawaniem stanów dementywnych, regresję z otępieniem. Twierdził, że psychika była funkcją życia, silnie powiązaną z fizjologią. Uczucia człowieka wiązał z anatomią i fizjologią. Była to próba szerszego wytłumaczenia zjawisk psychicznych (uczuciowych) na podstawie funkcjonowania układu nerwowego i procesach fizjologicznych. Mazurkiewicz starał się za pośrednictwem swojej psychofizjologicznej koncepcji uczuć oraz ewolucyjno-dyssolucyjnego ujęcia rozwoju psychiki ludzkiej połączyć psychiatrię kliniczną ze zdobyczami psychologii[96].

Z punktu widzenia powojennych losów Mazurkiewicza i jego teorii istotne było to, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego przeciwstawiał się on kierunkowi refleksologicznemu w psychiatrii i psychologii i odrzucał poglądy Pawłowa. Krytykował refleksologiczne koncepcje Pawłowa m.in. za – jego zdaniem – lokalizowanie czynności psychicznych w określonych rejonach kory mózgowej. Podział czynności ze względu na lokalizację w mózgu proponował zastąpić podziałem z perspektywy ewolucji i dyssolucji, wyróżniającym trzy stopnie aktywności psychicznej i nerwowej: od instynktownych (podkorowych), przez wyższe, właściwe wczesnym stadiom dzieciństwa (odruchowość warunkową, myślenie archaiczne lokowane w korze mózgu z wyłączeniem płatów czołowych), po uczuciowość intencjonalną i myślenie logiczne (w płatach czołowych). Układ nerwowy Mazurkiewicz widział jako strukturę dynamiczną, podlegającą procesom ewolucji bądź dyssolucji w przeciwieństwie do układu statycznego, proponowanego przez Pawłowa i jego refleksologię. Uważał, że czynnościami nerwowymi i psychicznymi nie kierował bodziec zewnętrzny, wywołujący podrażnienie w łuku odruchowym, lecz neurodynamika układu wegetatywnego. Był przekonany, że głoszona przez Pawłowa odruchowość jest teorią, która zbytnio upraszcza życie psychiczne i nie może ująć w pełni jego złożoności, sprowadzając je tutaj do prostej zasady bodziec–reakcja. Z drugiej strony cenił Pawłowa jako wielkiego uczonego i zgłosił wniosek, aby przyjąć rosyjskiego badacza na członka honorowego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego[97].

Mazurkiewicz był więc twórcą polskiej psychofizjologii, opartej na filozoficzno-psychologicznych założeniach energetyzmu, empiriokrytycyzmu i neojacksonizmu. Jego koncepcje wywarły ogromny wpływy na polską psychiatrię dwudziestolecia międzywojennego. Pod kierunkiem Mazurkiewicza lub też z inspiracji jego poglądami kształciło się i pracowało wielu wybitnych psychiatrów polskich. Z jego pomocą habilitowali się (już po II wojnie światowej) Józef Handelsman, Ryszard Markuszewicz (psychoanalityk), Stanisław Batawia, Mieczysław Kaczyński, Ryszard Dreszer i Eugeniusz Wilczkowski (trzej ostatni wraz z Lucjanem Korzeniowskim pracowali również w warszawskiej klinice chorób umysłowych prowadzonej przez Mazurkiewicza).

Innymi jego uczniami lub współpracownikami byli Franciszek Wichert, Witold Łuniewski, Stefan Borowiecki, Gustaw Bychowski i Julian Morawski[98]. Współtworzyli oni kierunki rozwoju polskiej psychiatrii międzywojennej. Uczestniczyli w kształtowaniu się standardu tej dyscypliny już po 1945 r. w zupełnie odmiennych warunkach społeczno-politycznych. Z tego względu warto przedstawić w ogólnym zarysie sylwetki kilku najważniejszych psychiatrów, kształcących się lub pracujących pod kierunkiem prof. Jana Mazurkiewicza.

Jednym z jego wychowanków był Witold Łuniewski, twórca polskiej szkoły psychiatrii sądowej[99]. Łuniewski interesował się szczególnie zagadnieniami związanymi z patologią i psychiatrią sądową. Już w 1922 r. wykładał psychopatologię w Instytucie Pedagogiki Specjalnej w Warszawie, prowadził też seminaria i wykłady dla asesorów, aplikantów, studentów prawa, urzędników Ministerstwa Sprawiedliwości. W 1923 r. na III Zjeździe Psychiatrów Polskich w Wilnie wygłosił referat Postulaty psychiatryczne do prawa w małżeństwie, który wywołał duże zainteresowanie wśród uczestników. Odtąd Łuniewski zaczął poświęcać się coraz bardziej zagadnieniom psychiatryczno-prawniczym. W 1927 r. został doradcą psychiatrycznym w Departamencie Służby Zdrowia w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, potem w Ministerstwie Opieki Społecznej. Pełnił również funkcję konsultanta psychiatrycznego w szpitalu dla chorych psychicznie więźniów w Grodzisku Mazowieckim. Od 1933 r. był członkiem Komisji do Badań Kryminalno-Biologicznych Ministerstwa Sprawiedliwości. Jego sugestie i uwagi wykorzystano w pracach nad artykułami kodeksu karnego z 1932 r., dotyczącymi problematyki poczytalności i odpowiedzialności karnej. Jego działalność przyczyniła się do wypracowania wysokich standardów na polu współpracy psychiatrii i prawa karnego. Dzięki swojemu dorobkowi Łuniewski stał się uznanym w kraju autorytetem w dziedzinie psychiatrii sądowej[100].

Innym psychiatrą związanym z prof. Mazurkiewiczem był Ryszard Dreszer (1897–1968). Ukończył studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, tytuł doktora wszech nauk lekarskich uzyskał w 1924 r. Od 1923 r. podjął pracę w Klinice Psychiatrycznej w Warszawie pod kierunkiem Mazurkiewicza. Okupację przeżył, pracując dalej w klinice, którą włączono do Szpitala św. Jana Bożego. Od 1943 r. prowadził tajne wykłady. W latach 1945–1947 wykładał w szpitalu w Tworkach. W kwietniu 1947 r. został kierownikiem Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Poznańskiego, a potem Akademii Medycznej w Poznaniu. W październiku 1947 r. uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, w 1963 r. został mianowany profesorem zwyczajnym psychiatrii. Reprezentował również kierunek biologiczny w psychiatrii[101].

Józef Handelsman (ur. 1883 r.) był jednym z czołowych przedstawicieli w Polsce kierunku neuroanatomicznego w psychiatrii (dominującego w Niemczech). Współpracował m.in. z Radziwiłłowiczem i Mazurkiewiczem w Tworkach. Prowadził badania histologiczne i anatomopatologiczne układu nerwowego, także za granicą (w latach 1910–1911 wspólnie z Victorem Horsleyem badał przysadkę mózgową). W 1945 r. habilitował się z psychiatrii u Mazurkiewicza, po którym objął kierownictwo Kliniki Psychiatrycznej Uniwersytetu Warszawskiego (mieszczącej się w Tworkach). W 1947 r. został profesorem nadzwyczajnym, w 1959 r. przeszedł w stan spoczynku z przyczyn zdrowotnych[102].

Kolejnym psychiatrą związanym z Janem Mazurkiewiczem był Eugeniusz Wilczkowski. Urodził się w 1895 r. w Jekaterynburgu, medycynę studiował w latach 1914–1919 w Moskwie, następnie przeniósł się do Poznania, gdzie w 1923 r. uzyskał dyplom lekarza. Już rok wcześniej Wilczkowski pracował w zakładzie dla chorych umysłowo w Kobierzynie. Po ukończeniu studiów został asystentem w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej Uniwersytetu Poznańskiego. W 1924 r. przeniósł się do Warszawy, gdzie przez siedem lat pracował w klinice psychiatrycznej Jana Mazurkiewicza i uzyskał tam stopień docenta. W swojej pracy naukowej przed wojną Wilczkowski podejmował m.in. problematykę jedności psychofizycznej człowieka. W 1933 r. objął stanowisko dyrektora zakładu budowanego w Gostyninie. Po wojnie otrzymał tam posadę lekarza powiatowego, przywracając działający w Gostyninie szpital wojskowy do dawnej funkcji zakładu psychiatrycznego. W 1945 r. powołano go na stanowisko organizatora i kierownika Katedry i Kliniki Psychiatrycznej w Łodzi, w której pracował do śmierci w 1958 r.[103] Wilczkowski reprezentował orientację biologiczną w psychiatrii.

Innym wybitnym psychiatrą był Ryszard Markuszewicz (1894–1946). Kształcił się w Szwajcarii, gdzie w 1921 r. uzyskał dyplom doktora medycyny. W latach 1921–1924 przebywał w Klinice Neurologicznej uniwersytetu w Wiedniu, pracując również w klinice późniejszego noblisty Juliusa Wagnera-Jauregga. Po powrocie do Polski Markuszewicz praktykował w Warszawie jako neurolog i psychiatra. W latach 1939–1941 był ordynatorem szpitala psychiatrycznego w Choroszczy. W marcu 1945 r. rozpoczął wykłady z psychiatrii na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W sierpniu 1945 r. uzyskał tam habilitację na podstawie pracy Rewizja podstawowego pojęcia freudyzmu. W okresie międzywojennym zajmował się dwoma zagadnieniami: psychiatrią szczegółową i psychopatologią. Na temat tej ostatniej napisał ponad dwadzieścia prac. Interesował się również psychoanalizą. W swoich badaniach akcentował rolę życia społecznego i jego wpływu na psychikę i zdrowie psychiczne człowieka[104].

Mieczysław Kaczyński (ur. 1906 r.) ukończył w 1931 r. medycynę na Uniwersytecie Warszawskim. Pracował pod kierunkiem prof. Mazurkiewicza w Klinice Chorób Wewnętrznych (1931–1933) i Neurologicznej (1933–1934). Po powstaniu warszawskim współpracował przy reorganizacji kliniki psychiatrycznej w Tworkach. Po śmierci Mazurkiewicza kierował tymczasowo kliniką, do momentu przejęcia jej przez Handelsmana. W 1946 r. Kaczyński habilitował się z psychiatrii u Mazurkiewicza. W 1957 r. mianowano go profesorem zwyczajnym[105].

Wśród uczniów Jana Mazurkiewicza na uwagę zasługuje także Stanisław Batawia. Interesował się kryminologią, psychiatrią sądową i psychopatologią. Przeciwstawiał się konstytucjonalizmowi i wciąż stosunkowo popularnym koncepcjom „urodzonego przestępcy” (której autorem był Cesare Lombroso), według których skłonność do łamania prawa była dziedziczna. Akcentował natomiast znaczenie czynników społecznych w kształtowaniu się predyspozycji psychicznych do popełniania przestępstw. W swoich poglądach kładł nacisk na politykę kryminalną jako główny środek przeciwdziałania patologiom społecznym. Do jej zasadniczych elementów zaliczał metody lecznicze i wychowawcze, odrzucał natomiast zaostrzanie środków karnych wobec alkoholików, recydywistów, chorych umysłowo przestępców itp. Po wojnie jego poglądy straciły na aktualności wobec propagowanego przez czynniki oficjalne modelu przewidującego penalizację i surowe traktowanie patologii społecznych[106].

Lucjan Korzeniowski (1897–1984) uzyskał w 1923 r. dyplom doktora wszech nauk lekarskich i w tym samym roku rozpoczął pracę w Klinice Psychiatrycznej w Warszawie pod kierunkiem prof. Jana Mazurkiewicza. Współpracował potem również z Witoldem Łuniewskim. Był wieloletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Habilitował się u Adriana Demianowskiego we Wrocławiu w 1949 r. Został mianowany kierownikiem utworzonej w czerwcu 1954 r. Katedry i Kliniki Psychiatrycznej Akademii Medycznej im. J. Marchlewskiego w Białymstoku, a w 1960 r. profesorem nadzwyczajnym[107]. Korzeniowski był zwolennikiem somatycznego podejścia w psychiatrii.

Mazurkiewicz wywarł również wpływ na poglądy Kazimierza Dąbrowskiego (1902–1980), autora teorii dezintegracji pozytywnej, organizatora ruchu higieny psychicznej oraz pioniera psychiatrii dziecięcej w Polsce[108]. Po ukończeniu studiów w Poznaniu zapisał się on na Wydział Medycyny w Warszawie, gdzie miał okazję zetknąć się z prof. Mazurkiewiczem. W 1928 r. Dąbrowski wyjechał na stypendium do Francji, gdzie zapoznał się z nowoczesnymi teoriami dotyczącymi psychologii i wychowania dzieci. Poznał m.in. Eduarda Claparède’ a, twórcę tzw. szkoły na miarę dziecka (koncepcje zapożyczone jeszcze z poglądów Rousseau na temat swobodnego wychowania). W 1929 r. obronił doktorat z medycyny w Genewie. Po powrocie nostryfikował dyplom w kraju i pracował nad doktoratem z psychologii. W 1931 r. Dąbrowski rozpoczął pracę w Warszawie, w zorganizowanej przez siebie poradni dla dzieci nerwowych i upośledzonych umysłowo. Wkrótce wyjechał na stypendia do Wiednia i Paryża. W 1934 r. habilitował się na Uniwersytecie w Genewie z zakresu psychopatologii dziecięcej. W tym samym roku otrzymał stypendium Fundacji Rockefellera i wyjechał do Stanów Zjednoczonych Ameryki, gdzie studiował m.in. na Harvardzie i pracował w szpitalu psychiatrycznym. Odbył również staż u jednego z najważniejszych psychiatrów amerykańskich, współtwórcy ruchu higieny psychicznej, prof. Adolfa Meyera (na Uniwersytecie Johna Hopkinsa w Baltimore). Pod wpływem doświadczeń amerykańskich postanowił zorganizować higienę psychiczną także w Polsce. W 1935 r. uzyskał dotację Fundacji Rockefellera i we współpracy z Ministerstwem Opieki Społecznej utworzył Instytut Higieny Psychicznej w Warszawie. Instytut prowadził działalność naukową, szkoleniową i popularyzatorską, próbując realizować reformatorskie założenia higieny psychicznej. Stosowano w nim psychologiczne metody badań i leczenia zaburzeń psychicznych. Po 1939 r. Niemcy zamknęli Instytut, a to, co udało się uratować, przeniesiono do zakładu w Zagórzu pod Warszawą. W placówce tej schronienie uzyskało wiele sierot, dzieci upośledzonych i chorych umysłowo, także z warszawskiego getta, zagrożonych eutanazyjną polityką okupanta. W latach okupacji Dąbrowski otworzył kolejne instytucje opiekuńcze dla dzieci w Miedzeszynie i Michałówce-Radości. W 1942 r. zorganizował tajne Studium Higieny Psychicznej, współpracował także z Armią Krajową. Wiosną 1942 r. został aresztowany przez gestapo, zwolniony po wielomiesięcznym śledztwie na Montelupich, wrócił do Zagórza. Po wojnie próbował reaktywować ruch higieny psychicznej, ostatecznie w 1949 r. państwo przejęło majątek ruchu, tworząc na jego podstawie poradnie zdrowia psychicznego[109].

Wśród innych uczniów prof. Mazurkiewicza należy wymienić jeszcze dwie osoby: dobrze zapowiadającego się, lecz niestety zmarłego przedwcześnie Franciszka Wicherta (1885–1931), który od 1921 r. pracował jako adiunkt w Klinice Psychiatrycznej Uniwersytetu Warszawskiego i uzyskał obiecujące postępy w dziedzinie neurohistopatologii, a także Stefana Borowieckiego (1881–1937), od 1921 r. kierownika Katedry i Kliniki Neurologiczno-Psychiatrycznej (uruchomionej później, bo dopiero w 1925 r.) Uniwersytetu Poznańskiego. W 1905 r. Borowiecki rozpoczął pracę w Kochanówce pod kierunkiem Mazurkiewicza, choć dyplom uzyskał rok później w Kazaniu (nie mógł tego zrobić wcześniej z powodu zamknięcia w 1905 r. UW, na którym studiował). W 1919 r., po pobytach naukowych w Zurychu i Paryżu, habilitował się z neurologii i psychiatrii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Borowiecki interesował się psychoanalizą Freuda, której poświęcił znaczną część swoich prac. Badał jej przydatność w wyjaśnianiu patogenezy nerwic i psychoz. Wyrazem psychologicznych zainteresowań Borowieckiego było jego niedokończone studium o nerwicy lękowej, na którą chorował Bolesław Prus[110].

Tak więc Mazurkiewicz wykształcił kilku znanych polskich psychiatrów oraz wpłynął na poglądy wielu innych. Charakterystyczne dla wielu spośród jego uczniów lub współpracowników było zainteresowanie psychologią i jej zastosowaniem w psychiatrii klinicznej. Pozostawali oni jednak przy tym psychiatrami biologicznymi, akcentującymi somatyczne podłoże chorób umysłowych. Obok Radziwiłowicza, Mazurkiewicza oraz jego wychowanków i współpracowników psychologią i psychoanalizą zajmowali się także inni wybitni polscy psychiatrzy okresu dwudziestolecia międzywojennego.

Jednym z najważniejszych zwolenników psychoanalizy był Maurycy Bornsztajn. Studiował m.in. u Kraepelina. W 1908 r. został ordynatorem szpitala psychiatrycznego na Czystem w Warszawie (funkcję pełnił do 1939 r.). Po wojnie objął katedrę psychopatologii na Uniwersytecie Łódzkim. Zasłynął jako autor koncepcji schizofrenizacji psychoz afektywnych. Według niego osobowość była kształtowana przez czynniki psychospołeczne (tzw. II prawo schizofrenizacji). Uważał, że w każdej epoce kształtował się określony typ osobowości, na który składały się: sposób myślenia, odczuwania i oceniania oraz inne przyjęte ogólnie przez ówczesnych ludzi wartości, wzorce kulturowe. Pewne cechy psychiczne i zaburzenia umysłowe były charakterystyczne dla danej epoki historycznej. Zmiany zachodzące na przestrzeni dziejów w kulturze społeczeństw przekładały się na przeobrażenia obrazów klinicznych chorób psychicznych. Tak więc, zdaniem Bornsztajna, we współczesnym mu, przemysłowym społeczeństwie nasilały się u indywidualnych jednostek określone cechy psychologiczne, takie jak tendencja do izolacji, zamykania się w sobie, emocjonalnego chłodu i egoizmu.

Bornsztajn, nie odrzucając oczywiście organicznych przyczyn psychoz i ciężkich zaburzeń umysłowych, zwracał uwagę na dużą rolę czynników psychologicznych i społecznych, m.in. życiorys pacjenta, dzieciństwo, sytuację rodzinną, szkolną, przeżycia, doświadczenia. Interesował się introspekcją jako metodą badania chorego i wczuwania się w jego stan psychiczny. W 1930 r. w Warszawie na Wolnej Wszechnicy wygłaszał entuzjastyczne odczyty o Freudzie, podkreślając pozytywny wkład psychoanalizy w psychiatrię. Według niego psychoanaliza wzbogaciła w dużym stopniu wiedzę lekarską na temat snów, nieuświadamianych motywacji ludzkiego postępowania, fobii, nerwic, natręctw itp.[111] Podkreślił raz jeszcze swoją aprobatę dla psychoanalizy podczas posiedzenia Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w audytorium Kliniki Psychiatrycznej Uniwersytetu Warszawskiego (1 listopada 1935 r.)[112]. Uznał on kierunek psychologiczny (czyli w jego odczuciu fenomenologiczny i psychoanalityczny) za „najpotrzebniejszy kierunek badań psychiatrycznych”[113].

Innym zwolennikiem psychoanalizy był płk dr Jan Nelken (1878–1940). Ukończył studia lekarskie w Kazaniu (po tym, jak usunięto go z UW). W 1908 r. zaczął pracę w ambulatorium kliniki neurologiczno-psychiatrycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego pod kierunkiem Jana Piltza. W tym samym roku wyjechał on do Zurychu, gdzie pracował pod kierunkiem Eugena Bleulera i zapoznał się z psychoanalizą. Interesował się szczególnie zagadnieniami psychiatrii wojskowej: samobójstwami poborowych, nerwicami frontowymi. Był propagatorem nowoczesnej higieny psychiatrycznej w wojsku, mającej na celu selekcję kandydatów nieprzydatnych w armii (psychopatycznych, chwiejnych i niestabilnych emocjonalnie). Interesował się również problematyką psychiatrii sądowej. Obok Radziwiłłowicza, Łuniewskiego i Piltza brał udział w pracach nad przepisami o niepoczytalności i poczytalności ograniczonej w kodeksie karnym z 1932 r.[114]

Podobne zainteresowania miał również Antoni Mikulski (1872–1925), profesor psychiatrii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Po ukończeniu w 1899 r. studiów medycznych podjął pracę w klinice neuropsychiatrycznej w Kijowie. W latach 1906–1907 praktykował w klinice Kraepelina w Monachium, prowadząc badania z dziedziny psychologii eksperymentalnej. W 1913 r. został dyrektorem szpitala w Kochanówce, od 1923 r. objął kierownictwo katedry psychiatrii Wydziału Lekarskiego uczelni wileńskiej. Obok psychiatrii wykładał również psychologię. Prowadził badania naukowe nad pamięcią, mnemoniką, inteligencją oraz uwagą u chorych umysłowo. Zajmował się zagadnieniami pojmowania i doświadczenia u chorych i zdrowych psychicznie. W ten sposób Mikulski stał się pionierem psychologii klinicznej w odrodzonej Polsce[115].

Dążenie do syntezy psychiatrii i psychologii charakteryzowało także Marcina Zielińskiego (1886–1941). W 1908 r. uzyskał w Krakowie doktorat z filozofii na podstawie pracy o uczuciach. W 1914 r. ukończył studia lekarskie w Wiedniu, w 1924 r. habilitował się z neurologii i psychiatrii w Krakowie. W 1934 r. został mianowany profesorem neurologii i psychiatrii UJ, rok później objął stanowisko ordynatora Szpitala Bonifratrów w Krakowie. Studia filozoficzne i medyczne wpłynęły na poglądy Zielińskiego, łączącego w swej pracy psychiatrię kliniczną z zagadnieniami psychologicznymi i filozoficznymi[116].

Ważną rolę w kształtowaniu się standardu polskiej psychiatrii odegrał Witold Chodźko. W 1899 r. ukończył z wyróżnieniem studia lekarskie w Warszawie, przyjaźnił się z Janem Mazurkiewiczem. W 1900 r. wyjechał do Paryża i pracował tam m.in. w klinice prof. Alexisa Joffroya w Hôpital de la Pitié-Salpêtrière. Praktykował również w Klinice Neurologicznej prof. Gabriela Antona w Grazu. Od 1907 r. objął funkcję dyrektora szpitala w Kochanówce. W kwietniu 1918 r. został ministrem zdrowia publicznego, opieki społecznej i ochrony pracy, w grudniu tego roku mianowano go kierownikiem Ministerstwa Zdrowia Publicznego. Od marca 1922 do listopada 1923 r. był ponownie ministrem zdrowia publicznego. Dwukrotny (1920–1923, 1928–1930) prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Od 1945 r. kierował Katedrą Higieny Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie[117]. Chodźko wywierał zatem wpływ na polską psychiatrię bezpośrednio jako wysoki funkcjonariusz resortu zdrowia oraz jako naukowiec, który z kierowanego przez siebie szpitala w Kochanówce stworzył silny, obok Tworek, ośrodek psychiatryczny w Polsce[118].

Istotną rolę w polskiej psychiatrii okresu międzywojennego (a także powojennego) odegrał Tadeusz Bilikiewicz (1901–1980). W 1925 r. uzyskał dyplom lekarza ze stopniem doktora wszech nauk lekarskich na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1926–1928 przebywał z powodów zdrowotnych w Szwajcarii. Przez kilka miesięcy był wolontariuszem w Klinice Psychiatrycznej w Zurychu, założonej przez Bleulera, z którym Bilikiewicz zetknął się osobiście. Po powrocie do Krakowa został asystentem w Zakładzie Historii Medycyny u prof. Władysława Szumowskiego. Brał udział w licznych zagranicznych zjazdach historyków medycyny, m.in. w VIII Międzynarodowym Zjeździe Historyków Medycyny w Rzymie (1930), IX Międzynarodowym Zjeździe Historyków Medycyny w Bukareszcie (1932)[119].

Jednocześnie Bilikiewicz podjął studia filozoficzne, zakończone habilitacją na podstawie pracy o życiu i działalności polskiego lekarza Jana Jonstona. Przebywał na kolejnych stypendiach zagranicznych, m.in. w Instytucie Historii Medycyny Uniwersytetu w Lipsku, gdzie pracował pod kierunkiem słynnego historyka medycyny Henry’ ego E. Sigerista. W 1931 r. mianowano go na stanowisko kierownika Katedry Historii i Filozofii Medycyny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, ale wkrótce potem katedrę zlikwidował minister Janusz Jędrzejewicz. W 1935 r. przeniósł się do Kocborowa, gdzie został ordynatorem zakładu. Uczestniczył m.in. w X Międzynarodowym Kongresie Historyków Medycyny w Madrycie (1935 r.) oraz w Krajowym Zjeździe Historyków Medycyny we Lwowie (1937 r.)[120]. Po wojnie, w lutym 1946 r., objął funkcję kierownika Kliniki Chorób Psychicznych Akademii Medycznej w Gdańsku[121].

Omawiając polską psychiatrię, należy wspomnieć jeszcze kilku innych lekarzy.

Stanisław Cwynar (ur. w 1906 r.) ukończył studia lekarskie na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, uzyskując w 1934 r. dyplom lekarza. Jeszcze w trakcie studiów podjął pracę w zakładzie dla chorych psychicznie w Kulparkowie, w latach 1937–1940 pracował w opiece rodzinnej nad psychicznie chorymi na Wileńszczyźnie. Okupację spędził w Wilnie jako ordynator tamtejszego szpitala psychiatrycznego. W 1945 r. przyjechał do Krakowa, podejmując pracę jako lekarz Ubezpieczalni Społecznej, w 1946 r. współpracował przy odbudowie szpitala w Kobierzynie, którego został ordynatorem i wicedyrektorem. W 1947 r. obronił doktorat z medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1952 r. organizował Klinikę Psychiatryczną Śląskiej Akademii Medycznej i kierował nią, dwa lata później Centralna Komisja Kwalifikacyjna zatwierdziła go jako docenta, w 1961 r. został profesorem nadzwyczajnym, a w 1967 r. zwyczajnym[122]. Cwynar jako jeden z pierwszych polskich psychiatrów rozpoczął doświadczenia z elektrowstrząsami (w szpitalu w Wilnie w 1940 r. oraz po wojnie w Kobierzynie, za pomocą aparatu skonstruowanego razem z elektromechanikiem M. Maciejewskim)[123], o czym będzie mowa dalej.

Adrian Demianowski (1887–1960) uzyskał w 1913 r. tytuł doktora wszech nauk lekarskich na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Dziesięć lat później na tej samej uczelni uzyskał stopień doktora filozofii oraz habilitację z psychiatrii. Podobnie jak wielu innych polskich psychiatrów, praktykował w klinikach Bleulera i Kraepelina. W latach 1924–1939 wykładał we Lwowie psychiatrię kliniczną, poruszając również problematykę psychiatrii dziecięcej, seksuologii, antropologii, psychoanalizy. Jako naukowca i dydaktyka interesowały go więc zagadnienia psychologiczne, psychoterapeutyczne, a także higiena psychiczna i medycyna społeczna. Po wojnie, w styczniu 1946 r. objął kierownictwo Kliniki Psychiatrycznej Uniwersytetu Wrocławskiego, od 1950 r. Akademii Medycznej. W 1948 r. habilitował Tadeusza Bilikiewicza i Kazimierza Dąbrowskiego, w 1949 r. Lucjana Korzeniowskiego. W 1954 r. przeniesiony w stan spoczynku, trzy lata później zrehabilitowany i przywrócony na stanowisko[124].

Karol Spett (ur. 1899 r.) rozpoczął w 1918 r. studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1927 r. uzyskał tytuł doktora wszech nauk medycznych we Lwowie. W latach 1945–1950 był starszym asystentem, potem adiunktem w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Od 1950 r. pracował w Klinice Psychiatrycznej Akademii Medycznej w Krakowie. W 1961 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym przez Radę Państwa. Oprócz medycyny studiował prawo. Interesował się w szczególności psychiatrią sądową, pełniąc funkcję eksperta w opiniowaniu psychiatrycznym podsądnych. Był twórcą tzw. krakowskiej szkoły sądowo-psychiatrycznej. Wykształcił w tej dziedzinie wielu specjalistów[125].

Eugeniusz Brzezicki (ur. 1890 r.) habilitował się w 1931 r. z neurologii i psychiatrii w Krakowie. W 1945 r. został kierownikiem krakowskiej Katedry Neurologii i Psychiatrii, rok później mianowano go profesorem nadzwyczajnym. W 1950 r. został kierownikiem Katedry Psychiatrii Akademii Medycznej, powstałej ze zlikwidowanego Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego[126]. Reprezentował kierunek somatyczny w psychiatrii.

Feliks Kaczanowski (ur. 1904 r.) ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, potem pracował w Tworkach. Podczas wojny udzielał tajnych kursów sanitarnych dla Armii Krajowej i Armii Ludowej. Był biegłym psychiatrą sądowym w latach 1946–1947. W czerwcu 1944 r. w głosowaniu tajnej rady zakładowej szpitala wybrany na dyrektora szpitala w Tworkach, którą to funkcję zatwierdziło w kwietniu 1945 r. Ministerstwo Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej. Był kierownikiem szpitala w Tworkach do śmierci w 1976 r.[127] Zajmował również biologiczne stanowisko w psychiatrii.

Na wspomnienie zasługuje także Halina Jankowska (ur. 1890 r.). W 1918 r. ukończyła studia medyczne, od 1920 r. pracowała w Tworkach jako lekarz asystent, potem w Szpitalu św. Jana Bożego. Od 1923 r. praktykowała w Klinice Psychiatrycznej Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie jako starszy asystent. W 1935 r. wygrała konkurs na stanowisko ordynatora oddziału żeńskiego Szpitala św. Jana Bożego. 23 sierpnia 1944 r. zginęła razem ze swoimi pacjentami w ruinach szpitala, zbombardowanego przez Niemców mimo widocznego oznakowania Polskiego Czerwonego Krzyża[128].

Wielu polskich psychiatrów kształciło się w krajach niemieckojęzycznych (Niemcy, Austria, Szwajcaria). Pozwala to sformułować twierdzenie, że na ich poglądy najsilniej oddziaływała niemiecka psychiatria biologiczna, odwołująca się do somatycznej interpretacji chorób psychicznych. Wpływy niemieckie w psychiatrii polskiej skomentował Jan Mazurkiewicz na wspomnianym posiedzeniu Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w listopadzie 1935 r. Stwierdził on krytycznie, że polska psychiatria była „tylko echem i przetrawieniem psychiatrii nawet nie międzynarodowej, ale psychiatrii niemieckiej”[129]. Wyrazem tego były wyniki ankiety, które zaprezentowano wówczas na posiedzeniu Warszawskiego Oddziału PTP. Jedno z pytań dotyczyło najważniejszego, zdaniem pytanych, kierunku badań w psychiatrii polskiej. Na 27 odpowiedzi tylko 5 osób przyznało taką rolę nurtowi psychologicznemu, przeważająca większość opowiedziała się zatem za kierunkiem biologicznym. Referujący ankietę Stefan Borowiecki tak podsumował jej wyniki: „Myślę, że ze względu na to oświadczenie się wyraźne za kierunkiem somatycznym można uważać psychiatrię polską za jednostronną”[130].

Warto również zwrócić uwagę na stosunek polskich psychiatrów do eugeniki. W środowisku tym istniała niewielka grupa opowiadająca się za wprowadzeniem w życie niektórych propozycji eugenicznych wobec chorych umysłowo. Należeli do niej m.in. Oskar Bielawski (w latach 1935–1938 wydawał pismo „Higiena Psychiczna”) oraz Wiktor Grzywo-Dąbrowski. Sprawy sterylizacji chorych psychicznie dyskutowano np. podczas obrad Państwowej Naczelnej Rady Zdrowia 25 marca 1936 r. Swój projekt (Postulaty w sprawie sterylizacji i kastracji) zgłosił Grzywo-Dąbrowski. Według niego przymusowa sterylizacja obejmowałaby osoby z „takimi ciężkimi cierpieniami, które z dużym prawdopodobieństwem zostaną przekazane potomstwu”[131]. Były to ogólne sformułowania, które mogły obejmować wiele grup chorych umysłowo. Bardziej precyzyjny był projekt Witolda Łuniewskiego. Dopuszczał on sterylizację osób chorych i niedorozwiniętych psychicznie, nerwowo, alkoholików oraz ociężałych umysłowo, jeśli zachodziła obawa, że nie zdołają udźwignąć obowiązków rodzicielskich[132].

Kwestie te omawiano również na XVI Zjeździe Naukowym Psychiatrów Polskich w Lublinie i Chełmie (6–8 grudnia 1936 r.), poświęconym zagadnieniom dziedziczności i zapobiegania chorobom psychicznym[133]. Podczas obrad Łuniewski wygłosił referat wprowadzający. Potępił jednoznacznie niemieckie prawo sterylizacyjne jako gwałt na prawach jednostki. Jednocześnie dopuścił on stosowanie tego typu rozwiązań (przymusową sterylizację po odpowiednim orzeczeniu lekarskim i sądowym) w niektórych szczególnych sytuacjach, np. u osób z ciężkim niedorozwojem umysłowym, u nałogowych alkoholików, z ciężkimi postaciami psychopatii, padaczki oraz osłabieniem umysłowym, co do których zachodziłoby podejrzenie, że przy pozostawieniu ich płodnymi i po narodzinach dziecka nie podołają obowiązkom rodzicielskim. Referat Łuniewskiego spotkał się z negatywną reakcją innych psychiatrów. Wśród oponentów znaleźli się m.in. Stefan Borowiecki, Jan Nelken, Józef Handelsman i Jan Mazurkiewicz. Zdaniem tego ostatniego nie dziedziczyło się choroby, lecz raczej większą lub mniejszą do niej skłonność, co na pewno nie mogło być podstawą do przeprowadzania zabiegów sterylizacji. Psychiatrzy ci przeciwstawiali się także projektom ustawy sterylizacyjnej, dyskutowanym od 1935 r. z inicjatywy Towarzystwa Eugenicznego na posiedzeniach Państwowej Naczelnej Rady Zdrowia.

Negatywne stanowisko wobec propozycji sterylizacji chorych umysłowo zajmował także Kazimierz Dąbrowski, który m.in. na posiedzeniu Państwowej Naczelnej Rady Zdrowia 12 lutego 1936 r. stwierdził, że należało krytycznie analizować koncepcje sterylizacyjne, jakie realizowano w USA i krajach skandynawskich. Proponował, aby najpierw poczekać na efekty tych posunięć. Przeciwko ustawie byli też inni sławni lekarze, np. Ludwik Hirszfeld. Ostatecznie wskutek sprzeciwu większości psychiatrów oraz braku akceptacji dla eugenicznych propozycji ze strony władz Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego nie doszło w Polsce do uchwalenia ustawy eugenicznej[134].

Po zaprezentowaniu sylwetek i poglądów najważniejszych polskich psychiatrów dwudziestolecia międzywojennego należy przedstawić w ogólnym zarysie stan i rozwój systemu opieki psychiatrycznej w Polsce w latach 1918–1945.

Zorganizowanie i uruchomienie na nowo systemu szpitalnictwa po I wojnie światowej w Polsce było zadaniem trudnym ze względu oczywiście na sytuację, w jakiej odradzało się państwo. Wiele zakładów ucierpiało wskutek działań wojennych. Obok normalnych w tych warunkach trudności materialnych dodatkową przeszkodą były znaczne różnice w poziomie rozwoju opieki psychiatrycznej w poszczególnych dzielnicach kraju, zarówno w sferze materialnej (budynki, urządzenia), jak i prawnej (przepisy, regulacje, uchwały zdrowotne). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. polskie szpitalnictwo psychiatryczne musiało siłą rzeczy oprzeć się na bazie odziedziczonej po państwach zaborczych. Najwięcej zakładów dla umysłowo chorych znajdowało się na terenach zachodnich i północnych, gorsza sytuacja panowała w województwach wchodzących niegdyś w skład monarchii habsburskiej, najbardziej zaś zaniedbane pod tym względem były ziemie byłego zaboru rosyjskiego. Dostęp do opieki psychiatrycznej był więc utrudniony dla ludności wschodniej i południowo-wschodniej Polski. Zorganizowanie jednolitego, sprawnie funkcjonującego systemu opieki psychiatrycznej wymagało m.in. wyrównania tych dysproporcji. Niestety do wybuchu II wojny światowej nie udało się zniwelować istniejących różnic, np. pod koniec lat trzydziestych XX w. pięć województw wschodnich (nowogródzkie, poleskie, tarnopolskie, stanisławowskie i wołyńskie), liczących prawie 8 mln mieszkańców, wciąż nie miało ani jednego szpitala psychiatrycznego[135].

Odbudowa opieki psychiatrycznej wymagała skodyfikowania odpowiednich regulacji prawnych oraz rozwoju szpitalnictwa i poradnictwa ambulatoryjnego.

Ustawą sanitarną z 1919 r. finansowanie m.in. zakładów psychiatrycznych zostało zaliczone do zadań samorządów wojewódzkich. Szpitale ogólne wraz z oddziałami psychiatrycznymi miały prowadzić samorządy powiatowe. Do zadań obu stopni samorządów należało też organizowanie ambulatoryjnej opieki i ośrodków zdrowia. Przyjęte w ustawie rozwiązania nie sprzyjały szybkiemu rozwojowi szpitalnictwa psychiatrycznego w biednych województwach byłego zaboru rosyjskiego, które musiały samodzielnie finansować istniejące szpitale. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 1928 r. dotyczące szpitali nie przyniosło w tej kwestii zasadniczych zmian, w dalszym ciągu nakazując samorządom wojewódzkim utrzymywanie szpitali psychiatrycznych. Rozporządzenie stanowiło, że szpitale te powinny być przy tym samowystarczalne. W rezultacie działalność zakładów psychiatrycznych została, podobnie jak w przypadku ustawy z 1919 r., uzależniona od poziomu zamożności danego województwa oraz od posiadanego zaplecza (budynki, urządzenia), przejętego w spadku po zaborcach. Stawiało w uprzywilejowanej sytuacji najbardziej zamożne tereny zachodnie, które i tak miały już najlepiej rozwinięty system opieki psychiatrycznej. Ubogie województwa ziem byłego zaboru rosyjskiego pozostawały wciąż najgorzej uposażone pod względem opieki medycznej[136]. Rozporządzenie Prezydenta RP z 1928 r. zawierało ponadto wskazówki, których nie udało się zrealizować do wybuchu wojny, np. zalecało powstanie przynajmniej jednego zakładu w każdym województwie (zapis ten pozostał martwą literą, pięć wspomnianych województw wschodnich pozostawało bez własnego szpitala). Władze państwowe zdawały sobie sprawę z tego, że samorządy wojewódzkie nie zdołają utrzymać wszystkich szpitali, dlatego w celu ich odciążenia kilka zakładów zostało placówkami państwowymi (m.in. Tworki, Kulparków, Kobierzyn, Wilno)[137].

Stałym problemem był brak łóżek szpitalnych. Podczas I Krajowego Zjazdu Psychiatrów w 1921 r. Witold Łuniewski szacował niedobór łóżek psychiatrycznych w całej Polsce na przeszło 26,4 tys.[138]

Według danych Departamentu Służby Zdrowia w Ministerstwie Opieki Społecznej, w 1926 r. istniały 4 zakłady państwowe, 11 samorządowych, 3 prowadzone przez organizacje charytatywne, 5 zakładów prywatnych, 2 kliniki uniwersyteckie, 11 oddziałów działających przy szpitalach ogólnych i 6 przy wojskowych. Placówki te mieściły wówczas ok. 11 200 chorych i były przepełnione[139]. W ciągu dwudziestolecia międzywojennego wybudowano cztery nowe, duże szpitale psychiatryczne:

1. Państwowy Szpital Psychiatryczny w Wilnie w 1927 r. na 150 miejsc, dodatkowe 80 miejsc przyporządkowanych szpitalowi z kolonii rolniczej Kojrony (dyr. Adolf Falkowski).

2. Wojewódzki Szpital dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Choroszczy w 1930 r., powstał przez rozbudowę częściowo zniszczonych obiektów fabrycznych. Był to pierwszy taki szpital w województwie białostockim (dyr. Stanisław Deresz). Opieka w szpitalu stała na wysokim poziomie, np. przyjmowano tylko lekarzy z trzyletnim stażem w innej tego typu placówce. W 1938 r. zamkniętą opieką objęto 1059 chorych oraz 1005 leczonych w opiece przyzakładowej. Szpital prowadził również w Białymstoku bezpłatną poradnię zdrowia psychicznego,

3. Wojewódzki Komunalny Szpital Psychiatryczny w Chełmie Lubelskim (1932 r.), utworzony przez adaptację niewykończonych budynków gubernialnych (dyr. Ignacy Furman, zamordowany w 1939 r. we Lwowie przez Niemców). Szpital liczył 400 łóżek, prowadził też opiekę przyzakładową.

4. Wojewódzki Szpital dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Gostyninie (1933 r.), był stale rozbudowywany do 1939 r.[140]

Przy budowie i rozbudowie zakładów psychiatrycznych przeważyła koncepcja wznoszenia wielkich szpitali, obliczonych na dużą liczbę pacjentów. Za takimi rozwiązaniami opowiadali się m.in. Witold Łuniewski i Stefan Borowiecki, choć już wcześniej pojawiały się głosy, przemawiające przeciwko tworzeniu zakładów molochów (np. w 1885 r. Adolf Rothe określał maksymalną liczbę łóżek w zakładzie na ok. 600)[141].

Do placówek opieki psychiatrycznej powstałych w latach II Rzeczypospolitej należy zaliczyć również kliniki uniwersyteckie w Warszawie (1920 r.), Wilnie (1923 r.), we Lwowie (1924 r.), w Poznaniu (1925 r.). Ponadto utworzono jeszcze Państwowy Zakład Leczniczy dla Nerwowo Wyczerpanych Kobiet w Gościejewie (1927 r.), Państwowy Zakład Leczniczy dla Nerwowo Wyczerpanych Mężczyzn w Świacku (1933 r.) oraz kilka zakładów psychiatrycznych dla chorych umysłowo więźniów w Grodzisku Mazowieckim (1928 r.), Grudziądzu (1930 r.), Warszawie (1934 r.) i Drohobyczu (1934 r.)[142].

Rozbudowywano też szpital w Warcie, wznosząc w 1931 i 1934 r. dwa nowe pawilony. Również w Kobierzynie zaczęto w 1935 r. budowę nowego oddziału[143]. Zwiększała się także liczba lekarzy psychiatrów i personelu pomocniczego. W 1926 r. było ogółem 138 psychiatrów, a personelu 1919 osób. W 1936 r. pracowało już łącznie 266 lekarzy (personel pomocniczy: 2892 osób). Poprawiły się też nieco warunki w zakładach: śmiertelność wśród chorych spadła z 6 proc. w 1926 r. do 4,3 proc. w roku 1936. Mimo to wciąż istniały niedobory, np. jeszcze w 1939 r. jeden lekarz psychiatra przypadał na aż 120 pacjentów szpitali[144]. Podstawowym problemem polskiego lecznictwa psychiatrycznego okresu międzywojennego, którego nie udało się rozwiązać, była niewystarczająca liczba łóżek i wynikające z tego przepełnienie istniejących szpitali. W 1939 r. na tysiąc mieszkańców przypadało pół łóżka, przy czym jedna osoba na tysiąc wymagała hospitalizacji (przy szacunkowej ogólnej liczbie 3 osób z zaburzeniami psychicznymi na 1 tys. mieszkańców). Przepełnienie w polskich zakładach było więc duże i wynosiło 85 proc. w Kulparkowie, 70 proc. w Szpitalu św. Jana Bożego, 44 proc. w Kochanówce[145].

Metody leczenia w szpitalach polskich nie odbiegały zbytnio od zachodnich standardów. Starano się na bieżąco wprowadzać nowoczesne środki. I tak zapoczątkowane w 1935 r. na Zachodzie leczenie metodą wstrząsów insulinowych było już w następnym roku stosowane w niemal wszystkich szpitalach w Polsce[146]. Oprócz tego stosowano terapię pracą, leczenie snem oraz gorączką.

Opieka psychiatryczna ambulatoryjna była relatywnie dobrze rozwinięta, mimo że nie znano wówczas skutecznych metod lecznictwa otwartego, te zaś, po które sięgano (wstrząsy insulinowe, kardiazolowe, leczenie malarią), możliwe były jedynie w warunkach szpitalnych. W związku z tym w lecznictwie ambulatoryjnym dominowało poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne. Do wybuchu wojny funkcjonowało w Polsce łącznie 51 ogólnych przychodni psychiatrycznych[147]. Oprócz nich działało 9 poradni dla osób z wadami wymowy, 29 psychologicznych i pedologicznych, 27 pracowni psychotechnicznych i poradni zawodowych. Na uwagę zasługuje także rozbudowane szkolnictwo specjalne, którego kierunki rozwoju wytyczał Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej. W Polsce funkcjonowało 58 szkół specjalnych dla umysłowo upośledzonych oraz 13 dla dzieci i młodzieży moralnie zaniedbanych[148]. Funkcjonowała również przyzakładowa i pozazakładowa opieka rodzinna. Lecznictwo przyzakładowe prowadziły zakłady w Dziekance, Kościanie, Gostyninie, Choroszczy, Warcie i Zofiówce. Pozazakładowa opieka rodzinna, tzw. kolonie opieki rodzinnej, była szczególnie mocno rozbudowana w województwie wileńskim i we wsi Małejkowszczyzna koło Lidy. Łącznie leczyło się ok. 3 tys. pacjentów u ponad 850 rodzin wiejskich i miejskich[149].

W poradnictwie ambulatoryjnym na uwagę zasługuje leczenie alkoholizmu. Po I wojnie światowej do walki z alkoholizmem włączyli się aktywnie czołowi polscy psychiatrzy. Na przykład Rafał Radziwiłłowicz podniósł sprawę leczenia alkoholików na V Zjeździe Psychiatrów Polskich (6–10 czerwca 1924 r.), postulując budowę specjalistycznych zakładów opieki zamkniętej i otwartej. Także Stanisław Deresz zabrał głos, przemawiając za rozwojem poradni ambulatoryjnych jako istotnego elementu systemu leczenia uzależnionych od alkoholu. W 1927 r. powstała pierwsza po wojnie poradnia dla alkoholików w Warszawie, prowadzona początkowo przez Deresza. Kierowała ona niektórych chorych do zakładów zamkniętych. Trzy lata później uruchomiono drugą taką przychodnię w stolicy. W 1934 r. istniało w Polsce 13 poradni, głównie w większych miastach (Warszawie, Katowicach, Wilnie, Krakowie, Poznaniu). W Polsce międzywojennej funkcjonowały również zakłady zamknięte dla alkoholików w Tarnowskich Górach i Gościejowie. W 1930 r. otwarto kolejny zakład – w Świacku (koło Grodna). Jego dyrektorem został dr Henryk Zajączkowski. Obowiązywała zasada dobrowolności przy przyjmowaniu pacjentów. Do metod leczniczych zaliczano m.in. terapię pracą (placówka w Świacku)[150].

Jednym z nowych elementów w opiece psychiatrycznej w II Rzeczypospolitej był ruch higieny psychicznej zorganizowany przez wspomnianego już dr. Kazimierza Dąbrowskiego. Ruch ten wniósł duży wkład w propagowanie idei zdrowia psychicznego.

W 1930 r. w Warszawie powstał Tymczasowy Komitet Higieny Psychicznej. W 1933 r. w Departamencie Służby Zdrowia w Ministerstwie Zdrowia utworzono osobny referat higieny psychicznej[151]. W 1935 r. Dąbrowski uzyskał dotację Fundacji Rockefellera i we współpracy z Ministerstwem Opieki Społecznej utworzył Instytut Higieny Psychicznej w Warszawie. Instytut został zorganizowany na mocy rozporządzenia ministra opieki społecznej z 17 lipca 1935 r. jako Oddział Państwowej Szkoły Higieny, a później oddział Państwowego Zakładu Higieny. Instytut prowadził badania naukowe, m.in. nad klasyfikacją typów nerwowości dziecięcych, korelacją między nerwowością a uzdolnieniami u dzieci, psychologią konfliktów. Organizowano szkolenia kadr lekarskich, kursy dla wychowawców w szkołach, przedszkolach, dla pielęgniarek społecznych. Propagowano także zdrowie psychiczne[152]. Instytut szybko się rozwijał: w 1938 r. otwarto jego filie w Łodzi, Gdyni, Lublinie, Stanisławowie. Rozpoczęto prace nad uruchomieniem kolejnych placówek w Krakowie, Cieszynie, Wilnie, które jednak przerwała wojna[153]. Ruch higieny psychicznej zasłużył się też w rozwoju polskiej psychiatrii dziecięcej. W sierpniu 1935 r. powstała w Warszawie poradnia dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami umysłowymi. Placówka leczyła również bezpłatnie, przeprowadzając badanie lekarskie (trwające 3–4 godz.), które obejmowało m.in. wywiad środowiskowy, rozmowę, testy psychologiczne. W maju tegoż roku zorganizowano poradnię dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami słuchu[154]. We wrześniu 1938 r. powstała w Warszawie poradnia zawodowa dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami nerwowymi i umysłowymi. Badano w niej wychowanków szkół specjalnych pod kątem ich przydatności do pracy. Ruch higieny psychicznej działał aktywnie także na polu legislacyjnym. W 1938 r. z inicjatywy IHP powstała komisja z udziałem pracowników Instytutu, prawników, sędziów, która podjęła prace nad projektem kompleksowej ustawy o opiece i ochronie dzieci z zaburzeniami psychicznymi[155].

Ogółem w 1939 r. funkcjonowało w Polsce blisko 110 publicznych i prywatnych placówek opieki psychiatrycznej (z 17 tys. miejsc), w tym: 5źuniwersyteckich klinik psychiatrycznych i neurologiczno-psychiatrycznych, 19 szpitali i zakładów psychiatrycznych, 12 oddziałów psychiatrycznych w szpitalach ogólnych (z czego połowa w szpitalach wojskowych), 5 więziennych szpitali psychiatrycznych, 2 państwowe i jeden prywatny zakład dla alkoholików, 12 schronisk i przytułków dla chorych psychicznie, 12 zakładów specjalnych dla chorych i upośledzonych umysłowo dzieci, 16 prywatnych zakładów i sanatoriów[156].

Wybuch II wojny światowej przerwał wszystkie plany. Niemcy przystąpili do akcji zabijania pacjentów zakładów psychiatrycznych w Polsce jeszcze w trakcie trwania kampanii wrześniowej 1939 r. Pierwsze takie działania podjęto 22 września 1939 r. w szpitalu w Kocborowie koło Gdańska, wywożąc na miejsca egzekucji ok. 2,5 tys. pacjentów. Personel szpitala rozstrzelano. W październiku 1939 r. rozpoczęto mordowanie pacjentów z zakładu w Świeciu k. Bydgoszczy oraz w Owińskach pod Poznaniem. W grudniu 1939 r. dotknęło to także Dziekanki k. Gniezna, z której do stycznia 1940 r. wywieziono i zamordowano ponad tysiąc pacjentów[157]. Stosowano niekiedy bardziej zakamuflowane metody. Tak np. w Tworkach wskutek głodzenia, nieogrzewania pomieszczeń, surowej dyscypliny śmiertelność chorych w 1941 r. wynosiła ok. 30 proc.[158] W zakładzie w Kobierzynie, który przeszedł w zarząd niemiecki, chorzy wymierali również wskutek złego żywienia. Żydzi dostawali np. 50 g chleba dziennie, pacjenci uznawani zaś za „aryjczyków” – 75 g[159].

Szczególnie dramatyczny przebieg miała akcja w zakładzie w Chełmie Lubelskim. 12 stycznia 1940 r. do szpitala przyjechało gestapo i po wypędzeniu personelu zaczęło strzelać z ciężkich karabinów maszynowych do chorych wypędzanych z budynku na dwór. Zamordowano 440 osób, w tym kilkanaścioro dzieci. Ich ciała zakopano w dołach nieopodal zakładu[160]. Ogółem Niemcy zgładzili na okupowanych ziemiach polskich ok. 27 tys. chorych umysłowo[161].

Straty objęły również personel lekarski. Łącznie spośród 219 członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego zginęła bądź zmarła w czasie wojny ponad połowa[162]. Całkowitemu lub częściowemu zniszczeniu uległo wiele placówek opieki psychiatrycznej, m.in. kliniki uniwersyteckie w Warszawie i Poznaniu, szpitale specjalistyczne (Szpital św. Jana Bożego, zakład w Owińskach), oddziały przy szpitalach ogólnych i wojskowych (w Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Krakowie), sanatoria („Mariówka” w Warszawie, zakład w Batowicach). W wyniku zmian granic po wojnie utracono również 12 instytucji lecznictwa psychiatrycznego znajdujących się na ziemiach wschodnich[163]. Wśród nich dwa prężne ośrodki we Lwowie i w Wilnie.

Mimo trudnych warunków wojennych wielu psychiatrów kontynuowało prace naukowe lub konspiracyjną działalność dydaktyczną. Instytut Higieny Psychicznej przeniósł siedzibę do Zagórza pod Warszawą, gdzie zorganizowano jeden oddział dziecięcy na miejscu oraz trzy w okolicznych miejscowościach. Opiekowano się tam nie tylko dziećmi z rzeczywistymi zaburzeniami, ale także dziećmi kalekimi, zagruźliczonymi, ocalałymi z getta warszawskiego. IHP rozwijał inną działalność. W latach 1942–1944 organizował opiekę psychologiczną przy działających ośrodkach zdrowia w Warszawie. Od 1942 r. działało tajne Studium Higieny Psychicznej i Psychologii Stosowanej, zajęcia odbywały się m.in. w Zagórzu[164]. Niektórzy psychiatrzy usiłowali nawet kontynuować badania naukowe i próby z nowymi metodami leczenia. Stanisław Cwynar od listopada 1942 r. w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej UJ w Krakowie przeprowadzał elektrowstrząsy, dzięki czemu uzyskał poprawę u wielu chorych[165].

Polska psychiatria dwudziestolecia międzywojennego kształtowała się pod wpływem różnych czynników. Z pewnością dużą rolę odgrywały stosunki społeczno-polityczne i kulturowe, odmienne w każdym z państw zaborczych. Wpływały one bowiem na istniejące w tych krajach standardy medycyny, w tym psychiatrii. Polscy psychiatrzy okresu międzywojennego reprezentowali nurt somatyczny, nie negując jednak znaczenia czynników psychologicznych. Wyrazem tego była wspomniana psychofizjologia Jana Mazurkiewicza. Psychoanalizę traktowali oni raczej jako potencjalne źródło inspiracji naukowych niż osobną, równorzędną psychiatrii klinicznej naukę uniwersytecką.

Postulaty eugeniczne, w szczególności te bardziej radykalne (sterylizacja), nie spotkały się z akceptacją polskich psychiatrów. Nieliczni lekarze dopuszczali takie praktyki. Jeśli chodzi o opiekę psychiatryczną, to na jej stan wpłynęły mentalność i wzorce kulturowe panujące w trzech różnych państwach zaborczych. Występowały przy tym znaczne różnice cywilizacyjne między uprzemysłowionymi terenami zachodnimi a rolniczymi kresami wschodnimi, pozostającymi przez dziesięciolecia w sferze wpływów kultury rosyjskiej. Polska odziedziczyła nie tylko uposażenie (szpitale, budynki, sprzęt) po trzech zaborcach, ale również trzy różniące się między sobą kultury psychiatryczne, wyrażające się w podejściu do opieki nad chorymi psychicznie. Zbudowanie w tych warunkach jednolitego systemu lecznictwa psychiatrycznego było zadaniem wyjątkowo trudnym, zwłaszcza jeżeli wziąć pod uwagę niedoskonałość istniejących przepisów, przenoszących główny ciężar utrzymania szpitali psychiatrycznych na barki samorządów wojewódzkich. Istniejących dysproporcji nie udało się zniwelować do wybuchu II wojny światowej. Kresy Wschodnie pozostawały terenami upośledzonymi pod względem dostępności zamkniętej i ambulatoryjnej opieki psychiatrycznej. Najlepiej prezentowały się ziemie byłego zaboru niemieckiego, posiadające najbardziej rozwiniętą sieć placówek opieki psychiatrycznej. Dotyczyło to również mentalności pracujących w różnych dzielnicach Polski lekarzy i personelu pomocniczego.

Mimo trudności podjęto pewne kroki w celu organizacji systemu nowoczesnej opieki psychiatrycznej. Zbudowano cztery zakłady psychiatryczne. Rozwijała się opieka otwarta, współorganizowana przez ruch higieny psychicznej Kazimierza Dąbrowskiego. Ruch ten przyczynił się do rozwoju polskiej psychiatrii i psychologii dziecięcej. Tworzono poradnie dla dzieci i młodzieży chorej i upośledzonej umysłowo. W ten sposób kształtowała się polska psychiatria społeczna, realizująca w praktyce zdobycze psychiatrii klinicznej i psychologii.

Należy jednak podkreślić, że z uwagi na dość skromne możliwości państwa dominujące pozostawało tradycyjne leczenie chorych w dużych zakładach, liczących kilkaset miejsc. Koncepcja wielkich zakładów przeważyła przy planowaniu i budowie nowych placówek. Wynikało to częściowo z konieczności zapewnienia wielu oczekującym pacjentom miejsca w zakładzie, a częściowo z dostępnych wówczas metod leczenia, które były możliwe do zastosowania przeważnie w warunkach opieki zamkniętej. Skuteczne leczenie w ramach opieki otwartej stało się możliwe dopiero od momentu wynalezienia nowoczesnych leków przeciwpsychotycznych w latach pięćdziesiątych XX w. Mimo to w ciągu krótkiego okresu istnienia II Rzeczypospolitej dokonano pewnego postępu w porównaniu ze stanem wyjściowym, biorąc pod uwagę ówczesne możliwości w rozbudowie systemu opieki psychiatrycznej, jak również w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej. Krótki okres funkcjonowania niepodległego państwa polskiego był niewystarczający, aby stworzyć na bazie dostępnych, bardzo ograniczonych środków nowoczesny, zorganizowany system opieki, ale u progu II wojny światowej zdołano położyć fundamenty pod jego budowę.

[1] Por. J.G. Howells, World History of Psychiatry, New York 1975; G.E. Berrios, R. Porter, A History of Clinical Psychiatry: The Origin and History of Psychiatric Disorders, London 1995; H.F. Ellenberger, The Discovery of the Unconscious. The History and Evolution of Dynamic Psychiatry, New York 1970; G. Brett, Historia psychologii, Warszawa 1969; T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1.

[2] B. Płonka-Syroka, Niemiecka medycyna romantyczna…, s. 355, 357; Historia medycyny, red. T. Brzeziński, Warszawa 1988, s. 416.

[3] E.H. Ackerknecht, Kurze Geschichte der Psychiatrie, Stuttgart 1985, s. 41.

[4] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 21.

[5] Już wcześniej, bo w 1753 r., prowadził je William Battie, ale były to wykłady nieoficjalne (por. R. Hunter, I. Macalpine, Three Hundred Years of Psychiatry 1535–1860. A History presented in selected English texts, New York 1982, s. 732).

[6] B. Płonka-Syroka, Mesmeryzm…, s. 102, 103; eadem, Niemiecka psychiatria romantyczna…, s. 103, 104.

[7] Ibidem, s. 104.

[8] Ibidem, s. 9.

[9] Por. B. Płonka-Syroka, Niemiecka medycyna romantyczna…

[10] T. Selesnick, F.G. Alexander, The History of Psychiatry. An Evaluation of Psychiatric Thought and Practice from Prehistoric Times to the Present, London 1967, s. 151.

[11] E. Shorter, A Historical Dictionary of Psychiatry, New York 2005, s. 117; M.H. Stone, Healing the Mind. A History of Psychiatry from Antiquity to the Present, London 1997, s. 78; E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 90, 91.

[12] T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 23, 26.

[13] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 82–84.

[14] Ibidem, s. 84.

[15] B. Płonka-Syroka, Niemiecka medycyna romantyczna…, s. 112, 113.

[16] R. Porter, Madness. A Brief History, New York 2002, s. 197. Dało to asumpt do przyspieszonego rozwoju w psychiatrii amerykańskiej różnorodnych metod psychoterapeutycznych w leczeniu chorób umysłowych. W konsekwencji w Stanach Zjednoczonych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. silną pozycję uzyskał tzw. nurt antypsychiatryczny, którego zwolennicy postrzegali psychiatrię jako narzędzie represji wobec zdrowych, lecz nieakceptujących norm społecznych jednostek. Lekarze psychiatrzy zaczęli być postrzegani jako prześladowcy, zamykający w zakładach ludzi, których jedyną „winą” było ich oryginalne zachowanie czy awangardowe poglądy. Nurt ten wpisywał się w ogólne przemiany w obyczajowości w tym okresie (E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 298–303).

[17] M.H. Stone, Healing the Mind…, s. 98.

[18] B. Płonka-Syroka, Mesmeryzm…, s. 131, 134.

[19] Ibidem, s. 132–134.

[20] M.H. Stone, Healing the Mind…, s. 100, 101.

[21] B. Płonka-Syroka, Mesmeryzm…, s. 135, 136; E. Trillat, Historia histerii, Wrocław 1993, s. 131.

[22] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 87, 88.

[23] H. Schott, R. Tölle, Geschichte der Psychiatrie, München 2006, s. 60.

[24] Companion Encyclopedia of the History of Medicine, t. 2, ed. by W.F. Bynum and Roy Porter, London; New York 1993, s. 1353.

[25] T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 43.

[26] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 227.

[27] M. Jarema, Dziesięciolecie leczenia wstrząsami elektrycznymi, „Przegląd Lekarski” 1948, R. 4, seria 2, nr 4, s. 610.

[28] R. Porter, Madness…, s. 200.

[29] M. Jarema, Dziesięciolecie leczenia wstrząsami elektrycznymi, „Przegląd Lekarski” 1948, R. 4, seria 2, nr 4, s. 610, 611.

[30] K. Spett, Próby wyjaśnienia działania insuliny w leczeniu schizofrenii, „Przegląd Lekarski” 1950, R. 6, seria 2, nr 18, s. 655.

[31] E. Shorter, D. Healy, Shock Therapy. A History of Electroconvulsive Treatment in Mental Illness, Rutger University Press 2007, s. 12, 14.

[32] M. Jarema, Dziesięciolecie leczenia wstrząsami elektrycznymi, „Przegląd Lekarski” 1948, R. 4, seria 2, nr 4, s. 610, 611; E. Shorter, D. Healy, Shock Therapy…, s. 22.

[33] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 240–242; M. Jarema, Dziesięciolecie leczenia wstrząsami elektrycznymi, „Przegląd Lekarski” 1948, R. 4, seria 2, nr 4, s. 611, 613, 614.

[34] E. Brzezicki, Współczesne metody leczenia psychotyków i psychopatów, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 20, s. 675.

[35] T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 43; E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 248–251.

[36] Jednak pierwsze próby z użyciem chloropromazyny przeprowadził lekarz wojskowy Henri Laborit, choć w celach chirurgicznych, gdyż chodziło o zmniejszenie ryzyka operacyjnego u żołnierzy w stanie wstrząsu (ibidem, s. 273, 274).

[37] Dla powstania i rozwoju ruchu eugenicznego ogromne znaczenie miał powrót na początku XX w. do zapomnianych, a odkrytych na początku drugiej połowy XIX w. przez Grzegorza Mendla praw dziedziczności. Początkowo do wyników jego badań odnoszono się z lekceważeniem, dopiero w 1900 r. trzej naukowcy (Carl Erich Correns, Hugo de Vries, Erich Tschemarck Edler von Seysenegg) niezależnie od siebie ponownie odkryli prawa, sformułowane przez Mendla. Nieco wcześniej niemiecki embriolog August Weismann (1834–1914) obalił wspomnianą teorię Lamarcka o dziedziczeniu cech nabytych, stwierdzając, że komórki rozrodcze różniły się od pozostałych komórek organizmu, były niepodatne na oddziaływanie środowiska i zawierały zapisany kod genetyczny z danymi o cechach potomstwa. W ten sposób potomstwo dziedziczyło skumulowane negatywne cechy i skłonności przodków. Teoria Weismanna kwestionowała znaczenie wpływu środowiska na proces ewolucji, jak uważał Lamarck, przyznając zasadnicze znaczenie prawom dziedziczności w kształtowaniu się potomstwa. Były to poglądy zbieżne z hasłami ruchu eugenicznego o dziedzicznych, genetycznych i nieodwracalnych obciążeniach, prowadzących do stopniowej degeneracji społeczeństwa. Z kolei odkrycia Mendla, który metodą krzyżówek uzyskiwał odpowiednie rośliny, były punktem wyjścia do postawienia tezy, iż także u ludzi byłoby możliwe kształtowanie i rozwijanie pozytywnych cech w następnych pokoleniach i redukowanie negatywnych poprzez kontrolowanie prokreacji społeczeństwa, w szczególności ograniczanie jej wśród jednostek słabych (por. K. Uzarczyk, Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Toruń 2003, s. 5, 6, 22, 23, 37; M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Poznań 2008).

[38] M. Frieß, „Komm süßer Tod“ – Europa auf dem Weg zur Euthanasie? Zur theologischen Akzeptanz von assistiertem Suizid und aktiver Sterbehilfe, Stuttgart 2008, s. 21, 22.

[39] T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 39.

[40] The Cambridge History of Medicine, red. R. Porter, Cambridge University Press 2006, s. 256; E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 117, 419.

[41] K. Uzarczyk, Główne nurty rozwoju międzynarodowego ruchu eugenicznego [w:] Społeczno-ideowe aspekty medycyny i nauk przyrodniczych XVII–XX wieku, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2002 („Studia z Dziejów Kultury Medycznej”, t. 5), s. 446.

[42] H. Ehrhardt, Euthanasie und Vernichtung „Lebensunwerten“ Lebens, „Forum der Psychiatrie“, Stuttgart 1965, nr 11, s. 32.

[43] Por. ibidem, s. 28–35; M. Frieß, „Komm süßer Tod“ – Europa auf dem Weg zur Euthanasie?…, s. 27–29.

[44] K. Uzarczyk, Główne nurty rozwoju międzynarodowego ruchu eugenicznego [w:] Społeczno-ideowe aspekty medycyny i nauk przyrodniczych…, s. 440–442.

[45] Por. P. Jaworski, Szwecja wobec idei higieny rasowej (zarys problematyki) [w:] ibidem, s. 447–454.

[46] Za przykład może posłużyć działające w Polsce krótko, jedynie w pierwszych latach po II wojnie światowej, poradnictwo przedślubne dla funkcjonariuszy MBP. Poradnie takie istniały w 15 województwach (por. M. Gawin, Rasa i nowoczesność. Historia polskiego ruchu eugenicznego (1880–1952), Warszawa 2003, s. 297, 298). Ponadto współczesne prawodawstwo w Polsce zawiera pewne instytucje odwołujące się do idei eugeniki pozytywnej, np. art. 12, par. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawiera zakaz małżeństwa osoby dotkniętej chorobą psychiczną lub niedorozwojem umysłowym. Jeżeli jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa (DzU 2019, poz. 2086, Ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy).

[47] T. Nasierowski, Iwan Pietrowicz Pawłow. Nauka sowiecka w okowach stalinizmu, Warszawa 2002, s. 9–19. Na temat nauki radzieckiej zob. też S. Sznol, Herosi, gangsterzy i konformiści, tłum. K. Bogucka, Warszawa 2004; T. Srogosz, Postawy ludzi nauki w okresie terroru – na marginesie książki Simona Sznola „Herosi, gangsterzy i komformiści”, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2006, R. 51, nr 3–4, s. 299–312.

[48] R. Herczyński, G. Herczyńska, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. II.

[49] T. Nasierowski, Psychiatria polityczna w Rosji Sowieckiej do 1951 roku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 1996, t. 9, nr 5, s. 466.

[50] G. Herczyńska, Psychiatria polska okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. II; A. Ziemiec, Wyniki dyskusji biologicznej w ZSRR, „Zdrowie Publiczne” 1949, nr 7–8, s. 103–112.

[51] H. Kruszewska-Flatauowa, Psychiatria radziecka, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3, s. 288.

[52] Uroczysta akademia w stulecie urodzin Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 8, s. 2.

[53] Doniosła sesja naukowa w Moskwie poświęcona teorii I. Pawłowa, ibidem 1950, R. 2, nr 28, s. 1.

[54] Nauka Pawłowa podstawą rozwoju współczesnej medycyny, ibidem 1950, R. 2, nr 29, s. 1.

[55] G. Herczyńska, Psychiatria polska okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. II; T. Nasierowski, Psychiatria polityczna w Rosji Sowieckiej do 1951 roku, ibidem 1996, t. 9, nr 5, s. 466.

[56] Szerzej na temat psychiatrii radzieckiej zob. T. Nasierowski, Iwan Pietrowicz Pawłow. Nauka sowiecka…; idem, Z czarta kuźni rodem… Psychiatria, psychologia i fizjologia sowiecka w pierwszych latach po rewolucji, Warszawa 2001.

[57] Idem, Iwan Pietrowicz Pawłow. Nauka sowiecka…, s. 29–31; idem, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 37, 41.

[58] M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, tłum. I. Lewandowska, W. Dąbrowski, Warszawa 1995.

[59] Na temat sytuacji w medycynie polskiej okresu stalinowskiego zob. m.in. J. Connelly, Captive University. The Sovietization of East German, Czech, and Polish Higher Education, 1945–1956, Chapel Hill and London 2000; Z. Jastrzębowski, T. Srogosz, „Polska szkoła filozofii medycyny” a marksizm, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny” 1994, t. 1, z. 2, s. 61–68; Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, red. M. Musielak, J. Zamojski, Poznań 2010; T. Srogosz, Między biologiczną egzystencją człowieka w dziejach a historią…

[60] G. Herczyńska, Na okładce. Ludwik Perzyna (1742–1812), „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2000, t. 9, z. 3, s. 1–4.

[61] T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 365–367.

[62] M. Sternalski, Psychiatria w XIX-wiecznym Krakowie (1820–1880), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2003, t. 66, z. 2, s. 137.

[63] B. Urbanek, Idea opieki nad chorym na ziemiach polskich w latach 1809–1914, Wrocław 2001, s. 213, 214.

[64] W 1821 r. uzyskał stopień doktora medycyny i chirurgii w Krakowie, następnie wyruszył w podróż m.in. do Wiednia i Paryża, gdzie zetknął się z zachodnimi standardami w psychiatrii. Niedługo po powrocie, w 1830 r. został profesorem UW. W 1859 r. mianowany profesorem zwyczajnym medycyny sądowej, policji lekarskiej i psychiatrii w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie (por. M. Łyskanowski, Z dziejów medycyny polskiej. Skrypt z historii medycyny polskiej dla studentów I i II WL Oddziału Stomatologicznego oraz doktorantów wszystkich specjalności, Wrocław 2000, s. 185, 186; T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 371).

[65] Od 1836 r. Frydrych pełnił funkcję lekarza w warszawskim Szpitalu Dzieciątka Jezus. Był też autorem wydanego w 1845 r. w Warszawie podręcznika O chorobach umysłowych (M. Łyskanowski, Z dziejów medycyny polskiej. Skrypt z historii medycyny polskiej dla studentów…, s. 184).

[66] T. Nasierowski, Klemens Maleszewski – pionier terapii elektrowstrząsowej w psychiatrii polskiej, „Psychiatria Polska” 2002, t. 36, nr 2, s. 260–265.

[67] M. Sternalski, Psychiatria w XIX-wiecznym Krakowie (1820–1880), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2003, t. 66, z. 2, s. 144, 147.

[68] M. Łyskanowski, Z dziejów medycyny polskiej. Skrypt z historii medycyny polskiej dla studentów…, s. 186, 187.

[69] T. Nasierowski, Klemens Maleszewski – pionier terapii elektrowstrząsowej w psychiatrii polskiej, „Psychiatria Polska” 2002, t. 36, nr 2, s. 260.

[70] Idem, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 369, 371.

[71] Ibidem, s. 371–373; M. Łyskanowski, Z dziejów medycyny polskiej. Skrypt z historii medycyny polskiej dla studentów…, s. 163, 164.

[72] A. Śródka, Wydział Lekarski Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego [w:] Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789–1950), red. M. Łyskanowski, A. Stapiński, A. Śródka, Warszawa 1990, s. 258, 259.

[73] L. Chrzęściewski, Początki akademickiego szpitala psychiatrycznego w Krakowie, „Polski Tygodnik Lekarski” 1983, R. 38, nr 14, s. 442; T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 379, 380.

[74] G. Herczyńska, Formowanie środowiska psychiatrów w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2001, t. 10, z. 4, s. 398–400.

[75] R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 112, 113.

[76] Ibidem, s. 115; T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 128.

[77] Z. Podgórska-Klawe, Szpitale warszawskie 1388–1945, Warszawa 1975, s. 217, 218; U. Adamska, A. Śliwicka, Szpital Psychiatryczny Tworki 1891–1991, Warszawa 1989, s. 28, 29.

[78] M. Sternalski, Psychiatria w XIX-wiecznym Krakowie (1820–1880), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2003, t. 66, z. 2, s. 135, 136; R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 116.

[79] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 156, 157.

[80] R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 116.

[81] T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 364; M. Jaska, Dzieje Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych…, s. 6.

[82] R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 117, 118.

[83] Z. Rosińska, Freud, Warszawa 2002, s. 13, 14.

[84] T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo w Polsce, Warszawa 1998, s. 83, 85.

[85] Rafał Radziwiłłowicz (1860–1929) – ukończył studia medyczne w 1887 r. w Dorpacie, odbywał trzyletnią praktykę w Szpitalu św. Mikołaja Cudotwórcy i Klinice Psychiatrycznej Cesarskiej Akademii Wojskowo-Medycznej w Petersburgu (kierowanej przez Jana Mierzejewskiego). W latach 1891–1894 pracował w Tworkach, skąd został usunięty w wyniku konfliktu ze skorumpowaną rosyjską administracją szpitala. Sympatyzował z polskimi organizacjami niepodległościowymi. Jako ordynator szpitala w Tworkach wielokrotnie pomagał aresztowanym spiskowcom, instruując ich, jak np. przekonywająco udawać chorych psychicznie, aby uniknąć więzienia lub kary śmierci. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. kierował sprawami psychiatrycznymi w Ministerstwie Zdrowia. W 1920 r. zwołał pierwszy w wolnej Polsce Zjazd Psychiatrów Polskich, na którym utworzono Polskie Towarzystwo Psychiatryczne. W 1927 r. został mianowany profesorem kontraktowym na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a rok później honorowym. Działał aktywnie w różnych przedsięwzięciach naukowych, współtworząc polską psychiatrię w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. Był organizatorem ze strony Polskiego Towarzystwa Psychologicznego I Zjazdu Neurologów, Psychiatrów i Psychologów w 1909 r., na którym przewodniczył obradom sekcji psychologicznej. Brał aktywny udział w II Zjeździe Neurologów, Psychiatrów i Psychologów w 1912 r., poświęconym m.in. psychoanalizie. Był jednym z założycieli powstałego w maju 1913 r. Towarzystwa Warszawskiego Instytutu Psychologicznego. Uważany jest za twórcę ruchu polskiej psychiatrii społecznej, stawiającej sobie za cel profilaktykę chorób umysłowych. To m.in. z jego inicjatywy w 1916 r. utworzono Polskie Towarzystwo Medycyny Społecznej, zajmujące się zagadnieniami zapobiegania zaburzeniom umysłowym (por. ibidem, s. 74; idem, Curriculum Vitae Rafała Radziwiłłowicza, „Psychiatria Polska” 1987, t. 21, nr 1, s. 63; idem, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 380–383; T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 226, 227).

[86] T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo…, s. 80, 81, 88, 89, 93, 94, 98.

[87] Jan Mazurkiewicz (12 VII 1871, Czarny Dwór, pow. brzeski – 31 X 1947, Tworki) – tytuł doktora nauk lekarskich uzyskał w 1896 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od grudnia 1897 do lipca 1899 r. odbywał staż w klinice prof. Antona w Grazu. W 1900 r. objął asystenturę w Szpitalu św. Jana Bożego w Warszawie. W lipcu 1902 r. rozpoczął pracę jako kierownik nowo powstałego Zakładu dla Umysłowo i Nerwowo Chorych w Kochanówce. Organizował też zakład dla psychicznie chorych w Kobierzynie (1907–1909). W 1909 r. habilitował się we Lwowie, dwa lata później został profesorem tytularnym na UJ w Krakowie. W kwietniu 1919 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego Uniwersytetu Warszawskiego. W latach 1919–1920 pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego, w 1921–1922 rektora, a w 1922–1923 prorektora UW. Kierował nieprzerwanie warszawską uniwersytecką katedrą i kliniką psychiatryczną od odzyskania przez Polskę niepodległości do wybuchu II wojny światowej. Od listopada 1918 do 30 IX 1919 r. był naczelnikiem pierwszego w Polsce Wydziału Opieki nad Umysłowo Chorymi w Dyrekcji Służby Zdrowia Publicznego w Ministerstwie Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy. Obok Rafała Radziwiłłowicza i Witolda Łuniewskiego był też rządowym konsultantem w sprawach psychiatrii. W latach 1926–1928 wykładał psychiatrię sądową na Wydziale Prawa UW. Związany ideowo z sanacją, ale podpisał np. oświadczenie czternastu profesorów UW potępiające postępowanie z uwięzionymi w Berezie posłami. Podczas okupacji dalej pracował w klinice psychiatrycznej, którą z powodu zamknięcia przez Niemców UW, przeniesiono do Szpitala św. Jana Bożego. W latach 1943–1944 organizował w stolicy tajne nauczanie dla studentów medycyny. Po powstaniu warszawskim wyjechał do Częstochowy, gdzie dalej prowadził wykłady. W marcu 1945 r. wrócił do Warszawy. Odbudował i prowadził do śmierci klinikę psychiatryczną w szpitalu w Tworkach (por. T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo…, s. 101; J. Handelsman, M. Kaczyński, Śp. prof. Jan Mazurkiewicz. Człowiek i jego dzieło, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 50–51, s. 1425–1427; A. Śródka, Wydział Lekarski Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego [w:] Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie…, s. 311, 312; T. Zakrzewski, Mazurkiewicz Jan [w:] PSB, red. nacz. E. Rostworowski, Kraków 1975, t. 20, z. 2, s. 310).

[88] J. Mazurkiewicz, Zjawiska życiowe i psychiczne wobec jedności przyrody, „Czasopismo Lekarskie” 1905, nr 7, s. 29–30.

[89] T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo…, s. 101–103.

[90] W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. 3: Filozofia XIX wieku i współczesna, Warszawa 1997, s. 99–102.

[91] J. Mazurkiewicz, O anatomicznem podłożu stanów psychicznych i ich zaburzeń, Łódź 1918.

[92] T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo…, s. 106, 107, 109.

[93] A. Śródka, Wydział Lekarski Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego [w:] Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie…, s. 313.

[94] J. Mazurkiewicz, Zarys fizjologicznej teorii uczuć, „Rocznik Psychiatryczny” 1930, z. 12, s. 35–38.

[95] A. Perzyńska-Starkiewicz, In memory of Professor Jan Mazurkiewicz in the 70th anniversary of his death / Wspomnienie o Prof. Janie Mazurkiewiczu w 70. rocznicę śmierci, „Current Problems of Psychiatry” 2017, 18, s. 259–263, https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/cpp.2017.18.issue-4/cpp-2017-0018/cpp-2017-0018.pdf, dostęp: 20 XII 2020 r.

[96] T. Nasierowski, Rola Tworek w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej. Kierunki psychiatrii reprezentowane w Tworkach na przestrzeni wieku, „Psychiatria Polska” 1991, t. 25, nr 6, s. 18, 19.

[97] Idem, Psychiatria a wolnomularstwo…, s. 119–121; idem, Rola Tworek w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej. Kierunki psychiatrii reprezentowane w Tworkach na przestrzeni wieku, „Psychiatria Polska” 1991, t. 25, nr 6, s. 19; T. Zakrzewski, Mazurkiewicz Jan [w:] PSB, red. nacz. E. Rostworowski, t. 20, z. 2, s. 311.

[98] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 213, 214; A. Śródka, Wydział Lekarski Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego [w:] Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie…, s. 313.

[99] Witold Łuniewski (1881–1943) – w 1900 r. wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego, po zamknięciu uczelni w 1905 r. przez władze carskie w odpowiedzi na strajk Łuniewski podjął pracę w klinice prof. Jana Piltza w Krakowie, skąd wyjechał w celach leczniczych (gruźlica) do Szwajcarii. W 1906 r. uzyskał tam dyplom lekarski i wrócił do kraju, gdzie rozpoczął pracę pod kierunkiem Mazurkiewicza w zakładzie w Kochanówce. Odbywał praktyki u najsłynniejszych psychiatrów europejskich: w klinice Burghölzli E. Bleulera, następnie w klinice Kraepelina w Monachium. Wyjeżdżał na pobyty badawcze i staże do Holandii, Francji, Włoch. Miał okazję zapoznać się z najnowszymi poglądami i teoriami psychiatrycznymi oraz zachodnimi standardami funkcjonowania opieki psychiatrycznej. W 1909 r. przystąpił do organizowania szpitala w Warcie. W 1932 r. uzyskał habilitację na UW. Od 1919 r. był dyrektorem Tworek, w 1940 r. jego miejsce zajął lekarz wyznaczony przez Niemców. Zmarł na zawał serca (por. J. Skoczkowski, W 40. rocznicę śmierci docenta dr. med. Witolda Łuniewskiego, twórcy polskiej szkoły psychiatrii sądowej (1881–1943), „Psychiatria Polska” 1984, t. 18, nr 5, s. 497, 498; J. Handelsman, Witold Łuniewski 1881–1943. Próba profilu bibliograficznego, „Polski Tygodnik Lekarski” 1948, R. 3, nr 18, s. 545).

[100] J. Skoczkowski, W 40. rocznicę śmierci docenta dr. med. Witolda Łuniewskiego, twórcy polskiej szkoły psychiatrii sądowej (1881–1943), „Psychiatria Polska” 1984, t. 18, nr 5, s. 499–501.

[101] S. Dąbrowski, Profesor Ryszard Dreszer. Wspomnienie pośmiertne, ibidem 1969, t. 3, nr 5, s. 503, 504.

[102] T. Nasierowski, Rola Tworek w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej…, s. 17; T. Bilikiewicz, J. Gallus Psychiatria polska na tle…, s. 218.

[103] Eugeniusz Wilczkowski po wojnie piastował też stanowisko prorektora Akademii Medycznej w Łodzi, był konsultantem krajowym do spraw psychiatrii, przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, członkiem Komitetu Nauk Medycznych Polskiej Akademii Nauk oraz Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Odznaczony Krzyżem Walecznych, Medalem X-lecia Polski Ludowej, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (por. S. Cwynar, H. Siuchnińska, Wspomnienie pośmiertne o Eugeniuszu Wilczkowskim, „Psychiatria Polska” 1968, t. 2, nr 3, s. 354–357).

[104] J. Skoczkowski, Docent dr med. Roman Markuszewicz – pierwszy kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrycznej w Lublinie (1894–1946), „Psychiatria Polska” 1972, t. 6, nr 2, s. 239–241.

[105] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 243.

[106] Batawia sprzeciwił się np. dyskutowanemu wówczas projektowi ustawy o pasożytnictwie społecznym (ostatecznie odrzuconym), czym naraził się władzom (J. Fleszer-Szumigajowa, K. Wierzbowski, Profesor dr hab. Stanisław Batawia 24.05.1898 – 21.04.1980, „Psychiatria Polska” 1982, t. 16, nr 5–6, s. 461, 462).

[107] S. Pużyński, Profesor Lucjan Korzeniowski – lekarz, nauczyciel, uczony, ibidem 1985, t. 19, nr 1, s. 1, 2; T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 243, 244.

[108] A. Kawczak, Przedmowa [w:] K. Dąbrowski, W poszukiwaniu zdrowia psychicznego, Warszawa 1996, s. VI.

[109] Ibidem, s. VII–IX; T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 249.

[110] Ibidem, s. 217, 218, 233, 235.

[111] M. Jarosz, Oryginalność poglądów naukowych Maurycego Bornsztajna (w 110. rocznicę urodzin), „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 4, s. 307, 309–313.

[112] S. Ilnicki, Dezyderaty programowe Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w przededniu II wojny światowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2008, nr 17, s. 187.

[113] Cyt. za: ibidem, s. 188.

[114] Jan Nelken był współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Kryminologicznego (potem przekształconego w Polskie Towarzystwo Medycyny Sądowej i Kryminologii). PTK przyczyniło się do powstania w 1928 r. szpitala psychiatrii sądowej w Grodzisku Mazowieckim, szpitala dla chorych więźniów przy zakładzie karnym w Grudziądzu i kilku innych więziennych oddziałów psychiatrycznych. Został zamordowany w Katyniu w 1940 r. (por. S. Ilnicki, J. Nelken jun., Pułkownik doktor medycyny Jan Nelken, „Psychiatria Polska” 1986, t. 20, nr 5, s. 386–393; Zagłada chorych psychicznie w Polsce 1939…, s. 229, 230).

[115] T. Zakrzewski, Mikulski Antoni Feliks [w:] PSB, red. nacz. E. Rostworowski, Kraków 1976, t. 21, z. 1, s. 175, 176.

[116] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 235, 236.

[117] T. Nasierowski, Świat lekarski w Polsce II połowa XIX w. – I połowa XX w. Idee, postawy, konflikty, Warszawa 1992, s. 142, 143; idem, Listy do przyjaciela. Psychiatria polska początku XX wieku w listach Jana Mazurkiewicza do Witolda Chodźki, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2002, t. 11, z. 4, s. 392.

[118] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 225, 226.

[119] E. Sieńkowski, Tadeusz Bilikiewicz (1901–1980) – historyk medycyny i filozof, „Kwartalnik Historii Nauki” 1981, R. 26, nr 2, s. 435, 436.

[120] Ibidem, s. 437, 438.

[121] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 240, 241.

[122] Idem, Siedemdziesięciolecie profesora Stanisława Cwynara, „Psychiatria Polska” 1978, t. 12, nr 2, s. 131.

[123] S. Cwynar, Opracowanie wyników leczenia elektronarkozą 79 schizofreników przy pomocy aparatu własnej konstrukcji w Państwowym Szpitalu dla Psychicznie Chorych w Kobierzynie, „Przegląd Lekarski” 1949, R. 5, seria 2, nr 8, s. 244, 245.

[124] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 224, 225.

[125] A. Kępiński, J. Masłowski, Bibliografia profesora Karola Spetta, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 4, s. 391–393.

[126] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 222.

[127] U. Adamska, A. Śliwicka, Szpital Psychiatryczny Tworki…, s. 48.

[128] Z. Jaroszewski, O życiu i śmierci dr Haliny Jankowskiej (w 25. rocznicę śmierci), „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 6, s. 626, 630, 633.

[129] Cyt. za: S. Ilnicki, Dezyderaty programowe Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w przededniu II wojny światowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2008, nr 17, s. 189.

[130] Ibidem.

[131] Cyt. za: M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych…, s. 256.

[132] Ibidem.

[133] S. Ilnicki, Dezyderaty programowe Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w przededniu II wojny światowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2008, nr 17, s. 192.

[134] T. Nasierowski, Stosunek środowisk medycznych w Polsce do psychiatrii i medycyny niemieckiej lat 1933–1939 [w:] Zagłada chorych psychicznie w Polsce 1939…, s. 46, 48, 50; M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych…, s. 254; S. Ilnicki, Dezyderaty programowe Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w przededniu II wojny światowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2008, nr 17, s. 192.

[135] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 129.

[136] H. Bunsch-Konopka, Historia ochrony zdrowia w Polsce, Warszawa 1980, s. 80–82.

[137] J.A. Bartoszewski, Plan rozwoju szpitali psychiatrycznych w Polsce w latach 1920–1939, „Szpitalnictwo Polskie” 1984, t. 28, z. 1, s. 21, 23; T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 388.

[138] E. Więckowska, Lekarze jako grupa zawodowa w II Rzeczpospolitej, Wrocław 2004, s. 38.

[139] R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 119.

[140] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 184–186.

[141] R. Jachowicz, Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 119, 120.

[142] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 182, 183.

[143] J.A. Bartoszewski, Plan rozwoju szpitali psychiatrycznych w Polsce w latach 1920–1939, „Szpitalnictwo Polskie” 1984, t. 28, z. 1, s. 21–24.

[144] K. Spett, Opieka nad psychicznie chorymi w Polsce i niektórych krajach Europy, „Przegląd Lekarski” 1946, R. 2, seria 2, nr 23–26, s. 572; T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 181.

[145] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18, s. 542, 543.

[146] T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 388.

[147] Ibidem.

[148] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18, s. 544.

[149] Ibidem, s. 543, 544.

[150] J. Bartoszewski, Rozwój placówek lecznictwa antyalkoholowego na ziemiach polskich do 1939 roku, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3, s. 140, 141.

[151] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 187.

[152] Historia Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 5, 8–9.

[153] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 187.

[154] Historia Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 5, 6.

[155] Ibidem, s. 8, 11.

[156] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18, s. 542, 543.

[157] Z. Jaroszewski, Zagłada chorych psychicznie w Polsce w latach wojny. W pięćdziesięciolecie zbrodni [w:] Zagłada chorych psychicznie w Polsce 1939…, s. 14.

[158] U. Adamska, A. Śliwicka, Szpital Psychiatryczny Tworki…, s. 45.

[159] W. Issajewicz, Losy Państwowego Zakładu dla Umysłowo Chorych i Nerwowo Chorych w Kobierzynie z czasów okupacji i po przełomie, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6, s. 126, 127.

[160] A. Ossendowski, Zbrodnie niemieckie w szpitalu psychiatrycznym w Chełmie Lubelskim, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 19, s. 613, 614.

[161] T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 392.

[162] Ibidem, s. 393.

[163] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18, s. 544, 545.

[164] Historia Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 11–13.

[165] M. Jarema, Elektrowstrząsy jako nowy sposób leczenia chorób umysłowych, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 3–4, s. 47.

PSYCHIATRIA POLSKA JAKO NAUKA W LATACH 1945–1947

W kolejnych rozdziałach na podstawie materiałów źródłowych zostanie ukazany proces dostosowywania polskiej psychiatrii do narzucanych wzorców radzieckich oraz odchodzenie od tego modelu w ramach odwilży.

Po zakończeniu II wojny światowej polscy psychiatrzy przystąpili do niełatwego zadania odbudowy życia naukowego, próbując w zmienionych warunkach społeczno-politycznych kontynuować przedwojenne tradycje. Oprócz cieszącego się największym autorytetem Jana Mazurkiewicza byli to m.in. Tadeusz Bilikiewicz, Maurycy Bornsztajn, Lucjan Korzeniowski, Eugeniusz Wilczkowski, Eugeniusz Brzezicki, Kazimierz Dąbrowski, Stanisław Cwynar, Ryszard Dreszer, Oskar Bielawski, Mieczysław Kaczyński, Józef Handelsman. Wielu z nich (Handelsman, Korzeniowski, Wilczkowski, Dreszer, Kaczyński, Batawia) było dawnymi uczniami lub współpracownikami Mazurkiewicza, pozostającymi pod wpływem jego autorytetu naukowego. Nieliczni, jak Kazimierz Dąbrowski i Maurycy Bornsztajn, nie zaliczali się do grupy uczniów Mazurkiewicza, będąc zwolennikami nurtu psychoanalitycznego i psychologicznego w polskiej psychiatrii przedwojennej. Działali obok nich również psychiatrzy o bogatym dorobku, reprezentujący kliniczny kierunek w psychiatrii, ale niezaliczający się do grupy zwolenników czy uczniów Mazurkiewicza lub też innej szkoły naukowej. Chodzi tu przede wszystkim o Tadeusza Bilikiewicza i Oskara Bielawskiego. Odrębną grupę stanowili nieznani szerzej w przedwojennej Polsce lekarze, którzy wzięli czynny udział w propagowaniu radzieckiego pawłowizmu, a którzy przyjeżdżali najczęściej z terenów ZSRR. Chodzi przede wszystkim o Andrzeja i Karolinę Jusów oraz Irenę Hausmanową. Ostatnią grupę tworzyli młodzi, nieznani lekarze bez dorobku naukowego, wykształceni zarówno przed 1939, jak i po 1945 r.

Wymienieni lekarze stanowili część z przeszło stu psychiatrów, którzy przeżyli wojnę. Mieli oni jednak największy autorytet i wpływy w środowisku. Wielu z nich pełniło najważniejsze funkcje naukowe i administracyjne. Byli oni w tym okresie najbardziej aktywną grupą lekarzy naukowców, która nadawała wówczas ton tej dyscyplinie naukowej. Ich poglądy przedstawiane w dyskusjach, polemikach prasowych czy na zjazdach, a także wiele innych działań można zatem uznać za reprezentatywne dla polskiej psychiatrii naukowej okresu 1945–1956. Z tego względu w dalszych rozważaniach skupię się na działalności powyższej grupy lekarzy.

W pierwszych latach po II wojnie światowej recepcja radzieckiego pawłowizmu, którego wtedy jeszcze tak nachalnie nie propagowano, jak to miało miejsce później, była wśród wymienionych lekarzy mała (z wyjątkiem oczywiście niewielkiej grupy zwolenników nowego porządku). W początkowym okresie, tj. w latach 1945–1947, władze nie ingerowały jeszcze zbyt usilnie w działalność naukową lekarzy psychiatrów. Komuniści musieli najpierw umocnić się w innych, znacznie ważniejszych obszarach życia politycznego i społecznego. Bardziej zdecydowane działania w dziedzinie psychiatrii podjęto, gdy władza już okrzepła. Ponadto pawłowizm w Związku Radzieckim nie był jeszcze powszechnie obowiązującą doktryną. Pod koniec lat czterdziestych XX w. psychiatrzy przedwojenni zaczęli być jednak stopniowo odsuwani na margines równolegle do nasilającej się propagandy radzieckiej psychiatrii. Na proces ten niewątpliwie wpłynęła śmierć prof. Jana Mazurkiewicza w 1947 r., będąca symbolicznym końcem przedwojennej polskiej psychiatrii. W tym samym roku miały miejsce sfałszowane wybory do Sejmu, które stanowiły pewien przełom w procesie stalinizacji Polski. Równocześnie z nasilającym się gwałtownie powszechnym terrorem i wszechobecną komunistyczną propagandą mocno zaktywizowała się grupa zwolenników radzieckiej wersji pawłowizmu, wspierana przez grono młodych lekarzy, zorientowanych na szybką karierę. Na kolejnych zjazdach naukowych stopniowo zaczęły się pojawiać pierwsze, jeszcze niezbyt wyraźne sygnały świadczące o tym, że wkrótce psychiatrię polską będzie czekać gruntowna zmiana, polegająca na bezwzględnym dostosowaniu się do wzorców radzieckich. Przemiany w polskiej psychiatrii były skorelowane z intensywną i przymusową przebudową państwa i podporządkowaniem społeczeństwa zmęczonego wojną.

Po zakończeniu wojny swoją działalność wznowił Zarząd Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Skład Zarządu pozostawał niezmieniony do śmierci Jana Mazurkiewicza (31 października 1947 r.): Mazurkiewicz – prezes; Józef Handelsman – wiceprezes; Ryszard Dreszer – sekretarz; Mieczysław Kaczyński – skarbnik; Eugeniusz Brzezicki, Oskar Bielawski, Eugeniusz Wilczkowski – członkowie zwyczajni[1]. Władze Towarzystwa przystąpiły przede wszystkim do zorganizowania pierwszego po wojnie zjazdu psychiatrów polskich, ustalenia w Tworkach tymczasowej siedziby do czasu uruchomienia Kliniki Psychiatrycznej w Warszawie, odszukania adresów i kontaktów do około 100 członków Towarzystwa[2]. PTP rozwijało swoją działalność, organizowało swoje kolejne oddziały. Zaraz po ustaniu działań wojennych funkcjonowały oddziały Towarzystwa w stolicy i Krakowie[3]. Na inauguracyjnym zebraniu PTP (21 września 1945 r.) w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej UJ wybrano nowy zarząd oddziału krakowskiego, z jego prezesem, prof. Eugeniuszem Brzezickim[4]. Realizując zalecenia pierwszego powojennego Zjazdu Psychiatrów Polskich (Tworki, 1–3 listopada 1945 r.) co do powojennej organizacji Oddziału Pomorskiego, 22–23 marca 1947 r. odbył się w Gdańsku zjazd założycielski. Wznowiono na nim działalność pomorskiej filii PTP pod zmienioną nazwą: Oddział Gdańsko-Pomorski PTP. Prezesem oddziału został Tadeusz Bilikiewicz[5].

Jedną z najwcześniejszych oznak reaktywowania życia naukowego w dziedzinie psychiatrii był wspomniany już, pierwszy po wojnie, a dwudziesty z kolei Zjazd Psychiatrów Polskich w Tworkach[6]. Na prezesa zjazdu wybrano prof. Jana Mazurkiewicza, a w obradach uczestniczył wiceminister zdrowia prof. Jerzy Morzycki[7]. Podczas zjazdu zajmowano się m.in. problemem zbrodni niemieckich na chorych psychicznie i personelu zakładów opieki psychiatrycznej. Wymieniono m.in. szpitale w Chełmie Lubelskim, Kobierzynie, Kocborowie, Owińskach, Dziekance, Gostyninie, których pacjentów i pracowników zamordowano. Podsumowano straty wojenne polskiej psychiatrii[8].

Na zjeździe omawiano też zagadnienia naukowe. Odczytano kilka referatów, które dotyczyły problemów badawczych, podejmowanych jeszcze przed 1939 r. Profesor Mazurkiewicz wygłosił wykład „O dwoistej funkcji układu nerwowego”. Zajął w nim stanowisko krytyczne wobec teorii refleksologicznej (odruchowej) rosyjskiego psychiatry Władimira Bechterewa. Refleksologia tłumaczyła zjawiska psychiczne na zasadzie uproszczonych odruchów warunkowych i bezwarunkowych. Zdaniem Mazurkiewicza nie wystarczało to do wyjaśnienia skomplikowanych procesów zachodzących w ludzkim mózgu[9]. Refleksologia Bechterewa stanowiła podstawę dla wykrystalizowania się w radzieckiej psychiatrii tzw. nurtu tradycjonalistów, który reprezentował Michaił Guriewicz. Był to, jak już wspomniano, drugi, opozycyjny wobec zwolenników Pawłowa, kierunek w radzieckiej psychiatrii. W tym czasie (1945 r.) tradycjonaliści nie zostali jeszcze ostatecznie potępieni w Związku Radzieckim, spór między nimi a pawłowistami trwał[10]. Krytyka teorii Bechterewa przez Mazurkiewicza podczas Zjazdu świadczy zatem o pewnej swobodzie w wygłaszaniu poglądów naukowych, ale jednocześnie nie stanowi wyrazu opowiedzenia się przez autora za radziecką wersją pawłowizmu (krytyczną wobec Bechterewa). Mazurkiewicz odwoływał się tu do własnych, wykrystalizowanych przed wojną poglądów na temat ludzkiej psychiki, zgodnie z którymi jej objaśnianie nie mogło opierać się wyłącznie na podstawach biologicznych bądź czysto materialistycznych.

Innym przykładem świadczącym o tym, że polscy psychiatrzy zamierzali kontynuować tradycje badawcze psychiatrii przedwojennej, był referat Kazimierza Dąbrowskiego „O integracji i dezintegracji pozytywnej”, który dotyczył wypracowanej przez autora w okresie międzywojennym teorii medycznej pod taką samą nazwą[11]. Był to sygnał, że Dąbrowski zamierza rozwijać swoją pracę naukową sprzed 1939 r.

W dyskusji, jaka miała miejsce po odczytaniu referatów, pojawiły się głosy przemawiające za potrzebą badań z zakresu psychologii i szerszego zastosowania tej dziedziny w leczeniu schorzeń umysłowych. Profesor Stefan Baley zwrócił uwagę na dość powszechną, jego zdaniem, nieufność polskich psychiatrów wobec psychologów. Zasygnalizował także brak w Polsce instytucji psychologa klinicznego, która funkcjonowała powszechnie np. w Stanach Zjednoczonych. Zaproponował – odwołując się przy tym znowu do doświadczeń amerykańskich – aby rozgraniczyć i uregulować kompetencje obu zawodów: psychiatry i psychologa przez osobne kształcenie specjalistów w obu dziedzinach[12]. Tym samym Baley podnosił psychologię do rangi odrębnej dyscypliny medycznej. W podobnym duchu przemawiał na zjeździe Maurycy Bornsztajn, który już przed wojną był znanym popularyzatorem psychoanalizy w Polsce. Opowiedział się za wykorzystaniem psychologii w psychiatrii, zasygnalizował potrzebę stosowania psychoterapii jako metody leczenia nerwic[13]. Obaj lekarze w swoich wystąpieniach podkreślali znaczenie psychologii dla terapii chorych umysłowo. Wystąpienia Mazurkiewicza, Kaczyńskiego, Bornsztajna i Baleya, którzy należeli do najsłynniejszych psychiatrów polskich, wskazywały na to, że w środowisku ujawniła się tendencja do interdyscyplinarności, tj. do łączenia w pracy naukowej psychiatrii klinicznej z psychologią, nawet mimo wyrażonej opinii prof. Baleya na temat „nieufności” psychiatrów wobec psychologów. W ten sposób trzej zwolennicy psychoanalizy i psychologicznych metod w psychiatrii, Kaczyński, Baley i Bornsztajn, zasygnalizowali, że chcą kontynuować przedwojenne tradycje badawcze w tych kierunkach.

Ważnym impulsem dla odradzającego się życia naukowego w dziedzinie psychiatrii było reaktywowanie ruchu higieny psychicznej. Ruch ten miał dwa wymiary: naukowo-teoretyczny, obejmujący dyskurs nad ogólnym kształtem higieny psychicznej jako dyscypliny badawczej, oraz praktyczny, wyrażający się w organizowaniu instytucji opieki psychiatrycznej. Dla naszych rozważań w niniejszym rozdziale istotne będzie skupienie się na stronie naukowo-teoretycznej zagadnienia.

Dekretem z 25 kwietnia 1946 r.[14] utworzono Państwowy Instytut Higieny Psychicznej (PIHP). Dokument został podpisany m.in. przez Bolesława Bieruta, prezydenta Krajowej Rady Narodowej, oraz premiera Edwarda Osóbkę-Morawskiego, a także ministrów zdrowia, oświaty, skarbu, pracy i opieki społecznej. Zadania PIHP były następujące: prowadzenie badań naukowych z zakresu higieny psychicznej oraz poradni i zakładów leczniczo-wychowawczych[15].

I tak przy poparciu najwyższych władz reaktywowano jedyną przedwojenną instytucję naukową, zajmującą się higieną psychiczną. Dyrektorem PIHP i jednocześnie kierownikiem ds. naukowych został Kazimierz Dąbrowski. Instytut stopniowo rozwijał swoją działalność. Punkt ciężkości położono na prace teoretyczne i naukowe. Prowadzono je głównie w warszawskiej centrali w dziale naukowym, mającym w 1947 r. następujące pracownie: psychologii klinicznej i psychopatologii, psychologii eksperymentalnej i charakterologii, psychologii pracy i poradnictwa zawodowego, terapii wychowawczej, testów, higieny psychicznej środowisk. W 1947 r. centrala zatrudniała 113 osób, w tym 21 pracowników naukowych. Filie Instytutu (w 1947 r. było ich 9: Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Olsztyn, Poznań, Toruń, Wrocław) dysponowały 74 etatami, z czego jedynie 6 naukowymi[16]. Tak więc główny ciężar badań naukowych spoczywał na centrali PHIP w Warszawie. Instytut prowadził też działalność oświatową. Należąca do niego Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej przygotowywała pracowników w tej dziedzinie. Studia czteroletnie były dostępne tylko dla posiadaczy matury, 2-letnie zaś dla lekarzy oraz absolwentów Wydziału Humanistycznego. W pierwszym roku szkolnym 1946/1947 studiowało ogółem 167 osób, jednak liczba chętnych szybko rosła: na rok 1947/1948 zapisało się już 450[17]. Program nauczania obejmował wiadomości z zakresu psychiatrii, psychologii, socjologii, filozofii – był więc połączeniem wiedzy medycznej z humanistyczną.

W 1946 r. wznowiono także działalność wydawniczą ruchu higieny psychicznej w postaci pisma „Zdrowie Psychiczne”. W numerze pierwszym zespół redakcyjny ogłosił w słowie wstępnym krótką deklarację programową[18]. Autorzy nawiązywali w niej do tradycji przedwojennego „Biuletynu Instytutu Higieny Psychicznej”. W nowym piśmie zobowiązano się kontynuować badania i publikacje z dziedziny higieny psychicznej oraz nauk pokrewnych. Zamierzano publikować artykuły dotyczące badań prowadzonych przez psychiatrów, psychologów, przyrodników, socjologów i filozofów. Opierając się na pracy naukowców z różnych, ale związanych ze sobą dziedzin, deklarowano podjęcie próby sformułowania nowego „ideału zdrowia psychicznego”[19]. W tym wypadku redakcja wybiegła daleko w przyszłość, proponując wykorzystanie w psychiatrii już nie tylko psychologii, ale również nauk humanistycznych, takich jak socjologia czy filozofia.

Jednocześnie podkreślono potrzebę praktycznego wykorzystania osiągniętych wyników. Zmiana nazwy pisma na „Zdrowie Psychiczne” była związana z pewnymi „zagadnieniami ideologicznymi Instytutu Higieny Psychicznej”[20]. Jak stwierdzono: „Aczkolwiek nastawieni jesteśmy na badanie wszystkiego, co chore, co anormalne, co spaczone – to jednak celem naszych wysiłków nie są tylko teoretyczne zdobycze naukowe, lecz również, a może przede wszystkim służenie zdrowiu psychicznemu społeczeństwa”[21].

Pierwszy Zjazd Naukowy Pracowników Instytutu Higieny Psychicznej w powojennej Polsce odbył się w dniach 3–5 czerwca 1946 r. w Zagórzu pod Warszawą. Wzięło w nim udział ponad 60 osób, w tym prezes Państwowej Naczelnej Rady Zdrowia prof. Marcin Kacprzak[22]. Kacprzak, który był także wykładowcą w IHP, pochwalił w przemówieniu higienę psychiczną za rolę, jaką mogła odegrać w badaniu relacji jednostka–społeczeństwo, namiętności i „złych instynktów”, ale oddzielił jednocześnie higienę psychiczną od spraw czysto klinicznych w psychiatrii[23].

W trakcie zjazdu toczyły się spory o istotę i kształt higieny psychicznej w Polsce jako ruchu społecznego i dyscypliny naukowej, a także na temat jej stosunku do innych dziedzin: psychiatrii, psychologii, socjologii. Dyskutowano zastosowanie higieny psychicznej w praktycznym leczeniu i profilaktyce chorób umysłowych.

Doktor Piotr Radło podkreślał znaczenie higieny psychicznej jako nauki, która odżegnuje się jego zdaniem od XIX-wiecznego, organicznego podejścia do problemu chorób psychicznych[24]. Pojawiały się także głosy akcentujące wagę filozofii w higienie i równowadze psychicznej człowieka. Próbom tak dalece filozoficznego ujęcia problematyki zdecydowanie przeciwstawił się Józef Handelsman, twierdząc, że „sprowadza to rolę higieny psychicznej na manowce”[25]. Jednocześnie skrytykował pogląd, że higiena psychiczna to samodzielna dyscyplina naukowa. Według Handelsmana jej główną rolą była pozaszpitalna opieka nad psychicznie chorymi, profilaktyka zdrowia psychicznego oraz działania na rzecz jego promocji[26]. Nie zgadzał się tym samym na zbyt daleko idące, jak uważał, próby wprowadzania nauk humanistycznych do psychiatrii za pośrednictwem higieny psychicznej. Handelsman stał więc na stanowisku psychiatry klinicysty, uważając, podobnie jak większość psychiatrów przedwojennych, że higiena psychiczna ma pełnić rolę pomocniczą wobec właściwej, tj. biologicznej, psychiatrii.

W przemówieniu końcowym twórca ruchu higieny psychicznej w Polsce, Kazimierz Dąbrowski, nawiązał w pozytywny sposób do teorii ewolucji i dyssolucji Jacksona. Dąbrowski podkreślił, że w miarę dorastania człowiek przechodził na coraz wyższe etapy rozwoju psychicznego. Jednostka ludzka doświadczała również okresowych zaburzeń nerwowo-psychicznych jako reakcji na życiowe zmiany. Dąbrowski opowiedział się też za interdyscyplinarnością, postulując łączenie w terapii chorób psychicznych zdobyczy psychiatrii, psychologii oraz pedagogiki. Każda z tych nauk miała wprowadzać swoje doświadczenia i punkt widzenia[27]. W ramach kompromisu zaproponował łączenie pracy naukowej z dziedziny higieny psychicznej i psychiatrii.

Tak więc uczestnicy zjazdu podejmowali istniejące już przed wojną spory na temat roli higieny psychicznej w psychiatrii, proponując daleko idące imputacje psychologiczne, a nawet filozoficzne w psychiatrii. Stanowczo przeciwstawili się temu Handelsman i Kacprzak. Podkreślmy, że nie używali oni argumentów, którymi później będą się posługiwać aktywiści pawłowizmu, dyskusja miała charakter merytoryczny. Poruszone na zjeździe zagadnienia znalazły swoje odbicie także w publikacjach prasowych. Interesujące stanowisko wobec zagadnienia higieny psychicznej zajęła wówczas Maria Kaczyńska w jednym z artykułów opublikowanych w „Zdrowiu Psychicznym”[28]. Według autorki ruch ten wyznaczył sobie dwa zasadnicze cele: jako sztuka miał organizować opiekę nad zdrowiem psychicznym społeczeństwa, zapobiegać zaburzeniom i chorobom umysłowym, czuwać nad zdrowiem w trakcie rozwoju dzieci i młodzieży, a jako nauka dążył do opracowania metod ochrony zdrowia psychicznego, stworzenia zasad profilaktyki wśród ludzi, wypracowania pojęcia zdrowia psychicznego[29].

Zdaniem Kaczyńskiej, higiena psychiczna nie powinna się zajmować leczeniem chorych, bo to należało do psychiatrii, lecz zdrowiem społecznym, a przede wszystkim profilaktyką[30]. Higiena psychiczna, jej zdaniem, nierozerwalnie wiązała się z psychologią, a obie dyscypliny były wzajemnie od siebie uzależnione: „Higiena psychiczna wspiera się na psychologii, nie może istnieć bez psychologii”[31]. Kaczyńska przestrzegała przed „łatwym przecenianiem strony cielesnej w stosunku do duchowej”[32]. W swoich rozważaniach posunęła się nawet dalej, stwierdzając, że „pojęcie zdrowia psychicznego […] prowadzi do wykazania prymatu duchowości nad cielesnością”[33]. Był to pogląd wyraźnie opozycyjny w stosunku do biologicznego ujmowania zjawisk psychicznych. Według Kaczyńskiej higiena psychiczna powinna się opierać na psychologii. Dotyczyło to zarówno jej teoretycznej strony, jak i praktycznej, tj. organizacji opieki nad ludnością. Niewykluczone, że przedstawiciele ruchu higieny psychicznej liczyli na aprobatę władz dla pomysłu organizacji i przejęcia przez nich systemu opieki otwartej i poradnictwa dla chorych umysłowo, które mogły być leczone ambulatoryjnie. W gestii psychiatrów klinicznych pozostałaby opieka zamknięta nad ciężko chorymi.

Niedługo po zakończeniu zjazdu miała miejsce inna ważna impreza naukowa. 23 maja 1946 r. w Tworkach odbył się jubileusz 50-lecia pracy prof. Jana Mazurkiewicza, zorganizowany przez Prezydium Warszawskiego Oddziału PTP. W uroczystości uczestniczyło ponad 80 osób, w tym Leon Uszkiewicz jako oficjalny przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia. Uszkiewicz w przemówieniu zapewnił o pełnym poparciu ministerstwa dla planów naukowych Mazurkiewicza[34]. Podczas jubileuszu dyskutowano z uznaniem o jego dorobku. Profesor Handelsman w swym referacie zaproponował nawet oprzeć klasyfikację psychiatryczną na nauce Mazurkiewicza, stworzonej z kolei na podstawie teorii ewolucyjno-dyssolucyjnej Jacksona[35].

Kolejny, XXI Zjazd Psychiatrów Polskich miał miejsce w Łodzi i Kochanówce w dniach 24–26 maja 1947 r.[36] W trakcie obrad (25 maja) odbyło się Walne Zgromadzenie PTP, na którym ustępujących z funkcji prezesa Mazurkiewicza i skarbnika Kaczyńskiego wybrano ponownie na trzyletnią kadencję[37].

Wśród podejmowanych na zjeździe tematów, podobnie jak na poprzednim, najważniejsze były zagadnienia psychologiczne. Problematyka konferencyjna obejmowała m.in. zaburzenia psychiczne reaktywne i wpływ wojny na psychikę. Jednym z głównych zagadnień panelowych była higiena psychiczna. Referaty na ten temat wygłosili m.in. prof. Stefan Baley i dr Maria Żebrowska („Zagadnienia higieny psychicznej”), Kazimierz Dąbrowski („Organizacja higieny psychicznej w Polsce”), Oskar Bielawski („Wytyczne organizacji i akcji higieny psychicznej w Polsce”), Zdzisław Jaroszewski („Granice higieny psychicznej”)[38]. Higiena psychiczna była zatem nadal przedmiotem żywej dyskusji psychiatrów uczestniczących w zjeździe, który był jednocześnie okazją do zaprezentowania własnych, oryginalnych teorii lub koncepcji psychiatrycznych.

Referat na temat związków między przeżyciami wojennymi a zaburzeniami psychicznymi wygłosił jeden z najwybitniejszych polskich psychiatrów Tadeusz Bilikiewicz[39]. Krytycznie wypowiadał się na temat psychologicznego źródła nerwic, twierdząc, iż błędna była wiara w to, że wojna powoduje wzrost nerwic w społeczeństwie. Jego zdaniem należałoby porównać statystyki nerwic przed wojną i po jej zakończeniu i dopiero potem stawiać tezy. Jednak takimi wiarygodnymi statystykami w Polsce wówczas nie dysponowano, dlatego mówienie o wpływie wojny na wzrost nerwic u ludzi nie było, zdaniem autora, poparte mocnymi argumentami. Cierpiący na nerwicę należeli w większości do osób podatnych na tę przypadłość: labilnych, neuropatycznych, nieodpornych życiowo. Reprezentowali oni po prostu typ nerwicowca. Zdaniem Bilikiewicza, wojna wzmacniała u nich naturalne, wrodzone skłonności do nerwic, wynikające ze specyficznej konstrukcji ich osobowości. Argumentował, że wielu ludzi także doświadczyło koszmarnych przeżyć, które jednak nie wywołały u nich zaburzeń nerwicowych[40]. Bilikiewicz krytycznie odniósł się do lekarzy, wierzących w nerwicotwórczą rolę wojny: „Poglądy te ignorują w dużej mierze rolę czynników dziedzicznych, konstytucjonalnych, wrodzonych w genezie nerwic”[41]. O czynnikach dziedzicznych Bilikiewicz wspominał także w kolejnym referacie, będącym prezentacją jego własnej teorii etioepigenetycznej[42]: „W schizofrenii rolę pierwszego nawarstwienia odgrywałyby czynniki dziedziczno-konstytucjonalne”[43]. A zatem Bilikiewicz wyraźnie dystansował się w tym miejscu od psychologicznych koncepcji.

Interesujący referat wygłosiła Maria Grzywak-Kaczyńska. Autorka odwoływała się w nim wielokrotnie do fizjologicznej teorii uczuć Mazurkiewicza. Wspominała o roli popędów w życiu psychicznym człowieka, co było echem teorii psychoanalizy Freuda[44]. Grzywak-Kaczyńska wypowiedziała się też na temat wrodzonych predyspozycji psychicznych człowieka: „Jednostki, które z przyczyn konstytucjonalnych czy też konstelacyjnych nie są zdolne do uczuć wyższych […], są jednostkami w większym lub mniejszym stopniu spaczonymi psychicznie”[45]. A zatem w referatach Bilikiewicza i Kaczyńskiej zaznaczyły się pewne wpływy teorii o związkach między konstytucją (strukturą) psychofizyczną człowieka a jego predyspozycjami do zapadania na określone zaburzenia umysłowe. Powyższe dyskusje były prowadzone w duchu przedwojennych tradycji naukowych.

Pojawiło się jednak również wystąpienie, będące zwiastunem przyszłych zmian: artykuł Bronisława Kostkiewicza „Osiągnięcia psychiatrii radzieckiej”[46]. Tekst ukazał się później w „Roczniku Psychiatrycznym”[47]. Autor pisał z uznaniem, że psychiatria w ZSRR odrzuciła amerykański behawioryzm mechanistyczny, będący zwulgaryzowaną postacią materializmu. Radzieccy psychiatrzy odcinali się jednocześnie zdecydowanie od „idealistycznych” (od tej pory termin ten będzie często używany w krytyce psychologii i psychoanalizy) koncepcji Zygmunta Freuda: „[…] freudyzm jest objawem kryzysu psychologii i psychopatologii mieszczańskiej, wyrazem zainteresowania dla koncepcji idealistycznych, dla mistyki”[48]. W artykule zachwalano fizjologię Pawłowa jako teorię opartą na prawdziwie naukowych podstawach materialistycznych. Kostkiewicz wyraził na końcu życzenie, aby polska psychiatria także poszła drogą wytyczoną przez przodującą naukę radziecką[49]. Warto dodać, że psychoanaliza nie miała w tym czasie w zachodniej Europie rangi pełnoprawnej, uniwersyteckiej teorii naukowej. Psychiatrzy klinicyści odmawiali jej na ogół takiego statusu (choć z drugiej strony często uważali ją za źródło ciekawych inspiracji). Rozwój farmakologii po wojnie wpływał na ponowne i pełne uznanie biologicznej psychiatrii za podstawę diagnostyczną chorób umysłowych. Krytyka freudyzmu przez Kostkiewicza była więc pozornie zbieżna z ogólnoeuropejskim standardem psychiatrycznym. Należy jednak podkreślić, że autor wcale nie podpierał się w niej najnowszymi osiągnięciami i trendami w psychiatrii zachodniej, lecz „przodującej nauki radzieckiej”. Argumentem rozstrzygającym przeciwko psychoanalizie było np. to, że nie akceptowała jej radziecka psychiatria. Artykuł Kostkiewicza nie był więc polemiką naukową, która wykorzystywałaby argumenty merytoryczne i naukowe przeciwko freudyzmowi, lecz stanowił zapowiedź bliskiego już dostosowywania psychiatrii polskiej do wzorców sowieckich.

Ogólnie jednak wygłoszone na XXI Zjeździe artykuły i przeprowadzone dyskusje świadczyły o panującej jeszcze względnej swobodzie debaty. Podczas obrad dyskutowano bowiem psychoanalizę, teorię Johna H. Jacksona, higienę psychiczną – tematy, które przecież potem zostały wyraźnie potępione i zakazane.

Polscy psychiatrzy po zakończeniu II wojny światowej podjęli również wysiłki w celu odnowienia i rozwinięcia międzynarodowych kontaktów naukowych. W związku z tym rozpoczęto intensywne przygotowania do zaplanowanego na 1950 r. Międzynarodowego Kongresu Psychiatrów w Paryżu. Z inicjatywy prezesa PTP zwołano 29 czerwca 1947 r. posiedzenie Zarządu Głównego z udziałem przedstawicieli lokalnych oddziałów Towarzystwa. Mazurkiewicz odczytał wówczas oficjalne zaproszenie dr. Eya z Paryża. W piśmie dr Ey poprosił PTP o utworzenie komitetu narodowego, który miałby się zająć całokształtem prac przygotowawczych ze strony polskiej oraz o wysłanie kilku delegatów na zebranie przedzjazdowe w Paryżu w październiku 1947 r. W związku z tym ukonstytuował się komitet w składzie: Jan Mazurkiewicz, Leon Uszkiewicz, Tadeusz Bilikiewicz, Eugeniusz Brzezicki, Ryszard Dreszer, Józef Handelsman, Lucjan Korzeniowski, Eugeniusz Wilczkowski i Włodzimierz Jełowicki. 3 lipca 1947 r. Mazurkiewicz poinformował dr. Eya o powstaniu Polskiego Komitetu Narodowego. Delegatem Polski na spotkanie przygotowawcze został wyznaczony mieszkający w Paryżu Eugeniusz Minkowski. Następnie pod przewodnictwem Uszkiewicza 5 października odbyło się posiedzenie, na którym wstępnie ustalono zagadnienia na zjazd paryski.

Polscy lekarze zgłosili następujące tematy: neojacksonizm oraz zaburzenia psychiczne powstające wskutek zatruć i zakażeń (Jan Mazurkiewicz), nowoczesne metody leczenia chorób psychicznych (Leon Uszkiewicz), znużenie psychiczne (Józef Handelsman), odruchy warunkowe w psychiatrii (prof. Janina Hurynowicz). Jako temat zjazdowy zaproponowano też zagadnienia higieny psychicznej w Polsce[50]. Chęć udziału w paryskim kongresie do kwietnia 1948 r. zgłosili również: Tadeusz Bilikiewicz („Krytyka podstaw nozografii”) i Eugeniusz Wilczkowski („Zagadnienie patologiczne w zaburzeniach psychicznych reaktywnych. O psychochemicznych odruchach we krwi u ludzi i zachowaniu się ich u chorych psychicznie”). Eugeniusz Brzezicki dodał tematykę z zakresu genetyki psychiatrycznej i typologii konstytucjonalnej.

Na zebraniu przedzjazdowym w Paryżu ustalono wstępnie następujące sekcje tematyczne polskiej delegacji: 1) psychopatologii ogólnej, 2) psychiatrii klinicznej, 3) anatomofizjopatologii układu nerwowego, 4) terapii biologicznej, 5) psychoterapii, psychoanalizy, medycyny psychosomatycznej, 6) psychiatrii społecznej i 7) psychiatrii dziecięcej. Po śmierci Mazurkiewicza przewodniczącym PKN został tymczasowo Józef Handelsman. Wybrano go ostatecznie na to stanowisko 24 kwietnia 1948 r. na kolejnym posiedzeniu komitetu, podczas którego postanowiono także uściślić propozycje tematów konferencyjnych. Wśród nich znalazły się m.in.: medycyna psychosomatyczna, neuropatia, psychiatria a wojna, medycyna psychosomatyczna, lobotomia[51].

Wstępne prace przygotowawcze strony polskiej do konferencji w Paryżu były zatem prowadzone na szeroką skalę. Zaproponowane tematy odzwierciedlały poglądy i zainteresowania badawcze zgłaszających je psychiatrów. Profesor Mazurkiewicz planował wygłosić referat o jego własnej, opartej na neojacksonizmie fizjologicznej teorii uczuć. Bilikiewicz zamierzał przedstawić swoją koncepcję nozografii chorób umysłowych. Zgłoszono problematykę higieny psychicznej. Widać zatem, że polska delegacja na konferencji paryskiej miała zamiar zaprezentować dorobek naukowy przedwojennej psychiatrii polskiej. Międzynarodowe spotkanie z udziałem najsłynniejszych naukowców z całego świata byłoby zapewne świetną okazją do odnowienia i rozwinięcia współpracy naukowej, wymiany doświadczeń, zapoznania się po przeszło 5-letniej przerwie spowodowanej wojną z najnowszymi trendami w psychiatrii i psychologii. Byłaby to także szansa promocji polskiej myśli psychiatrycznej, która mogła się poszczycić niemałymi osiągnięciami. Śmierć w trakcie prac przygotowawczych ich koordynatora, wybitnego polskiego psychiatry Jana Mazurkiewicza, była dużą stratą, niepozwalającą na autoprezentację na forum międzynarodowym bogatego dorobku twórcy fizjologicznej teorii uczuć. Niestety, okazja do międzynarodowej promocji polskiej psychiatrii na kongresie w Paryżu została zaprzepaszczona także z innych przyczyn, wśród których czynniki polityczne i personalne odgrywały, jak się wydaje, znaczącą rolę.

Bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej polscy psychiatrzy, mimo dotkliwych strat, rozpoczęli starania na rzecz reaktywowania życia naukowego. Już w listopadzie 1945 r. doszło do inauguracyjnego zjazdu, na którym podsumowano straty wojenne i określono bieżącą sytuację. W czerwcu 1946 r. odbyła się pierwsza powojenna konferencja działaczy ruchu higieny psychicznej, a w maju 1947 r. kolejny zjazd psychiatrów polskich. Tak jak przed wojną, Mazurkiewicz w dalszym ciągu zajmował się opracowywaniem własnej koncepcji ewolucji i dyssolucji, opartej na poglądach Jacksona. Bilikiewicz nawiązywał do swojej teorii etioepigenezy (nawarstwiania się choroby), proponując nowy układ nomograficzny chorób psychicznych. Organizator higieny psychicznej w Polsce przed 1939 r. – Kazimierz Dąbrowski – usiłował reaktywować działalność ruchu zarówno naukową, jak i dotyczącą opieki zdrowotnej. W dyskusjach, jakie miały miejsce na zjazdach higieny psychicznej, nie podejmowano w świetle dostępnych materiałów tematyki eugenicznej. Lekarze zamierzali również nawiązać kontakty naukowe z zagranicą, uczestnicząc w przygotowaniach do Międzynarodowego Kongresu Psychiatrów w Paryżu. Wszystko to świadczyło o planach polskich psychiatrów, którzy próbowali kontynuować pracę naukową, odwołując się do przedwojennych doświadczeń i tradycji. Na konferencjach zajmowano się żywo przed wojną dyskutowanymi zagadnieniami, takimi jak psychologia, psychoanaliza Freuda, stosunek nauk humanistycznych i społecznych do psychiatrii klinicznej. Były to tematy, które w okresie II RP stanowiły przedmiot burzliwych dyskusji wśród polskich psychiatrów, stanowiły więc kontynuację dawnych sporów między kierunkiem klinicznym a psychologicznym. Dyskusje toczyły się w czasie, kiedy psychoanaliza w nauce europejskiej nie miała już tak silnej pozycji, jak przed II wojną światową. Niektórzy polscy lekarze, np. Bilikiewicz, wyraźnie dystansowali się od psychoanalizy. Podobnie Józef Handelsman, zajmując kliniczne stanowisko, sprzeciwiał się zbyt daleko idącym próbom autonomizacji higieny psychicznej i uczynienia z niej pełnoprawnej dyscypliny naukowej, równorzędnej psychiatrii. Poglądy tych lekarzy były zatem zbieżne z ogólną tendencją, jaka panowała w europejskiej psychiatrii. Nie odwoływali się jednak przy tym w swej argumentacji do nauki radzieckiej, zwłaszcza do pawłowizmu, lecz bazowali na własnych poglądach. A zatem w tym okresie krytyka psychologii i Freuda nie świadczyła o dostosowywaniu psychiatrii polskiej do standardów radzieckich. Koncepcje te były zresztą dość swobodnie rozwijane przez ich przedwojennych zwolenników i sympatyków (Dąbrowskiego, Baleya czy Bornsztajna). Stanowiło to dowód na swobodę w działalności naukowej psychiatrów, która nie była jeszcze krępowana przez władze, nie narzucano jej określonych wzorców prowadzenia badań, dyskusji zjazdowych, atakowania przeciwników. Władze zdawały się popierać pracę przedwojennych psychiatrów, czego wyrazem miał być wspomniany uroczysty jubileusz 50-lecia pracy prof. Mazurkiewicza. Otrzymał on ze strony Ministerstwa Zdrowia gwarancję pełnego poparcia jego działalności naukowej.

Pod koniec 1947 r. sytuacja powoli zaczęła się zmieniać. Pojawiały się sygnały świadczące o nadchodzącej nowej polityce naukowej władz, jak wspomniany referat Kostkiewicza. Symboliczną cezurą była śmierć Jana Mazurkiewicza (31 października 1947 r.). Pogrzeb profesora odbył się 5 listopada na Powązkach. Uczestniczyli w nim m.in. minister zdrowia, wiceminister oświaty, rektor Uniwersytetu Warszawskiego[52]. Po pogrzebie Jana Mazurkiewicza ZG PTP ukonstytuował się na posiedzeniu 15 listopada 1947 r. w następującym składzie: prezes Józef Handelsman, wiceprezes Eugeniusz Wilczkowski, skarbnik Mieczysław Kaczyński, sekretarz Feliks Kaczanowski[53]. 25 kwietnia 1948 r. w Sali Kolumnowej UW zorganizowano uroczystą akademię ku czci Mazurkiewicza. Przemówienie wygłosił rektor, byli obecni m.in. Handelsman, Grzywo-Dąbrowski, Dreszer, Bornsztajn i Kaczanowski[54]. Wraz z odejściem niewątpliwie wielkiego autorytetu naukowego i moralnego wśród polskich psychiatrów, a także lekarzy innych specjalności zakończył się symbolicznie pewien rozdział w historii tej dyscypliny, w którego trakcie próbowano kontynuować tradycje naukowe polskiej psychiatrii przedwojennej.

[1] Archiwum Pracowni Historii Psychiatrii Polskiej, Instytut Psychiatrii i Neurologii [dalej: APHPP, IPiN], XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Towarzystwa za okres od Walnego Zgromadzenia 25 V 1947 r. do Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia 25 IV 1948 r., s. 2.

[2] Protokół z XXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, odbytego dnia 2 XI 1945 r. o godz. 18 w Tworkach, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1, s. 146.

[3] Ibidem, s. 148.

[4] Sprawozdanie z działalności Krakowskiego Oddziału PTP za okres od września 1945 r. do listopada 1948 r., ibidem, nr 2/3, s. 332.

[5] Sprawozdanie ze Zjazdu Organizacyjnego Oddziału Gdańsko-Pomorskiego PTP, odbytego w Gdańsku w dniach 22–23 III 1947 r., ibidem, s. 320.

[6] Z. Jaroszewski, XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 71.

[7] Sprawozdanie: XX Zjazd Psychiatrów Polskich 1–3 listopada 1945 r. w szpitalu w Tworkach, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 2, s. 69.

[8] Z. Jaroszewski, XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 73.

[9] Ibidem, s. 71.

[10] Definitywne zwycięstwo pawłowistów w ZSRR przy jednoczesnym odrzuceniu kierunku reprezentowanego przez tzw. tradycjonalistów miało miejsce podczas wspólnej sesji naukowej Akademii Nauk ZSRR i Akademii Nauk Medycznych w 1950 r. (por. R. Herczyński, G. Herczyńska, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. II).

[11] Z. Jaroszewski, XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 71.

[12] Ibidem, s. 80.

[13] Ibidem, s. 78.

[14] Dekret z dnia 25 VI 1946 r. o utworzeniu Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, Dziennik Zdrowia 1946, R. 2, nr 14, poz. 83, s. 153.

[15] Na temat działalności zdrowotnej IHP zob. dwa ostatnie rozdziały niniejszej publikacji na temat opieki otwartej.

[16] Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Najwyższa Izba Kontroli [dalej: AAN, NIK] 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Sprawozdanie A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej (w stanie likwidacji) za rok 1947, przeprowadzonej 23 II – 10 III 1950 r., s. 2, 3, 6.

[17] Ibidem, s. 11, 12.

[18] Słowo od Redakcji, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 3.

[19] Ibidem, s. 5.

[20] Ibidem.

[21] Ibidem.

[22] Sprawozdanie ze Zjazdu Naukowego Pracowników IHP w dn. 3–5 VI 1946 r., „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 2, s. 3.

[23] M. Kacprzak, W sprawie higieny psychicznej, „W Służbie Zdrowia” 1948, R. 1, nr 8, s. 4–6.

[24] Sprawozdanie ze Zjazdu Naukowego Pracowników IHP w dn. 3–5 VI 1946 r., „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 2, s. 8, 9.

[25] Ibidem, s. 12, 13, 15.

[26] Ibidem, s. 4.

[27] Ibidem, s. 38, 39.

[28] M. Kaczyńska, Higiena psychiczna a psychologia, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 2, s. 47–54.

[29] Ibidem, s. 48.

[30] Ibidem, s. 51.

[31] Ibidem, s. 49.

[32] Ibidem, s. 51.

[33] Ibidem, s. 52.

[34] L. Sembratowicz, Jubileusz prof. dra Jana Mazurkiewicza, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 30, s. 921.

[35] J. Handelsman, W sprawie klasyfikacji psychiatrycznej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 30, s. 939.

[36] APHPP, IPiN, XXI Zjazd Psychiatrów Polskich w Łodzi i Kochanówce, 24–26 V 1947 r., Program obrad XXI Zjazdu Psychiatrów Polskich, s. 6.

[37] Ibidem, Protokół Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, 25 V 1947 r.

[38] Ibidem, Program Obrad XXI Zjazdu Psychiatrów Polskich, s. 6–8.

[39] Ibidem, T. Bilikiewicz, O korzystnym wpływie przeżyć wstrząsających na stany reaktywne nerwicowe (streszczenie).

[40] Ibidem, s. 1.

[41] Ibidem, s. 1, 2.

[42] Teoria etioepigenezy psychoz Tadeusza Bilikiewicza ujmowała chorobę psychiczną jako proces dynamiczny, rozwijający się pod wpływem różnych czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Rozwój choroby miał trójwarstwową, hierarchiczną strukturę, podlegającą przekształceniom. Pierwsza warstwa, tzw. dziedziczno-konstytucjonalna, determinowała ogólny trend rozwoju osobowości. Na drugą składało się wiele zmian organicznych, jakie miały miejsce na początku procesu chorobowego. Trzecia warstwa obejmowała zespoły czynnościowe psychotyczne lub psychonerwicowe, powstające na podłożu warstwy drugiej. W ten sposób dochodziło do nawarstwiania się objawów choroby, przy czym poprzednia warstwa determinowała wystąpienie i rodzaj następnej. Teoria ta zakładała, że niektórzy ludzie mają konstytucjonalną, czyli wrodzoną podatność (typ osobowości) na wystąpienie określonych zaburzeń psychicznych. Opierając się na swojej teorii, Bilikiewicz stworzył układ nozograficzny. Diagnoza psychiatryczna uwzględniała tu trzy okresy rozwoju choroby: okres przedchorobowy, w którym znaczącą rolę odgrywały czynniki genetyczne, psychospołeczne i biologiczne, okres etiopatogenetyczny równoznaczny ze zmianami organicznymi oraz okres zespołów psychopatologicznych (por. T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 25, 26).

[43] APHPP, IPiN, XXI Zjazd Psychiatrów Polskich w Łodzi i Kochanówce, 24–26 V 1947 r., T. Bilikiewicz, Etioepigenetyzm, czyli teoria hierarchicznej epigenezy nawarstwień etiologicznych w psychiatrii (streszczenie), s. 2.

[44] Ibidem, M. Grzywak-Kaczyńska, Zdolność do uczuć wyższych a prawidłowość rozwoju psychicznego (streszczenie), s. 1–4.

[45] Ibidem, s. 4.

[46] APHPP, IPiN, XXI Zjazd Psychiatrów Polskich w Łodzi i Kochanówce, 24–26 V 1947 r., Program obrad XXI Zjazdu Psychiatrów Polskich, s. 10.

[47] B. Kostkiewicz, Osiągnięcia psychiatrii radzieckiej, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3, s. 259–288.

[48] Ibidem, s. 264.

[49] Ibidem, s. 264, 274.

[50] APHPP, IPiN, XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Protokół Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia PTP, który odbył się 25 IV 1948 r. w Zakładzie Psychiatrycznym w Tworkach, s. 1, 2.

[51] Ibidem, s. 3, 4.

[52] APHPP, IPiN, XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Towarzystwa za okres od Walnego Zgromadzenia 25 V 1947 r. do Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia 25 IV 1948 r., s. 1.

[53] Ibidem, s. 2.

[54] Ibidem.

PRZEMIANY W PSYCHIATRII NAUKOWEJ W POLSCE W LATACH 1947–1955

Po okresie względnej swobody w psychiatrii naukowej nasiliły się działania zmierzające do jej pełnego dostosowania do standardów radzieckich. Sowiecki pawłowizm coraz bardziej zaznaczał swoją obecność w tej dziedzinie. Proces ten postępował na różnych polach działalności polskich psychiatrów, jak np. zjazdach i konferencjach, w funkcjonowaniu towarzystw naukowych, publikacjach, badaniach naukowych, przybierając na sile szczególnie po Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach w 1952 r. Miał również wpływ na powojenne losy ruchu higieny psychicznej. Postępował równolegle do stalinizacji życia społecznego i politycznego w całym kraju.

Likwidacja ruchu higieny psychicznej

Zapowiedzią nadchodzących zmian był II Zjazd Higieny Psychicznej, który odbył się w dniach 28–30 września 1947 r. w Zagórzu pod Warszawą[1]. Ogólna atmosfera naukowa spotkania była, podobnie jak w przypadku pierwszego zjazdu higienistów psychicznych, dość swobodna, o czym świadczyły omawiane tematy, takie jak psychologia czy psychoanaliza.

Na zjeździe podjęto kolejny raz problematykę relacji między psychiatrią kliniczną i psychologią. Antoni Dryjski w swoim wystąpieniu ubolewał, że psychologia nadal odgrywa zbyt małą rolę w lecznictwie chorób umysłowych w Polsce, a psychoterapia wciąż była lekceważona: „Z żalem należy podkreślić, że stosunki, jakie stwierdzamy u nas w dziedzinie omawianej, znajdują się w jaskrawej sprzeczności z tym, co obserwujemy na Zachodzie, a zwłaszcza w Ameryce”[2]. Stawianie za przykład standardów amerykańskich świadczyło o istniejącej jeszcze pewnej swobodzie wypowiadania własnych poglądów.

Interesujące były spostrzeżenia autora dotyczące poglądów naukowych polskich psychiatrów. Dryjski wyróżnił dwa nurty w polskiej psychiatrii. Reprezentanci pierwszego sądzili, że psychika to jedynie bierne odbicie procesów fizjologicznych, przedstawiciele drugiego natomiast uważali, że psychika była sferą aktywną i mogła wpływać na fizjologię. Sam autor zaliczył się do drugiego nurtu i nadawał sferze psychicznej rolę nadrzędną (sterującą) wobec fizjologii organizmu. W dyskusji po odczytaniu artykułu Dryjski postulował wprowadzenie nauczania psychologii na uniwersytetach, co pozwoliłoby zlikwidować różnice zdań między psychiatrami orientacji klinicznej a zwolennikami metod psychoanalitycznych[3]. Referat wywołał ożywioną polemikę na temat roli psychologii i psychoterapii w psychiatrii. Sugestie Dryjskiego o uczynieniu z psychologii pełnoprawnej dyscypliny akademickiej wydały się niektórym uczestnikom zjazdu zbyt daleko idące. Tadeusz Bilikiewicz przyznał, że lekceważeniu psychologii częściowo winna była psychiatria, która odżegnywała się od tych obcych jej zagadnień. Z drugiej strony jednak nie zgodził się z twierdzeniem Dryjskiego o nadrzędnej roli psychiki wobec fizjologii. Bilikiewicz podważył pogląd, że psychika może powodować skoki ciśnienia i inne podobne zjawiska fizjologiczne[4]. Przeciwstawił się zatem próbom stawiania czynności psychicznych ponad procesami biologicznymi. Był to kolejny przykład kontynuacji przedwojennych sporów między nurtem psychologicznym a biologicznym w psychiatrii, co tylko potwierdzało spostrzeżenie Dryjskiego. Część polskich psychiatrów, jak Bilikiewicz, nie była na ogół skłonna do tak dalekich ustępstw na rzecz psychologii. Było to zgodne z przedwojennym stanowiskiem lekarzy, którzy nadrzędną rolę w interpretowaniu chorób psychicznych przyznawali na ogół biologii. Nie wdając się jednak w spór o słuszność naukową tez Dryjskiego czy Bilikiewicza, niemający większego znaczenia dla naszych rozważań, na podstawie charakteru jego wypowiedzi oraz kontrargumentów Bilikiewicza można wywnioskować, że w tym okresie w polskiej psychiatrii panowała jeszcze pewna swoboda, pozwalająca na tego rodzaju nieskrępowaną wymianę poglądów. Krytyka psychologicznego podejścia Dryjskiego przez Bilikiewicza nie miała bowiem nic wspólnego z późniejszymi, ideologicznymi atakami na tę orientację, prowadzonymi przez polskich pawłowistów. Była ona także zgodna z tendencjami, jakie panowały w zachodniej psychiatrii.

Na II Zjeździe Higieny Psychicznej dyskutowano kwestię ustalenia definicji zdrowia psychicznego. Ciekawe ujęcie zaproponował Dąbrowski, opierając je, jak sam przyznał, na poglądach Jamesa J. Puttnama (inicjatora powstania American Psychoanalytic Association). Dąbrowski określił zdrowie psychiczne jako zdolność przystosowywania się do zmiennych warunków życia oraz zdolność do stopniowego zbliżania się do ideału moralnego, który to proces oznaczał ewoluowanie indywidualnego człowieka oraz grupy w kierunku „wyższych form życia psychicznego”[5]. Referat Dąbrowskiego o zdrowiu psychicznym wywołał żywą dyskusję, ujawniającą według niego tradycyjny podział między polskimi psychiatrami na dwie orientacje: 1) biologiczną (prof. Wilczkowski), która – zdaniem Dąbrowskiego – sprowadzała życie psychiczne człowieka do pierwotnych instynktów, analogicznych do tych u zwierząt, z tą jednak różnicą, że u człowieka „nadbudowa jest bardziej skomplikowana”, a wyższe uczucia ludzkie „można przełożyć na język biologiczny”[6]; 2) humanistyczną (Dąbrowski), akcentującą rolę wewnętrznych procesów psychicznych w życiu człowieka, który tym różnił się od zwierząt, że jego popędy były przetwarzane, poddawane swoistej weryfikacji przez psychikę wewnętrzną[7]. Podział lekarzy na dwie główne grupy był więc zbieżny ze spostrzeżeniami Dryjskiego. Polscy psychiatrzy dzielili się zatem, podobnie jak przed wojną, na tych, którzy stali na stanowisku biologicznej interpretacji chorób psychicznych, oraz na mniej lub bardziej zdecydowanych zwolenników psychoanalizy i podobnych jej teorii.

Kazimierz Dąbrowski na II Zjeździe Higieny Psychicznej po raz kolejny poruszył zagadnienie teorii Jacksona. O ewolucji mówił jako o przechodzeniu na wyższe, bardziej skomplikowane poziomy rozwoju psychicznego, a o dyssolucji jako o procesie odwrotnym, oznaczającym powrót do modelu psychiki zautomatyzowanej, mniej samodzielnej. Opierając się na tej teorii, twierdził, że człowiek wraz z dorastaniem przechodzi na wyższe etapy poziomu psychiki, a każda taka zmiana wiąże się z okresowymi zaburzeniami psychicznymi, np. lekkimi nerwicami. Były one naturalną konsekwencją wewnętrznego rozbicia związanego z okresem przechodzenia na kolejny poziom[8].

Na tym zjeździe, podobnie jak na poprzednim, szeroko dyskutowano zagadnienia psychologii, psychoanalizy i wykorzystania zdobyczy nauk humanistycznych w psychiatrii. Nie wszyscy uczestnicy (Bilikiewicz) podzielali pogląd o równorzędnej pozycji psychiatrii klinicznej i psychologii. Prowadzili jednak swoją debatę w merytoryczny sposób, bez odwoływania się do argumentów pozanaukowych. Nieoczekiwanie jednak pojawił się osobliwy na tle dotychczasowych sporów referat bliżej nieznanej mgr Haliny Powiadomskiej[9]. Autorka zajęła się w nim m.in. czynnikami wywołującymi zaburzenia i choroby umysłowe. Wśród nich wymieniała różne bodźce zewnętrzne, wpływające destrukcyjnie na psychikę, jak np. bezrobocie, brak dachu nad głową. Dodała też inne, oryginalne przyczyny: „Jakąż ogromną wylęgarnią psychoz, potężnym wywoływaczem i katalizatorem stanów nierównowagi psychicznej staje się dziś np. amerykańska propaganda wojenna, w której centralne tematy rozważań stanowią bomba atomowa i broń bakteriologiczna”[10]. Następnie zaatakowała psychologię, a zwłaszcza poglądy Freuda, które uznała za nie do końca „konieczne ani dostateczne”[11]. Powiadomska określiła również na nowo zadania higieny psychicznej. Stwierdziła, że współczesny pedagog powinien się zastanowić i znaleźć nowe środki w dziedzinie higieny psychicznej, która miała wychować nowego człowieka, bardziej elastycznego, zharmonizowanego z „nowym, narastającym układem stosunków społecznych”[12]. Sylwetkę takiego nowego człowieka miały cechować nieuznawanie hipotez o nadprzyrodzonej opiece nad światem i celowości zjawisk przyrody, postrzeganie życia jako służby społecznej, zastąpienie „popędu do posiadania własności prywatnej” popędem do „własności społecznej”[13]. Była to już zatem wyraźna sugestia skorygowania dotychczasowego stylu pracy higienistów psychicznych i dostosowania tego ruchu do wymogów nowego ustroju społeczno-politycznego w Polsce.

Stanowcze w swej formie i treści wystąpienie Powiadomskiej skłoniło niektórych spośród obecnych psychiatrów i psychologów do zajęcia zdecydowanego stanowiska (co mogło być zamierzonym celem referatu – sondowanie reakcji poszczególnych uczestników). Zarzucono jej ignorancję w dziedzinie nauk przyrodniczych, których najnowsze teorie i odkrycia (np. fizyki) nakazywały ostrożnie podchodzić do uważanych dotąd za niepodważalne reguł matematyczno-przyrodniczych (materialistycznych). Grzywak-Kaczyńska zgodziła się wprawdzie z tezą Powiadomskiej o ograniczaniu u człowieka popędu do posiadania, ale bynajmniej nie drogą ustaw, przymusu i nakazu; Walawska natomiast uznała za jednostronną argumentację Powiadomskiej co do społecznych źródeł chorób psychicznych[14].

Odpowiedź autorki na te zarzuty była stanowcza: „Jestem przekonana, że jedyna szansa zbudowania lepszego świata leży na drodze socjalizmu materialistycznego”[15]. Taka wypowiedź była już wyraźną deklaracją światopoglądową, sygnalizującą nadchodzące zmiany w psychiatrii naukowej. Krytyka podejmowanych na zjeździe tematów z zakresu psychologii, psychoanalizy, teorii Jacksona opierała się raczej na argumentach ideologicznych aniżeli merytorycznych.

Do wystąpienia Powiadomskiej pozytywnie odniósł się natomiast Leon Uszkiewicz, dyrektor Departamentu Medycyny Społecznej w Ministerstwie Zdrowia, stwierdzając na koniec zjazdu, że „punkt widzenia tego referatu jest słuszny”[16]. Chwaląc „materializm socjalistyczny” autorki, Uszkiewicz jednocześnie skrytykował postawy innych uczestników konferencji: „Pierwszy dzień Zjazdu, poświęcony zagadnieniom teoretycznym, w pewnych momentach sprawiał wrażenie, że cała ta tematyka odrywa się trochę od dzisiejszego życia”[17]. Dotyczyło to w szczególności humanistycznych tez Dryjskiego, stanowiących według dyrektora „punkt wyjścia, który może prowadzić do mało naukowych praktyk”[18]. Dalej Uszkiewicz mówił już o własnym spojrzeniu na rolę higieny psychicznej: „Jeżeli higiena psychiczna staje mi się dość bliska, to właśnie dlatego, że położyła nacisk na zagadnienia społeczne, w przeciwieństwie do psychiatrii, która pozostała do dziś nauką hermetyczną”[19]. Ostatnie słowa Uszkiewicza zabrzmiały niepokojąco: „Rozwój jej u nas w Polsce przyjmie przypuszczalnie inny kierunek niż np. w Ameryce, gdzie zarówno higiena psychiczna, jak i psychoanaliza ze względu na specyficzną atmosferę kraju dużych kontrastów nie zawsze służy celom naukowym, a często raczej odwróceniu uwagi od pewnych zjawisk społecznych”[20]. Taką wypowiedź wysokiego urzędnika ministerialnego można było łatwo odczytać jako oficjalne stanowisko władz, wyrażających dezaprobatę dla kierunków odwołujących się do psychologii czy psychoanalizy. Konieczne było natomiast oparcie ruchu higieny psychicznej na podstawach materialistycznych. Niewykluczone, że stanowiło to także swoistą propozycję udzielenia zgody władz na dalsze istnienie ruchu, już w zmienionej formie, w zamian za lojalność jego członków, co oznaczałoby pośrednio marginalizację „tradycyjnego” środowiska psychiatrów klinicystów. Obietnice Uszkiewicza miały wywołać podział wśród psychiatrów i skusić część z nich do aktywnego budowania nowej rzeczywistości w myśl słów Kacprzaka, który na początku zjazdu zaznaczył, że „w tej wyjątkowej chwili, a może lepiej powiedzieć okresie – każdy obywatel musi być spojony z całością”[21].

Końcowe uchwalenia II Zjazdu Higieny Psychicznej w 1947 r. zawierały m.in. postulat wykładania tej dziedziny na uniwersytetach, wydziałach lekarskich, pedagogicznych, prawniczych – wszędzie tam, gdzie kształcili się ludzie, których zawody były związane z problematyką zdrowia psychicznego. Zaapelowano o tworzenie katedr psychiatrii dziecięcej na wydziałach medycznych (co było również dezyderatem I Międzynarodowego Zjazdu w Zurychu poświęconego dziecku – ofierze wojny). Poproszono o państwowe wsparcie dla Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej, działającej przy Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej[22].

Spory, jakie miały miejsce na II Zjeździe Higieny Psychicznej, próbował stonować Dąbrowski w swoim przemówieniu końcowym. Było ono próbą osiągnięcia kompromisu między orientacją psychologiczną i materialistyczną (reprezentowaną przez Uszkiewicza i Powiadomską). Dąbrowski zwrócił uwagę na obecność elementów światopoglądowych w dyskusjach, co było jego zdaniem zjawiskiem pozytywnym, bo dzięki temu stało się możliwe wypracowanie wspólnego stanowiska. Pojednawczo zgodził się z Uszkiewiczem, że uczestników zjazdu łączyła świadomość wagi społecznej omawianych zagadnień, zgodność haseł z rzeczywistością i uzyskiwanie konkretnych rezultatów w pracy. Wyciągając dłoń w kierunku Uszkiewicza, wyraził uznanie dla referatu Powiadomskiej jako tekstu o „wysokich tendencjach moralnych”[23]. Przemówienie Dąbrowskiego stanowiło próbę znalezienia możliwości pogodzenia pierwotnej idei i charakteru ruchu higieny psychicznej ze stanowiskiem władz, akceptujących jedynie materialistyczny (tzn. socjalistyczny) punkt widzenia. Niewykluczone, że przyjął on w ten sposób wspomnianą propozycję Uszkiewicza, godząc się na kompromis w zakresie idei higieny psychicznej, polegający na uznaniu jej „społecznego”, czyli socjalistycznego w istocie charakteru, w zamian za państwową zgodę na istnienie ruchu.

W podobnej atmosferze sporów o dalszy kształt i rozwój ruchu odbywał się kolejny, III Zjazd Higieny Psychicznej w dniach 30 października – 1 listopada 1948 r. w Zagórzu pod Warszawą. Zjazd poświęcony był m.in. psychologii pracy, higienie psychicznej dzieci oraz walce z alkoholizmem. Minister zdrowia Tadeusz Michejda otworzył obrady krótkim przemówieniem, zwracając uwagę na niedawno uchwaloną ustawę, która kierowała służbę zdrowia na nowe tory. Michejda wyraził w tym miejscu nadzieję, że higiena psychiczna również podąży tą ścieżką, to znaczy, że również przestawi się na „nowe tory”[24].

Na zjeździe odczytano sprawozdanie z Kongresu Zdrowia Psychicznego w Londynie (11–21 sierpnia 1948 r.). Kongres został zwołany z inicjatywy Narodowego Brytyjskiego Stowarzyszenia Zdrowia Psychicznego i Międzynarodowego Komitetu Higieny Psychicznej w Nowym Jorku. Wzięło w nim udział 2 tys. osób, z Polski przyjechali Kazimierz Dąbrowski, dr Kamila Horwitz-Kancewiczowa, nieoficjalnie był również prof. Stefan Baley[25]. W kongresie uczestniczyła m.in. Anna Freud, reprezentując stanowisko psychoanalityczne. Interesujące, że w swoim referacie Dąbrowski wyraził ubolewanie, że na kongresie dominuje orientacja psychoanalityczna, a brakuje akcentów klinicznych, zwłaszcza społecznych. Wytknął obecnym w Londynie psychoanalitykom, że tworzyli błędne teorie na podstawie uogólnień z zaobserwowanych mechanizmów indywidualnych[26]. Była to niespodziewana krytyka psychoanalizy dokonana przez Dąbrowskiego, który w swej dotychczasowej twórczości szeroko czerpał ze zdobyczy psychologii i teorii Freuda. Niewykluczone, że został zmuszony w tym oficjalnym przecież sprawozdaniu do zamieszczenia akcentów krytycznych wobec psychoanalizy, znajdującej się już wówczas na indeksie władz. Być może była to także z jego strony próba ratowania ruchu higieny psychicznej przed likwidacją, która wydawała się nieuchronna.

Wystąpienie Dąbrowskiego wywołało dyskusję. Szczególnie interesująca była wypowiedź Kamili Kancewiczowej[27]. Zarzuciła ona uczestnikom kongresu w Londynie, że nienależycie akcentowali kwestię roli higieny psychicznej w kapitalizmie. Jej zdaniem zachodni kapitaliści obawiali się tego ruchu i zwalczali go, bo rozprzestrzeniał socjalistyczne idee w zakładach pracy. Z drugiej strony robotnicy także bali się higieny psychicznej, bo widzieli w niej instrument manipulacji fabrykantów. Według Kancewiczowej na kongresie nie poruszono tych kwestii odpowiednio stanowczo i ostro[28]. W ten sposób autorka upolityczniła higienę psychiczną, ukazując ją jako element walki klasowej między proletariatem a kapitalistami.

Na III Zjeździe Higieny Psychicznej, który przecież w założeniu miał być konferencją naukową, pojawiły się także wyraźne nawiązania do aktualnej międzynarodowej sytuacji politycznej. Dąbrowski w swym sprawozdaniu wspomniał o wystąpieniu dr Margareth Mead z Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, która wygłosiła na kongresie w Londynie referat o winie zbiorowej narodów w II wojnie światowej. Autorka poddała w nim analizie psychospołecznej zachowania obywateli państw biorących udział w wojnie. Mead przeciwstawiła mentalność i postawy Japończyków oraz Niemców postawom społeczeństw demokracji zachodnich. W odpowiedzi zabrała głos Kancewiczowa, atakując tę tezę. Jej zdaniem kraje anglosaskie po wojnie zbliżyły się do Niemców i faworyzowały byłych hitlerowców. Dlatego stały się one wrogami krajów demokracji ludowej na czele z ZSRR. Tak więc nie było żadnych różnic mentalnych między Niemcami a społeczeństwami krajów anglosaskich, których demokracje stanowiły jedynie przykrywkę dla imperializmu[29].

Obecność tak silnych akcentów politycznych niewiele mających wspólnego z właściwą, merytoryczną debatą na temat higieny psychicznej świadczyła o postępującej zmianie charakteru dyskursu naukowego z zakresu psychiatrii. Tendencja do przekształcania referatów naukowych w polityczne manifesty nasilała się z biegiem czasu.

Przemówienie końcowe na III Zjeździe Higieny Psychicznej wygłosił Leon Uszkiewicz. Wyraził uznanie dla postępów, jakich dokonała higiena psychiczna, bo zajmowała się coraz bardziej człowiekiem pracy. Mimo to uważał, że dalej „potrzebna jest akcja profilaktyczna, która idzie w masy, w zdrowe społeczeństwo”[30]. W związku z tym higiena psychiczna „powinna bardziej związać się z życiem Polski Ludowej”[31]. Dałoby to ruchowi wspaniałe perspektywy rozwoju w zakładach, gdzie poddawano by badaniom psychicznym pracowników. Uszkiewicz przypomniał o potrzebie zerwania ze szkodliwym w psychiatrii i psychologii nihilizmem terapeutycznym[32]. Pojęcie „nihilizm terapeutyczny” było odtąd coraz częściej używane jako argument przeciwko „idealistycznym” koncepcjom w psychiatrii i ich zwolennikom.

Ciekawe sformułowania o charakterze bardziej ideologicznym niż naukowym zawarto w uchwałach końcowych zjazdu. W preambule „przypomniano”, że ruch higieny psychicznej wyrósł w USA jako „protest klas niezamożnych ludności przeciwko przywilejowi bogaczy do korzystania z opieki nad zdrowiem psychicznym”[33], dlatego też cieszył się poparciem polskich władz. Podkreślono, że ruch ten sprzeciwiał się błędnym doktrynom metafizycznym w zakresie biologii, genetyki, psychologii i psychiatrii, stojąc na stanowisku, że cechy dziedziczne były dynamiczne i podlegały zmianom środowiskowym[34]. Była to więc próba dopasowania higieny psychicznej do założeń święcącej już wtedy triumfy w ZSRR biologii Miczurina i Łysenki.

Treść uchwał końcowych III Zjazdu Higieny Psychicznej oznaczała w praktyce początek końca ruchu higieny psychicznej w Polsce. Odcięcie się bowiem od owych „metafizycznych doktryn”, czyli psychoanalizy i neojacksonizmu, było podważeniem podstaw, na których higiena psychiczna wyrastała jako ruch naukowy i społeczny. Należy też pamiętać o potępieniu w 1936 r. w ZSRR pedologii, co stanowiło dodatkowy argument przeciwko stosującemu szeroko jej metody Instytutowi Higieny Psychicznej. Ponadto władze nie mogły tolerować istnienia nawet częściowo niezależnej organizacji społecznej, jaką były instytucje higieny psychicznej. Ruch ten był więc z góry skazany na likwidację, nawet mimo ustępstw Dąbrowskiego. Przeciwko dyrektorowi IHP wszczęto działania o charakterze represyjnym. W 1947 r. Wydział Kontroli Ministerstwa Zdrowia prowadził sprawę dotyczącą zatrudnienia w IHP brata oraz żony Dąbrowskiego, miał bowiem wątpliwości, czy w Instytucie nie doszło do nepotyzmu[35]. W odpowiedzi IHP wyjaśniał, że nie było to niezgodne z przepisami, gdyż Stanisław Dąbrowski (brat Kazimierza) pracował wprawdzie jako kierownik działu wydawniczego, ale podlegał komu innemu. Nie doszło zatem do bezpośredniej podległości służbowej między osobami spokrewnionymi. IHP powoływał się w tym miejscu na Ustawę z dnia 17 lutego 1922 r. o państwowej służbie cywilnej[36]. Nie natrafiono na materiały ukazujące finał tej sprawy, wiadomo jednak, że w 1949 r. podjęto kolejne represyjne kroki przeciwko Kazimierzowi Dąbrowskiemu. Z dniem 1 czerwca 1949 r. na mocy decyzji ministra zdrowia przeniesiono go na stanowisko dyrektora zakładu psychiatrycznego w Świeciu[37]. Wkrótce po tej degradacji, od 1 września 1949 r., zarządzono wobec Dąbrowskiego areszt śledczy, zawieszono go w służbie i zmniejszono o połowę pobory. Było to związane z kolejnym postępowaniem karnym, nie natrafiono jednak w źródłach, w jakiej sprawie było prowadzone[38].

Ostatecznie 31 grudnia 1949 r. zlikwidowano IHP, przejmując całe jego mienie na potrzeby utworzonej 1 stycznia 1950 r. Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego. Podobnie w poszczególnych województwach, opierając się na lokalnych oddziałach Instytutu, utworzono wojewódzkie poradnie zdrowia psychicznego[39]. Na celowniku władz znalazła się również funkcjonująca jeszcze Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej, którą prowadził IHP. W ściśle poufnym piśmie z marca 1950 r. Zygmunt Grynberg, dyrektor Departamentu Planowania i Budżetu w Ministerstwie Zdrowia, stwierdzał: „WSHP (Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej) oparta została o Państwowy Instytut Higieny Psychicznej, obcy nam ideologicznie, który już został zlikwidowany. Koncepcja tej szkoły oparta była na podstawach ideologicznych i zapożyczonych wzorach amerykańskich obcych światopoglądowi materialistycznemu. Absolwenci tej szkoły w ograniczonym jedynie zakresie mogli być wykorzystani w zakładach służby zdrowia i stąd utrzymanie tej szkoły nadal na stałe jest niewskazane”[40]. Wymowa pisma wyraźnie świadczyła o politycznym podłożu decyzji o likwidacji Instytutu i jego szkoły, którą zamknięto w 1952 r.

Kasacja IHP oznaczała przerwanie badań z zakresu psychiatrii i psychologii dziecięcej i przyczyniła się do kilkuletniego zastoju w tej dziedzinie. Po zlikwidowaniu IHP Dąbrowski podjął nieudaną próbę ucieczki z rodziną za granicę, udało mu się jednak wyjechać dopiero w 1962 r. Dwa lata potem rozpoczął pracę na Uniwersytecie w Edmonton, gdzie stał się znany dzięki swojej teorii dezintegracji pozytywnej, tej, którą bezskutecznie usiłował wypromować w ojczyźnie[41]. Polska straciła w ten sposób wybitnego naukowca i utalentowanego organizatora społecznej opieki psychiatrycznej i psychologicznej. Opisane próby kompromisu, do jakiego prawdopodobnie dążył Dąbrowski w celu ratowania ruchu higieny psychicznej, były, jak można przypuszczać, z góry skazane na niepowodzenie. Ewentualne pozytywne sygnały ze strony władz, jak np. propozycje Uszkiewicza przedstawione na II Zjeździe Higieny Psychicznej, nie były traktowane poważnie przez samych nadawców, którzy dobrze wiedzieli, że ruch zostanie zlikwidowany. Były one raczej obliczone na pogłębienie już istniejących podziałów środowiska psychiatrów na lekarzy klinicystów i zwolenników psychologii, a także na wywołanie kolejnych – przez zachęcenie lekarzy do aktywnego włączenia się w budowę nowego porządku. Nawet po zlikwidowaniu ruchu higieny psychicznej jego pozostałości były wciąż intensywnie tropione i zwalczane. Wiązało się to z nasilającą się propagandą radzieckiej psychiatrii i pawłowizmu, której jednym z głównych haseł była walka z „wstecznymi” i „szkodliwymi” teoriami. Likwidacja ruchu higieny psychicznej miała podłoże ideologiczno-polityczne i była jednym z przejawów procesu dostosowywania polskiej psychiatrii do wzorów radzieckich.

XXII Zjazd Psychiatrów Polskich w Gdańsku

Przemiany w psychiatrii naukowej w Polsce nabierały zatem tempa. Było to widoczne na przykładzie kolejnych zjazdów lekarzy tej specjalności. XXII Zjazd Psychiatrów Polskich, który odbył się w Gdańsku w dniach 17–20 września 1949 r.[42], odbiegał już wyraźnie swoją wymową od poprzednich. Po raz pierwszy oficjalnie i zdecydowanie odwoływano się na nim do teorii Pawłowa.

Dwa główne tematy zjazdu ustalono już 25 maja 1947 r. na Walnym Zgromadzeniu PTP (w trakcie obrad XXI zjazdu): 1. Współczesne kierunki naukowe w psychiatrii; 2. Psychiatria społeczna i jej organizacja[43]. Patronat nad konferencją objął minister zdrowia Tadeusz Michejda[44].

Podczas obrad wygłoszono referaty, dotyczące tematów obecnych wcześniej, np. w trzecim dniu Bilikiewicz kontynuował omawianie swojej teorii etioepigenezy („Krytyka podstaw nozografii psychiatrycznej i próba układu klasyfikacyjnego etioepigenetycznego”). O roli psychoterapii mówił Aleksander Ossendowski z Lublina („Psychoterapia i rozrywki kulturalno-oświatowe jako czynnik leczniczy w szpitalach psychiatrycznych”)[45]. Mieczysław Kaczyński wygłosił referat „O znaczeniu psychofizjologii dla psychiatrii klinicznej”, w którym zajął się m.in. problemem dyssolucji[46], będącej ważnym elementem teorii Mazurkiewicza. Były to wystąpienia poruszające jeszcze zagadnienia z pogranicza psychiatrii i psychologii.

Kaczyński przygotował także artykuł „Wstęp psychofizjologiczny Mazurkiewicza do teorii Jacksona”, który w jego imieniu odczytał Feliks Kaczanowski, gdyż autor wyjechał nagle z powodu choroby w rodzinie[47]. Referat zawierał pewne sformułowania, podające w wątpliwość koncepcje zmarłego prof. Mazurkiewicza: „Nasze doświadczenie kliniczne zdaje się potwierdzać słuszność poglądów, analiz i faktów podanych przez Mazurkiewicza. Oczywiście nie wszystkich. Czas bowiem mija, a z nim bogaci się nasza wiedza i mylne stają się niektóre poglądy. Tylko dalsza praca może zbliżyć nas do prawdy. Mazurkiewicz wykonał tę pracę w ramach swej epoki”[48]. Artykuł wywołał ożywioną dyskusję. Odezwały się głosy podważające teorię Mazurkiewicza, co świadczyło o zmienionej już atmosferze konferencji.

Lucjan Korzeniowski odniósł się do teorii ewolucji i dyssolucji Mazurkiewicza jako koncepcji ujmującej wszelkie zjawiska w psychiatrii w formie „konsekwentnego spekulatywno-filozoficznego poglądu”[49]. W podsumowaniu dyskusji stonował nieco swoją wypowiedź. Wyjaśnił, że mówiąc o teorii Mazurkiewicza jako o spekulacji, miał na myśli spekulację pozytywną, będącą rezultatem wytężonej pracy intelektualnej, która jednak miała podstawowy błąd: brak potwierdzenia laboratoryjnego. Korzeniowski podkreślił jednocześnie swoje uznanie i szacunek dla Mazurkiewicza jako wybitnego uczonego i lekarza. Krytykując te poglądy, autor opierał się na wynikach własnych doświadczeń z leukotomią, które miały przeczyć słuszności teorii ewolucji i dyssolucji[50]. Interesujące, że za owe doświadczenia ze wspomnianą „kontrowersyjną” metodą psychochirurgiczną Korzeniowski sam stał się wkrótce obiektem ataków.

W miarę rozwoju dyskusji padały jednak zdecydowanie bardziej krytyczne słowa pod adresem teorii nieżyjącego prof. Mazurkiewicza. Doktor Irena Hausmanowa stwierdzała: „Zadaniem naszym jest podkreślenie zasług prof. Mazurkiewicza z zachowaniem krytycyzmu i odrzucenia wstecznych rzeczy, które by on sam teraz, w świetle nowych zdobyczy genetyki radzieckiej, odrzucił”[51]. Hausmanowa zasygnalizowała także potrzebę ocenzurowania książki profesora Wstęp do psychofizjologii normalnej: „A więc gwoli pamięci prof. Mazurkiewicza trzeba jego podręcznik wydać jako monografię, ale również gwoli jego pamięci trzeba usunąć zeń wszystko, co sam Mazurkiewicz usunąłby, gdyby żył”[52]. Chodziło tu zapewne o jakieś bliżej nieokreślone przez autorkę fragmenty niezgodne z najnowszymi „zdobyczami genetyki radzieckiej”. Hausmanowa skierowała także do uczniów profesora delikatne ostrzeżenie, stwierdzając, że ich mistrz z pewnością lepiej rozumiałby dzisiejsze życie i realia niż oni sami[53].

Sprawę wydania takiej publikacji poruszył też przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia Leon Uszkiewicz (był wówczas nadal dyrektorem Departamentu Medycyny Społecznej). Stwierdził, że Mazurkiewicz pisał podręcznik, kiedy czuł się „gorzej”, i doprowadził go tylko do pewnego punktu, dlatego książka wymagała „korekty”[54]. Uszkiewicz skrytykował także jego zwolenników, zarzucając im, że nie czytali maszynopisu Wstępu do psychofizjologii normalnej, a mimo to chcieli go wydać jako podręcznik, i to bez odpowiedniego komentarza[55].

W tej atmosferze podejmowano jednak próby obrony spuścizny (i dobrego imienia) prof. Jana Mazurkiewicza. Eugeniusz Wilczkowski, odnosząc się do słów Korzeniowskiego, uznał teorię Mazurkiewicza za opartą na podstawach przyrodniczo-badawczych, nie uznając jej za spekulację. Z kolei dr Henryk Zajączkowski podkreślił pilną potrzebę wydania pracy profesora jako szczególnie cennej dla polskiej psychiatrii[56].

Spory dotyczyły zatem kwestii wydania dzieła Mazurkiewicza w wersji nieokrojonej, tj. w charakterze podręcznika, a nie jedynie zwykłej monografii, jak chciała tego Hausmanowa. Publikacja Wstępu jako podręcznika oznaczałaby bowiem włączenie książki do kanonu lektur dla studentów medycyny. W ten sposób owe „wsteczne rzeczy”, o których wspominała Hausmanowa, uzyskałyby rangę oficjalnie uznawanego standardu wiedzy akademickiej. Ostatecznie dzieło Mazurkiewicza, Wstęp do psychofizjologii normalnej, zostało wydane w 1950 r. w nakładzie 4 tys. egzemplarzy przez PZWL, z załączoną krytyczną przedmową w formie luźnej wkładki. Książkę dopuszczono jedynie do zamkniętej sprzedaży wśród naukowców i do rozprowadzenia w bibliotekach. W magazynach pozostawało w 1956 r. jeszcze 2,4 tys. egzemplarzy[57].

Sprawa publikacji dzieła Mazurkiewicza, poruszona na XXII Zjeździe, była oznaką zmieniającej się atmosfery w polskiej psychiatrii naukowej. Krytyka zawartych w książce poglądów Mazurkiewicza była wstępem do „ofensywy ideologicznej w psychiatrii”, która wkrótce miała przybrać ostrzejsze formy.

Na XXII Zjeździe pojawiły się również pierwsze wyraźne odniesienia do teorii Pawłowa. Doktor Leligdowicz ubolewał, że mimo nauki Pawłowa, która jego zdaniem jasno udowadniała biologiczne podłoże zjawisk psychicznych, wielu psychiatrów wciąż podtrzymywało „średniowieczne wyobrażenia” o psychice ludzkiej[58]. Odniósł się w ten sposób negatywnie do utrzymującego się jeszcze wśród lekarzy zainteresowania psychologią, która według autora nie miała nic wspólnego z naukowym materializmem.

Trzeciego dnia zjazdu Eugeniusz Brzezicki wywołał dyskusję swoim referatem „Postępy w badaniach nad konstytucją człowieka”[59]. Badania autora nad związkami między konstytucją (budową) człowieka a zaburzeniami umysłowymi zostały ogólnie docenione przez uczestników zjazdu. Skrytykowano je jednak mocno za brak oparcia zagadnień konstytucji na podstawach fizjologicznych, czyli na pawłowizmie, oraz brak podkreślenia wpływu środowiska na ludzką psychikę, co stanowiło jedno z głównych założeń pawłowizmu[60].

Ważny, bo będący kolejną zapowiedzią pogłębiających się przemian w polskiej psychiatrii referat „O społecznym znaczeniu psychiatrii” wygłosił w pierwszym dniu zjazdu (17 września) Leon Uszkiewicz[61]. Zawarte w nim zostały wzmianki o nowym, w domyśle – słusznym – kierunku, jaki powinna przyjąć psychiatria w Polsce. Myślą przewodnią wystąpienia było materialistyczne ujęcie psychiatrii i jego znaczenie dla rozwoju tej nauki[62]. Po wystąpieniu Uszkiewicza pojawiły się głosy poparcia dla tez zawartych w jego referacie. Dyrektor sanatorium psychiatrycznego w Kościanie, Oskar Bielawski, wyraził zaniepokojenie postawą niektórych lekarzy psychiatrów: „Wiele się robi w podźwignięciu lecznictwa psychiatrycznego po wojnie. Mimo to wielu z nas nie tylko nie docenia tych poczynań Ministerstwa, lecz ustosunkowuje się krytycznie albo z niezrozumiałymi obawami i nieufnością”[63]. Bielawski odniósł się w tym miejscu do osób, które „grzeszą podejściem wprost scholastycznym”[64]. „Scholastyczne podejście” cechowało więc tych, którzy opierali się nowym trendom w psychiatrii. Profesor Ryszard Dreszer mówił w podobny sposób o „uspołecznieniu” psychiatrii i związaniu jej z aktualnymi potrzebami społeczeństwa. W tym samym tonie o roli psychiatrii w obecnych czasach wypowiedział się Bolesław Ałapin: „Psychiatria, jak każda nauka, znajduje się w służbie ludzkości. Cel – uratowanie ludzi dla pracy i życia społecznego”[65]. Wypowiedzi te były ukłonami ze strony niektórych lekarzy w kierunku pawłowizmu i materialistycznego ujęcia zjawisk psychicznych. Na zjeździe zaznaczył się zatem wstępny podział jego uczestników na zwolenników nowego podejścia w psychiatrii oraz na osoby trwające nadal przy starych poglądach. Zauważyła to i podkreśliła „Służba Zdrowia”. Komentując zjazd, gazeta stwierdziła, że byli już wprawdzie w Polsce psychiatrzy, którzy reprezentowali właściwe, tj. przyrodniczo-materialistyczne stanowisko, ale ubolewała zarazem, iż wciąż utrzymywała się spora grupa, która „usiłuje w swoich wypowiedziach znaleźć w całości psychofizycznej ludzkiej jednostki dwoistość, a w tej dwoistości nadawać atrybut niezależności swoiście pojętemu duchowi ludzkiemu. Ta grupa indywidualistycznie ujmująca człowieka nie doceniająca ani jego ciała, ani środowiska, w którym człowiek istnieje i poddaje się jego sile formującej – ta grupa wnosi metafizyczny zamęt do prawdziwie naukowych wysiłków reszty”[66].

Wracając do referatu Uszkiewicza, po uzyskaniu przychylnych komentarzy autor kontynuował wykład na temat marksistowskiego punktu widzenia, zgodnie z którym zagadnienia psychiatrii należało rozpatrywać podobnie jak kwestie społeczne – „w pewnym powiązaniu z całością”[67], bez niepotrzebnego kultu dla tradycji. Wspomniał też po raz pierwszy o potrzebie połączenia wzorem ZSRR psychiatrii z neurologią.

Kolejnym wyraźnym świadectwem oddającym zmienioną atmosferę, jaka panowała podczas zjazdu, była treść i forma wysłanej w drugim dniu obrad (18 września) depeszy do Bolesława Bieruta: „XXII Zjazd Psychiatrów Polskich w Gdańsku składa Obywatelowi Prezydentowi wyrazy najgłębszej czci i hołdu wraz z zapewnieniem, iż psychiatrzy polscy dołożą wszelkich starań, aby w dobie demokracji ludowej współpracować w kształtowaniu się zarówno obecnej rzeczywistości, jak i nowego lepszego obywatela. Na drodze do tego celu zobowiązujemy się do wzmożonego wysiłku, włączonego w ogólne współzawodnictwo pracy”[68]. Była to więc formalna deklaracja poparcia dla władz i sygnał, że psychiatrzy polscy, przynajmniej oficjalnie, wyrażali zdecydowaną wolę budowania psychiatrii na prawdziwie naukowych, czyli materialistycznych podstawach, o których tak często była mowa na zjeździe.

Podczas XXII Zjazdu w Gdańsku zajęto się także dotychczasową działalnością Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Po śmierci w listopadzie 1947 r. wieloletniego prezesa, prof. Mazurkiewicza, Towarzystwu przewodniczył Józef Handelsman. W trakcie obrad XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich, 18 września 1949 r. w Gdańsku odbyło się XXIV Walne Zgromadzenie PTP pod przewodnictwem dr. Adolfa Malinowskiego[69]. Po odczytaniu sprawozdań Zarządu Głównego PTP, sekretarza generalnego, skarbnika i redaktora „Rocznika Psychiatrycznego” odbyła się dyskusja, w której trakcie padły oskarżenia pod adresem Zarządu. Jan Gallus wyraził się krytycznie o działalności ZG PTP, uznając, że nie była ona dostosowana do współczesnych potrzeb i wymogów społecznej akcji. Zaproponował, żeby powołać pięcioosobową komisję, która miałaby się zająć przeredagowaniem statutu Towarzystwa w myśl powyższych założeń[70]. Z Gallusem zgodziła się dr Franciszka Zakrzewska, która stwierdziła, że praca naukowa PTP opiera się na starych tradycjach, kontrastujących z nowymi czasami, i że organizacja powinna być trybuną dla młodych naukowców, prezentować najnowsze teorie naukowe. Zakrzewska poparła wniosek Gallusa o powołanie komisji w celu opracowania nowego statutu, bo dotychczasowy „nie zadowala nas już”[71]. Wtórował im Leon Uszkiewicz, podkreślając potrzebę wytyczenia nowych dróg w psychiatrii, do czego niezbędne były zmiany personalne w Zarządzie[72]. Członkowie władz PTP próbowali się bronić. W odpowiedzi na zarzut dr Zakrzewskiej, dotyczący niezadowalających wyników pracy ZG, Wilczkowski i Jełowicki podali obszerne sprawozdanie na temat finansów i innych spraw administracyjnych. Przekonywali, że były one prowadzone przejrzyście i bez zarzutu. Zebrani członkowie przyjęli te wyjaśnienia i przez aklamację udzielili ZG absolutorium, ale tylko na sprawy organizacyjne. Nie dotyczyło to już kwestii naukowych. Natomiast wniosek Gallusa został większością głosów przyjęty i przekazany ZG dla wyłonienia komisji w nowym składzie. Na koniec ustalono miejsce i termin nowego zjazdu psychiatrów we Wrocławiu oraz wybrano władze. Z Zarządu ustąpił i ponownie został wybrany na okres 1949–1952 jako prezes Józef Handelsman, wiceprezesem został Eugeniusz Wilczkowski, skarbnikiem Mieczysław Kaczyński, sekretarzem generalnym Feliks Kaczanowski. Członkami ZG zostali Oskar Bielawski, Eugeniusz Brzezicki, Ryszard Dreszer, Lucjan Korzeniowski i Bronisław Kostkiewicz[73]. Prace nad wyłonieniem komisji mającej opracować nowy statut PTP szły jednak dość opornie i do maja 1950 r., tj. do kolejnego, XXV Walnego Zgromadzenia PTP, nie udało się ustalić jej składu[74].

Z powyższego wynika, że Zarząd Główny PTP był już wówczas przedmiotem zabiegów władz (w osobie Leona Uszkiewicza), zmierzających do przeprowadzenia poważnych zmian personalnych oraz statutu. Z ogólnikowych zarzutów zamieszczonych w sprawozdaniu z XXIV Walnego Zgromadzenia trudno wyciągnąć daleko idące wnioski, niemniej jednak zmiany miały najprawdopodobniej dotyczyć ograniczenia niezależności PTP i dostosowania jego działalności naukowej do nowych wymogów. Świadczy o tym nieudzielenie Zarządowi absolutorium na sprawy naukowe, przez co utracił on na nie wpływ.

Na XXII Zjeździe Psychiatrów Polskich we wrześniu 1949 r. zasugerowano zatem już wyraźnie, że polska psychiatria naukowa powinna czerpać ze zdobyczy marksistowskiego materializmu, biologii miczurinowskiej i nauki Pawłowa. W ostrzejszej formie skrytykowano stare, przedwojenne koncepcje psychiatryczne (mowa tu o sporach wokół formy wydania książki Mazurkiewicza). Wspomniano też o potrzebie zmian we władzach Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Tym samym zjazd stanowił kolejny etap we wprowadzaniu pawłowizmu do polskiej psychiatrii.

Zmiany w wydawnictwach psychiatrycznych. Tydzień Pawłowa

Rok 1949, w którym doszło do XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich, był czasem zmian w zakresie wydawnictwa i redakcji czasopism naukowych z dziedziny psychiatrii. Od 1949 r. zaczął się ukazywać nowy tygodnik medyczny „Służba Zdrowia”. Jego powstanie miało związek z rozpoczynającą sie ofensywą ideologiczną pawłowizmu w medycynie polskiej, w tym psychiatrii. Za najważniejsze zadanie pisma uznano ideologiczne szkolenie i wychowanie kadr, a w dalszej kolejności propagowanie nauki ZSRR, poruszanie zagadnień walki o pokój oraz o socjalistyczną służbę zdrowia, szerzenie etyki marksistowsko-leninowskiej w medycynie, jej powiązanie z praktyką, popularyzacja nauki Pawłowa i stosowanie opartych na niej metod leczenia (np. leczenie snem)[75]. „Służba Zdrowia” zajmowała się także tropieniem i krytyką „wstecznych” poglądów w psychiatrii. Na celowniku tygodnika znalazł się m.in. wychodzący od 1949 r. „Rocznik Psychiatryczny”.

„Służba Zdrowia” skrytykowała np. Mieczysława Kaczyńskiego oraz Marię i Wiktora Grzywo-Dąbrowskich, którzy pisali w „Roczniku Psychiatrycznym” o Niemcach i ich zbrodniach w polskich zakładach psychiatrycznych. Autorom zarzucano wyjaśnianie zbrodni niemieckich przez ich wrodzone, dziedziczne skłonności do psychopatii i anomalie charakteru. „Służba Zdrowia” zaatakowała autorów za promowanie neolombrozjanizmu – teorii „urodzonego przestępcy” Lombrosa, nienaukowej, bo nieuwzględniającej wpływów środowiska i społeczeństwa, poglądu wysoce niebezpiecznego i szkodliwego, bo „eliminując znaczenie środowiska i warunków społecznych oraz zmniejszając znaczenie świadomości i podważając pojęcie o odpowiedzialności, prowadzi do metafizycznych teorii rasistowskich (naród jako jednostka biologiczna, rasy młode i stare) i do takich praktycznych wskazań, jak np. sterylizacja”[76]. A zatem autorzy ci nie tylko pisali nienaukowe teksty, ale również usprawiedliwiali zbrodnie niemieckie. Redakcja „Rocznika Psychiatrycznego” była temu współwinna, gdyż drukowała takie treści na swoich łamach.

Kolejnym zarzutem był brak artykułów i streszczeń z literatury radzieckiej. Wyrażano życzenie, „aby w następnych numerach »Rocznika«, podobnie jak w numerze pierwszym, obok prac klinicznych ukazywały się artykuły o treści ideologicznej, lecz potraktowane inaczej i z większą odpowiedzialnością niż w numerze pierwszym”[77].

Do krytyki „Rocznika Psychiatrycznego” przyłączył się także na XXII Zjeździe Psychiatrów Polskich w Gdańsku Leon Uszkiewicz. W przemówieniu z 17 września 1949 r. poruszył kwestię wydawnictw psychiatrycznych, odnosząc się negatywnie do „zawierających idee wypaczone”[78]. Była to sugestia, aby zrewidować dotychczasową politykę wydawniczą czasopisma, co redakcja „Rocznika Psychiatrycznego” zrobiła już dwa dni wcześniej (15 września) na posiedzeniu sprawozdawczym: „Dalszy ciąg prac na przyszłość komitetu redakcyjnego i redakcji dostosowany będzie do wszystkich nowych poglądów panujących w naukach przyrodniczych w ogóle, a psychiatrycznych w szczególności”[79]. Na posiedzeniu redakcja zobowiązała się więc do „poprawy”, tj. do odrzucenia publikacji „błędnych” i częstszego drukowania artykułów propagujących psychiatrię ZSRR.

Jeden z pierwszych artykułów, zachwalających psychiatrię radziecką, ukazał się już w łączonym drugim i trzecim numerze z 1949 r.[80] Był to wspominany referat Bronisława Kostkiewicza, wygłoszony na XXI Zjeździe Psychiatrów Polskich w Łodzi w maju 1947 r. „Właściwych” ideologicznie publikacji było z czasem coraz więcej. W samym tylko numerze czwartym „Rocznika Psychiatrycznego” z 1949 r. ukazały się aż trzy artykuły promujące naukę Pawłowa[81]. Zgodnie z sugestią „Służby Zdrowia”, zaczęto także zamieszczać więcej streszczeń radzieckich. W pierwszym numerze z 1949 r. opublikowano streszczenia dziesięciu publikacji z czasopism zachodnioeuropejskich, amerykańskich (np. „American Journal Psychiatry”), a nawet z takich wydawnictw, jak „New Zealand Medical Journal”. Nie było jednak streszczeń radzieckich[82]. W kolejnych, łączonych numerach drugim i trzecim z tego samego roku poprawiono już ten „błąd”: na 13 streszczeń 3 były radzieckie[83]. Natomiast w czwartym numerze z 1949 r. zamieszczono również 13 streszczeń, ale tym razem wszystkie zaczerpnięto z czasopism radzieckich, przy czym ich tematyka dotyczyła w większości pawłowizmu i jego znaczenia dla psychiatrii[84]. Jak więc widać, redakcja „Rocznika Psychiatrycznego” poważnie potraktowała sugestie ze strony Leona Uszkiewicza oraz krytyczne uwagi „Służby Zdrowia”.

Niestety los pisma był już mimo to przesądzony. Ukazujący się od 1949 r. pod redakcją Józefa Handelsmana „Rocznik Psychiatryczny” musiał połączyć się z „Neurologią Polską”. Decyzję o fuzji pism uzasadniano tym, że „żaden psychiatra nie może funkcjonować bez wiedzy z neurologii, i na odwrót”, a ponadto „dalszy rozwój tych nauk lekarskich możliwy jest tylko w oparciu o naukę Pawłowa”. Dlatego zarządy PTP i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego zdecydowały od 1951 r. wydawać oba pisma pod wspólnym tytułem „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska”[85]. Linia programowa nowego pisma została jasno określona w pierwszym numerze. Rozpoczynał go artykuł o Pawłowie, w którym chwalono go jako genialnego fizjologa, będącego wzorem dla każdego psychiatry[86]. Tak więc od 1951 r. wychodziło tylko jedno czasopismo psychiatryczne, będące trybuną pawłowizmu i psychiatrii (oraz neurologii) radzieckiej.

Tymczasem rozwój wypadków nabierał przyspieszenia. Równolegle do XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich w Gdańsku, we wrześniu 1949 r. w Związku Radzieckim miały miejsce wydarzenia, które stały się impulsem do nasilenia propagandy radzieckiej psychiatrii i pawłowizmu. Chodzi tu o wielkie uroczystości z okazji 100-lecia urodzin Pawłowa. Obchodzono je także w Polsce. Z tej okazji Wydział Naukowy KC PZPR, Koło Przyrodników Marksistów oraz Ministerstwo Oświaty zorganizowały na początku listopada 1949 r. Tydzień Pawłowa. Impreza zbiegła się w czasie z Miesiącem Pogłębiania Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Na wielu uczelniach odbywały się sesje, odczyty, wykłady poświęcone sylwetce i twórczości Pawłowa. W kinach wyświetlano nawet film o Pawłowie[87]. Takie sesje odbywały się również w innych państwach satelickich ZSRR – Bułgarii, Czechosłowacji, na Węgrzech[88]. Na zaproszenie Ministerstwa Oświaty do Polski 7 listopada przyjechała delegacja radzieckich biologów w składzie: prof. Lew Fiodorow, Dymitr Biriukow, Aleksander Wichranow. Gości powitał kierownik Wydziału Nauki KC PZPR dr Kazimierz Petrusewicz oraz dyrektor Departamentu Nauki Ministerstwa Oświaty Michajłow i przedstawiciele Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej[89].

Kazimierz Petrusewicz podkreślał wiele razy w swych przemówieniach podczas uroczystości, że Pawłow był wielki nie tylko jako naukowiec i noblista, ale przede wszystkim jako konsekwentny materialista dialektyk, ujmujący zjawiska w powiązaniu z całością i dynamicznie[90]. Petrusewicz chwalił Pawłowa jako niezmordowanego uczonego, stojącego na gruncie materializmu dialektycznego, wprowadzającego do nauk medycznych zasady marksizmu-leninizmu: „Nauka Pawłowa to wyparcie reakcyjnych, pseudonaukowych teorii z jeszcze jednej dziedziny myśli ludzkiej; to w jeszcze jednej dziedzinie myśli ludzkiej zwycięstwo filozofii marksistowskiej”[91]. Pawłow walczył z animizmem w psychologii, a w psychiatrii z dualizmem duch–materia, stając po stronie materii. Przedstawiano go przy tym jako wielkiego teoretyka, nieograniczającego się tylko do ślepego empiryzmu i gromadzenia faktów, ale bazującego na podstawie przyrodniczej, dalekiego od idealistycznych spekulacji[92]. Była to więc próba uczynienia z rosyjskiego fizjologa zdeklarowanego zwolennika marksizmu i zarazem przykład wypaczania sylwetki i nauki Pawłowa przez aktywistów. Wielkość nauki rosyjskiego noblisty polegała według Petrusewicza przede wszystkim na tym, że stanowiła potwierdzenie tez Marksa i Lenina.

Także w wielu polskich szpitalach psychiatrycznych w ramach Tygodnia Pawłowa organizowano posiedzenia naukowe celem „zapoznania się polskich lekarzy z najnowszym dorobkiem psychiatrii radzieckiej”[93].

Uroczysta Akademia ku czci Pawłowa odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim. Imprezę przygotowano z dużym rozmachem: uczestniczyło w niej siedem towarzystw naukowych oraz wiele ważnych osób, m.in. minister zdrowia Tadeusz Michejda. Byli także zaproszeni goście z ZSRR: akademik Grekow i wiceprezydent Ukraińskiej Akademii Nauk Pograbiak[94]. W komitecie organizacyjnym warszawskiej sesji działał aktywnie Zarząd Główny PTP, który oddelegował Mieczysława Kaczyńskiego z odczytem „Znaczenie nauki Pawłowa dla psychiatrii”, wygłoszonym w Sali Kolumnowej UW 6 listopada 1949 r.[95]

W wystąpieniu Kaczyński wychwalał osiągnięcia Pawłowa, które powinny stać się „przyrodniczo-naukowym fundamentem dla psychiatrii”[96]. Wspominając o zmarłych niedawno Mazurkiewiczu i Wilczkowskim, starał się wykazać, że obaj kierowali się w swojej pracy naukowej poglądami Pawłowa. Szkoła psychiatrii Mazurkiewicza miała się opierać na prawidłowym, bo „materialistycznym ujęciu czynności psychicznych”[97]. Nasuwa się pytanie, dlaczego Kaczyński usiłował przedstawić Mazurkiewicza jako pawłowistę, mimo że profesor już przed wojną dystansował się od poglądów rosyjskiego fizjologa. Czy była to swoista próba uratowania dorobku Mazurkiewicza? Przed wojną Kaczyński pracował bowiem pod kierunkiem profesora w warszawskiej Klinice Chorób Wewnętrznych (1931–1933) i Neurologicznej (1933–1934), w 1946 r. zaś habilitował się u niego z psychiatrii[98]. W związku z nasilającą się krytyką teorii Mazurkiewicza pozycja Kaczyńskiego jako jego ucznia mogła być poważnie zagrożona. Przedstawienie swego mistrza jako pawłowisty wytrącałoby przeciwnikom ewentualne argumenty ideologiczno-naukowe. Być może zatem Kaczyński działał poniekąd w obronie własnej. W każdym razie ukazanie Mazurkiewicza jako zwolennika Pawłowa odbyło się z akceptacją ZG PTP, który z pewnością przed wystąpieniem przeglądał tekst referatu.

Kongres Nauki Polskiej

Propaganda pawłowizmu i walka z „wstecznymi” poglądami w psychiatrii w Polsce nasiliła się szczególnie w związku z przygotowaniami do planowanego Kongresu Nauki Polskiej, na którym miały zostać określone kierunki rozwoju polskiej nauki, zgodne z wymaganiami ustroju komunistycznego. Kongres miał być punktem kulminacyjnym „zbiorowego wysiłku, trwającego już od kilku miesięcy”[99]. „Wysiłek” ten polegał m.in. na rozpoznaniu sytuacji i przygotowaniu gruntu dla przyjęcia nowego modelu nauki, opartego na wzorach ZSRR. W ramach szeroko zakrojonych, wielomiesięcznych przygotowań do kongresu podjęto wiele przedsięwzięć.

W Archiwum Akt Nowych zachował się ciekawy dokument[100] świadczący o potajemnym sondowaniu nastrojów i inwigilowaniu środowiska polskich psychiatrów w związku z przygotowaniami do Kongresu Nauki Polskiej. W lutym 1950 r. na polecenie Departamentu Szkolnictwa i Nauki Ministerstwa Zdrowia dokonano objazdu placówek historii medycyny w Polsce (autor raportu figurował w aktach jako dr A.S. Smoluchowski). Pozyskano w sposób niejawny informacje i opinie lekarzy na temat ich kolegów – psychiatrów zajmujących się także historią medycyny. Jedną z tak „opiniowanych” osób był Tadeusz Bilikiewicz. Negatywnie wypowiadał się o nim np. prof. Ludwik Fleck z Lublina, według którego Bilikiewicz, zająwszy się psychiatrią, wpadł w zawikłania psychologiczne i idealistyczne. Z kolei inny medyk miał stwierdzić, że Bilikiewicz nie odczuwał ducha współczesności. Jeden z profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego ostro skrytykował pracę Bilikiewicza Znaczenie perspektywy dla syntezy historyczno-lekarskiej (wydaną w 1949 r.), uznając ją za szkodliwą i bardziej bałamutną nawet niż Filozofia medycyny Władysława Szumowskiego, ponieważ autor przedstawił się w niej jako agnostyk, głoszący ograniczoność poznania[101]. W raporcie z objazdu zaznaczono, że Bilikiewicz w rozmowach z jego autorem obstawał przy względności wszystkiego, łącznie z materializmem. Wymijająco powiedział też, że nie wie, czemu dąży się do zmian w podejściu do nauki, że nie orientuje się, o co chodzi. Ciekawe poszlaki dotyczyły wrocławskiej kliniki psychiatrycznej. Pracujący tam Adrian Demianowski miał być w ostrym konflikcie ze Stanisławem Szpilczyńskim, piszącym pod jego kierunkiem rozprawę doktorską, której ostatecznie nie przyjęto[102]. Demianowski miał go uważać za niedokładnego „półgłówka i oszusta”[103]. Należy oczywiście ostrożnie podchodzić do wiarygodności zebranych w ten sposób subiektywnych opinii personalnych. Niezależnie od tego istotne jest, że był to dowód inwigilacji środowiska lekarskiego (konkretnie historyków medycyny). Jest również mało prawdopodobne, aby autorzy zanotowanych opinii nie domyślali się intencji wypytującego ich o zdanie oraz konsekwencji swoich wypowiedzi. Na przykład przypisywanie Bilikiewiczowi przez Flecka idealizmu w psychiatrii stanowiło zarzut, z którego następstw autor nie mógł nie zdawać sobie sprawy. Było już bowiem wówczas oczywiste, jak radziecka psychiatria traktowała kierunki idealistyczne.

W ramach prac przygotowawczych do Kongresu Nauki Polskiej prowadzono w środowisku psychiatrów polskich także inne działania, które miały na celu wybadanie i ocenę panujących w nim nastrojów. Wyodrębniono poszczególne sekcje naukowe dla różnych dziedzin. W ramach Sekcji Nauk Medycznych wyszczególniono cztery podsekcje: Medycyny Klinicznej, Podstawowych Nauk Lekarskich, Higieny i Zdrowia Publicznego, Farmacji. W podsekcji Medycyny Klinicznej powołano zespół do spraw psychiatrii i neurologii – Neuropsychiatryczną Grupę Roboczą, pod przewodnictwem Zygmunta Kuligowskiego. Rozpoczęła ona pracę na pierwszym posiedzeniu 5 czerwca 1950 r. Do końca roku odbyły się jeszcze dwa zebrania robocze – 7 kwietnia i 17 grudnia[104]. Połączenie neurologów i psychiatrów w jeden zespół było wzorowane, podobnie jak wspomniana już fuzja „Rocznika Psychiatrycznego” i „Neurologii Polskiej”, na podobnych praktykach mających miejsce w Związku Radzieckim[105]. Prace przygotowawcze grupy podzielono na kilka etapów.

Pierwszy etap obejmował rozpoznanie terenu. Zebrano informacje na temat sytuacji naukowej, kadrowej oraz materialnej psychiatrii i neurologii. Do wszystkich klinik oraz 17 szpitali i zakładów psychiatrycznych rozesłano ankiety. Pytano w nich o sprawy codzienne: braki kadrowe, zaopatrzeniowe, ale starano się również wybadać nastroje wśród pracowników. Dodatkowo członkowie grupy roboczej objeżdżali ośrodki psychiatryczne, aby uzupełnić brakujące informacje. Zebrane materiały włączono do ogólnego referatu Podsekcji Medycyny Klinicznej. Na podstawie informacji uzyskanych z terenu wyciągnięto ogólne wnioski o konieczności stosowania metodyki dialektycznej i odwrócenia się od prac typu przyczynkarskiego. Kierownicy placówek mieli na ogół wyrażać poparcie dla idei planowania naukowego i konieczności powiązania badań z życiem narodu.

Według danych z kwestionariuszy sześć klinik prowadziło pracę naukową, w Lublinie natomiast klinika psychiatryczna znajdowała się dopiero w stadium organizacyjnym. Tematyka ówczesnej pracy naukowej klinik i szpitali psychiatrycznych dotyczyła m.in. orzecznictwa sądowo-psychiatrycznego, roli endokrynologii w psychiatrii, patofizjologii psychoz, a także, co należy podkreślić, „rewizji zagadnień dziedziczności i konstytucyjności”[106]. „Rewizja” ta była konsekwencją propagandy biologii miczurinowskiej i radzieckiego pawłowizmu, negujących dziedziczność i konstytucjonalizm (pogląd, że choroby psychiczne wynikały z budowy ciała). Z drugiej strony jednak wśród części kadr stwierdzono „niezrozumienie istoty nauki postępowej, niedostateczny autokrytycyzm”[107].

W drugim etapie prac przedkongresowych Neuropsychiatrycznej Grupy Roboczej skupiono się na określeniu strategicznych zagadnień badawczych na najbliższe lata dla psychiatrii i neurologii. Na podstawie wytycznych Ministerstwa Zdrowia i założeń przygotowywanego planu 6-letniego grupa ta ustaliła wstępnie następującą problematykę do opracowania dla psychiatrii:

1. Psychonerwice w ujęciu nowoczesnych, postępowych badań i metod;

2. Psychiatria dziecięca;

3. Alkoholizm oraz inne choroby intoksykacyjne układu nerwowego;

4. Psychiatria społeczna:

a) zagadnienia profilaktyki,

b) rehabilitacja psychicznie chorych,

c) otwarte lecznictwo psychiatryczne,

d) prawne zagadnienia psychiatrii społecznej;

5. Padaczka;

6. Lecznictwo aktywne;

7. Zagadnienia fizjopatologiczne w psychiatrii;

8. Zagadnienia psychiatrii sądowej[108].

Po ustaleniu planowych zagadnień Neuropsychiatryczna Grupa Robocza zaczęła rejestrować we wszystkich ośrodkach tego typu w Polsce tematy zgłaszanych już opracowywanych lub projektowanych prac, które mieściły się w tej tematyce. Wyodrębniona w Neuropsychiatrycznej Grupie Roboczej Podgrupa Psychiatryczna pod kierownictwem prof. Józefa Handelsmana nawiązała kontakt z ośrodkami psychiatrycznymi w kraju, wyznaczając osoby odpowiedzialne za koordynację pracy naukowej dotyczącej poszczególnych zagadnień:

– psychonerwice: prof. Mieczysław Kaczyński, prof. Adrian Demianowski;

– psychiatria dziecięca: prof. Tadeusz Bilikiewicz, prof. Zofia Majewska, dr Zofia Szymańska;

– alkoholizm i inne choroby intoksykacyjne: prof. Józef Handelsman, dr Jan Gallus;

– psychiatria społeczna:

• profilaktyka – dr Feliks Kaczanowski,

• rehabilitacja – dr Stanisław Cwynar,

• lecznictwo otwarte – prof. Kamila Kancewiczowa,

• zagadnienia prawne – dr Władysław Stryjeński, doc. Adolf Falkowski, doc. Lucjan Korzeniowski;

– padaczka: prof. Eugeniusz Brzezicki;

– lecznictwo aktywne: prof. Ryszard Dreszer, dr Henryk Zajączkowski;

– zagadnienia fizjopatologiczne: prof. Eugeniusz Wilczkowski, doc. Andrzej Jus;

– zagadnienia psychiatrii sądowej: prof. Stanisław Batawia, dr Władysław Stryjeński[109].

Wszystkie powyższe prace Neuropsychiatrycznej Grupy Roboczej miały na celu określenie „podstaw ideologicznych rozwoju psychiatrii i neurologii”[110]. Dążono do „oparcia nauki na podstawach materializmu dialektycznego i odgrodzenia się od szkodliwych dla rozwoju nauki polskiej tendencji kosmopolitycznych”[111]. Z drugiej strony warto zaznaczyć, że działania Grupy były też pierwszą po wojnie próbą oszacowania stanu materialnego polskiej psychiatrii.

W ramach prac wstępnych Sekcji Nauk Lekarskich Kongresu Nauki Polskiej powstały także trzy ideologiczne referaty: Andrzeja Jusa, Feliksa Kaczanowskiego i Mieczysława Kaczyńskiego. Zostały one wygłoszone jednak wcześniej, przed kongresem, na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich w maju 1950 r. we Wrocławiu[112].

Obok podróży inspekcyjnej Smoluchowskiego i prac Neuropsychiatrycznej Grupy Roboczej XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich był kolejnym etapem przygotowywania polskiej psychiatrii do Kongresu Nauki Polskiej i ostatecznego przyjęcia pawłowizmu w psychiatrii. O zmienionej atmosferze zjazdu świadczyły właśnie te trzy referaty – Jusa, Kaczanowskiego i Kaczyńskiego – będące manifestem ideologicznym w zakresie psychiatrii. Wpisywały się w kampanię pawłowizmu w polskiej psychiatrii. Warto dodać, że tuż przed rozpoczęciem obrad zjazdu, pod koniec kwietnia 1950 r., do Polski na „konsultacje” przybył prof. E. Popow, kierownik Kliniki Psychiatrycznej w Charkowie. Zwiedził szpital w Tworkach i Instytut Psychoneurologiczny, uczestniczył też w masówce z okazji 5-lecia podpisania układu polsko-radzieckiego. Popow wygłosił referat o Pawłowie i jego znaczeniu dla terapii schizofrenii[113].

XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich odbył się w dniach 28–30 maja 1950 r. we Wrocławiu Przygotowując konferencję, Zarząd Główny PTP stwierdził, że jej tematyka będzie omawiana już pod kątem „potrzeb polskiej tematyki kongresowej”[114]. ZG PTP „postanowił nastawić XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w kierunku prac związanych z zadaniem Kongresu Nauki [Polskiej] i zdecydował, aby pierwszy temat miał charakter ideologiczny”[115]. Wspomniane trzy przemówienia ideologiczne były przygotowane na prośbę ZG PTP, który chciał, aby członkowie Towarzystwa i uczestnicy XXIII Zjazdu „byli odpowiednio przygotowani do czekających ich zadań”[116]. Tematyka obrad została zatem wyraźnie zdominowana przez ideologię.

Zjazd zainaugurował w sali wykładowej Kliniki Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej Adrian Demianowski. Na przewodniczącego zjazdu wybrano prof. Eugeniusza Wilczkowskiego. Ministerstwo Zdrowia reprezentowała Irena Hausmanowa. Wysłano zwyczajowe depesze z wyrazami czci do Bieruta i ministra zdrowia Tadeusza Michejdy[117].

Następnie Andrzej Jus wygłosił pierwszy ze wspomnianych trzech ideologicznych referatów, który drukowany był następnie w aż dwóch pismach – „Roczniku Psychiatrycznym” i „Polskim Tygodniku Lekarskim”, co pośrednio świadczyło o jego znaczeniu[118]. W swym wystąpieniu autor zajął się zdemaskowaniem „błędnych” kierunków w psychiatrii. Przez pojęcie to rozumiał teorie psychologiczne, zwłaszcza psychoanalizę Freuda: „Freudyzm jest połączeniem metafizyki biologicznej z metafizyką psychologiczną”[119]. Zarzucił psychoanalizie, że nie uwzględniała obiektywnych wpływów środowiska na psychikę, gdyż skupiała się na wewnętrznych przeżyciach człowieka, co prowadziło do szkodliwych wniosków. Swoją krytykę argumentował filozofią materialistyczno-dialektyczną: „Błędność idealistycznej, introspektywnej koncepcji wykazali Marks i Engels, formułując po raz pierwszy w historii zasady materialistycznego ujęcia świadomości”[120]. Psychoanaliza i inne idealistyczne teorie, które poszukiwały źródeł zaburzeń umysłowych w indywidualnych doświadczeniach, nie biorąc pod uwagę zewnętrznych czynników, narodziły się według Jusa w niemieckiej psychiatrii w XIX w. Ich szkodliwość nie ograniczała się jedynie do medyczno-filozoficznych spekulacji i stawiania na ich podstawie błędnych diagnoz. Koncepcje te przyczyniły się również do upadku psychiatrii jako nauki i ostatecznie do sformułowania faszystowskiej doktryny sterylizacji i zbrodniczych praktyk uśmiercania chorych psychicznie[121]. Dodatkowym argumentem przeciwko idealistycznym koncepcjom w psychiatrii było zatem ich niemieckie, a więc zdecydowanie wrogie pochodzenie. Jeżeli Niemcy były niedawno pokonanym wrogiem pokoju, to tak samo niemiecka psychiatria była wrogiem pacjentów, których zamiast leczyć, mordowała. W ten sposób Jus przenosił antyniemiecką propagandę do psychiatrii. Krytykując surowo niemiecką idealistyczną psychiatrię, autor wystąpienia nawiązał do Polski. Wytknął „błędy” dotychczasowej psychiatrii polskiej, polegające na hołdowaniu w okresie międzywojennym teoriom idealistycznym i kosmopolitycznym. Kolejnym ciężkim przewinieniem było niedocenienie i w rezultacie zamknięcie się polskich psychiatrów na osiągnięcia radzieckie[122]. W tym miejscu Jus poczynił aluzję do tych psychiatrów, którzy wracali do błędów przeszłości, uznał to bowiem za niepokojące zjawisko. Obowiązkiem polskiej psychiatrii było zerwać ze szkodliwymi wpływami z przeszłości i czerpać szeroko z nauki radzieckiej, kierując się postępowym marksistowskim materializmem jako drogowskazem[123]. Artykuł Jusa był więc ostrym atakiem, niewiele mającym wspólnego z rzeczową, merytoryczną krytyką naukową, na idealistyczne przeżytki, które wciąż jeszcze utrzymywały się wśród polskich psychiatrów. Kryło się w tych słowach ostrzeżenie pod adresem części polskich psychiatrów. „Hołdowanie” niemieckiej, czyli „zbrodniczej” psychiatrii w okresie zmasowanej propagandy przeciwko wszystkiemu, co niemieckie, mogło być teoretycznie powodem do ciężkich, włączając sprawy karne, oskarżeń. W tamtych czasach było to realne zagrożenie.

Następny referat był wygłoszony przez Feliksa Kaczanowskiego. O ile Jus w swym wystąpieniu skupił się na wykazaniu błędności i szkodliwości niematerialistycznej psychiatrii, o tyle Kaczanowski zajął się charakterystyką drugiej skrajności – mechanistycznego materializmu. Nawiązał w wystąpieniu do wspomnianych już sporów w psychiatrii radzieckiej między „tradycjonalistami” (zwolennikami Bechterewa) a pawłowistami. Skrytykował antydialektyczne odchylenie twórcy refleksologii Bechterewa oraz Korniłowa. Zarzucił im, że prawdziwie materialistyczny punkt widzenia sprowadzili do mechanistycznego pojmowania zjawisk psychicznych na zasadzie prostych odruchów. Było to „mechanistyczne odchylenie w nauce zasadniczo materialistycznej”[124]. To, jak się wyraził, wulgarne i nienaukowe ujęcie marksistowskiego materializmu wypaczało jego ideę. Bechterew i Korniłow sprowadzali bowiem zjawiska psychiczne tylko do biologii, a funkcjonowanie człowieka do prostej zasady bodziec–reakcja[125]. „Prawidłowy”, tj. marksistowski materializm ujmował natomiast zjawiska w sposób dynamiczny. Zgodnie bowiem z nauką Lenina, Marksa i Engelsa świadomość ludzka podlegała nieustannemu rozwojowi. Był to oczywiście rozwój postępowy, tzn. pozwalający na lepsze zrozumienie i – w efekcie – kształtowanie rzeczywistości (oczywiście socjalistycznej). Człowiek był zatem istotą dynamiczną, byt określał świadomość, ale i odwrotnie – świadomość kształtowała byt[126]. Było to proste przeniesienie praw dziejowych marksizmu na psychiatrię. Psychika ludzka podlegała postępowej ewolucji, tak jak społeczeństwa ewoluowały z ustroju niewolniczego przez feudalizm, kapitalizm do socjalizmu i komunizmu.

Kaczanowski zaatakował też amerykański behawioryzm za zwulgaryzowane, mechanistyczne ujmowanie ludzkiej psychiki. Behawioryści mieli bowiem jego zdaniem postrzegać człowieka jako mechanizm działający na zasadzie bodziec–odruch. Pogląd ten „zoologizował” człowieka, sprowadzał go do roli szczura laboratoryjnego. Szczur ten stał się „symbolem burżuazyjnej, amerykańskiej psychologii”[127]. Autor nie ograniczył się w tym wypadku do naukowo-ideologicznej krytyki. Negowanie przez behawiorystów świadomości człowieka służyło obronie klasowych interesów burżuazji, która panicznie bała się postępowego rozwoju świadomości proletariatu. Zwalczanie samoświadomości ludzkiej przez behawiorystów było zatem działaniem analogicznym do zwalczania przez burżuazję samoświadomości klasowej robotników. W ten sposób Kaczanowski ukazał behawioryzm jako instrument polityki ochrony interesów amerykańskiego imperializmu[128].

Kaczanowski nie oszczędził też „idealizmu” w psychiatrii. Podobnie jak Jus, zarzucił idealistycznym kierunkom, że doprowadziły do powstania teorii fatalizmu terapeutycznego i nihilizmu, których skutkiem był pogląd o nieuleczalności niektórych chorób psychicznych. Na ich gruncie wyrosły z kolei faszystowskie doktryny o ulepszaniu ludzi i likwidacji jednostek upośledzonych[129].

Na koniec skrytykował lecznictwo w Wielkiej Brytanii i USA, gdzie dostęp do dobrej opieki psychiatrycznej był przywilejem wąskiej rzeszy bogatych. W Polsce natomiast dzięki marksistowsko-leninowskiemu światopoglądowi i postępowym wzorcom ZSRR rodzi się nareszcie socjalistycznie humanitarny stosunek do chorego[130].

Trzeci referat ideologiczny na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich wygłosił Mieczysław Kaczyński. Starał się w nim wykazać, że psychika ludzka była podporządkowana biologii. Metoda dialektyczna oraz materializm zakładały bowiem, że to, co fizyczne, jest pierwotne, a to, co psychiczne – wtórne, będąc jedynie odbiciem tego, co fizyczne. Rozwój psychiczny człowieka był walką przeciwieństw, tak jak rozwój społeczny był wynikiem walki klasowej[131]. W dalszej części wystąpienia autor chwalił Pawłowa jako genialnego naukowca, którego badania doświadczalne potwierdzały słuszność filozoficznych i metodologicznych założeń materializmu dialektycznego. Pawłow miał wykazać, że materializm dialektyczny był kierunkiem słusznym, bo ujmował człowieka jako istotę podlegającą wprawdzie prawom biologicznym, ale zmienną, przekształcającą się w procesie rozwoju[132]. Kolejny raz zatem przenoszono prawa dziejowe marksizmu do psychiatrii. Następnie Kaczyński zajął się Mazurkiewiczem. Już raz próbował ukazać profesora jako dialektyka materialistę (w referacie z 6 listopada 1949 r., odczytanym w Sali Kolumnowej UW z okazji Tygodnia Pawłowa). Podobne wysiłki podjął na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu. Nawiązując do przedwojennej psychiatrii polskiej, stwierdził, że wzięła „odpowiedni do swych warunków i możliwości udział w rozwoju naukowej, może nieświadomej materialistyczno-dialektycznej myśli psychiatrycznej. Przedstawicielem takich badaczy, poza polskimi uczniami Pawłowa, byłby Jan Mazurkiewicz”[133]. Kolejny raz Kaczyński przekonywał, że Mazurkiewicz stosował w swych pracach (nawet jeśli o tym nie wiedział) założenia myśli materialistycznej. Faktem jest, że w trakcie dyskusji po referatach podobnie uczynił dr Ossendowski, stwierdzając, że Mazurkiewicz miał zbieżne z Pawłowem, tj. jak najbardziej materialistyczne poglądy w sprawach psychiatrii[134]. Jeszcze raz zatem usiłowano przedstawić Mazurkiewicza jako – nieświadomego – materialistę dialektycznego. Trudno ocenić, czy były to próby ratowania sprawy wydania podręcznika Mazurkiewicza, czy też działanie we własnej obronie. Nie natrafiono bowiem na materiały, które mogłyby rozstrzygnąć tę kwestię.

Po odczytaniu trzech ideologicznych referatów w pierwszym dniu zjazdu rozpoczęła się dyskusja. Początkowo pojawiły się głosy aprobaty. Lucjan Korzeniowski pochwalił wystąpienia, zarzucając im jedynie zbyt dużą ogólnikowość i brak szerszej analizy tematyki[135]. Doktor Kaczyńska cieszyła się, że krytyce poddano zarówno idealizm, jak i materializm mechanistyczny. Podkreśliła potrzebę dialektycznego sposobu myślenia w psychiatrii, będącego naturalnym, koniecznym etapem w rozwoju myśli ludzkiej[136]. Doktor Piątkowska przedstawiła szkody spowodowane wpływami teorii wprawdzie materialistycznych, ale w istocie zabarwionych idealizmem, takich jak nihilizm leczniczy, rasizm, sterylizacja i eutanazja psychicznie chorych[137]. Oskar Bielawski stwierdził, że skłonność psychiatrów do trzymania się „formułek scholastycznych” była spowodowana obciążającym ich balastem myślenia mistycznego. Większość lekarzy stała już jego zdaniem na gruncie materializmu dialektycznego, a „nieliczne przypadki zejścia na bezdroża spekulacji scholastycznej były przedmiotem tylko wesołości ogółu zjazdów”[138].

Na tym tle wyróżniła się postawa dr. Henryka Zajączkowskiego, który próbował bronić psychologii i psychoanalizy. Całkowite odrzucenie i potępienie tych dyscyplin oznaczałoby jego zdaniem przekreślenie często wartościowego dorobku naukowego wielu psychiatrów i psychologów. Mimo całej niechęci wobec psychologii i psychoanalizy nie wolno było tak postępować[139]. W odpowiedzi na słowa Zajączkowskiego dr Leligdowicz skrytykował jeszcze raz idealizm w nauce, zwłaszcza w psychiatrii, jako element niebezpieczny, „stojący w zbyt rażącej sprzeczności z otaczającą nas rzeczywistością i ze zdrowym rozsądkiem”[140]. Wszelkie próby kompromisu między pierwiastkami idealistycznymi a materializmem były niebezpieczne[141]. Ze stanowiskiem tym zgodziła się Irena Hausmanowa. Dodała, że freudyzm należało traktować dialektycznie: inna była jego rola, gdy powstawał, inna zaś teraz, kiedy w czasach walki imperializmu z siłami pokoju stał się poglądem „bezwzględnie reakcyjnym” i służącym w USA „najbezwzględniejszej burżuazji”[142]. Hausmanowa uczyniła też aluzję wobec tych uczestników zjazdu, którzy wciąż uważali, że np. dziedziczenie wpływało na zjawiska psychopatologiczne (Stanisław Cwynar), a pojęcie „głębi podświadomości” nie było wcale idealistycznym przeżytkiem (Bolesław Ałapin). Stwierdziła z satysfakcją, że takie poglądy nie znalazły na szczęście, podobnie jak wypowiedź Zajączkowskiego, szerszego posłuchu wśród większości zebranych[143]. Wszystko to było zawoalowanym ostrzeżeniem wobec psychiatrów, którzy wciąż jeszcze trzymali się „formułek scholastycznych”.

Podczas dyskusji na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich kolejny raz wypłynęła sprawa publikacji dzieła Mazurkiewicza. Irena Hausmanowa zaatakowała kontrowersyjną książkę, która nie mogła być jej zdaniem wydana, bo zawierała pewne „reakcyjne poglądy”, jak np. nihilizm leczniczy. Jeśli istniała możliwość opublikowania dzieła Mazurkiewicza, to tylko jako krytycznie opracowanej monografii[144]. W tej sprawie głos zabrał Tadeusz Bilikiewicz, w inteligentny sposób argumentując potrzebę wydania książki. Jego zdaniem cała dotychczasowa dyskusja na temat wartości dzieła Mazurkiewicza miała jedną poważną wadę: nie opierała się na materiale źródłowym, bo książki jak dotąd nie wydano. Dlatego warto byłoby to jednak zrobić, żeby każdy mógł ją przeczytać i wyrobić sobie na tej podstawie opinię. Bilikiewicz opowiedział się przy tym za krytyką „jawną i życzliwą”[145]. Wynika z tego, że zdarzała się ukryta, cicha krytyka wśród lekarzy, której zresztą sam zainteresowany padł ofiarą w niedługim czasie.

Jednak dzieło Mazurkiewicza nie było jedyną potępioną na zjeździe pozycją. Absolwent Dąbrowski (w materiałach nie podano jego nazwiska, ale z pewnością nie chodzi tu o Kazimierza Dąbrowskiego) omówił w związku z krytyką idealistycznych koncepcji „polityczną stronę niektórych publikacji”. Zaatakował podręcznik znanego przed wojną popularyzatora psychoanalizy prof. Maurycego Bornsztajna Wstęp do psychiatrii klinicznej. Wytknął mu m.in. zbyt mocne zachwycanie się Zachodem („zachodomanię”) kosztem polskiej, a przede wszystkim radzieckiej psychiatrii. Dowodził złego stosunku autora do Pawłowa, cytując fragment z publikacji Bornsztajna: „Pawłow nie był żadnym psychiatrą”[146]. Dąbrowski wypominał Bornsztajnowi także to, że chciał, aby polska psychiatria czerpała jak najwięcej z psychologii amerykańskiej, francuskiej, żeby sięgała do dorobku psychoanalizy, która przecież była „imperialistycznym” narzędziem: „Widzimy, jak ideologowie amerykańskiego imperializmu, propagujący dziś hasła »Federacji Narodów« i Ruchu Światowego, chcą znaleźć w psychoanalizie jeszcze jeden uniwersalny środek, przy pomocy którego Światowa Organizacja Zdrowia mogłaby znaleźć uniwersalne panaceum na nieuleczalną »chorobę« kapitalistycznych narodów, na chorobę przedstawiającą wewnątrz nich sprzeczności między proletariuszem a klasą wyzyskiwaczy”[147]. Jak widać, cenzura atakowała nie tylko podręcznik Mazurkiewicza. Wstęp do psychiatrii klinicznej Bornsztajna był zresztą ostro krytykowany już wcześniej na łamach prasy. Na przykład Eugeniusz Brzezicki w jednym z artykułów z 1949 r. zarzucał podręcznikowi, że napisany był z błędnego, bo psychoanalitycznego i freudowskiego punktu widzenia[148]. Brzezicki mógł w tym przypadku jednak reprezentować pogląd wielu psychiatrów, którzy niezależnie od propagandy pawłowizmu i tak nie zgadzali się z psychoanalizą. Krytyka Bornsztajna i jego podręcznika na XXIII Zjeździe Psychiatrów przybrała charakter ideologicznego ataku.

Zamykając dyskusję na temat referatów Jusa, Kaczanowskiego i Kaczyńskiego, a także dzieł Mazurkiewicza i Bornsztajna, prof. Eugeniusz Wilczkowski przyznał, że przy nastawieniach idealistycznym i materialistycznym jedynym właściwym jest to drugie. Twierdził, że metoda dialektyczna była również najwłaściwsza w psychiatrii[149]. Trafnie podsumował tę najważniejszą, bo ideologiczną część konferencji Bronisław Kostkiewicz, który powiedział, że te trzy ideologiczne referaty zapoczątkowały nowy okres w polskiej psychiatrii. Nie omieszkał przy tym dodać, że on sam aktywnie popularyzował psychiatrię radziecką już w 1947 r.[150]

Podczas obrad XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich odbyło się także XXV Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Odczytano sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego od września 1949 do końca maja 1950 r. Jednym z najważniejszych zadań były przygotowania do Kongresu Nauki Polskiej, w ramach których powołano wspomnianą już Neuropsychiatryczną Grupę Roboczą. W tym czasie Zygmunt Kuligowski złożył wniosek do ZG PTP o połączenie „Rocznika Psychiatrycznego” z „Neurologią Polską”, co zostało pozytywnie zaopiniowane. ZG zajmował się także sprawą wspomnianego już Międzynarodowego Zjazdu Psychiatrów w Paryżu[151]. Ważnym wydarzeniem podczas Walnego Zgromadzenia stało się wystąpienie Tadeusza Bilikiewicza, poprzedzające głosowanie nad udzieleniem ZG absolutorium[152]. Autor skrytykował w nim działalność ZG PTP, poruszając przy okazji kilka tajemniczych i niewyjaśnionych spraw.

Bilikiewicz na początku pochwalił Kaczanowskiego za samokrytykę, jaką Zarząd Główny złożył w Gdańsku podczas ostatniego, XXIV Walnego Zgromadzenia. Stwierdził, że był to przykład dużej odwagi cywilnej. Mimo to ZG zasłużył sobie na wiele zastrzeżeń, a nawet poważnych zarzutów.

Pierwszy dotyczył strony organizacyjnej. Bilikiewicz wytknął braki w ewidencji członków, nieskuteczne ściąganie składek. Szczególnie uderzające było to, że pięć lat po wojnie ZG nadal nie zdołał odtworzyć zaginionego statutu i regulaminu obrad zjazdowych. Nie najlepiej prezentowała się też działalność wydawnicza – ukazały się dotąd tylko trzy zeszyty „Rocznika Psychiatrycznego”. Były kłopoty z drukiem nadsyłanych prac, Bilikiewicz uskarżał się, że nie mógł się doprosić opublikowania własnych artykułów[153]. Autor nawiązał do sprawy, którą poruszył już przy okazji dyskusji po referatach Jusa, Kaczanowskiego i Kaczyńskiego: prowadzenia tajnej krytyki naukowej. Zarzucił niektórym członkom PTP pisanie pochwalnych tekstów, podczas gdy inni z niewyjaśnionych powodów milczeli, ukrywając własne poglądy i opinie. Bilikiewicz nazwał to zjawisko „totschweigen”, cytując, jak sam przyznał, Schopenhauera (odwoływanie się do niemieckiego filozofa mogło być ryzykowne). Jego zdaniem wśród polskich psychiatrów rozpowszechniła się tzw. plotka: „Zwyrodniała ta forma krytyki polega na urabianiu opinii poza plecami krytykowanego”[154]. W ten sposób w środowisku lekarzy szerzyła się tajna krytyka i oczernianie innych, która miała „w sobie posmak strzelania zza płotu”[155].

Następnie Bilikiewicz poruszył sprawę polskiej delegacji na Międzynarodowym Kongresie Psychiatrów w Paryżu w 1950 r. Przygotowania do tej imprezy naukowej zapoczątkował jeszcze prof. Mazurkiewicz, a po jego śmierci prace kontynuował ZG PTP. Na kongresie w Paryżu Polskę miał reprezentować ostatecznie prof. Ryszard Dreszer, który wygłosił referat na temat powrotów pamięci u osób po elektrowstrząsach. Bilikiewicz pochwalił Dreszera, bardzo dobrze oceniając jego wystąpienie. Mimo wysokich walorów naukowych uważał jednak, że artykuł jest tylko przyczynkiem, zbyt skromnym, aby ukazać dorobek polskiej psychiatrii na tak dużym i prestiżowym kongresie. Był on w dodatku opublikowany w skróconej formie: „Z rumieńcem na twarzy czytamy jako odsyłacz do tytułu referatu Prof. Dreszera wyjaśnienie redakcji, że niestety referat ten zamieszczony zostaje tylko w streszczeniu, gdyż autor z powodu trudności materialnych nie zdołał nadesłać referatu w całości”[156]. Bilikiewicz uznał to za kompromitujące Polskę zaniedbanie, domagając się jego wyjaśnienia: „Zarząd PTP wyzyskał nadarzającą się okazję propagandy polskiej nauki w ten sposób, iż pokazał światu znowu nasze ubóstwo, nasze rzekome trudności materialne. Pragnąłbym zapytać, czy rzeczywiście skarb Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego jest aż tak ubogi, że nie stać go na sfinansowanie przekładu francuskiego referatu Prof. Dreszera. Pragnęlibyśmy wiedzieć, w czym leżały trudności materialne, z powodu których nie dało się w porę dokonać tego, co udało się jakoś wszystkim innym narodom. Jak długo mamy być jeszcze kopciuszkiem narodów?”[157]. W dalszej części przemówienia Bilikiewicz pytał Zarząd Główny, co się stało z innymi referatami zgłaszanymi na kongres paryski, a także dlaczego ostatecznie zaakceptowano tylko jeden, i to jeszcze w okrojonej formie: „Kto mianowicie, śmiem zapytać, odrzucił niektóre inne referaty, które mogły były być przygotowane na czas?”[158]. Szukając odpowiedzi na to pytanie, Bilikiewicz wskazał winowajcę: „Jakkolwiek weszły tu w grę przyczyny czy zaniedbania organizacyjne, czy może utrzymujące się na naszym terenie tradycje tajnej krytyki, trzeba stwierdzić, że rola Zarządu PTP była w tych wszystkich zjawiskach wybitnie hamująca”[159]. Pozwolił sobie nawet na dozę gorzkiej ironii, odwołując się w ocenie ZG PTP do potępionego przecież neojacksonizmu: „Z punktu widzenia neojacksonizmu można by powiedzieć, że Zarząd Główny PTP stał się podobien do wyższego ośrodka w układzie nerwowym ośrodkowym, który spośród wszystkich czynności sterowniczych […] zachował tylko i jedynie funkcje hamujące”[160].

Przygotowania do Międzynarodowego Kongresu Psychiatrów w Paryżu Bilikiewicz skwitował natomiast tak: „Od dawna już mówi się, że my, Polacy, nie mamy zmysłu propagandowego. Na polu psychiatrii Zarząd PTP dowiódł, że tak jest istotnie”[161]. W proteście i na znak negatywnej oceny wstrzymał się od głosu podczas głosowania za udzieleniem ZG PTP absolutorium[162]. Interesujące, że powyższe zarzuty Bilikiewicza (choć bez ostrych fragmentów) zamieszczono w oficjalnie opublikowanym sprawozdaniu z XXV Walnego Zgromadzenia[163].

Z niektórymi z nich zgodził się podczas XXV Walnego Zgromadzenia Stanisław Cwynar. Chodziło mu o artykuł Jerzego Pomianowskiego, zamieszczony 9 maja 1950 r. w „Służbie Zdrowia”[164]. Autor przeprowadził w nim ostrą krytykę szpitala psychiatrycznego w Kobierzynie, w którym Cwynar pracował. Pomianowski odnotował np., że wielu pacjentów nie miało pantofli, że stosuje się tam „łopatologiczną” metodę zachęcania alkoholików do terapii pracą, polegającą na umieszczaniu opornych na oddziale z najcięższymi pacjentami, gdzie ulegali „zmiękczeniu”. Pomianowski atakował także Kobierzyn za kierowanie rzekomo ze skąpstwa chroników do zakładu w Kalwarii Zebrzydowskiej, w którym prowadzący go zakonnicy mieli stosować iście średniowieczne metody (np. zawijanie w ciepłą pościel). Autor zauważał, że przecież Guriewicz i cała psychiatria radziecka odrzucił takie nihilistyczne, fatalistyczne metody, głosząc uleczalność każdego przypadku. Dlaczego więc Kobierzyn wysyłał do kościelnego „refektarza” tylu chorych, zamiast ich leczyć wedle socjalistycznych wzorców? – pytał oskarżycielskim tonem[165]. Nawiasem mówiąc, artykuł Pomianowskiego był przejawem rozpoczynającej się walki o wyrugowanie duchowieństwa ze służby zdrowia.

Komentując ten artykuł, Cwynar spytał Zarząd Główny PTP, dlaczego w prasie fachowej wypowiadał się człowiek nieznający się na realiach i niewiedzący, co naprawdę utrudniało pracę lekarza w zakładzie psychiatrycznym. Miał także pretensje o to, że nie ukazał się jeszcze na łamach prasy jego artykuł polemiczny wobec zarzutów Pomianowskiego[166]. Cwynar zarzucał więc ZG PTP, że nie dano mu możliwości obrony przed postawionymi oskarżeniami. A zatem rację miał Bilikiewicz, mówiąc o tajnej krytyce. Przykład ataku na Cwynara zdawał się to potwierdzać. Warto dodać, że Cwynar opublikował 9 września 1949 r. także w „Służbie Zdrowia” artykuł o wspomnianych już pionierskich próbach z elektrowstrząsami[167]. Uzyskał obiecujące wyniki, zwłaszcza w tych przypadkach, w których zawiodły metody tradycyjne[168]. A ponieważ przy szpitalu w Kobierzynie w listopadzie tegoż roku otwarto pierwszą w Polsce szkołę pielęgniarstwa psychiatrycznego[169], zakład mógł się pochwalić pewnymi sukcesami. W tym kontekście krytyka Kobierzyna przez Pomianowskiego nabierała nowego znaczenia – mogła wynikać z zazdrości. „Tajna krytyka” więc była narzędziem w rozgrywkach personalnych między psychiatrami.

Po wysłuchaniu krytycznych wystąpień Bilikiewicza i Cwynara wypowiedzieli się przedstawiciele władz Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.

Józef Handelsman, odpowiadając na zarzuty co do polityki wydawniczej, stwierdził, że winę za opóźnienia w publikacji ponosił częściowo Instytut Wydawniczy, częściowo zaś sami autorzy. W sprawie organizacji przygotowań do Międzynarodowego Kongresu Psychiatrów w Paryżu oświadczył, że odpowiedzialność za nie spoczywała na specjalnie do tego celu powołanym Narodowym Komitecie Organizacyjnym. Na zarzuty, że niektórzy członkowie PTP nie otrzymywali numerów „Rocznika Psychiatrycznego”, odparł, że byli sami sobie winni, bo… nie pytali o nie w Instytucie Wydawniczym czy w redakcji. Handelsman stanowczo sprzeciwił się pretensjom Bilikiewicza odnośnie do tajnej krytyki, przeprowadzanej rzekomo za plecami osób, których ona dotyczyła[170].

Również sekretarz generalny Zarządu Głównego PTP Feliks Kaczanowski przekonywał zebranych, że zarzuty Bilikiewicza o tajnej krytyce były niesłuszne. Zarząd nic bowiem nie wiedział o jakimś tajnym opiniowaniu tej czy innej pracy. Kaczanowski zgodził się natomiast z niektórymi zarzutami, które jednak były w tym wypadku drugorzędne, np. o problemy z nadawaniem członkostwa honorowego[171]. Następnie Kamila Kancewiczowa zaatakowała Bilikiewicza, że chociaż stawiał zarzuty uprawiania tajnej krytyki, nie podał jednak, skąd zaczerpnął informacje na ten temat. Zarzuciła mu w tym brak odwagi cywilnej. W ten sposób miałby on postępować identycznie, jak potępiani przez niego autorzy tajnej krytyki. Bilikiewicz natychmiast odparł, że w jego odwagę cywilną nikt z zebranych nie mógł wątpić, ale obowiązywała go niestety dyskrecja[172].

Eugeniusz Wilczkowski, podsumowując dyskusję na XXV Walnym Zgromadzeniu, stwierdził, że – mimo zarzutów co do pracy ZG PTP – były też pozytywne przykłady jego działania, do których zaliczył referaty ideologiczne wygłoszone z inicjatywy Zarządu na XXIII Zjeździe[173]. Z drugiej strony należy zaznaczyć, że Wilczkowski zgodził się z uwagami Cwynara, uznając, że krytyka Kobierzyna przez Pomianowskiego była jednak niesprawiedliwa[174]. Prawdopodobnie starał się on w ten sposób pogodzić słuszne jego zdaniem pretensje niektórych psychiatrów z trudną rzeczywistością.

Ostatecznie podczas posiedzenia ZG PTP (29 maja 1950 r.) przeprowadzono wybory nowego Prezydium Zarządu w składzie: prezes – Józef Handelsman, wiceprezes – Eugeniusz Wilczkowski, sekretarz generalny – Feliks Kaczanowski, skarbnik – Andrzej Jus (pierwszy raz w tej roli). Bilikiewicza nie było na zebraniu Zarządu[175].

Na wniosek Handelsmana wybrano Tworki, Drewnicę i Warszawę jako miejsca kolejnego, XXIV Zjazdu. Zaproponowano następujące tematy: alkoholizm, psychonerwice, organizacja lecznictwa psychiatrycznego. Bilikiewicz, Szymańska i Zajączkowski proponowali włączyć psychiatrię dziecięcą, ale Kaczanowski i Handelsman odrzucili tę propozycję, argumentując, że brakowało specjalistów w tej dziedzinie. Poparł ich Jus, który stwierdził, że lepiej się nie rozpraszać i trzymać głównych tematów, a ponadto lecznictwo należało włączyć w ramy planu 6-letniego[176]. Kaczyński i Handelsman mieli częściowo rację, gdyż rzeczywiście brakowało psychiatrów specjalizujących się w leczeniu dzieci. Należy zaznaczyć, że likwidacja w 1949 r. PIHP, który miał w tym zakresie bogate doświadczenie, przyczyniła się do kilkuletniego zastoju w polskiej psychiatrii dziecięcej. Nawet biorąc pod uwagę sytuację, w której część psychiatrów klinicznych niezależnie od pawłowizmu kwestionowała część założeń ruchu higieny psychicznej, to mógł on jednak na bazie posiadanych środków i zakładów odegrać znaczącą rolę w opiece psychologicznej nad dziećmi. Po wybraniu władz PTP XXI Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu dobiegł końca. Zgłoszono wnioski finalne dotyczące psychiatrii jako nauki oraz służby zdrowia. Jeżeli chodzi o wnioski naukowe, to interesujący postulat zgłosił Stanisław Cwynar. Jeszcze raz negatywnie ustosunkował się do serii krytycznych artykułów prasowych. Uznał wprawdzie potrzebę krytyki, ale przy umożliwieniu atakowanemu odparcia stawianych zarzutów. Inny charakter miała propozycja dr. Wojciecha Pogorzelskiego, apelującego o pilne wydanie nowoczesnego podręcznika psychiatrii. W związku z tym, że jego edycja zajęłaby około trzech lat, Pogorzelski sugerował „tymczasowo” wydać przetłumaczony radziecki podręcznik Michaiła Guriewicza Psychiatria[177].

W przemówieniu końcowym prof. Wilczkowski jako przewodniczący XXIII Zjazdu podziękował organizatorom (Adrianowi Demianowskiemu). Zauważył, że liczne referaty na temat psychiatrii społecznej świadczyły o tym, że dziedzina ta mogła sprostać wymogom Polski Ludowej, że wkraczała na nową, dialektyczną drogę badań naukowych. Z drugiej strony pozwolił sobie na krytykę niektórych „mało naukowych” i „nie na poziomie” wystąpień[178]. Czy uwaga ta skierowana była pod adresem psychiatrów trzymających się jeszcze, używając sformułowania Bielawskiego, „scholastycznych formułek”, czy też Wilczkowski pozwolił sobie na ukrytą aluzję wobec ideologicznych wypowiedzi, chcąc w ten sposób zademonstrować swój sprzeciw – trudno rozstrzygnąć.

Uczestnicy XXIII Zjazdu powzięli także uchwałę dotyczącą światowego pokoju: „XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu łączy się z apelem pokojowym setek milionów ludzi dobrej woli. Psychiatrzy polscy stwierdzają, że szaleństwo wojenne imperializmu ma swoją metodę, której celem jest zarażenie ludzi psychozą wojenną wbrew ich najbardziej istotnym, osobistym, społecznym i narodowym interesom. […] nie ma ani jednego lekarza w Polsce, który by nie brał czynnego udziału w przeciwstawianiu się jakimkolwiek działaniom, które prowadzą do wojny lub w sposób zamaskowany propagują wojnę”[179].

Obrady XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu ukazały nasilający się konflikt między nielicznymi psychiatrami, z reguły reprezentującymi przedwojenne pokolenie (Bilikiewicz), próbującymi bronić niezależności środowiska, a większością, godzącą się na trwające zmiany. Zjazd skomentował wiceminister zdrowia Bogusław Kożusznik. Niepochlebnie wyraził się o dotychczasowych konferencjach medycznych, z których żadna nie była jeszcze wyraźnym przełomem w zakresie ideologicznym. Na zjazdach nie przejawiało się bowiem dotąd odpowiednie zainteresowanie Pawłowem i nauką radziecką, co dotyczyło zwłaszcza delegatów z terenu, którzy rzadko zabierali głos, przyjmując na ogół postawę milczącą. Niekiedy charakter dyskusji przypominał – zauważył z niepokojem Kożusznik – atmosferę przedwojennych konferencji. Pochwalił natomiast XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu jako jeden z nielicznych wyjątków. Pozytywnie odniósł się do trzech ideologicznych wystąpień, szczególnie dobrze wyrażając się o referacie Jusa „Krytyka” dotyczącego „idealizmu w psychiatrii”[180]. Kożusznik miał rację, mówiąc, że brakowało konferencji, która byłaby rzeczywistym przełomem w polskiej psychiatrii. Na ten moment trzeba było jeszcze poczekać – do zjazdu psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r.

Do tego czasu zdążyły się jednak odbyć dwa bardzo ważne zjazdy naukowe: wspomniany Kongres Nauki Polskiej i Konferencja Pawłowowska w Krynicy. Stanowiły one ważne cezury w dostosowywaniu nauki i medycyny polskiej, a zwłaszcza psychiatrii naukowej, do wzorców radzieckich. Opisana wyżej podróż inspekcyjna Smoluchowskiego, a także prace Neuropsychiatrycznej Grupy Roboczej oraz XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu były kolejnymi etapami we wprowadzaniu pawłowizmu do polskiej psychiatrii. Stanowiły one zarazem elementy przygotowań do Kongresu Nauki Polskiej. W miarę zbliżania się daty kongresu, nasilały się działania władz, zmierzające do przekształcenia medycyny i psychiatrii polskiej na wzór radziecki. Zbiegły się one w czasie z wdrażaniem planu 6-letniego, którego wstępne założenia przyjęto na kongresie zjednoczeniowym PPS i PPR w grudniu 1948 r. (plan uchwalono na mocy specjalnej ustawy z 21 lipca 1951 r.)[181]. Miał być realizowany także w zakresie nauk, zwłaszcza medycznych, czego wyrazem była I Ogólnokrajowa Narada Aktywu Służby Zdrowia w Warszawie (25–26 listopada 1950 r.), w której jako naczelnik Wydziału Nauki Ministerstwa Zdrowia uczestniczyła Irena Hausmanowa[182]. Pierwszego dnia obrad w gmachu Ministerstwa programowe przemówienie wygłosił podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia, Jerzy Sztachelski. U progu planu 6-letniego skrytykował on liczne błędy i niedociągnięcia ideologiczne: „Niedostateczna praca ideologiczna z naukowcami sprawiła, że wciąż przeważa wśród nich deklaratywny, płytki stosunek do zagadnienia postępu w nauce, a stosunkowo nieliczne natomiast są próby stosowania postępowej metody materializmu dialektycznego w samych pracach naukowych. […] Niedostatecznie rozwijaliśmy pracę ideologiczną w środowisku pracowników służby zdrowia, co wyrażało się w niskim poziomie ideologicznym całego szeregu czasopism i innych publikacji, w kosmopolitycznych i bałwochwalczych wobec nauki krajów kapitalistycznych tendencjach wyrażanych w tych publikacjach, jak również w braku szerszej akcji szkolenia teoretycznego”[183]. Sztachelski wytknął też brak instytucji rady naukowej, która nadawałaby właściwy kierunek nauce polskiej[184]. Następnie przeszedł do nakreślenia zadań nauk medycznych na nadchodzące lata: „Podstawowym zadaniem planu 6-letniego jest zbudowanie podstaw socjalizmu w naszym kraju. Oznacza to również zbudowanie podstaw systemu socjalistycznego służby zdrowia. […] Będziemy ułatwiali i popierali wprowadzenie przede wszystkim do instytutów naukowo-badawczych oraz do zakładów akademii medycznych nauki Pawłowa, szerokie wykorzystanie dorobku postępowej, materialistycznej, opartej na twórczej metodzie dialektycznej nauki radzieckiej”[185]. W tym procesie położono nacisk na „wychowanie wszystkich pracowników służby zdrowia, jak również młodzieży w szkołach i na kursach, przyswojenie przez nich zasad rewolucyjnej nauki marksizmu-leninizmu, zaszczepienie przywiązania do Polski Ludowej i głębokiej, i szczerej przyjaźni do Związku Radzieckiego”, które „jest podstawowym i niezbędnym warunkiem powodzenia w pracy nad przygotowaniem kadr w planie 6-letnim”[186].

W trosce o te ideały, jak również o sprawne funkcjonowanie socjalistycznej służby zdrowia, miały nad nimi czuwać Podstawowe Organizacje Partyjne w każdym zakładzie i szpitalu. Partia została zobligowana do pilnowania m.in. podnoszenia jakości wydawnictw medycznych i walki z kosmopolitycznymi, wstecznymi i idealistycznymi poglądami oraz do kształcenia personelu i zaznajamiania go z zasadami marksizmu-leninizmu. Szczególną rolę w podnoszeniu jakości kadr odgrywać mieli asystenci na akademiach medycznych[187]. Chodziło tu prawdopodobnie o młodych lekarzy, którzy chcieli osiągnąć szybki awans w strukturach nauki polskiej przez odsunięcie od wpływów przedstawicieli starej kadry.

Warto zaznaczyć, że listopadowa I Ogólnokrajowa Narada Aktywu Służby Zdrowia, na której Sztachelski wygłosił powyższe przemówienie, odbyła się krótko po łączonej sesji Akademii Nauk ZSRR i Akademii Nauk Medycznych (na przełomie czerwca i lipca 1950 r.). Była to więc polska kopia konferencji radzieckiej. Oficjalnie ogłoszono rozpoczęcie trwającego już od kilkunastu miesięcy procesu przystosowywania medycyny, w tym psychiatrii, do wzorców radzieckich oraz oparcia jej na nauce Pawłowa. Narada aktywu była kolejnym krokiem w tym kierunku.

Wkrótce po Naradzie Aktywu Służby Zdrowia, na mocy uchwały Prezydium Rządu z 23 grudnia 1950 r. powołana została Rada Naukowa przy Ministrze Zdrowia. Jednocześnie zawieszono działalność Państwowej Rady Zdrowia (powołanej jeszcze w 1939 r.), której kontynuacją miała być Rada Naukowa[188]. Do zadań nowo utworzonej Rady Naukowej należało m.in.: opracowywanie dla rządu wytycznych do planów naukowych w medycynie i sposobów ich wykonania, opiniowanie zgłaszanych planów i projektów przez placówki, opiniowanie wydawnictw medycznych i ustalanie planu w tym zakresie oraz opiniowanie działalności różnych towarzystw medycznych. Członkami rady mianowano specjalistów z różnych dziedzin. Statut nadawał minister zdrowia, kadencja Rady trwała dwa lata[189]. Skład pierwszej Rady Naukowej wyglądał następująco: przewodniczący – prof. dr Ludwik Paszkiewicz (anatomopatolog), sekretarz – dr Irena Hausmanowa (neurolog w Państwowym Instytucie Neurologicznym w Warszawie). Wśród członków Rady znajdowało się także kilku psychiatrów: prof. dr Józef Handelsman, prof. dr Kamila Kancewiczowa oraz neurolog, dyrektor Instytutu Psychoneurologicznego prof. dr Zygmunt Kuligowski[190]. Rada Naukowa została powołana do planowania i nadawania właściwego kierunku pracom naukowym z medycyny. Opiniowała ona plany poszczególnych instytutów naukowych pod kątem ich zgodności z „postępową” wiedzą. Dotyczyło to także Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach[191], który odegrał ważną rolę w procesie przekształcania psychiatrii polskiej według wzorów radzieckich. Rada uczestniczyła zatem również w procesie nadawania polskiej psychiatrii „właściwego” kierunku rozwoju. Ogólnokrajowa Narada Aktywu Służby Zdrowia i powołanie Rady Naukowej były kolejnymi etapami w pracach przed Kongresem Nauki Polskiej.

Wreszcie po wyżej opisanych szeroko zakrojonych przygotowaniach w dniach 29 czerwca – 2 lipca 1951 r. w gmachu Politechniki Warszawskiej odbył się Kongres Nauki Polskiej[192]. Komitet Ministrów do spraw Kultury powziął uchwałę o zorganizowaniu kongresu nieco wcześniej, bo 13 lutego 1950 r. W toku prac przygotowawczych wyłoniono 11 sekcji, dzielących się na podsekcje, a te z kolei na komisje. X Sekcja Nauk Medycznych dzieliła się na 4 podsekcje: Nauk Podstawowych Lekarskich, Medycyny Klinicznej, Higieny i Zdrowia Publicznego oraz Farmacji[193]. Kongres odbył się pod znakiem forsowania zasady planowania w nauce i nadania jej rozwojowi postępowego kierunku. Przyjęto rezolucję, która nakazywała oprzeć całą naukę polską na materializmie dialektycznym[194]. Dotyczyło to także medycyny. Wyrazem uznania dla medycyny radzieckiej było zaproszenie gościa z ZSRR, profesora fizjologii Chaczatura Kosztojanca, który wygłosił przemówienie o Pawłowie i materializmie dialektycznym oraz ich roli w medycynie[195].

Podczas obrad Kongresu Nauki Polskiej podjęto także sprawy psychiatrii. Wygłoszono wspomniane referaty Jusa, Kaczyńskiego i Kaczanowskiego. Odczytane zostały inne artykuły, mające charakter manifestu ideologiczno-naukowego, w których Józef Handelsman i Andrzej Jus mówili o wielkim znaczeniu pawłowizmu dla psychiatrii polskiej. Przypomnieli, że w uznaniu jego zasług dla nauki rosyjski fizjolog już w 1936 r. został jedynym zagranicznym honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego[196]. O tym, że osobiście wnioskował o to Jan Mazurkiewicz, już nie wspomniano.

Na Kongresie poruszono także zagadnienia psychiatrii sądowej. Wcześniej, 7 października 1950 r., w Ministerstwie Sprawiedliwości odbyła się konferencja profesorów i pracowników uniwersyteckich zakładów prawa karnego, kryminalistyki i medycyny sądowej, zorganizowana przez Komisję Konsultacyjno-Naukową przy Ministrze Sprawiedliwości. Stwierdzono wtedy, że orzecznictwo naukowo-lekarskie, w szczególności psychiatryczne, należy oprzeć na marksizmie-leninizmie oraz osiągnięciach przodującej nauki radzieckiej[197]. Efektem tych starań był wygłoszony na Kongresie Nauki Polskiej referat Adolfa Malinowskiego[198]. Był to w praktyce ideologiczny manifest, wskazujący drogę, jaką powinna pójść psychiatria sądowa. Autor skrytykował w nim błędną teorię dziedziczenia Grzegorza Mendla, która prowadziła w psychiatrii do przekonania o niezmienności cech psychopatów, a dalej do powstania mitu „urodzonego przestępcy” (neolombrozjanizm). Krytykował niemieckich lekarzy: Kretschmera i Kraepelina, jako odpowiedzialnych za powstanie tych fatalistycznych koncepcji. Tymczasem nowe, socjalistyczne spojrzenie zakładało, że człowiek jako istota biologiczna podlega zmianom pod wpływem otoczenia, więc nie ma mowy o „urodzonym zbrodniarzu”. Dlatego Malinowski uważał, że psychiatrię oraz orzecznictwo sądowe należało skierować na nowe, właściwe tory. Jako wzór podawał ZSRR, gdzie psychopatów kierowało się do kolonii pracy (rolnej, w wielkich inwestycjach państwowych). Była to jego zdaniem bardzo dobra forma reedukacji opornych psychopatów. Malinowski sugerował wprowadzenie tego typu rozwiązań w Polsce, zamiast kierować psychopatów do szpitali lub więzień[199].

Kongres Nauki Polskiej stanowił zwieńczenie intensywnych wcześniejszych przygotowań, do których należał m.in. XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich, mających na celu przystosowywanie psychiatrii polskiej do standardów radzieckich. Kongres wprowadzał zasadę planowania i centralnego sterowania nauką. Był oficjalną deklaracją poparcia dla wzorców radzieckich. Kongres miał jednak charakter ogólny. Dopiero po jego zakończeniu zaczęto organizować konferencje dla poszczególnych dziedzin naukowych. Dla psychiatrii taką konferencją była wspominana Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r. Zanim jednak przejdziemy do jej opisu, warto zatrzymać się nad kilkoma poprzedzającymi ją wydarzeniami. Miały one bowiem wielkie znaczenie dla procesu przekształcania polskiej psychiatrii naukowej.

Konferencja Pawłowowska w Krynicy

Po Kongresie Nauki Polskiej następna konferencja, która stanowiła ważny etap w przekształcaniu polskiej psychiatrii (jak również całej medycyny) według sowieckich wzorców, odbyła się w Krynicy. Zaplanowano ją na okres 27 grudnia 1951 – 2 stycznia 1952 r. w Krynicy, w Domu Zdrojowym. Organizacją zajął się Instytut Psychoneurologiczny[200].

Przygotowania odbywały się, podobnie jak w przypadku Kongresu Nauki Polskiej, z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem. Już w grudniu 1950 r. w Kuźnicach miała miejsce wstępna konferencja biologiczna, na której przedstawiono nowe kierunki w tej dziedzinie – naukę Pawłowa i Miczurina[201]. Przemówienie wygłosił Andrzej Jus z Instytutu Psychoneurologicznego. Skrytykował burżuazyjną naukę medyczną w Polsce, pod wpływem której wielu lekarzy wciąż hołdowało idealistycznym, kosmopolitycznym prądom. Wytknął im niewłaściwy stosunek do ZSRR: „[…] wielu naukowców wychowanych w burżuazyjnych pojęciach potrafiło zejść z pozycji nieufności w stosunku do nauki radzieckiej, pozycji hołdowania kosmopolityzmowi w nauce, z pozycji przeciwstawiania się powiązania nauki z życiem i planowej organizacji życia naukowego”[202]. Ubolewał, że ciągle nie ma zakładów i kadr zajmujących się badaniem pawłowowskiej teorii wyższych czynności nerwowych (poza Instytutem Psychoneurologicznym w Tworkach). Istniejące katedry i kliniki nie interesowały się tą problematyką. Ponadto nie wszyscy lekarze znali w dostatecznym stopniu teorię fizjologa i materializm dialektyczny. Jus wyraził nadzieję, że wszystkie te trudności zostaną przezwyciężone na planowanej w grudniu 1951 r. konferencji w Krynicy, mającej być, jak się wyraził, ważnym momentem w twórczym rozwoju pawłowizmu w Polsce. Podziękował także za obecność radzieckiej delegacji[203].

Krótko przed rozpoczęciem konferencji „Służba Zdrowia” na pierwszej stronie przypominała o jej doniosłym znaczeniu: „Konferencja Pawłowowska winna stać się również etapem ideologicznym w walce dwu światopoglądów, w walce nowego ze starym”[204]. 23 grudnia 1951 r., a więc na kilka dni przed konferencją, pismo zamieściło obszerny fragment artykułu Pawłowa z 1934 r. dla Wielkiej encyklopedii medycznej, oczywiście z okazji zbliżającej się konferencji ku jego czci[205].

27 grudnia 1951 r. rozpoczęła się Konferencja Pawłowowska. Udział w niej wzięło ponad 300 osób: profesorowie akademii medycznych, kierownicy instytutów badawczych, lekarze. O randze wydarzenia świadczyła obecność wysokich urzędników: ministra zdrowia Jerzego Sztachelskiego, wiceministra zdrowia Bogusława Kożusznika, kierownika Wydziału Nauki KC PZPR dr. Kazimierza Petrusewicza, zastępcy kierownika Wydziału Administracyjno-Samorządowego KC PZPR dr. Ludwika Przysuskiego. Zaproszono także delegację radziecką w składzie: prof. Leonid Grigoriewicz Woronin (biologia), prof. Włodzimierz Nikołajewicz Czernigowskij (doktor nauk medycznych, członek rzeczywisty Akademii Nauk Medycznych ZSRR), prof. Włodzimierz Sergiejewicz Rusinow (biologia), doc. Aleksander Nikołajewicz Czerkaszyn (kandydat nauk medycznych). Goście wygłosili swoje referaty[206].

Program podzielono na kilka części. W pierwszych dniach obrad referaty wygłosili m.in.: Zygmunt Kuligowski („Próba konkretyzacji pewnych założeń teorii Pawłowa w klinice neurologicznej”), dr Karolina Jusowa („Zastosowanie elektroencefalografii dla wyjaśnienia dynamiki procesów korowych”), Irena Hausmanowa („Zagadnienia patologii korowo-trzewiowej”)[207]. Jedną z najobszerniejszych była część czwarta (31 grudnia), poświęcona tematyce psychiatrycznej. Referaty i koreferaty wygłosili: Eugeniusz Wilczkowski, „Znaczenie podejścia patofizjologicznego dla psychiatrii”; Andrzej Jus, „Patofizjologia wyższych czynności nerwowych jako podstawa psychiatrii”; Józef Handelsman, „Typologia i zagadnienie dziedziczności w świetle nauki Pawłowa”; Leon Uszkiewicz, „Zagadnienia psychoterapeutyczne w ujęciu nauki Pawłowa”; Tadeusz Frąckowiak, „Nerwice w ujęciu nauki Pawłowa”; Mieczysław Kaczyński, „Zagadnienie rehabilitacji psychicznie chorych”; Franciszka Zakrzewska, „Niektóre zagadnienia psychopatologiczne w interpretacji fizjologicznej”[208].

Obrady zainaugurował minister Jerzy Sztachelski. W przemówieniu stwierdził, że w Polsce „zadaniem nauk lekarskich jest wykorzystać osiągnięcia radzieckiej biologii i z jej twórczych pozycji prowadzić pracę badawczą”, nauka Pawłowa miała zaś być „trzonem teoretycznej podstawy nauk lekarskich”[209]. Skrytykował kapitalistyczną naukę jako narzędzie służące do bieżących celów. Odwoływał się do pracy Stalina o językoznawstwie, cytując jego słowa o rozwoju marksizmu i antydogmatyzmie. Następnie zajął się psychiatrią. Pozytywnie odniósł się do działalności Instytutu Psychoneurologicznego, młodego i nieokrzepłego jeszcze, „który stanowi jednak podstawę do rozwinięcia pracy w dziedzinie pawłowizmu”[210]. Krytycznie natomiast ocenił dotychczasowe zjazdy psychiatryczne, na których jedynie deklaratywnie i ogólnikowo zajmowano się tym tematem. Minister podkreślił, że psychiatria była dziedziną, w której w szczególności należało atakować „błędne i szkodliwe dla rozwoju psychiatrii idealistyczne teorie i zwalczać wypływający z nich nihilizm terapeutyczny i takie antyhumanitarne wnioski, jak sterylizacja, stosowana ustawowo w oparciu o taki właśnie kierunek w psychiatrii po raz pierwszy w Stanach Zjednoczonych, a swego czasu i w Niemczech hitlerowskich, które nie zatrzymały się na stosowaniu sterylizacji, ale nawet szeroko prowadziły uśmiercanie chorych psychicznie”[211]. Dla polskiej psychiatrii naukowej istotne było także to, że Sztachelski zaatakował pragmatyzm jako filozofię, która – rozpowszechniona szczególnie w USA – razem z instrumentalizmem „degraduje pozycję nauki krajów kapitalistycznych do wulgarnego praktycyzmu”[212]. Do pragmatyzmu bowiem odwoływał się w swej przedwojennej pracy naukowej Jan Mazurkiewicz. Oficjalna krytyka tego systemu przez ministra zdrowia mogła być zatem dodatkową zachętą dla wszystkich, którzy dążyli do zdyskredytowania teorii i autorytetu nieżyjącego już profesora. Stanowiła równocześnie ukryte ostrzeżenie pod adresem jego uczniów. Na koniec Sztachelski podziękował Radzie Naukowej: „Ważnym czynnikiem było również powstanie i działalność Rady Naukowej Ministerstwa Zdrowia, która odegrała poważną rolę w przygotowaniu prac kongresowych, a obecnie pracuje nad wcieleniem w życie zadań wytyczonych przez kongres”[213].

Najważniejszy referat dotyczący psychiatrii wygłosił na konferencji Andrzej Jus[214]. Według niego powolny rozwój i zapóźnienie psychiatrii względem innych działów medycyny wynikały z tego, że przez długie lata nie mogła być oparta na niesformułowanej wówczas jeszcze teorii Pawłowa o fizjologii i patofizjologii wyższych czynności nerwowych, co pomogłoby wyjaśnić przyczyny wielu zaburzeń psychicznych. Dlatego psychiatria ograniczała się do opisywania i klasyfikowania obserwowanych zaburzeń. Natomiast brak naukowych podstaw do badania i interpretowania chorób psychicznych (które stworzył dopiero Pawłow) skłaniał wielu psychiatrów w XIX w. do tworzenia błędnych teorii i hipotez. Wierzyli oni naiwnie, że uda im się wypełnić w ten sposób istniejącą lukę naukową w psychiatrii. Jus podzielił te teorie na dwie grupy.

Pierwsza grupa obejmowała koncepcje, ujmujące zjawiska psychiczne w oderwaniu od fizycznych, które nadawały psychice podmiotowość. Kierunek ten, nazwany ogólnie przez Jusa psychologicznym, zakładał dualizm psyche i soma. Jego przedstawiciele odwoływali się do idealistycznych i metafizycznych teorii. W rezultacie powstały takie szkodliwe koncepcje, jak fatalistyczna teoria Morela, lombrozjanizm (teoria „urodzonego przestępcy”)[215], a także freudyzm.

Druga grupa to hipotezy tłumaczące zaburzenia psychiczne wyłącznie na gruncie anatomii patologicznej i fizjologii analitycznej. Był to również wielce szkodliwy nurt, mechanistycznie ujmujący zaburzenia psychiczne i w konsekwencji ograniczający ich pojmowanie. Przedstawiciele tego kierunku mieli bowiem nie dostrzegać związków między częścią a całością. Kierunek ten zakładał, oparte na fizjologii analitycznej, postrzeganie czynności poszczególnych części ośrodkowego układu nerwowego w oderwaniu od całości tego układu i ustroju (inaczej niż u Pawłowa, który widział to całościowo). W rezultacie reprezentanci tego kierunku lokalizowali choroby psychiczne w konkretnych obszarach mózgu, co było błędem – „ciasnym psychomorfologizmem”[216], i spowodowało powstanie takich złych koncepcji, jak frenologia Galla, „lokalizacjonizm” (próby ulokowania zaburzeń w poszczególnych częściach mózgu) Wernickego i Meynerta, psychomorfologiczne badania Poetzla, Kleista i Szmariana[217].

Po analizie historyczno-ideologicznej „błędnych” koncepcji w psychiatrii Jus przeszedł w dalszej części referatu do przedstawienia zalet nauki Pawłowa. Orzekł, że psychiatria powinna prowadzić badania nad mechanizmem powstawania zaburzeń, opierając się na metodzie odruchowo-warunkowej i całym bogactwie danych i nauce słynnego fizjologa. Metoda ta wskazała bowiem psychiatrii drogę patofizjologicznego objaśniania genezy zaburzeń psychicznych i ukazała możliwość badania tych chorób w związku z zewnętrznym i wewnętrznym środowiskiem ustroju. Psychiatra powinien więc poznać naukę Pawłowa i współpracować ściśle z neurofizjologiem[218]. Tu przypomniał o niedawnym połączeniu „Rocznika Psychiatrycznego” z „Neurologią Polską” w jedno pismo – „Neurologię, Neurochirurgię i Psychiatrię Polską”, co było przejawem tendencji do łączenia według wzorów radzieckich neurologii z psychiatrią.

W dalszej części wystąpienia Jus po raz kolejny (i nie ostatni) zajął się Janem Mazurkiewiczem. Wytknął mu błąd podstawowy – jego prace nie były zgodne z pawłowizmem, ale z drugiej strony przyznał, że Mazurkiewicz był jednak w swoim czasie postępowym i pionierskim polskim psychiatrą, ponieważ jego praca naukowa „w odróżnieniu od mglistych rozważań psychoanalitycznych, od bezpłodnych spekulacji psychologicznych i mechanistycznych poglądów psychomorfologicznych, panujących przeważnie w psychiatrii polskiej okresu międzywojennego, opierała się na podstawach fizjologicznych i przeważnie posługiwała się naukowym językiem fizjologii”[219]. Była to zatem jeszcze jedna próba uczynienia ze zmarłego profesora „protopawłowisty” i zarazem ostra krytyka przedwojennej psychiatrii. Zaraz jednak dodał: „Jasne, że ta ocena pracy Mazurkiewicza w aspekcie historycznym nie zwalnia nas od analizy wszystkich jego błędów, które często wiodły na pozycje idealistyczne”[220].

Jus pochwalił jednego z następców i kontynuatorów myśli Pawłowa – Iwanowa-Smoleńskiego, który badał związki czasowe w tworzeniu odruchów. Na koniec podkreślił, że pawłowizm w psychiatrii to zwycięstwo materialistycznej koncepcji nad idealistycznymi, błędnymi koncepcjami psychoanalizy. Było to też zwycięstwo nad innymi, materialistycznymi wprawdzie, ale zwulgaryzowanymi teoriami, które zakładały związek konstytucji (budowy ciała) czy wrodzonych cech ze skłonnością do chorób psychicznych, co było przecież fatalizmem i nihilizmem terapeutycznym. Pawłowizm, uwzględniając wpływy dynamicznych czynników społecznych, przynosił natomiast optymizm terapeutyczny[221].

W części poświęconej psychiatrii referat wygłosił również Eugeniusz Wilczkowski. Omówił w nim krytycznie niektóre kierunki w polskiej psychiatrii. Jednym z nich był nurt psychologiczny, nieuwzględniający dostatecznie znaczenia podłoża anatomicznego i fizjologicznego. Drugi kierunek „wąskiego morfologizmu” wnosił co prawda ciekawe dane z zakresu anatomii patologicznej, ale w ostateczności jednak prowadził do powstania fałszywych koncepcji mechanistycznych[222]. A zatem Wilczkowski, podobnie jak Jus, wyróżnił dwa ogólne nurty: psychologiczny (idealistyczny) i kliniczny (będący zwulgaryzowaną formą materializmu). Potępił koncepcje zakładające dziedziczenie chorób psychicznych i konstytucjonalizm, czyli pogląd, że budowa ciała warunkowała podatność na określone zaburzenia umysłowe. Prowadziły one do nihilizmu terapeutycznego. Za jedynie twórczy i słuszny uznał kierunek pawłowowski, dający rzetelne wyjaśnienie wielu zjawisk psychopatologicznych[223].

Problematyką przedwojennej psychiatrii polskiej zajął się w swym krytycznym wystąpieniu Józef Handelsman. Podkreślił, że przed II wojną światową byli dobrzy psychiatrzy, jak np. Julian Morawski. Zajmował on podobne do Pawłowa stanowisko, głosząc zmienność konstytucji człowieka w zależności od warunków środowiskowych i działających nań czynników na przestrzeni życia. Odwoływał się w tym miejscu do biologii Miczurina i Łysenki, którzy ujmowali, co autor podkreślił z uznaniem, konstytucję (budowę psychofizyczną) człowieka w sposób dynamiczny. Na jej kształt i rozwój oddziaływały już nie tylko odziedziczone cechy, ale – przede wszystkim – czynniki środowiskowe (zewnętrzne)[224]. Koreferat do wystąpienia Handelsmana wygłosiła Lidia Sembratowicz-Uszkiewiczowa. W ostrej formie zaatakowała psychoanalizę jako teorię negującą wpływ szerokich i złożonych czynników środowiskowych na człowieka. Koncepcje Freuda determinowały psychikę popędami i instynktami, głównie seksualnymi. Z freudyzmu zdaniem autorki miała się wywodzić także psychodrama Moreno, czyli odgrywanie ról w teatrze w ramach terapii konfliktów. Taka forma psychoterapii, odwołująca się do freudyzmu, była błędna i szkodliwa. Dopiero Pawłow dostarczył podstaw do stworzenia naukowej psychoterapii i oparcia jej na fizjologii i patofizjologii. Uszkiewiczowa skrytykowała amerykańską psychosomatykę, która jakoby miała opierać psychoterapię na podstawach biologicznych, a która w rzeczywistości była ujęciem freudystowskim, dualistycznym, zakładającym paralelizm duszy i ciała[225].

Podobnie wypowiedział się w swym referacie zaproszony radziecki fizjolog, prof. Leonid Woronin. W zakończeniu dyskusji nad referatami psychiatrycznymi podkreślono potrzebę wdrażania teorii Pawłowa na uczelniach, uwzględnienia go w programach nauczania, organizowania towarzystw, zjazdów, posiedzeń naukowych, promujących tę koncepcję[226].

Konferencja Pawłowowska w Krynicy zakończyła się rezolucją, w której stwierdzono potrzeby: tworzenia ośrodków naukowo-badawczych, pracujących nad zagadnieniami pawłowizmu; szerszego uwzględniania w pracach badawczych prowadzonych przez kliniki psychiatryczne akademii medycznych metodyki pawłowowskiej; szkolenia kadr i studentów na kursach, wprowadzanie nauki Pawłowa do programu nauczania; wydawanie dzieł Pawłowa i regularne zamieszczanie ich fragmentów w prasie, np. w „Wiadomościach Lekarskich”.

W podobnym tonie utrzymany był list uczestników konferencji do Bolesława Bieruta. Uczeni zapewnili go o swoim uznaniu dla nauki Pawłowa, która przyczynia się do rozwoju w Polsce materialistycznego i dialektycznego podejścia w naukach przyrodniczych i medycynie, wykazując błędność starych teorii. Na zakończenie konferencji minister Sztachelski podkreślił wielką rolę tego wydarzenia dla ugruntowania przekonania, że pawłowizm to jedyna słuszna droga rozwoju polskiej medycyny[227].

Realizując zalecenia rezolucji na zjeździe rektorów i pracowników akademii medycznych, 26 stycznia 1952 r. powołano Zrzeszenie Przyrodników Marksistów. Miało ono propagować idee marksizmu w nauce i medycynie, w pierwszej kolejności wdrażać tematykę i postulaty konferencji w Krynicy na akademiach medycznych[228]. Oznaczało to imputowanie pawłowizmu także w klinikach psychiatrycznych, wchodzących w skład akademii.

Konferencja zaowocowała polemiką prasową. Rozpoczął ją artykuł redaktora naczelnego „Służby Zdrowia” Leona Uszkiewicza, w którym zamieścił kilka uwag na jej temat[229]. Autor zwracał uwagę, aby pawłowizm nie został przyjęty w środowisku psychiatrów w sposób powierzchowny. Zarzucił organizatorom konferencji brak referatu, który dostatecznie zdemaskowałby słabości obecnej psychiatrii polskiej, wśród których wymienił: obciążenie teoriami antroposocjologicznymi, neojacksonizmem (atak na uczniów Mazurkiewicza), freudyzmem, nihilizmem terapeutycznym, eugeniką, behawioryzmem. Dobrze ocenił jedynie wystąpienie Ireny Hausmanowej. Następnie przeszedł do krytyki teorii Mazurkiewicza. Uszkiewicz ubolewał, że jego myśl wciąż jest żywa wśród pracowników katedr i klinik psychiatrycznych obsadzonych przez jego uczniów. Wspomniał o artykule profesora w „Roczniku Psychiatrycznym” z 1949 r.[230], który posłużył Uszkiewiczowi za pretekst do ataku na Mazurkiewicza, gdyż profesor miał w nim podważyć kilka fundamentalnych założeń teorii Pawłowa, jak np. pogląd, że wszystkie funkcje układu nerwowego były tylko natury odruchowej, a odruch był wypadkową dwóch sił: bodźca zewnętrznego i sterującej siły wewnętrznego układu wegetatywnego. Uszkiewicz przypisał w tym miejscu Mazurkiewiczowi inspirowanie się Johannesem Müllerem, który w połowie XIX w. miał jakoby głosić pogląd, że reakcje organizmu wynikały nie z bodźca zewnątrzśrodowiskowego, lecz z właściwości samego organizmu, co było poglądem „skrajnie idealistycznym”[231]. Według bowiem tej koncepcji człowiekiem sterowałyby wewnętrzne bodźce, a przecież Pawłow głosił, że były to przede wszystkim czynniki zewnętrzne. Uszkiewicz zarzucił w ten sposób Mazurkiewiczowi sięganie do błędnych, niemieckich, idealistycznych koncepcji: „[…] idealistyczny, spekulatywny charakter jego poglądów mimo »przeważnie« naukowego języka fizjologii, a może nawet dzięki temu językowi, niewątpliwie silniej zaważył na psychiatrii polskiej i mocniej zakorzenił się w szpitalnictwie psychiatrycznym niż poglądy innych badaczy polskich […]”[232]. Mówiąc o „przeważnie naukowym języku fizjologii” Mazurkiewicza, Uszkiewicz cytował tu fragment referatu Jusa z konferencji w Krynicy. Miał on bowiem co do treści tego wystąpienia (któremu chyba trudno byłoby zarzucić brak ideologicznej poprawności) parę krytycznych uwag. Podstawowy błąd Jusa miał polegać na tym, że pozwolił sobie zamieścić kilka pozytywnych akcentów wobec Mazurkiewicza. Uszkiewicz zarzucił Jusowi, że próbował w swym referacie wykazać, iż Mazurkiewicz był (nieświadomie) pionierem fizjologicznego podejścia w psychiatrii w Polsce. Uszkiewicz zdecydowanie przeciwstawił się w tym miejscu wszelkim, nawet bardzo ograniczonym próbom ukazywania pozytywów w dorobku naukowym Mazurkiewicza: „Brak jednak głębszej, krytycznej oceny działalności i prac Mazurkiewicza, sięgnięcia również do okresu przedwojennego i oceny skutków działalności Mazurkiewicza otwiera drogę do powstawania mitów”[233]. Biorąc pod uwagę dotychczasowe ataki prasowe Jusa na Mazurkiewicza, trudno zarzucać mu jakiekolwiek sympatie względem profesora. Niemniej Uszkiewicz dodał, że Jus w swym „mitologizowaniu” Mazurkiewicza posunął się za daleko, wydając zbyt mało krytyczną ocenę jego dorobku. W podobny sposób Uszkiewicz zajął się także Feliksem Kaczanowskim, któremu wytknął np. to, że zbyt „ciepło” wyrażał się o Mazurkiewiczu w swym przemówieniu podczas uroczystej akademii ku pamięci zmarłego profesora w 1948 r. w Warszawie. Kaczanowski miał popełnić błąd, ponieważ docenił Mazurkiewicza za jego rolę w rewizji klasycznej teorii refleksologicznej, co stanowiło, według Uszkiewicza, rewizję pawłowizmu[234]. Kaczanowski miałby zatem przyłączyć się do krytyki rosyjskiego fizjologa przez Mazurkiewicza, a to było już poważne oskarżenie.

Zarzucanie Andrzejowi Jusowi sympatii wobec Mazurkiewicza, który dał się jak dotąd poznać jako jego gorliwy krytyk, wydawało się nieco dziwne. Niewykluczone, że było to odzwierciedleniem konfliktów w grupie psychiatrów i lekarzy, wiążących swoje nadzieje na kariery z nadchodzącymi zmianami w psychiatrii. Uszkiewicz i Jus niewątpliwie do takiej grupy należeli.

Jus nie pozostał mu dłużny i wkrótce ukazała się jego odpowiedź, co jest interesujące, w redagowanej przez Uszkiewicza „Służbie Zdrowia”[235]. Autor tradycyjnie na wstępie skrytykował ostro postawę wielu psychiatrów, którzy mieli jego zdaniem traktować pawłowizm jako obecną modę, jako wymóg, któremu siłą rzeczy trzeba się podporządkować biernie, a nie jako prawdziwą, szczerą naukę. Zaatakował także psychiatrię przedwojenną, m.in. XVI Zjazd Psychiatrów Polskich w Lublinie i Chełmie w 1936 r., gdzie dyskutowano nad projektem ustawy sterylizacyjnej wobec chorych umysłowo. Wytknął przedwojennym psychiatrom konstytucjonalizm, sceptycyzm, nihilizm oraz brak troski o chorego. Odniósł się do artykułu Uszkiewicza, w którym zarzucono mu tworzenie mitu Mazurkiewicza. Wyjaśnił, że chodziło o zaznaczenie, że profesor odegrał pozytywną rolę w czasach II Rzeczypospolitej, które były może nie tak odległe, ale stanowiły całkowicie inną epokę w porównaniu z obecnym wówczas socjalistycznym ustrojem. Niemniej jednak popełnił wiele ciężkich błędów, które Jus mu wytknął (zarzucając Uszkiewiczowi, że sam nie zdołał tego zrobić w swoim artykule), a do których należeć miały: głoszenie poglądu, że odruchowość warunkowa to tylko pierwszy etap w rozwoju człowieka, a nie, jak twierdził Pawłow, mechanizm objaśniający całokształt jego życia psychicznego; twierdzenie o tzw. życiu własnym psychiki jako autonomicznym prawie istoty, przyjmowane na gruncie idealizmu; wyznawanie fatalistycznego determinizmu: mechanizmy podkorowe jako preformowane i niezmienne nie były zdolne do ewolucji, według Pawłowa natomiast mogły ewoluować, np. przechodzić z warunkowych do bezwarunkowych.

Mazurkiewicz podkreślać miał także znaczenie uwagi w odruchach warunkowych, przez co wprowadzał szkodliwe pojęcia psychologiczne do fizjologii. Opierał się w swych pracach na błędnej genetyce formalnej, w związku z czym głosił fatalistyczną dziedziczność chorób umysłowych. Jus zaznaczał, że Mazurkiewicz był o tyle oryginalny, że na tle innych psychiatrów zajmował się żywo fizjologią Pawłowa, próbując w jakiś sposób przeciwstawić się idealistycznej spekulacji, choć zarazem jeszcze silniej podkreślał, że Mazurkiewicz zrobił to błędnie, źle interpretując pawłowizm. Dlatego nie wolno zapominać o przewadze szkodliwych elementów w teorii Mazurkiewicza[236].

Tak więc w myśl zaleceń konferencji w Krynicy na sile przybierały propaganda radzieckiej medycyny i zwalczanie starych koncepcji psychiatrycznych w prasie. Tymczasem od przeszło roku funkcjonowała już specjalna placówka naukowo-badawcza, która intensywnie pracowała nad wprowadzaniem zmian w psychiatrii polskiej: był to wspominany już Instytut Psychoneurologiczny (IP).

Instytut Psychoneurologiczny

Początki tej ważnej dla polskiej psychiatrii instytucji sięgały końca 1949 r. Wówczas Ministerstwo Zdrowia wystąpiło z inicjatywą utworzenia ośrodka badawczego, który podjąłby prace kliniczne oparte na neurofizjologii i nauce Pawłowa, reprezentujące „postępowy, materialistyczny kierunek w neurologii i psychiatrii”[237]. W styczniu 1950 r. podjęto organizację Instytutu na terenie szpitala psychiatrycznego w Tworkach, wstępnie nakreślając następujące cele: nadanie postępowego kierunku badaniom naukowym z zakresu chorób nerwowych i psychicznych, badania mechanizmów czynności układu nerwowego oparte na przodującej nauce radzieckiej, udział w planowaniu badań naukowych, rozwiązywanie praktycznych problemów związanych z działalnością psychiatrycznej służby zdrowia. Uruchamianie placówki przebiegało etapami. Najpierw w lutym w remontowanym jeszcze pomieszczeniu powstała pracownia elektroencefalograficzna. Następnie utworzono oddział psychiatryczny, później oddziały neurologiczny i neurochirurgiczny, pracownie: biochemiczną, rentgenologiczną i psychologiczną. W czerwcu IP dysponował neurochirurgiczną salą operacyjną. Po ukończeniu remontu podziemi planowano uruchomić tam pracownię odruchów warunkowych jako wstęp do małego oddziału neurofizjologii doświadczalnej[238]. Początki były jednak trudne. Instytut borykał się w tym czasie z brakami kadrowymi, remontami itp. Trzy oddziały (neurologiczny, neurochirurgiczny i psychiatryczny) korzystały z bazy materialnej zakładu w Tworkach: dwa pierwsze otrzymały własne łóżka w wyniku przekształcenia jednego z pawilonów psychiatrycznych, oddział psychiatryczny zaś korzystał bezpośrednio z przeszło tysiąca łóżek szpitalnych[239]. A zatem Instytut Psychoneurologiczny, o czym Jus w swym artykule nie wspomniał, zajął po prostu niektóre pomieszczenia i część łóżek szpitala w Tworkach. Z pewnością nie wpłynęło to korzystnie na sytuację zakładu.

Organizowanie Instytutu Psychoneurologicznego nabrało tempa jesienią 1950 r., co zapewne nieprzypadkowo zbiegło się z zakończeniem sesji pawłowowskiej w ZSRR na przełomie czerwca i lipca tegoż roku. Oficjalne otwarcie Instytutu Psychoneurologicznego nastąpiło 7 listopada 1950 r. w ramach Czynu Październikowego (33. rocznica rewolucji październikowej)[240]. W przygotowanym na tę okazję artykule „Służba Zdrowia” pisała: „Jednym z głównych jego zadań będzie przeszczepianie na grunt Polski wyników badań i nauki genialnego uczonego radzieckiego I.P. Pawłowa, twórcy epokowych teorii fizjologicznych i metod badania wyższych czynności układu nerwowego. […] W działalności swej Instytut będzie jednym z ogniw walki z nienaukowymi teoriami, opartymi na idealizmie filozoficznym, dotychczas jeszcze błąkającym się wśród naszych psychiatrów i neurologów. […] W Instytucie będą badane mechanizmy czynności układu nerwowego i ich zaburzenia na zasadzie najnowszych zdobyczy współczesnej wiedzy przyrodniczej”[241].

Ukazane w prasie oficjalne zadania Instytutu Psychoneurologicznego były niemal identyczne z poufnymi, wewnętrznymi wytycznymi placówki. Nakazywały one „oparcie kierunku badań naukowych w dziedzinie neurologii i psychiatrii na zasadach nauki Pawłowa, wyraźne podkreślenie światopoglądowego znaczenia nauki Pawłowa, zwalczanie wstecznych poglądów naukowych oraz przekazywanie osiągnięć naukowych praktyce lekarskiej”[242].

Placówka miała organizować szkolenia kadr psychiatrycznych (i neurologicznych), zajmować się problematyką służby zdrowia. Instytut w chwili otwarcia dysponował 70 łóżkami szpitalnymi, w tym 30 psychiatrycznymi, 30 neurologicznymi i 10 neurochirurgicznymi, ponadto pracownią elektroencefalografii, biochemiczną, salą chirurgiczną, gabinetem fizykoterapeutycznym, biblioteką i 2 aparatami rtg. Dyrektorem został Zygmunt Kuligowski[243].

Mimo otwarcia placówki w listopadzie 1950 r., rozporządzenie w sprawie jego organizacji ukazało się później, bo 24 marca 1951 r.[244] Paragraf drugi dokumentu określał główny cel placówki, którym było „prowadzenie badań naukowych oraz nadawanie postępowego kierunku tym badaniom w zakresie chorób nerwowych i psychicznych oraz ich zwalczania, a ponadto wszechstronne wykorzystanie dla potrzeb służby zdrowia Polski Ludowej zdobyczy naukowych w tej dziedzinie, a w szczególności zdobyczy przodującej nauki Związku Radzieckiego”[245]. A zatem ustawowo, w państwowym dokumencie, stwierdzono, że nauka radziecka jest „przodująca”. Paragraf trzeci mówił o dalszych zadaniach, takich jak planowanie i koordynacja badań naukowych w zakresie chorób psychicznych i nerwowych w całym kraju oraz prowadzenie ich we własnym zakresie[246]. Teoretycznie więc Instytut miał prawo narzucić kierunki pracy naukowej i nadzorować badania innych jednostek naukowych, np. klinik psychiatrycznych.

Siedzibę zachowano w Tworkach (par. 4, pkt 1). Nadzór nad Instytutem sprawował minister zdrowia (par. 8), który również finansował placówkę (par. 6)[247]. Placówce nadano statut[248]. Wymieniono w nim szczegółowo zadania naukowe w zakresie psychiatrii (oraz neurologii):

– opracowywanie centralnego planu badań naukowych w zakresie chorób nerwowych i psychicznych oraz ich zwalczania,

– nadzorowanie i koordynowanie prac naukowo-badawczych, związanych z działalnością Instytutu, a prowadzonych przez placówki naukowe podległe innym ministerstwom (w zakresie zleconym przez te resorty w porozumieniu z ministrem zdrowia),

– badanie zagadnień biologicznych, społecznych i klinicznych chorób nerwowych i psychicznych oraz metodologia tych badań,

– opracowanie i ocena naukowa metod leczenia chorób umysłowych,

– przygotowywanie kadr naukowych,

– współdziałanie w zakresie podnoszenia kwalifikacji personelu psychiatrycznego (szkolenia),

– współdziałanie z instytucjami wydawniczymi w zakresie publikowania wyników prowadzonych badań naukowych,

– współpraca z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami naukowymi (par. 2, pkt 2)[249].

Instytut miał ponadto prawo korzystać z materiałów akademii medycznych i innych placówek naukowych bądź zakładów zdrowia, które były potrzebne do realizacji jego zadań (par. 3, pkt 1). Mógł też wnioskować do Ministerstwa Zdrowia o zlecenie akademiom czy zakładom służby zdrowia określonych prac badawczych, związanych ze swoją działalnością (par 3, pkt 2)[250]. A zatem miał w praktyce możliwość korzystania z cudzych urządzeń oraz zlecania za pośrednictwem Ministerstwa Zdrowia innym placówkom, np. klinikom psychiatrycznym, przeprowadzenia badań pod kątem swoich potrzeb. Nie było to jednak nic nowego, placówka korzystała już szeroko z zaplecza materialnego szpitala w Tworkach.

Na czele Instytutu Psychoneurologicznego stał dyrektor, powoływany przez ministra zdrowia (par. 5, pkt 1), do którego zadań należało m.in.: reprezentowanie placówki na zewnątrz, opracowywanie centralnego planu badań naukowych, kierowanie całością prac naukowo-badawczych, przedstawianie Radzie Naukowej spraw związanych z badaniami, wykonywanie uchwał Rady (par. 5, pkt 3)[251]. Dyrektor miał zastępcę do spraw naukowych, powoływanego przez ministra zdrowia (par. 6, pkt 3)[252]. W Instytucie działała Rada Naukowa w składzie: dyrektor, kierownicy oddziałów, pracownicy naukowi, „wybitni fachowcy” powoływani przez ministra zdrowia, przedstawiciele Centralnej Rady Związków Zawodowych (również typowani przez ministra zdrowia). Przewodniczącego Rady powoływał również minister zdrowia (par. 7, 8, pkt 1, 2). Rada miała czuwać nad „właściwym kierunkiem” pracy naukowej, opiniować projekty badań, inicjować własne, rekomendować kandydatów na samodzielne stanowiska naukowe (par. 9)[253].

Instytut Psychoneurologiczny rozpoczął więc oficjalnie działalność w listopadzie 1950 r. w skromnych warunkach. Stopniowo jego struktura się rozbudowywała. Pod koniec 1951 r. miał już następujące działy: kliniczny, składający się z trzech oddziałów: neurologicznego (30 łóżek), neurochirurgicznego (10 łóżek) i psychiatrycznego (30 łóżek); oraz pracowni naukowych: elektroencefalograficznej, psychologicznej, rentgenowskiej, biochemicznej i histopatologicznej. W fazie projektowania były kolejne pracownie badawcze: fizjologii doświadczalnej wyższych czynności nerwowych z małym działem doświadczalnym (zwierzętarnią), patofizjologii wyższych czynności nerwowych człowieka, przemiany materii i elektrokardiograficzna[254].

Oddziałem neurochirurgicznym kierował doc. Lucjan Stępień. Zygmunt Kuligowski oprócz funkcji dyrektora sprawował też kierownictwo nad oddziałem neurologicznym. Andrzej Jus był szefem oddziału psychiatrycznego. Doktor Karolina Jusowa (żona Jusa) była kierowniczką pracowni elektroencefalograficznej[255].

Przyjrzyjmy się działalności naukowej Instytutu Psychoneurologicznego w interesującym nas okresie, tj. od listopada 1950 r. do Krajowej Narady Psychiatrycznej w Tworkach we wrześniu roku 1952. Jednym z zadań placówki było centralne planowanie kierunków naukowych badań psychiatrycznych. Zajmowała się tym Rada Naukowa IP – organ analogiczny do Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Pierwsze posiedzenie Rady Naukowej odbyło się dopiero 6 października 1951 r.[256] W skład Rady wchodzili m.in.: przewodniczący – prof. Józef Handelsman (Warszawa), Lucjan Stępień (Łódź), Eugeniusz Herman (Łódź), Zygmunt Kuligowski, Feliks Kaczanowski, Eugeniusz Wilczkowski (wszyscy z Łodzi), Adam Opalski (Warszawa), Wiktor Stein (Lublin), Mieczysław Kaczyński (Lublin), Janina Hurynowicz (Toruń), Jerzy Choróbski (Warszawa), Stanisław Cwynar (Kobierzyn), Jerzy Konorski (Łódź), Irena Hausmanowa (Warszawa), Andrzej Jus, Stanisław Batawia (obaj z Warszawy)[257].

Posiedzenie zainaugurował dyr. Zygmunt Kuligowski. Jednym z głównych punktów dyskusji był plan centralny w zakresie badań neurologicznych i psychiatrycznych. W ramach planowania naukowego w psychiatrii Instytut Psychoneurologiczny uczestniczył w przygotowaniach do Kongresu Nauki Polskiej, współpracując z Neuropsychiatryczną Grupą Roboczą Podsekcji Nauk Klinicznych. W związku z tymi pracami dyr. Kuligowski udał się w kontrolny objazd po szpitalach psychiatrycznych, dopatrując się licznych „błędów planowania”. Jesienią 1951 r. Instytut przedstawił Radzie Naukowej Instytutu centralny plan pracy naukowej w tych dziedzinach (neurologii, neurochirurgii, psychiatrii), będący „zaczątkiem nowego kierunku w neurologii i psychiatrii”. Po kilku modyfikacjach zatwierdziła go Rada Naukowa Instytutu, a potem także Rada Naukowa przy Ministrze Zdrowia[258]. W ramach tego planu zgłoszono do Ministerstwa ponad 200 projektów badawczych. Ustalono, że jednym z głównych zagadnień badawczych powinna być fizjologia wyższych czynności układu nerwowego człowieka, w której ramach prowadzono by szczegółowe projekty: badania odruchów warunkowych, typy układu nerwowego człowieka, drugi układ sygnalizacyjny[259]. Tematyka tych zagadnień związana była ściśle z badaniami Pawłowa (odruchy, typy układu nerwowego itp.).

Na drugim posiedzeniu Rady Instytutu (17 lutego 1952 r.) przedstawiono pismo Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, w którym zalecała ona opracowanie dwóch problemów badawczych w skali ogólnokrajowej oraz kilku dodatkowych do opracowania przez poszczególne ośrodki (akademie medyczne). Ustalono dwa ogólne tematy prac: zagadnienie regulacji korowej w fizjologii i patologii człowieka oraz zagadnienie urazowe. Nadzór nad ich wykonaniem miały tzw. katedry pilotujące – specjalne zespoły badawcze[260]. Jak z tego wynika, Rada Naukowa Instytutu wraz z Radą Naukową przy Ministrze Zdrowia intensywnie pracowała nad ustalaniem centralnego planu badań naukowych z zakresu psychiatrii, oczywiście dostosowanego do radzieckich wzorców.

Instytut brał też udział w przygotowaniu omówionych już wcześniej konferencji naukowej w Kuźnicy (w ramach tego zorganizował jesienią 1950 r. cykl seminariów pawłowowskich), XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu (cykl referatów światopoglądowych) oraz Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy[261].

O Instytucie Psychoneurologicznym i jego zadaniach wymownie świadczył dobór tematów, w których pracownicy badań naukowych podejmowali „zagadnienia patofizjologiczne, psychiatryczne i neurologiczne w oparciu o metodykę Pawłowowską”[262]. W badaniach z zakresu psychiatrii Instytut skupiał się na „patofizjologii nerwic oraz pewnych zagadnieniach wyższych czynności nerwowych człowieka przy użyciu metodyki odruchów warunkowych”. W neurologii zaś głównymi problemami były „analiza patofizjologiczna zaburzeń apatyczno-apraktycznych oraz typologii ludzkiej według Pawłowa”[263]. Funkcjonowała również pracownia psychologiczna, prowadząca m.in. badania nad metodami rozpoznawania typów nerwowych u ludzi (prof. Kuligowski, prof. Geblewicz, pracownicy Zakładu Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego)[264], ale zamknięto ją w końcu 1952 r.[265] (prawdopodobnie z powodów ideologicznych, w ramach walki z psychologią).

Szczególną aktywnością naukową wyróżniało się małżeństwo Jusów. W 1951 r. zajmowali się oni możliwościami zastosowania elektroencefalografii do badania odruchów warunkowych u człowieka[266]. W maju i czerwcu 1952 r. Andrzej i Karolina Jusowie przebywali z wizytą naukową w ZSRR, gdzie zapoznali się z psychiatrią radziecką, w szczególności z badaniami patofizjologicznymi metodą odruchowo-warunkową, zwiedzając m.in. Instytut Fizjologii im. Pawłowa w Leningradzie, Instytut Psychiatrii w Moskwie oraz Instytut Neuropsychiatryczny im. Bechterewa[267]. Po powrocie dzielili się swoimi doświadczeniami na odczytach w Gdańsku, Pruszkowie i Warszawie[268]. Na podstawie doświadczeń z pobytu w ZSRR Jus napisał artykuł Osiągnięcia elektroencefalografii radzieckiej (do „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej”), Karolina Jusowa zaś referat „Walka z poglądem idealistycznym w elektroencefalografii” (przygotowany pod kątem planowanej konferencji w Tworkach we wrześniu 1952 r.). Celem pracy było „naświetlenie zagadnień walki ideologicznej w dziedzinie elektrofizjologii”[269].

Instytut Psychoneurologiczny prowadził działalność propagandową, organizując wykłady, odczyty, pogadanki, szkolenia. W 1951 r. z ramienia Instytutu prowadzono seminaria pawłowowskie z udziałem zaproszonych pracowników klinik psychiatrycznych i szpitali[270]. Aktywnością ponownie wyróżniali się Karolina i Andrzej Jusowie. Uczestniczyli w wielu konferencjach i seminariach pawłowowskich. Z inicjatywy Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia (przew. prof. Ludwik Paszkiewicz), Zarządu Zrzeszenia Przyrodników Marksistów (przew. dr Kazimierz Petrusewicz) i przy współudziale Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego zorganizowano w Sopocie w dniach 29 października – 3 listopada 1951 r. konferencję naukową poświęconą znaczeniu nauki rosyjskiego fizjologa dla medycyny. Wśród referatów znalazły się wystąpienie Karoliny Jusowej „Zastosowanie elektroencefalografii dla wyjaśnienia dynamiki procesów korowych” i Andrzeja Jusa „Perspektywy rozwoju psychiatrii w świetle nauki Pawłowa”. Przemawiali również inni psychiatrzy i neurolodzy: Zygmunt Kuligowski – „Próba konkretyzacji pewnych założeń teorii Pawłowa w klinice neurologicznej”; Józef Handelsman – „Typologia i zagadnienia dziedziczności w świetle nauki Pawłowa”; Lidia Uszkiewicz – „Zagadnienia psychoterapeutyczne w ujęciu nauki Pawłowa”; Mieczysław Kaczyński – „Zagadnienie rehabilitacji psychicznie chorych”, i Franciszka Zakrzewska – „Niektóre zagadnienia psychopatologiczne w interpretacji fizjologicznej”[271]. Tematyka referatów była więc jednoznacznie określona.

W ramach przygotowań do innej konferencji, poświęconej radzieckiej metodzie leczenia chorób psychicznych snem, małżeństwo Jusów wygłosiło w 1951 r. referaty o śnie i nerwicach w ujęciu Pawłowa podczas zjazdu biologów w Dziwnowie. Ponadto Andrzej Jus przygotował także w 1952 r. na posiedzenie w Oddziale Krakowskim PTP referaty „Nowe zdobycze w elektroencefalografii” i „Nerwice w ujęciu nauki Pawłowa”. Ten ostatni wygłosił również na zebraniu lekarzy szpitala w Tworkach. W tym samym roku Karolina Jusowa, Franciszek Piątkowski i Borys Selecki wygłaszali referaty o pawłowizmie na kursie dla pedagogów w Łodzi[272]. Pracownicy Instytutu jeździli z wykładami na ten temat również na kursy młodzieżowe, lekarskie, do Zrzeszenia Przyrodników Marksistów, na kursy w Zagórzu, w Szkole Higieny w Warszawie[273].

Instytut Psychoneurologiczny dbał o morale własnych pracowników, prowadząc „szkolenie ideologiczne dla lekarzy i personelu pomocniczego”[274]. Dotyczyło to także osób zatrudnionych w szpitalu w Tworkach. W tym celu Instytut miał własną Podstawową Organizację Partyjną, Radę Miejscową Związku Zawodowego Pracowników Służby Zdrowia, Koło Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Radę Kobiecą, komórkę Ligi Kobiet. Członkowie partii byli szkoleni wspólnie z pracownikami szpitala, Instytut prowadził także samokształcenie II stopnia dla lekarzy partyjnych i niektórych bezpartyjnych pracowników naukowych. Ze szpitalem w Tworkach przeprowadzano wspólne szkolenia aktywu Związku Zawodowego Służby Zdrowia. Aktyw personelu średniego z Tworek szkolony był natomiast osobno na terenie obiektów należących do Instytutu[275]. Czy dlatego, że wobec personelu średniego z Tworek Instytut miał jakieś specjalne zamiary? Nie natrafiono niestety na źródła, które mogłyby udzielić jednoznacznej odpowiedzi. W obrębie Instytutu obok szkoleń ideologicznych prowadzono także propagandę pawłowizmu. Odbywały się tu stałe szkolenia pawłowowskie dla personelu, połączone z nauczaniem języka rosyjskiego[276]. Wpływy radzieckie dotyczyły nawet takich szczegółów, jak np. gościnny koncert zespołu muzycznego pracowników szpitala psychiatrycznego w Warcie, który odbył się w Tworkach w listopadzie 1951 r. Wykonano utwory kompozytorów polskich i radzieckich[277].

Elementem propagandy pawłowizmu była działalność wydawnicza Instytutu. Pod jego redakcją ukazały się materiały m.in. z konferencji krynickiej, a także wiele artykułów promujących radziecką medycynę[278]. Jeden z głównych celów polityki wydawniczej określono wyraźnie w którymś ze sprawozdań: „Instytut umieszczał w prasie fachowej i bieżącej krytyczne oceny zjazdów naukowych i konferencji, starając się uwypuklać momenty ideologiczne”[279]. Opiniował też wydawnictwa i publikacje naukowe z psychiatrii, m.in. na zlecenie PZWL[280]. Owo opiniowanie miało niejednokrotnie charakter anonimowy. Najwyższa Izba Kontroli w dniach 19–27 lipca 1952 r. przeprowadziła kontrolę Instytutu, w której wyniku poczyniła kilka zastrzeżeń. Jedno z nich dotyczyło braku podpisów pod recenzjami zgłaszanych do IP prac naukowych z psychiatrii. Kuligowski, ustosunkowując się do uwag pokontrolnych, odpowiedział, że było to celowe „ze względu na to, że niewskazane jest, by autor danej pracy, który ocenę taką otrzymuje, wiedział, kto pracę oceniał, istotna bowiem jest tylko treść oceny”[281].

Jednak wszystkie te wysiłki nie zawsze spotykały się, jak wynika ze źródeł, ze spodziewanym odzewem. W 1952 r. zaplanowano konferencję na temat leczenia chorób psychicznych snem przedłużonym (metoda szeroko stosowana w ZSRR). Z zaproszonych dziesięciu osób aż cztery odmówiły przyjazdu. Uskarżano się, że „korespondencja klinik w powyższej sprawie, obejmująca ogółem 29 pism, wykazuje przeważnie negatywne ustosunkowanie się do tych zagadnień”[282]. Dyrektor Kuligowski często narzekał na braki w sprawozdawczości, spowodowane tym, że „teren” nie zawsze przysyłał na czas plany i raporty (również naukowe)[283]. W innym sprawozdaniu z 1952 r. podkreślano słabe oddziaływanie IP na teren: „Niedostateczną była inicjatywa Instytutu w prowadzeniu walki z wstecznymi kierunkami w dziedzinie neurologii i psychiatrii. Ze względu na to, że metoda odruchowo-warunkowa została dość późno wprowadzona, pracownicy Instytutu nie opanowali jej w sposób taki, aby móc konsultować prace w innych placówkach”. W związku z tym wydano zalecenie: „Instytut powinien prowadzić bardziej intensywną walkę z wstecznymi poglądami w psychiatrii i neurologii”[284].

Wynika z tego, że zainteresowanie nauką Pawłowa wśród pracowników innych klinik i szpitali psychiatrycznych było, mimo podejmowanych przedsięwzięć, wciąż powierzchowne. Dlatego należało zrewidować dotychczasową działalność Instytutu Psychoneurologicznego. 24 lipca 1952 r. ustalono nowy, poufny plan rozwoju IP na najbliższe lata, sygnowany przez Kuligowskiego i Jusa[285]. W jego opracowaniu dużą rolę odgrywali radzieccy doradcy, w dokumencie wspomniano bowiem o odbytej wcześniej wizycie kilku pracowników IP w ZSRR, gdzie „mieli możność przekonsultowania tematyki Instytutu, zwłaszcza tematyki oddziału psychiatrycznego i pracowni eeg.”[286]. Chodziło tu zapewne o podróż do ZSRR w maju i czerwcu 1952 r. Andrzeja i Karoliny Jusów.

Jedną z osób, z którymi „konsultowano” te zagadnienia, był prawdopodobnie prof. Andriej Snieżniewski. W końcowym okresie kontroli NIK (19–27 lipca 1952 r.) przybył on do Instytutu[287], co zbiegło się w czasie z ustaleniem planu rozwoju IP (24 lipca). Snieżniewski z pewnością osobiście czuwał nad jego ostateczną redakcją. Następnie udał się w objazd po polskich ośrodkach psychiatrycznych (klinikach, szpitalach), w którym towarzyszył mu Andrzej Jus[288]. Podczas trwającej miesiąc podróży Snieżniewski dokonał przeglądu i oceny zakładów. Swoje uwagi i wskazówki na temat polskiej psychiatrii zebrał w specjalnym referacie, który wygłosił we wrześniu 1952 r. na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach[289].

Zawarte w planie rozwoju IP wytyczne miały pomóc w uczynieniu z niego „silnego ośrodka pawłowowskiej myśli, ośrodka walki z wstecznymi poglądami”[290]. W tym celu należało wzmocnić placówkę nowymi pracownikami z odpowiednim przygotowaniem merytorycznym i ideologicznym. Instytut chciał zatrudnić jesienią 1952 r. dr Franciszkę Zakrzewską, kończącą właśnie w ZSRR aspiranturę, argumentując, że „jest to pracownik wysoko wykwalifikowany, którego przyjście na oddział psychiatryczny będzie korzystne dla całego Instytutu”[291].

Tematyka i kierunki badań naukowych oddziału psychiatrycznego Instytutu miały być, zgodnie z założeniami nowego planu, częściej „konsultowane” w Związku Radzieckim[292]. Prace naukowe powinny zostać wzbogacone m.in. o badania nad nowymi (radzieckimi) metodami leczenia. Pracownia elektroencefalograficzna miała się zająć badaniami funkcjonalnymi w klinice przy zastosowaniu metodyki Iwanowa-Smoleńskiego, „która otwiera nowe możliwości badawcze, szczególnie dla psychiatrii”[293]. Te same zagadnienia były wówczas przedmiotem intensywnych badań pracowni elektrofizjologicznej Instytutu Wyższych Czynności Nerwowych w Moskwie, z którą to metodyką zapoznał się jeden z pracowników Instytutu podczas wcześniejszej wizyty[294] (zapewne ktoś z małżeństwa Jusów). Powyższe przykłady kolejny raz udowadniają, że Instytut Psychoneurologiczny kopiował wzorce radzieckie w zakresie badań naukowych z psychiatrii.

W dalszej części planu mówiono o potrzebie „koordynacji” pracy naukowej IP z innymi placówkami. Miało to polegać na zapraszaniu do współpracy innych naukowców, organizowaniu spotkań dla gości, sesji, na których krytycznie oceniać się będzie własną działalność Instytutu, ale również dorobek innych ośrodków, aby „kierunek jego [tj. Instytutu] prac, jego postawa światopoglądowa i metodologiczna [pozytywnie] odbijała się na pracy innych placówek”[295]. Dla psychiatrów innych placówek zamierzano organizować częściej niż dotychczas kursy metodyki pawłowowskiej. Pierwszy taki kurs miał się odbyć w grudniu 1952 r. Jego celem było zapoznanie pracowników szpitali i klinik psychiatrycznych (oraz neurologicznych) z metodyką badania doświadczalnego zaburzeń wyższej czynności nerwowej człowieka metodą odruchowo-warunkową oraz ze znaczeniem tej metody dla psychiatrii i neurologii[296]. Zamierzano zwiększyć uczestnictwo Instytutu w propagowaniu i popularyzacji nauki Pawłowa w Polsce przez udział w pracach Komitetu Pawłowowskiego, a także redagowanie prac dotyczących badań patofizjologicznych w psychiatrii radzieckiej, kierunków rozwoju elektroencefalografii radzieckiej, zastosowania metody badania odruchów warunkowych w psychiatrii klinicznej i podstaw patofizjologicznych czynnej terapii psychiatrycznej.

Pracownicy Instytutu mieli wzmocnić kontakty z Instytutem Polsko-Radzieckim poprzez Sekcję Pracowników Naukowych ZNP[297]. Planowano, aby wdrażaniem pawłowizmu w szpitalach i zakładach psychiatrycznych zajął się w szczególności powołany w Instytucie Oddział Metodyczno-Organizacyjny, który – jak to ujęto – był przejęty „ogólną troską” o „stały wzrost fachowego poziomu kadr psychiatrycznych i neurologicznych i przebudowę całej psychiatrii i neurologii na podstawach materialistycznej teorii Pawłowa”[298]. Miało się to odbywać m.in. przez wyjazdy kontrolne pracowników Instytutu do szpitali „dla pomocy w szkoleniu pawłowowskim i dla pomocy przy realizacji planu naukowego szpitali”[299].

Równolegle do tych działań zewnętrznych Instytut miał czuwać nad nastrojami wewnętrznymi. W punkcie „Praca ideologiczno-społeczna wewnątrz Instytutu” planu z 24 lipca 1952 r. napisano: „Organizacje polityczne i społeczne istniejące na terenie Instytutu starać się będą o podwyższenie poziomu pracy. W pierwszym rzędzie położą nacisk na szkolenie ideologiczne pracowników, zdając sobie sprawę z bezpośredniego związku działalności naukowo-badawczej z ideologicznym przygotowaniem pracowników”[300].

Instytut dążył także do zwiększenia kontroli nad Akademią Medyczną w Warszawie oraz nad placówką, na której bazie przecież powstał – szpitalem psychiatrycznym w Tworkach. Postulowano „włączyć pod bezpośrednią opiekę oddział neurologiczny szpitala w Tworkach i zacieśnić dalszą współpracę z Kliniką Psychiatryczną AM w Warszawie”[301]. Oddelegowano starszego pracownika naukowego Instytutu do kontroli (określonej jako „stałe konsultowanie”) oddziału neurologicznego Tworek. Pracownicy oddziału neurologicznego Tworek oraz kliniki psychiatrycznej AM w Warszawie mieli być coraz bardziej angażowani w pracę naukową Instytutu. Plan naukowy warszawskiej kliniki zamierzano dostosować (eufemistycznie użyto tu określenia „uzgodnić”) do planu IP. W planach były też szkolenia kadr organizowane przez IP dla obu jednostek[302].

Instytut Psychoneurologiczny latem 1952 r. miał więc szeroko zakrojone plany własnego rozwoju. Ukoronowaniem ponad trzyletniej działalności placówki była Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach.

Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach

Narada, przygotowana we współpracy z Ministerstwem Zdrowia, odbyła się w Tworkach w dniach 13–15 września 1952 r. Była największym przedsięwzięciem Instytutu Psychoneurologicznego. Stanowiła „przełom” w polskiej psychiatrii, którego tak domagał się Bogusław Kożusznik w swoim artykule z grudnia 1950 r. Po zwizytowaniu polskich placówek psychiatrycznych wziął w niej udział prof. Snieżniewski[303]. Naradzie przewodniczył wiceminister zdrowia, w prezydium zasiedli m.in. Andrzej Jus, Józef Handelsman, Irena Hausmanowa, Zygmunt Kuligowski, Feliks Kaczanowski, Ludwik Przysuski, Jan Wolański, Andriej Snieżniewski[304]. Łącznie w obradach wzięło udział ponad 250 osób. Na wstępie podkreślano, że o ile konferencja w Krynicy zapoczątkowała w Polsce dyskusję nad pawłowizmem, o tyle Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach miała być już przełomem w polskiej psychiatrii, polegającym na uznaniu znaczenia nauki słynnego fizjologa[305]. Powitalne przemówienie wygłosił Józef Handelsman, wspominając o nowym okresie, jaki nastaje w polskiej psychiatrii, w której pozytywny wpływ nauki radzieckiej zaznacza się coraz silniej[306].

Dwa ważne referaty wygłosili Snieżniewski i Jus. Wystąpienie pierwszego z nich wydrukowała „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska”[307]. Radziecki gość zawarł w nim swoje uwagi i spostrzeżenia na temat polskiej psychiatrii po odbytej wcześniej podróży po klinikach i szpitalach psychiatrycznych. W pierwszej części mówił o zwycięstwie pawłowizmu w ZSRR. Nawiązał do mającej miejsce rok wcześniej (1951 r.) Zjednoczonej Sesji Rozszerzonego Prezydium Akademii Nauk Lekarskich ZSRR oraz Zarządu Wszechzwiązkowego Towarzystwa Neurologów i Psychiatrów, która rozpatrywała zagadnienia fizjologicznej nauki Pawłowa w psychiatrii i neurologii. Sesja ta miała także na celu skontrolowanie, jak medycyna radziecka wypełniała postanowienia wcześniejszej, Zjednoczonej Pawłowowskiej Sesji obu Akademii (na przełomie czerwca i lipca 1950 r.). Obie sesje ustaliły, że nauka Pawłowa została ogólnie przyjęta przez radzieckich neurologów i psychiatrów jako zwycięstwo nauki twórczej i „konsekwentnie materialistycznej”[308].

Niestety obrady pokazały również, jak podkreślił Snieżniewski, że wciąż istniał w psychiatrii ZSRR „szereg przywódców kierunków idealistycznych”[309], którzy nie rozumieli Pawłowa i nie zdawali sobie sprawy ze szkód, jakie przez to wyrządzali na polu psychiatrii. Aby temu przeciwdziałać, potrzebna była szczera krytyka i samokrytyka. Autor powoływał się tu na Józefa Stalina. Za jedynych godnych spadkobierców nauki Pawłowa Snieżniewski uznał Anatolija Iwanowa-Smoleńskiego i Konstantina Bykowa[310]. Mówił o badaniach nad psychozami w ZSRR, które stały się postępowe dzięki oparciu ich na nauce rosyjskiego fizjologa. Stwierdził konieczność przebudowy psychiatrii opartej na pawłowizmie, zgodnie z zaleceniami Zjednoczonej Sesji obu Akademii w ZSRR. Według Snieżniewskiego myślenie było funkcją mózgu, powstającą i rozwijającą się w toku pracy i działalności społecznej człowieka. Psychika to odbicie świata zewnętrznego, podlegała więc jego wpływowi. „Czynność umysłu jest czynnością odruchową, to jest stanowiącą odbicie. Świat do świadomości przepływa przez mózg”[311]. Procesy psychiczne były więc reakcją warunkową na środowisko zewnętrzne. Błędem było zatem pojmowanie świadomości jako czegoś niezależnego od społecznych uwarunkowań. Snieżniewski krytycznie odniósł się więc do wszelkich „abstrakcji psychologii funkcjonalnej – pamięć, uwaga, intelekt itd., na których budowano naszą psychopatologię ogólną”[312]. Jedynym słusznym wytłumaczeniem zjawisk psychologicznych była interpretacja patofizjologiczna, a nie psychologiczna. Błąd psychologów idealistów polegał na tym, że tłumaczyli oni jedne patologie psychiczne drugimi, np. zaburzenia intelektu – zaburzeniami pamięci, podobnie urojenia – depresją. Snieżniewski ostro potępił takie praktyki (stosowane przez psychologię funkcjonalną) jako szkodliwe, opierające się na idealistycznym, dualistycznym ujęciu człowieka. Diagnostyka psychologiczna opierająca się na introspekcji i testach osobowości była wielce szkodliwa[313].

Po tej prezentacji Snieżniewski przeszedł do omówienia sytuacji psychiatrii w Polsce. Pochwalił Polaków za przyjęcie tez radzieckiej Zjednoczonej Sesji Pawłowowskiej, za konferencję w Krynicy, ale zaraz potem poczynił kilka krytycznych uwag. Wytknął polskim psychiatrom, że mimo dostatecznej liczby tłumaczeń dzieł Pawłowa, Iwanowa-Smoleńskiego i Bykowa nie wykazywali się wystarczającą znajomością tych zagadnień. Jeszcze mniejsze było zaś stosowanie tych nauk przez polskich psychiatrów i psychologów w praktyce. Za przykład podał tu seminaria w Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie, które prowadził psycholog[314] (może chodziło mu o zatrudnioną tam Marię Grzywak-Kaczyńską). Co więcej, w ani jednym zakładzie psychiatrycznym nie studiowało się nauki Pawłowa w połączeniu z obowiązującym każdego prawdziwego naukowca dziełem Stalina Marksizm i zagadnienia językoznawstwa. Ponadto nie zawsze realizowano imperatyw bezwzględnego zwalczania „wszelkich idealistycznych teorii bez względu na to, w jak szlachetne szaty byłyby przystrojone”[315]. Ten „brak sprzeciwu, z którym odnosi się cała profesura do rozpowszechniania dualistycznej, tekstologicznej psychologii we wszystkich instytucjach pozaszpitalnych”, szczególnie mocno irytował Snieżniewskiego[316]. W dalszej części referatu zaatakował on imiennie kilku polskich psychiatrów. Józefa Handelsmana skrytykował za jego bierność: „Tak na przykład prof. Handelsman, systematycznie przeprowadzający konsultacje w Warszawskiej Poradni, z zadziwiającą beztroską spogląda na to, jak w jego oczach młodzi psychiatrzy faktycznie wychowują się nie w pawłowowskim, lecz w introspekcyjnie psychologicznym kierunku”[317]. W dodatku tematyka badań kliniki prowadzonej przez Handelsmana nie uwzględniała „właściwych” zasad i wytycznych, np. hamowania ochronnego, przez co ograniczała się tylko do opisowo-klinicznego charakteru[318].

Następnie Snieżniewski zaatakował prof. Kaczyńskiego, „który z wyjątkową uległością zgodził się na pozbawienie jego asystentów prawa samodzielnej diagnostyki chorób psychicznych […], nie protestował zaś przeciwko […] pozostawieniu prawa diagnostyki psychologom, niemającym wykształcenia lekarskiego, a zatem będącym znachorami w dziedzinie medycyny […]”[319]. Ten atak wydawał się dziwny, zważywszy, że Kaczyński był przecież autorem jednego z ideologicznych referatów na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu. Kolejny na indeksie był prof. Eugeniusz Brzezicki. W jego krakowskiej klinice wykładany był bowiem obok tematów pawłowowskich niejaki paragnomen – „heidelbergsko-lekarsko-psychologiczny temat”[320]. Tadeusz Bilikiewicz w Gdańsku wykładał natomiast temat „konstytucjonalnie-genetyczny o epileptoidach, powikłany, jak często bywa w takich przypadkach, mechanistycznym ustalaniem korelacji pomiędzy zjawiskami psychopatologicznymi a danymi elektroencefalografii”[321]. Adrian Demianowski z wrocławskiej kliniki popełniał, zdaniem radzieckiego psychiatry, błąd polegający na tym, że nie oparł wykładów z patologii afektu na patologii rosyjskiego noblisty. Demianowski miał też w wykładach na temat wpływu środowiska zewnętrznego na nerwice nawiązywać do błędnych idei higieny psychicznej[322]. Profesor Wilczkowski otrzymał reprymendę za to, że nie stosował praktycznego wykładania nauki pawłowowskiej w psychiatrii na żywym materiale klinicznym, tylko używał abstrakcyjnych tablic, wykresów[323]. Najprawdopodobniej Wilczkowski próbował formalnie „odpracować” propagandowe wymagania.

Po tej wyliczance krytyce został poddany również ruch higieny psychicznej, miał on bowiem swoje źródła w Ameryce. Psychohigieniści wszędzie dopatrywali się nerwic i zaburzeń. Także pedologia, „która na zasadzie psychologii, tj. na zasadzie badań testowych, chce określić prawa rozwoju dziecka”, została przez Snieżniewskiego zdemaskowana jako „pseudonaukowa gałąź pedagogicznej psychologii”[324]. Takie postawy hamowały „wyzwalanie się” polskiego szpitalnictwa spod wpływów międzynarodowej organizacji „Ochrona Zdrowia Psychicznego”, finansowanej przez kapitalistów z USA[325].

Uderzająca była nie tyle sama krytyka polskich psychiatrów przez sowieckiego profesora, ile pouczająco-karcący ton, mający niewiele wspólnego z naukową dysputą, w jakim została ona przeprowadzona. Po Snieżniewskim referat wygłosił Andrzej Jus.

Już na początku przeprowadził ostry atak na „idealistyczną” psychiatrię. Mówił o „przedpawłowowskim” myśleniu psychiatrycznym. Otóż przed Pawłowem myślenie psychiatryczne biegło w dwóch kierunkach. W ramach pierwszego opisywano i tłumaczono zaburzenia psychiczne metodami psychologicznymi. Wyjaśniano je w ten sposób na gruncie „naiwnej introspekcji”, nadając podmiotowość abstrakcyjnym zjawiskom psychicznym, pojmowanym jako samodzielne byty, a nie, jak twierdził Pawłow, przejaw funkcjonowania mózgu. Psychologiczne kierunki tłumaczyły także jedne zaburzenia psychiczne drugimi (Snieżniewski w swym referacie mówił to samo), np. omamy wyprowadzając z innych zaburzeń. Poruszały się one zatem w ciasnym kręgu własnych mglistych pojęć, nie wprowadzając niczego nowego. Szczególnie ostro Jus zaatakował poglądy Freuda, który miał głosić prymat instynktu nad intelektem. Jego teorie były burżuazyjnymi, metafizycznymi koncepcjami, postrzegającymi człowieka jako istotę zdeterminowaną przez popędy[326]. Freudyzm stawał się w ujęciu Jusa już nie tylko szkodliwą teorią psychiatryczną, ale i wygodnym narzędziem kapitalistów, stanowiącym „propagandowy atut dla obozu imperialistycznego”[327].

Dalej w swym referacie Jus krytykował psychomorfologizm, kierunek „wąskiego lokalizacjonizmu, mechanistycznego przyporządkowywania pewnych zaburzeń psychicznych uszkodzeniom pewnych ściśle anatomicznie określonych obszarów mózgu”, który „zawierał w sobie błędy metodyczne fizjologii analitycznej, która rozpatrywała czynności poszczególnych części ośrodkowego układu nerwowego w oderwaniu od całości tego układu i w oderwaniu od całości ustroju”[328]. Wymienił tu i potępił lokalizacjonistów i psychomorfologów: Karla Wernickego, Theodora Meynerta, Karla Kleista, Ottona Poetzla, Michaiła Guriewicza (którego jeszcze jakiś czas wcześniej cytowali polscy psychiatrzy na konferencjach). Reprezentowany przez nich virchowiański kierunek w psychiatrii, „dzielący całość ustroju na federacje komórkowe, uważający, że zmiany komórek mózgowych są wyłączną przyczyną zaburzeń psychicznych, nieuwzględniający roli kory mózgowej, schodzi również na pozycje idealistyczne przez negowanie znaczenia wpływu czynników świata zewnętrznego na kształtowanie się życia psychicznego”[329]. Psychomorfologizm był drugim obok „idealistycznej” psychologii kierunkiem w burżuazyjnej psychiatrii. Był on niezgodny z leninowską teorią poznania, według której doświadczenie było wynikiem wpływu świata zewnętrznego. Psychomorfologiczny kierunek łączył się zresztą z potępianym freudyzmem. Efektem syntezy tych dwóch teorii była, zdaniem Jusa, leukotomia Waltera Freemana i Jamesa Wattsa. Lokalizowanie bowiem chorób w pewnych obszarach mózgu prowadziło do powstania pomysłu ich leczenia poprzez zabieg leukotomii – niszczenia wybranych fragmentów mózgu, co miało skutkować usunięciem objawów psychotycznych. Według Jusa, Freeman i Watts mieli dodatkowo uzasadniać leukotomię za pomocą freudowskiej koncepcji ego, które miało związek z emocjonalnym jądrem choroby psychicznej, niszczonym w wyniku psychochirurgicznego zabiegu[330].

Następnie Jus przeszedł do scharakteryzowania teorii odruchów warunkowych Pawłowa, wymieniając jej trzy podstawowe zasady.

1. Zasada determinizmu zakładała, że istotą wszelkich procesów psychicznych był odruch warunkowy. Przeczyło to „błędnym” poglądom Mazurkiewicza, który pisał o prelogicznych i logicznych czynnościach intrapsychicznych.

2. Zasada analizy i syntezy zakładała, że analityczno-syntetyczne czynności obu półkul mózgowych umożliwiają ustrojowi przystosowywanie się do otoczenia. Procesy analizy i syntezy są ujmowane przez Pawłowa całościowo, wbrew dawnej fizjologii przedpawłowowskiej, która je od siebie oddzielała.

3. Zasada przystosowania struktury do funkcji, zasada jedności ducha i ciała oznaczała, że wszelkie czynności ustroju miały podłoże materialne[331].

Tak więc „pawłowowska teoria jako jedyna dialektyczno-materialistyczna podstawa psychiatrii wyraźnie odgradza się od wszelkich teorii idealistycznych”, wykluczając jakiekolwiek możliwości kompromisu – wszelki eklektyzm, próby łączenia starego z nowym prowadzą do „wypaczenia materialistycznej nauki Pawłowa”[332].

W dalszej części wystąpienia Jus zaatakował przedwojenną psychiatrię polską. Odwołał się do wypowiedzi Witolda Chodźki z 1922 r. i Jana Mazurkiewicza, którzy mówili o braku odrębnej, polskiej szkoły psychiatrycznej oraz że polska psychiatria to jedynie odbicie międzynarodowej psychiatrii. Wykorzystując słowa obu uczonych, Jus orzekł, że potwierdzili oni w ten sposób to, iż polska psychiatria była dyscypliną „hołdującą kosmopolityzmowi w nauce, opartą o idealistyczny światopogląd, pełną eklektyzmu, pozbawioną całkowicie planowej organizacji życia naukowego, w dużej mierze zajmującą się przyczynkarstwem”[333].

Następnie wzorem Snieżniewskiego skrytykował imiennie niektórych polskich psychiatrów, którzy ulegali wpływom kierunku psychologicznego: „Poważna grupa psychiatrów polskich ([Maurycy] Bornsztajn, [Gustaw] Bychowski, [Stefan] Borowiecki, [Ryszard] Markuszewicz, [Jakub] Frostig) stała na pozycjach freudyzmu i zalewała psychiatrię polską całą powodzią psychoanalitycznych, idealistycznych, mglistych i absurdalnych koncepcji”[334].

Inna z kolei grupa psychiatrów miała się skłaniać ku anatomicznym badaniom, jak np. wymieniony tu z nazwiska Józef Handelsman. Jus zarzucił polskim psychiatrom (Henrykowi Halbanowi, Janowi Piltzowi, Witoldowi Łuniewskiemu) hołdowanie psychiatrii niemieckiej, co miało doprowadzić w ostateczności do naśladownictwa eugeniki faszystowskiej. Za przykład podał XVI Zjazd Psychiatrów Polskich w Lublinie i Chełmie w 1936 r., na którym toczyła się dyskusja nad projektem ustawy sterylizacyjnej. Zarzucił niektórym z nich popieranie niemieckich koncepcji eugenicznych, postulujących sterylizację upośledzonych i chorych umysłowo. I mimo że zwolennicy sterylizacji chorych psychicznie spotkali się ze sprzeciwem innych (Mazurkiewicza, Handelsmana), to jednak według Jusa „lata poprzedzające wybuch II wojny światowej były w wyniku narastającej faszyzacji polskiej latami propagandy skrajnie reakcyjnych i obskuranckich teorii medycyny faszystowskiej”[335].

Dalej Jus przeszedł, jak to już miał w zwyczaju, do krytyki Jana Mazurkiewicza. Wymienił „błędy” profesora:

– uznanie przez niego odruchowości warunkowej za jedynie pierwszy etap rozwoju czynności korowo-psychicznej, czym deprecjonował jej wartość;

– negowanie poglądu, że teoria Pawłowa o odruchach warunkowych była wystarczająca do wytłumaczenia całokształtu czynności psychicznych;

– nadawanie zbyt wielkiej podmiotowości czynnościom psychicznym, które miały funkcjonować niezależnie od ustroju, przez co Mazurkiewicz pozostawał „na gruncie idealistycznym, na gruncie dualizmu, interakcjonizmu”[336].

Mazurkiewicz miał też twierdzić, że mechanizmy podkorowe jako gatunkowo preformowane i niezmienne były niezdolne do ewolucji. Był to pogląd sprzeczny z biologią miczurinowską. Głosiła ona bowiem możliwość dziedziczenia zmiennych cech nabytych, a zatem mechanizmy podkorowe również podlegały ewolucyjnym przemianom. Przeczyło to także nauce Pawłowa o przechodzeniu odruchów warunkowych w bezwarunkowe w toku ewolucji. Mazurkiewicz więc został ostatecznie przez Jusa „zdemaskowany” jako wyznawca determinizmu genetycznego, fatalizmu dziedziczności i genetyki formalnej[337]. Poglądy Mazurkiewicza sprowadziły go ostatecznie „na pozycje idealistyczne i psychomorfologiczne”, które pozostawały „w widocznej sprzeczności z osiągnięciami współczesnej pawłowowskiej psychiatrii”[338]. Błąd Mazurkiewicza polegał także na tym, że próbował on potępionego już przez Jusa eklektyzmu, tj. łączenia zdobyczy fizjologii z psychologią. Po tej zmasowanej krytyce Jus zamieścił parę pozytywnych akcentów wobec Mazurkiewicza. Docenił to, że profesor próbował wyjść z zamkniętego kręgu psychoanalizy, która zdominowała polską przedwojenną psychiatrię. Zauważył również, że to na wniosek Mazurkiewicza rosyjski fizjolog został honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Psychiatrów w 1936 r. Ubolewał, że polska psychiatria przed wojną nie miała kontaktu z radziecką, co ujemnie wpłynęło na jej kształt i doprowadziło do powstania takich błędów, jak teorie Mazurkiewicza[339].

Po skrytykowaniu przedwojennej psychiatrii, z Mazurkiewiczem na czele, Jus zajął się okresem powojennym. Stwierdził, że w latach 1945–1952 zostało zrobione wiele dobrego na polu psychiatrii, zwłaszcza w dziedzinie przestawiania się tej dyscypliny na nowe tory, ale niestety istniały jeszcze pewne „pozostałości idealistycznych kierunków panujących w polskiej psychiatrii”[340]. Wymienił tu zlikwidowaną w 1950 r. higienę psychiczną: „Kierunek higieny psychicznej starał się i stara dotychczas na Zachodzie odwrócić uwagę od warunków społecznych, stara się zamazać tę oczywistą prawdę, że profilaktyka zdrowia psychicznego w najszerszym tego słowa znaczeniu jest związana z ustrojem sprawiedliwości społecznej”[341]. Higiena psychiczna odwoływała się do idealistycznych, irracjonalnych i mistycznych koncepcji, mając na celu odwrócenie uwagi od kryzysu w krajach kapitalistycznych. W ten sposób ruch higieny psychicznej stawał się „w rękach imperializmu ważnym elementem podpory istniejącego ustroju”[342]. Higiena psychiczna łączyła się z pedologią, prowadząc szkodliwe praktyki szczególnie na polu psychiatrii dziecięcej: testy, manipulowanie faktami, wprowadzanie genetyki formalnej (koncepcji dziedziczności). Jus przypominał, że ruch ten dotarł nawet do ZSRR, gdzie aż do 1936 r. działali jego zwolennicy. „Na szczęście” CK WKP(b) 4 lipca 1936 r. krytycznie ocenił ten kierunek pedologiczny i go zlikwidował[343]. W Polsce natomiast dziesięć lat po tych wydarzeniach higiena psychiczna rozwijała się, początkowo bez przeszkód, popierana przez państwo. Ruch wydawał pismo „Zdrowie Psychiczne”, Instytut Higieny Psychicznej dysponował drogim sprzętem, kupowanym przez Ministerstwo Zdrowia, a jego dyrektor, Kazimierz Dąbrowski, podróżował sobie do Stanów Zjednoczonych. Jus wytknął nawet dyrektorowi Departamentu Medycyny Społecznej Ministerstwa Zdrowia to, że chwalił IHP podczas II Zjazdu Higieny Psychicznej we wrześniu 1947 r.[344] Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej wyszkoliła ponad 500 adeptów „przesiąkniętych” psychologią, pedagogiką, socjologią, etyką, logiką i medycyną. Było to, zdaniem Jusa, „kilkaset osób, nienadających się do żadnego fachu”, uprawiających „pseudo-naukowe mętniactwo”[345]. Wreszcie na początku 1950 r. zlikwidowano IHP, ale na powstałej na jego bazie Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego nadal ciążyła spuścizna ideologiczna higieny psychicznej. Pracowali w niej bowiem (szczególnie w gdańskiej poradni, tu aluzja pod adresem kierującego nią Bilikiewicza) wychowankowie WSHP, psycholodzy, uprawiający szkodliwą pedologię. Na podstawie szkodliwych testów rozszerzali oni definicję niedorozwoju i zaburzeń umysłowych u dzieci, przez co piętnowali tymi chorobami wiele zdrowych dzieci[346]. Jus skrytykował też nieistniejący „Rocznik Psychiatryczny”, a nawet pierwsze numery „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej”, w których publikowane były szkodliwe poglądy i artykuły, jak np. referat Tadeusza Bilikiewicza o etioepigenezie[347]. W tym miejscu zaatakował teorię trzech warstw etioepigenetycznych Bilikiewicza, której przypisywał m.in. błędy genetyki formalnej, uwzględnianie koncepcji konstytucjonalno-dziedzicznych, dualizm psychofizyczny: „W ten sposób powstała całkowicie błędna teoria fatalizmu konstytucyjnego, bogata we wszystkie wypaczenia idealistyczne”[348].

O niedostateczną walkę z obecnymi jeszcze w psychiatrii polskiej kierunkami ideologicznymi w psychiatrii polskiej oraz zbyt słabe przyswajanie pawłowizmu Jus oskarżał ZG PTP, który nie miał łączności z terenem i nie przygotowywał należycie wykładów na ten temat. Miażdżącej krytyce została poddana polityka wydawnicza: wciąż używano błędnych podręczników, np. wydanego w 1948 r. Wstępu do psychiatrii klinicznej Maurycego Bornsztajna (znanego z zainteresowania psychoanalizą). Jus określił je jako „rozsadniki wstecznych, idealistycznych poglądów”[349]. W 1951 r. za zgodą delegata Ministerstwa Zdrowia wydano skrypt Bilikiewicza dla studentów o teorii etioepigenetycznej i Psychopatologię ogólną, będącą jedynie zbiorem szkodliwych poglądów. Wciąż brakowało wydanego po polsku podręcznika Iwanowa-Smoleńskiego[350], czyli głównego interpretatora nauki Pawłowa w psychiatrii radzieckiej.

Jus zarzucił też polskiej psychiatrii brak planowości w przygotowywaniu badań naukowych. Pierwszy centralny plan naukowy w psychiatrii z ramienia Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego przedstawiło dopiero w 1952 r. Prezydium Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Ale nawet on był zbyt ogólny, niesprecyzowany w zakresie tematyki, pozwalający na włączenie do niego wielu różnych tematów. Doprowadziło to do podkładania starej treści pod nową, pawłowowską formę[351].

Pod koniec wystąpienia Jus skrytykował zjazdy psychiatryczne w Gdańsku w 1949 i we Wrocławiu w 1950 r., świadczące co prawda o postępach pawłowizmu w Polsce, ale traktujące referaty zjazdowe jako obowiązkowe, których „trzeba wysłuchać, ale o których nie musi się mówić”[352]. Dopiero konferencja krynicka stała się w pewnym sensie przełomem, gdyż idee pawłowizmu wreszcie trafiły w teren. Jej organizatorem był Instytut Psychoneurologiczny, który też nie uniknął krytyki Jusa za istniejącą tam do niedawna pracownię psychologiczną, wywierającą negatywny wpływ na pracę naukową, oraz za zbyt małą inicjatywę w zakresie zwalczania błędnych teorii psychiatrycznych, zwłaszcza w dziedzinie poradnictwa otwartego, opanowanego przez „wsteczne kierunki psychologii i psychohigieny”[353]. Na szczęście zmieniło się to z chwilą przejęcia spraw psychiatrycznych przez Departament Profilaktyki i Lecznictwa. Pojawia się pytanie, dlaczego Jus krytykował IP, w którym sam pracował. Czy krytyka ta była ukrytą próbą obciążenia dyrektora Kuligowskiego w nadziei na objęcie jego stanowiska? Jus w tym czasie był zastępcą dyrektora ds. naukowych. Nie natrafiono na materiały, pozwalające rozstrzygnąć tę kwestię. Jak na ironię, referat kończył cytat Stalina: „Jest rzeczą powszechnie uznaną, że żadna nauka nie może rozwijać się i prosperować bez walki poglądów, bez wolności krytyki”[354].

Po odczytaniu referatów Snieżniewskiego i Jusa w pierwszym dniu obrad (13 września) rozpętała się burzliwa dyskusja naukowa.

Doktor Jan Jaroszyński zaatakował psychologię, która i tak miała się nigdy nie cieszyć większym uznaniem w polskiej psychiatrii klinicznej i w szpitalach. Inna sytuacja natomiast panowała w opiece otwartej i psychiatrii dziecięcej, gdzie idee psychologiczne rozwijał IHP. Pozostałości ruchu higieny psychicznej nadal egzystowały nawet po jego likwidacji i powstaniu sieci Poradni Zdrowia Psychicznego (tu aluzja pod adresem Kamili Kancewiczowej, dyrektorki Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego). Jaroszyński stwierdził samokrytycznie, że odszedł od metod psychologicznych, ponieważ przekonał się o ich nieprzydatności, gdy zapoznał się z podejściem pawłowowskim. Było ono nie do pogodzenia z metodami psychologicznymi stosowanymi w IHP. Potępił amerykańskie i psychoanalityczne podstawy ruchu higieny psychicznej, który zajmował się osobnikami zdrowymi, wmawiając im choroby[355].

Kancewiczowa ostro odpowiedziała Jaroszyńskiemu na jego zarzuty o pozostałościach psychologizmu w pracy Poradni Zdrowia Psychicznego. Oskarżyła go, że jako pracownik Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie nie zdążył dotąd ujawnić się jako pawłowista, a nawet uciekał się do pomocy psychologów w pracy naukowej. Z drugiej strony przyznała mu częściowo rację, mówiąc o szkodliwym wpływie dziedzictwa IHP na pracę poradni. Zaatakowała też Jusa, zarzucając mu brak szczegółowej i merytorycznej krytyki higieny psychicznej[356]. Wynika z tego, że między Kancewiczową a Jaroszyńskim, który był pracownikiem jej poradni, miał miejsce pewien konflikt. Podobnie napięte relacje musiały być między nią a Jusem. Być może chodziło o rywalizację o prawo do bycia „polskim Snieżniewskim”, jedynym interpretatorem nauki Pawłowa w polskiej psychiatrii.

W dyskusji zabrał głos atakowany Tadeusz Bilikiewicz, który odniósł się do referatów Jusa i Snieżniewskiego. Powołując się na słowa radzieckiego profesora, który w referacie mówił o potrzebie rzetelnej krytyki, jak to miało miejsce w nauce radzieckiej, Bilikiewicz skrytykował Jusa. Zarzucił mu to, że w jednej ze swoich prac z 1948 r. opisywał korelacje między „typem krzywej eeg. a konstytucją somatopsychiczną w sensie kretschmerowskim”[357], a więc odnosił się do potępionego kretschmeryzmu. W innej pracy z 1949 r. Jus zajmował się zagadnieniem narkoanalizy, a przecież nie było istotnej różnicy między narkoanalizą a freudyzmem. Jus cytował też amerykańskich autorów. Bilikiewicz przeszedł do obrony własnej teorii etioepigenezy, twierdząc, że została skarykaturowana przez Jusa, co wypaczało jej istotę. Etioepigeneza powinna być przedmiotem rzetelnej, naukowej analizy, a nie z góry podjętej negacji[358]. Bilikiewicz zatem wykorzystał broń swoich przeciwników – nie widząc możliwości merytorycznej polemiki, próbował wykazać, że Jus był „kryptofreudystą”. Wystąpienie Bilikiewicza sprowokowało innych do zabrania głosu[359].

Doktor Helena Kruszewska-Flatauowa zaatakowała psychologię, która powinna opierać się na pawłowowskiej fizjologii wyższych czynności nerwowych. Domagała się zerwania z „wczorajszymi” poglądami. Odniosła się też do wspomnianego już artykułu Stalina o językoznawstwie, który miał wiele wspólnego z psychologią…[360].

Doktor Franciszek Piątkowski skrytykował podręcznik Maurycego Bornsztajna Wstęp do psychiatrii klinicznej, którego wydanie w 1948 r. uznał za poważny błąd. Zarzucił autorowi dualizm psychofizyczny i hołdowanie Freudowi oraz to, że pozostawał „na skrajnie konstytucjonalnych pozycjach Kretschmera”[361].

Doktor Lidia Uszkiewiczowa zaatakowała Zarząd Główny PTP. Jednym ze statutowych celów PTP było propagowanie zdobyczy postępowej nauki i kontrola na lokalnymi oddziałami Towarzystwa. A tymczasem na posiedzeniu oddziału krakowskiego PTP 6 czerwca 1952 r. wygłoszono odczyt „Omamy schizofreniczne w ujęciu prof. Bornsztajna”, reprezentujący błędne, bo psychologiczne stanowisko. Podobne wypadki miały miejsce na posiedzeniach oddziału w Poznaniu (1950 r.), gdzie odczytano referat o leczeniu alkoholików metodą psychodramy Moreno, nawiązującej do potępionego freudyzmu. ZG PTP pracował więc w oderwaniu od terenu, nie dbał należycie o właściwy kierunek prac naukowych członków[362]. Z wystąpienia Uszkiewiczowej wynikało, że zainteresowanie pawłowizmem w terenie było powierzchowne, deklaratywne. Lekarze usiłowali „odrobić” narzucone im normy w zakresie propagowania radzieckiej teorii, by zajmować się własnymi pracami.

Andrzej Jus odpowiedział Tadeuszowi Bilikiewiczowi, że rzeczywiście jego dawniejsze artykuły zawierały kilka błędów, zostały one jednak już skorygowane na podstawie radzieckich publikacji. Zaatakował Leona Uszkiewicza, z którym wcześniej toczył polemikę na łamach „Służby Zdrowia”, zarzucając mu niedostrzeganie destrukcyjnej siły higieny psychicznej i brak samokrytyki. Skrytykował Mazurkiewicza, zaznaczając wprawdzie, że był on najwybitniejszym polskim psychiatrą przedwojennym, ale mimo to nie wolno było podchodzić do jego teorii z pietyzmem, ponieważ hamowało to wejście na polski grunt pawłowizmu. Jus podziękował bardzo Snieżniewskiemu, któremu towarzyszył podczas jego 6-dniowej podróży po Polsce, za wskazówki praktyczne i za „natchnienie” do dalszej twórczej pracy[363].

W drugim dniu obrad (14 września) kontynuowano dyskusję w podobny sposób[364]. Na uwagę zasługują nieliczne głosy broniące dorobku Mazurkiewicza. Na przykład Eugeniusz Wilczkowski zwrócił uwagę na to, że rzeczowa krytyka Mazurkiewicza nie powinna wiązać się z potępianiem jego osoby, w stosunku do której powinno się zachować szacunek, a nawet pietyzm[365].

Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach zakończyła się uchwaleniem Rezolucji, będącej manifestem psychiatrów polskich i deklaracją pawłowizmu[366]. Zawarto w niej postulaty dotyczące psychiatrii polskiej jako nauki. Rezolucja wychwalała teorię rosyjskiego fizjologa (oczywiście w jej wersji sowieckiej) za humanizm i głęboką troskę o chorego, potępiając jednocześnie amerykańską i zachodnioeuropejską psychiatrię, które przepojone były „wstecznymi idealistycznymi kierunkami”. Szpitale amerykańskie były w rzeczywistości przytułkami, w których panował nihilizm terapeutyczny. Wspomniano o zwycięstwie pawłowizmu podczas sesji Akademii Nauk ZSRR i Akademii Nauk Medycznych ZSRR w 1950 r. oraz sesji psychoneurologicznej w roku 1951. Uznano raz jeszcze, w ślad za Snieżniewskim, że to Iwanow-Smoleński twórczo rozwinął teorię rosyjskiego noblisty. Skrytykowano błędy i niedociągnięcia polskiej psychiatrii.

Rezolucja potępiła higienę psychiczną, na której rozwój pozwalało początkowo Ministerstwo Zdrowia i liczni psychiatrzy, tolerujący istnienie Instytutu Higieny Psychicznej i Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej: „Fatalny wpływ higieny psychicznej ciąży do dzisiejszego dnia na otwartej pomocy psychiatrycznej pod postacią hołdowania kierunkowi idealistycznej psychologii i rozpanoszenia się pedologii”. Zwrócono uwagę, że ani polscy psychiatrzy, ani kierownictwo Poradni Zdrowia Psychicznego (gdzie higiena psychiczna dalej była obecna) nie przeprowadzili dotąd szczerej samokrytyki z tego powodu.

Skrytykowano Ministerstwo Zdrowia za tolerowanie IHP i kierunku psychologicznego oraz pedologicznego w otwartym lecznictwie psychiatrycznym po zamknięciu IHP. Z drugiej strony Ministerstwo nie zapewniło właściwych kierunków działań Instytutowi Psychoneurologicznemu jako „instytucji przodującej w rozwoju nauki Pawłowa w neuropsychiatrii polskiej”.

Stwierdzono brak w Polsce fizjologów wyższych czynności nerwowych, a „jedyny kwalifikowany fizjolog wyższych czynności nerwowych nie przezwyciężył dotychczas swego rewizjonistycznego stanowiska” (chodzi o Jerzego Konorskiego). Potępiono także, nie wymieniając z nazwiska, Tadeusza Bilikiewicza: „Autorzy idealistycznych, nozograficznych koncepcji w psychiatrii nie dokonali dotychczas swojej samokrytyki i propagują swoje koncepcje z katedr akademii medycznych”. Bilikiewicz zajmował się m.in. układem nozograficznym chorób psychicznych, a więc z pewnością chodziło tu o niego. Po tej krytyce i samokrytyce zamieszczono w Rezolucji postulaty naukowe dotyczące polskiej psychiatrii.

W punkcie czwartym wyrażono potrzebę podwyższenia poziomu ideologicznego i jakości naukowej literatury, dlatego w tym celu należało „wzmocnić” redakcję „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej”. Zalecano wydobycie i podkreślanie postępowych kierunków w polskiej psychiatrii, tłumaczeniu literatury radzieckiej, w szczególności ucznia Pawłowa – Iwanowa-Smoleńskiego. Wyrażono się negatywnie o publikowaniu prac ujawniających „wrogie, antypawłowowskie teorie psychiatrii”, które rozwijają się w krajach imperialistycznych, zwłaszcza w USA.

Punkt piąty traktował o poprawie pracy PTP i wzmocnieniu pozycji Zarządu Głównego przez związanie z nim lekarzy praktyków z terenu oraz opracowaniu planu pracy ZG PTP.

W punkcie szóstym wskazano na konieczność oparcia pracy naukowej w psychiatrii na zasadach pawłowizmu i związania go z życiem i aktualnymi zagadnieniami. Nakazano również prowadzenie w świetle tej teorii badań naukowych, oparte na zabezpieczeniu materialnych i kadrowych potrzeb Instytutu Psychoneurologicznego. Polecono utworzenie oddziału psychiatrycznego.

W zakończeniu Rezolucji jeszcze raz zostało podkreślone ogromne znaczenie nauki Pawłowa dla psychiatrii polskiej, doceniono humanitaryzm polskiej i radzieckiej psychiatrii w przeciwieństwie do „anglo-amerykańskiej psychiatrii, pełnej idealistycznych koncepcji, związanych ze światopoglądem ustrojów faszystowskich”. Rezolucję wieńczył (podobnie jak referat Jusa) cytat Stalina, który w tych okolicznościach brzmiał jak gorzka ironia: „Jest rzeczą powszechnie uznaną, że żadna nauka nie może rozwijać się i prosperować bez walki poglądów, bez wolności krytyki”.

Uczestnicy Krajowej Narady Psychiatrów w Tworkach uchwalili ogólne wytyczne[367] dla realizacji naukowych postulatów zawartych w Rezolucji. W dokumencie stwierdzono, że jednym z podstawowych obowiązków polskiego psychiatry było przyswojenie i rzetelne wykonanie postanowień Rezolucji. Zarząd Główny PTP miał w tym celu rozesłać jej kopie swoim oddziałom oraz kierownikom instytucji psychiatrycznych w terenie, wzywając do jej przedyskutowania oraz realizacji. Polecano organizować seminaria, spotkania z załogami zakładów psychiatrycznych i propagować pawłowowski stosunek do chorego.

Harmonogram wdrażania postanowień Rezolucji podzielono w wytycznych na kilka etapów. W pierwszym etapie realizacji (grudzień 1952 – koniec stycznia 1953 r.) przewidywano przeprowadzenie szczerej krytyki i samokrytyki na seminariach w instytucjach psychiatrycznych. Samokrytyka powinna dotyczyć przede wszystkim „hołdowania w teorii i praktyce »kierunkowi idealistycznej psychologii i rozpowszechniania się pedologii«”. W szczególności zalecono „bezwzględnie ujawnić i tępić w praktyce i teorii jakiekolwiek tradycje tzw. higieny psychicznej”[368]. Analizą i oceną „idealistycznych” teorii, wciąż rzekomo panujących na katedrach psychiatrii, miał się zająć Instytut Psychoneurologiczny we współpracy z kierownictwem i kolektywem tych katedr. Zaangażowany miał zostać także Zarząd Główny oraz oddziały terenowe Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego[369].

Drugi etap realizacji wytycznych (koniec stycznia – marzec 1953 r.) obejmował zaktywizowanie zarządów oddziałów PTP, które powinny m.in. propagować literaturę, artykuły pawłowowskie z ZSRR, organizować kursy języka rosyjskiego wśród pracowników instytucji psychiatrycznych oraz przygotować plany pracy oddziałów PTP, zgodne z treścią uchwał Narady w Tworkach.

Określono cele pracy naukowej oddziałów PTP: „Zgodnie z wytycznymi, które roześle Instytut Psychoneurologii, na posiedzeniach Oddziałów należy dawać komunikaty i publikować prace zawierające antypawłowowskie teorie w psychiatrii, szczególnie rozwijające się w krajach kapitalistycznych, ze Stanami Zjednoczonymi na czele, z podkreśleniem praktycznych rezultatów tych teorii, godzących w pokój, życie i zdrowie ludzkości (teorie ludobójcze, biologiczne wyniszczenie przez sterylizację, leukotomię i inne praktyki, ograniczające rozrodczość)”[370]. PTP miało także „pobudzać” pracowników psychiatrycznej służby zdrowia (w tym administrację i obsługę) do publikowania artykułów podkreślających i dokumentujących „humanizm socjalistyczny polskiej psychiatrii i przeciwstawiać się idealistycznym koncepcjom, szczególnie anglo-amerykańskiej psychiatrii i jej ludobójczej, faszystowskiej praktyki w podejściu do sprawy opieki i leczenia chorego psychicznie”[371]. W rzeczywistości chodziło o poprawę pracy lokalnych struktur Towarzystwa – owego „terenu”, który miał ograniczać się do deklaratywnego poparcia dla pawłowizmu. Trzeci etap realizacji Rezolucji (rok 1953) dotyczył organizacji opieki psychiatrycznej. Czwarty etap obejmował, jak to nieprecyzyjnie określono, ogólną realizację postanowień Rezolucji przez Ministerstwo Zdrowia, ZG PTP i Instytut Psychoneurologiczny[372].

Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach była punktem przełomowym w procesie dostosowywania polskiej psychiatrii akademickiej do pawłowizmu. Uczestnicy Narady oficjalnie uznali naukę Pawłowa i marksistowski materializm za jedynie prawdziwe naukowe podstawy do rozwoju psychiatrii. Odbyło się to przy jednoczesnym potępieniu „błędnych”, zachodnich koncepcji, np. psychoanalizy. Krytyce poddany został też dorobek polskiej psychiatrii przedwojennej, od którego oficjalnie odcięto się podczas Narady.

Można przypuszczać, że przyjęcie pawłowizmu, chociaż bezwarunkowe, miało jednak charakter deklaratywny, zwłaszcza w terenie. Doktryna stała się wprawdzie obowiązującą teorią naukową w polskiej psychiatrii, ale raczej oficjalnie. Powierzchowna recepcja tych ideologicznych w istocie treści przez polskich psychiatrów była przedmiotem silnej krytyki ze strony aktywistów na Krajowej Naradzie w Tworkach. Mimo to pawłowizm odcisnął silne piętno na psychiatrii w tamtych latach. Przekładało się to na charakter prowadzonych badań, kryteria przyznawania na nie środków i jakość publikacji naukowych. Warunkiem koniecznym wydrukowania pracy czy wygłoszenia odczytu było odwołanie się w nich do pawłowizmu, nawet jeśli takie związki nie występowały. Także Bilikiewicz, zdecydowanie jak na tamte czasy występujący w obronie swych poglądów, musiał niekiedy go spełnić[373]. Uznanie radzieckiej interpretacji teorii Pawłowa za obowiązującą w polskiej psychiatrii oznaczało również przymusowe ograniczenie kontaktów z nauką zachodnią. Miało to negatywne konsekwencje, ponieważ na Zachodzie rozpoczynał się właśnie szybki rozwój nowoczesnej psychofarmakologii, zapoczątkowany odkryciem leczniczej właściwości chloropromazyny. Zachodnia psychiatria weszła tym samym na drogę przyspieszonego rozwoju, polska zaś znalazła się na uboczu tych przemian, pozostając pod wpływem „postępowej” nauki radzieckiej.

Mówiąc o rozwoju światowej psychiatrii, warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt omawianego zagadnienia. Nasilająca się krytyka psychoanalizy i pokrewnych jej koncepcji psychologicznych przez polskich pawłowistów zbiegła się w czasie ze zmianami w zachodniej psychiatrii, w której przejawiała się tendencja do podporządkowania sobie psychologii. Na proces ten silnie wpłynęły wspomniane odkrycia pierwszych skutecznych leków psychotropowych. Psychiatria biologiczna zyskała w ten sposób poważne argumenty przeciwko psychoanalizie. Sprawiło to, że coraz częściej kwestionowano rolę psychologów w leczeniu pacjentów, odmawiając przyznania im w tym zakresie takich samych uprawnień, jak psychiatrom klinicznym. Psychologowie i psychologia zostali przez akademicką psychiatrię sprowadzeni do roli pomocy w profilaktyce chorób psychicznych, w terapii lżejszych przypadków oraz w rehabilitacji społecznej i zawodowej ozdrowieńców. Pierwsze miejsce przypadało natomiast psychiatrii biologicznej.

Należy jednak zaznaczyć, że w Polsce w okresie 1947–1952 krytyka psychoanalizy i psychologii była prowadzona z pozycji ideologicznych. Aby zakwestionować psychoanalizę, polscy pawłowiści nie odwoływali się do najnowszych zdobyczy nauki zachodniej. Zwalczanie psychoanalizy miało charakter odgórnie narzuconego procesu w ramach dopasowywania medycyny do standardów radzieckich.

Rzeczowe, merytoryczne argumenty przeciwko psychoanalizie, wysuwane już wcześniej przez niektórych polskich lekarzy orientacji biologicznej (jak np. Bilikiewicza w 1947 r.), stanowiły wprawdzie odzwierciedlenie podobnego procesu podawania tej teorii w wątpliwość na Zachodzie, ale tego rodzaju dyskusje były jednak szybko wypierane przez ataki prowadzone z pozycji ideologicznych. Argumentami rozstrzygającymi przeciwko psychoanalizie były jej niezgodność ze zniekształconą, radziecką interpretacją nauki Pawłowa czy „niemieckie” pochodzenie. Podobnie było w przypadku ruchu higieny psychicznej, zlikwidowanego z przyczyn politycznych, a nie np. w wyniku pojawienia się nowych, skutecznych leków, które mogłyby osłabić naukową argumentację higienistów.

Nowy model, jaki został narzucony polskiej psychiatrii w latach 1947–1952, cechował zatem skrajny, doktrynerski materializm, uznanie „przodującej” nauki i medycyny radzieckiej oraz odwoływanie się do ideologii marksistowskiej jako podstawy wszelkich nauk.

Narada odbywała się w czasie zaostrzenia się zimnej wojny. Trwała wojna w Korei, nabierał tempa wyścig zbrojeń, gospodarki krajów socjalistycznych były intensywnie dostosowywane do potrzeb przemysłu zbrojeniowego. W Polsce realizowano plan 6-letni, zakładający forsowną industrializację, zwłaszcza rozwój przemysłu ciężkiego. W nauce, kulturze i sztuce panował socrealizm. Było to apogeum komunizmu w Polsce. 21 lipca 1952 r. uchwalono konstytucję, będącą odzwierciedleniem założeń ideowych demokracji ludowej[374]. Losy polskiej psychiatrii ukazywały gruntowne przemiany w całym kraju, który wszedł w okres stalinowski.

Po Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach przymusowe dostosowywanie psychiatrii polskiej do radzieckiej nasiliło się, co uwidoczniło się w dalszej działalności Instytutu Psychoneurologicznego, postępującej „pawłowizacji” wydawnictw psychiatrycznych, zmianach w kierunkach badań naukowych oraz połączeniu wzorem radzieckim Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego z Polskim Towarzystwem Neurologicznym.

Zmiany w Instytucie Psychoneurologicznym po Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach

W wyniku postanowień Narady w Tworkach Instytut Psychoneurologiczny uzyskał szerokie możliwości realizacji swoich zadań statutowych, ale najpierw musiał przejść pewne zmiany. Nazajutrz po Naradzie, podczas posiedzenia Rady Naukowej IP 26 września 1952 r., rozpatrywano wstępny projekt nowego statutu placówki. Potrzeba jego wprowadzenia wynikała z krytycznej analizy dotychczasowej działalności Instytutu, w której decydujący głos należał do autora udzielającego wielu wskazówek – Andrieja Snieżniewskiego[375]. Instytut miał odtąd „żywiej” nadawać kierunek pracom naukowym z psychiatrii, udzielać pomocy „metodycznej” innym placówkom, koordynować prace naukowe oraz prowadzić tradycyjną „walkę ideologiczną z wstecznymi poglądami”[376]. Łącznikiem Instytutu z zaniedbanym dotąd terenem planowano uczynić rozwinięty Oddział Metodyczno-Organizacyjny[377].

Sprawę zmiany statutu Instytutu Psychoneurologicznego omawiano kolejny raz podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia 18 listopada 1952 r.[378] Obecna na nim Irena Hausmanowa (dyrektor Biura Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia) ostro skrytykowała IP za dotychczasową, zbyt słabą, współpracę placówki z Ministerstwem Zdrowia. Negatywnie oceniając proponowany przez Instytut plan naukowy, postulowała powołać przy Radzie Naukowej Instytutu specjalną komisję, oceniającą plany. Uważała, że należało wzmocnić współpracę IP z Ministerstwem Zdrowia przez rozwinięcie w placówce stałego Oddziału Metodyczno-Organizacyjnego oraz zadbać o dopływ nowych kadr, aby „poprawić” kontakt Instytutu z klinikami i szpitalami. Pozwoliłoby to „wzmocnić Instytut politycznie”[379]. W podobnym tonie przemawiał Jan Wolański (dyrektor Departamentu Profilaktyki i Lecznictwa MZ). Jego zdaniem w Radzie Naukowej IP powinna zasiadać osoba z Departamentu Profilaktyki i Lecznictwa resortu zdrowia (czyli jego podwładny). Wolański zarzucał Instytutowi słabe powiązanie pracy z praktyką i w celu poprawy zalecał, podobnie jak Hausmanowa, zorganizowanie działu metodyczno-organizacyjnego. Następnie głos zabrał Zygmunt Grynberg (dyrektor Departamentu Planowania i Budżetu MZ): „Zagadnienie psychiatrii w Polsce jest zagadnieniem politycznym, chodzi bowiem o nadanie właściwego kierunku psychiatrii w Polsce”[380]. Jego zdaniem kierownictwo IP nie zrozumiało jednak dotąd tej kwestii. Mimo samokrytyki złożonej podczas konferencji krynickiej, nie wykazało dotąd właściwego zrozumienia dla walki politycznej na odcinku psychiatrii i nic nie zrobiło w sprawie ostatecznego „zdyskwalifikowania teorii Freuda”[381]. Winą za ten stan rzeczy Grynberg obarczył bezpośrednio Andrzeja Jusa, zastępcę dyrektora IP ds. naukowych. Oskarżył go też o wywieranie destrukcyjnego wpływu na stosunki między kadrami: „Doktor Jus ma niewłaściwy stosunek do osób, z którymi współpracuje, ponieważ psychiatrzy boją się dr. Jusa”[382]. Grynberg nie ujawnił natomiast, skąd ma takie informacje i kto konkretnie bał się Jusa. „Tajna krytyka” była bronią obosieczną – najpierw jej ostrze dosięgło Bilikiewicza, teraz zaś jego przeciwnika, Andrzeja Jusa. Grynberg dodatkowo wypomniał Jusowi nepotyzm, gdyż w IP pracowała jego żona Karolina (takiej samej broni użyto przeciwko Dąbrowskiemu z Instytutu Higieny Psychicznej). Współodpowiedzialnością za to obciążył też dyrektora Kuligowskiego. W związku z tym Grynberg zażądał usunięcia Jusa z samodzielnego stanowiska naukowego, a przesunięcie go na stanowisko dyrektora ds. psychiatrii[383], co oznaczało degradację Jusa, gdyż pozbawiało go wpływu na politykę naukową Instytutu. Do krytyki przyłączył się płk Bielicki, dyrektor Departamentu Wojskowego, który skrytykował IP za „zmajoryzowanie” tematyki badawczej psychiatrią i bagatelizowanie neurologii[384].

Obecny na posiedzeniu kolegium Andrzej Jus usiłował się bronić. Przyznał, że popełniał czasami błędy, które jednak powinny być dyskutowane przez „właściwe czynniki” (którymi zapewne w jego mniemaniu nie byli Hausmanowa, Grynberg czy Bielicki). Grynbergowi odpowiedział, że jego zarzuty co do strachu personelu IP były niejasne i nie można się było do nich ustosunkować, nie znając ani autora, ani zarzutu[385]. W sprawie nepotyzmu Jus oświadczył, że jego żona Karolina decyzją kierownictwa Instytutu już wcześniej odeszła z placówki, bo rzeczywiście nie wypadało, aby małżeństwo pracowało w jednym zakładzie[386]. Stwierdził jednak, że Instytut dobrze pracował nad ukierunkowywaniem polskiej psychiatrii, czego dowodem była niedawna Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach. Przyznał natomiast, że współpraca z dyrektorem Kuligowskim układała się od początku źle, ale Jus mimo próśb nie otrzymał wskazówek z Ministerstwa Zdrowia, jak miałby w tym przypadku postępować[387]. Odpierając zarzuty przedstawicieli Ministerstwa Zdrowia, zarzucił im więc brak reakcji na jego skargi wobec dyrektora, którego w ten sposób pośrednio obciążył winą za sytuację w IP.

Głos zabrali inni pracownicy Instytutu Psychoneurologicznego, obecni na posiedzeniu Kolegium Ministerstwa Zdrowia. Franciszka Zakrzewska przyznała rację przedstawicielom resortu zdrowia, stwierdzając, że IP musi „wzmocnić się” politycznie i szkolić ideologicznie kadry. Doktor Salecki i dr Flatauowa bronili natomiast Jusa, przekonując, że w Instytucie panowała prawidłowa atmosfera pracy. Kuligowski przeciwstawił się zarzutom Hausmanowej, zaświadczając, że IP funkcjonował dobrze, rozwijała się praca kolektywna, pracownicy szkolili się w ZSRR[388].

Ogólnikowość argumentów przedstawicieli Ministerstwa Zdrowia (Hausmanowa, Grynberg, Bielicki) przemawia za tym, że były to tylko preteksty do zdyskredytowania kierownictwa Instytutu Psychoneurologicznego i wykazania, że nie wywiązywało się należycie z powierzonych mu zadań. Chodziło zapewne o większe podporządkowanie Instytutu Psychoneurologicznego Ministerstwu Zdrowia i dokonanie „odpowiednich” w zamyśle autorów krytyki zmian kadrowych.

Zmiany więc były już przesądzone. W dalszej części posiedzenia kolegium Kuligowski przedstawił projekt nowego statutu. Po tradycyjnym złożeniu samokrytyki, w której przyznał, że IP nie spełniał swoich zadań należycie, ukazał dotychczasową strukturę placówki:

1. Dział Kliniczny (oddziały neurologiczny, psychiatryczny, neurochirurgiczny);

2. Dział Pracowni (analityczna i biochemiczna, elektroencefalograficzna, histopatologiczna, rtg.; w organizacji były pracownie: przemiany materii, elektrokardiograficzna, patofizjologii wyższych czynności nerwowych człowieka);

3. Dział Metodyczno-Organizacyjny;

4. Dział Administracyjny;

5. 18-osobowa Rada Naukowa, składająca się z pracowników i w większości z osób spoza Instytutu[389].

Kuligowski zaproponował następujące zmiany: w Dziale Klinicznym zalecił utworzyć trzy nowe oddziały: psychiatrii sądowej, psychiatrii dziecięcej i neurologii dziecięcej. Dwa pierwsze z nich powinny powstać na bazie szpitala w Tworkach, trzeci – Instytutu Matki i Dziecka. Oddział neurochirurgiczny powinien przejść w zarząd Działu Metodyczno-Organizacyjnego. Kuligowski przewidywał oprócz tego otwarcie zwierzętarni do prowadzenia doświadczeń pawłowowskich, a także ogólne „wzmocnienie kadrowe” placówki. Rada Naukowa Instytutu winna mieć charakter „wewnętrzny”, tzn. składać się głównie z pracowników IP oraz „zaproszonych specjalistów”[390], dotychczas bowiem w większości zasiadali w niej ludzie spoza Instytutu[391]. Być może wykazywali się oni bierną postawą. Mogło to przekładać się na niedostateczne wyniki na odcinku propagandy pawłowizmu i walki ze „wstecznymi” poglądami, na które tak uskarżali się przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia (Hausmanowa, Grynberg, Bielicki). Zmiany miały więc polegać na usunięciu „obcych” osób i zdominowaniu Rady przez pracowników IP oraz „zaproszonych specjalistów” (chodziło tu prawdopodobnie o delegatów Ministerstwa Zdrowia). Nowa Rada Naukowa miała być zatem ściśle podporządkowana resortowi zdrowia.

Interesująca była też w nowym statucie propozycja utworzenia oddziału psychiatrii sądowej jako samodzielnej komórki naukowo-badawczej z tej dziedziny. Konieczność powołania takiej placówki, wzorowanej na moskiewskim Instytucie Psychiatrii Sądowej im. Serbskiego, miała już zostać „uznana za bezsporną przez ogół psychiatrów”, co znalazło wyraz w uchwale Sekcji Nauk Lekarskich na I Kongresie Nauki Polskiej. Co więcej, ideę poparł prof. Snieżniewski. Mając zatem tak mocne argumenty, Kuligowski domagał się przekształcenia istniejącego już oddziału dla podsądnych w szpitalu w Tworkach w placówkę naukową, podporządkowaną Instytutowi Psychoneurologicznemu. Snieżniewski ustalił nawet liczbę łóżek i pacjentów dla oddziału psychiatrii sądowej: 50 łóżek na bazie zasobów oddziału psychiatryczno-sądowego szpitala w Tworkach i pięciu lekarzy, z których dwóch byłoby jednocześnie lekarzami na etatach szpitalnych. Dodatkowo potrzeba było dwóch asystentów, sekretarki i pielęgniarzy, którzy „obciążaliby etaty szpitala”. Inwentarz, instrumenty, leki, pościel miał również dostarczać szpital[392]. Instytut Psychoneurologiczny, który powstał na bazie szpitala psychiatrycznego w Tworkach, w dalszym ciągu zamierzał poszerzać swój stan posiadania jego kosztem.

Po odczytaniu przez Kuligowskiego projektu zmian statutu IP dyskusję podsumował minister zdrowia Jerzy Sztachelski. Podkreślił, że Instytut powinien odegrać zasadniczą rolę w walce ideologicznej na odcinku nauki. W związku z tym po pobycie prof. Snieżniewskiego Ministerstwo Zdrowia ustaliło następujące zadania dla IP:

– uaktywnienie działalności w dziedzinie ofensywy ideologicznej przez położenie szczególnego nacisku na pracę naukową o treści ideologicznej,

– przygotowywanie i pobudzanie krytyki naukowej[393].

Obok tych ogólnikowych wytycznych Sztachelski mówił o bardziej konkretnych zadaniach. IP powinien uzyskać pomoc w postaci „dobrych politycznie kadr” i rozwijać Dział Metodyczno-Organizacyjny. Należało też wzmocnić współpracę IP z Ministerstwem Zdrowia przez jego mocniejsze powiązanie z Departamentem Profilaktyki i Lecznictwa oraz Radą Naukową przy Ministrze Zdrowia. Sztachelski zaakceptował strukturę zaproponowaną przez Kuligowskiego (była przecież „uzgadniana” ze Snieżniewskim). Dodał jedynie, że trzeba powołać dwóch wicedyrektorów: ds. psychiatrii i ds. neurologii. Co do owych „dobrych politycznie kadr” minister uznał, że należy przy Radzie Naukowej przy Ministrze Zdrowia powołać komisję psychiatryczną i neurologiczną. Do Rady Naukowej IP Sztachelski sugerował dodać przedstawiciela Rady Naukowej Ministra Zdrowia oraz kogoś z Departamentu Profilaktyki i Lecznictwa. Na koniec wyraził życzenie, by atmosfera w IP poprawiła się, wobec czego jego resort będzie w tych sprawach częściej ingerował[394].

Jak widać, minister poparł wszystkie dezyderaty Hausmanowej, Grynberga i tajemniczego płk. Bielickiego. Ostatecznie na posiedzeniu 18 listopada 1952 r. kolegium podjęło uchwałę w sprawie zmian IP. Stwierdzono w niej oficjalnie, że Instytut nie wykonywał należycie swoich zadań, tj. nadania badaniom naukowym z psychiatrii i neurologii „postępowego kierunku” oraz „zwalczania pseudonaukowych teorii w drodze ostrej walki ideologicznej”[395]. Dlatego w uchwale postanowiono:

– zobowiązać kierownictwo IP do pobudzania krytyki naukowej i uaktywnienia działalności w zakresie „ofensywy ideologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem pracy naukowej o treści ideologicznej”[396];

– wzmocnić politycznie IP przez dobór odpowiednich kadr;

– rozwijać Dział Metodyczno-Organizacyjny w celu wywarcia realnego wpływu IP na metody lecznicze stosowane w kraju;

– powiązać pracę IP z Ministerstwem Zdrowia;

– powołać komisję psychiatryczną i neurologiczną przy Radzie Naukowej przy Ministrze Zdrowia;

– zlikwidować „złą atmosferę”;

– przyjąć proponowaną przez dyr. Kuligowskiego strukturę, ale do władz Instytutu dodać dwóch wicedyrektorów: neurologii i psychiatrii (poprawka Sztachelskiego);

– włączyć w skład Rady Naukowej Instytutu osobę z Rady Naukowej Ministerstwa Zdrowia i z Departamentu Profilaktyki i Lecznictwa[397].

Uchwała kolegium była więc powtórzeniem zaleceń ministra Sztachelskiego (oraz wcześniejszych wskazówek Snieżniewskiego). W ten sposób bardziej uzależniono Instytut Psychoneurologiczny od Ministerstwa Zdrowia. Silniejsza kontrola centrali miała obejmować nie tylko aktywność naukową IP, ale też organizację służby zdrowia, w czym dużą rolę odgrywał wzmocniony w wyniku uchwały Dział Metodyczno-Organizacyjny.

W 1953 r. nowa struktura Instytutu Psychoneurologicznego wyglądała następująco:

1. Dział Kliniczny (125 łóżek): oddział neurologiczny (30), neurochirurgiczny (15), psychiatryczny (30). W dziale klinicznym w drugiej połowie 1953 r. powstał też, zgodnie z uchwałami kolegium, oddział psychiatrii sądowej, zajmujący się badaniami i orzecznictwem sądowo-psychiatrycznym (50 łóżek – tyle proponował Snieżniewski).

2. Dział Pracowni Naukowych: pracownia patofizjologii wyższych czynności nerwowych, doświadczalna fizjologii wyższych czynności nerwowych, histopatologiczna, radiologiczna, biochemiczna i elektrokardiograficzna.

3. Dział Metodyczno-Naukowy, sekretariat, biblioteka oraz dział administracyjny.

Przybył nowy wicedyrektor do spraw naukowych. Ostro krytykowany Andrzej Jus został na początku 1953 r. w trybie natychmiastowym zwolniony z tej funkcji i usunięty z Instytutu. Przeniesiono go razem z żoną do szpitala w Świeciu. Dzięki wstawiennictwu znajomych z PZPR oboje uzyskali jednak stanowiska na Akademii Medycznej w Łodzi. Powrócili do Warszawy w 1956 r.[398] Zmieniono także plany naukowe Instytutu na najbliższy okres: „wybitnemu rozszerzeniu” uległa działalność pracowni patofizjologii nerwowych przez wprowadzenie nowych metodyk, jak np. ślinowej Krasnogorskiego czy ruchowej ze wzmocnieniem słownym Iwanowa-Smoleńskiego. Powstała pracownia fizjologii wyższych czynności nerwowych u zwierząt z kamerą doświadczalną do badania ich odruchów warunkowych, salą operacyjną i zwierzętarnią[399]. W tej ostatniej zostali zatrudnieni wybitni specjaliści z dziedziny metodyk pawłowowskich w zastosowaniu u ludzi i zwierząt, m.in. szkolona w ZSRR dr Franciszka Zakrzewska[400]. Uderzał brak pracowni psychologicznej, która została zlikwidowana ze względów ideologicznych.

O zmianach informowano z entuzjazmem w prasie fachowej[401]. Zadeklarowano przy tym wzmocnienie realizowania celów statutowych: koordynowania i planowania badań naukowych, propagandy pawłowizmu i działalności wydawniczej[402].

Przekształcenia strukturalne IP były rezultatem braku spodziewanych efektów w propagowaniu radzieckiej psychiatrii. Przyniosły one wkrótce, przynajmniej w oficjalnych sprawozdaniach, pożądane skutki. W raporcie za 1953 r. Instytut chwalił się takimi swoimi osiągnięciami naukowymi, jak:

– „Wprowadzenie po raz pierwszy w Polsce do badań naukowych metodyk pawłowowskich najważniejszego warunku do przejścia do badań doświadczalnych patofizjologicznych i w ten sposób przyczynienia się w wybitny sposób do przekształcenia neurologii i psychiatrii”;

– „Wprowadzenie do prac naukowych zasad organizacyjnych, wzorowanych na radzieckich osiągnięciach naukowych”;

– „Szkolenie w metodykach pawłowowskich pracowników naukowych neurologii, neurochirurgii i psychiatrii”;

– „Wkład we wzrost kadr lekarskich neurologii i psychiatrii”;

– „Szerzenie nauki Pawłowa przez działalność popularyzacyjną pracowników Instytutu”;

– „Wykonanie szeregu prac, głównie opartych o naukę Pawłowa, z pewnymi wnioskami praktycznymi”[403].

Na sześć „osiągnięć” aż pięć związanych było z propagowaniem teorii rosyjskiego fizjologa lub badaniami opartymi na niej.

We wniosku końcowym w sprawozdaniu za 1953 r. dodano: „Instytut stopniowo coraz bardziej staje się placówką wpływającą na przestawienie się psychiatrii, neurologii, neurochirurgii na tory pawłowowskie przez własne prace, przez konsultacje placówek rozpoczynających badania patofizjologiczne, przez propagandę w prasie, w towarzystwach lekarskich, przez szkolenie kadr pracowników naukowych […], przez szkolenie asystentów akademii medycznych w seminariach Komitetu Szerzenia Nauki Pawłowa, przez szkolenie asystentów klinik psychiatrycznych, neurologicznych, neurochirurgicznych, pediatrycznych i internistycznych i innych we własnych pracowniach przez działalność Działu Metodyczno-Organizacyjnego, wpływającego na zmiany w szpitalnictwie”[404].

Przekształcony Instytut Psychoneurologiczny mógł zatem przystąpić do efektywniejszej „ofensywy ideologicznej” w psychiatrii. Jak już wspomniano, po Naradzie w Tworkach we wrześniu 1952 r. coraz bardziej się nasilała. Propaganda pawłowizmu należała do najważniejszych zadań Instytutu Psychoneurologicznego, który współpracował w tej dziedzinie z innymi organizacjami. Jedną z nich był Komitet Szerzenia Nauki Pawłowa, powołany w maju 1953 r. na mocy uchwały Sekretariatu Naukowego Prezydium Polskiej Akademii Nauk (z 25 listopada 1952 r.). Komitet miał się zajmować popularyzacją pawłowizmu w Polsce poprzez szkolenia, wykłady, sesje, odczyty, stypendia w ZSRR, a także rozwijanie kontaktów z analogicznym Komitetem Pawłowowskim w ZSRR. Komitet Szerzenia Nauki Pawłowa miał sprawować formalny nadzór nad Instytutem Psychoneurologicznym w zakresie wdrażania pawłowizmu w Polsce. Przewodniczącym Prezydium Komitetu został prof. Jan Dembowski, prezes Polskiej Akademii Nauk, a członkami Prezydium – Irena Hausmanowa (Klinika Neurologiczna AM w Warszawie), prof. Kazimierz Petrusewicz, dr Franciszka Zakrzewska i dr Borys Selecki (z-ca sekretarza w IP). Członkami Komitetu byli też niektórzy psychiatrzy: Andrzej Jus, Mieczysław Kaczyński (Klinika Psychiatryczna AM w Lublinie), dr Jan Jaroszyński (Klinika Psychiatryczna AM w Warszawie) i prof. Zygmunt Kuligowski[405]. Popularyzacja pawłowizmu w psychiatrii pozostawała ważnym celem Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, realizującej go oczywiście z udziałem Instytutu Psychoneurologicznego kontrolowanego przez resort zdrowia. Rada organizowała np. kursy czy środy pawłowowskie – cotygodniowe spotkania poświęcone tej teorii[406].

„Pawłowizacja” wydawnictw psychiatrycznych

Bardzo ważnym instrumentem propagandy naukowej psychiatrii radzieckiej były wydawnictwa zwarte i ciągłe. Jeszcze przed Naradą w Tworkach określono politykę wydawniczą Polskich Zakładów Wydawnictw Lekarskich w zakresie psychiatrii: 20 października 1951 r. odbyło się w Warszawie z inicjatywy Dyrekcji PZWL posiedzenie redaktorów i sekretarzy czasopism medycznych. Spotkanie zagaił Feliks Widy-Wirski. Obecna na nim Irena Hausmanowa (przedstawicielka Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia) wygłosiła referat na temat poziomu naukowo-ideologicznego czasopism. Zwróciła w nim uwagę na konieczność pilnowania „odpowiedniej kierunkowości” zamieszczanych artykułów w celu zachowania właściwej linii ideologicznej czasopisma. Pierwszeństwo miały więc prace zgodne z bieżącym stanem wiedzy[407].

Zagadnienie propagandy pawłowizmu w prasie omawiano także na posiedzeniach Kolegium Ministerstwa Zdrowia. Już 22 maja 1952 r. na jednym z nich przegłosowano uchwałę, która mówiła o rozpoczęciu kampanii prasowej w celu ukazania znaczenia nauki radzieckiej, pawłowizmu oraz „postępowych” wzorców medycyny polskiej[408]. W jej ramach wprowadzano w prasie wspomniane już środy pawłowowskie. Artykułem z 7 września 1952 r.[409] „Służba Zdrowia” rozpoczęła cykl środowych druków fragmentów dzieł, wykładów czy wywiadów.

22 września 1954 r. została zorganizowana przez Komitet Medyczny PAN, Radę Naukową przy Ministrze Zdrowia i PZWL narada szefów komitetów redakcyjnych. Podjęto na niej uchwałę, by m.in. „walczyć o postępową treść nauki polskiej przez przyswajanie czytelnikowi teorii postępowych i zwalczanie nienaukowych poglądów”[410]. Nowością był zapis dotyczący odpowiedzialności za publikacje. Obarczono nią już nie tylko, jak dotąd, redaktora pisma, ale także autora opublikowanego artykułu oraz kierownika placówki, w której badania prowadzono[411]. Było to wyraźne zaostrzenie cenzury prewencyjnej. Uchwalono planowanie w prasie medycznej – kolegia redakcyjne powinny opracować orientacyjne plany publikacji, zgodne z założeniami Kongresu Nauki Polskiej[412].

Propagandzie pawłowizmu w prasie towarzyszyła coraz ostrzejsza walka z „błędnymi” teoriami oraz z zachodnią psychiatrią. Była ona prowadzona m.in. przez pracowników Instytutu Psychoneurologicznego. O potrzebie „demaskowania” zachodniej psychiatrii mówił Jus 30 listopada 1952 r. na wewnętrznej konferencji Instytutu na temat metod aktywnego leczenia. Skrytykował Europę Zachodnią, posługując się przykładem Francji, gdzie miała panować tragiczna sytuacja: szpitale nie miały pieniędzy na opał, leki, ponieważ kapitaliści wszystko przeznaczali na zbrojenia. W USA z kolei opieka psychiatryczna dostępna była jedynie dla garstki bogatych. Jus oskarżał ponadto amerykańską psychiatrię o straszne rzeczy: „Przepisy ustawodawcze dotyczące sterylizacji »psychopatów« stanowią także pierwsze stadium historyczne faszystowskiej polityki eksterminacyjnej. Ogólna liczba sterylizacji w Ameryce przewyższa dane z tego zakresu pochodzące z Niemiec hitlerowskich. Psychiatria amerykańska wstępuje oficjalnie na drogi eksterminacji, sterylizacji i wyniszczenia chorych, działając takim samym orężem propagandy i uniemożliwieniem terapii jak Niemcy faszystowskie. Psychiatria amerykańska pozostaje na usługach imperializmu, zdążając do odwrócenia uwagi od istotnego źródła nędzy, którym jest ustrój kapitalistyczny”[413].

W związku z tym Jus określił zadania polskiej psychiatrii: „[…] nasza psychiatria oparta na Pawłowie musi mieć charakter wojujący. Przedstawiając nasze osiągnięcia i nasze perspektywy, nasze podejście do terapii, nasz stosunek do chorego, naszą troskę o jego dobro, nasze pojęcia o nienaukowości istniejących dotychczas poglądów na dziedziczenie chorób psychicznych, musimy ustawicznie demaskować i wykazywać całą błędność, niebezpieczeństwo i zbrodniczość, źródła i cele wstecznej, pseudonaukowej, antyhumanitarnej psychiatrii idealistycznej stojącej na usługach imperializmu”[414]. A zatem po formalnym przyjęciu pawłowizmu przez polskich psychiatrów należało skupić się na zwalczaniu „szkodliwych” poglądów w psychiatrii i ujawnianiu „prawdy” o stanie lecznictwa psychiatrycznego na Zachodzie. Krytykę tę coraz częściej łączono z kwestiami politycznymi, na co wpływ miała prawdopodobnie zaostrzająca się wówczas w związku z wojną w Korei sytuacja międzynarodowa. Psychiatrię kapitalistyczną należało więc przedstawiać jako kolejne narzędzie „imperialistów”.

Jeden z pierwszych tego rodzaju artykułów w prasie medycznej pojawił się na krótko przed konferencją w Tworkach w „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej”[415]. Autor Franciszek Piątkowski rozpoczynał swój wywód wstępem obrazującym rozwój kapitalistycznego imperializmu (plan Marshalla, wyzysk ekonomiczny Europy przez USA). Dla kontrastu ukazał pokojowe wysiłki i rozbudowę krajów socjalistycznych pod przewodnictwem ZSRR. Starania te były jednak zagrożone imperializmem, grożącym wojną atomową. Rolą „postępowych” intelektualistów było w tej sytuacji umacnianie i propagowanie pokoju, ponieważ byli oni grupą specjalnie do tego predestynowaną, mającą wiedzę i predyspozycje moralne. Dotyczyło to w szczególności psychiatrów polskich, mocno dotkniętych przez wojnę (zbrodnie hitlerowskie)[416]. Zdaniem Piątkowskiego podział świata na obóz imperialistyczny, któremu przewodziły USA i Wielka Brytania, oraz na obóz pokoju, którego „chorążym jest Związek Radziecki”, miał swoje odbicie w rozwoju nauki w tych krajach, także w psychiatrii. Kraje imperialistyczne uprawiały „wszelkie odmiany paralelizmu psychomorfologicznego” w psychiatrii, państwa socjalistyczne opierały ją natomiast na materialistycznej nauce Pawłowa[417].

Następnie Piątkowski przeszedł do ostrej krytyki psychiatrii obozu kapitalistycznego. W Ameryce i innych krajach Europy Zachodniej rozwinęło się kilka kierunków w psychiatrii, najbardziej popularny był kierunek psychoanalityczny i pokrewna mu medycyna psychosomatyczna. W biologii dominowała zaś genetyka weissmanowsko-morganowska, ściśle związana z tymi „wstecznymi” koncepcjami w psychiatrii. Piątkowski skrytykował popularną na Zachodzie metodę psychodramy Moreno, zarzucając jej i wspomnianym wyżej kierunkom, że „traktują jednostkę w oderwaniu od wpływów społeczno-środowiskowych i ekonomiczno-politycznych, jako biologiczne zdeterminowaną i podległą ślepej fluktuacji instynktów, atawizmów i kompleksów”[418]. Autor wspomniał o uprawianej w USA „psychiatrii wojny atomowej”. Rząd amerykański miał zlecać psychiatrom psychologiczne przygotowywanie ludności do wojny. Profilaktyka psychiatryczna w Ameryce miała w rzeczywistości służyć do prewencyjnej sterylizacji osobników upośledzonych. Powszechnie stosowano inwazyjne i okrutne zabiegi psychochirurgiczne, jak leukotomia prefrontalna, okcipitalna, parietalna, transorbitalna, topektomia i thalamotomia. Imperialiści okaleczali więc chorych umysłowo, naśladując hitlerowskie praktyki.

Piątkowski informował też o rzekomo „straszliwych” warunkach w szpitalach amerykańskich (np. w Cleveland). Podawał pozytywne sylwetki zachodnich psychiatrów, jak np. Johna Ryle’ a, profesora medycyny społecznej w Oksfordzie, którego nastawienie na badanie człowieka w kontekście jego środowiska miało być dowodem słuszności i wzrastającej na Zachodzie popularności teorii Pawłowa[419]. Tu przeszedł do zachwalania pawłowizmu. Teoria ta bowiem postrzegała człowieka w związku z całym otoczeniem. Była zaprzeczeniem fałszywych wymysłów kretschmerowskich o konstytucji, psychologii głębi i psychosomatyki, które „oparte na wstecznych, faszystowskich założeniach ideologicznych od wielu lat hamują postęp nauki psychiatrycznej”[420].

Modelowy jak na tamte czasy tekst składał się z krytyki już nie tylko „wstecznych”, ale także „imperialistycznych” i „faszystowskich” koncepcji w psychiatrii. Po „zdemaskowaniu” zachodniej psychiatrii autor przeszedł do ukazania zalet pawłowizmu.

Nazajutrz (16 listopada 1952 r.) po Naradzie w Tworkach ukazał się artykuł w podobnym tonie[421]. Autorka krytykowała Freuda i jego psychoanalizę: „Freudyzm, zrodzony w dekadenckiej atmosferze upadającej monarchii austro-węgierskiej, w atmosferze Wiednia – stolicy rozkładającego się państwa Habsburgów, znalazł w Ameryce chętnych wielbicieli. Kapitalizm w swym imperialistycznym stadium, w stadium upadku, jest chętnym i gorliwym odbiorcą takiej ideologii, która przy zaostrzających się konfliktach społecznych, przy wzroście nasilenia wojenno-imperialistycznych przygotowań, przy narastaniu ucisku narodowego i rasistowskich prześladowań, odwraca uwagę od klasowego charakteru tych zjawisk i stwarza pozory rozwiązania konfliktów”[422]. Freudyzm przestawał już więc być tylko idealistycznym, błędnym nurtem w psychiatrii, lecz stawał się narzędziem walki imperialistów, nabierał szerszego, politycznego znaczenia: „Freudyści […] spełniają konkretne zadania agitacyjne i odgrywają poważną rolę na froncie walki ideologicznej”[423]. Autorka wyjaśniała w tym miejscu, do czego naprawdę służyła psychoanaliza. Za sprawą kapitalistów w USA psycholodzy mieli stworzyć nową jednostkę chorobową – „neurozę przemysłową”, dotykającą uczestników i przywódców strajków, działaczy społecznych itp. Dowodzono, że u podstaw strajków nie leżały ekonomiczne czy socjalne przyczyny. Ich prawdziwym powodem były „neurozy przemysłowe”, wywołane np. zadawnionym konfliktem syn–ojciec czy urazami seksualnymi. Dotkniętą takim schorzeniem osobę cechowała neurotyczna nadpobudliwość i nienormalna potrzeba negowania wszelkich autorytetów. Na tym tle przewodzili oni buntom i strajkom przeciwko kapitalistom (domniemanym autorytetom). Psychoanalitycy w USA mieli zatem, będąc na usługach fabrykantów, „leczyć” przymusowo lub podstępem co aktywniejszych członków związków zawodowych, aby tą drogą osłabić ich agitację i skuteczność[424]. W ten sposób autorka demaskowała prawdziwe (jej zdaniem oczywiście) oblicze amerykańskiej psychoanalizy, która była politycznym narzędziem walki wyzyskiwaczy z proletariatem. Pozostawanie zatem przy psychoanalizie groziło już nie tylko naukowo-towarzyskim wyalienowaniem, ale i poważnymi oskarżeniami o sympatie dla „imperializmu”.

Psychoanalizę atakowała też w podobny sposób Ewa Jeżewska na łamach „Polskiego Tygodnika Lekarskiego[425], obnażając jej „ideologiczne, burżuazyjne” oblicze: „Powstała w okresie przechodzenia kapitalizmu w imperializm, obecnie spopularyzowała się w wielu krajach Zachodu”[426]. Opartą na psychoanalizie psychoterapię grupową pod względem szkodliwości porównywała do lobotomii jako niebezpieczne „eksperymenty grupowe”[427].

Obok psychoanalizy w podobny sposób dyskredytowano behawioryzm jako wymysł amerykańskiej pseudonauki. Artykuły na ten temat publikował regularnie w „Służbie Zdrowia” L. Kaltenbergh[428]. Zarzucał behawiorystom, że dzielili ludzi na dwie rasy: białych, którzy mają głębszy rozwój psychiczny, oraz czarnych i czerwonych, u których okres rozwoju dyspozycji psychicznych był krótszy, skutkiem czego charakteryzowali się oni niższą inteligencją. Tym samym odwoływali się do ideologii rasizmu[429]. Z behawioryzmem był jednak pewien problem, gdyż teoria ta opierała się na przesłankach materialistycznych, a więc – co do zasady – akceptowalnych dla radzieckiej myśli naukowej. Kaltenbergh dostrzegał tę kwestię. Rozwiązał ją w jednym z kolejnych artykułów[430] w ten sposób, że behawiorystów przedstawił jako relatywistów (zakładających relatywność wniosków z badań z zastosowaniem różnych bodźców). A relatywizm, jak miał twierdzić cytowany przez autora Lenin, prowadził do idealizmu. Ponadto behawioryzm odwoływał się do prymitywnego materializmu, który był zaprzeczeniem twórczego materializmu marksistowskiego. Autor zarzucił im kolejny raz rasizm – dzielenie ludzi ze względu na mniejsze i większe zasoby dyspozycji psychicznych. I chociaż – jak podkreślił autor – sam Watson (twórca behawioryzmu) może i nie chciał, by imperialiści i rasiści amerykańscy wykorzystywali jego naukę, popełnił jednak ciężki grzech, tworząc niebezpieczne teorie, które mogły być w przyszłości nadużywane. W efekcie behawioryzm, podobnie jak freudyzm, „stał się narzędziem amerykańskiej histerii wojennej, imperialistycznych koncepcji podboju i kolonizatorstwa”[431]. Psychologia behawiorystów była „wykładnikiem brutalności, prawa przemocy, zasady racji silniejszego”[432].

Obok krytyki zachodnich teorii psychiatrycznych demaskowano „zbrodnicze” praktyki zachodniej psychiatrii. Często podejmowano kwestię sterylizacji, szczególnie znamienną dla propagandy. Sztandarowym tego przykładem był artykuł Kamili Kancewiczowej z 1952 r.[433] Autorka zaatakowała USA, Danię oraz Kanadę za wprowadzanie w życie eugeniki, co wyrażało się sterylizacją upośledzonych umysłowo. Porównała to do praktyk hitlerowskich. Jednocześnie skrytykowała polską psychiatrię przedwojenną, a konkretnie Witolda Łuniewskiego za to, że miał opowiadać się, rzekomo na podstawie wskazań socjalnych, za wyjaławianiem oligofreników oraz alkoholików[434]. Do krytyki przyłączył się też Jan Wolański (dyrektor Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia). Potępił on USA za wprowadzanie pierwszych na świecie ustaw sterylizacyjnych w 1907 r. (w Indianie), które w 1949 r. przyjęło już 27 stanów. Wynikało to, zdaniem Wolańskiego, z kapitalistycznego faszyzmu i niehumanitarnego charakteru kapitalizmu[435].

Pismo „Służba Zdrowia” było mocno zaangażowane w „demaskowanie” systemu opieki psychiatrycznej w krajach kapitalistycznych. W jednym z numerów donoszono o akcji masowej sterylizacji chorych w USA, porównując to do hitlerowskich Niemiec. Podawano też przerażające wieści, że np. w szpitalu w Cleveland personel został celowo dobrany spośród kryminalistów, odrabiających w ten sposób wyrok. Więźniowie znęcali się nad chorymi. W zakładzie w Milledgeville nie zatrudniano przestępców, ale z kolei miały panować tam bardzo złe warunki higieniczne (pchły, wszy, szczury); w szpitalu w Detroit wiązano zaś chorych pasami do stołów, bijąc ich pałką[436]. Atakowano też kraje zachodnie za stosowane metody terapii. Potępione zostały za eksperymenty z lobotomią Freemana i Wattsa. Ich „brutalne” metody były konsekwencją „błędnych” założeń zachodniej nauki, idealistycznych koncepcji i nihilistycznych poglądów[437].

Nie mogło też zabraknąć krytyki polskiej psychiatrii, zarówno przedwojennej, jak i współczesnej. Wspomniany Jan Wolański w jednym z artykułów[438] zaatakował Ryszarda Dreszera. Wytknął mu, że choć ten potępił „idealistyczny” podręcznik Bornsztajna, to jednak bronił znaczenia pracy Mazurkiewicza. Henrykowi Zajączkowskiemu wypomniał obronę psychoanalizy jako cennego wkładu w rozwój myśli psychiatrycznej. Aleksandrowi Ossendowskiemu zarzucił przecenianie wkładu Mazurkiewicza w rozwój polskiej psychiatrii[439]. Obiektem krytyki Wolańskiego stał się również prezes PTP Józef Handelsman. Jego winą miało być to, że nie opowiedział się dotąd wyraźnie za nauką radziecką, robił uniki, ograniczając się w swych pracach jedynie do cytowania poglądów radzieckich uczonych. Zdaniem Wolańskiego miał to być „eklektyzm, który w konsekwencji doprowadza […] drogą idealizmu czy mechanicznego materializmu do jednego – do metafizyki i absurdu”[440]. Handelsman został więc oskarżony zaledwie o formalne i powierzchowne oparcie się na nauce Pawłowa. Zarzuty tego rodzaju powtarzały się dość często, co wskazuje na deklaratywną na ogół recepcję pawłowizmu przez część polskich psychiatrów.

W dalszej kolejności Wolański wytknął Bornsztajnowi, Mikulskiemu, Frostigowi, Minkowskiemu i Sieradzkiemu opowiadanie się za psychologią. Nieżyjący od dawna Rafał Radziwiłłowicz oraz Frostig i Borowiecki zostali oskarżeni nie tylko o sprzyjanie psychologii, ale też mechanistycznemu asocjacjonizmowi oraz fenomenologii Karla Jaspersa, co prowadziło do agnostycyzmu[441].

Oddzielna krytyka dotknęła również spuścizny Mazurkiewicza i teorii Bilikiewicza. Tadeusz Bilikiewicz był oskarżany o wspieranie psychoanalizy i idealistyczne poglądy. Jak sam wspominał: „Czy z tej strony, czy z odwrotnej starano się zrobić ze mnie idealistę”[442]. W atakowaniu Bilikiewicza i jego teorii etioepigenezy przodował Andrzej Jus. Zapewne stosował się do wewnętrznego zalecenia Instytutu Psychoneurologicznego, zgodnie z którym nakazywano bardziej niż dotychczas zwrócić uwagę na „wiązanie pracy upowszechniającej z krytyczną”[443]. W jednym z artykułów Jus po raz kolejny zarzucał Bilikiewiczowi konstytucjonalizm. Bilikiewicz odrzucał założenia pawłowizmu o wpływie czynników środowiskowych, uznając fatalizm i dziedziczność chorób psychicznych, np. schizofrenii. Jus porównywał typologię chorób umysłowych Bilikiewicza do potępionej typologii kretschmerowskiej[444]. W artykule zawarł pogróżkę – wezwanie do publicznej samokrytyki: „Niewątpliwie autor, jak wiemy to ze słów jego współpracowników na ostatniej Naradzie Psychiatrycznej, pewne swoje poglądy zmienił. Byłoby rzeczą niezwykle pożądaną, by te zmiany poglądów autora stały się wiadome ogółowi polskich psychiatrów. Jeżeli nasz artykuł krytyczny przyczyniłby się do sformułowania przez prof. Bilikiewicza jego obecnego poglądu – to niewątpliwie byłoby to bardzo użyteczne i pożądane”[445].

Interesujące, że redakcja „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” zamieściła odpowiedź Bilikiewicza – chociaż niemal dwa lata później[446]. Bilikiewicz bronił się, że jego teoria etioepigenezy nie miała nic wspólnego z kretschmeryzmem, konstytucjonalizmem, dualizmem czy reformizmem. Odparł też na zarzuty, według których jego koncepcje etioepigenetyczne stały w sprzeczności z Pawłowem: „Między tymi dwoma nurtami nie może być konfliktu, jak nie do pomyślenia byłby zatarg między Miczurinem i Pawłowem. Błędy mogą być tylko w realizacji jednej i drugiej idei. Zarówna ja, jak i prof. Jus nie jesteśmy nieomylni”[447]. W dalszej części pozwolił sobie na drobne złośliwości wobec Jusa: „Zarzut niezgodności z nauką Pawłowa możliwy jest tylko w ustach ludzi, którzy problemu nie przemyśleli […]”[448]. Bronił też decyzji o leczeniu elektrowstrząsami w klinice gdańskiej dwóch przypadków psychoz, będących powikłaniami organicznych chorób mózgu (chodziło o wspominane przypadki gruźlicy mózgu). Próby te były przeprowadzane w latach 1949–1950, po czym ich zaniechano, chociaż nie odnotowano powikłań wskutek zastosowanych elektrowstrząsów[449].

W tym samym numerze pierwszym „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” z 1956 r. ukazała się jeszcze jedna odpowiedź Bilikiewicza na dwa inne krytyczne artykuły Zakrzewskiej i Piątkowskiego, oskarżających go o konstytucjonalizm, kretschmeryzm, genetykę formalną: „Wynika to z ironii losu lub z umiejętności dyskusyjnej Krytyków, że ja, który podjąłem krytykę preformizmu kreczmerowskiego i genetyki formalnej, atakowany jestem właśnie za kreczmeryzm i hołdowanie genetyce formalnej”[450]. Pozwolił sobie nawet na stwierdzenie, że dziedziczność jest jednak faktem, choć zastrzegł, że współczesna biologia, uznając dziedziczenie, odnosi się do niego krytycznie. Na koniec wypomniał przeciwnikom raz jeszcze: „Dopatrywanie się dualizmu psychofizycznego dlatego, że wypowiedziałem zdanie, iż każdemu cierpieniu psychicznemu towarzyszą zaburzenia cielesne, jest nielojalnością”[451].

Redakcja asekuracyjnie zamieściła wyjaśnienie, przeprosiła za opóźnioną publikację, tłumacząc się trudnościami techniczno-organizacyjnymi: „Dyskusje naukowe uważamy za cenne i pożądane, tym bardziej że są one w naszym czasopiśmie niestety tak rzadkie”. Zaraz jednak dodała, że „zajmuje określone stanowisko wobec teorii etioepigenezy, zgadza się w zasadzie z określoną krytyką”, pokazując, że sama nie była bezstronna w tym sporze. Redakcja przyznała zarazem, że krytyka teorii Bilikiewicza, choć rzeczowa, miejscami prowadzona była w tonie ex cathedra. Z kolei Bilikiewiczowi wypomniano, że także on często używał argumentów ad personam. Na koniec zapowiedziano, że „nie zajdzie już potrzeba wracania do dyskusji nad artykułem prof. Bilikiewicza z roku 1951”[452]. Jednak umieszczenie artykułu Bilikiewicza zwiastowało, nawiasem mówiąc, bliskie już zmiany, jakie miały nastąpić w polskiej psychiatrii w związku z Październikiem ’56.

Niemniej zanim do tego doszło, krytyka „błędnych” teorii podejmowana była bez przeszkód. Oprócz Bilikiewicza dyżurnym obiektem ataków, zwłaszcza Jusa, był zmarły w 1947 r. prof. Jan Mazurkiewicz. Atak miał stałe elementy: po uznaniu na wstępie jego zasług dla rozwoju polskiej opieki psychiatrycznej, Jus przedstawiał zarzuty o eklektyzm, ignorowanie nauki Pawłowa, uleganie neojacksonizmowi, psychomorfologizmowi i wreszcie zejście na „pozycje teorii idealistycznej”[453]. Podobne pretensje miała Franciszka Zakrzewska, głównie o odrzucanie i krytykowanie materialistycznej teorii odruchowej Pawłowa. Mazurkiewicza miały ponadto cechować lokalizacjonizm i psychomorfologizm, ulegał też za bardzo idealizmowi[454]. Jus i Zakrzewska byli pracownikami Instytutu Psychoneurologicznego, wykonywali więc swoje obowiązki w ramach ideologicznych zadań tej placówki.

W powodzi krytyki Mazurkiewicza dostrzec można wyróżniający się pozytywnie artykuł Handelsmana, który co prawda podkreślił negatywny stosunek profesora do Pawłowa i inne błędy, ale docenił jego wkład w podniesienie poziomu polskiej psychiatrii międzywojennej. Z uznaniem podkreślił też udział Mazurkiewicza w organizowaniu wielu zjazdów psychiatrów. O ile autor wytykał przedwojennym psychiatrom, że ich „szereg uznawał metody psychoanalityczne”, o tyle przypomniał jednak kilka zasług polskiej psychiatrii przedwojennej, jak zjazdy naukowe czy działalność wydawniczą[455]. Tak więc po Krajowej Naradzie w Tworkach treść publikacji na temat psychiatrii w prasie specjalistycznej była zdominowana przez wątki ideologiczne i polityczne.

Badania naukowe

Obok propagandy pawłowizmu i walki ze „wstecznymi” poglądami postanowienia Krajowej Narady Psychiatrów w Tworkach nakazywały koordynowanie i planowanie badań naukowych z psychiatrii. Było to jednym z podstawowych celów Instytutu Psychoneurologicznego. Placówka uczestniczyła w przygotowaniu planu badań naukowych z zakresu psychiatrii, współpracując m.in. z Radą Naukową przy Ministrze Zdrowia. Pierwszy Centralny Plan Badań naukowych, również z zakresu psychiatrii, na rok 1952 opracowała Rada Naukowa przy Ministrze Zdrowia, koordynująca prace komisji specjalistycznych i rad naukowych w instytutach, nadsyłających propozycje planów prac badawczych (w tym Instytutu Psychoneurologicznego)[456]. Przy określaniu kierunków badań preferowano prace z zakresu fizjologii „nie ze względu na szczególną wagę chorób nerwowych czy psychicznych, ale ze względu na wiążącą się z tą problematyką naukę Pawłowa. Metodyka pawłowowska winna być wiodącą metodyką badawczą i pogłębienie znajomości tej metodyki jest najbardziej palącym zadaniem naszej pracy naukowej”[457]. A zatem przy doborze tematów kryterium rozstrzygającym był jego związek z radziecką koncepcją medyczną. Jednak w raporcie stwierdzono deklaratywny charakter planów. Placówki naukowe nie miały niezbędnego wyposażenia, a personel nie znał jeszcze wystarczająco metodyki pawłowowskiej[458]. Przystępując zatem do opracowywania planu badań naukowych medycznych na rok 1953, odniesiono się krytycznie do planu z 1951 r., będącego, jak stwierdzono, raczej listą problemów do podjęcia niż profesjonalnym projektem. Nowy plan na 1953 r. miał charakter trójstopniowy.

Pierwsza grupa najważniejszych zagadnień obejmowała osiem centralnych problemów, m.in. badania nad nowotworami, antybiotykami, umieralnością niemowląt.

Oprócz kluczowych zagadnień wyłoniono kilkadziesiąt innych, również istotnych, lecz węższych, dotyczących jednej specjalności. Choroby nerwowe i psychiczne znalazły się w tej drugiej grupie. Tematy były zgłaszane do rad naukowych właściwych instytutów (czyli również do Instytutu Psychoneurologicznego) lub do komisji specjalistycznych przy Radzie Naukowej MZ. One też to wszystko koordynowały. Ogółem zgłoszono 1200 prac badawczych. Tak więc w planach naukowych władz centralnych psychiatria zajmowała drugorzędną pozycję. Nie było jej wśród ośmiu głównych zagadnień badawczych.

Trzecią grupę stanowiły najmniej istotne problemy badawcze. Były one opiniowane i kontrolowane tylko przez rady naukowe danego instytutu lub radę wydziału uczelni[459]. W związku z tym prowadzone na uczelniach prace badawcze były szerzej nieznane radzie naukowej, ponieważ nie istniał formalny obowiązek ich przedkładania w centrali. Rada dążyła jednak do zebrania o nich informacji[460]. Z tego wynika, że na poszczególnych uczelniach teoretycznie istniała możliwość przeprowadzenia przez radę wydziału badań naukowych z psychiatrii, które nie musiały wpisywać się w ogólne trendy.

W kontekście powyższych wytycznych Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia plan badań naukowych psychiatrycznych na 1953 r. układał Instytut Psychoneurologiczny, biorąc oczywiście pod uwagę ustalenia wrześniowej Narady w Tworkach w 1952 r. Na wstępie określono ideologiczne ramy: „[…] badania naukowe winny być prowadzone w oparciu o naukę Pawłowa i posługiwać się metodą odruchowo-warunkową badania patofizjologii wyższych czynności nerwowych […]”[461]. Dotyczyło to zwłaszcza badań nad schizofrenią, która była najczęstszą chorobą (ok. 50 proc. wszystkich przypadków)[462]. Opracowane przez IP tematy badawcze w psychiatrii miały na celu propagowanie pawłowizmu i przebudowę na jego podstawach psychiatrii. Obejmowały one następujące zagadnienia kliniczne: 1. Fizjologię wyższych czynności układu nerwowego. 2. Schorzenia reumatyczne i gruźlicę układu nerwowego. 3. Podstawy patofizjologiczne terapii psychiatrycznej. Do pierwszej problematyki zgłoszono 14 prac. Największe zainteresowanie wzbudził trzeci temat, z poszczególnych jednostek naukowych nadesłano 51 prac[463].

Plan badań z zakresu psychiatrii współtworzyła i zatwierdzała Rada Naukowa Instytutu Psychoneurologicznego. Od 1954 r. skład Rady był następujący: Józef Handelsman (przewodniczący), Jerzy Choróbski, Stanisław Cwynar, Irena Hausmanowa, Janina Hurynowicz, Władysław Jakimowicz, Andrzej Jus, Mieczysław Kaczyński, Jerzy Konorski, Adam Kunicki, Adam Opalski, Wiktor Stein, Lucjan Stępień, Eugeniusz Wilczkowski. Jus pełnił ponadto funkcję zastępcy dyrektora i kierownika spraw naukowych oraz oddziału psychiatrycznego. Zygmunt Kuligowski był nadal dyrektorem IP i kierownikiem oddziału neurologicznego[464]. Kierował się wskazówkami Andrieja Snieżniewskiego. Powołując się na wzorce i doświadczenia radzieckie, radził np., aby nie sporządzać wielowątkowego planu, lecz skupić się na kliku wąskich zagadnieniach[465].

Na okres 1950–1955 planowano łącznie czternaście większych, ogólnych projektów naukowych w Instytucie Psychoneurologicznym w Tworkach, z czego dwa projekty w ramach badań nad odruchami warunkowymi u człowieka, jeden projekt w ramach prac nad typami układów nerwowych człowieka, cztery projekty w ramach patofizjologii ogniskowych zaburzeń mózgu, trzy projekty w ramach patofizjologii czynnościowych schorzeń układu nerwowego oraz jeden projekt – badanie leczenia pląsawicy snem (metoda radziecka). A zatem 11 na 14 tematów było związanych z pawłowizmem i nauką o wyższych czynnościach nerwowych[466]. Teorie te zdominowały profil badawczy Instytutu Psychoneurologicznego.

W jaki sposób odbywało się planowanie i wyznaczanie badań w innych placówkach, np. klinikach psychiatrycznych? Jak wynika z danych Rady Naukowej IP, kliniki psychiatryczne co innego deklarowały, a co innego wykonywały. I tak Rada Naukowa Kliniki Psychiatrycznej w Gdańsku zmieniła ostatecznie plan naukowy na 1955 r., pierwotnie podporządkowany patofizjologii wyższych czynności układu nerwowego. Po burzliwych dyskusjach klinika podjęła decyzję o rozpoczęciu badań nad zagadnieniami terapeutycznymi[467]. Duży wpływ na decyzję mógł mieć kierownik kliniki, Tadeusz Bilikiewicz. Inne wyniki w porównaniu z oczekiwaniami odnotowano również w klinikach psychiatryczno-neurologicznych w Krakowie, Łodzi i Wrocławiu. Sfinalizowano w nich jedynie 8 z 31 projektów, które miały być zakończone w 1955 r., głównie z powodu braku aparatury, materiału obserwacyjnego, trudności technicznych, trudności organizacyjnych i innych[468].

Jak widać, Instytut Psychoneurologiczny wciąż za mało wpływał na teren. Lokalne placówki naukowe (kliniki) nie wykazywały większego zainteresowania badaniami zagadnień pawłowizmu w psychiatrii, poprzestając na deklaratywnych zobowiązaniach, które były niezbędne do otrzymania dotacji. Można zaryzykować tezę, że w Instytucie wiele zgłaszanych prac również formalnie podciągano pod pawłowizm, aby uzyskać pozwolenie i środki na ich prowadzenie.

Połączenie PTP i PTN

Zanim omówimy kwestię połączenia PTP z PTN, warto przyjrzeć się działalności naukowej PTP w latach 1952–1954. Od 5 listopada 1951 r. prezesem Zarządu Głównego PTP był Józef Handelsman, wiceprezesem – Eugeniusz Wilczkowski, sekretarzem generalnym – Feliks Kaczanowski, skarbnikiem – Andrzej Jus; pozostali członkowie to: Stanisław Cwynar, Jan Jaroszewski i Lidia Uszkiewiczowa[469].

Dobrym przykładem zmian w funkcjonowaniu Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego są protokoły z dwóch posiedzeń oddziału w Gdańsku. I tak na posiedzeniu 20 lutego 1954 r. Leonard Wdowiak odczytał referat „Krytyka poglądów Kraepelina”, ukazując niemieckiego psychiatrę jako nihilistę i fatalistę: „Takie poglądy idealistyczne związane z reformizmem, fatalizmem i nihilizmem terapeutycznym dawały w konsekwencji zgubne skutki dla samej psychiatrii, jak również dla psychicznie chorych”[470]. Na kolejnym posiedzeniu gdańskiego oddziału w dalszym ciągu zajmowano się „szkodliwymi” koncepcjami w psychiatrii, m.in. w jednym z referatów skrytykowano koncepcje Ernsta Kretschmera, którego „idee preformizmu i fatalizmu dominujące do niedawna w psychiatrii były jedną z najważniejszych przyczyn nihilistycznej postawy leczniczej wobec chorób psychicznych”[471]. Powyższe przykłady odzwierciedlają nowe kierunki tematów naukowych, jakimi powinno zajmować się PTP, zgodnie z wytycznymi Narady z 1952 r.

W 1954 r. doszło do ważnego wydarzenia, inspirowanego wzorami z ZSRR: połączenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Stanowiło to odzwierciedlenie radzieckich tendencji do łączenia obu dziedzin, czego jednym z przykładów jest wcześniej wspomniana fuzja „Rocznika Psychiatrycznego” z „Neurologią Polską”.

Zjednoczenie obu towarzystw dyskutowano już na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Branicach 24–25 października 1953 r.[472] W trakcie obrad odbyło się Walne Zgromadzenie PTP (25 października). Sprawę połączenia towarzystw referował Feliks Kaczanowski, podkreślając, że pomysł ten opierał się na wspólnym rozwoju dwóch dyscyplin w ZSRR. Odwoływał się do doświadczeń organizacyjno-praktycznych radzieckich psychiatrów i neurologów. Stwierdził, że kwestia połączenia pojawiła się już na Krajowej Naradzie Psychiatrów z udziałem prof. Snieżniewskiego we wrześniu 1952 r. Polskie Towarzystwo Neurologiczne zasadę połączenia uchwaliło na swoim zjeździe w październiku 1952 r. Kaczanowski postulował, by podczas tychże obrad ostatecznie postanowić o stałej współpracy prezydiów obu zarządów do czasu połączenia PTP z PTN. Termin wspólnego walnego zgromadzenia zaproponował na koniec pierwszego kwartału 1954 r. Następnie poddano pod głosowanie wniosek o połączenie obu towarzystw, który Walne Zgromadzenie uchwaliło jednomyślnie. Droga do fuzji była otwarta. Przewodniczący wnioskował o upoważnienie do dalszej współpracy ZG PTP; tylko jedna osoba wstrzymała się od głosowania[473].

Przewodniczący Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, wyrażając radość z tego powodu, mówił o pogłębianiu współpracy i zrozumieniu bliskich powiązań neurologii i psychiatrii, opartych na metodyce pawłowowskiej. W dalszej kolejności referaty wygłosili Eugeniusz Wilczkowski („Wytyczne w walce o właściwy stosunek do psychicznie chorych”) i Zdzisław Jaroszewski („Warunki organizacyjne zapewniające właściwy stosunek do chorego psychicznie”). Zamiast dyskusji sekretarz generalny PTP złożył oświadczenie, w którym zarzucił autorom referatów, że były one niedostatecznie upolitycznione. Wypomniał im również, że opisywane kwestie humanitarnego stosunku do chorego uzasadniali miłosierdziem, współczuciem, a więc kategoriami religijnymi. Tymczasem miały być one jednoznacznie oparte na światopoglądzie nauki i ideologii marksistowsko-leninowskiej. To z nich wypływał bowiem socjalistyczny, prawdziwy humanizm lekarski[474]. Był to wymowny przykład zdominowania psychiatrii naukowej przez stanowczą ideologiczną retorykę. We wnioskach końcowych ZG PTP na Walnym Zgromadzeniu postanowiło zobowiązać członków towarzystwa, zwłaszcza osoby zajmujące kierownicze stanowiska, do aktywnego uczestnictwa i organizowania zespołowej pracy „w walce o socjalistyczny stosunek do psychicznie chorego”[475].

Pierwsze wspólne Walne Zgromadzenie neurologów i psychiatrów odbyło się 13 listopada 1954 r. w szpitalu w Pruszkowie. Zygmunt Kuligowski odczytał uroczyście deklarację o połączeniu Polskiego Towarzystwa Neurologicznego i Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Projekt statutu nowego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów został przyjęty przez aklamację. Następnie Feliks Kaczanowski odczytał propozycje kandydatów do Zarządu Głównego, wśród których na funkcję prezesa zgłoszono Eugeniusza Wilczkowskiego, na wiceprezesów – Jerzego Choróbskiego, Jana Jaroszyńskiego, Zygmunta Kuligowskiego; na sekretarzy – Eugeniusza Hermana, Feliksa Kaczanowskiego, a na skarbnika – Ewę Jeżewską. Na członków Zarządu zaproponowano m.in.: Anatola Dowżenkę, Irenę Hausmanową, Andrzeja Jusa. Walne Zgromadzenie na wniosek Bolesława Ałapina przyjęło tę listę jednomyślnie. Przydzielono funkcję prezesa nowego PTNNiP i redaktora „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” – redaktorem pozostał Józef Handelsman[476]. Tak więc 13 listopada 1954 r. przestało istnieć Polskie Towarzystwo Psychiatryczne. Była to likwidacja ostatniej mającej przedwojenne korzenie polskiej organizacji psychiatrycznej.

Otwarta pozostaje kwestia wykorzystywania psychiatrii do celów politycznych. Wykracza to jednak poza główne cele niniejszej rozprawy, którymi są próba ukazania przemian standardu naukowej psychiatrii oraz organizacji psychiatrycznej opieki zdrowotnej w Polsce w latach 1945–1956[477].

W okresie 1947–1955 w polskiej psychiatrii wprowadzano intensywnie radziecki pawłowizm. Polegało to na rugowaniu z oficjalnego standardu wiedzy naukowej z zakresu psychiatrii elementów psychologii, w szczególności psychoanalizy. Odrzucano koncepcje psychiatryczne, które wprawdzie opierały się na podstawach biologicznych, ale odwoływały się do zachodniej nauki lub nie dość wyraźnie wychwalały naukę Pawłowa. Przemiany w polskiej psychiatrii były widoczne na przykładzie funkcjonującego w powojennej Polsce ruchu higieny psychicznej. W listopadzie 1947 r., podczas II Zjazdu Higieny Psychicznej, oraz na III i ostatnim Zjeździe na przełomie października i listopada 1948 r. zaczęły coraz częściej dochodzić do głosu opinie krytyczne wobec idei ruchu, domagające się jego dostosowania do wymagań „nowego”, czyli komunistycznego modelu psychiatrii. Nie było w nim jednak miejsca na istnienie ruchu higieny psychicznej, wykorzystującego zdobycze psychologii oraz zakazanej od 1936 r. w ZSRR pedologii i mającego źródła w Ameryce.

Dalsze zmiany były widoczne na XXII Zjeździe Psychiatrów Polskich w Gdańsku we wrześniu 1949 r. oraz na XXIII Zjeździe we Wrocławiu w maju 1950 r. Coraz bardziej odwoływano się tam do nauki rosyjskiego fizjologa i jej znaczenia dla psychiatrii. Podjęto też pewne kwestie (dot. Tadeusza Bilikiewicza i tzw. tajnej krytyki), które oznaczały nieuchronny koniec swobody naukowej w zakresie psychiatrii. Wydarzenia te odbywały się równolegle do przygotowań do Kongresu Nauki Polskiej w 1951 r. i Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy na przełomie 1951 i 1952 r., stanowiących ważny etap dopasowywania polskiej psychiatrii do sowieckich wzorów.

Jednak prawdziwym przełomem w procesie przystosowywania polskiej psychiatrii do radzieckiego standardu była Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r. Przyjęto na niej ostatecznie i oficjalnie pawłowizm za podstawę rozwoju polskiej psychiatrii, potępiając jednocześnie przedwojenną polską psychiatrię. Było to jednoznaczne z centralnym zarządzaniem, cenzurą prac i badań naukowych, nieujmujących zjawisk w kategoriach materialistycznej psychiatrii radzieckiej. Polityką naukową w psychiatrii w sposób centralistyczny kierował Instytut Psychoneurologiczny, będący w tym okresie polską kopią Instytutu im. Serbskiego w ZSRR. Nasiliła się propaganda radziecka psychiatrii oraz walka z tzw. wstecznymi i błędnymi teoriami, głównie z psychoanalizą. Zwalczano w szczególności polską, przedwojenną psychiatrię, jako opozycyjną wobec ściśle materialistycznej wykładni pawłowizmu. Należy jednak zaznaczyć, że wielu lekarzy najprawdopodobniej przyjęło postawę wyczekującą, formalnie będąc zmuszonymi do oficjalnego uznania narzucanych radzieckich wzorców (np. przez obowiązkowe uczestnictwo w odczytach lub „stosowny” wstęp do publikacji wychwalający radziecką medycynę). Wielu autorów prac naukowych odwoływało się do radzieckiej nauki, aby w ogóle otrzymać przyzwolenie na publikację. Pawłowizm zdominował polską psychiatrię, ale głównie formalnie. Poza wąskim gronem zwolenników nowego porządku, liczących np. na karierę naukową, większość podporządkowywała się z przymusu, usiłując przetrwać trudny czas. Należy dodać, że niewłaściwa postawa skutkowała nie tylko marginalizacją zawodową, lecz również ryzykiem fizycznych szykan czy represji w dobie stalinizmu i powszechnego terroru. Niezależnie od tego, jak bardzo recepcja pawłowizmu była pozorna, przymusowe podporządkowanie psychiatrii polskiej radzieckim założeniom było faktem i powodowało negatywne konsekwencje dla rozwoju tej gałęzi medycyny, tym bardziej że zbiegło się z przełomowymi odkryciami w medycynie zachodniej (uzyskaniem chloropromazyny), do której polscy psychiatrzy mieli w tym czasie znacznie ograniczony dostęp. Proces postępował do 1956 r., tak więc na szczęście nie trwał zbyt długo.

[1] II Zjazd Higieny Psychicznej w dniach 28 IX – 30 IX 1947 r. w Zagórzu pod Warszawą, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 3, 4.

[2] A. Dryjski, Psychika i zdrowie, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 35, 36.

[3] Ibidem, s. 26, 27, 36.

[4] Ibidem, s. 36.

[5] K. Dąbrowski, Pojęcie zdrowia psychicznego (skrót referatu), „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 50.

[6] Ibidem, s. 51.

[7] Ibidem.

[8] K. Dąbrowski, Uwagi o teorii Jacksona, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 143–149.

[9] H. Powiadomska, Czynniki nierównowagi psychicznej w warunkach dzisiejszego wychowania, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 105–111.

[10] Ibidem, s. 106.

[11] Ibidem.

[12] Ibidem.

[13] Ibidem.

[14] Ibidem, s. 110, 111.

[15] Ibidem, s. 111.

[16] L. Uszkiewicz, Przemówienie końcowe, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 151.

[17] Ibidem, s. 150, 151.

[18] Ibidem.

[19] Ibidem.

[20] Ibidem, s. 151.

[21] M. Kacprzak, Nosce te ipsum, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 5.

[22] Uchwały II Zjazdu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 155.

[23] Przemówienie końcowe dra K. Dąbrowskiego, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 154.

[24] III Zjazd Higieny Psychicznej 30 X – 1 XI 1948 r. w Zagórzu pod Warszawą, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 3–5.

[25] K. Dąbrowski, III Międzynarodowy Kongres Zdrowia Psychicznego Londyn 1948, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 6.

[26] Ibidem, s. 13.

[27] Kamila Horwitz-Kancewiczowa (1879–1952) – praktykantka m.in. u Bleulera, Kraepelina, Wagnera-Jauregga. Aktywna działaczka komunistyczna w II RP. W latach 1923–1929 pełniła funkcję kierownika Centralnego Wydziału Kobiecego Komunistycznej Partii Polski; uczestniczyła w V Kongresie Kominternu w 1924 r. i IV Zjeździe KPP w 1927 r. W 1929 r. wyemigrowała do ZSRR i wstąpiła do WKP(b). Od 1930 r. pracownica szpitala psychiatrycznego w miejscowości Stołbowaja pod Moskwą, od 1935 r. w Instytucie Naukowo-Badawczym Profilaktyki Psychicznej w Moskwie pod kierunkiem prof. Wnukowa. Po II wojnie światowej członkini PPR, następnie PZPR. Od 1945 do 1 marca 1948 r. na stanowisku inspektora w Biurze Kontroli przy Radzie Państwa, od 1 marca 1948 r. wicedyrektorka PIHP. Od stycznia 1950 r. (po zlikwidowaniu IHP) dyrektorka Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie (Ministerstwo Zdrowia w Warszawie, Archiwum Zakładowe, Biuro Kadr [dalej: MZ Warszawa, AZ BK], Teczka Kamili Kancewiczowej, 2659, b.p.; Życiorys: dr Kamila Kancewiczowa. Lekarka – rewolucjonistka, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 18, s. 3).

[28] K. Dąbrowski, III Międzynarodowy Kongres Zdrowia Psychicznego Londyn 1948, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 23.

[29] Ibidem.

[30] Przemówienie końcowe dra L. Uszkiewicza, dyrektora Departamentu Medycyny Społecznej Ministerstwa Zdrowia, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 128.

[31] Ibidem, s. 129.

[32] Ibidem.

[33] Uchwały III Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu pod Warszawą 30 X – 1 XI 1949 r., „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 130.

[34] Ibidem.

[35] MZ Warszawa, AZ BK, Teczka akt osobowych Kazimierza Dąbrowskiego, 517, Pismo Wydziału Kontroli Ministerstwa Zdrowia do Wydziału Personalnego, nr GM.V-217/47, 15 IX 1947 r., b.p.

[36] Ibidem, Pismo wicedyrektora IHP do Ministerstwa Zdrowia, nr 2885/47, 17 IX 1947 r., b.p.

[37] Ibidem, Pismo ministra zdrowia do Kazimierza Dąbrowskiego, nr K.III.2-5618/49, 19 V 1949 r., b.p.

[38] Ibidem, Pismo Ministerstwa Zdrowia do dyrektora Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, Kazimierza Dąbrowskiego, nr KD.III.2-1439/49, 29 IX 1949 r., b.p.

[39] K. Kancewiczowa, Troska o „zdrowie psychiczne” człowieka, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 18, s. 2.

[40] AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960 [dalej: MZ 1944–1960], Plan 6-letni w służbie zdrowia, 9/1, Uwagi do planu 6-letniego szkolnictwa służby zdrowa (ściśle poufne), 1 III 1950 r., b.p.

[41] T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 394.

[42] APHPP, IPiN, XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Program Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych oraz XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., b.p.

[43] Ibidem, Protokół Walnego Zgromadzenia PTP, 25 V 1947 r.

[44] Ibidem, Program Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych oraz XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r.

[45] Ibidem.

[46] AAN, MZ 1944–1960, Gabinet Ministra, Wydział Kontroli, Sprawozdania z podróży inspekcyjnych 1949 r., 57, L. Uszkiewicz, XXV Zjazd Psychiatrów Polskich w Gdańsku, b.d., s. 14.

[47] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych oraz XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich pod protektoratem ob. ministra zdrowia dr med. Tadeusza Michejdy w Gdańsku w dniach 17–20 IX. 1949 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4, s. 503.

[48] M. Kaczyński, Wstęp psychofizjologiczny Mazurkiewicza do teorii Jacksona. Odczyt na XXII Zjeździe Psychiatrów Polskich w Gdańsku, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, t. 37, nr 4, s. 439.

[49] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych…, s. 503.

[50] Ibidem, s. 506.

[51] Ibidem, s. 504. Mówiąc o „zdobyczach genetyki radzieckiej”, Hausmanowa miała zapewne na myśli wspomnianą już sesję Akademii Nauk Rolniczych ZSRR (na przełomie lipca i sierpnia 1948 r.), na której zwyciężyły koncepcje Trofima Łysenki.

[52] Ibidem, s. 504.

[53] Ibidem, s. 504, 505.

[54] Ibidem, s. 505.

[55] Ibidem, s. 505, 506.

[56] Ibidem, s. 503, 505.

[57] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej, Sprawozdania stenograficzne maj–czerwiec 1956 r., 5/10, Stenogram z posiedzenia Prezydium Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, 4 V 1956 r., s. 45.

[58] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych…, s. 505. Uszkiewicz w dużej mierze przyczynił się do negatywnego opiniowania i ocenzurowania dzieła Jana Mazurkiewicza (por. T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo…).

[59] APHPP, IPiN, XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Program Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych oraz XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., b.p.

[60] S.C., Zjazd Psychiatrów Polskich, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 10, s. 2. Teza, że środowisko kształtuje w człowieku określone właściwości, przekazywane w następnym pokoleniu, była jednym z fundamentalnych założeń wspomnianej teorii dziedziczenia cech nabytych Trofima Łysenki i stała się filarem pawłowizmu (por. G. Herczyńska, Psychiatria polska okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. I–VI).

[61] AAN, MZ 1944–1960, Gabinet Ministra, Wydział Kontroli, Sprawozdania z podróży inspekcyjnych 1949 r., 57, Leon Uszkiewicz, XXV Zjazd Psychiatrów Polskich w Gdańsku, b.d., s. 13.

[62] S.C., Zjazd Psychiatrów Polskich, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 10, s. 2.

[63] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych…, s. 500.

[64] Ibidem, s. 500.

[65] Ibidem, s. 499.

[66] S.C., Zjazd Psychiatrów Polskich, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 10, s. 2.

[67] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych…, s. 501.

[68] Ibidem.

[69] Protokół XXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4, s. 510.

[70] Ibidem, s. 511.

[71] Ibidem.

[72] Ibidem.

[73] Ibidem, s. 512, 513; APHPP, IPiN, XXIII Zjazd Naukowy Psychiatrów, Wrocław, 28–30 V 1950 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego za czas 19 IX 1949 – 28 V 1950 r., b.p.

[74] Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 151.

[75] AAN, MZ 1944–1960, 1/3, Protokół nr 31 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, zał. Wytyczne programu pisma „Służba Zdrowia”, 6 XII 1951 r., s. 359–361.

[76] Rocznik Psychiatryczny, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14, s. 4.

[77] Ibidem.

[78] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych…, s. 501.

[79] APHPP, IPiN, XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Sprawozdanie Redakcji „Rocznika Psychiatrycznego” za czas 25 V 1947 – 15 IX 1949 r., b.p.

[80] B. Kostkiewicz, Osiągnięcia psychiatrii radzieckiej, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3.

[81] H. Heflich-Piątkowska, Iwan Piotrowicz Pawłow, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4, s. 381–388; J. Konorski, Nowsze badania nad nerwicami doświadczalnymi, ibidem, s. 389–393; E. Fonberg, Przyczynek do zagadnienia nerwic doświadczalnych u zwierząt, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4, s. 395–407.

[82] Streszczenia z prac obcych, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1, s. 150–158.

[83] Ibidem, nr 2/3, s. 350–375.

[84] Ibidem, nr 4, s. 514–545.

[85] Od redakcji, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 1–3.

[86] E. Herman, Znaczenie nauki Pawłowa dla neurologii klinicznej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 4–12.

[87] Tydzień ku czci Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 13, s. 2.

[88] Kraje Demokracji Ludowej czczą pamięć Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14, s. 1.

[89] Delegacja biologów radzieckich w Warszawie, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14, s. 1.

[90] Tydzień ku czci Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 13, s. 2.

[91] K. Petrusewicz, Światopoglądowe znaczenie nauk Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14, s. 2, 3.

[92] Ibidem, s. 3.

[93] Protokół XXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4, s. 513.

[94] Tydzień Pawłowa w Polsce, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14, s. 1.

[95] APHPP, IPiN, XXIII Zjazd Naukowy Psychiatrów, Wrocław, 28–30 V 1950 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego za czas 19 IX 1949 – 28 V 1950 r., s. 1. Artykuł ukazał się drukiem pod nieco zmienionym tytułem: M. Kaczyński, Wpływ prac Pawłowa na rozwój psychiatrii, „Polski Tygodnik Lekarski” 1949, R. 4, nr 43, s. 1285–1294.

[96] Ibidem, s. 1286.

[97] Ibidem, s. 1285.

[98] T. Bilikiewicz, J. Gallus, Psychiatria polska na tle…, s. 243.

[99] A. Jus, Sprawozdanie z pracy Grupy Neuropsychiatrycznej Podsekcji Medycyny Klinicznej Kongresu Nauki, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 79.

[100] AAN, MZ 1944–1960, Departament Szkolnictwa i Nauki, Wydział Ogólno-Administracyjny, Objazd polskich ośrodków naukowych, 1950 r., 21/1, dr A.S. Smoluchowski, Przegląd zakładów historii medycyny akademii lekarskich oraz kadr historyków medycyny w Polsce, Sprawozdanie z objazdu polskich ośrodków naukowych w dniach: 6–13 II, 14–15 II, 17–21 II 1950 r.

[101] Ibidem, s. 12.

[102] Ibidem, s. 35.

[103] Ibidem, s. 36.

[104] A. Jus, Sprawozdanie z pracy Grupy Neuropsychiatrycznej Podsekcji Medycyny Klinicznej Kongresu Nauki, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 79.

[105] G. Herczyńska, R. Herczyński, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. III.

[106] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Kongres Nauki Polskiej, Sprawozdania, protokoły, informacje, notatki, 1950 r., 5/18, Józef Handelsman, Sprawozdanie – Odpowiedzi na kwestionariusz (dot. psychiatrii), 22 V 1950 r., s. 1, 11, 12.

[107] A. Jus, Sprawozdanie z pracy Grupy Neuropsychiatrycznej Podsekcji Medycyny Klinicznej Kongresu Nauki, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 79; Inauguracyjne przemówienie Prezesa Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego prof. dra Józefa Handelsmana wygłoszone na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 101–102.

[108] A. Jus, Sprawozdanie z pracy Grupy Neuropsychiatrycznej Podsekcji Medycyny Klinicznej Kongresu Nauki, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 79, 80.

[109] Ibidem, s. 80.

[110] Ibidem.

[111] Ibidem.

[112] Ibidem.

[113] Z pobytu prof. E. Popowa, członka Akademii Nauk Medycznych ZSRR, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 18, s. 2.

[114] APHPP, IPiN, XXII Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Gdańsk, 17–20 IX 1949 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Zarządu Głównego PTP za czas 25 IV 1948 – 18 IX 1949 r., s. 2.

[115] Ibidem, XXIII Zjazd Naukowy Psychiatrów, Wrocław, 28–30 V 1950 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego za czas 19 IX 1949 – 28 V 1950 r., s. 3.

[116] Inauguracyjne przemówienie Prezesa Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego prof. dra Józefa Handelsmana wygłoszone na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 102.

[117] Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 103.

[118] A. Jus, Krytyka idealizmu w psychiatrii, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 1–4; idem, Krytyka idealizmu w psychiatrii, „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 21, s. 801–807.

[119] Ibidem, s. 805.

[120] Idem, Krytyka idealizmu w psychiatrii, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 2.

[121] Ibidem, s. 1–3.

[122] Ibidem, s. 3.

[123] Ibidem, s. 1–3.

[124] F. Kaczanowski, Krytyka materializmu mechanistycznego w psychiatrii (praca przygotowana dla Sekcji Nauk Lekarskich I Kongresu Nauki Polskiej), „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 25, s. 964.

[125] Idem, Krytyka mechanistycznego materializmu w psychiatrii (streszczenie odczytu na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu), „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 8.

[126] Ibidem, s. 8, 9.

[127] Ibidem.

[128] Ibidem; idem, Krytyka materializmu mechanistycznego w psychiatrii (praca przygotowana dla Sekcji Nauk Lekarskich I Kongresu Nauki Polskiej), „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 25, s. 965.

[129] Ibidem, s. 966.

[130] F. Kaczanowski, Krytyka mechanistycznego materializmu w psychiatrii (streszczenie odczytu na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu), „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 9.

[131] M. Kaczyński, Znaczenie materializmu dialektycznego w rozwoju psychiatrii (praca przygotowana dla Sekcji Nauk Lekarskich I Kongresu Nauki Polskiej), „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 47/48, s. 1636.

[132] Idem, Znaczenie materializmu dialektycznego w psychiatrii (streszczenie odczytu na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu), „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 11–12.

[133] Idem, Znaczenie materializmu dialektycznego w rozwoju psychiatrii (praca przygotowana dla Sekcji Nauk Lekarskich I Kongresu Nauki Polskiej), „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 47/48, s. 1639.

[134] Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 105.

[135] Ibidem, s. 104.

[136] Ibidem, s. 106.

[137] Ibidem, s. 107.

[138] Ibidem, s. 108.

[139] Ibidem, s. 105.

[140] Ibidem.

[141] Ibidem.

[142] Ibidem, s. 108.

[143] G. Herczyńska, R. Herczyński, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4, s. IV.

[144] Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 108.

[145] Ibidem, s. 107.

[146] Ibidem.

[147] Ibidem, s. 108.

[148] E. Brzezicki, Ocena: Prof. Dr. M. Bornsztajn, „Wstęp do psychiatrii klinicznej”, „Przegląd Lekarski” 1949, R. 5, seria 2, nr 8, s. 268–269.

[149] Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 108, 109.

[150] Kostkiewicz miał tu na myśli zapewne swój referat „Osiągnięcia psychiatrii radzieckiej”, wygłoszony na XXI Zjeździe Psychiatrów Polskich w Łodzi i Kochanówce 24–26 V 1947 r. (Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 154).

[151] APHPP, IPiN, XXIII Zjazd Naukowy Psychiatrów, Wrocław, 28–30 V 1950 r., Sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego za czas 19 IX 1949 – 28 V 1950 r., s. 3, 4.

[152] Ibidem, Przemówienie prof. dr. Tadeusza Bilikiewicza w dyskusji nad wnioskiem o udzielenie absolutorium Zarządowi PTP podczas Walnego Zgromadzenia PTP we Wrocławiu w 1950 r. (streszczenie), s. 1.

[153] Ibidem, s. 1, 2.

[154] Ibidem, s. 2.

[155] Ibidem. Bilikiewicz uskarżał się na uprawianie tajnej krytyki także w późniejszym artykule w „Służbie Zdrowia”, stwierdzając, że krytyka naukowa zapobiega dogmatyzmowi, ale musi odwoływać się do argumentów merytorycznych. Żądał, aby ocena była udostępniona do wglądu autorowi krytykowanego dzieła: „Wszelkie inne formy tajnego opiniowania w sprawach naukowych są moim zdaniem niecelowe i niewłaściwe, a nawet szkodliwe”. Stwierdził też, że anonimowi krytycy często nie przerastają wiedzą adresatów recenzji. Porównywał to do egzaminu, na którym pytany ma przeczucie, że gdyby role się odwróciły, to egzaminator z pewnością oblałby test. Ciekawe, że dodał – może asekuracyjnie – iż złe tradycje, niepozwalające na mądrą i swobodną krytykę w nauce, miały przedwojenne korzenie (por. T. Bilikiewicz, Krytyka ważną dziedziną nauki, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 39, s. 4).

[156] APHPP, IPiN, XXIII Zjazd Naukowy Psychiatrów, Wrocław, 28–30 V 1950 r., Przemówienie prof. dr. Tadeusza Bilikiewicza w dyskusji nad wnioskiem o udzielenie absolutorium Zarządowi PTP podczas Walnego Zgromadzenia PTP we Wrocławiu w 1950 r. (streszczenie), s. 4.

[157] Ibidem.

[158] Ibidem, s. 5.

[159] Ibidem.

[160] Ibidem.

[161] Ibidem.

[162] Ibidem, s. 6.

[163] Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 152.

[164] J. Pomianowski, Czerwone sygnały (1). Lekarz nie kapituluje, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 19, s. 3.

[165] Ibidem. Pomianowski powoływał się na Guriewicza, który w psychiatrii w ZSRR przewodził opozycyjnym wobec pawłowistów „tradycjonalistom”. Artykuł opublikowano jednak jeszcze przed sesją Akademii Nauk ZSRR i Akademii Rolniczej (czerwiec–lipiec 1950 r.), na której pawłowizm ostatecznie zwyciężył, a „tradycjonalistów” potępiono.

[166] Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. …, s. 152, 153.

[167] S. Cwynar, Aparat polskiej konstrukcji do elektronarkozy i elektrowstrząsów, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 4, s. 2.

[168] Ibidem.

[169] Pierwsza w Polsce Szkoła Pielęgniarstwa Psychiatrycznego, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 16, s. 1.

[170] Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. …, s. 153.

[171] Ibidem, s. 153, 154.

[172] Ibidem, s. 154.

[173] Ibidem.

[174] Ibidem, s. 146, 147.

[175] APHPP, IPiN, XXIII Zjazd Naukowy Psychiatrów, Wrocław, 28–30 V 1950 r., Protokół nr 1 z posiedzenia Zarządu Głównego PTP, Wrocław, 29 V 1950 r., b.p.

[176] Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. …, s. 155.

[177] Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 148. Kolejny raz powoływano się na „tradycjonalistę” Guriewicza, co oznacza, że nauka Pawłowa nie była jeszcze wtedy jedynym wzorem dla medycyny w ZSRR i Polsce.

[178] Ibidem, s. 149.

[179] Ibidem, s. 103.

[180] B. Kożusznik, O sytuacji ideologicznej medycyny polskiej w świetle przebiegu zjazdów naukowo-lekarskich, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 52, s. 4, 5.

[181] A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 2005, s. 155, 156; Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. o 6-letnim planie rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu na lata 1950–1955, Dziennik Ustaw [dalej: DzU] 1950, nr 37, poz. 344.

[182] Wymiana poglądów i doświadczeń (Fragmenty dyskusji z Krajowej Narady Służby Zdrowia), „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 49, s. 3.

[183] J. Sztachelski, Plan sześcioletni w służbie zdrowia, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 48, s. 4, 5.

[184] Ibidem, s. 4.

[185] Ibidem, s. 5, 8.

[186] Ibidem, s. 9.

[187] Ibidem.

[188] Rada Naukowa przy Ministrze Zdrowia, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 5, s. 2.

[189] Ibidem.

[190] Skład Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 7, s. 1.

[191] Rada Naukowa spełni ważne zadania w Planie 6-letnim (wywiad z prof. dr. L. Paszkiewiczem), „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 13, s. 1; T. Bystrzanowska, Trzeba planować badania naukowe, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 11–12, s. 2.

[192] S. Bendarzewski, Sprawozdanie z obrad I Kongresu Nauki Polskiej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1951 (dodatek), R. 6, nr 43, s. 237.

[193] Ibidem.

[194] R. Herczyński, Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008, s. 123–125.

[195] S. Bendarzewski, Sprawozdanie z obrad I Kongresu Nauki Polskiej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1951 (dodatek), R. 6, nr 43, s. 237.

[196] Ibidem, s. 247.

[197] A. Malinowski, Zagadnienie orzecznictwa sądowo-psychiatrycznego w psychopatii ustrojowej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1952, R. 7, nr 7/8, s. 199.

[198] Ibidem, s. 192–201.

[199] Ibidem, s. 192, 196, 198.

[200] Konferencja Pawłowowska odbędzie się w dniach od 27 XII 51 do 2 I 52 r., „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 37, s. 1. O Instytucie Psychoneurologicznym będzie mowa dalej.

[201] A. Jus, Przed Konferencją Pawłowowską, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 39, s. 3.

[202] Ibidem.

[203] Ibidem.

[204] Przed Konferencją Pawłowowską, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 50, s. 1.

[205] I.P. Pawłow, Odruch warunkowy (fragmenty), „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 51–52, s. 4, 5.

[206] Konferencja Pawłowowska w Krynicy rozpoczyna nowy etap medycyny polskiej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 1–2, s. 1.

[207] Konferencja Pawłowowska w Krynicy (27 XII 1951 – 3 I 1952) – Sprawozdanie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 2, s. 134.

[208] Program Konferencji Pawłowowskiej, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 50, s. 1.

[209] Nauka I.P. Pawłowa zrywa z szablonowym podejściem do człowieka. Przemówienie min. J. Sztachelskiego na otwarcie Konferencji Pawłowowskiej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 1–2, s. 2.

[210] Ibidem.

[211] Ibidem.

[212] Ibidem.

[213] Ibidem, s. 2.

[214] A. Jus, Patofizjologia wyższych czynności nerwowych jako podstawa współczesnej psychiatrii. Referat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 4, s. 6.

[215] Ibidem.

[216] Ibidem.

[217] Ibidem.

[218] A. Jus, Patofizjologia wyższych czynności nerwowych jako podstawa współczesnej psychiatrii. Referat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 6, s. 3.

[219] Ibidem.

[220] Ibidem.

[221] Ibidem, s. 3, 5.

[222] Konferencja Pawłowowska w Krynicy (27 XII 1951 – 3 I 1952) – Sprawozdanie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 2, s. 137.

[223] Ibidem.

[224] Ibidem, s. 138.

[225] L. Sembratowicz-Uszkiewiczowa, Zagadnienia psychoterapeutyczne w ujęciu nauki I.P. Pawłowa. Koreferat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 8, s. 2.

[226] Konferencja Pawłowowska w Krynicy (27 XII 1951 – 3 I 1952) – Sprawozdanie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 2, s. 139, 140.

[227] Konferencja Pawłowowska w Krynicy rozpoczyna nowy etap medycyny polskiej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 1–2, s. 1.

[228] Konferencja Pawłowowska obejmie teren, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 5, s. 1.

[229] L. Uszkiewicz, Pawłowizm oznacza również walkę ideologiczną, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 7, s. 2.

[230] J. Mazurkiewicz, Dwoista funkcja układu nerwowego, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, t. 37, nr 1.

[231] L. Uszkiewicz, Pawłowizm oznacza również walkę ideologiczną, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 7, s. 2.

[232] Ibidem.

[233] Ibidem.

[234] Ibidem.

[235] A. Jus, Potrzeba krytyki dialektycznej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 14, s. 3.

[236] Ibidem.

[237] Idem, Państwowy Instytut Psychoneurologiczny, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 24, s. 2.

[238] Ibidem.

[239] Ibidem.

[240] Otwarcie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 46, s. 1.

[241] Ibidem.

[242] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z dotychczasowej działalności Instytutu Psychoneurologicznego (poufne), s. 107, 108.

[243] Otwarcie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 46, s. 1.

[244] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 marca 1951 r. w sprawie utworzenia Instytutu Psychoneurologicznego, DzU 1951, nr 19, poz. 154, s. 185, 186.

[245] Ibidem, s. 185.

[246] Ibidem, s. 186.

[247] Ibidem.

[248] Statut Instytutu Psycho-neurologicznego. Załącznik do obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z 24 marca 1951 r. w sprawie ogłoszenia Statutu Instytutu Psycho-neurologicznego, Monitor Polski 1951, nr 33, poz. 424, s. 395, 396.

[249] Ibidem, s. 395.

[250] Ibidem.

[251] Ibidem.

[252] Ibidem, s. 396.

[253] Ibidem.

[254] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1951 rok, s. 4.

[255] Ibidem, Sprawozdanie z dotychczasowej działalności Instytutu Psychoneurologicznego (poufne), s. 106.

[256] Sprawozdanie z pierwszego posiedzenia Rady Naukowej Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach odbytego w dniu 6 X 1951 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 4, s. 296.

[257] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola medycznych instytucji naukowo-badawczych w Warszawie, Lublinie, Łodzi 1952–1953, 1248, Protokół z 30 VIII 1952 r. z kontroli działalności Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, przeprowadzonej 19 VII – 27 VIII 1952 r., s. 10, 11.

[258] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z dotychczasowej działalności Instytutu Psychoneurologicznego (poufne), s. 113.

[259] Sprawozdanie z pierwszego posiedzenia Rady Naukowej Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach odbytego w dniu 6 X 1951 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 4, s. 296, 297.

[260] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola medycznych instytucji naukowo-badawczych w Warszawie, Lublinie, Łodzi 1952–1953, 1248, Protokół z 30 VIII 1952 r. z kontroli działalności Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, przeprowadzonej 19 VII – 27 VIII 1952 r., s. 12.

[261] A. Jus, Państwowy Instytut Psychoneurologiczny, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 24, s. 2.

[262] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1951 rok, s. 5.

[263] Ibidem.

[264] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z prac w zakresie wykonania planu Pracowni Psychologicznej Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w pierwszym półroczu 1952 r., s. 38.

[265] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 10.

[266] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1951 rok, s. 5.

[267] A. Jus, Psychiatria radziecka. Wrażenia z pobytu w Związku Radzieckim, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 32, s. 2.

[268] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 12.

[269] Ibidem, Państwowy Instytut Psychoneurologiczny w Tworkach, Sprawozdanie z wykonania planu za rok 1952, Pracownia elektroencefalograficzna, s. 28, 29.

[270] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1951 rok, s. 6.

[271] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich w Tworkach, 13–15 IX 1952 r., Pismo Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach do Zdzisława Jaroszewicza, dyrektora Państwowego Szpitala Psychiatrycznego w Kocborowie, 5 VI 1951 r., zał. Program Zjazdu Pawłowowskiego, b.p.

[272] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 11.

[273] Ibidem, Sprawozdanie z dotychczasowej działalności Instytutu Psychoneurologicznego (poufne), s. 116.

[274] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 12.

[275] Ibidem, Sprawozdanie z dotychczasowej działalności Instytutu Psychoneurologicznego (poufne), s. 118.

[276] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 12.

[277] Z całego kraju, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 45, s. 3.

[278] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 12, 13.

[279] Ibidem, Sprawozdanie z dotychczasowej działalności Instytutu Psychoneurologicznego (poufne), s. 116.

[280] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1951 rok, s.  6.

[281] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola medycznych instytucji naukowo-badawczych w Warszawie, Lublinie, Łodzi 1952–1953, 1248, Pismo Zygmunta Kuligowskiego do NIK, 1 X 1952 r., s. 2.

[282] Ibidem, Protokół z 30 VIII 1952 r. z kontroli działalności Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, przeprowadzonej 19 VII – 27 VIII 1952 r., s. 10.

[283] Ibidem, Kontrola medycznych instytucji naukowo-badawczych w Warszawie, Lublinie, Łodzi 1952–1953, 1248, Pismo Zygmunta Kuligowskiego do NIK, 1 X 1952 r., s. 2.

[284] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 17, 18.

[285] Ibidem, Plan pracy Instytutu Psychoneurologicznego na przyszłość i środki jego realizacji, 24 VII 1952 r., s. 97–105.

[286] Ibidem, s. 98.

[287] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola medycznych instytucji naukowo-badawczych 1952–1953, 1248, Protokół z kontroli działalności Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach dokonanej 19 VII – 27 VII 1952 r., s. 10.

[288] Ibidem.

[289] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 15.

[290] Ibidem, Plan pracy Instytutu Psychoneurologicznego na przyszłość i środki jego realizacji, 24 VII 1952 r., s. 104, 105.

[291] Ibidem, s. 98.

[292] Ibidem, s. 99.

[293] Ibidem.

[294] Ibidem, s. 99, 100.

[295] Ibidem, s. 100.

[296] Ibidem, s. 102.

[297] Ibidem.

[298] Ibidem, s. 104.

[299] Ibidem, s. 103.

[300] Ibidem, s. 104.

[301] Ibidem, s. 101.

[302] Ibidem.

[303] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 15.

[304] T. Zakrzewski, Narada Robocza Psychiatrów Polskich, „Wiadomości Lekarskie” 1952, nr 11, s. 45.

[305] Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach 13–15 września 1952, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 1.

[306] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach, 13, 14 IX 1952 r., s. 1.

[307] A.W. Snieżniewski, Nauka I.P. Pawłowa podstawą rozwoju psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 3–17.

[308] Ibidem, s. 3.

[309] Ibidem, s. 4.

[310] Ibidem, s. 5.

[311] Ibidem, s. 6.

[312] Ibidem, s. 7.

[313] Ibidem, s. 7, 8.

[314] Ibidem, s. 8, 9.

[315] Ibidem, s. 9.

[316] Ibidem.

[317] Ibidem.

[318] Ibidem, s. 11.

[319] Ibidem, s. 9.

[320] Ibidem, s. 10. Paragnomen – niezwykłe, zaskakujące, nagłe zachowanie człowieka, będące symptomem rozwijającej się choroby psychicznej; pojęcie wprowadzone do psychiatrii przez prof. Eugeniusza Brzezickiego (por. L. Korzeniowski, S. Pużyński, Encyklopedyczny słownik psychiatrii, Warszawa 1986, s. 59; Leksykon psychiatrii, red. S. Pużyński, Warszawa 1993, s. 47).

[321] A.W. Snieżniewski, Nauka I.P. Pawłowa podstawą rozwoju psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 10.

[322] Ibidem, s. 10, 11.

[323] Ibidem, s. 12.

[324] Ibidem, s. 14.

[325] Ibidem, s. 9, 10.

[326] A. Jus, Nauka Pawłowa w psychiatrii polskiej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 20, 21.

[327] Ibidem, s. 20.

[328] Ibidem, s. 21.

[329] Ibidem. Był to rezultat mającej miejsce dwa lata wcześniej kampanii w ZSRR przeciwko Rudolfowi Virchowowi, krytykowanemu m.in. przez ministra ochrony zdrowia ZSRR E.I. Smirnowa. Virchowa atakowano także w Polsce. Negowano pogląd, że zmiany w pojedynczych komórkach były podstawą procesów chorobowych. Komórkowemu podłożu chorób przeciwstawiano całościowe zmiany fizjologiczne (Pawłow). Uczeni polscy, m.in. Leon Uszkiewicz, Aleksander Goldschmied, Eleonora Reicher, wzorem radzieckich kontynuowali prace Pawłowa w tym kierunku, walcząc jednocześnie z virchowianizmem. Badali rolę układu wegetatywnego i nerwowego w procesach fizjologicznych i powstawaniu chorób. Zembrzuski już 23 X 1946 r., podczas inauguracji roku akademickiego na UMCS, wypowiadał się przeciwko błędnej virchowowskiej koncepcji odosobnionych schorzeń, według której zmiany chorobowe oznaczały zmiany patologiczne (komórkowe) w jednym tylko narządzie wewnętrznym. Choroba dotykała bowiem całego organizmu jako układu funkcjonującego we wzajemnym powiązaniu, należało ją postrzegać całościowo (por. L. Zembrzuski, Jeszcze o virchowianizmie, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 36, s. 2; E.I. Smirnow, Wprowadzić kierunek Pawłowa do nauki i praktyki (fragmenty przemówienia wygłoszonego na 3 wszechzwiązkowym posiedzeniu kierowniczych pracowników wyższych uczelni lekarskich), „Służba Zdrowia” 1950, R. 3, nr 17, s. 2, 3).

[330] A. Jus, Nauka Pawłowa w psychiatrii polskiej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 21.

[331] Ibidem, s. 22.

[332] Ibidem, s. 25.

[333] Ibidem, s. 26.

[334] Ibidem, s. 26, 27.

[335] Ibidem, s. 28.

[336] Ibidem.

[337] Ibidem, s. 28, 29.

[338] Ibidem, s. 29.

[339] Ibidem.

[340] Ibidem, s. 32.

[341] Ibidem.

[342] Ibidem.

[343] Ibidem.

[344] Ibidem, s. 33, 34.

[345] Ibidem, s. 34.

[346] Ibidem, s. 32, 34, 35.

[347] T. Bilikiewicz, Próba nomograficznego układu etio-epigenetycznego w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 68–78.

[348] A. Jus, Nauka Pawłowa w psychiatrii polskiej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 37.

[349] Ibidem, s. 38.

[350] Ibidem, s. 38, 39.

[351] Ibidem, s. 40.

[352] Ibidem, s. 41.

[353] Ibidem, s. 42.

[354] Ibidem, s. 43.

[355] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów odbytej w Tworkach, 13, 14 IX 1952 r., s. 1, 2.

[356] Ibidem, s. 3.

[357] Ibidem, s. 4.

[358] Ibidem, s. 4, 5.

[359] W trakcie dyskusji zaatakowano Bilikiewicza za rzekome eksperymenty z elektrowstrząsami, podobnie oskarżano Lucjana Korzeniowskiego o pozytywny stosunek do leukotomii. Było to związane z toczącymi się wówczas intensywnymi sporami o metody leczenia chorych psychicznie – próbowano bowiem wprowadzać terapie oparte na nauce Pawłowa. Kwestia sposobów leczenia będzie omówiona w dalszej części rozprawy, poświęconej organizacji szpitalnictwa i opieki otwartej.

[360] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach, 13, 14 IX 1952 r., s. 5, 8.

[361] Ibidem, s. 11.

[362] Ibidem, s. 13, 14.

[363] Ibidem, s. 18–22.

[364] Ibidem, s. 23.

[365] T. Nasierowski, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, nr 4, s. V.

[366] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r.

[367] Ibidem, Wytyczne dla realizacji zasad zawartych w Rezolucji Krajowej Narady Psychiatrów, wrzesień 1952 r.

[368] Ibidem, s. 2.

[369] Ibidem.

[370] Ibidem, s. 3.

[371] Ibidem.

[372] Ibidem.

[373] Bilikiewicz również wygłaszał odczyty o Pawłowie, np. w Bydgoszczy w sierpniu 1951 r. na posiedzeniu Towarzystwa Lekarskiego w Ośrodku Partyjnym PZPR (Co dał nauce Pawłow w: Nauka Pawłowa w Bydgoskim Towarzystwie Lekarskim, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 35, s. 3). Dodatkowo w jednym ze swych artykułów pozytywnie odniósł się do miczurinowskiej biologii i nowych rodzajów roślin oraz do teorii dziedziczenia cech nabytych, którą można zastosować w psychiatrii. Był jednocześnie przeciwko determinizmowi i wynikającemu stąd nihilizmowi. W artykule skrytykował też teorię Mazurkiewicza, jednocześnie mocno oskarżając Józefa Handelsmana o odwoływanie się do neojacksonizmu, z czego wynika, że między dwoma psychiatrami mógł toczyć się spór. Być może chodziło o pretensje Bilikiewicza do Handelsmana za zablokowanie jego habilitacji. Jej temat Psychologia marzenia sennego nie został bowiem przyjęty przez Radę Główną Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Według Bilikiewicza stało się tak za sprawą krytycznej recenzji Handelsmana, który zrewanżował się w ten sposób za wcześniejszą krytykę Mazurkiewicza przez Bilikiewicza (por. T. Bilikiewicz, Próba nomograficznego układu etio-epigenetycznego w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 68–78; AAN, Ministerstwo Zdrowia, Departament Szkolnictwa i Nauki, Wydział Ogólno-Administracyjny, Objazd polskich ośrodków naukowych, 1950, 21/1, dr A.S. Smoluchowski, Przegląd zakładów historii medycyny akademii lekarskich oraz kadr historyków medycyny w Polsce, Sprawozdanie z objazdu polskich ośrodków naukowych w dniach: 6–13 II, 14–15 II, 17–21 II 1950 r., s. 10).

[374] Por. A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski…, s. 166–172, 189–194.

[375] Protokół z trzeciego posiedzenia Rady Naukowej Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach odbytego w dniu 26 września 1952 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 6, s. 773.

[376] Ibidem.

[377] Ibidem.

[378] AAN, MZ 1944–1960, 1/8, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 XI 1952 r., s. 33.

[379] Ibidem, s. 35, 37, 38.

[380] Ibidem, s. 35.

[381] Ibidem, s. 37.

[382] Ibidem, s. 35.

[383] Ibidem, s. 35, 36.

[384] Ibidem.

[385] Warto w tym miejscu jeszcze raz zwrócić uwagę, że na anonimową krytykę nieraz uskarżał się główny przeciwnik Jusa – Tadeusz Bilikiewicz.

[386] Być może Jus znał sprawę Kazimierza Dąbrowskiego, którego także oskarżano o nepotyzm w IHP, stąd uznał, że lepiej ustąpić.

[387] AAN, MZ 1944–1960, 1/8, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 XI 1952 r., s. 36.

[388] Ibidem, s. 36, 37.

[389] AAN, MZ 1944–1960, Protokół nr 55/42 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 XI 1952 r., Pismo Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego do Biura Rady Naukowej, 6 XI 1952 r., s. 46, 47. Dla Działu Metodyczno-Organizacyjnego w źródłach używano niekiedy określenia „Oddział”. W niniejszej pozycji wiążące jest określenie „Dział”, ponieważ w strukturze IP funkcjonowały działy (par. 12 Obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 marca 1951 r. w sprawie ogłoszenia statutu Instytutu Psychoneurologicznego, Załącznik do obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 marca 1951 r., poz. 424, Monitor Polski 1951, nr 33, poz. 424).

[390] Ibidem, s. 47, 48.

[391] Ibidem.

[392] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Uzasadnienie potrzeby stworzenia klinicznej placówki naukowo-badawczej w zakresie psychiatrii sądowej przy Państwowym Instytucie Psychoneurologicznym, s. 127, 128.

[393] AAN, MZ 1944–1960, 1/8, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 XI 1952 r., s. 38.

[394] Ibidem.

[395] AAN, MZ 1944–1960, 1/8, Protokół nr 55/42 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 XI 1952 r., zał. Uchwała nr 134 Kolegium Ministerstwa Zdrowia w sprawie reorganizacji Instytutu Psychoneurologicznego, 18 XI 1952 r., s. 40.

[396] Ibidem.

[397] Ibidem.

[398] G. Herczyńska, Zjazdy psychiatrów polskich w okresie „odwrotu” 1957–1963, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2007, t. 16, z. 1, s. 6. Postać Jusa była kontrowersyjna. Z jednej strony odegrał on dużą rolę w imputowaniu pawłowizmu do polskiej psychiatrii, krytykując niejednokrotnie ostro Mazurkiewicza i Bilikiewicza, z drugiej zaś według np. Zdzisława Jaroszewskiego: „W działalności głównym ich [Jusów] motywem było raczej przodowanie niż wiara w jakiekolwiek pryncypia. W praktyce byli tolerancyjni” (por. APHPP, IPiN, Teczka: Andrzej Jus, 1914–1992, Z. Jaroszewski, odręczna notatka do o. Tadeusza Fedorowicza, cyt. za: G. Herczyńska, Zjazdy psychiatrów polskich w okresie „odwrotu” 1957–1963, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2007, t. 16, z. 1, s. 6); zob. też wspomnienia Andrzeja i Karoliny Jusów (A. Jus, K. Jus, Our Journey in the Valley of Tears, Toronto 1991).

[399] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1953 rok, s. 43.

[400] Ibidem, s. 46.

[401] Z. Kuligowski, Projekt zmiany struktury Instytutu Psychoneurologicznego, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 65–68.

[402] Ibidem, s. 67.

[403] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1953 rok, s. 47.

[404] Ibidem.

[405] Powołanie Komitetu do Szerzenia Nauki Pawłowa przy PAN, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 22, s. 2.

[406] I. Hausmanowa, Wytyczne pracy Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia na 1953 r., „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 4, s. 4, 5.

[407] Kronika, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 4, s. 295.

[408] AAN, MZ 1944–1960, 1/5, Uchwała Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 22 V 1952 r. w sprawie podniesienia troski o człowieka w służbie zdrowia, s. 106–108.

[409] Środy Pawłowowskie. Klinika Psychiatryczna. Różne mechanizmy urojeń. Porażenie postępujące i drugi układ sygnałów, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 36, s. 2.

[410] Wnioski z narady przedstawicieli komitetów redakcyjnych czasopism medycznych, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 2, s. 225.

[411] Ibidem.

[412] Ibidem.

[413] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Protokół z konferencji problemowej poświęconej zagadnieniom aktywnej terapii w psychiatrii, 30 XI 1952 r., s. 141.

[414] Ibidem.

[415] F. Piątkowski, Walka o pokój a psychiatria polska (referat wygłoszony na posiedzeniu Warszawskiego Oddziału PTP), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 4, s. 389–398.

[416] Ibidem, s. 389–393.

[417] Ibidem, s. 394.

[418] Ibidem.

[419] Ibidem, s. 394, 395.

[420] Ibidem, s. 395, 396.

[421] E. Rose-Boratyńska, Zadania postępowej psychiatrii w walce z pseudonauką, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 46, s. 4.

[422] Ibidem.

[423] Ibidem, s. 5.

[424] Ibidem.

[425] E. Jeżewska, Krytyka empirycznego sposobu leczenia nerwic, „Polski Tygodnik Lekarski” 1955, R. 10, nr 2, s. 54–58.

[426] Ibidem, s. 55.

[427] Ibidem.

[428] Pierwszy artykuł L. Kaltenbergha, Rzekomy materializm psychologiczny, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 50, s. 4.

[429] Idem, Reklama i „natychmiastowa przydatność”, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 51–52, s. 8.

[430] Idem, Rzekomy materializm psychologiczny, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 50, s. 4.

[431] Ibidem, s. 4

[432] Idem, W kręgu uproszczonych argumentacji, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 1, s. 4.

[433] K. Kancewiczowa, Sterylizacja na usługach imperializmu, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 15–16, s. 4.

[434] Ibidem, s. 4. Kancewiczowa powoływała się na jego artykuł z 1938 r.: W. Łuniewski, Hamowanie rozrodu oligofreników, „Rocznik Psychiatryczny” 1938, z. 31, s. 34–56.

[435] J. Wolański, Uwagi na temat lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 46.

[436] Po tamtej stronie dolarowej kurtyny, „Służba Zdrowia” 1954, R. 6, nr 17, s. 2, 3.

[437] E. Jeżewska, Krytyka empirycznego sposobu leczenia nerwic, „Polski Tygodnik Lekarski” 1955, R. 10, nr 2, s. 54.

[438] J. Wolański, Uwagi na temat lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 49.

[439] Ibidem.

[440] Ibidem, s. 50.

[441] Ibidem, s. 55.

[442] T. Bilikiewicz, Wspomnienia autobiograficzne, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1978, R. 23, nr 1, s. 10.

[443] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego za 1953 rok, s. 45.

[444] A. Jus, W sprawie teorii etioepigenetycznej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 3, s. 341, 342.

[445] Ibidem, s. 350.

[446] T. Bilikiewicz, Odpowiedź na artykuł prof. dr. Andrzeja Jusa „W sprawie teorii etioepigenetycznej” („Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, nr 3), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1, s. 93–106.

[447] Ibidem, s. 103.

[448] Ibidem, s. 105, 106.

[449] Ibidem, s. 103.

[450] Idem, Odpowiedź na artykuły dr Fr. Zakrzewskiej („Neurol., Neur. i Psych. Polska” 1954, nr 3, s. 241–252) oraz dra Fr. Piątkowskiego („Neurol., Neur. i Psych. Polska” 1956, nr 1), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1, s. 107.

[451] Ibidem, s. 108.

[452] Od Redakcji, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1, s. 109.

[453] W 1955 r. Jus zamieścił dwa duże artykuły, w których atakował Mazurkiewicza (A. Jus, Kierunek jacksonowski w psychiatrii polskiej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 2, s. 133–147; idem, Kierunek jacksonowski w psychiatrii polskiej, ibidem, nr 3, s. 303–322).

[454] F. Zakrzewska, Uwagi o fizjologicznej teorii uczuć J. Mazurkiewicza, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 1, s. 79–84.

[455] J. Handelsman, Rozwój psychiatrii w Polsce (referat na Walnym Zgromadzeniu PTN i PTP 13 XI 1954 r.), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 1, s. 17–25.

[456] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Plan badań naukowych na lata 1952–1953, 5/3, Plan prac naukowych placówek podległych Ministerstwu Zdrowia (poufne), s. 12.

[457] Ibidem, s. 4.

[458] Ibidem.

[459] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Plan badań naukowych na lata 1952–1953, 5/3, Plan badań naukowych w zakresie medycyny na rok 1953, s. 90, 91, 101.

[460] Ibidem, s. 112.

[461] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Plan prac naukowych Instytutu Psychoneurologicznego na rok 1953, s. 85.

[462] Ibidem.

[463] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Plan badań naukowych na lata 1952–1953, 5/3, Plan badań naukowych w zakresie medycyny na rok 1953, s. 103.

[464] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Struktura Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w 1954 r., s. 94.

[465] Ibidem, Pismo Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego do Biura Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia, nr J-2/2546/52, 18 XI 1952 r., s. 91.

[466] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Prace naukowo-badawcze, Sześcioletnie plany instytutów naukowych na lata 1950–1955, 5/2, Plan naukowo-badawczy Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach na lata 1950–1955, s. 13, 14.

[467] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z wykonania planu naukowego klinik z zakresie problematyki koordynowanej i kontrolowanej przez Radę Naukową Instytutu Psychoneurologicznego za rok 1955, s. 83.

[468] Ibidem, s. 81, 82.

[469] Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Zarządu Gł.) za czas od listopada 51 r. do lutego 1953 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 5, s. 576. Na marginesie, w numerze znajduje się interesujący przykład: redakcja przeprasza za to, że w nr. 4 z 1953 r. artykuł-panegiryk na temat rocznicy Manifestu PKWN z winy drukarni umieszczono dopiero za referatem niejakiego dr. Hagemanna z Lipska (ibidem, s. 580).

[470] Posiedzenie Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Oddział Gdańsko-Pomorski w dniu 20 II 1954 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 6, s. 685.

[471] Posiedzenie Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Oddział Gdańsko-Pomorski w dniu 3 IV 1954 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 6, s. 689.

[472] APHPP, IPiN, XXIV Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich w Branicach, 24–25 X 1953 r., Sprawozdanie z XXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Branicach, 25 X 1953 r., s. 9.

[473] Ibidem.

[474] Ibidem, s. 10, 11.

[475] Ibidem, s. 11.

[476] Sprawozdanie ze wspólnego Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologicznego i Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego w dniu 13 XI 1954 r. w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Pruszkowie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 2, s. 225–226.

[477] Zagadnienie to wymagałoby osobnych badań, wykraczających poza ramy niniejszej pracy. O wykorzystywaniu w tamtym okresie psychiatrii do celów politycznych wspomina Tadeusz Nasierowski. W 1948 r. w Więzieniu nr II we Wrocławiu otwarto męski oddział psychiatryczny (80 łóżek), do którego kierowano również więźniów politycznych. Warto wspomnieć też o przymusowym umieszczeniu Władysława Broniewskiego w 1954 r. w szpitalu w Kościanie (dyrektorem był Oskar Bielawski). Poeta trafił tam po śmierci córki. Było to jednak zamknięcie na rozkaz władz obawiających się ewentualnego skandalu z udziałem Broniewskiego, który miał problem z alkoholem, a nie przypadek wykorzystania psychiatrii jako narzędzia represji (por. T. Nasierowski, Drogi i bezdroża polskiej psychiatrii. Artykuł jest streszczeniem przygotowywanej do druku monografii Nasierowskiego poświęconej historii psychiatrii w Polsce, w tym historii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego pt. Wspierać co niskie w oczach świata tego. Drogi i bezdroża polskiej psychiatrii; publikacja internetowa: https://static2.medforum.pl/upload/file/klienci/ptp/historia/Drogi_i_bezdroza_polskiej_psychiatrii%20_Tadeusz_Nasierowski.pdf , dostęp 6 VII 2021 r.; M. Urbanek, Broniewski. Miłość, wódka, polityka, Warszawa 2011; M. Tramer, Brudnopis in blanco. Rzecz o poezji Władysława Broniewskiego, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 2815, Katowice 2010, s. 25, 26, https://sbc.org.pl/Content/74080/brudnopis_in_blanco.pdf, dostęp 30 III 2021 r.). Kwestia zamknięcia Broniewskiego w zakładzie w Kościanie została także w pewien sposób poruszona w filmie dokumentalnym Errata do biografii. Władysław Broniewski 1897–1962 (scen. i reż.: Maciej Gawlikowski, zdjęcia: Andrzej Adamczak, dźwięk: Tadeusz Łaszczewski, montaż: Janusz Alewski i Arkadiusz Chaliński, produkcja: OPEN FILM GROUP Kraków dla TVP1, 2008).

ODCHODZENIE OD MODELU PAWŁOWOWSKIEGO W PSYCHIATRII. ODWILŻ 1955–1956

Zmiany w polskiej psychiatrii w 1956 r. były poprzedzone ogólną rewizją pawłowizmu w medycynie polskiej. Jedne z pierwszych prób krytyki dotychczasowej sytuacji miały miejsce w samej centrali – w mającej duży wpływ na kształt polskiej psychiatrii Radzie Naukowej przy Ministrze Zdrowia.

13 stycznia 1955 r. odbyło się posiedzenie Prezydium Rady, na którym dyskutowano powyższe zagadnienia. Rozpoczęło się od odczytania krytycznego referatu prof. Jerzego Jakubowskiego na temat szkoleń pawłowowskich[1]. Jakubowski, chcąc przedstawić istniejący stan rzeczy, posłużył się przykładem Akademii Medycznej w Łodzi. W 1953 r. powołano tam Komisję Senacką, która upowszechniała pawłowizm wśród zatrudnionych na uczelni neurologów i psychiatrów oraz studentów przez sesje, odczyty, szkolenia. Jakubowski określił te działania jako zbyt „nachalne” i wywołujące skutek odwrotny do zamierzonego. Zainteresowanie tematem było powierzchowne. Wielu pracowników jego zdaniem po prostu „odfajkowywało” Pawłowa dla świętego spokoju. Jakubowski podał jako przykład anegdotę o studencie, który przekonywał na egzaminie, że wrzód to choroba wynikająca ze zmian w korze mózgowej[2]. Po odczytaniu referatu rozpoczęła się dyskusja. Profesor Witold Zawadowski, próbując bronić pawłowizmu, stwierdził, że powinien on być „wszczepiany od samego początku”. Domagał się traktowania nauki radzieckiego naukowca jako integralnej części studiów medycznych, szczególnie fizjologii i patologii ogólnej, a nie jedynie dodatku do podręczników psychopatologii czy neurologii[3].

W odpowiedzi przewodniczący Prezydium Rady Marcin Kacprzak stonował Zawadowskiego, sugerując umiar we wprowadzaniu pawłowizmu. Odniósł się ironicznie do tej nadgorliwości, powołując się na wspomniany przykład studenta. Zaproponował, żeby nie wymagać od profesorów, by pisali podręczniki w takim stylu, jak chciał tego Zawadowski, bo nawet w ZSRR nie wszyscy tak robili[4]. Na posiedzeniu dokonano zatem krytycznej oceny bezrefleksyjnego odgórnego wprowadzania pawłowizmu do medycyny polskiej. Zajęte przez decydentów stanowisko oznaczało zielone światło dla częściowych reform.

Kolejne głosy krytyki pojawiły się na posiedzeniu Plenum Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia 26 maja 1955 r.[5], na którym przemawiał w tej sprawie również prof. Jakubowski. Zgodził się z nim prof. Ksawery Rowiński, stwierdzając, że wielu pracowników naukowych akademii medycznych nie rejestrowało nierzadko ciekawych prac z obawy przed ich odrzuceniem i przykrymi konsekwencjami. Pracownik, który miał nową koncepcję pracy badawczej, uważał, że nie ma sensu jej rejestracja, skoro niemożliwa jest na ten temat dyskusja[6]. Z drugiej strony akademie medyczne często nie zgłaszały mniejszych tematów badań do planu (nie było obowiązku przedkładać ich Radzie Naukowej), aby w ten sposób przemycić projekty niezwiązane z pawłowizmem. Planowanie więc było fikcyjne. Ten wniosek nie prowadził jeszcze do radykalnych zmian. Kacprzak bronił samej idei planowania w nauce: „[…] wciąż przekonujemy naszych naukowców, że planowanie bynajmniej nie godzi w wolność badań naukowych, lecz jest tylko niezbędnym, a dla samych naukowców bardzo pożytecznym skoordynowaniem prac badawczych […]”[7]. Jednak faktem jest, że na posiedzeniu poddano kolejny raz krytyce niektóre patologie w zarządzaniu nauką.

Na posiedzeniu Plenum Rady Naukowej Jakubowski skrytykował Radę za jej udział w powstawaniu tych nieprawidłowości. Zasady planowania bronił prof. Zygmunt Kuligowski, twierdząc, że nie wzięto pod uwagę wielu pozytywnych dokonań w zakresie planowania, jak np. pionierskiej działalności kierowanego przez niego Instytutu Psychoneurologicznego, który upowszechniał pawłowizm w psychiatrii i neurologii. Jednocześnie wspomniał o „złośliwych powiedzeniach”, szerzących się wśród pracowników naukowych w sprawie funkcjonowania Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Kuligowski uznał, że były one częściowo uzasadnione. Zarzucił też Radzie, że nie udzieliła IP dostatecznego wsparcia lokalowego[8], próbując zapewne w ten sposób bronić swojej pozycji i działalności Instytutu.

Na kolejnych posiedzeniach Prezydium Rady Naukowej również podejmowano sprawy ściśle psychiatryczne. 16 czerwca 1955 r. doc. dr Zygmunt Grynberg zreferował sprawę wydawnictw PZWL (Plan wydawniczy PZWL na rok 1956 w zakresie monografii i czasopism naukowych), odnosząc się do publikacji psychiatrycznych: „[…] myśmy w ciągu tego półtora roku odbyli trzy konferencje, jeśli chodzi o narady z redaktorami, i w pewnych okresach wysuwaliśmy różne zagadnienia z punktu widzenia ideologii. Uważaliśmy, że popełniony tutaj został cały szereg błędów”[9]. Z ostrożności dodał, że błędy te nie wynikały z realizacji słusznych przecież wytycznych partii, lecz jedynie z powstałych „tu i ówdzie” wypaczeń: „Po III Plenum PZPR, kiedy zagadnienia krytyki oddolnej, swobodnej krytyki, zostały postawione w centrum uwagi metod pracy zarówno partyjnej, jak i na wszystkich odcinkach naszego życia, ta sprawa [błędów] wyszła coraz bardziej”[10].

Grynberg przyznał, że problem polegał na pewnym oderwaniu „walki ideologicznej od zagadnień fachowych”, co hamowało wydawanie niektórych prac, m.in. z dziedziny psychiatrii. Skrytykował stanowisko Rady Naukowej odnośnie do odgórnego wprowadzania pawłowizmu do polskiej psychiatrii i zbyt ostrej walki z freudyzmem oraz kosmopolityzmem w psychiatrii („przechyliliśmy pałkę”). Z ostrożności podawał jednocześnie, że freudyzm był „bzdurnie” praktykowany w Stanach Zjednoczonych[11]. Uważał, że przez nadmierne skoncentrowanie się na tych zagadnieniach zaniedbano inne dziedziny w psychiatrii, np. seksuologię (brak publikacji)[12]. Interesujące, że autor wcześniej głośno domagał się „upolitycznienia” psychiatrii[13].

Kolejne oznaki nadchodzącej odwilży w psychiatrii pojawiły się podczas nadzwyczajnego posiedzenia naukowego sekcji psychiatrycznej Oddziału Gdańsko-Bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, które odbyło się 24 lipca 1955 r. w Świeciu nad Wisłą[14]. Tadeusz Bilikiewicz wygłosił referat „Z zagadnień nauczania patofizjologii w psychiatrii”, w którym stwierdził, że szkodliwe było uznanie, iż Pawłow rozwiązał już wszystkie problemy i zagadnienia z zakresu fizjologii oraz patofizjologii wyższych czynności nerwowych. Błędem było obracanie się w zamkniętym kręgu pojęć i terminów pawłowowskich, co prowadziło do zastoju w nauce. Bilikiewicz skrytykował powszechny proceder publikowania prac, będących powtórzeniem wyników badań wykonanych przez innych. Powoływał się przy tym zręcznie na autorytet samego Pawłowa, który był wrogiem dogmatyzmu. Skrytykował nauczanie jego zniekształconej teorii na akademiach medycznych, mające wymiar jedynie teoretyczny, bez prowadzonych doświadczeń[15]. Zgodził się z nim Eugeniusz Wilczkowski, postulując wykładanie fizjologii przez prezentacje i doświadczenia. Podobnie, co ciekawe, wyraziła się Lidia Uszkiewiczowa, uważając, że wykłady z fizjologii i patofizjologii wyższych czynności nerwowych powinny najpierw podawać opis przypadku, a potem interpretację .patofizjologiczną. Stanisław Cwynar dodał, że popełniano pewne błędy w okresie przestawiania się na pawłowizm i w psychiatrii zapanował dogmatyzm, co zraziło wielu dobrych klinicystów[16].

Następnym ważnym wydarzeniem, zwiastującym nadchodzące przemiany w polskiej psychiatrii, było specjalne posiedzenie Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia 4 maja 1956 r., na którym dyskutowano sprawę wydania Wykładów klinicznych w psychiatrii Bilikiewicza oraz Wstępu do psychofizjologii normalnej Mazurkiewicza[17]. Przypomnijmy, praca Mazurkiewicza została w 1950 r. wydana w ograniczonej liczbie egzemplarzy, z luźną wkładką, zawierającą krytyczną przedmowę. PZWL zwrócił się do Ministerstwa Zdrowia z prośbą o możliwość sprzedaży zalegających w magazynach 2400 egzemplarzy. Ministerstwo poprosiło Radę Naukową o opinię w tej sprawie.

Obradom przewodniczył prof. Bolesław Górnicki. Podjęto dyskusję, czy wydać podręcznik Mazurkiewicza ze stałym wstępem krytycznym, zawierającym treść luźnej wkładki załączonej do wydania z 1950 r., czy też ograniczyć się do recenzji w prasie, podkreślających niezgodność niektórych tez Mazurkiewicza z obowiązującym w Polsce standardem psychiatrii[18]. Różnica była bowiem fundamentalna: wstęp zostałby już w książce, recenzje prasowe nie miały takiego wpływu na czytelnika.

Profesor Wilczkowski stwierdził, że mimo wszystko panowała ogólna zgoda w sprawie wydania dzieła Mazurkiewicza. Głos zabrał zwolennik umieszczenia przedmowy w książce. Andrzej Jus przywołał niedawną dyskusję w Instytucie Psychoneurologicznym, w której stwierdzono, że książkę należałoby poprzedzić krótkim wstępem krytycznym, dotyczącym nie tyle poglądów autora, ile neojacksonizmu, którym inspirował się profesor, aby zorientować czytelnika, „jak dzisiejsza nauka i dlaczego na te rzeczy trochę inaczej patrzy”[19]. W reakcji na wypowiedź Jusa odezwały się głosy sprzeciwu. Doktor Stefan Zieliński proponował ograniczyć się do recenzji w prasie, gdyż zamieszczanie krytycznego wstępu byłoby „trochę nieprzyzwoite”[20]. Doktor Stanisław Biniecki również był przeciwny wklejaniu wstępu, gdyż „czegoś takiego się po prostu nie praktykuje”[21], nawet jeśli poglądy Mazurkiewicza były niezgodne z obecnym stanowiskiem wiedzy. Zgodziła się z nim dr Anna Karlińska, według której umieszczenie przedmowy „nakładałoby jakieś piętno na tę książkę”[22]. Jus próbował nadal argumentować konieczność umieszczenia wstępu, powołując się na okoliczność, że w ZSRR wyszło kilka starych polskich monografii z psychiatrii, opatrzonych stosowną przedmową, choć z drugiej strony zastrzegł, że nie będzie się przy tym upierał[23]. Na to dr Karlińska odpowiedziała, że w wydaniach radzieckich przedmowa jest integralną częścią książek, a w przypadku dzieła Mazurkiewicza byłoby to wklejenie na siłę obcego wstępu.

Przewodniczący prof. Górnicki, podsumowując dyskusję, orzekł, że być może wstęp nie jest dobrym pomysłem, ale nie dlatego że dyskredytowałoby to książkę, lecz że istniałyby dwa różne wydania: pierwsze z 1950 r. bez wstępu (z luźną wkładką) i obecne, które z takim wstępem byłoby, jak się wyraził, „niesmaczne”[24]. Górnicki w ostrożny sposób przychylał się zatem do stanowiska przeciwników pomysłu. Podobnego zdania był dr Bogusław Borkowski, który stwierdził, że nie widzi potrzeby dodawania do książki Mazurkiewicza czegoś, co wyglądałoby na „ekstra propagandę”[25].

Profesor Aleksander Goldschmied zwrócił natomiast uwagę na konieczność zamieszczenia jakiejkolwiek krytycznej recenzji, aby wydanie podręcznika, przez pięć lat będącego na indeksie, nie zostało pochopnie odczytane przez studentów jako zasadnicza zmiana stanowiska polskiej psychiatrii, a przecież, jak podkreślił Goldschmied, tak nie było[26]. Z jego wypowiedzi (podobnie jak z przebiegu całej dyskusji) wynikały dwie rzeczy. Po pierwsze psychiatrzy wciąż byli ostrożni w ujawnianiu swego stanowiska, co jest naturalne po kilku latach intensywnej propagandy i atakowania „błędnych” teorii wraz z ich autorami. Po drugie obawy Goldschmieda wiele mówiły o sytuacji na akademiach medycznych i w środowisku psychiatrów, a wydanie Mazurkiewicza mogłoby wywołać niebezpieczny ferment na uczelniach.

Przewodniczący Górnicki podsumował dyskusję, stwierdzając, że panuje ogólna zgodność co do zamieszczenia polemicznej recenzji w prasie[27]. Rada Naukowa więc ostatecznie pozytywnie zaopiniowała wydanie dzieła Mazurkiewicza bez krytycznego wstępu.

Podczas posiedzenia Prezydium Rady omawiano jeszcze sprawę podręcznika Tadeusza Bilikiewicza. Przy okazji ujawniono, na razie w zamkniętym gronie, nieznane dotąd fakty na ten temat. Profesor Górnicki odczytał interesujące pismo PZWL do Prezydium Rady Naukowej. Wynikało z niego, że Wykłady kliniczne w psychiatrii Bilikiewicza jako maszynopis, napisany kilka lat wcześniej, zostały negatywnie ocenione przez Andrzeja Jusa pod kątem ich wydania. Jus uznał, że poglądy Bilikiewicza były jawnie sprzeczne z założeniami postępowej nauki lekarskiej[28]. Stało się więc jasne, kto uprawiał ową tajną krytykę, na którą uskarżał się Bilikiewicz. Jednak sprawa wydania skryptu ciągnęła się dalej. W 1955 r. PZWL przesłał maszynopis do ponownej oceny prof. Ryszardowi Dreszerowi (na posiedzeniu Prezydium Rady ocenę odczytano, ale nie ma jej treści w stenogramie). Na jej podstawie Komisja Specjalistyczna Rady Naukowo-Wydawniczej PZWL postanowiła jednak wydać książkę Bilikiewicza, choć w okrojonej formie (skróconej z 8 do 6 rozdziałów, m.in. bez części ogólnej) jako monografię dla specjalistów psychiatrów. Według PZWL Bilikiewicz zgodził się na to. Wydawnictwo w uzasadnieniu swej decyzji podkreśliło, że maszynopis Bilikiewicza opierał się na jego teorii etioepigenezy, która nie była „przekonywająca w sensie naukowym”. Uznano jednak, że pożądane byłoby oddać dzieło do druku, aby pokazać, że PZWL uwzględniał różne punkty widzenia. Poza tym brakowało specjalistycznych publikacji naukowych z tej dziedziny na rynku wydawniczym[29]. W tej właśnie sprawie miało się teraz wypowiedzieć Prezydium Rady. Profesor Goldschmied uznał, że praca Bilikiewicza powinna się ukazać, bo nie było słuszne, aby zupełnie nie pozwalać wypowiadać się autorowi reprezentującemu poglądy sprzeczne z „postępowymi” kierunkami w psychiatrii. To była aluzja wypowiedziana pod adresem Jusa, który zaczął się tłumaczyć. Po pierwsze poprosił o podkreślenie i zaprotokołowanie, że on nigdy nie recenzował całej książki Bilikiewicza, jak twierdził w swym piśmie PZWL, lecz jedynie pierwszą jej część o czynnościach psychicznych jako skrypt dla studentów akademii medycznych. Dodał też, że zrecenzował dzieło (negatywnie, jak sam przyznał) po ukazaniu się tej części (za zgodą Ministerstwa Zdrowia) w formie skryptu. A zatem nie miało to charakteru cenzury prewencyjnej. Pozostałych siedmiu części Jus, jak sam stwierdził, nigdy nie czytał. Tłumaczył też, że nigdy nie krytykował w prasie książki Bilikiewicza, lecz jedynie zawartą w niej teorię etioepigenezy. Dlatego zarzucił PZWL nieścisłości w odczytanym piśmie na posiedzeniu Prezydium Rady Naukowej[30]. I przeszedł do kontrataku na wydawnictwo. Jego zdaniem PZWL od trzech lat utrącał projekty wydania podręcznika psychiatrii dostosowanego do ówczesnego stanu wiedzy, a tu nagle chce wydać dzieło niezgodne „z panującymi i słusznymi teoriami” w psychiatrii. Jus obawiał się, że poszłyby za tym kolejne tego rodzaju publikacje, masowo czytane przez studentów, którym brakowało podręczników. Wówczas po raz pierwszy padło wśród psychiatrów słowo „odwilż”, jak na ironię z ust najaktywniejszego propagatora pawłowizmu: „Oczywiście, że dzisiaj jest okres trochę inny niż przed czterema–pięcioma laty nie ze względu na panującą odwilż, ale ze względu na to, że czytelnicy, lekarze będą bardziej krytycznie nastawieni do tego rodzaju monografii czy podręczników”[31]. Znaczenie odwilży usiłował zmarginalizować Jus, ale musiał przyznać, że istotnie miała ona miejsce. Interesujące jest natomiast jego stwierdzenie na temat zachodzących zmian, które polegały na krytycznym nastawieniu czytelników wobec „tego rodzaju monografii”, czyli książki Bilikiewicza. Jeśli wówczas lekarze czy studenci odnosili się do czegoś krytycznie, to na pewno nie do „tego rodzaju monografii”, ale raczej do dotychczasowych publikacji pawłowowskich w rodzaju ideologicznych publikacji Jusa. Zresztą zdawał on sobie dobrze z tego sprawę, skoro wyraził obawę, że studenci zaczną masowo czytać nowe podręczniki. Być może starał się w ten sposób postraszyć zebranych wizją fermentu na uczelniach, aby zastanowili się raz jeszcze nad publikowaniem książki Bilikiewicza. Jeśli tak, to potwierdzało to jedynie napiętą sytuację na akademiach medycznych.

Należy jednak zaznaczyć, że Jus dodał samokrytycznie: „To, że propaganda pawłowowska szła w Polsce drogą niesłuszną, to jest inne zagadnienie […]”[32]. Mając też zapewne na względzie to, że właśnie w Radzie Naukowej przeszła koncepcja wydania dzieła Mazurkiewicza bez wstępu, nie oponował zbyt mocno w kwestii książki Bilikiewicza, proponując nawet zamieszczenie w niej rozdziału o historii psychiatrii polskiej[33].

W dalszej części dyskusji na pytania Karlińskiej, czy istniał jakikolwiek podręcznik dla studentów psychiatrii i czy taki był przygotowywany, Jus musiał przyznać, że nie ma, że wprawdzie ukończono tłumaczenie podręcznika radzieckiego, ale na jego wydanie trzeba będzie jeszcze długo czekać. Brakowało również solidnego skryptu dla studentów (to samo stwierdził Eugeniusz Wilczkowski). Psychopatologia polska Jusa, podręcznik diagnostyki Wilczkowskiego oraz Terapia psychiatryczna znajdowały się w fazie przygotowania, ale – jak stwierdził Jus – przeznaczone były bardziej dla lekarzy niż dla studentów. Winą za ten stan obarczył częściowo PZWL, który nie odpowiadał na jego prośby o ich wydanie[34].

Wracając do kwestii książki Bilikiewicza, Wilczkowski przyznał, że w 1947 r. recenzował etioepigenezę, wypowiadał się też na ten temat w Akademii Umiejętności w Krakowie i w Polskiej Akademii Nauk. Stwierdził, że wielką krzywdą byłoby niewydanie książki Bilikiewicza, profesora o wielkiej erudycji, historycznej i medycznej, oraz wybitnego klinicysty. Ostatecznie Jus i Wilczkowski zgodzili się na monografię, opublikowaną jednak równolegle z tłumaczeniami radzieckich podręczników do psychiatrii i psychiatrii dziecięcej. Przed wyrażeniem oficjalnej zgody Jus domagał się jeszcze recenzji niektórych fragmentów książki pod kątem ich ewentualnego usunięcia, ale Goldschmied odparł, że można to zrobić tylko za zgodą autora[35].

A zatem Prezydium Rady Naukowej na posiedzeniu 4 maja 1956 r. pozytywnie zaopiniowało wniosek PZWL o wydanie blokowanych dotąd książek Mazurkiewicza i Bilikiewicza bez zamieszczania krytycznych wstępów (ograniczono się do krytyki w prasie). Pozostaje pytanie, dlaczego PZWL wystąpił z wnioskiem o wydanie tych pozycji. Odpowiedzi należy szukać we wcześniejszych wydarzeniach. W lipcu 1955 r. z inicjatywy PZWL w Ministerstwie Zdrowia odbyło się spotkanie poświęcone problematyce ideologicznej wydawnictw lekarskich[36]. Pojawił się na nim minister Jerzy Sztachelski. Docent Aleksander Szelenberg skrytykował brak publikacji zachodnich z medycyny, spowodowany względami ideologicznymi (na 75 przetłumaczonych tytułów, tylko pięć było z języka angielskiego i niemieckiego): „Teorie, że w krajach kapitalistycznych nie może rozwijać się nauka, doprowadziły do tego, że informacje z Zachodu podawane były bardzo skąpo i że po prostu »nie wypadało« z nich korzystać”[37]. Negatywnie ocenił rzetelność informacji naukowych w publikacjach, ich bezkrytyczny dobór. Mówił o „chwytach” zapewniających autorom większe szanse na publikację, polegające na „deklaratywności i przylepianiu pawłowowskiej etykiety”[38], co powodowało pośrednio wulgaryzowanie tej nauki. Otwierało też drogę awansu karierowiczom i oportunistom. Miało zły wpływ na młode kadry lekarskie, pokazując, że aby opublikować pracę, należy często cytować rosyjskiego fizjologa. Potępił piętnowanie i niedopuszczanie do głosu ludzi, którzy mają inne poglądy naukowe. Stwierdził, że wielu „szermierzy nerwizmu” cechował niski poziom wykształcenia klinicznego, co powodowało pobłażliwe ich traktowanie, gdy tylko zaczynali mówić o pawłowizmie. Szelenberg skrytykował brak polskich doświadczeń i badań oraz stosowanie „cytatologii”. Irena Hausmanowa również przyznała, że wiele publikowanych prac na temat pawłowizmu miało niski poziom[39]. Można powiedzieć, że posiedzenie to rozpoczynało powolne, ostrożne zmiany w polityce wydawniczej PZWL, których efektem były wnioski o wydanie dzieł Mazurkiewicza i Bilikiewicza.

Pewne zmiany miały miejsce także w placówce, będącej dotąd pionierem w propagowaniu pawłowizmu w polskiej psychiatrii – Instytucie Psychoneurologicznym. Pojawiły się krytyczne opinie na temat wykonania badań naukowych w poszczególnych klinikach psychiatrycznych, które miały uzgadniać plany z Radą Naukową IP. Rada stwierdziła, że spośród wszystkich badań planowanych w 1955 r. ukończonych zostało bardzo niewiele. Przyczyn tego upatrywano w błędnym podejściu do badania zagadnień patofizjologicznych (czyli do pawłowizmu), traktowanych jako nieodzowny element każdej pracy naukowej. Spowodowało to zahamowanie psychiatrycznej twórczości naukowej i opóźnienie prac naukowych terapeutycznych – jak stwierdzono w sprawozdaniu za 1955 rok[40]. Była to pierwsza bardzo jeszcze ostrożna krytyka, niedotycząca jednak samego procesu wprowadzania materializmu w psychiatrii, którego nie negowano, ale wypaczeń i spłyceń, które mu towarzyszyły.

Podobnie w prasie pojawiały się pierwsze artykuły świadczące o dążeniu do częściowego chociaż zrewidowania dotychczasowego stanu rzeczy. Jednym z nich była relacja w „Służbie Zdrowia” ze wspomnianego spotkania w sprawie polityki wydawniczej PZWL[41]. Było to tym bardziej interesujące, że pismo zostało przecież utworzone po to, aby propagować pawłowizm w medycynie polskiej.

Stopniowo wyciszały się ataki na zachodnią psychiatrię. W marcowym numerze „Służby Zdrowia” z 1956 r. pisano o amerykańskiej psychiatrii, ale już w inny niż dotąd sposób, m.in. o tym, że z powodu chorób psychicznych, które stanowiły poważny problem, wprowadzano w USA zmiany w lecznictwie, polegające na odwrocie od zamkniętych, dużych zakładów, ze złymi warunkami, jakie tam panowały[42]. Nie było już ukazywania „psychiatrii na usługach imperialistów”. Artykuł miał charakter informacyjny. Co ciekawe, w prasie medycznej pojawiły się też wzmianki na temat aktualnej sytuacji politycznej. „Służba Zdrowia” zamieściła wzmiankę o XX Zjeździe KPZR i odwrocie od kultu jednostki – kultu Stalina[43].

Podejmowano temat atakowanej dotychczas psychologii. W artykule w „Służbie Zdrowia” z maja 1956 r.[44] M. Grzywak-Kaczyńska skrytykowała to, że na krajowej naradzie poświęconej lecznictwu psychiatrycznemu w grudniu 1955 r. wyciszano głosy przemawiające za wprowadzaniem psychologii do terapii. Wypomniała rugowanie psychologii z psychiatrii, nasilone zwłaszcza od wrześniowej Narady w Tworkach w 1952 r. Broniła dorobku zlikwidowanego Instytutu Higieny Psychicznej, którego pracownicy pozostawali bez zajęcia, a jeśli już pracowali w szpitalach i przychodniach, to najczęściej w administracji, czasem przy terapii pracą, zdegradowani do roli personelu pomocniczego. Błędem była likwidacja IHP i Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej, które to instytucje wprowadzały psychologię do polskiej psychiatrii[45].

W tej atmosferze głos zabrał Tadeusz Bilikiewicz[46]. W czerwcu 1956 r. opublikowano jego artykuł[47] (ponownie w „Służbie Zdrowia”), w którym skrytykował klakierów Pawłowa, czyli jego propagandzistów. Stwierdził, że lansowanie pawłowizmu prowadziło do skostnienia nauki i „swoistej scholastyki”, wywołującej strach przed wyjściem poza ramy tego, co wytyczył Pawłow, a właściwie jego interpretatorzy: „Brak samodzielności myślenia badawczo-naukowego idzie w parze z bezmyślnym naśladowaniem wszystkiego co radzieckie. […] Na każdym kroku stwierdza się coś w rodzaju lęku przed wykroczeniem poza słowa samego Pawłowa. Prowadzi to do cytatologii, dogmatyzmu i apologetyki, arkanów tak dobrze znanych z dziejów scholastyki”[48]. Autor dodał też: „Na pewno sam Pawłow zaprotestowałby energicznie przeciwko takim formom czci dla jego geniuszu”[49].

W prasie coraz częściej podejmowano przemilczane dotąd zagadnienia psychiatryczne, jak np. seksuologii. Postulowano wprowadzenie podręcznika seksuologii klinicznej, o której niewiele było wiadomo i której niemal wcale nie wykładano (jedynie wzmianki na wykładach z psychiatrii ogólnej o zboczeniach płciowych)[50].

Poszerzały się także kontakty zagraniczne, zaczęto wyjeżdżać na Zachód. 7–12 listopada 1955 r. w Marsylii odbył się Międzynarodowy Zjazd Towarzystwa Elektroencefalograficznego, poświęcony związkom między czynnościami bioelektrycznymi mózgu a funkcjami psychicznymi. O konferencji informowała „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska”, zamieszczając na początku numeru artykuł sekretarza konferencji, prof. Henriego Gastauta, w którym podkreślono, że jest wyrazem rozwijającej się współpracy naukowców polskich i francuskich[51]. Natomiast w IX dorocznym spotkaniu Światowej Federacji Zdrowia Psychicznego w 1956 r. w Berlinie Zachodnim uczestniczyło kilku polskich delegatów. Wśród nich był np. Jan Wolański z Ministerstwa Zdrowia[52]. Stanowiło to dostateczny powód, by przyjrzeć się kryteriom przyznawania stypendiów na wyjazd.

Bardzo ważnym wydarzeniem w procesie odchodzenia od pawłowizmu był Zjazd Naukowy Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów w Poznaniu w dniach 29 listopada – 1 grudnia 1956 r., a więc krótko po październikowych przemianach politycznych, co zarzutowało na atmosferę zjazdu. W Prezydium poznańskiej konferencji zasiedli m.in. Eugeniusz Wilczkowski, Józef Handelsman i Eugeniusz Herman[53]. Zaproszono z Paryża Eugeniusza Minkowskiego, co było symbolicznym gestem, gdyż w Polsce był on dotąd uznawany za persona non grata[54]. Atmosferę zjazdu oddawało przemówienie przewodniczącego komitetu organizacyjnego, Anatola Dowżenki: „Nasz obecny Zjazd odbywa się w szczególnym, przełomowym okresie. Zwyciężyły u nas siły postępu i nastąpiło to, co przyjęto nazywać demokratyzacją naszego życia publicznego, niektórzy nazywają to nawet »naprawą Rzeczypospolitej«. […] Trzeba przyznać, że w minionym okresie czynniki kierownicze Polskiej Partii Robotniczej i Rządu rozumiały znaczenie nauki i jej potrzeby. Jednakże ze względów ogólnych powstały tu i ówdzie wypaczenia, które nie sprzyjały jej rozwojowi. […] Obecnie wkroczyliśmy w okres nieskrępowanego rozwoju nauki”[55].

Najważniejszym epizodem zjazdu było odbywające się podczas obrad III Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów w okresie 30 listopada – 1 grudnia 1956 r.[56] Pierwszy dzień zebrania otworzył prezes Zarządu Głównego PTNNiP Eugeniusz Wilczkowski w Auli Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Po przedyskutowaniu spraw ogólnych zajęto się kwestiami, które wywoływały wiele emocji: rozdziałem PTNNiP na neurologów i psychiatrów oraz obecnym i przyszłym kształcie polskiej psychiatrii.

Doktor Henryk Zajączkowski skrytykował zlikwidowanie higieny psychicznej w Polsce, odcięcie się od Zachodu i opóźnienie w ten sposób rozwoju polskiej psychiatrii, zarówno nauki, jak i praktyki. Poruszył też sprawę blokowania publikacji Wstęp do psychofizjologii normalnej Mazurkiewicza: „cudem” wydano pierwszą część jego podręcznika psychiatrii, ale dostępny był tylko dla nielicznych (wydanie z 1950 r. w ograniczonej ilości). Drugiego tomu do tego czasu nie wydano (choć wcześniej Rada Naukowa wydała zgodę na ponowny druk Mazurkiewicza). Mówiąc o błędach, Zajączkowski zauważył też pozytywy, np. zmiany w podejściu do psychologii klinicznej, która właśnie przestawała być obiektem ataków. Podkreślił potrzebę wyboru nowego zarządu towarzystwa. Za kandydatów godnych zaufania uznał Stanisława Batawię, Zdzisława Jaroszewskiego, Tadeusza Bilikiewicza („na krajowej naradzie w 1952 r. uratował honor polskiej psychiatrii”) oraz… Lidię Uszkiewiczową, obdarzoną „wielką odwagą cywilną swoich przekonań”, którą miała udowodnić podczas posiedzeń Kolegium Ministerstwa Zdrowia. Przemówieniu towarzyszyły liczne oklaski.

Lucjan Korzeniowski wymienił tych, którzy „tak pragnęli, tak szalenie pragnęli doczekać tych czasów, kiedy można mówić swobodnie: koleżankę Kancewiczową i dr. Uszkiewicza”. Wspomniał o atakach, które „utrąciły tych kolegów”. O pawłowizmie wyraził się negatywnie: był jedynym kierunkiem w polskiej psychiatrii, wykluczającym inne. O Instytucie Psychoneurologicznym powiedział, że jego rola w psychiatrii była i powinna być ważna jako czołowej placówki badawczej, ale pod warunkiem że nie będą w niej stosowane dotychczasowe praktyki obsady personalnej „z nominacji i metody oparte na kryteriach nienaukowych”. Korzeniowski podsumował krytykę IP: „Instytut odgrywał rolę dyktatorską. Ale to nie była rola dyktatury proletariatu”.

Doktor Rudnicki z Warszawy domagał się wymiany Zarządu Głównego Towarzystwa. Uważał bowiem, że obecne władze nie powinny reprezentować polskiej psychiatrii. Wspomniał o współodpowiedzialności za to, co było: „[…] za mało podkreślono, że w formowaniu tego, co miało miejsce u nas, brali udział nasi członkowie, a może to, że przede wszystkim nasi członkowie”.

Oskar Bielawski zgłosił następujące wnioski: rozdzielić psychiatrię od neurologii i neurochirurgii, zrehabilitować higienę psychiczną jako ruch społeczno-naukowy, wprowadzić zasadę wybieralności Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Postulował też obsadzać stanowiska kierownicze w psychiatrii w drodze konkursu, a nie, jak dotąd, nominacji. W nauce domagał się otwarcia na Zachód. Padły też z jego strony oskarżenia pod adresem IP, postulował „znieść komenderowanie nauką z Pruszkowa”. Psycholodzy powinni być odtąd członkami oddzielnego Towarzystwa Psychiatrycznego na pełnych prawach.

Waldemar Sulestrowski (Gdańsk) wypomniał Andrzejowi Jusowi oczernianie polskiej przedwojennej psychiatrii jako reakcyjnej. Spytał też o sprawy, które „rozgrywały się zakulisowo”: dlaczego Adriana Demianowskiego, byłego kierownika Katedry Psychiatrii AM we Wrocławiu, pozbawiono tego stanowiska. Roman Suder (Kościan), upominając się o dr. Demianowskiego, mówił, że czynniki „miarodajne” nie pozwoliły na wydanie jego pracy psychiatrycznej, a „sprawa gdzieś ugrzęzła”.

Suder bronił Oskara Bielawskiego, którego z niejasnych przyczyn odwołano ze stanowiska dyrektora sanatorium w Kościanie. Wspomniał o wielu psychiatrach pracujących na prowincji, którzy marnowali się zawodowo, gdyż nie mieli możliwości wyjazdów zagranicznych czy otrzymania stypendiów, zarezerwowanych tylko dla centralnych ośrodków naukowych. Racje Sudera wydają się zrozumiałe, jeśli wspomnieć o wyjeździe dyrektora Wolańskiego na IX Spotkanie Federacji Zdrowia Psychicznego w Berlinie Zachodnim. Suder zakwestionował też – co było godne podkreślenia – materialistyczny punkt widzenia w psychiatrii i pseudopawłowizm, uprawiany na akademiach medycznych.

Profesor Zofia Majewska, kierowniczka Oddziału Gdańskiego PTNNiP, zgłosiła wniosek o jawność krytyki naukowej. Podawała przykład dr. Banacha, którego nowatorską pracę o wodogłowiu odrzucono z nieznanych przyczyn, a potem na Zachodzie pojawiły się podobne artykuły, w wyniku czego stracił on pierwszeństwo w tych badaniach. Uskarżała się na znikomy udział członków zarządów terenowych w pracach Zarządu Głównego PTNNiP, zwłaszcza Oddziału Gdańskiego, który miał być szczególnie mocno dyskryminowany (być może dlatego że w Gdańsku pracował Bilikiewicz).

Lucjan Korzeniowski zaproponował zakończenie dyskusji i przeniesienie jej na następny dzień. 1 grudnia obrady wznowiono, skrócono jednak czas przemówienia do 5 min. Drugiego dnia dyskusja nabrała zdecydowanie bardziej ostrego charakteru.

Profesor Korzeniowski rozpoczął debatę od wniosku o przywrócenie do pracy naukowej Kazimierza Dąbrowskiego. Stonował go niejaki płk Wojciechowski (bliżej nic o nim nie wiadomo), sugerując (ostrzegając?), aby wniosek sformułować w formie prośby, a nie żądania wobec władz. Następnie przemawiali przedstawiciele Instytutu Psychoneurologicznego.

Niektórzy próbowali wyciszyć narastającą krytykę. Zdzisław Jaroszewski, który pracował w Dziale Metodyczno-Organizacyjnym IP, zaproponował, aby nie skupiać się na roztrząsaniu losów osób pokrzywdzonych, chociaż – jak podkreślił – mogło to zabrzmieć „brutalnie”. Podobnie za niecelowe uznał zastanawianie się nad działaniami innych osób (w domyśle – odpowiedzialnych za wprowadzanie pawłowizmu). Wspomniał jednak o panującym w psychiatrii zakłamaniu, które wdzierało się „między innymi do pracy naukowej”. Jaroszewski starał się więc, podobnie jak jego poprzedniczka Zakrzewska, bronić Instytutu Psychoneurologicznego. Nadmienił, że Krajowa Narada z 1952 r., oprócz jej negatywnego znaczenia, spowodowała też pewne zainteresowanie Ministerstwa Zdrowia sprawami psychiatrii, w czym duży udział miał IP. Jaroszewski próbował wykazać, że jego instytucja jest potrzebną placówką, że najgorsze nie były błędy „w zasadniczej koncepcji organizacyjnej, lecz metody, jakimi usiłowano ją realizować w atmosferze dyskryminacji światopoglądowej”. W ten sposób bronił Instytutu przed zbliżającą się krytyką.

W innym tonie utrzymane było natomiast przemówienie Ewy Osetowskiej z Zakładu Histopatologii Polskiej Akademii Nauk (kierownik prof. Adam Opalski). Nawiązała w nim do wydarzeń politycznych Wielkiego Października, do postulatu jawności życia politycznego, który powinien znaleźć zastosowanie także w psychiatrii. Osetowska opowiedziała się za jawnością życia naukowego. Chciała ujawnienia „kulisów polityki naukowej” oraz „wyjaśnienia mechanizmów, które rządziły neurologią i psychiatrią polską w minionym okresie”. Następnie imiennie odniosła się do grupy osób, „na którą dziś wszyscy wskazujemy jako na leaderów wstecznych przemian, jakie zaszły w tych dwóch naukach medycznych”. Wspomniała tu o Andrzeju Jusie, ale również o całym kierownictwie IP: o Karolinie Jusowej, Franciszce Zakrzewskiej oraz Janie Jaroszyńskim, „który w minionym okresie zdążył zmienić poglądy na rolę psychologii w klinice psychiatrycznej”. Wypowiedzi towarzyszyły liczne oklaski. Osetowska wymieniała następne osoby współodpowiedzialne za sytuację w polskiej psychiatrii: dyrektora IP Kuligowskiego oraz innych pracowników Instytutu – Seleckiego, Broszkiewiczową, Kołakowską, Leder, „stojących tak wiernie przy kierownictwie i popierających wszelkie najbardziej skrajne jego posunięcia”. Osetowska zaznaczyła jednak, że ludzie ci pozostawili wyraźne ślady swojej działalności: artykuły, przemówienia, wystąpienia itp., dlatego ocenić ich udział w tym, co się działo w ciągu ostatnich kilku lat w psychiatrii, nie jest trudno. Są natomiast tacy, co do których nie wiadomo dokładnie, jaką rolę odgrywali w tamtych latach, choć wszyscy po cichu o tym mówili. Taką osobą o niejasnej przeszłości była, według Osetowskiej, prof. Irena Hausmanowa: „W rozmowach prywatnych i zakulisowych wskazuje się na nią jako na jedyną niemal przyczynę wszystkiego zła. O Hausmanowej mówi się, że była dyktatorką w medycynie polskiej, że robiła, co chciała w Ministerstwie Zdrowia. Wiadomo, że nad jej ręką pochylały się z najwyższym szacunkiem siwe głowy naszych profesorów, że do niej zwracali się specjaliści wszystkich dziedzin medycyny, pragnąc cokolwiek stworzyć czy załatwić. […] A jednak nie ma się w rękach dowodów rzeczowych, jak w przypadku grupy instytutowej. Nie ma wypowiedzi i kompromitujących stenogramów, nie ma jaskrawych faktów, udowodnionych, wskazujących na właściwą działalność prof. Hausmanowej”. Osetowska wspomniała, że wiadome jest tylko, iż Hausmanowa do 1953 r. współpracowała z IP, mając rozstrzygający głos na zebraniach Rady Naukowej Instytutu. Nieoficjalnie zarzuciła jej więc współodpowiedzialność za błędy, jakich miał się dopuścić IP. Dodała też, że Hausmanowa brała aktywny udział w naradzie, potępiającej książkę Mazurkiewicza, a na konferencji w Krynicy wygłosiła referat o roli kory mózgowej. Przytaczając te niedwuznaczne fakty, Osetowska zastrzegła, że nie chciała, aby jej wystąpienie poczytano za demagogię. Podkreśliła raz jeszcze, że pragnie jedynie spytać, jaka była rzeczywista rola Hausmanowej w tym wszystkim i czy ponosi odpowiedzialność za neurologię i psychiatrię na równi z kierownictwem Instytutu Psychoneurologicznego, czy też może „była ciałem buforowym, pomiędzy nami, szeroką rzeszą pracowników naukowych i pracowników Służby Zdrowia, a Ministerstwem Zdrowia i władzami rządzącymi”. A może Hausmanowa tylko „gruntowała swoją karierę, korzystając ze sposobnego okresu”. Osetowska domagała się wyjaśnień tych kwestii. Były one tym bardziej konieczne, że Jus, Kuligowski i Hausmanowa wciąż oficjalnie reprezentowali polską psychiatrię i neurologię, także za granicą: Kuligowski i Hausmanowa zasiadali w radzie wydawniczej PZWL, a Jus był jedynym polskim członkiem Francuskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Osetowska dodała, że ta trójka całkowicie zmieniła teraz front i wraz z innymi uczestnikami Zgromadzenia opowiadała się za uchwałami VIII Plenum KC, za demokratyzacją w nauce. Dodała, że osoby te „odżegnują się od Natolina”.

Ewa Osetowska zakończyła przemówienie, podkreślając raz jeszcze, że nie chciała „polować na stalinistów ani tym bardziej pluć na nich za popełnione błędy, ani potępiać ich, tak jak oni potępili innych po Naradzie psychiatrów w roku 1952”, ale domaga się, „aby nam wyjaśnili, jaką de facto pełnili rolę, będąc naszymi kierownikami w latach 1950–1954, do jakiego stopnia wierzyli, do jakiego stopnia musieli, co robili z własnego zapału, co robili w naszej obronie, a co dla swojej własnej kariery”. Przemówienie zakończyły burzliwe oklaski.

Nawiązując do słów Osetowskiej, Wanda Półtawska z Krakowa wypowiedziała się negatywnie na temat zwolenników radzieckich wzorców: „Pawłow był wielkim człowiekiem, ale nasi rodzimi pawłowiści nie byli wielkimi ludźmi”. I podała kolejny przykład cenzurowania badań naukowych: psychopatolog Władysław Stryjeński, badający zagadnienia psychiatrii dziecięcej, nie doczekał się dotąd publikacji ich wyników, ponieważ nie uwzględnił w pracy patofizjologii Pawłowa. Sprawę cenzurowania i odrzucania prac z zakresu psychiatrii poruszył także Bolesław Ałapin. Mówił on o PZWL, który nie dopuszczał wielu dobrych prac do druku z przyczyn pozanaukowych, wydając za to słabe merytorycznie pozycje, jak np. Kompendium Lucjana Korzeniowskiego czy Nowoczesne leczenie alkoholizmu Henryka Zajączkowskiego (prawdopodobnie istniał jakiś konflikt między Ałapinem a Zajączkowskim). Ałapin opowiedział się także za dopuszczeniem w psychiatrii różnych kierunków.

O dyskryminującej polityce wydawniczej PZWL mówił także Jan Gallus (dyrektor szpitala w Kobierzynie). Wspomniał, że jeden z jego artykułów odrzucono tylko z tego powodu, że był przedwczesny, bo w ZSRR nic się jeszcze na ten temat nie ukazało. Gallus mówił tu o tzw.  czynniku kontrolnym – niefachowcach i „znanych rozrabiaczach”, którzy nalotami i kontrolami utrudniali życie instytucji i osób, doprowadzając nieraz do dymisji lub wyrzucenia wartościowych psychiatrów.

Zarzuty wobec PZWL miał też dotknięty przez tajną krytykę Tadeusz Bilikiewicz, nawiązując do sprawy blokowania wydania swojego podręcznika psychiatrii. Pytał też o powody, dla których nie opublikowano np. zbiorowego artykułu o psychiatrii dziecięcej w „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” (autorstwa jego, Giżewskiej, Majewskiej, Siedlaczek-Komorowskiej i Szymańskiej). Gdy o to kiedyś zapytał, otrzymał anonim, którego treści „lepiej nie wspominać”. Bilikiewicz nie oszczędził też kierownictwa PTNNiP. Na posiedzeniu miały się odbyć wybory do nowego Zarządu Głównego, lista kandydatów była ogłoszona jeszcze przez stary Zarząd. Bilikiewicz delikatnie poprosił, aby niektórzy sami zrezygnowali ze startowania i oszczędzili innym przykrego obowiązku usuwania ich „przemocą”.

Kolejni mówcy podważali też sam pawłowizm. Zdzisław Falicki (z kliniki psychiatrycznej w Gdańsku) skrytykował metodykę Iwanowa-Smoleńskiego, której faworyzowanie miało przynieść negatywne efekty, np. blokowano niektóre cenne badania kliniczno-psychiatryczne z zakresu chemii. Dodał, że należałoby wreszcie skonfrontować teorię z faktami. Krytycznie odniósł się zatem już nie tylko do „błędów i wypaczeń” przy wprowadzaniu pawłowizmu, ale także do nauki Pawłowa jako takiej.

Waldemar Sulestrowski z Gdańska mówił o obrażaniu polskiej przedwojennej psychiatrii w publikacjach ZSRR. W literaturze radzieckiej „zapominano” bowiem o polskim pochodzeniu takich psychiatrów, jak Jan Mierzejewski czy Jan Baliński, którzy stworzyli podstawy rosyjskiej psychiatrii w XIX w.

Następnie głos zabrały osoby, którym zarzucano odpowiedzialność za stan polskiej psychiatrii. W obronie Andrzeja Jusa stanął Wojciech Pogorzelski z Łodzi. Przysięgając na wstępie, że osobiście nie zna Jusa zbyt dobrze, mówił, że nie wykazywał on w swojej działalności „dogmatyzmu i nietolerancji”. Według Pogorzelskiego Jus, kierując szkoleniami pawłowowskimi, reprezentował raczej „kierunek postępowy niż wsteczny” (tu odezwały się pojedyncze oklaski na sali). Zygmunt Kuligowski był zmuszony wypowiedzieć się krytycznie o Instytucie Psychoneurologicznym. Wspomniał jednak o systemie, który „łamał nie tylko swoich tzw. urzędowych przeciwników, ale też ludzi nawet swego obozu”. Próbując zrobić z atakujących ofiary, Kuligowski miał w pewnym sensie rację. We wspomnianym przez niego obozie także miały miejsce konflikty, wystarczy wspomnieć zmagania o zmianę statutu IP tuż po Naradzie w Tworkach, kiedy zaatakowany został np. Andrzej Jus. Kuligowski zapomniał jedynie dodać, że w tym wypadku walka toczyła się o władzę i wpływy, nie zaś o swobodę badań naukowych i normalne warunki pracy.

Wreszcie wypowiedział się Andrzej Jus. Przyznał poprzednikom rację, mówiąc, że „okres miniony stalinizmu, w nauce okres żdanowszczyzny, zawęził horyzonty twórczej myśli naukowej i jesteśmy chyba w dniu dzisiejszym wszyscy zgodni co do tego”. Tu jednak Jus miał na myśli tych, których „głęboką tragedią” było to, że często w dobrej wierze, ale ze „źle jednak pojętą myślą rozwoju materialistycznych teorii naukowych” nie zawsze przysłużyli się nauce polskiej. Sprawy światopoglądowe przesłaniały „istotny sens zdobyczy naukowych”. Prowadziło to do dogmatycznego i skostniałego ujmowania „słusznej zresztą nauki Pawłowa”. Dalej mówił o latach 1949–1952 jako o okresie „po torach administracyjnych biegnącego wprowadzania nauki Pawłowa do medycyny polskiej”. Jus próbował zatem, podobnie jak przed chwilą Kuligowski, ukazać czołowych polskich pawłowistów (a więc siebie również) jako ludzi również oszukanych, którzy pracowali, mając dobre intencje. O sobie samym mówił bowiem jak o jednym z tych, którzy „w dobrej nawet wierze, błędy te zrobili”. W tym momencie odsłonił nieco kulisy rozgrywek w centralnych instytucjach, zarządzających polską psychiatrią. Nawiązał do Narady z 1952 r., która przyniosła pozytywne efekty w zakresie organizacji opieki psychiatrycznej, co w dużej mierze było zasługą IP jako organizatora Narady. Niestety, Ministerstwo Zdrowia interpretowało te postanowienia opacznie, w rezultacie doszło do konfliktu między IP a resortem zdrowia. Jus wspomniał, że on i Kamila Kancewiczowa (dyrektorka Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie) przeciwstawiali się posunięciom Ministerstwa, chcąc bronić materialnego stanu posiadania polskiej psychiatrii. Jednak Ministerstwo doprowadziło do zmniejszenia tego stanu, także w Poradniach Zdrowia Psychicznego[57]. Fakt, że miał miejsce konflikt między Ministerstwem Zdrowia a IP, nad którym resort chciał wzmocnić kontrolę, potwierdzał przebieg wspomnianego już posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia w listopadzie 1952 r., na którym przedstawiciele ministerstwa (Hausmanowa, Wolański) zaatakowali Jusa i Kuligowskiego[58].

W dalszej części przemówienia Jus przeszedł do kontrataku, mówiąc, aby ton wypowiedzi obecnych nie przypominał tego tonu, „który słusznie koledzy krytykują z okresu narady w 1952 r.” Niektórym obecnym krytykom przeszłości przypomniał, że sami wcześniej pisali propagandowe teksty o Pawłowie i atakowali np. psychoanalizę – tu imiennie wymienił Lucjana Korzeniowskiego[59]. W podobny sposób wytknął uczniom prof. Mazurkiewicza zdradę mistrza. Mówił tu – jak sam przyznał – o niedoskonałej krytyce neojacksonizmu i samego Mazurkiewicza na Naradzie w 1952 r. Krytyka ta „była jednak chyba w wielu punktach słuszna, skoro zresztą znalazła poparcie wszystkich profesorów i uczniów prof. Mazurkiewicza i zgodna była z tezami referatu prof. Dreszera”. I tu, niestety, Jus miał w pewnym stopniu rację. Uczniowie Mazurkiewicza w większości przyjęli milcząco-akceptujące postawy wobec potępiania ich mentora.

Kontynuując przemówienie, Jus próbował bronić minionego okresu przed całkowitym skreśleniem. Mówił o pracach pawłowowskich, które miały się cieszyć powodzeniem na Zachodzie (skąd polscy psychiatrzy mieli jednak o tym wiedzieć, skoro dostęp do zagranicznych publikacji był poważnie ograniczony?). Jus wspomniał też pojednawczo o potrzebie dyskusji nad higieną psychiczną, psychologią kliniczną, a nawet psychoanalizą. Dodał też, że w latach 1953–1955 nie pracował w IP, a więc nie był do końca odpowiedzialny za szkolenia pawłowowskie, za szerzenie pawłowizmu. Zresztą sam Instytut nie był wcale tak zły, jak go przedstawiano. Stwierdził, że „wszelka myśl o zamkniętym klanie instytutowym” była mu obca i proponował odmłodzenie i wzmocnienie kadrowe IP, który mógł być jeszcze prężną placówką naukową.

Następnie głos zabrała kolejna z osób, które tym razem znalazły się na celowniku krytyki: Irena Hausmanowa. Zdecydowanie wzięła na siebie odpowiedzialność za tamten czas jako aktywna uczestniczka wydarzeń: „Dlatego czuję się zawsze odpowiedzialna za swoje czyny. I jeżeli niektórym występującym tu pracownikom Instytutu zależy na udowodnieniu, że oni byli tylko nominalnymi kierownikami i za nic nie mogą odpowiadać, gotowa jestem wziąć tę odpowiedzialność za nich”. Przyznała też, że w przeszłości współuczestniczyła w procesach decyzyjnych: „byłam przy narodzinach wielu posunięć”. I dalej dodawała: „Dopuściliśmy do niszczenia cennego nieraz dorobku pracy ludzkiej, jak to się stało np. z niektórymi działami higieny psychicznej lub psychologii; dopuściliśmy czasem do niewspółmiernego zaniedbania jednych dziedzin medycyny na korzyść innych, tylko dlatego że te ostatnie miały tak zwane światopoglądowe znaczenie. […] Zdarzało się czasem, że usuwaliśmy niesłusznie ze szkolnictwa wyższego ludzi zdolnych, a przyjmowaliśmy z kolei miernoty, kierując się pozanaukowymi względami. […] W lecznictwie pochwalaliśmy fasadowość, przyjmując czasem wskaźniki za rzeczywistość, a hasła za istotną pracę. Drukowaliśmy nieraz miernoty dlatego, że tytuł pracy lub jej powierzchowna frazeologia szła po linii naszych życzeń. I, co najgorsze, demoralizowaliśmy ludzi i samych siebie tym, że otaczaliśmy się wazeliniarzami, karierowiczami, że braliśmy ich płytkie deklaracje za dobrą monetę, a odtrącaliśmy często tych, którzy uczciwie wypowiadali swoje wątpliwości lub zarzuty w stosunku do nas”.

Mówiąc o sobie, nie zapomniała też wspomnieć o innych propagatorach pawłowizmu: „Co zrodzić może taka atmosfera, jakie ubóstwo moralne może spowodować – uświadomiłam sobie ze szczególną ostrością, patrząc i słuchając przemawiającego tu profesora Korzeniowskiego”. Hausmanowa broniła swojego stanowiska: „[…] moje »credo« wynika z moich przekonań, które mam od 23 lat – jest nim przekonanie o słuszności walki o socjalizm”. Skrytykowała obecne na Zgromadzeniu roszczenia rozliczeniowe: „[…] nie zgodzę się z tym, żeby pod płaszczykiem walki z tzw. stalinowcami likwidować udział członków Partii w naszym życiu”. Choć wyraziła zrozumienie dla ostrych ocen padających na sali, zaatakowała jednak tych, którzy „własną słabość naukową chcą koniecznie usprawiedliwić wypaczeniami minionego okresu, którzy sprawy bolesne i trudne uważają za świetną sposobność do porachunków i porachuneczków osobistych”.

Wypowiadali się także inni krytykowani. Jan Jaroszyński usiłował bronić się przed zarzutami, twierdząc, że nie zmieniał poglądów na psychologię, mającą niską wartość dla psychiatrii klinicznej.

Franciszka Zakrzewska trzymała się wcześniejszej linii obrony, twierdząc, że pawłowizm był dobrym kierunkiem, na którym można było budować naukową psychiatrię, ale jego metody szerzenia w minionych latach były złe i ona osobiście czuła się odpowiedzialna za sposoby, jakimi rozpowszechniano naukę rosyjskiego fizjologa, zwłaszcza za obowiązkowe w każdej klinice szkolenia z tych zagadnień. Zakrzewska przyznała, że organizowała je z ramienia Komitetu Szerzenia Nauki Pawłowa. Najbardziej szkodliwa była przymusowość uczestnictwa. Zakrzewska broniła jednak, podobnie jak inni, zalet pawłowizmu jako teorii naukowej oraz metodyki Iwanowa-Smoleńskiego.

Józef Handelsman odpowiedział na zarzuty Bilikiewicza odnośnie do sposobu redagowania „Rocznika Psychiatrycznego”, a później „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej”. Tłumaczył, że nie wie, dlaczego artykuł gdańskiego psychiatry nie został wydrukowany, być może nie było miejsca w kolejnych numerach i decyzję odkładano, aż w końcu sprawa się zdezaktualizowała. Nie blokował też wydania artykułu Stryjeńskiego. Przekonywał, że na wykładach zawsze podkreślał, iż ojcowie polskiej psychiatrii (Baliński, Mierzejewski) byli jednocześnie twórcami psychiatrii rosyjskiej oraz także to, że Mazurkiewicz był wybitnym psychiatrą. Jednocześnie Handelsman przyznał, że zawsze był przeciwko freudyzmowi, jeszcze przed okresem pawłowowskim w psychiatrii.

W dalszej części dyskusji zajęto się przyszłym funkcjonowaniem PTNNiP. Handelsman i Kunicki opowiadali się za pozostawieniem połączonych towarzystw psychiatrów i neurologów, ale przy organizowaniu osobnych zjazdów. Ostrowska była za rozłączeniem, wytykając przy okazji Handelsmanowi, że optował kiedyś za fuzją towarzystw. Podobnego zdania był Eugeniusz Herman z Łodzi. Zaproponował, aby nowy Zarząd Główny przygotował plan rozdziału: ankieta, nowy zjazd, zgromadzenie, wniosek o rozdzielenie, głosowanie. Ostatecznie w jawnym głosowaniu większość przyjęła tę propozycję. Następnie podjęto uchwałę rehabilitującą znajdującego się na sali Eugeniusza Minkowskiego z Paryża i przyjęto go na honorowego członka Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów. Dyskusję zamknęły przemówienia Wilczkowskiego i Kaczanowskiego z ramienia ustępującego Zarządu.

Eugeniusz Wilczkowski bronił Jusa, którego poznał, „jak on był na wygnaniu do Kliniki Psychiatrycznej w Łodzi”, ukazując go jako pierwszego i jedynego specjalistę od elektroencefalografii w Polsce, człowieka pracowitego i koleżeńskiego. Wezwał na koniec wszystkich do twórczej pracy, do myślenia o przyszłości.

Feliks Kaczanowski, podsumowując obrady, stwierdził, że niestety przeważyły akcenty personalne zamiast organizacyjnych. Zgromadzeni podjęli jednogłośnie rezolucję solidarności z walczącym narodem węgierskim.

Udzielono absolutorium dotychczasowemu Zarządowi i przystąpiono do wyboru nowego prezesa Towarzystwa, którym został Eugeniusz Wilczkowski, a Handelsmana mianowano redaktorem naczelnym „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” (obaj weszli w skład ZG PTNNiP). Następnie przystąpiono do wyborów prezesów i członków zarządów głównych trzech nowo powołanych sekcji PTNNiP: neurologicznej, neurochirurgicznej i psychiatrycznej. Prezesem tej ostatniej został Tadeusz Bilikiewicz, członkami Zarządu Głównego sekcji: Zdzisław Jaroszewski, Stanisław Batawia, Henryk Zajączkowski; Komisji Rewizyjnej m.in.: Eugeniusz Herman, Stanisław Cwynar. W ten sposób przygotowano podłoże do utworzenia w przyszłości osobnych towarzystw neurologów i psychiatrów. Ustalono też skład Sądu Koleżeńskiego: przewodniczący – Karol Spett, członkowie: Włodzimierz Jełowicki i Lidia Uszkiewiczowa. Na koniec przewodniczący Zgromadzenia Zajączkowski wyraził nadzieję, że zapoczątkuje ono nowy, lepszy rozdział w neurologii, neurochirurgii i psychiatrii w Polsce.

Podczas obrad przedłożono oficjalnie kilka wniosków do Prezydium III Walnego Zgromadzenia, w tym dotyczących sfery naukowej. Zofia Majewska apelowała o jawność oceny zgłaszanych do druku prac naukowych. Waldemar Sulestrowski domagał się wyjaśnienia sprawy usunięcia z Katedry Psychiatrii AM we Wrocławiu Adriana Demianowskiego (zdaniem autora miało to aspekt polityczny) i naprawienia szkody, inni uczestnicy wnioskowali o uczynienie zaniedbywanej dotąd psychiatrii dziecięcej tematem następnego zjazdu. Korzeniowski i Bilikiewicz we wspólnym wniosku stwierdzili, że jednym z pokrzywdzonych „moralnie i materialnie na skutek pozbawionej skrupułów akcji ze strony kliki grupującej się około Państwowego Instytutu Psycho-Neurologicznego” jest dr Kazimierz Dąbrowski. Wzywali do jego rehabilitacji i przywrócenia go do pracy w wybranej przezeń instytucji. Domagali się także zmian personalnych w IP oraz rewizji celów i zadań tej placówki[60].

III Walne Zebranie PTNNiP w Poznaniu zakończyło się Nadzwyczajnym Walnym Zebraniem Towarzystwa w Gdańsku 9 kwietnia 1957 r. Zdecydowaną większością głosów rozdzielono PTNNiP na Polskie Towarzystwo Psychiatryczne i Polskie Towarzystwo Neurologiczno-Neurochirurgiczne. Zwolennicy rozłączenia przytaczali argumenty naukowe: rozwój neurologii i psychiatrii sprawił, że niemożliwe jest łączenie obu specjalności; wiele pojęć jest nieznanych specjalistom z innej dziedziny lub nie są w obszarze ich zainteresowania, np. neurolodzy nie zajmują się organizacją szpitalnictwa psychiatrycznego, a psychiatrów nie interesują schorzenia nerwów obwodowych. Wypomniano też scalenie „Neurologii Polskiej” i „Rocznika Psychiatrycznego” w „Neurologię, Neurochirurgię i Psychiatrię Polską”, co spowodowało zmniejszenie się pojemności publikacyjnej dla obu specjalności[61]. Ale zdaniem uczestników bardziej szkodliwy był „nie zawsze szczęśliwy dobór artykułów we wspólnym czasopiśmie”[62]. Chodziło tu o preferowanie publikacji z zakresu patofizjologii wyższych czynności nerwowych (nauka Pawłowa) zbyt trudnych i nużących dla czytelnika, co przełożyło się na spadek poczytności pisma. Wymieniano też inne wady: znikomą ilość artykułów oryginalnych, zanik działu ocen, nadmierną obecność piśmiennictwa rosyjskiego, sporadyczne streszczenia zachodnich artykułów, podsumowania polskich artykułów w języku rosyjskim. Podkreślono rozmiary zapóźnienia, przypominając, że przed II wojną światową w Polsce wychodziły cztery czasopisma poświęcone psychiatrii i neurologii, a w okresie zjazdu tylko jedno, choć w latach go poprzedzających nastąpił szybki rozwój obu dziedzin. Postulowano powrót do odrębnych czasopism, ale ze względów technicznych odłożono to na przyszłość[63].

W 1958 r. dokonano zmian w redakcji „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej”. Redaktorem naczelnym został prof. Anatol Dowżenko, Józef Handelsman sprawował tę funkcję dalej, ale honorowo. W myśl uchwał obu walnych zgromadzeń (z 1956 i 1957 r.) powołano odrębne działy redakcyjne: za neurologię i neurochirurgię odpowiadał prof. Dowżenko, za psychiatrię – prof. Bilikiewicz[64].

W dalszej części artykułu redakcja wymieniła kilka „zaniedbań”. Prace naukowe z zakresu psychiatrii klinicznej bardzo często zawierały niedociągnięcia i błędy w obszarze diagnostyki, mianownictwa, logicznej analizy pojęć klinicznych czy lecznictwa. Wskutek braku „właściwie pojętej” krytyki błędów tych nikt nie wytykał. Mówiono też o piśmiennictwie na temat historii psychiatrii. Nawiązując do tego, co już powiedziano na Zgromadzeniu w 1956 r., redakcja przypominała, że w niektórych pracach publikowanych w ZSRR można było znaleźć informacje, iż Mierzejewski i Baliński to Rosjanie, a nazwisko pierwszego niekiedy celowo zniekształcano, pisząc je Mierżejewski. Nieznajomość historii psychiatrii odbiła się negatywnie na ogólnym klinicznym wykształceniu psychiatrycznym, bo żeby znać niektóre zagadnienia kliniczne, trzeba zrozumieć ich prawdziwą genezę dziejową. Rehabilitowano też psychoterapię jako dziedzinę opartą na naukowych podstawach. Uznano jej znaczenie jako środka wiodącego do wyzdrowienia lub poprawy stanu zdrowia psychicznego, tym bardziej że coraz bardziej palącym problemem stawały się nerwice. Odtąd redakcja postanowiła poświęcać więcej miejsca psychoterapii[65].

Za symboliczne moim zdaniem zamknięcie etapu odwilży w psychiatrii polskiej można uznać artykuł Feliksa Kaczanowskiego z 1958 r.[66] Autor, który przygotował jeden ze znanych trzech referatów ideologicznych na Zjeździe w Gdańsku w 1949 r., obecnie przyznawał, że „psychofizjologia nie jest jedyną i niezastąpioną nauką przyrodniczą, która ma nam wyjaśnić zjawiska nerwowe i psychiczne. Nie jest jedyną również i niezastąpioną refleksologia pawłowowska”[67]. O Mazurkiewiczu, któremu poświęcony był artykuł, pisał zaś: „Współczesny neojacksonizm Mazurkiewicza stanowi pierwszą polską szkołę psychiatryczną, która wejdzie na nasze warsztaty lekarskie i psychologiczne, pobudzi badania naukowe i będzie chlubnym dokumentem polskiej nauki i kultury”[68]. Autor przypomniał, że Mazurkiewicz zawsze odnosił się do Pawłowa z dużym szacunkiem jako do naukowca, co wyraził w inicjatywie przyjęcia rosyjskiego fizjologa na honorowego członka PTP w 1931 r., choć nie zawsze zgadzał się z jego poglądami. W 10. rocznicę śmierci profesora Kaczanowski stawiał samokrytyczne, retoryczne pytania: „Co uczyniliśmy z dziełem jego życia? Co mu powiemy?”[69]. W tym samym artykule, publikowanym dwa lata po pamiętnym Zgromadzeniu 1956 r. w Poznaniu, Kaczanowski dodał jednak: „Wydaje mi się, że myśl naukowa Mazurkiewicza nosi zasadnicze cechy dialektycznego myślenia, jest ona przyrodnicza i deterministyczna”[70].

Odwilż w polskiej psychiatrii należy postrzegać szerzej w kontekście gwałtownych przemian społeczno-politycznych w kraju w latach 1956–1957. Śmierć Józefa Stalina w 1953 r. nie od razu przyniosła złagodzenie systemu terroru. Pewną rolę w zbliżających się zmianach odegrała sprawa Józefa Światły, wicedyrektora Departamentu X w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, który zajmował się kontrolą kadr partyjnych. Światło zbiegł w grudniu 1953 r. do Berlina Zachodniego, a w następnym roku rozpoczął w Radiu Wolna Europa cykl relacji demaskujących kompromitujące, nierzadko intymne fakty dotyczące wysokich działaczy partyjnych. Na przełomie listopada i grudnia 1954 r. doszło do narady „centralnego aktywu partyjnego”, podczas której skrytykowano kierownictwo PZPR i aparat bezpieczeństwa. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego rozwiązano pod koniec 1954 r. Uwolniono Władysława Gomułkę, zredukowano kadry w służbach bezpieczeństwa. Zmiany widoczne były także w kulturze. W sierpniu 1955 r. opublikowano w „Nowej Kulturze” Poemat dla dorosłych Adama Ważyka, w którym autor, wówczas jeden z czołowych socrealistów, demaskował mit budowy Nowej Huty jako wzorcowego zakładu i miasta nowych czasów. W tym samym roku wydano w Polsce tłumaczenie opublikowanej w 1954 r. w ZSRR powieści Ilii Erenburga o znamiennym tytule Odwilż. Wreszcie zasadniczą rolę odegrał II Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w Moskwie, odbywający się w dniach 14–25 lutego 1956 r., na którym Nikita Chruszczow podczas zamkniętego posiedzenia wygłosił swój słynny referat potępiający Stalina i kult jednostki. Referat został rozpowszechniony w Polsce na mocy decyzji Sekretariatu Komitetu Centralnego PZPR, co było wyjątkowym posunięciem w całym obozie państw socjalistycznych. Doprowadziło to do masowych zebrań organizacji partyjnych w całej Polsce, na które wstęp mieli nie tylko członkowie partii. Skala tego zjawiska przeraziła zresztą władze, które już w kwietniu zadecydowały, że dostęp do pełnej treści referatu mogli mieć jedynie członkowie instancji partyjnych i sekretarze podstawowych organizacji partyjnych[71]. Totalitarny system stalinizmu trwał względnie krótko, odejście zaś od niego dokonało się jeszcze szybciej – w ciągu zaledwie kilkunastu miesięcy. Daleko idąca przymusowa i nachalna ideologizacja życia politycznego, społecznego, gospodarczego, naukowego i kulturalnego wywołała potrzebę szybkiego odreagowania. Proces ten miał pewne poparcie ze strony zmienionej ekipy politycznej. Gomułka podjął niektóre reformy ekonomiczne, chcąc utrzymać swój reformatorski wizerunek. Działanie aparatu represji osłabło. Przemiany polskiego Października ʼ56 były tak daleko idące, że położyły rodzaj fundamentu pod budowę nowoczesnego społeczeństwa, w szczególności pod późniejsze przemiany ustrojowe na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. Późniejsze odejście od odwilży (w październiku 1957 r.) i stonowanie nastrojów rewolucyjnych przez Gomułkę nie przekreśliło jednak zaistniałych przemian w mentalności, zwłaszcza środowisk inteligenckich[72]. Podobne procesy miały miejsce w polskiej psychiatrii. Zmiany polegały na odrzuceniu natrętnej, radzieckiej interpretacji nauki Pawłowa i zwróceniu się ku zachodniej nauce, która miała już konkretne osiągnięcia w psychiatrii (wspomniana chloropromazyna). Krytykowano nadużycia, jakich dopuszczono się przy jego wprowadzaniu w Polsce. Interesujące, że retoryka ta była podobna w formie do nasilającej się wówczas krytyki sytuacji politycznej, w której właśnie „błędy i wypaczenia” w budowie socjalizmu były częstymi zarzutami. Samej nauki rosyjskiego fizjologa w jego oryginalnej formie nie podważano. Kulminacją tego procesu było III Walne Zgromadzenie PTNNiP w Poznaniu na przełomie października i listopada 1956 r., odbywające się w atmosferze przemian politycznych polskiego Października ʼ56. Podczas burzliwej dyskusji odrzucono radziecki pawłowizm jako jedyną obowiązującą teorię w psychiatrii. Przywrócono możliwość prowadzenia badań naukowych z psychologii, która została częściowo zrehabilitowana[73]. Oznaką zmian była też pośmiertna rehabilitacja prof. Jana Mazurkiewicza i jego dorobku (wydanie jego dzieła). Podobnie wyglądała sprawa zwalczanej teorii etioepigenezy Tadeusza Bilikiewicza. Proces destalinizacji polskiej psychiatrii miał jednak charakter odgórny. Stosowne decyzje zapadły podczas posiedzeń Rady Naukowej w 1955 r. Zgoda na niektóre reformy udzielona nieoficjalnie przez decydentów polskiej nauki była sygnałem dla środowiska lekarzy, którzy podejmowali działania zmierzające do przywrócenia normalnego, naukowego charakteru psychiatrii, wolnej od nachalnej ideologii. Odwilż w polskiej psychiatrii miała zatem charakter kontrolowany i – podobnie jak odwilż polityczna i społeczna – nie oznaczała wprowadzenia pełnej swobody. Polscy psychiatrzy powrócili do przedwojennego, biologicznego standardu, choć nie wszystkie jego elementy zostały reaktywowane. Dotyczyło to np. ruchu higieny psychicznej – zlikwidowany IHP nie został ponownie uruchomiony po 1956 r. Wynikało to częściowo z postawy psychiatrów, którzy w większości reprezentowali kliniczne, sceptyczne stanowisko wobec psychologii, a istniejącego państwowego systemu opieki otwartej nie mogła już przejąć żadna organizacja społeczna. Mimo wszystko zmiany polityczne w 1956 r. nie oznaczały likwidacji monopolu partii na władzę. Zniknął poprzedni terror, ale represje wciąż miały miejsce. Reformy psychiatrii naukowej przełożyły się na sytuację systemu lecznictwa i opieki psychiatrycznej.

[1] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej, Sprawozdania stenograficzne styczeń–luty 1955 r., 5/4, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu posiedzenia Prezydium Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia, 13 I 1955 r., s. 2.

[2] Ibidem, J. Jakubowski, Działalność Komisji Senackiej dla popularyzacji nauki Pawłowa w Akademii Medycznej w Łodzi i uwagi o obecnym stanie tego problemu, s. 1–5.

[3] Ibidem, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu posiedzenia Prezydium Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia, 13 I 1955 r., s. 3, 4.

[4] Ibidem, s. 2, 4, 5.

[5] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej, Sprawozdania stenograficzne z maja 1955 r., 5/6, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu posiedzenia Plenum Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia, 25 i 26 V 1955 r., b.p.

[6] Ibidem, s. 77, 79.

[7] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej, Sprawozdania stenograficzne z maja 1955 r., 5/6, Referat prof. Marcina Kacprzaka wygłoszony na Plenum Rady Naukowej, 26 V 1955 r., s. 3.

[8] Ibidem, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu posiedzenia Plenum Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia, 25 i 26 V 1955 r., s. 8–10.

[9] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej, Sprawozdania stenograficzne czerwiec–październik 1955 r., 5/7, Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Prezydium Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, 16 VI 1955 r., s. 15.

[10] Ibidem.

[11] Ibidem.

[12] Ibidem, s. 16.

[13] Chodzi o wspomniane już posiedzenie Kolegium Ministerstwa Zdrowia z listopada 1952 r. w sprawie zmian w Instytucie Psychoneurologicznym.

[14] Sprawozdanie z nadzwyczajnego posiedzenia naukowego sekcji psychiatrycznej oddziału gdańsko-bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, które odbyło się w dniu 24 VII 1955 r. w Świeciu nad Wisłą, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 3, s. 372–378.

[15] Ibidem, s. 373.

[16] Ibidem, s. 374.

[17] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej, Sprawozdania stenograficzne maj–czerwiec 1956 r., 5/10, Stenogram z posiedzenia Prezydium Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, 4 V 1956 r., s. 45.

[18] Ibidem.

[19] Ibidem, s. 45, 46.

[20] Ibidem, s. 46.

[21] Ibidem.

[22] Ibidem, s. 47.

[23] Ibidem, s. 47, 48.

[24] Ibidem, s. 49.

[25] Ibidem, s. 48.

[26] Ibidem, s. 50.

[27] Ibidem, s. 51.

[28] Ibidem.

[29] Ibidem, s. 52.

[30] Ibidem, s. 53, 54.

[31] Ibidem, s. 55.

[32] Ibidem.

[33] Ibidem, s. 56.

[34] Ibidem, s. 57, 58. Tak więc przez 11 lat od zakończenia II wojny światowej nie ukazał się w Polsce żaden kompleksowy podręcznik psychiatrii.

[35] Ibidem, s. 59, 62, 63.

[36] M.K., Aktualne zagadnienia ideologiczne w pracy wydawnictw lekarskich, „Służba Zdrowia” 1955, R. 7, nr 28, s. 2.

[37] Ibidem.

[38] Ibidem.

[39] Ibidem.

[40] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z wykonania planu naukowego klinik w zakresie problematyki koordynowanej i kontrolowanej przez Radę Naukową Instytutu Psychoneurologicznego za rok 1955, s. 82, 83.

[41] M.K., Aktualne zagadnienia ideologiczne w pracy wydawnictw lekarskich, „Służba Zdrowia” 1955, R. 7, nr 28, s. 2.

[42] Ciekawostki ze świata. Choroby psychiczne w Stanach Zjednoczonych, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 10, s. 3.

[43] Nauki XX Zjazdu, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 14, s. 2.

[44] M. Grzywak-Kaczyńska, Znaczenie psychologii dla praktyki psychiatrycznej, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 22, s. 3.

[45] Ibidem.

[46] Wspomniano już o polemicznych artykułach Bilikiewicza wobec krytykujących go Jusa, Piątkowskiego i Zakrzewskiej (T. Bilikiewicz, Odpowiedź na artykuł prof. dr. Andrzeja Jusa „W sprawie teorii etioepigenetycznej” („Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, nr 3), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1, s. 93–106; idem, Odpowiedź na artykuły dr Fr. Zakrzewskiej (Neurol., Neur. i Psych. Polska, 1954, nr 3, s. 241–252) oraz dra Fr. Piątkowskiego (Neurol., Neur. i Psych. Polska, 1956, nr 1), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1, s. 107–109).

[47] Idem, Uwagi o nauczaniu patofizjologii, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 26, s. 4.

[48] Ibidem.

[49] Ibidem.

[50] R.W. Gutt, Sprawy wstydliwe, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 34, s. 3.

[51] H. Gastaut, Badania elektroencefalograficzne nad związkami czasowymi, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 4, s. 397–410.

[52] Wyjazdy za granicę, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 34, s. 1.

[53] Sprawozdanie ogólne ze zjazdu naukowego neurologów, neurochirurgów i psychiatrów polskich, który odbył się w Poznaniu w dniach 29, 30 XI oraz 1 XII 1956 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 4, s. 449–450.

[54] E. Minkowski był czołowym lekarzem i przedstawicielem psychologii egzystencjalnej w Polsce, który to kierunek został zaliczony przez pawłowistów do rzędu „idealistycznych” koncepcji (J.A. Prokopski, Człowiek jako osoba – implikacje egzystencjalne w psychologii i psychiatrii [w:] Społeczno-ideowe aspekty medycyny i nauk przyrodniczych…, s. 116).

[55] Przemówienie przewodniczącego w chwili otwarcia Zjazdu 29 XI 1956 roku, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 4, s. 451.

[56] Przebieg obrad i dyskusji (łącznie z cytatami) na III Walnym Zgromadzeniu relacjonuję dalej na podstawie zachowanego protokołu: APHPP, IPiN, Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI i 1 XII 1956 r., b.p.

[57] O kwestiach tych piszę szerzej w rozdziałach poświęconych opiece psychiatrycznej zamkniętej i otwartej.

[58] W efekcie czego Andrzeja Jusa w 1953 r. zwolniono z Instytutu Psychoneurologicznego.

[59] Jusowi chodziło zapewne o artykuł z 13 IV 1952 r., w którym Korzeniowski atakował psychoanalizę jako teorię idealistyczną; podobnie inne kierunki, oparte na rzekomo biologicznych przesłankach, np. neolombrozjanizm, kretschmeryzm, psychiatrię amerykańską (rasistowską), które w istocie były również idealistyczne i spekulatywne (L. Korzeniowski, Pawłowizm zmienia światopogląd lekarza, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 15–16, s. 3). Warto wspomnieć, że Korzeniowski brał udział w pracach Grupy Neuropsychiatrycznej na Kongresie Nauki Polskiej.

[60] APHPP, IPiN, Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI i 1 XII 1956 r., zał. wnioski złożone do Prezydium Walnego Zgromadzenia, Poznań, 30 XI – 1 XII 1956 r., s. 106–114.

[61] Od Redakcji, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1958, R. 8, t. 8, nr 4, s. 417.

[62] Ibidem.

[63] Ibidem, s. 417–419.

[64] Ibidem, s. 418.

[65] Ibidem, s. 419, 420.

[66] F. Kaczanowski, W X rocznicę śmierci, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1958, R. 8, t. 8, nr 3, s. 377–380.

[67] Ibidem, 379.

[68] Ibidem, s. 380.

[69] Ibidem, s. 378.

[70] Ibidem, s. 379.

[71] P. Machcewicz, Odwilż 1956 [w:] Polski wiek XX, t. 3, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2010, s. 201–206.

[72] Por. J. Kochanowski, Rewolucja międzypaździernikowa: Polska 1956–1957, Kraków 2017, s. 15–31.

[73] Rehabilitacja psychologii nie miała jednak pełnego charakteru, co wiązało się z klinicznym stanowiskiem dużej części polskich psychiatrów. Odmawiali oni na ogół psychologii prawa do leczenia chorych psychicznie, przyznając jej funkcję pomocniczą w terapii. Na taką postawę wpłynęły zapewne informacje z Zachodu o dobrych wynikach nowoczesnych leków psychotropowych. Dobrą ilustracją stosunku psychiatrów do psychologii po odwilży była polemika prasowa z tezami Marii Grzywak-Kaczyńskiej (Znaczenie psychologii dla praktyki psychiatrycznej, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 22, s. 3), w którym autorka broniła psychologii jako gałęzi medycyny równorzędnej psychiatrii. W odpowiedzi ukazało się wiele artykułów, w których krytyka psychologii nie była już przeprowadzana z perspektywy pawłowizmu, lecz psychiatrii biologicznej. Autorzy postrzegali psychologię bardziej jako pomoc i uzupełnienie w długotrwałym procesie leczenia chorego psychicznie niż jako pełnoprawną dyscyplinę akademicką. A zatem nadal, jak przed II wojną światową, opowiadali się oni za orientacją biologiczną. Był to powrót do przedwojennych tradycji, kiedy to dominował standard biologiczny mimo zainteresowania psychologią, jakie przejawiało wielu wybitnych psychiatrów, z prof. Mazurkiewiczem na czele. Ponieważ dyskusja dotyczyła głównie metod terapii, opisuję ją szerzej w rozdziale nt. organizacji i funkcjonowania systemu psychiatrycznej opieki zamkniętej w latach 1948–1956.

ORGANIZACJA I FUNKCJONOWANIE SYSTEMU OPIEKI PSYCHIATRYCZNEJ ZAMKNIĘTEJ W POLSCE W LATACH 1945–1948

Zanim omówimy psychiatryczną opiekę zdrowotną w Polsce, należy ukazać główne rodzaje systemów opieki zdrowotnej w Europie po II wojnie światowej. W krajach Europy Zachodniej funkcjonowały dwa modele: Bismarcka i Beveridge’ a. Pierwszy, tzw. model ubezpieczeniowy, zainicjowany przez kanclerza Bismarcka w drugiej połowie XIX w., oparty był na kasach chorych, które finansowały świadczenia zdrowotne dla członków ze składek płaconych wspólnie przez ubezpieczonych oraz pracodawców. Nie był to model powszechny – osoby o wyższych dochodach mogły wybierać między kasami a prywatnymi funduszami zdrowotnymi. Ubezpieczony pacjent mógł także zmieniać lekarza. W tym systemie zarządzanie finansowaniem świadczeń zdrowotnych było współdzielone przez przedstawicieli związków zawodowych, członków – płatników składek, pracowników służby zdrowia, samorządy lokalne i pracodawców. Kasy chorych były autonomiczne. Ambulatoryjna opieka prowadzona była przeważnie przez prywatne przychodnie, które miały podpisany kontrakt z kasami. Model ten funkcjonował z drobnymi modyfikacjami w Niemczech.

Drugi model został wprowadzony w 1948 r. w Wielkiej Brytanii przez lorda Williama Beveridge’ a. Był to system narodowej (państwowej) opieki zdrowotnej. Państwo przejęło całokształt zadań związanych z zapewnieniem obywatelom podstawowej opieki zdrowotnej, finansowanej z budżetu centralnego lub funduszy lokalnych. Służba zdrowia stawała się publiczna i powszechna, w systemie uczestniczyli wszyscy obywatele kraju. Państwo gwarantowało każdemu pakiet podstawowych świadczeń zdrowotnych. Działał sektor prywatny, ale na ogół w niewielkim zakresie, obejmując swym działaniem wąską grupę zamożnych obywateli.

W krajach satelickich ZSRR obowiązywał natomiast system opieki zdrowotnej oparty na modelu radzieckiego ministra zdrowia z lat dwudziestych XX w., Nikołaja Siemaszki. Zastosowane w nim rozwiązania były podobne do angielskich: system był państwowy, powszechny, obowiązkowy i zapewniający każdemu obywatelowi pewne minimum świadczeń zdrowotnych. W modelu Siemaszki funkcjonowanie opieki zdrowotnej oparte było na zasadzie centralnego planowania. W przeciwieństwie do systemu brytyjskiego, nie istniał sektor prywatny. Całość zadań związanych z ochroną zdrowia przejęło państwo, finansując ją z podatków. Lekarze i inni pracownicy zakładów zdrowotnych stawali się zatem urzędnikami państwowymi[1]. Na modelu Siemaszki wzorowano się w Polsce, uchwalając 28 października 1948 r. Ustawę o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia[2]. Służba zdrowia w Polsce miała być państwowa, powszechna, jednolita oraz kompleksowa, chociaż np. ludność wiejska uzyskała formalny dostęp do bezpłatnej i powszechnej opieki zdrowotnej dopiero w latach siedemdziesiątych XX w.[3] Przy organizacji systemu Siemaszki wykorzystano również niektóre założenia modelu Bismarcka[4].

Przeciwieństwem europejskich systemów opieki zdrowotnej, zarówno tych obowiązujących w krajach socjalistycznych, jak i w państwach Europy Zachodniej, był liberalny model amerykański. Jego podstawowymi cechami były: dominacja prywatnego sektora służby zdrowia, odpłatność świadczeń zdrowotnych oraz względnie niski poziom państwowej opieki medycznej, finansowanej z podatków[5]. Dla psychiatrii amerykańskiej charakterystyczny był rozwój prywatnych gabinetów psychoanalitycznych, związany ze wspomnianą emigracją wielu Żydów do USA w wyniku prześladowań nazistowskich. Rozwijała się tam również na początku XX w. eugenika.

Po zakończeniu II wojny światowej władze polskie przystąpiły do organizacji państwowej służby zdrowia według nowych wzorców. Za zamkniętą opiekę psychiatryczną odpowiadał Wydział Zakładów Leczniczych Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia. W zakres kompetencji Wydziału wchodziły m.in.: organizacja i planowanie rozwoju sieci zakładów, sprawy lecznictwa (metody terapeutyczne), higieny i gospodarki szpitalnej, kontrola budżetów szpitalnych, inspekcje fachowe, opracowywanie regulaminów i instrukcji[6]. Struktura ta była tymczasowa i miała obowiązywać do czasu ustalenia przez Radę Ministrów Statutu organizacyjnego Ministerstwa Zdrowia, o czym w maju 1945 r. poinformował KRN minister Franciszek Litwin[7]. Ministerstwo Zdrowia sprawowało ponadto bezpośrednią kontrolę nad niektórymi placówkami lecznictwa psychiatrycznego zamkniętego, np. nad Państwowym Szpitalem dla Psychicznie Chorych w Tworkach oraz Zakładem dla Umysłowo Chorych w Kobierzynie[8]. Sprawy psychiatrii społecznej, psychopatologii i higieny psychicznej, alkoholizmu oraz narkomanii podlegały Wydziałowi Chorób Społecznych, wchodzącemu w skład Departamentu Medycyny Społecznej Ministerstwa Zdrowia[9]. Departament ten zajmował się więc sprawami lecznictwa zarówno otwartego (higiena psychiczna), jak i zamkniętego (niektórych alkoholików leczono w szpitalach). Pierwszym dyrektorem Departamentu Medycyny Społecznej został Leon Uszkiewicz[10]. Zgodnie z tymczasowym Statutem organizacyjnym z 19 października 1948 r. w skład Departamentu wchodził specjalny Wydział Zdrowia Psychicznego i Kultury Fizycznej (dyrektor Lucjan Korzeniowski), zajmujący się sprawami chorób psychicznych. Sprawy szpitali psychiatrycznych podlegały w 1948 r. Wydziałowi Szpitalnictwa, wchodzącemu w skład Departamentu Lecznictwa[11].

Ustalenie liczby łóżek opieki psychiatrycznej zamkniętej w pierwszych latach powojennych w Polsce nie jest zadaniem łatwym. Poszczególne źródła podają różne wielkości. Według raportu Ministerstwa Zdrowia z marca 1956 r. dotyczącego lecznictwa chorych umysłowo, sytuacja przedstawiała się następująco:

Tabela 1. Liczba łóżek psychiatrycznych etatowych w Polsce w latach 1945–1948

Rok

Liczba łóżek etatowych

1945

5035

1946

5996

1947

7785

1948

8130

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 521.

Inne liczby podawał w swoich szacunkach Lucjan Korzeniowski, dyrektor Wydziału Zdrowia Psychicznego Ministerstwa Zdrowia. Przyjął dane z ankiety przeprowadzonej w 1946 r. przez resort zdrowia. Według niej 1 stycznia 1947 r. działały 24 zakłady i oddziały dla chorych psychicznie z łączną liczbą łóżek 10 600 (z których zajęta była tylko połowa, a więc ok. 5300). W następnym roku Korzeniowski określał liczbę łóżek etatowych na 13 725 (stan z 1 czerwca 1948 r.)[12].

Odmienne były dane Jana Gallusa. Według niego w 1947 r. w Polsce działało siedem uniwersyteckich klinik psychiatrycznych i neurologiczno-psychiatrycznych (Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Warszawa, Wrocław)[13] oraz następujące szpitale:

Tabela 2. Szpitale i zakłady psychiatryczne w Polsce w 1947 r.

Szpital

Liczba łóżek etatowych

Abramowice (lubelskie)

100

Branice (śląsko-dąbrowskie)

352

Dziekanka (poznańskie)

1150

Drewnica (warszawskie)

200

Gostynin (warszawskie)

800

Kobierzyn (krakowskie)

1150

Kocborowo (gdańskie)

1600

Kochanówka (łódzkie)

300

Kielce

60

Kościan (poznańskie)

800

Lubień (dolnośląskie)

240

Lubliniec (śląsko-dąbrowskie)

1 100

Obrzyce (poznańskie)

1 500

Świecie (pomorskie)

130

Tworki (warszawskie)

900

Warta (łódzkie)

750

Wrocław

300

Razem

11 432

Źródło: J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce (dokończenie), „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 20, s. 611.

W 1947 r. Gallus wymieniał również dziewięć oddziałów psychiatrycznych lub neurologiczno-psychiatrycznych w szpitalach ogólnych:

Tabela 3. Liczba oddziałów psychiatrycznych i neurologiczno-psychiatrycznych w Polsce wraz z liczbą łóżek etatowych w 1947 r.

Szpital

Liczba łóżek etatowych

Oddział psychiatryczny Szpitala Miejskiego w Poznaniu

34

Oddział psychiatryczny Okręgowej Lecznicy PCK w Białymstoku

35

Oddział psychiatryczny Szpitala św. Franciszka w Kłodzku

215

Oddział neurologiczno-psychiatryczny Szpitala Maltańskiego w Częstochowie

40

Oddział neurologiczno-psychiatryczny Szpitala Powiatowego, woj. mazurskie

10

Oddział neurologiczno-psychiatryczny Szpitala św. Łazarza w Krakowie

120

Oddział neurologiczno-psychiatryczny Szpitala Powiatowego w Ostródzie, woj. mazurskie

40

Oddział neurologiczno-psychiatryczny Szpitala św. Kazimierza w Radomiu

60

Oddział neurologiczno-psychiatryczny Szpitala Dzieciątka Jezus i Przemienienia Pańskiego w Warszawie

175

Razem

729

Źródło: J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego (dokończenie), „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 20, s. 611.

Oprócz tego w 1947 r. funkcjonowały jeszcze następujące placówki: przytułek dla chorych umysłowo miasta Dąbrowy Górniczej w Ząbkowicach (56 łóżek etatowych); 3 zakłady specjalne dla dzieci neuro- i psychopatycznych prowadzone przez Instytut Higieny Psychicznej (110 łóżek et.); 8 zakładów specjalnych i wychowawczych dla dzieci umysłowo upośledzonych, epileptyków, prowadzonych przez różne instytucje opiekuńcze, społeczne (550 łóżek etatowych)[14]. Łącznie to 12 877 łóżek etatowych w różnego rodzaju zakładach opieki psychiatrycznej zamkniętej w Polsce w 1947 r.

Korzeniowski podawał wprawdzie mniejszą liczbę 10 600 łóżek, ale były to dane z początku 1947 r., szacunki Gallusa pochodziły natomiast z drugiej połowy tegoż roku.

Inną próbę ustalenia stanu liczbowego polskiego szpitalnictwa psychiatrycznego podjął dr Piotr Szarejko, naczelnik Wydziału Szpitalnictwa Ministerstwa Zdrowia. Według jego danych 31 grudnia 1947 r. działało 20 szpitali psychiatrycznych z 11 201 łóżkami. Ponadto siedem oddziałów w szpitalach ogólnych (570 łóżek), co dawało łącznie 11 771 łóżek psychiatrycznych w kraju[15]. Gallus w cytowanych wyżej statystykach wymienił tylko 17 zakładów.

Rocznik statystyczny 1969 podaje jeszcze inne liczby:

Tabela 4. Liczba łóżek psychiatrycznych w Polsce w zakładach specjalistycznych i na oddziałach psychiatrycznych w latach 1938 i 1946–1948

Rok

Liczba łóżek w zakładach psychiatrycznych (łącznie z łóżkami na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych)

1938

16 250

1946

10 335

1947

11 201

1948

9 924

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 34, 35.

Warto w tym miejscu zastanowić się nad rolą Instytutu Higieny Psychicznej w organizowaniu w pierwszych latach po wojnie placówek psychiatrycznej opieki zamkniętej dla dzieci. Jednym z zadań IHP było prowadzenie zakładów leczniczo-wychowawczych dla nieletnich[16]. Gallus podawał trzy zakłady prowadzone przez IHP w 1947 r. Wcześniej IHP dysponował czterema ośrodkami, ale jeden z nich (Miedzeszyn) zamknięto w sierpniu 1947 r. Były to placówki w Józefowie, Kręgach, Miedzeszynie i Zagórzu. IHP posiadał ponadto majątki ziemskie: Rybno, Rybienko, Kręgi, Zagórze i Spławie[17]. Zakład w Józefowie, prowadzony od 1944 r., przeznaczony był dla dzieci z debilizmem i niedorozwiniętych. Miał 30 miejsc etatowych, w 1947 r. leczyło się w nim jednak aż 50 dzieci. Placówka w Miedzeszynie (otwarta w 1942 r.) przyjmowała dzieci psychopatyczne (40 łóżek). Po jej zamknięciu w sierpniu 1947 r. 42 dzieci przewieziono do zakładu w Kręgach, uruchomionego 1 września 1947 r. Kręgi przeznaczone były także dla dzieci psychopatycznych. Na wychowanków czekało tam 35 miejsc. Ostatni zakład w Zagórzu przeznaczony był dla dzieci nerwicowych i psychonerwicowych z trudnościami wychowawczymi. Otwarty został 25 października 1947 r., było w nim 35 miejsc (początkowo przebywało tam 16 dzieci)[18].

W 1948 r. utworzono jeszcze dwie placówki w Spławie dla dzieci psychopatycznych i neuropatycznych (40 miejsc, 83 dzieci) oraz w Rybienku dla chłopców neuro- i psychopatycznych (uruchomiony w końcu listopada 1948 r., miał 80 miejsc, początkowo 12 dzieci). Do IHP należała też w 1948 r. klinika neuropsychiatrii dziecięcej w Warszawie. Była to jednak placówka o profilu naukowym, prowadzono w niej raczej obserwację i badania niż leczenie[19].

Z powyższych zestawień wynika, że dane na temat stanu liczbowego zamkniętej opieki psychiatrycznej w Polsce w latach 1945–1948 różniły się od siebie. Było to spowodowane brakiem systematycznych i rzetelnych statystyk. Problem ten występował także w polskim szpitalnictwie psychiatrycznym po wojnie. Jeszcze w 1952 r. Lucjan Korzeniowski uskarżał się na brak wiarygodnej sprawozdawczości ze strony szpitali psychiatrycznych[20]. Różnice te mogły wynikać również z niejednolitego podziału łóżek szpitalnych na „zwykłe” i psychiatryczne. Część z nich mogła być zaklasyfikowana czasowo np. jako wojskowe i w związku z tym nieujmowana w niektórych spisach. Poszczególne źródła mogły nie brać pod uwagę łóżek szpitali samorządowych, zakonnych, kościelnych, pozapaństwowych itp. Przed 1948 r. służba zdrowia była bowiem wielosektorowa i niescalona. Stąd różnice w statystykach.

Z liczb tych można jednak wysnuć wnioski ogólne. We wszystkich powyższych wyliczeniach bezwzględna liczba łóżek po zakończeniu II wojny światowej była mniejsza niż przed jej wybuchem (dane z 1938 r.). Należy jednak pamiętać o wysokich stratach w ludności. Z jednej strony ubyło więc łóżek, z drugiej zginęło, zmarło bądź wyemigrowało wielu mieszkańców Polski. Oto jak kształtował się wskaźnik liczby łóżek w stosunku do liczby ludności:

Tabela 5. Łóżka w szpitalach oraz na oddziałach psychiatrycznych w Polsce w latach 1946–1948 (bez sanatoriów dla nerwowo chorych, sanatoriów neuropsychiatrii dziecięcej i zakładów dla dzieci głęboko niedorozwiniętych umysłowo do lat trzech oraz zakładów leczenia odwykowego alkoholików)

Rok

Liczba łóżek na 10 tys. ludności

1946

4,4

1947

4,7

1948

4,1

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 34, 35.

Mimo że w 1939 r. liczba łóżek psychiatrycznych była wyższa (16 780 w 35 szpitalach) niż po wojnie (10 335 w 1946 r.), to proporcje liczby łóżek do liczby ludności nie zmieniły się. W 1939 r. przypadało bowiem, według Piotra Szarejki – 0,5 łóżka na 1000 osób (czyli 5/10 000)[21], a zatem niewiele więcej niż w cytowanej powyżej tabeli dotyczącej lat 1946–1948. Sytuacja ta wynikała, jak już wspomniano, przede wszystkim ze strat wojennych – spadkowi ilości łóżek towarzyszyło obniżenie liczby ludności. Liczba łóżek psychiatrycznych na 10 tys. ludności tuż po II wojnie światowej była jednak zdaniem Szarejki wciąż zbyt mała. Według niego sytuacja byłaby optymalna, gdyby jedno łóżko przypadało na tysiąc osób. A zatem wskaźnik ten powinien być ponad dwa razy większy niż w latach 1946–1948. Ponadto część łóżek psychiatrycznych przeznaczało się wówczas dla innych pacjentów, zwłaszcza zakaźnych[22]. Podobne zdanie miał Lucjan Korzeniowski: minimalny wskaźnik to jedno łóżko na tysiąc osób, co było mniejszym wymaganiem w porównaniu z innymi krajami, gdzie sięgał on średnio 3,5 łóżka na tysiąc mieszkańców. A zatem w Polsce po wojnie powinno być przynajmniej 25 tys. łóżek psychiatrycznych[23]. Potrzebę zwiększenia o ok. 100 proc. liczby łóżek psychiatrycznych (docelowo jedno łóżko na tysiąc osób) zasygnalizowali prof. Eugeniusz Wilczkowski i dr Zdzisław Mieniewski podczas drugiego dnia obrad XX Zjazdu Psychiatrów Polskich w listopadzie 1945 r. w Tworkach[24]. Mimo tych sugestii istniały inne plany. Sekcja Szpitalnictwa Państwowej Rady Zdrowia powołała jesienią 1946 r. Komisję do Opracowania Sieci Szpitalnej. Określiła ona m.in. podział łóżek w skali kraju, według którego 7 proc. miało przypadać na łóżka psychiatryczne. Co ciekawe, przewidywano w ciągu 20 lat zmniejszenie liczby łóżek psychiatrycznych o 2,8 tys., tłumacząc to nieefektywnym wykorzystaniem już istniejących. Problemem bowiem była nie tyle mała ich liczba, ile nierównomierne rozmieszczenie i zagospodarowanie. Zdaniem komisji w zakładach przetrzymywano np. chroników, zamiast umieszczać ich w zakładach opiekuńczych, których jednak, jak sama komisja przyznała, brakowało[25].

Wskaźniki łóżek psychiatrycznych przypadających na liczbę ludności były więc podobne do tych sprzed wybuchu wojny. Jak wyglądał natomiast ruch i rozmieszczenie pacjentów w latach 1945–1948? Jak już wspomniano, rozmieszczenie szpitali w powojennej Polsce nie było równomierne. Dlatego niektóre zakłady borykały się z problemami spowodowanymi nadmiarem pacjentów, inne wykorzystywały zaś jedynie część swoich możliwości. Zmiana granic państwa nie rozwiązała problemu niezaplanowanej lokacji zakładów i łóżek psychiatrycznych. Według szacunków Piotra Szarejki, stan zakładów na 31 grudnia 1947 r. pod względem ich umiejscowienia prezentował się następująco:

Tabela 6. Szpitale w Polsce według miejsca (stan na 31 grudnia 1947 r.)

Region

Szpitale psychiatryczne

Łóżka psychiatryczne

Oddziały psychiatryczne w szpitalach ogólnych

Łóżka na oddziałach

Razem liczba łóżek

m. Warszawa

1

30

–

–

30

Warszawskie

3

1 620

–

–

1 620

Gdańskie

1

1 400

1

40

1 440

Poznańskie

4

2 310

1

27

2 337

Pomorskie

1

1 650

1

45

1 695

m. Łódź

1

385

–

–

385

Łódzkie

1

750

–

–

750

Krakowskie

1

500

1

251

751

Śląskie

3

1 905

–

–

1 905

Kieleckie

1

80

2

71

151

Wrocławskie

1

250

1

136

386

Białostockie

1

220

–

–

220

Lubelskie

1

100

–

–

100

Olsztyńskie

–

–

–

–

–

Szczecińskie

–

–

–

–

–

Rzeszowskie

–

–

–

–

–

Razem

20

11 201

7

570

11 771

Źródło: P. Szarejko, Sieć szpitalna i ruch chorych na podstawie sprawozdań rocznych na dzień 31 grudnia 1947 r., „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 2, s. 247.

Z powyższego zestawienia wynika, że najkorzystniejszą sytuację pod względem dostępu do zakładów psychiatrycznych mieli mieszkańcy dużych miast: Warszawy, Gdańska, Łodzi, Krakowa, Poznania. Najbardziej zaniedbane pozostawały natomiast tradycyjnie rejony wschodnie. Z drugiej strony trzeba zaznaczyć, że były one słabo zaludnione, w przeciwieństwie do dużych miast.

Jak natomiast przedstawiała się sytuacja, jeżeli chodzi o obłożenie szpitali i zakładów psychiatrycznych? Dostępne na ten temat dane są, niestety, fragmentaryczne, choć interesujące:

Tabela 7. Szpitale psychiatryczne w Polsce – liczba łóżek i ich wykorzystanie pod koniec 1947 r.

Szpitale w województwach

Liczba łóżek w zakładach

Odsetek wykorzystanych łóżek w % (stosunek faktycznych dni leczenia w zakładzie do możliwych)

białostockie: Choroszcz

220

15,6

pomorskie: Świecie

1650

22,7

gdańskie: Kocborowo

1400

53,2

kieleckie: Kielce

80

86,6

śląskie:

Branice

Lubliniec

Rybnik

460

1100

345

101,5

105,7

81,8

krakowskie:

Kobierzyn

500

78,7

lubelskie:

Abramowice

100

114,2

łódzkie:

Warta

750

67,3

olsztyńskie

–

–

poznańskie:

Dziekanka

Kościan

Wonieść

Międzyrzecz-Obrzyce

1150

500

60

600

65,5

85,1

68,2

47,3

rzeszowskie

–

–

szczecińskie

–

–

wrocławskie:

Wrocław

250

62,5

warszawskie:

Tworki

Gostynin

Drewnica

1000

420

200

107,5

90,2

106,4

Warszawa:

klinika IHP

30

brak danych

m. Łódź

386

103,9

Źródło: P. Szarejko, Sieć szpitalna i ruch chorych na podstawie sprawozdań rocznych na dzień 31 grudnia 1947 r., „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 2, s. 273, 274.

Wyraźnie zatem widać, że obłożenie łóżek szpitalnych było ogólnie niskie. Tylko w sześciu szpitalach przekroczyło ono w 1947 r. możliwości tych placówek, ale w nieznacznym stopniu. Istniały też duże różnice w obłożeniu szpitali w poszczególnych województwach. Najbardziej zajęte były stare, założone jeszcze w XIX w. placówki (Tworki, Drewnica, Abramowice), znajdujące się w pobliżu wielkich miast. Wiele szpitali natomiast w dwa lata po zakończeniu wojny nadal dysponowało wieloma wolnymi łóżkami. Najwięcej wolnych miejsc było w Choroszczy – tylko 15 proc. łóżek zajmowali pacjenci.

Ogólnie niskie obciążenie szpitali psychiatrycznych wynikało przede wszystkim z wymordowania przez okupanta oraz śmierci w wyniku działań wojennych, chorób, braku opieki itp. wielu pacjentów, zwłaszcza chroników, którzy dawniej przebywali wiele miesięcy, a nawet lat w zakładach[26]. Dlatego liczba pacjentów przypadających na łóżko zmniejszyła się. Inny powód to powolne tempo napływu nowych chorych do szpitali. Spowodowane to było m.in. ruchami migracyjnymi, zwłaszcza na Ziemiach Zachodnich i Północnych, oraz chaosem w kraju tuż po wojnie. Jednak stopniowo chorych przybywało. Zdaniem Jaroszewskiego stało się tak głównie za sprawą wprowadzenia bezpłatnego lecznictwa, z wyłączeniem ludności wiejskiej (konsekwencja upaństwowienia szpitali w 1948 r.).

Inne przyczyny leżały natomiast u podstaw nierównomiernego obłożenia szpitali. Jedną z nich było szybkie zwiększanie się po wojnie liczby ludności miejskiej. Według Jaroszewskiego, częstotliwość występowania zaburzeń umysłowych była w miastach wyższa niż na wsi. Ludność miejska miała ponadto trudniejszy dostęp do szpitali psychiatrycznych[27]. Potwierdzają to dane z tabeli powyżej – najbardziej obciążone były Tworki, szpital w Łodzi, zakłady w Drewnicy, Kościanie, Dziekance, Abramowicach, a więc placówki obsługujące przeważnie ludność z pobliskich dużych miast. Niewielkie przepełnienie tych szpitali wynikało dodatkowo z tego, że musiały one przyjmować pewną liczbę chorych z rejonów upośledzonych pod względem dostępu do szpitala lub niedysponujących nimi w ogóle (rzeszowskie, białostockie).

Na małe natomiast obłożenie szpitali peryferyjnych, leżących przeważnie na wschodzie i przeznaczonych głównie dla ludności wiejskiej, złożyły się m.in. przyczyny ekonomiczne. Zdaniem Korzeniowskiego, decydującą rolę odgrywały tu wysokie koszty leczenia. Ludności wiejskiej, nieobjętej systemem powszechnego bezpłatnego leczenia, nie było stać na opłacenie hospitalizacji członków rodziny. Można było się jeszcze odwołać do samorządu, który teoretycznie miał płacić za leczenie biednych. Ale władze lokalne, podobnie jak przed wojną, nie regulowały tych należności w terminie. Wszystko to zniechęcało ludność wiejską do wysyłania chorych na leczenie. Dlatego prawdopodobnie w pierwszych latach powojennych częste były na wsi przypadki trzymania chorych w gospodarstwach (podobnie jak w XIX w.). Korzeniowski przypuszczał, że małe obłożenie szpitali z rejonów wschodnich i wiejskich mogło wynikać także z tego, iż choroby psychiczne występowały na ogół rzadziej wśród mieszkańców wsi niż miast[28]. Pewne znaczenie miały tu też czynniki kulturowe, tj. specyficzne podejście do chorób psychicznych wśród mieszkańców wsi. Przypuszczalnie tym należy tłumaczyć mniejsze obłożenie szpitali peryferyjnych[29].

Mimo że obciążenie szpitali psychiatrycznych było stosunkowo małe, napływ chorych stale jednak się powiększał:

Tabela 8. Chorzy leczeni w zakładach psychiatrycznych w Polsce w latach 1945–1948

Rok

Liczba chorych

Pacjenci, których przyjęto

Pacjenci wypisani

Pacjenci leczeni

1945

3 279

2 840

1 940

6 119

1946

4 954

8 041

5 770

12 995

1947

7 308

10 015

8 143

17 323

1948

8 889

12 748

10 427

21 637

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 521.

Szczególny, trzykrotny wzrost liczby chorych miał miejsce w 1946 r. Przemawia to za tezą Korzeniowskiego o początkowym trzymaniu chorych w domach. Nagły przyrost zgłoszeń wynikał prawdopodobnie z pewnej normalizacji warunków w kraju, co zachęcało do oddawania chorych do szpitali. W tym samym roku najbardziej, bo ponaddwukrotnie, wzrosła też liczba pacjentów leczących się ogółem. Dalszy wzrost oscylował na poziomie ok. 5 tys. rocznie. Wzrastała też co roku (o ok. 2 tys.) liczba stale zajętych łóżek (zob. rubryka „Pacjenci leczeni”). W porównaniu ze stanem sprzed wojny zwiększył się odsetek chorych hospitalizowanych w stosunku do ogółu ludności. W 1938 r. wynosił on 5,3 proc. na 10 tys. osób, w 1948 r. zaś 9,4 proc. na 10 tys.[30] Czy było to efektem wzrostu występowania chorób psychicznych? Na ten temat brakuje wiarygodnych statystyk. Według Zdzisława Jaroszewskiego, ciężkie warunki życia sprzyjały rozwojowi zaburzeń reaktywnych, czyli takich, które są wywoływane urazami psychicznymi. Powoływał się on na zestawienia Handelsmana, Wilczkowskiego i Dreszera, według których wskaźnik zachorowań reaktywnych w stosunku do ogółu zachorowań na choroby psychiczne wzrósł z 2 proc. sprzed wojny do 4 proc. w okresie okupacji. Byłby to wzrost nieznaczny, ale z drugiej strony szacunki te nie obejmowały wielu lekkich nerwic wojennych, niezgłaszanych do szpitali. Ponadto narastała liczba zaburzeń psychicznych na tle alkoholizmu i chorób wenerycznych, będącymi plagami społecznymi w powojennej Polsce[31]. Wzrost stosunku chorych hospitalizowanych do ogółu ludności w porównaniu ze stanem sprzed wojny mógł wynikać także z polepszającego się dostępu do szpitali, co dotyczyło przeważnie ludności miejskiej.

W okresie 1945–1948 zmieniła się też przepustowość szpitali psychiatrycznych. Badania nad tym zjawiskiem prowadził Lucjan Korzeniowski, były one utrudnione z powodu braku kompletnych danych[32]. W Tworkach w 1938 r. przeciętny pobyt pacjenta wynosił 220 dni, w 1947 r. natomiast – 135. W Kobierzynie w 1938 r. leczono pacjenta przeciętnie 114 dni, w 1947 r. – 67. W szpitalu w Lublińcu średni czas hospitalizacji skrócił się z 262 dni (1930 r.) do 220 (1947 r.). Na podstawie tych niepełnych danych Korzeniowski wnioskował, że ogólny średni czas hospitalizacji chorych psychicznie po wojnie skrócił się. Jego zdaniem, złożyło się na to kilka czynników. Po pierwsze wymordowanie chroników, którzy przed wojną przebywali w zakładach na ogół bardzo długo, nierzadko po kilka lat, przez co zmieniali statystyki. Po wtóre wspomniane już przyczyny ekonomiczne, według Korzeniowskiego wielu chorych wypisywano do domów wcześniej, gdyż rodzina (np. pochodząca ze wsi) nie mogła już lub nie chciała za nich płacić. Trzecim powodem były dość częste nawroty choroby. Po stosunkowo krótkim okresie leczenia i pewnej poprawie pacjent był zwalniany do domu. Wkrótce jednak objawy wracały i przyjmowano go z powrotem. Był on więc hospitalizowany przez długi czas, ale z przerwami, co automatycznie skracało średni czas kuracji w statystykach leczenia. Podbijało to też sztucznie liczbę zgłaszanych przypadków, gdyż niemałą ich część stanowili ci sami pacjenci, których przyjmowano po kilka razy. Korzeniowski uważał również, że do skrócenia czasu hospitalizacji przyczyniły się nowoczesne metody leczenia[33].

Jak natomiast funkcjonowała opieka zamknięta? O warunkach panujących w szpitalach polskich świadczą pośrednio statystyki śmiertelności pacjentów:

Tabela 9. Zgony pacjentów w szpitalach psychiatrycznych w Polsce w latach 1945–1948

Rok

Zgony

Odsetek zgonów do ogółu leczących się pacjentów (w %)

1945

1327

21,6

1946

863

6,6

1947

750

4,3

1948

778

3,5

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 521.

Śmiertelność wśród chorych była wysoka: w 1945 r. umierała ponad 1/5 leczących się pacjentów. Powodem tej sytuacji nie były jednak wyłącznie złe warunki panujące w polskich szpitalach, ale też wyniszczenie i wyczerpanie biologiczne chorych, powodujące wzrost podatności na choroby zakaźne, które wówczas przybrały rozmiary epidemii[34]. W następnym roku sytuacja poprawiła się, gdyż wskaźnik znacznie się obniżył – do 6,6 proc. w 1946 r. (lub do 7,4 proc. według szacunków Jaroszewskiego[35]), przy czym tendencja spadkowa utrzymywała się przez cały omawiany okres.

Zakłady psychiatryczne w latach 1945–1948 borykały się z wieloma innymi trudnościami. Jednym z nich był przestarzały charakter szpitala jako placówki detencyjnej, nastawionej raczej na przetrzymywanie chorych niż na ich leczenie. W referacie wygłoszonym na Zjeździe Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych w Dziekance (13–15 czerwca 1948 r.) dyrektor sanatorium w Kościanie Oskar Bielawski skrytykował wciąż panujący w polskich szpitalach system zamkniętych drzwi, polegający na przymusowym pobycie, odgradzaniu się szpitala od otoczenia, nieufnej atmosferze „aresztu”. Przyczyniało się to do negatywnego nastawienia psychicznego pacjentów, a także do pogarszania się ich samopoczucia, zwłaszcza w przypadku osób lżej chorujących[36]. Oprócz tej nieprzyjaznej aury szpitala psychiatrycznego jako miejsca kojarzonego z więzieniem, Bielawski zwrócił uwagę na niewłaściwą selekcję pacjentów. Bardzo często w zakładach psychiatrycznych na jednym oddziale przebywali lekko chorzy z ciężkimi psychopatami, którzy dopuszczali się względem słabszych i podatnych na manipulację pacjentów nadużyć, nierzadko seksualnych. Przemieszanie pacjentów miało również negatywne skutki terapeutyczne – lżej chorzy doświadczali realnych cierpień psychicznych, obserwując np. zabiegi elektrowstrząsów dokonywanych na pacjencie z sąsiedniego łóżka[37]. Na problem złej selekcji zwrócił również uwagę na tym samym zjeździe Zdzisław Jaroszewski. W ramach uwzględniania „czynnika psychoterapeutycznego” proponował oddzielać lżejsze przypadki od ciężkich, usuwając z zasięgu wzroku chorych urządzenia (np. do elektrowstrząsów), które mogłyby potęgować u nich lęk szkodliwy dla powodzenia kuracji. Wynika stąd, że w wielu polskich szpitalach brakowało pomieszczeń (były niedostosowane lub nieczynne) do specjalistycznych zabiegów. Jaroszewski podkreślił potrzebę dbałości o estetykę zakładu: „Instytucje utrzymujące szpitale mogą uznać to za pomysły pretensjonalne i widzieć w tym szkodliwą rozrzutność, sądzę jednak, że prędzej czy później piękno we wszelkiej postaci wejdzie do szpitala psychiatrycznego jako czynnik leczniczy”[38]. Postulat ten mógł wydawać się w czasach powszechnych braków trudny do realizacji, ale poparł go Bielawski, przedstawiając jako przykład warunki panujące w sanatorium w Kościanie. Placówka była ewenementem na skalę krajową, budząc podziw, ale też zazdrość innych[39]. Jeszcze na początku lat trzydziestych XX w. Bielawski postanowił wydzielić ze szpitala w Kościanie osobną jednostkę, którą celowo nazwano Sanatorium dla Nerwowo Chorych, aby zniwelować złe skojarzenia. W 1948 r. przebywało tam już 177 chorych, w tym m.in.: 49 schizofreników, 25 melancholików, 40 alkoholików i morfinistów, 10 chorych na nerwice, 21 epileptyków i parkinsoników, 12 cierpiących na stwardnienie rozsiane. W sanatorium obowiązywała zasada otwartych drzwi (open door system), pacjenci mieli prawo wyjść poza zakład. Opieka personelu stała na wysokim poziomie, jak na ówczesne możliwości. Chorych, zgodnie ze zgłaszanymi wyżej postulatami, właściwie selekcjonowano, np. epileptyków ukrywało się przed innymi, aby nie widzieli ataków choroby. Ponadto dla każdego chorego prowadzono szczegółowy dziennik choroby, co pozwalało na indywidualne podejście. Chorzy mieli dostęp do rozrywek kulturalnych, muzyki, książek, sportu itp.[40] Bielawski zdawał sobie sprawę z niekonwencjonalności swojego zakładu: „Niektóre osoby zwiedzające sanatorium uderza komfort i urządzenia niejako na wzór urządzeń mieszkalnych czy pensjonatowych, w miejsce zdawałoby się najwłaściwszego tu prostego umeblowania szpitalnego”[41]. Jednak miało to terapeutyczne znaczenie, gdyż chorzy neurotycy zyskiwali poczucie, że są uleczalni, co potęgowało efekt terapeutyczny. Według Bielawskiego, w sanatorium liczba wyleczonych była czterokrotnie większa niż w pozostałej, zwykłej części zakładu[42]. W jakim stopniu było to zasługą powyższych metod leczenia, w jakim zaś wynikało z tego, że leczono tam wiele lżejszych przypadków (nerwice), trudno powiedzieć.

Ponadto sanatorium przyciągało wiele osób, które bały się zgłosić do innych szpitali. Wysokie koszty leczenia pacjentów w tych sanatoriach były jednak opłacalne (550 zł dziennie, dla porównania w Tworkach od kwietnia 1947 r. kwota wynosiła 150 zł), bo metody lecznicze są skuteczniejsze, a nawet, jak podkreślał Bielawski, „Ubezpieczalnie Społeczne, choć początkowo bardzo się sprzeciwiały, dziś już się przekonały do sanatorium i opłacają sanatoryjne stawki bez szemrania”[43]. Jednak sanatorium w Kościanie było wyjątkiem w tamtych czasach. W większości zakładów panowały warunki podobne do tych, jakie ukazano na zjeździe w Dziekance w 1948 r.

Kolejnym problemem był brak kadr lekarskich i pielęgniarskich, a także ich niski poziom zawodowy. W wyniku wojny zginęło wielu polskich psychiatrów, co spowodowało w szpitalach trwały deficyt osób wykonujących zawód medyczny. Według Jana Gallusa, w 1947 r. pracowało 80 lekarzy psychiatrów. Było to niespełna 1,14 lekarza na 100 pacjentów. Zatrudniano też 810 urzędników i pracowników administracyjno-technicznych. Personel pielęgniarski liczył 1300 osób[44]. Obciążenie lekarzy pacjentami było niekiedy ogromne, np. w Branicach jeden lekarz przypadał na 467 pacjentów[45]. Do specjalizacji psychiatrycznej na pewno nie zachęcały zarobki. W listopadzie 1945 r. lekarz asystent z kilkunastoletnią praktyką zarabiał w Tworkach 600 zł miesięcznie[46], z czasem jednak sytuacja poprawiła się. Studentów zachęcano możliwością otrzymania stypendiów na specjalizację z psychiatrii: w 1946 r. przeznaczono na ten cel 600 tys., na 1949 r. planowano już 4,8 mln zł (na 40 miejsc pracy). Mimo to zainteresowanie było wciąż niewielkie[47]. Wzrost kadr lekarskich pozostawał więc kwestią nierozwiązaną.

Inną sprawą była etyka zawodowa zatrudnionych lekarzy. Jej niski poziom ostro skrytykował Tadeusz Bilikiewicz. Wytknął personelowi lekarskiemu powszechne wady, jak np. marazm i wygodnictwo. Uważał, że praca specjalisty psychiatry, mającego niezmienne, urzędowo określone pobory, jest często nie do przyjęcia: „Bardzo często spotyka się w zakładach psychiatrycznych typy życiowo słabe, które szukają tam schronienia przed ostrą walką o byt. Zainteresowania i ambicje naukowe pewnych typów są pożałowania godne. Można się spotkać niekiedy wprost z haniebną ignorancją w zakresie własnej specjalności”[48]. Zdaniem Bilikiewicza, stanowiska dyrektorów zakładów psychiatrycznych dostawali niejednokrotnie ludzie bez kwalifikacji lekarskich. O wyborze dyrektora powinna natomiast decydować najbliższa psychiatryczna klinika uniwersytecka. W efekcie lekarze więcej czasu poświęcali „ogródkowi lub hodowli królików niż chorym zakładu”[49]. Trudno zweryfikować osąd Bilikiewicza, wymagałoby to bowiem szczegółowych studiów, wykraczających poza ramy niniejszej rozprawy. Nieco światła na poziom ówczesnych kadr psychiatrycznych rzuca sprawa dyrektora szpitala w Dziekance, Jana Gallusa. Przybył on do szpitala w lutym 1945 r. i miał, jak wynikało z kontroli w maju 1950 r.[50], popełnić kilka przewinień. Na początku przystąpił do zbierania mebli i kosztowności do swojej willi. Podczas tych czynności znaleziono i rozpruto szafę pancerną, w której znajdowały się cenne depozyty byłych pacjentów niemieckich. Obecna przy tym żona Gallusa wyraziła chęć zakupienia niektórych elementów wartościowej biżuterii. Ustalono, że niejaki Marciniak, członek rady zakładowej szpitala, zakopie te kosztowności w swoim ogrodzie. Zostały one najbliższej nocy skradzione, a pracownicy mieli widywać żonę Gallusa, noszącą tę biżuterię. To jednak nie koniec skarg na dyrektora. Latem 1946 r. szpital otrzymał z UNRRA specjalną lodówkę na leki. Trafiła ona jednak do prywatnego mieszkania Gallusa. Dyrektora oskarżano ponadto o protekcję, a także o zatrudnianie chorych do prac w domu i ogrodzie, ogólnie o ich złe traktowanie[51]. Co ciekawe, do raportu dodano anonimowe skargi pracowników, że Gallus nie chciał uznać szpitalnego związku zawodowego jako współgospodarza, ignorując go i ograniczając się jedynie do kontaktów formalnych; miał też zmuszać chorych do modlitwy. Podpis pod skargami był nieczytelny (może celowo). To wszystko każe zastanowić się nad pochodzeniem i tym samym wiarygodnością zarzutów[52]. Biuro Kontroli Ministerstwa Zdrowia, które skierowało sprawę do Prokuratury Sądu Okręgowego w Poznaniu, wyraźnie zaznaczyło, że część zarzutów wysuwał niejaki Ochotny, przewodniczący Koła Związku Zawodowego Pracowników Służby Zdrowia szpitala w Dziekance, w związku z czym należało podchodzić do nich „z ostrożnością”[53]. Wygląda więc na to, że doszło do jakiegoś konfliktu między władzami związkowymi a dyrektorem, czego skutkiem były powyższe oskarżenia[54]. Mimo to dochodzenie się odbyło. Departament Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia wezwał Gallusa do złożenia wyjaśnień. Przesłuchanie prowadził Lucjan Korzeniowski. Gallus powiedział, że istotnie miały miejsce niektóre uchybienia w pracy (np. notoryczne spóźnianie), co już zresztą zostało, jak zapewnił, naprawione. Przyznał się też do, jak to ujął, „korzystania” z lodówki, bo szpital miał już swoje „urządzenia chłodnicze”. Nakazano więc dyrektorowi niezwłoczne zwrócenie chłodziarki[55]. Owe urządzenia chłodnicze okazały się piwnicą: „Lodówka zaś służy nie celom szpitala, ale dla użytku domowego dyrektora, natomiast penicylinę przetrzymuje się w pomieszczeniu piwnicznym”[56]. W kwestii skradzionej biżuterii – nie znaleziono źródeł, które wyjaśniłyby ten wątek.

Jak natomiast wyglądała sprawa oskarżeń o wykorzystywanie chorych do pracy i ich niewłaściwego traktowania? Kontrola z maja 1950 r. wykazała, że od paru już lat „chorzy są źle traktowani, sypiają na podłogach lub po 2 na jednym łóżku, używani są do osobistych posług pracowników, a nawet samego dyrektora od wczesnego rana do późnych godzin wieczornych”[57]. W raporcie z kontroli zarzucano dyrekcji kumoterstwo i nepotyzm (aż 54 członków rodzin pracowników było zatrudnionych w szpitalu). Sprawę nadużyć wobec depozytów chorych postanowiono skierować do prokuratury[58].

Był to pojedynczy przypadek, z którego nie należy wyciągać wniosków ogólnych. Wszystkie zarzuty wobec dyrektora Gallusa nie należały też do szczególnie ciężkich, ale możliwe jest, że takie „drobne” nadużycia były na porządku dziennym, zwłaszcza w okresie powojennych niedoborów i braków. Abstrahując od zasadności zarzutów, należy stwierdzić, że ukazywały one konflikty, do jakich dochodziło między kadrami szpitalnymi. I jeszcze jedno: wykorzystywanie chorych do pracy będzie powszechnym zjawiskiem w polskich szpitalach w okresie późniejszym, kiedy to wzorem radzieckim wprowadzono znaną już wcześniej terapię pracą, u której podstaw leżały względy nie tyle zdrowotne, ile ekonomiczne (o tej kwestii szerzej w następnym rozdziale).

Nie lepiej prezentowała się sprawa poziomu personelu pielęgniarskiego. Przykład Dziekanki wydawał się tylko potwierdzać zdanie Lucjana Korzeniowskiego na temat kwalifikacji moralnych pielęgniarzy i pielęgniarek, których ogólny poziom określił on jako „rozpaczliwy”[59]. Oprócz tego problemem była ich zbyt mała liczba, na co zwracał uwagę Oskar Bielawski. Szczupłość kadr pielęgniarskich wynikała m.in. ze starego przekonania, jeszcze z czasów, kiedy zakład był tylko przytułkiem, że pielęgniarzy potrzeba tylko tylu, aby utrzymać względny porządek w szpitalu. W miarę jednak rozwoju humanitarnych form opieki – likwidowania kaftanów, krat, narkotyków, pomoc chorym powinien świadczyć wykwalifikowany pielęgniarz. Im mniej środków represyjnych, tym więcej fachowego personelu, który w ten sposób przestaje być tylko strażnikiem, lecz staje się prawdziwym opiekunem. Według Bielawskiego, jeden pielęgniarz w szpitalu winien przypadać na czterech chorych. Wskaźnik ten powinien być jeszcze większy w sanatoriach dla nerwowo i psychicznie chorych[60].

Inne, bardziej prozaiczne powody braku pielęgniarzy podawał Korzeniowski. Jego zdaniem, zarówno niewykwalifikowani, jak i dyplomowani oraz doświadczeni pielęgniarze woleli zatrudniać się w zwykłych szpitalach, gdzie mieli znacznie lepsze warunki pracy. Drugą przyczyną było oddalenie zakładów psychiatrycznych od miast, co oznaczało osiedlenie się, a często nawet zamieszkanie w miejscu pracy. Ponadto brakowało szkoły pielęgniarstwa psychiatrycznego, której potrzebę założenia Ministerstwo Zdrowia w 1948 r. dopiero rozważało[61].

Oprócz trudności kadrowych szpitale borykały się z problemami finansowymi. Poszczególne zakłady ustalały różne taksy za utrzymanie chorego: np. w 1947 r. szpital w Warcie pobierał 51 zł dziennie, Kochanówka – 180 zł, Klinika Psychiatryczna AM w Gdańsku – 220 zł[62], nie mówiąc już o wspomnianym sanatorium Bielawskiego ze stawką 550 zł.

Sprawy płatności za leczenie chorych regulowało wiele zarządzeń Ministerstwa Zdrowia. Okólnik nr 25/45 z 12 września 1945 r. mówił o płaceniu przez Ubezpieczalnie Społeczne i ZUS za leczenie swoich członków. Okólnik nr 28/45 z 1945 r. regulował sprawę ściągania zaległych kosztów leczenia – w razie niewypłacalności gminy lub samorządu należało się zwrócić do Ministerstwa Administracji Publicznej o dotację dla związków samorządowych. Za repatriantów i osiedleńców płaciło Ministerstwo Zdrowia, za funkcjonariuszy milicji i wojska – odpowiednie służby[63]. Pewien problem mogły stanowić koszty leczenia Niemców. Okólnik nr 19/46 z 29 marca 1946 r. precyzował kwestię opłat za nich, jak również za repatriantów i osiedleńców. Rachunki należało kierować do wojewódzkich wydziałów zdrowia, ponieważ pośredniczyły one w przekazywaniu szpitalom subwencji na te cele z Ministerstwa Zdrowia. Za leczenie ubogich szpitale miały wysyłać rachunki do wojewódzkich wydziałów samorządowych, za leczenie milicji i rodzin – do wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa, za żołnierzy i junaków – do szefów służby zdrowia okręgów wojskowych, za ubezpieczonych – do Ubezpieczalni Społecznej. Za więźniów płaciła instytucja wysyłająca ich na leczenie przymusowe[64]. Teoretycznie szpital miał obowiązek, zgodnie z pismem okólnym Ministerstwa Zdrowia z 24 listopada 1947 r., przyjąć każdego chorego podsądnego na żądanie prokuratora[65], ale w praktyce niektóre placówki wyrażały odmowę. Często szpital żądał od prokuratorów lub władz pisemnego zapewnienia o pokryciu kosztów leczenia lub nawet wpłacenia zaliczki. Problem ten był dość poważny, skoro minister zdrowia wypominał ten proceder osobnym pismem skierowanym do dyrektorów wszystkich szpitali[66].

Sprawy przymusowego leczenia uregulowano w maju 1948 r. Pacjentów podzielono na trzy kategorie: 1) osoby skierowane wyrokiem sądu; 2) osoby skierowane decyzją władz administracyjnych (wojewódzkich) ze względu na zagrożenie dla innych, 3) osoby, których nieleczenie mogło doprowadzić do groźnego rozwoju schorzenia.

Liczba tego rodzaju chorych nie powinna przekraczać 40 dla każdego województwa, a koszty pokrywał resort zdrowia z budżetu centralnego[67]. Zwraca uwagę ostatnia kategoria chorych. Można było bowiem przymusowo umieścić w zakładzie zamkniętym każdą osobę, u której stwierdzono ryzyko rozwoju choroby do niebezpiecznego stadium. Teoretycznie każdy chory umysłowo podpadał pod ten przepis, co stwarzało możliwości nadużycia. Autorom zapisu chodziło w tym przypadku jednak o coś innego – o przymuszanie do leczenia osób we wczesnym stadium choroby, aby nie doszło do długiej i znacznie droższej hospitalizacji[68].

Jednak to nie sprawy przymusowo leczonych były największym problemem dla finansów szpitalnych. Stanowiły one bowiem niewielką część ogółu leczonych – z 485 mln dotacji w 1948 r. tylko 60 mln zagwarantowano na leczenie przymusowo hospitalizowanych[69]. Znacznie ważniejsze było pokrycie kosztów terapii rzeszy zwykłych chorych. W początkowym okresie (1945–1948) część kosztów leczenia chorych psychicznie musiały ponosić władze lokalne. Gmina zobowiązana była do pokrywania 20 proc. kosztów, powiat – do 30 proc., województwo – do 50 proc. Według Piotra Szarejki, naczelnika Wydziału Szpitalnictwa Ministerstwa Zdrowia, wydatki te stanowiły poważne obciążenie dla samorządów. Musiały one bowiem płacić za wielu ubogich chorych. Problem poruszono na I Zjeździe Lekarzy Powiatowych, Dyrektorów Szpitali, Naczelnych Lekarzy Ubezpieczalni Społecznej i Sekretarzy Wydziałów Powiatowych Województwa Krakowskiego w dniach 19–20 grudnia 1947 r. w Krakowie[70]. W rezolucji zjazdu sformułowano postulat całkowitego przejęcia kosztów leczenia chorych przez państwo (pkt 15). Argumentowano, że leczenie chorych umysłowo było zbyt kosztowne i obciążało gminę i powiat, którym brakowało środków na leczenie ubogich[71]. Problem usiłowano na razie rozwiązać przez zwiększanie dotacji dla zakładów psychiatrycznych. W budżecie na rok 1947 zarezerwowano na te cele 150 mln zł, a na rok 1948 – już 485 mln, przyznane w porozumieniu z Wydziałem Zdrowia Psychicznego, kierowanym przez Lucjana Korzeniowskiego. Mimo tego wydatnego zwiększenia pomocy wciąż brakowało środków na pełne opłacenie leczenia. W rezultacie nadal wiele ubogich rodzin wypisywało chorych przed zakończeniem kuracji[72].

Zaniedbaną dziedziną wciąż pozostawała psychiatria dziecięca. Temat ten omawiano tuż po zakończeniu wojny, podczas XX Zjazdu Psychiatrów Polskich w Tworkach w listopadzie 1945 r. Helena Bogusławska (Dziekanka) podniosła problem psychiatrii dziecięcej i konieczności jego uregulowania odrębnymi przepisami w referacie „Projekt opieki psychiatrycznej nad dzieckiem”[73]. Według autorki najważniejszą bolączką opieki dziecięcej był brak specjalistycznych zakładów dla dzieci. Nieletnich często kierowano do ogólnych szpitali psychiatrycznych. Przeciwko temu procederowi zaprotestował też Oskar Bielawski, uważając, że w żadnym razie nie wolno było umieszczać dzieci razem z dorosłymi w szpitalach psychiatrycznych, może z wyjątkiem ciężkich psychoz. Dzieci niedorozwinięte powinny być w specjalnych zakładach, w których można by je uczyć zawodu. Dla dzieci z nerwicami, łagodniejszymi psychozami, lżejszym stopniem niedorozwoju, lekkimi schorzeniami nerwowymi powinno się natomiast tworzyć specjalne sanatoria, jakim było wzorcowe sanatorium IHP w Spławiu dla dzieci niedorozwiniętych i nerwowych[74].

Osobną kwestię stanowiły metody leczenia stosowane w polskich szpitalach psychiatrycznych. W terapii chorych umysłowo używano m.in. środków farmakologicznych. Po ustaniu działań wojennych trzeba było korzystać z zagranicznej pomocy. W sierpniu 1945 r. Departament Farmaceutyczny Ministerstwa Zdrowia zaczął rozdzielać wśród szpitali psychiatrycznych wielką partię leków, otrzymaną od UNRRA[75]. Leki stosowano głównie w szpitalach leczących alkoholików. Do przełomu 1947 i 1948 r., jeszcze przed wprowadzeniem antabusu, używano strychniny, zespołów witamin B, wyciągów wątrobowych, surowic z dodatkiem glukozy izo- lub hipertonicznej, hipertonicznych roztworów siarczanu lub bromku magnezu, małych dawek insuliny oraz alkoholu etylowego wstrzykiwanego dożylnie. Wypróbowywano też środki uczulające na alkohol: domięśniowe zastrzyki wina tyndalizowanego (60 proc.), auto-, hemo- i autoseroterapię, zastrzyki z surowicą konia uodpornionego na alkohol, preparaty złota koloidalnego, rodanku potasu[76]. Chemioterapia dysponowała jeszcze innymi środkami, jak np. wyciągami gruczołów wewnętrznego wydzielania, środkami tonizującymi czy narkotycznymi (uspokajającymi)[77]. W polskich zakładach psychiatrycznych stosowano też metody fizykalne: wstrząsy elektryczne oraz hipoglikemiczne (insulinowe), m.in. w Klinice Neurologiczno-Psychiatrycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego[78]. Elektrowstrząsy były przedmiotem debaty już na XX Zjeździe Psychiatrów w listopadzie 1945 r. w Tworkach. Wiązano wówczas z nimi duże nadzieje[79]. W niektórych szpitalach, jak np. w Drewnicy, leczono też wstrząsami kardiazolowymi oraz malarią[80]. W nielicznych placówkach prowadzono terapię naświetlaniem lampą kwarcową (np. w Międzyrzeczu-Obrzycach)[81].

Nowością w tamtych czasach była elektronarkoza. Metodę tę wynalazł w 1944 r. dr Jakub Frostig. Do Polski pierwsze wieści o elektronarkozie dotarły w 1946 r. Rok później Stanisław Cwynar ze szpitala w Kobierzynie postanowił nie czekać na wątpliwe pojawienie się na rynku aparatów amerykańskich i, jak już wspomniano, przy pomocy elektromechanika M. Maciejewskiego skonstruował aparat własnego pomysłu. Był to pierwszy polskiej produkcji aparat do elektronarkozy i elektrowstrząsów (fakt, że wyprodukowany został samodzielnie przez pracowników, świadczył również o braku sprzętu w szpitalach). Od grudnia 1947 r. Cwynar rozpoczął próby mające na celu opracowanie szczegółowej techniki zabiegów, a na początku 1948 r. przystąpił do właściwego leczenia pacjentów. W odróżnieniu od elektrowstrząsów, gdzie silny prąd był włączany na ułamek sekundy, zabieg elektronarkozy polegał na kilkudziesięciosekundowym nawet przepuszczaniu przez głowę chorego prądu o niskim napięciu i natężeniu, nieprzekraczającym w pierwszych kilkudziesięciu sekundach 200 mA. W ciągu następnych 6 min zmniejszano natężenie do 50–80 mA. Wywoływało to głęboki narkotyczny sen (trwający od kilku do kilkudziesięciu minut), który następnie przechodził w sen zwykły. Zabieg był bezbolesny. W zależności od potrzeb powtarzano go 6 do 15 razy. Uzyskano dzięki temu obiecujące wyniki w wielu przypadkach, gdzie nie zadziałały inne metody, m.in. w schizofrenii oraz psychozach inwolucyjnych. Co ciekawe, Cwynar zaznaczał, że był zwolennikiem łączenia elektronarkozy z psychoterapią, która wzmacniała efekt terapeutyczny zabiegów[82]. Do końca maja 1949 r. zastosowano elektronarkozę w Kobierzynie wobec 173 osób (w tym 110 kobiet), z których większość cierpiała na schizofrenię. Remisja objawów choroby wystąpiła u 15,6 proc. pacjentów, znaczna poprawa u 37,5 proc., poprawa u 23,7 proc. Nie uzyskano żadnego polepszenia w 28,2 proc. przypadków[83].

Elektrowstrząsy i elektronarkoza zdobywały zatem w polskich szpitalach coraz większą popularność, co wiązało się z lepszymi wynikami w porównaniu z dotychczasowymi metodami. O terapeutycznym znaczeniu wstrząsów dla lecznictwa psychiatrycznego wypowiadał się z entuzjazmem Zdzisław Jaroszewski. Podkreślał, że już od dawna wiadome było, że chorobę wywołaną „z przestrachu” można było również „przestrachem” wyleczyć. Co ciekawe, autor, który krytykował kraty w szpitalach, a nawet kaftan bezpieczeństwa jako środki na ogół szkodliwe dla samopoczucia pacjenta, z drugiej strony pisał: „Ostatecznie i tortury stosowane wobec psychicznie chorych mogły czasem jako wstrząs oddziaływać leczniczo”[84]. Powoływał się przy tym na (wyklętego przez pawłowistów) niemieckiego psychiatrę Emila Kraepelina, który pisał o leczniczych skutkach terapii szokowych (niespodziewane wylewanie na chorego zimnej wody, wrzucanie znienacka do rzeki itp.). Jaroszewski wyrażał się też z uznaniem o takich psychiatrach, jak Julius Wagner-Jauregg, Manfred Sakel, Ladislas Meduna i Ugo Cerletti – pionierach terapii wstrząsowych. Zachwalał elektrowstrząsy jako metodę tanią, skuteczną, względnie nieszkodliwą, choć dodawał, że nie wszystkie zaburzenia leczyła z dobrym skutkiem. Jaroszewski uważał, że elektrowstrząsy były najlepsze w depresjach, słabiej zaś działały w przypadku schizofrenii. Podawał także przykład USA, gdzie za pomocą prądu zmiennego o niskim napięciu (tzw. prądu Leduca) stosowano elektronarkozę, korzystną w różnych rodzajach schizofrenii[85].

Oprócz elektrowstrząsów i elektronarkozy w ówczesnych polskich szpitalach stosowano metody fizjoterapeutyczne: wodolecznictwo (metoda Żniniewicza), światłolecznictwo, diatermię (prądem elektrycznym) i promieniami Roentgena[86].

Pewnym zainteresowaniem cieszyła się psychoterapia jako metoda wspomagająca fizyczne sposoby leczenia. O jej znaczeniu mówił Stanisław Cwynar przy okazji własnych doświadczeń z elektronarkozą. Bielawski stosował oryginalne, jak na owe czasy i warunki, środki psychoterapeutyczne w sanatorium w Kościanie: komfortowe warunki, gry, zabawy, muzykę, swobodę poruszania się itp. Również Jaroszewski opowiadał się za stosowaniem psychoterapii w szpitalach psychiatrycznych[87]. W jego ujęciu psychiatria winna być przede wszystkim metodą indywidualną, skierowaną na budowanie relacji z pacjentem. Psychoterapię łączył z terapią pracą: „W niej spełniają się wszystkie właściwe postulaty psychoterapeutyczne i zasady higieny psychicznej”[88]. Terapia pracą wyrywała chorego z zamkniętego kręgu przeżyć związanych z chorobą, przywracała go do codziennej rzeczywistości, była połączeniem leczenia z pielęgniarstwem psychiatrycznym. Zatrudnianie chorych w warsztatach i na roli było też korzystne z ekonomicznego punktu widzenia. W Kocborowie np. zatrudniano aż 83 proc. chorych, dzięki czemu osiągano znaczne korzyści gospodarcze[89]. Opieka zamknięta powinna też korzystać z higieny psychicznej. Szpital psychiatryczny miał być „wzorowym ośrodkiem higieny psychicznej. Działalność higieniczno-psychiczna powinna być uprawiana wśród chorych, ich rodzin i pracowników, a poza tym także w otaczającym szpital środowisku społecznym poprzez ewentualnie przychodnię higieny psychicznej w ośrodku zdrowia”[90]. W praktyce terapia pracą była dość powszechną formą eksploatowania siły roboczej pacjentów, co było widoczne na przykładzie wspomnianej Dziekanki.

Oskar Bielawski krytykował natomiast rozwijaną przed wojną w Polsce (np. w okręgu wileńskim) opiekę pozazakładową – oddawanie chorych w opiekę ludności zamieszkałej w pobliżu szpitala. Jego zdaniem wynikało to z przekonania, że chorego należało umieścić w warunkach zbliżonych do normalnych, co korzystnie wpływało na terapię, a ponadto pomagało rozwiązać deficyt łóżek. Uważał, że w związku ze skuteczniejszymi metodami leczenia (np. kuracją wstrząsową) i wzrostem przepustowości szpitali opieka pozazakładowa stawała się coraz mniej potrzebna[91]. W praktyce nie zdołano rozwinąć tej formy opieki nad umysłowo chorymi do takich rozmiarów, jak to miało miejsce przed wojną.

Polscy psychiatrzy nie pozostawali też obojętni wobec kontrowersyjnych metod psychochirurgicznych, np. leukotomii[92]. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. interesowali się oni tymi zabiegami. O wspomnianej metodzie pisał już w 1947 r. Eugeniusz Brzezicki w „Przeglądzie Lekarskim”[93]. Interesował się nią też Zdzisław Jaroszewski. Jego zdaniem przecięcie małych pól włókien podkorowych w istocie białej płatów czołowych wywoływało, poza niewielkimi uszkodzeniami intelektualnymi, korzystne zmiany u podnieconych chorych – uspokojenie, lepszy nastrój. Opowiadał się za przeprowadzaniem prób z leukotomią w polskich szpitalach[94]. Podobnego zdania był Lucjan Korzeniowski, który uznał, że leukotomia była „krokiem naprzód” w leczeniu zaburzeń umysłowych, pozwalając uzyskać efekty tam, gdzie inne metody zawiodły. Pisał: „Istnieje potrzeba wyposażenia szpitali psychiatrycznych w sale operacyjne dla takich zabiegów, jak np. leukotomia”[95]. Zaznaczył jednak, że wymagana była ostrożność przy kwalifikowaniu chorych do zabiegu[96]. Proponował rozdzielenie chroników od lżej chorych. Ciężkie, oporne na leczenie przypadki powinny być kierowane do osobnych zakładów o charakterze detencyjnym. Tam po wyczerpaniu wszelkich możliwości leczenia można było zastosować w ostateczności leukotomię, która pozwalała ok. 30 proc. chroników schizofrenicznych z natręctwami, stanami depresyjnymi, maniakalnymi „powrócić do życia domowego”[97]. Także Oskar Bielawski widział wówczas sens stosowania leukotomii: „Nadto istnieją uzasadnione powody sądzić, że bardziej opanowana i spopularyzowana technika psychochirurgii pomoże w niejednym wypadku chronicznego schorzenia schizofrenicznego […]”[98]. Tak więc psychochirurgia, szeroko stosowana wówczas w USA, cieszyła się w pierwszych latach powojennych pewnym zainteresowaniem wśród polskich psychiatrów, wiążących z tą metodą duże nadzieje. Ich zdaniem pomogłoby to odciążyć szpitale psychiatryczne od zwiększającej się liczby chroników. Zabiegi stwarzały jednak wątpliwości o charakterze etyczno-moralnym. Jedno z ważnych pytań brzmiało, czy i w jakim stopniu mogłoby dojść przy użyciu tej metody do nieodwracalnego okaleczenia pacjenta, którego przecież winą nie była choroba. Z drugiej strony nie istniały wtedy skuteczne metody leczenia. Chory był w praktyce skazany na dożywotnią opiekę niezależnie od tego, czy przeszedł leukotomię, czy nie. Po zabiegu ustępowały jednak uciążliwe czy niebezpieczne dla otoczenia objawy choroby, jak np. napady agresji, co znacznie ułatwiało opiekę nad nim. W związku z tym niektórzy psychiatrzy przychylali się do tej metody, uznając ją za mniejsze zło.

Największym problemem zamkniętej (oraz otwartej) opieki psychiatrycznej w powojennej Polsce był brak kompleksowej ustawy. Uniemożliwiało to prowadzenie jednolitej polityki psychiatrycznej i uzyskanie stabilnych prawnych podstaw regulujących finansowania lecznictwa. Uchwalono ją dopiero po upadku komunizmu, w 1994 r.[99] W pierwszych latach powojennych wydawano jedynie drobne zarządzenia o doraźnym charakterze. Brak całościowej ustawy był jednym z głównych problemów, sygnalizowanych przez polskich psychiatrów. Po zakończeniu wojny, na XX Zjeździe Psychiatrów Polskich w Tworkach w listopadzie 1945 r., temat ten poruszył dr Włodzimierz Jełowicki z Tworek. Wygłosił referat „Ustawa psychiczna jako warunek i podstawa organizacji szpitalnictwa i opieki nad umysłowo chorymi”. Przypomniał w nim o inicjatywie Rafała Radziwiłłowicza z 1920 r., który postulował, aby powstała kompleksowa ustawa o ochronie zdrowia psychicznego. Jełowicki domagał się powołania Rady Psychiatrycznej przy Ministerstwie Zdrowia, która zajęłaby się opracowaniem projektu[100]. Zgodził się z nim Eugeniusz Wilczkowski, stwierdzając, że taka ustawa była warunkiem prowadzenia jednolitej polityki psychiatrycznej w Polsce. Zadania te powinny leżeć w gestii Wydziału Zdrowia Psychicznego w Ministerstwie Zdrowia[101].

Mimo apeli w tej sprawie nie udało się niczego osiągnąć. Potrzebę ustawy psychiatrycznej dyskutowano kolejny raz na Zjeździe Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych w Dziekance w dniach 13–15 czerwca 1948 r. Obecni byli m.in.: Leon Uszkiewicz – dyrektor Departamentu Medycyny Społecznej, Piotr Szarejko – naczelnik Wydziału Zakładów Leczniczych, Lucjan Korzeniowski – naczelnik Wydziału Zdrowia Psychicznego Ministerstwa Zdrowia. Udział w zjeździe wzięło też wielu znanych psychiatrów (Ryszard Dreszer, Adrian Demianowski, Eugeniusz Brzezicki)[102]. Podczas obrad Zjazdu przedstawiono projekt ustawy, który referował Władysław Stryjeński. Proponował, aby ustawa obejmowała sprawy związane z lecznictwem chorych oraz zagadnienia społeczne, określone przez niego mianem higieny społecznej[103]. Tezy Stryjeńskiego do ustawy zawierały postulat rozbudowy bazy materialnej szpitalnictwa psychiatrycznego. W 1948 r. były 24 instytucje leczące chorych psychicznie z liczbą 12 tys. łóżek. Odliczając kliniki, oddziały szpitalne, mniejsze zakłady, działało łącznie 14 szpitali psychiatrycznych, częściowo zniszczonych i jeszcze nieodbudowanych do końca. Stryjeński postulował w ramach projektowanej ustawy psychiatrycznej zwiększyć liczbę miejsc do 24 tys. Biorąc pod uwagę, że docelowo powinno przypadać jedno łóżko na tysiąc mieszkańców, a także to, że przeciętny zakład miałby 1,2–1,5 tys. łóżek, w Polsce powinno istnieć 18–20 szpitali psychiatrycznych. Był to zatem ukłon w stronę koncepcji budowy wielkich zakładów psychiatrycznych. Należało więc zbudować 4–6 nowych placówek, rozwijając już istniejące. Ponieważ samorządy nie zdołałyby udźwignąć ciężaru tych przedsięwzięć, dlatego projekt ustawy przewidywał centralnie kierowaną państwową politykę inwestycyjną[104].

W proponowanym projekcie powinny znaleźć się, według Stryjeńskiego, również następujące zapisy:

– ułatwienie przyjmowania chorych, zgłaszających się dobrowolnie: świadectwo lekarskie wystawione przez lekarza, a w razie trudności z jego uzyskaniem (np. na prowincji) zaświadczenie od władz gminnych lub np. Milicji Obywatelskiej;

– sprawy przymusowego leczenia: gdy chory nie ma opiekuna lub zachodzi obawa co do należytej opieki rodziny czy opiekunów (nadużycia, złe traktowanie, patologie w rodzinie itp.). Chorego na wniosek sądu można umieścić w zakładzie lub oddać pod opiekę innej osoby czy instytucji itp. (nawet odpłatnie);

– zabezpieczenie chorych przed nadużyciami (omyłkami): utworzenie wojewódzkiej komisji psychiatrycznej, złożonej z przedstawicieli wojewódzkiego wydziału zdrowia, sędziego i psychiatry, która ocenia m.in. skargi składane przez opiekunów i rodzinę chorego. Jej orzeczenie byłoby wiążące i ostateczne, aby nie tworzyć niepotrzebnej instancyjności, nie przedłużać spraw i jak najszybciej podjąć leczenie chorego[105].

Co ciekawe, Stryjeński dopuszczał możliwość inicjatywy prywatnej w zakresie lecznictwa chorych psychicznie. W projekcie dozwolone było funkcjonowanie małych prywatnych zakładów psychiatrycznych, nadzorowanych przez władze[106].

W kwestii leczenia alkoholików autor proponował (pomijając ciężkie przypadki stanów chorobowych na skutek alkoholizmu, które bezdyskusyjnie uprawniały do umieszczenia w zakładzie), aby uregulować ustawowo przymusowość leczenia dla dwóch kategorii alkoholików: 1) u których higiena psychiczna stwierdziła ryzyko pogłębienia się choroby do stopnia niebezpiecznego, czyli prewencyjne; 2) którzy niszczą rodzinę, popełniają przestępstwa, wykroczenia w pracy i nie leczą się w poradniach.

Wnioskodawcą o umieszczenie takich osób na okres od sześciu tygodni do roku byłby urząd wojewódzki lub organy nadzoru nad zawodami, które były związane z bezpieczeństwem innych osób, np. kierowcy czy budowlańca. Po zakończeniu leczenia instytucje higieny psychicznej powinny opiekować się chorym, zapobiegając ryzyku powrotu do nałogu[107]. Stryjeński przewidywał zatem współpracę ruchu higieny psychicznej w zakresie lecznictwa szpitalnego psychicznie chorych. Miał tu na myśli opiekę pozazakładową – kierowanie pacjentów do rodzin w pobliżu szpitali. Przedstawiał liczne zalety takiego rozwiązania: odciążenie szpitali, korzystne domowe warunki dla chorego, mniejsze koszty leczenia[108].

W projekcie ustawy opowiedział się przeciwko dzieleniu zakładów psychiatrycznych na lecznicze (lekkich przypadków) i opiekuńcze (dla chroników). Skazywałoby to ciężko chorych na „stracenie”. Podawał także argumenty ekonomiczne – większość zatrudnionych w szpitalach w ramach terapii pracą stanowili chronicy, będący „tanią i pożyteczną siłą roboczą”[109]. Nawiasem mówiąc, potwierdzało to wspomnianą już tezę, że praca chorych umysłowo w szpitalach miała charakter bardziej gospodarczy (być może nawet konieczny) niż terapeutyczny.

W kwestii podsądnych kierowanych na przymusowe leczenie Stryjeński postulował tworzenie osobnych zakładów, ponieważ trzymanie chorych umysłowo przestępców w zwykłych szpitalach psychiatrycznych było szkodliwe dla innych pacjentów oraz dla personelu. Ponadto szpital psychiatryczny nie był dostatecznie dobrze pilnowany, co stwarzało okazję do ucieczki groźnych psychopatów[110].

Na koniec sprawa zasadnicza – koszty leczenia. Autor, opierając się na negatywnych doświadczeniach przedwojennych, proponował, aby opłaty za leczenie chorych psychicznie w całości pokrywało państwo, a nie gmina czy samorząd, dla których często było to za duże obciążenie[111]. Zreferowany przez Stryjeńskiego projekt był jedną z pierwszych powojennych koncepcji kompleksowego uregulowania spraw lecznictwa psychiatrycznego. Nie doczekał się on jednak realizacji.

Podczas debaty na zjeździe w Dziekance zgłoszone zostały różne pomysły na rozwój szpitalnictwa psychiatrycznego w Polsce. Wyodrębniły się dwie ogólne koncepcje:

1. Podział szpitali na małe placówki lecznicze o charakterze sanatoryjnym dla lżejszych przypadków z większymi szansami na wyleczenie oraz duże zakłady o charakterze detencyjnym, opiekuńczym dla nieuleczalnych i chroników. W ten sposób zamierzano rozwiązać problem długotrwałego przebywania w szpitalach chroników, blokujących łóżka nowym przypadkom. Za rozwiązaniem tym opowiadała się większość uczestników zjazdu. Postulowali oni również minimalizację stosowania środków przymusu.

2. Utrzymanie istniejących już dużych szpitali, leczących zarówno ciężko chorych chroników, jak i lżejsze przypadki. Reprezentanci tego stanowiska argumentowali, że było to tańsze rozwiązanie, pozwalające np. w lepszym stopniu zastosować terapię pracą[112].

Projekt ustawy psychiatrycznej Stryjeńskiego zbliżony był zatem do założeń tej drugiej koncepcji. Realizacja postulatów pierwszej grupy psychiatrów oznaczałaby budowę nowych, małych zakładów dla chroników i lżej chorych, co wymagałoby znacznych nakładów finansowych. A w Polsce działało już kilka wielkich szpitali, obsługujących obie grupy chorych. Projekt Stryjeńskiego był więc tańszy, bo zakładał wykorzystanie istniejącej już bazy materialnej. Przeważyły tutaj argumenty ekonomiczne. Było to także zgodne z radzieckim modelem lecznictwa. Już wcześniej, na Zjeździe Psychiatrów w Tworkach w 1945 r., dr Zdzisław Mieniewski wyraził uznanie dla szpitalnictwa psychiatrycznego w ZSRR, bazującego na dużych ośrodkach. Podobnie w Polsce – podstawową jednostką organizacyjną powinien być wielki szpital wojewódzki, nadzorujący powiatowe ośrodki w zakresie zarówno samego leczenia, jak i polityki leczniczej[113]. Polski system opieki zamkniętej miał zatem nadal, jak przed wojną, opierać się na dużych ośrodkach.

Inną omawianą na zjeździe w Dziekance sprawą było leczenie alkoholików. Dyskutowano, czy należy ich leczyć w szpitalach psychiatrycznych, czy wysyłać do powstających zakładów specjalnych. Oskar Bielawski opowiedział się przeciwko szkodliwemu trzymaniu alkoholików i narkomanów w szpitalach psychiatrycznych. Szpital niszczył u alkoholika poczucie odpowiedzialności za siebie. Przymusowość leczenia i zakazy były sztuczne, a abstynencja wymuszona, co powodowało, że chory miał poczucie, że ktoś za niego odpowiada. Tymczasem u alkoholika należało odbudowywać poczucie godności, honoru i odpowiedzialności, żeby samodzielnie podjął decyzję o odstawieniu picia – bezwzględnym warunku pełnej abstynencji. Bielawski powoływał się na przykład zakładu w Elikon w Szwajcarii. W Polsce istniała już wówczas podobna placówka – sanatorium w Wonieściu, utworzone w 1948 r. Wspomniał też o przymusie leczenia uzależnionych od alkoholu, zwracając uwagę na art. 82 kk, który mówił o możliwości oddania do zakładu leczniczego na dwa lata osoby, która dopuściła się czynu przestępczego w związku z działaniem napojów wyskokowych[114]. Podobnego zdania był Lucjan Korzeniowski. Nadmienił, że niektórzy psychiatrzy byli za umieszczaniem alkoholików w zwykłych szpitalach psychiatrycznych, bez tworzenia zakładów specjalnych. Jednak autor podkreślał, że choroba alkoholowa, wyłączając przypadki ostrych psychoz, była pod kilkoma względami wyjątkowa. Leczenie uzależnionych powinno uwzględniać ich obawy przed umieszczeniem w szpitalu. Abstynencja od alkoholu, która wynikała jedynie z przymusowego internowania, nie przyczyniała się do wzmocnienia woli chorego, niezbędnego do wstrzymania się od picia. W tym wypadku należało uwzględnić „czynnik pedagogiczny”, stąd konieczność tworzenia specjalnych zakładów dla uzależnionych od alkoholu[115].

Na zakończenie zjazdu w Dziekance uchwalono rezolucję, w której zamieszczono referowany przez Stryjeńskiego projekt „Polskiej ustawy psychiatrycznej”. Ponadto w rezolucji stwierdzono, że istnieje konieczność: utworzenia szkoły pielęgniarstwa psychiatrycznego; tworzenia odrębnych zakładów dla alkoholików i narkomanów; wspólnej pracy psychiatrów z psychohigienistami; stopniowego usuwania czynnika detencji i zmierzania w kierunku tworzenia zakładów psychiatrycznych typu sanatoryjnego, bardziej otwartego, a mniej przymusowego[116]. Postulaty te pozostawały jednak na ogół w sferze deklaracji.

Szpitalnictwo psychiatryczne w Polsce w okresie 1945–1948 borykało się z różnymi poważnymi problemami. Wiele budynków w wyniku działań wojennych zostało zniszczonych czy uszkodzonych, inne pozostawały niewykorzystane z braku środków koniecznych do ich odbudowy. W zakładach panowała wyjątkowo wysoka śmiertelność, którą jednak szybko udało się zmniejszyć. Sytuację dodatkowo utrudniały zmiany granic kraju. Interesujące jest to, że bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych polskie szpitale i zakłady psychiatryczne nie wykazywały na ogół przepełnienia, a poszczególne placówki miały nawet wolne miejsca. Wynikało to z wymordowania przez okupanta pacjentów chroników, którzy stanowili zazwyczaj największe obciążenie zakładów. Wkrótce jednak napływ chorych zaczął się nasilać, a szpitalom znów zaczęło grozić przepełnienie.

Innym problemem były niedobory kadrowe. Straty wojenne polskich psychiatrów, mały dopływ nowych kadr spowodowany niską atrakcyjnością zawodu powodowały nadmierne obciążenie zatrudnionych lekarzy. Wyzwaniem był również niski poziom etyczno-zawodowy pracowników zarówno najwyższego, jak i najniższego szczebla. Wszystko to w efekcie odbijało się niekorzystnie na pacjentach.

Jednym z największych problemów było finansowanie kosztów leczenia i utrzymania szpitali. Kwestię te usiłowano rozwiązać przez upaństwowienie (co oznaczało przejęcie przez centralę kosztów leczenia) szpitali i zakładów psychiatrycznych na mocy Ustawy z dnia 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia[117]. Odtąd rozpoczęło się centralne zarządzanie psychiatrią przez Ministerstwo Zdrowia[118].

Wśród ówczesnych metod leczenia dominowały środki znane już przed wojną. Stosowano substancje farmakologiczne (mające na celu uspokojenie chorego), wstrząsy elektryczne, insulinowe czy terapię pracą. Należy wspomnieć o dr. Stanisławie Cwynarze, który przeprowadzał pionierskie w Polsce próby z elektrowstrząsami przy użyciu aparatu własnego pomysłu.

W ustaleniu przyczyn trudnej sytuacji powojennego szpitalnictwa psychiatrycznego niewątpliwie największą rolę odgrywały straty wojenne i ogólnie bardzo trudna sytuacja powojenna kraju. Należy też zwrócić uwagę na to, że w początkowym okresie głównym zadaniem odradzającej się państwowej służby zdrowia była walka z epidemią ostrych chorób zakaźnych, jak gruźlicy czy chorób wenerycznych[119]. Dlatego skromne środki, jakimi dysponowano, przeznaczane były w pierwszej kolejności na przeciwdziałanie tym schorzeniom, które stanowiły poważne zagrożenie dla ogólnej zdrowotności społeczeństwa. Sprawy psychiatrii traktowano natomiast jako drugorzędne.

[1] Por. M. Dziubińska-Michalewicz, Systemy ubezpieczeń zdrowotnych w wybranych krajach Unii Europejskiej – Francji, RFN, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Kancelaria Sejmu, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, grudzień 1999, nr 168, http://biuro.sejm.gov.pl/teksty/r-168.htm, dostęp 25 I 2010 r.; Z. Jastrzębowski, Spory o model lecznictwa. Opieka zdrowotna w koncepcjach polskiej polityki społecznej w XIX i XX wieku (do 1948 roku), Łódź 1994; M. Kautsch, J. Klich, M. Whitfield, Zarządzanie w opiece zdrowotnej, Kraków 2001; A. Kuźmińska, Państwowy model walki z gruźlicą w Polsce w latach 1945–1962, praca doktorska pod kierunkiem prof. B. Płonki-Syroki, Wrocław 2010.

[2] Ustawa z dnia 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia, DzU 1948, nr 55, poz. 434.

[3] E. Szpak, „Chory człowiek jest wtedy, jak coś go boli”. Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi polskiej po 1945 r., Warszawa 2016, s. 20, 21.

[4] Por. H.E. Müller-Dietz, Nikolaj N. Siemasko, Deutsch-Russiche Kontakte in Berlin [w:] Ärzte zwischen Deutschland und Russland. Lebensbilder zur Geschichte der medizinischen Wechselbeziehungen, Stuttgart 1995, s. 166–173.

[5] M. Dziubińska-Michalewicz, Systemy ubezpieczeń zdrowotnych w wybranych krajach Unii Europejskiej…, http://biuro.sejm.gov.pl/teksty/r-168.htm, dostęp 25 I 2010 r.

[6] Okólnik nr 1 z 5 V 1945 r. Ministerstwa Zdrowia o tymczasowej organizacji Ministerstwa Zdrowia, Dziennik Zdrowia 1945, R. 1, nr 1, s. 6, 7.

[7] AAN, MZ 1944–1960, Statut organizacyjny Ministerstwa Zdrowia, Pierwsze uchwały, dekrety, 1945 r., 3, Pismo ministra zdrowia do Krajowej Rady Narodowej, nr Op. 1766/45, 19 V 1945 r., s. 38.

[8] Ibidem, s. 39.

[9] AAN, MZ 1944–1960, Struktura Zarządu Centralnego Ministerstwa Zdrowia, Statuty, projekty organizacyjne 1945–1946, 5, Szczegółowy podział czynności Ministerstwa Zdrowia, Pismo dyrektora Gabinetu Ministra Zdrowia do dyrektorów wszystkich departamentów, nr GM.1.1-2451/46, 12 IX 1946 r., s. 2, 12, 13.

[10] L. Korzeniowski, Dr med. Leon Uszkiewicz. Wspomnienie pośmiertne, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 5, s. 564.

[11] AAN, MZ 1944–1960, Gabinet Ministra, Wydział Kontroli, Sprawozdania z działalności Ministerstwa i jednostek podległych, 1948 r., 52, Sprawozdanie z działalności Ministerstwa Zdrowia za miesiąc październik 1949 r., s. 84; L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 347, 348.

[12] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 1952, nr 6, s. 19.

[13] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce (dokończenie), „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 20, s. 611.

[14] Ibidem, s. 611.

[15] P. Szarejko, Sieć szpitalna i ruch chorych na podstawie sprawozdań rocznych na dzień 31  XII 1947 r., „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 2, s. 247.

[16] Dekret z dnia 25 VI 1946 r. o utworzeniu Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, Dziennik Zdrowia 1946, R. 2, nr 14, poz. 83, s. 153.

[17] AAN, NIK, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Sprawozdanie inspektora NIK A. Ledóchowskiego z przeprowadzonej w dniach 23 II – 10 III 1950 r. kontroli zamknięć rachunkowych w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej (w stanie likwidacji) za rok 1947, s. 3.

[18] Ibidem, s. 10.

[19] AAN, NIK, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Protokół z 21 VII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych IHP za rok 1948, przeprowadzonej 13–20 VII 1950 r., s. 6.

[20] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 1952, nr 6, s. 28.

[21] P. Szarejko, Sieć szpitalna i ruch chorych na podstawie sprawozdań rocznych na dzień 31 XII 1947 r., „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 2, s. 248.

[22] Ibidem, s. 248.

[23] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 346.

[24] XX Zjazd psychiatrów polskich 1–3 listopada 1945 r. w szpitalu w Tworkach, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 7, t. 37, nr 1, s. 139.

[25] J. Adamski, Recenzje. Sekcja Szpitalnictwa Państwowej Rady Zdrowia, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 1, s. 122, 123.

[26] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 345–358.

[27] Z. Jaroszewski, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i jego zagadnienia rozwojowe, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 102, 103.

[28] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 346, 347. Po wojnie ludność wiejska nadal nie podlegała powszechnemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, dobrowolne składki płacili nieliczni. W rezultacie, jak stwierdził dr Herman podczas zjazdu w sierpniu 1945 r. w Łodzi na temat opieki zdrowotnej na wsi: „Większość ludności wiejskiej rodzi się, choruje i umiera, nie widząc lekarza” (por. Sprawozdanie z Zjazdu poświęconego „Organizacji Opieki lekarskiej na wsi”, który odbył się w dniach 15 i 16 sierpnia 1945 roku w Łodzi, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6, s. 122–125).

[29] Por. E. Szpak, „Chory człowiek jest wtedy, jak coś go boli”…

[30] Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 34, 35.

[31] Z. Jaroszewski, O zasadach lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 408, 409.

[32] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 350.

[33] Ibidem, s. 350–353.

[34] Por. E. Więckowska, Zwalczanie ostrych chorób zakaźnych w Polsce w latach 1944–1950, Wrocław 2001; Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku, red. J. Kostrzewski, Warszawa 2001.

[35] Z. Jaroszewski, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i jego zagadnienia rozwojowe, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 99.

[36] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 364.

[37] Ibidem, s. 364, 370.

[38] Z. Jaroszewski, Zagadnienie poziomu pracy w szpitalu psychiatrycznym, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 381.

[39] Bielawski był wielokrotnie ostro krytykowany za to, że urządzał „salony” dla jednych chorych, podczas gdy „zwykli” pacjenci szpitala w Kościanie byli dyskryminowani, nie mówiąc już o innych zakładach w Polsce. Jeden z takich ataków miał miejsce na Naradzie w Tworkach w 1952 r. (por. APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach, 13, 14 IX 1952 r.).

[40] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 367.

[41] Ibidem, s. 368.

[42] Ibidem.

[43] Ibidem; AAN, MZ 1944–1960, Roczne sprawozdania szpitali w Pruszkowie i Poznaniu za 1947 r., 35/2, Sprawozdanie roczne Państwowego Szpitala Psychiatrycznego w Tworkach za 1947 r., s. 1.

[44] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce (dokończenie), „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 20, s. 612.

[45] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 347.

[46] Wiadomości bieżące, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 9–10, s. 241.

[47] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 347.

[48] T. Bilikiewicz, O poziom naukowy prowincjonalnych zakładów psychiatrycznych, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 19, s. 612.

[49] Ibidem.

[50] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrola jednostek podległych, 1950 r., 18/8, Sprawozdanie opisowe, dotyczące działalności dyrektora szpitala Dziekanka, Jana Gallusa, 12 V 1950 r.

[51] Ibidem.

[52] Ibidem.

[53] Ibidem, Pismo Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia do dyrektora Departamentu Kadr Ministerstwa Zdrowia, nr B.K. 1013/50, 27 IX 1950 r.

[54] O tym, że nie był on odosobnionym wypadkiem, świadczą np. konflikty między Bielawskim a związkami zawodowymi w Kościanie, a także w innych szpitalach, o czym będzie mowa w dalszej części pracy.

[55] Ibidem, Pismo dyrektora Departamentu Lecznictwa do KC PZPR Wydziału Administracyjno-Samorządowego i Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia, nr L.IV.203-pfn/50, 26 VII 1950 r.

[56] Ibidem, Pismo Biura Kontroli do Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia, nr B.K.1013/50, 27 IX 1950 r., s. 1.

[57] Ibidem, s. 1, 2.

[58] Ibidem, s. 2.

[59] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 355, 356.

[60] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 362, 363.

[61] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 355, 356. Pierwszą szkołę pielęgniarstwa psychiatrycznego otwarto dopiero pod koniec 1949 r. w Kobierzynie (por. idem, Szkolimy średni personel psychiatryczny, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 28, s. 2).

[62] J. Gallus, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce (dokończenie), „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 20, s. 612.

[63] Działalność legislacyjna Ministerstwa Zdrowia, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 1, s. 128.

[64] Ibidem, s. 129, 130.

[65] Ibidem, s. 132, 133.

[66] Pismo okólne Ministerstwa Zdrowia nr L. I. 12481/47 z dnia 24 XI 1947 r. w sprawie obowiązku publicznych szpitali psychiatrycznych przyjmowania chorych, skierowanych na podstawie orzeczeń sądowych, Dziennik Zdrowia 1947, R. 3, nr 21–24, poz. 123, s. 175.

[67] Okólnik nr 38/48 z dnia 3 V 1948 r. (nr L. I. 3738/48) w sprawie pokrywania kosztów leczenia psychicznie chorych przymusowo hospitalizowanych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1948, R. 4, nr 10, poz. 85, s. 126.

[68] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 1952, nr 6, s. 28.

[69] Idem, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 353, 354.

[70] T. Śliwonik, Szpitalnictwo w dobie obecnej na terenie powiatu. (Dyskusja nad referatem, wygłoszonym na Pierwszym Zjeździe Lekarzy Powiatowych, Dyrektorów Szpitali, Naczelnych Lekarzy Ubezpieczalni Społecznej i Sekretarzy Wydziałów Powiatowych Województwa Krakowskiego 19–20 XII 1947 r. w Krakowie), „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 2–3, s. 69.

[71] Pierwszy Zjazd Lekarzy Powiatowych, Dyrektorów Szpitali, Naczelnych Lekarzy Ubezpieczalni Społecznej i Sekretarzy Wydziałów Powiatowych Województwa Krakowskiego 19–20 XII 1947 r. Kraków. Rezolucje Zjazdu, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 2–3, s. 72.

[72] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 349, 350.

[73] Z. Jaroszewski, XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 78.

[74] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 373, 374.

[75] Wiadomości bieżące. Pomoc sanitarna UNRRA dla Polski, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6, s. 134.

[76] T. Kulisiewicz, Stan obecny i perspektywy rozwoju otwartego lecznictwa przeciwalkoholowego (referat wygłoszony na Krajowej Naradzie w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego dn. 11 XII 1955 r.), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 2, s. 235, 236.

[77] Z. Jaroszewski, O zasadach lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t.  1, nr 3–4, s. 413.

[78] E. Brzezicki, Współczesne metody leczenia psychotyków i psychopatów, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 2, seria 2, nr 20, s. 673.

[79] Sprawozdania: XX Zjazd Psychiatrów Polskich 1–3 listopada 1945 r. w szpitalu w Tworkach, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 2, s. 70.

[80] AAN, MZ 1944–1960, Roczne sprawozdania szpitali w Pruszkowie i Poznaniu za 1947 r., 35/2, Sprawozdanie roczne Państwowego Szpitala Psychiatrycznego w Drewnicy za 1947 r., s. 11.

[81] Ibidem, s. 349.

[82] S. Cwynar, Aparat polskiej konstrukcji do elektronarkozy i elektrowstrząsów, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 4, s. 2; idem, Opracowanie wyników leczenia elektronarkozą 79 schizofreników przy pomocy aparatu własnej konstrukcji w Państwowym Szpitalu dla Psychicznie Chorych w Kobierzynie, „Przegląd Lekarski” 1949, R. 5, seria 2, nr 8, s. 244–245, 247.

[83] Idem, Doniesienie o leczniczych wynikach stosowania elektronarkozy po ponad półrocznym doświadczeniu Państwowego Szpitala dla Psychicznie Chorych w Kobierzynie, „Przegląd Lekarski” 1950, R. 6, seria 2, nr 7, s. 263.

[84] Z. Jaroszewski, O zasadach lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 410–412.

[85] Ibidem, s. 411–413.

[86] Ibidem, s. 413, 414.

[87] Idem, Zagadnienie poziomu pracy w szpitalu psychiatrycznym, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 388.

[88] Idem, O zasadach lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 417.

[89] Ibidem, s. 417–420.

[90] Idem, Zagadnienie poziomu pracy w szpitalu psychiatrycznym, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 388.

[91] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 359–376.

[92] W 1935 r. na zjeździe naukowym w Londynie neurofizjologowie angielscy zaprezentowali wyniki doświadczeń na szympansach. Okazało się, że po resekcji czołowych płatów mózgowych osobniki agresywne uspokajały się. Ubocznym skutkiem było obniżenie ich sprawności umysłowej (gorzej zapamiętywały i rozwiązywały zadania). Opierając się na tych doniesieniach, profesor neurologii z Lizbony, Egaz Moniz (1874–1955), podjął próby przeprowadzenia podobnych zabiegów na chorych psychicznie ludziach. W 1949 r. za doświadczenia z użyciem nowej metody, nazwanej przez niego leukotomią, otrzymał Nagrodę Nobla. Leukotomia okazała się jednak zbyt inwazyjną formą leczenia, powodując nieodwracalne zmiany w psychice chorego. W latach trzydziestych XX w. wiele takich operacji przeprowadzili w Ameryce Walter Freeman i James Watts, nadając im własną nazwę lobotomii. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. Freeman, już po rozstaniu z Wattsem, kontynuował kontrowersyjne zabiegi psychochirurgiczne, popularyzując ich stosowanie na skalę masową w amerykańskich zakładach psychiatrycznych. W wyniku tego u kilkunastu tysięcy pacjentów, na których przeprowadzono operacje lobotomii, doszło do ustąpienia objawów choroby, ale kosztem utracenia przez nich zdolności do logicznego rozumowania, nawiązywania kontaktów społecznych itp. Stopniowo zaniechano stosowania lobotomii z uwagi na jej inwazyjny, budzący społeczny sprzeciw charakter, a ponadto w latach pięćdziesiątych pojawiły się pierwsze skuteczne leki przeciwpsychotyczne (por. E. Brzezicki, Współczesne metody leczenia psychotyków i psychopatów, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 20, s. 675; T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria, t. 1, s. 43; E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 248–251).

[93] E. Brzezicki, Współczesne metody leczenia psychotyków i psychopatów, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 2, seria 2, nr 20, s. 675.

[94] Z. Jaroszewski, O zasadach lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 413.

[95] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 1952, nr 6, s. 23.

[96] Idem, Leukotomia przedczołowa i jej znaczenie dla leczenia chorób psychicznych, „Zdrowie Psychiczne” 1948, R. 3, nr 1–2, s. 88.

[97] Idem, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 1952, nr 6, s. 23.

[98] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 361.

[99] Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 19 sierpnia 1994 r., DzU 1994, nr 111, poz. 535.

[100] Z. Jaroszewski, XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 77.

[101] XX Zjazd Psychiatrów Polskich 1–3 listopada 1945 r. w szpitalu w Tworkach, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1, s. 140.

[102] Sprawozdania. Zjazd Dyrektorów szpitali psychiatrycznych w Dziekance, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 480.

[103] W. Stryjeński, Sprawy szpitali psychiatrycznych w związku z projektem ustawy o ochronie zdrowia psychicznego ludności, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 391, 392.

[104] Ibidem, s. 394.

[105] Ibidem, s. 395–398.

[106] Ibidem, s. 397.

[107] Ibidem, s. 399, 400.

[108] Ibidem, s. 400, 401.

[109] Ibidem, s. 404.

[110] Ibidem, s. 405.

[111] Ibidem, s. 393, 394.

[112] Z. Jaroszewski, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i jego zagadnienia rozwojowe, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 96; Sprawozdania. Zjazd Dyrektorów szpitali psychiatrycznych w Dziekance, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 480.

[113] Idem, XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 76–77.

[114] O. Bielawski, Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 366, 372. W niniejszym rozdziale ukazano jedynie sposoby leczenia alkoholików w szpitalach i zakładach zamkniętych oraz związane z tym problemy. Zagadnienie polityki antyalkoholowej w Polsce zostanie szerzej omówione w rozdziałach poświęconych opiece otwartej.

[115] L. Korzeniowski, Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 345–358.

[116] Sprawozdania. Zjazd Dyrektorów szpitali psychiatrycznych w Dziekance, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4, s. 485–487.

[117] Ustawa z dnia 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia, DzU 1948, nr 55, poz. 434.

[118] T. Nasierowski, Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 394.

[119] Por. Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku, red. J. Kostrzewski, Warszawa 2001; E. Więckowska, Zwalczanie ostrych chorób zakaźnych w Polsce…

ORGANIZACJA I FUNKCJONOWANIE PSYCHIATRYCZNEJ OPIEKI ZAMKNIĘTEJ W LATACH 1948–1956

Stan liczebny łóżek oraz ruch chorych

Ustawa z 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia[1] stanowiła ważny moment w procesie organizacji systemu opieki zdrowotnej w Polsce. Wprowadzała pojęcie „zakładów społecznych służby zdrowia”, do których zaliczono utrzymywane przez państwo zakłady lecznicze, instytucje państwowe, związki samorządu terytorialnego i instytucje ubezpieczeń społecznych (art. 1, pkt 1). Rada Ministrów mogła również przejąć zakład społecznej służby zdrowia w zarząd państwowy lub na własność państwa, jeśli utrzymywanie takiego zakładu należało do „zadań państwa” (art. 13). Dodajmy, że pkt 3 art. 1 mówił o możliwości zaliczenia do zakładów społecznych służby zdrowia placówek leczniczych utrzymywanych przez fundacje, kongregacje, związki i stowarzyszenia religijne. Ponadto art. 12 dawał ministrowi zdrowia możliwość wytyczania zadań leczniczych dla nieuspołecznionych jeszcze zakładów. Tak więc można było określić cele dla danej jednostki w taki sposób, aby pokrywały się z „zadaniami państwa”, co stwarzało podstawę prawną do uspołecznienia placówki. W praktyce powyższe zapisy otwierały władzom państwowym drogę do przejmowania kościelnych oraz pozapaństwowych szpitali, w tym również psychiatrycznych.

Z punktu widzenia finansów szpitali psychiatrycznych jednymi z najważniejszych zapisów były:

– art. 1, pkt 2 o uznaniu szpitali publicznych za zakłady społecznej służby zdrowia, które w myśl wspomnianego art. 1, pkt 1 były utrzymywane przez państwo;

– art. 3 o zakładaniu i utrzymywaniu przez państwo zakładów specjalistycznych, jak szpitale psychiatryczne, sanatoria dla nerwowo chorych, szpitale wojewódzkie i kliniczne (a więc także te, mające oddziały psychiatryczne);

– art. 32 – zgodnie z nim zakłady lecznicze, których obowiązek utrzymania należy do państwa, a które dotąd były finansowane przez związki samorządu terytorialnego, miały być przejmowane z chwilą wejścia w życie ustawy na warunkach uzgodnionych z ministerstwami administracji publicznej, ziem odzyskanych i skarbu. W ten sposób finansowanie szpitali i zakładów psychiatrycznych przejęło państwo.

Ustanowiono również centralne zarządzanie służbą zdrowia. Artykuł 29 przyznawał naczelne kierownictwo i nadzór w tym zakresie Ministerstwu Zdrowia. Zgodnie z art. 30 resort zdrowia miał prawo do lustracji, żądania sprawozdań i wyjaśnień, wydawania zarządzeń, mających na celu usunięcie nieprawidłowości w funkcjonowaniu zakładu leczniczego wobec wszelkich zakładów oraz instytucji wykonujących lecznictwo i prowadzących akcję zapobiegania chorobom. Dzięki temu można było m.in. egzekwować od szpitali psychiatrycznych sprawozdania z ruchu chorych, co stwarzało możliwość prowadzenia rzetelnych statystyk, których do tej pory brakowało. Minister zdrowia miał też prawo ustalać dla szpitali organizację, zasady działania, warunki korzystania, wysokość opłat (art. 17), normy obsady personalnej, zasady regulaminów wewnętrznych oraz wytyczne z zakresu statystyki i planowania (art. 19).

Ustawa wprowadzała także do służby zdrowia zasadę planowości w ramach planu odcinkowego do narodowego planu gospodarczego (art. 14). Minister zdrowia w porozumieniu z właściwymi ministrami miał rozbudowywać sieć szpitali, opierając się wyłącznie na ustalonym centralnie planie (art. 15). Ustawa dostosowywała zatem polską opiekę zdrowotną do modelu powszechnej i publicznej służby zdrowia Nikołaja Siemaszki.

Pierwsze szpitale psychiatryczne państwo zaczęło przejmować jeszcze w tym samym roku. Szpital w Dziekance przeszedł od Wojewódzkiego Związku Samorządowego w Poznaniu w zarząd resortu zdrowia 15 grudnia 1948 r.[2] W lutym 1949 r. Skarb Państwa przejął od Związku Samorządowego Warszawy szpital w Drewnicy[3].

Dzięki ustawie z 1948 r. szpitalnictwo psychiatryczne uzyskało bezpośrednie wsparcie finansowe ze strony państwa, które przejmowało zakłady opieki zamkniętej. Teoretycznie rozwiązano więc powszechny przed wojną (a także zaraz po jej zakończeniu) problem permanentnego, ogromnego zadłużenia tych placówek, wynikającego głównie z finansowej niewydolności utrzymujących je samorządów. Ustawa stwarzała też możliwości prowadzenia jednolitej polityki szpitalnej dzięki wprowadzeniu zasady centralnego zarządzania i planowania. Wyglądało więc na to, że pod koniec 1948 r. szpitalnictwo psychiatryczne uzyskało wreszcie warunki do poprawy swego ciężkiego położenia. Czy tak się stało? Jakimi torami przebiegał rozwój opieki zamkniętej w Polsce od końca 1949 r.? Próbując odpowiedzieć na te pytania, należy zacząć od przedstawienia ogólnego stanu posiadania szpitalnictwa psychiatrycznego w latach 1948–1956. Jest to trudne zadanie, ponieważ poszczególne statystyki różniły się danymi, co świadczy o tym, że mimo ustawy z 1948 r. nie udało się wprowadzić wiarygodnej sprawozdawczości psychiatrycznej. Jeszcze w maju 1956 r. w Państwowym Instytucie Psychoneurologicznym miała miejsce konferencja na temat złego stanu statystyki w psychiatrii i możliwości jej poprawy[4]. Brak wiarygodnych danych uniemożliwiał dobre rozeznanie się resortu zdrowia w sytuacji, co też miało przełożenie na sytuację w opiece psychiatrycznej. Oto, jak zmieniała się liczba zakładów psychiatrycznych w Polsce:

Tabela 10. Liczba zakładów psychiatrycznych w Polsce w latach 1946–1956

Liczba zakładów psychiatrycznych

Rok

Szpitale

Sanatoria dla nerwowo chorych oraz neuropsychiatrii dziecięcej, zakłady dla dzieci głęboko niedorozwiniętych umysłowo do lat 3

Zakłady leczenia odwykowego alkoholików

Razem

1946

18

–

–

18

1947

20

–

–

20

1948

19

–

–

19

1949

19

–

–

19

1950

15

2

–

17

1951

17

2

–

19

1952

17

2

–

19

1953

20

2

–

22

1954

22

2

–

24

1955

22

2

–

24

1956

23

2

–

25

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 222, 223.

Według danych Ministerstwa Zdrowia rozwój szpitalnictwa prezentował się następująco (dla porównania podano dane za lata 1945–1948):

Tabela 11. Liczba łóżek etatowych psychiatrycznych w Polsce w latach 1948–1956

Rok

Liczba łóżek etatowych

1945

5 035

1946

5 996

1947

7 785

1948

8 130

1949

10 186

1950

11 430

1951

12 200

1952

12 649

1953

13 369

1954

15 236

1955

17 456

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 521.

Natomiast Rocznik Statystyczny… podaje inne dane (załączono liczbę łóżek z lat wcześniejszych):

Tabela 12. Liczba łóżek w zakładach psychiatrycznych i na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych w Polsce w latach 1938 i 1946–1956

Rok

Liczba łóżek w zakładach psychiatrycznych

Liczba łóżek w zakładach psychiatrycznych oraz na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych

1938

–

16 250

1946

–

10 335

1947

11 201

11 201

1948

9 924

9 924

1949

12 092

12 092

1950

12 614

13 321

1951

14 053

14 813

1952

15 666

16 417

1953

17 057

17 801

1954

19 025

19 801

1955

22 575

23 335

1956

23 341

24 151

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 34, 35.

Suma łóżek jest tu większa w porównaniu z zestawieniami Ministerstwa Zdrowia (tabela 12), ponieważ chodzi o liczbę łóżek rzeczywistych. Wynika z tego, że liczba łóżek etatowych była niewystarczająca w stosunku do realnych potrzeb i trzeba było dostawiać nowe. Co więcej, nawet sama liczba łóżek etatowych była już i tak mniejsza od zaplanowanej w ramach planu 6-letniego. Poniżej zostały ukazane te rozbieżności:

Tabela 13. Liczba łóżek psychiatrycznych etatowych planowanych, etatowych oraz rzeczywistych w Polsce w latach 1945–1956

Rok

Liczba łóżek etatowych planowanych (plan 6-letni)

Liczba łóżek etatowych

Liczba łóżek rzeczywistych

1945

–

5 035

–

1946

–

5 996

10 335

1947

–

7 785

11 201

1948

–

8 130

9 924

1949

–

10 186

12 092

1950

12 551

11 430

13 321

1951

15 192

12 200

14 813

1952

15 979

12 649

16 417

1953

17 225

13 369

17 801

1954

16 673

15 236

19 801

1955

17 990

17 456

23 335

1956

–

–

24 151

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 521; Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 34, 35.

Tak więc istniały duże różnice między stanem faktycznym a planowanym rozwojem szpitalnictwa psychiatrycznego pod względem liczby łóżek. Zapowiadany w ramach planu 6-letniego rozwój zasobów szpitalnych pod względem liczby łóżek nie powiódł się. Warto zauważyć, że nawet gdyby zrealizowano w 100 proc. zakładaną w planie 6-letnim liczbę łóżek etatowych, to i tak od roku 1952 byłoby to za mało w związku z rosnącym napływem chorych. Plan był więc niedostosowany do potrzeb. W podsumowaniu wykonania planu 6-letniego w zakresie psychiatrii podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia w marcu 1956 r. stwierdzono brak (stan na 31 grudnia 1955 r.) aż 5134 łóżek etatowych – było ich 17 456, a chorych w zakładach 22 590. Z powodu braku miejsc chorzy nadprogramowi byli trzymani na dostawionych łóżkach, a nawet na siennikach. Zagęszczenie to powodowało spadek efektywności leczenia i zagrożenia higieniczne[5]. W założeniach planu 6-letniego „potrzeby psychiatrii nie zostały uwzględnione w dostatecznym stopniu, tak że już w pierwszych latach jego realizacji wytworzyła się trudna sytuacja, wymagająca stosowania doraźnych środków zaradczych”, a „przy układaniu planu nie wykorzystano w pełni materiałów statystycznych, z których wynikało, że ilość chorych wymagających leczenia szpitalnego stale wzrasta”[6]. Niekiedy też czynniki decydujące dysponowały błędnymi danymi, np. ze szpitali w Warcie i Abramowicach.

Jedną z kolejnych przyczyn istniejących wciąż niedoborów łóżek psychiatrycznych było również nieuwzględnienie w planach na lata 1950–1955 realnych potrzeb i możliwości placówek. Tak np. w szpitalu w Kobierzynie, którego przepełnienie nie pozwalało na zwiększanie liczby łóżek, na rok 1953 zaplanowano ich 1440, a następnie zmniejszono wymagania do 1294 miejsc. Mniej niż zaplanowano było w Branicach: na rok 1953 przewidziano 1350 łóżek, ostatecznie wykonano 1391, ale tylko dlatego, że własnymi siłami wygospodarowano trochę miejsca z pomieszczeń biurowych. Szpital w Międzyrzeczu planował na 1953 r. 1200 miejsc, udało się zrealizować 1020, gdyż nie zdołano ukończyć terminowo remontu kapitalnego z braku środków i materiałów. Zakłady w Szczekocinach (koszalińskie) i Jarosławiu (rzeszowskie) planowały umieszczenie po 100 łóżek w 1953 r., co okazało się niemożliwe, ponieważ z niewyjaśnionych przyczyn nie odebrano budynków[7].

Trzeba jednak dodać, że w początkowym okresie zabierano łóżka psychiatryczne, przeznaczając je na inne cele, np. na leczenie chorób zakaźnych. Sprawę tę poruszyli psychiatrzy Wilczkowski i Kaczanowski na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w 1950 r., postulując, aby nie zmniejszać i tak już małej ilości łóżek psychiatrycznych[8].

Mówiąc o powyższych niedoborach, warto jednak dodać, że – jak wynika z danych (tabela 4) – w latach 1949–1955 liczba łóżek etatowych wzrosła o 7270. Było to pewne osiągnięcie, choć niestety oznaczało przyrost roczny na poziomie ponad tysiąca łóżek, co znacznie odbiegało od postulowanych przez specjalistów 2 tys. miejsc rocznie[9]. Tempo rozwoju bazy łóżkowej było zatem o połowę niższe w porównaniu z oczekiwanym przez lekarzy specjalistów. Teoretycznie niedobór można było zrekompensować przez wprowadzenie na początku lat pięćdziesiątych XX w. nowoczesnych metod leczenia (chloropromazyna), zwiększających przepustowość szpitali. Jednak, co dalej zostanie ukazane, sprawa ta została również zaniedbana i chloropromazynę zaczęto w Polsce stosować z paroletnim opóźnieniem. Odzwierciedleniem dramatycznej sytuacji w szpitalnictwie psychiatrycznym pod względem ilości łóżek był list lekarzy, m.in. Stanisława Cwynara, Stanisława Horskiego-Horończyka, wystosowany w imieniu członków II Walnego Zgromadzenia w Poznaniu do Prezydium Rady Ministrów PRL i KC PZPR. W liście-apelu autorzy informowali o katastrofalnym stanie lecznictwa psychiatrycznego (i neurologicznego). Zwrócili uwagę na wieloletnie zaniedbania m.in. w zakresie powiększania liczby łóżek, w rezultacie czego stan obecny pokrywał ich zdaniem ok. 50 proc. faktycznego zapotrzebowania[10]. Jeżeli nawet uznamy liczby za przesadzone, to i tak wymowa listu świadczyła o istniejących niedoborach.

Trudna sytuacja dotyczyła również psychiatrii dziecięcej, nad którą warto się zatrzymać. Opieką zamkniętą dziecięcą zajmował się m.in. Instytut Higieny Psychicznej (do 1950 r.). W należącym do niego zakładzie w Warszawie przeprowadzano obserwację dzieci w wieku 4–14 lat z nerwicami, psychopatią, niedorozwojem, zaburzeniami mowy i słuchu. Początkowo placówka miała 30 miejsc, a od czerwca 1949 r. – 50. W 1949 r. przebywało tam jednak aż 269 dzieci, kierowanych następnie do innych zakładów, a w przypadku poprawy – z powrotem do rodziny. W 1949 r. IHP prowadził jeszcze zakłady w Zagórzu (36 miejsc, 58 dzieci w 1949 r.); Józefowie (31 miejsc, 41 dzieci), gdzie przebywały wyłącznie sieroty i półsieroty, część z nich chodziła do szkoły podstawowej w Józefowie, pozostałe uczyły się na miejscu w zakładzie (np. krawiectwa), kilku dostało się do szkół zawodowych w Warszawie; w Rybienku (50 miejsc, 76 chłopców) i Spławie (woj. poznańskie) dla dzieci nerwicowych i psychopatycznych (40 miejsc, 103 dzieci), gdzie prowadzono leczenie fizykoterapeutyczne i farmakologiczne[11].

Powstało też kilka nowych oddziałów lecznictwa zamkniętego dla dzieci. W Lublinie 21 grudnia 1949 r. otwarto oddział dziecięcy w Wojewódzkim Szpitalu Psychiatrycznym w Abramowicach (woj. lubelskie). Data uroczystego otwarcia z udziałem lokalnych władz partyjnych była nieprzypadkowa, gdyż w ten sposób uczczono 70. rocznicę urodzin Stalina, o czym z dumą donosiła „Służba Zdrowia”[12]. W normalnej atmosferze otwierano natomiast Oddział Neuropsychiatrii Dziecięcej w Kobierzynie dla 60–80 dzieci w wieku 1–3 lat (22 lipca 1951 r.) oraz oddział obserwacyjny dla dzieci w Poradni Zdrowia Psychicznego we Wrocławiu[13].

Było to jednak wciąż za mało, aby poprawić sytuację w psychiatrii dziecięcej. Dodatkowo sytuację pogorszyła likwidacja IHP na początku 1950 r. Doktor Anna Drath oszacowała liczbę potrzebnych łóżek dla dzieci w wieku 0–18 lat (na podstawie ankiety dr Z. Mackiewiczowej z 1953 r.):

Tabela 14. Stan i potrzeby lecznictwa zamkniętego dziecięcego w Polsce w 1953 r.

Zakłady

Istniejące łóżka

Potrzebna ilość (około)

Niedobór

Zakłady dla głęboko upośledzonych umysłowo

ok. 1500

2500

1000

Dla dzieci z organicznym uszkodzeniem mózgu

–

500

500

Dla epileptyków z inteligencją normalną i debilów

80

500

420

Dla dzieci w wieku 0–3 lat

–

300

300

Dla nerwicowych

228

500

272

Zakłady dla epileptyków głęboko upośledzonych umysłowo

50

150

100

Oddziały obserwacyjno-lecznicze

308

400

92

Razem

2166

5350

2684

Źródło: APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, zał. do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, tabela do referatu dr Anny Drath, „Stan i potrzeby psychiatrycznego lecznictwa otwartego dziecięcego”, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 grudnia 1955 r.

W psychiatrii dziecięcej w 1953 r. brakowało zatem ok. 2700 łóżek. Te istniejące zaspokajały potrzeby mniej niż w połowie. Psychiatria dziecięca była więc jedną z najbardziej zaniedbanych dziedzin w systemie opieki nad umysłowo chorymi. Rozbudowie psychiatrii dziecięcej z pewnością nie pomagały takie decyzje, jak np. przekształcenie 1 października 1949 r. placówki w Zagórzu na Ośrodek Szkoleniowy Ministerstwa Zdrowia[14]. Nie natrafiono na merytoryczne uzasadnienie tego posunięcia. Jednak wywołało ono pewne sprzeciwy, nawet wśród lekarzy należących do PZPR, którzy aktywnie uczestniczyli we wprowadzaniu pawłowizmu do polskiej psychiatrii. Na przykład Kamila Kancewiczowa na wrześniowej naradzie psychiatrów w Tworkach w 1952 r. publicznie stwierdziła, że likwidacja placówki w Zagórzu była błędem[15]. Jednak dopiero w lutym 1956 r. w specjalnej uchwale zobowiązano Zarząd Profilaktyki i Lecznictwa, Zarząd Ochrony Macierzyństwa i Zdrowia Dziecka oraz Zarząd Inwestycji Ministerstwa Zdrowia do… utworzenia w Zagórzu ośrodka leczniczego dla dzieci na 300 łóżek[16]. Po sześciu latach wrócono więc do punktu wyjścia. Sprawę Zagórza poruszono jeszcze raz na III Walnym Zgromadzeniu PTNNiP w Poznaniu w listopadzie–grudniu 1956 r. W ostrych, jak na owe czasy, słowach Henryk Zajączkowski wytknął, że sanatorium w Zagórzu, zbudowane ze składek społecznych, zamieniono na szkołę dla wicedyrektorów szpitali (czyli szpitalnych politruków)[17]. Na przeszkodzie rozwoju psychiatrii dziecięcej stały więc nie tylko brak środków i oderwane od rzeczywistości plany, ale także względy polityczne.

Wracając do ogólnej sytuacji w szpitalnictwie psychiatrycznym – wspomniano już o zwiększeniu w latach 1949–1955 liczby łóżek etatowych o 7720. Towarzyszył temu wzrost wskaźnika liczby łóżek na liczbę mieszkańców:

Tabela 15. Łóżka psychiatryczne na 10 tys. ludności w Polsce w latach 1948–1956

Rok

Liczba łóżek na 10 tys. mieszkańców w zakładach psychiatrycznych

1948

4,1

1949

4,9

1950

5,4

1951

5,8

1952

6,3

1953

6,7

1954

7,4

1955

8,5

1956

8,5

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 222, 223.

Głównym źródłem przyrostu łóżek były remonty, adaptacja i reorganizacja istniejących już budynków[18]. Czy to jednak wystarczyło, aby pokryć zapotrzebowanie? Według Kamili Kancewiczowej minimalna liczba powinna wynosić 1 łóżko psychiatryczne na 1000 ludności (optymalny, wzorem ZSRR i państw zachodnich, ale nieosiągalny poziom to 3 lub 4 łóżka na 1000 mieszkańców)[19]. W 1948 r. było zatem, jak wynika z tabeli powyżej, 0,41 łóżka na 1000 ludności; w 1956 r. wskaźnik ten urósł do 0,85. Przez dziewięć lat nie osiągnięto nawet owego wskazanego przez Kancewiczową minimum 1 łóżka na 1000 mieszkańców. Być może było to związane ze zmniejszającymi się rokrocznie nakładami na szpitalnictwo psychiatryczne. W planie 6-letnim przewidywano następujące nakłady inwestycyjne:

Tabela 16. Nakłady inwestycyjne na szpitale psychiatryczne w Polsce w ramach planu 6-letniego

Rok

Planowane kwoty (w mln zł)

1950

–

1951

–

1952

165

1953

220

1954

80

1955

35

Razem

500

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, Sześcioletni plan inwestycyjny służby zdrowia (dopływ z PKPG), 2, Podział nakładów inwestycyjnych dla całego kraju według działów, s. 151.

Łączna kwota na inwestycje w planie 6-letnim wynosiła 500 mln zł. Nagły wzrost nakładów w latach 1953–1954 kontrastuje z ich ostrym spadkiem w latach 1954–1955. Było to o tyle zastanawiające, że w całym omawianym okresie napływ chorych nieustannie się zwiększał. Czy kwota 500 mln zł była więc wystarczająca w stosunku do potrzeb? W poufnym „Programie inwestycyjnym do 6-letniego planu służby zdrowia” stwierdzono, że na lata realizacji planu 6-letniego psychiatrii udzielone zostaną nieproporcjonalnie mniejsze w stosunku do ogólnej służby zdrowia kredyty „ze względu na pilniejsze potrzeby w dziedzinie szpitalnictwa ogólnego”[20]. O dalszy wzrost liczby łóżek szpitale psychiatryczne miały się starać same ze środków własnych (uzyskiwanych na przykład z przyszpitalnych gospodarstw)[21].

Opieka psychiatryczna zamknięta była więc traktowana drugorzędnie w obliczu walki z ważniejszymi z punktu widzenia państwa chorobami zakaźnymi. Potwierdzała to deklaracja Grynberga, który prezentując w „Służbie Zdrowia” plan na 1951 r. w psychiatrii, stwierdził: „Nie świetnie będzie się przedstawiała obsługa szpitali psychiatrycznych, aczkolwiek znacznie lepiej aniżeli w roku ubiegłym”[22].

Jaka natomiast była liczba łóżek w poszczególnych rejonach i województwach? Czy zniwelowano istniejące jeszcze przed wojną różnice między regionami wschodnimi a centralnymi i zachodnimi? Zapowiadając z rozmachem plan 6-letni w służbie zdrowia, Jerzy Sztachelski obiecywał likwidację starych dysproporcji między terenami wschodnimi a zachodnimi. W skali kraju liczba ogólnych łóżek szpitalnych miała wzrosnąć średnio o 144 proc., natomiast dla zaniedbanych województw przewidywano wzrost ponadprzeciętny: dla rzeszowskiego – 217 proc., białostockiego – 192 proc., lubelskiego – 191 proc. i kieleckiego – 200 proc. Dotyczyło to ogólnie wszystkich łóżek szpitalnych. Natomiast w ogłoszonych planach nie było informacji o zakładach psychiatrycznych. Minister Sztachelski mówił jedynie o rozbudowie sieci przychodni zdrowia psychicznego, rozwijaniu akcji antyalkoholowej, rozbudowie oddziałów dziecięcych czy utworzeniu w przyszłości zakładu terapii pracy dla alkoholików[23]. Oto, jak zmieniała się liczba łóżek w poszczególnych województwach:

Tabela 17. Liczba łóżek psychiatrycznych wg województw w Polsce w latach 1951–1956

Województwo

Liczba łóżek

1951

1952

1953

1954

1955

1956

zielonogórskie

772

1031

558

2045

2850

2850

katowickie/stalinogrodzkie

2141

2386

2385

2310

2770

2785

warszawskie

2117

2216

2205

2487

2780

2780

wrocławskie

b.d.

462

789

1393

2080

2355

poznańskie

1112

1883

1874

1918

2010

2060

gdańskie

1461

1518

1598

1750

1940

2000

opolskie

1100

1250

1391

1702

1800

1880

bydgoskie

1100

1500

1500

1500

1650

1700

krakowskie

1175

1314

1326

1326

1547

1547

białostockie

792

889

912

1002

1050

1075

łódzkie

746

747

776

807

910

910

lubelskie

448

477

492

572

793

770

m. Łódź

651

689

630

630

675

675

rzeszowskie

b.d.

b.d.

b.d.

59

160

428

olsztyńskie

b.d.

b.d.

73

300

320

336

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, Sprawozdania zbiorcze z zakresu działalności zakładów psychiatrycznych w latach 1951–1958, 36/11; Sprawozdanie roczne szpitali psychiatrycznych na rok 1951, s. 9; Sprawozdanie roczne szpitali psychiatrycznych za rok 1952, s. 15; Ruch chorych i łóżka w 1953 r., s. 19; Działalność szpitali psychiatrycznych i sanatoriów dla nerwowo chorych w 1954 r., s. 20, 21; Szpitale psychiatryczne i sanatoria dla nerwowo chorych 1955 r., s. 29; Szpitale psychiatryczne i sanatoria dla nerwowo chorych, Liczba łóżek i osobodni w 1956 roku, s. 2.

Zatem najlepiej wyposażone w łóżka psychiatryczne były tereny zachodnie i centralne, w szczególności okolice wielkich miast (województwa: warszawskie, wrocławskie, łódzkie, gdańskie, krakowskie, poznańskie). Najsłabiej zaopatrzone pozostawały województwa wschodnie: olsztyńskie, rzeszowskie, lubelskie. Podział ten pokrywał się jeszcze z tym z czasów rozbiorów: tereny wschodnie wchodziły niegdyś w skład Rosji, gdzie sieć szpitalna była najgorzej rozwinięta. Należy jednak wziąć pod uwagę, że rejony te były też najsłabiej zaludnione. Natomiast uprzemysłowione, gęsto zaludnione regiony, jak np. województwa warszawskie czy katowickie, musiały mieć więcej zakładów i łóżek psychiatrycznych.

Interesująca jest kwestia różnic w dostępie ludności do łóżek psychiatrycznych i obłożeniu szpitali w różnych województwach. Niestety, dane na ten temat są częściowe. Ciekawej analizy dysproporcji w rozłożeniu liczby łóżek w poszczególnych rejonach kraju dokonał np. kierownik kliniki psychiatrycznej Akademii Medycznej w Łodzi Eugeniusz Wilczkowski[24]. Według jego wyliczeń w 1952 r. poszczególne rejony różniły się znacznie pod względem zaopatrzenia w łóżka psychiatryczne na 1000 mieszkańców: kieleckie – 0,05 łóżka etatowego; wrocławskie – 0,15; lubelskie – 0,24; łódzkie – 0,32; zielonogórskie – 1,56; opolskie – 1,55 i gdańskie – 1,51[25].

Przy ogólnym stanie 12 854 łóżek etatowych na początku 1953 r. w województwach deficytowych (wschodnich oraz północno- i południowo-zachodnich) brakowało ok. 7700 łóżek etatowych. Rejony najlepiej wyposażone miały zaś ok. 1800 łóżek etatowych w nadmiarze. W efekcie musiały one przyjmować ludność z innych rejonów, ale tu z kolei występowała poważna bariera – odległość i związane z nią trudności w transporcie chorego. Niedobory były największe w południowo-wschodnich rejonach Polski (rzeszowskie, lubelskie, kieleckie), na ziemiach północno-zachodnich (szczecińskie, koszalińskie) oraz południowo-zachodnich (wrocławskie). W rezultacie zdaniem Wilczkowskiego ok. 1/5 ludności Polski miała poważnie ograniczony dostęp do szpitala psychiatrycznego[26]. W niektórych województwach jednak występował pewien nadmiar łóżek:

Tabela 18. Nadmiar łóżek w 1952 r. w poszczególnych województwach

Województwo

Nadmiar łóżek etatowych

opolskie

710

gdańskie

470

warszawskie

101

krakowskie

55*

białostockie

36

* łóżka rzeczywiste

Źródło: E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 74.

Zatem w 1952 r. pięć województw dysponowało niewykorzystywanymi rezerwami, niektórym rejonom brakowało miejsc. Największe niedobory łóżek miały następujące województwa:

Tabela 19. Braki łóżek etatowych w 1952 r. w niektórych rejonach Polski

Województwo

Niedobór łóżek etatowych

kieleckie

900

lubelskie

580

łódzkie

499

olsztyńskie

410

koszalińskie

310

Źródło: E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 74.

Według Wilczkowskiego najbardziej upośledzonymi pod względem liczby łóżek szpitalami pod koniec 1952 r. były następujące placówki:

Tabela 20. Liczba łóżek etatowych, rzeczywistych oraz potrzebna ilość łóżek w 1953 r. w niektórych szpitalach psychiatrycznych (wg Eugeniusza Wilczkowskiego)

Szpital

Łóżka

etatowe

rzeczywiste

potrzebne

Rybnik

1748

2208

2440

Szpital Kliniczny w Kłodzku

270

390

1160

Radom

80

128

980

Warta

466

759

965

Radecznica (lubelskie)

390

524

790

Źródło: E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 74.

Szpitale, które miały najwięcej wolnych miejsc pod koniec 1952 r.: Branice – 1250 łóżek etatowych, 1180 rzeczywistych, 540 potrzebnych, oraz Kocborowo – 1400 etatowych, 1514 rzeczywistych i 930 potrzebnych[27].

Istniały zatem spore dysproporcje w wyposażeniu szpitali w łóżka. Według dyrektora Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia Jana Wolańskiego wynikało to z nieplanowego (lub źle zaplanowanego) przyrostu łóżek po wojnie. Jako przykład Wolański podał Krośnice, gdzie powstały siedem lat wcześniej gmach zakładu na ok. 800 łóżek stał pusty[28].

W 1954 r. sytuacja jednak zmieniła się – szpitale psychiatryczne w niemal wszystkich województwach (z wyjątkiem olsztyńskiego) były przepełnione:

Tabela 21. Wskaźniki zagęszczenia łóżek w poszczególnych województwach w Polsce w 1954 r.

Województwo

Średnia liczba pacjentów przypadających na 100 łóżek

rzeszowskie

196,7

łódzkie

184,7

m. Łódź

146,5

bydgoskie

140,6

opolskie

138,4

lubelskie

136,2

stalinogrodzkie

129,8

białostockie

126,2

warszawskie

122,5

gdańskie

116,6

wrocławskie

111,0

krakowskie

109,0

poznańskie

107,8

zielonogórskie

102,3

olsztyńskie

100,0

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, Sprawozdania zbiorcze z zakresu działalności zakładów psychiatrycznych w latach 1951–1958, 36/11, Działalność szpitali psychiatrycznych i sanatoriów dla nerwowo chorych w 1954 r., s. 20.

Z powyższego zestawienia wynika, że jedynie w województwie olsztyńskim nie odnotowano w 1954 r. przepełnienia, wszystkie inne zaś cechowało obłożenie ponad normę. Sytuacja zmieniła się więc w porównaniu z okresem 1945–1948, kiedy to w szpitalach pozostawało wiele wolnych miejsc. Najbardziej przepełnione szpitale psychiatryczne znajdowały się w województwie rzeszowskim (prawie 200 proc.). Inne województwa, jak np. olsztyńskie, białostockie i lubelskie, nie wyróżniały się zbytnio pod tym względem na tle rejonów zachodnich i wielkomiejskich (np. warszawskiego, krakowskiego, stalinogrodzkiego). Dysproporcje w stopniu zagęszczenia łóżek wynosiły tu kilkanaście procent. Liczby te dotyczyły jednak tylko jednego roku, nie można więc formułować na ich podstawie ogólnych wniosków.

Przyjrzyjmy się teraz statystykom ruchu chorych. Przedstawia je poniższa tabela:

Tabela 22. Ruch chorych w zakładach psychiatrycznych w Polsce w latach 1948–1956

Rok

Stan chorych

Przyjęto

Wypisano

Zgony

Zgony w proc. (do ogółem leczących się)

Łóżka etatowe

1948

8 889

12 748

10 427

778

3,5

8 130

1949

10 984

18 223

12 690

1 055

3,8

10 186

1950

12 516

19 224

16 971

1 222

3,8

11 430

1951

14 319

22 185

18 902

1 469

4,0

12 200

1952

15 890

24 128

21 236

1 674

4,1

12 649

1953

17 994

27 115

23 992

1 578

3,6

13 369

1954

20 537

30 763

26 426

1 794

3,7

15 236

1955

22 590

32 070

29 963

–

–

17 456

Źródło: AAN, Ministerstwo Zdrowia 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 521.

Liczba leczących się pacjentów rosła zatem w latach 1948–1956 w szybkim tempie. W ciągu ośmiu lat prawie trzykrotnie zwiększyła się roczna liczba nowych zgłoszeń, choć z drugiej strony również prawie trzykrotnie wzrosła liczba wypisywanych pacjentów. Mimo to stan chorych powiększał się średnio o ok. 2 tys. rocznie. Zatem rację mieli psychiatrzy, którzy postulowali potrzebę rocznego przyrostu łóżek o 2 tys. Tempo zwiększania się liczby łóżek nie było natomiast proporcjonalne do tempa przyrostu pacjentów. W efekcie różnica między stanem chorych a stanem liczbowym łóżek etatowych w każdym roku nieustannie rosła: z 719 w 1948 r. do 5134 w 1956 r. Różnicę trzeba było pokrywać przez dostawianie dodatkowych łóżek, a nawet przydzielanie chorym sienników, co w efekcie zwiększało przepełnienie. Zgony utrzymywały się na względnie niskim poziomie. Zastanawia niewielki wzrost zgonów w latach 1951–1952.

W ślad za rosnącym napływem chorych zwiększał się stosunek liczby leczonych w zakładach i na oddziałach zamkniętych do ogółu ludności:

Tabela 23. Liczba leczących się osób w szpitalach psychiatrycznych, na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych oraz na oddziałach przy przychodniach zdrowia psychicznego na 10 tys. ludności

Rok

Liczba leczących się psychiatrycznie na 10 tys. ludności

1953

16,6

1954

18,2

1955

19,5

1956

20,7

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 34, 35.

Jakie były przyczyny wzrostu liczby leczących się osób i związanego z tym obciążenia szpitali psychiatrycznych? Roczny przyrost chorych o ok. 2 tys. w okresie 1950–1955 spowodowany był przede wszystkim nasilającym się po wojnie napływem chroników. W 1956 r. przewidywano, że tendencja ta utrzyma się również w ciągu najbliższych pięciu lat[29]. Sytuacja zaczynała być podobna do tej sprzed wojny, kiedy to przewlekle chorzy przyczyniali się do przepełnienia szpitali. W rezultacie w 1955 r. chronicy stanowili poważny odsetek wszystkich leczonych w szpitalach psychiatrycznych: nowe zachorowania (typ A) – 35 proc., choroby przewlekające się, rekonwalescenci (typ B) – 30 proc. i chronicy (typ C) – 35 proc.[30] Chronicy stanowili 1/3 wszystkich leczonych, pacjenci zaś z dłuższym pobytem (typy A i B) – ok. 2/3 ogólnej liczby pacjentów.

W połowie lat pięćdziesiątych XX w. uzyskano też pierwsze wiarygodne dane na temat występowania poszczególnych chorób w szpitalach. W 1955 r. przebadano 22 543 pacjentów z 24 zakładów psychiatrycznych i sanatoriów (bez Bolesławca). Stwierdzono:

– schizofrenię u 12 876 pacjentów (57 proc.),

– padaczkę u 1533 (7 proc.),

– niedorozwój psychiczny (debilizm, imbecylizm, idiotyzm) u 1356 (6 proc.),

– psychozy inwolucyjne (klimakteryjne, przedstarcze i starcze) u 1327 (6 proc.),

– porażenia postępujące i inne psychozy kiłowe u 883 (4 proc.),

– nerwice u 872 (4 proc.)

– zaburzenia psychiczne na tle alkoholizmu oraz alkoholizm u 452 (2 proc.)[31].

Najczęściej diagnozowaną przez lekarzy chorobą była więc schizofrenia pod różnymi postaciami.

Interesujące były też szacunki z 1955 r. Eugeniusza Wilczkowskiego na temat zachorowalności na choroby psychiczne. Według autora cierpiało na nie wówczas ok. 3 promile mieszkańców Polski. Opieki psychiatrycznej zamkniętej potrzebowało więc ok. 75 tys. ludzi, nie licząc nerwic. W tym czasie w szpitalach przebywało jedynie ok. 22 tys. chorych, a więc mniej więcej 1/4 kwalifikujących się do hospitalizacji[32].

Pilną sprawą do rozwiązania pozostawał brak łóżek w stosunku do szybko rosnących potrzeb, w efekcie czego w polskich szpitalach panowało permanentne przepełnienie. Wpływało to negatywnie na poziom hospitalizowania pacjentów. Z powodu braku miejsc wielu z nich było przetrzymywanych na dostawionych łóżkach, a nawet na siennikach na podłogach. Zagęszczenie powodowało spadek efektywności leczenia i niski poziom higieny pomieszczeń[33]. Na Krajowej Naradzie Psychiatrów w 1952 r. w Tworkach Lidia Uszkiewiczowa zwróciła uwagę, że brak miejsca uniemożliwiał także właściwą segregację chorych. Bardzo często pacjenci agresywni, pobudzeni przebywali w jednej sali z pacjentami lękliwymi, drażliwymi, co wywoływało sytuacje konfliktowe, bójki, nadużycia itp. Przepełnienie utrudniało dostęp do rozrywek, radia, prasy, negatywnie wpływając na samopoczucie chorych, którzy nierzadko całymi dniami przesiadywali przy stole, mając posiłki za jedyne urozmaicenie szpitalnej monotonii. Taka atmosfera prowadziła, zdaniem Uszkiewiczowej, do „zdziczenia” pensjonariuszy szpitali psychiatrycznych[34]. Zbyt duże zagęszczenie pacjentów powodowało wzrost zagrożenia chorobami zakaźnymi, na które dodatkowo cierpiała część chorych. Szczególnie niebezpieczna była powszechna po wojnie gruźlica[35]. Nieustanny brak łóżek zmuszał niektórych dyrektorów do odmowy leczenia wielu pacjentów. W wyniku tego wydłużał się średni czas oczekiwania na przyjęcie i tworzyły się kolejki[36].

Przepełnienie szpitali psychiatrycznych miała częściowo rozwiązać ich rejonizacja wdrożona 1 lipca 1952 r.[37] Jej wprowadzenie poprzedziły dyskusje na temat dwóch koncepcji. Pierwsza przewidywała kierowanie chorych z terenów wschodnich do niektórych szpitali na zachodzie kraju, gdzie znajdowały się jeszcze wolne miejsca. Oznaczałoby to jednak umieszczenie pacjenta w zupełnie nowym otoczeniu, z dala od rodziny czy bliskich. Niosło również ze sobą spore trudności związane z transportem chorego, trwającym w tamtych warunkach często ponad dobę, zwiększało też koszty. Druga opcja przewidywała dwustopniowe przemieszczanie chorych. Pacjenci ze wschodu mieliby być kierowani do szpitali położonych w centrum kraju: w Kobierzynie, Lublińcu, Kochanówce, Tworkach, Rybniku, Warcie i Gostyninie. Te z kolei miałyby zwolnić dla nich miejsca dzięki uprzedniemu wysłaniu grupy własnych pacjentów do placówek północno-zachodnich, mających jeszcze wolne miejsca, m.in. do Międzyrzecza-Obrzyc i Branic. Oznaczało to wprawdzie transport większej liczby chorych niż według pierwszej koncepcji, ale zmniejszało odległość do szpitali. Pacjenci pozostawaliby też bliżej rodzin. Uznano to za lepsze rozwiązanie. W szpitalach przyjmujących chorych z terenów wschodnich postanowiono zabezpieczyć na ten cel odpowiednią liczbę łóżek. Miało to być minimum 0,33 łóżka na 1000 ludności[38].

W ramach rejonizacji starano się wyrównać dysproporcje przez przydzielenie w 1952 r. większej liczby łóżek województwom z największymi brakami, np. wrocławskie otrzymało 173 łóżek więcej w stosunku do stanu z 1951 r., ale już np. kieleckie tylko 12. Województwo krakowskie powiększyło liczbę łóżek psychiatrycznych o 300, ponieważ obsługiwało sąsiednie tereny wschodnie i było w związku z tym szczególnie obciążone. Z drugiej strony terenom, które w 1951 r. miały nadwyżkę niewykorzystanych miejsc, zmniejszono ich liczbę. I tak województwo gdańskie w 1952 r. miało już 143 łóżek mniej w porównaniu z poprzednim rokiem, katowickie – 261, poznańskie – 22, szczecińskie – 44, miasto Warszawa – 139. Zabrane w ten sposób łóżka (788) miały pokryć zbliżoną (750) ilość miejsc w nowo utworzonym szpitalu psychiatrycznym w Stroniu Śląskim. Nowy szpital nie przyniósł więc per saldo nowych miejsc.

W związku z rejonizacją przewidywano też odłączenie niektórych przepełnionych szpitali od województwa deficytowego w łóżka psychiatryczne i przyporządkowanie ich rejonowi (województwu) mającemu jeszcze wolne miejsca[39]. Sporządzono więc nowy wykaz województw i miejscowości, w których znajdowały się szpitale psychiatryczne obsługujące ich mieszkańców: województwo białostockie – Choroszcze (Państwowy Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych); województwo bydgoskie – Świecie, Kocborowo (woj. gdańskie) i Gostynin (woj. warszawskie); województwo gdańskie – Kocborowo (woj. gdańskie); województwo katowickie – Lubliniec, Rybnik (woj. katowickie); województwo kieleckie – Warta (woj. łódzkie) oraz Lubliniec, natomiast miasto i powiat Kielce miały przez Oddział Psychiatryczny Szpitala Wojewódzkiego w Kielcach kierować chorych do Lublińca, a chorych z powiatów: Sandomierz, Opatów, Iłża, Kozienice, m. Ostrowiec – do Tworek (woj. warszawskie); miasto i powiat Radom przez Oddział Psychiatryczny Szpitala Wojewódzkiego w Radomiu kierował pacjentów również do Tworek; województwo koszalińskie – Kocborowo (woj. gdańskie), Świecie (woj. bydgoskie), kierowano tam chorych tylko z koszalińskich powiatów Wałcz i Złotów; województwo krakowskie – Kobierzyn, Rybnik; województwo lubelskie – Abramowice; województwo łódzkie – Kochanówka, Warta, Tworki, Gostynin (dwa ostatnie w woj. warszawskim); województwo olsztyńskie – Kocborowo, Świecie, Choroszcz (woj. białostockie); województwo opolskie – Branice, Lubliniec; województwo poznańskie – Dziekanka, Kościan (sanatorium), Obrzyce (woj. zielonogórskie), Świecie; województwo rzeszowskie – Kobierzyn; województwo szczecińskie – Obrzyce; m.st. Warszawa: część lewobrzeżna – Tworki, prawobrzeżna – Drewnica; województwo warszawskie – Tworki, Gostynin, Drewnica, Choroszcz; województwo wrocławskie – miasto i powiat Wrocław – Klinika Psychiatryczna AM we Wrocławiu; chorzy z pozostałych ziem województwa – Obrzyce, Kościan, Dziekanka oraz Kłodzko (Oddział Psychiatryczny Szpitala Powiatowego); województwo zielonogórskie – Obrzyce[40].

Tak więc poszczególne szpitale musiały odtąd przyjmować chorych nie tylko z własnego województwa, ale także z innych. Większość województw nie miała bowiem wystarczającej ilości własnych łóżek psychiatrycznych. Wyjątkiem były tu województwa białostockie, gdańskie, katowickie, lubelskie oraz m. Warszawa. Rejonizacja z 1952 r. nie oznaczała więc przyrostu nowych łóżek, lecz jedynie zmieniała sposób zagospodarowania już istniejących zasobów.

Problem przepełnienia szpitali psychiatrycznych miało także rozwiązać w opinii współczesnych specjalistów wydzielenie z nich chroników i umieszczenie ich w specjalnych zakładach detencyjnych. Taką koncepcję rozważano już na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w 1950 r. Referujący sprawę Stanisław Cwynar zaproponował wówczas stworzenie dla przewlekle chorych specjalnego ośrodka rolniczo-przemysłowego z ok. 1000 miejsc. W ten sposób zwolniłoby się wiele łóżek dla ostrych przypadków, które były możliwe do podleczenia i zwolnienia w ciągu kilku tygodni. Dzięki temu choroba nie przechodziłaby u pacjentów w ciężką fazę, co bardzo często miało miejsce z powodu zbyt późnego podjęcia terapii. Drugą korzyścią było zmniejszenie kosztów utrzymania chroników, którzy mogliby w ośrodku specjalnym podjąć pracę. W toku dyskusji nad propozycją Cwynara niektórzy wyrazili jednak obawy, czy takie nagromadzenie chroników w jednym zakładzie nie spowoduje patologicznego zachowania personelu. Cwynar przyznał, że może tak być i dlatego w takiej placówce potrzebny byłby etat psychiatry nadzorcy, niezależnego od dyrekcji zakładu[41]. Plany te jednak pozostawały w sferze projektu.

Dyskusję na temat rosnącego napływu chroników i zwiększającego się obciążenia szpitali podjęto kolejny raz na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r. W rezolucji w punkcie 1 zamieszczono postulat rozszerzenia profilaktyczno-ilościowego bazy psychiatrycznej w Polsce oraz właściwej jej organizacji m.in. przez:

– podział pacjentów według czasu trwania choroby i reorganizację pod tym kątem profilizacji szpitali (segregacja chorych na krótkotrwałe oraz przewlekłe przypadki),

– zagwarantowanie w budżecie na 1953 r. odpowiednich kwot na rozwój liczby łóżek w klinikach i szpitalach,

– centralne rozdzielanie miejsc w szpitalach dla chorych z zakładów „wymagających stałego odpływu chorych”[42] (kierowanie chorych z przepełnionych placówek do szpitali, mających jeszcze wolne łóżka – powtórzono więc w tym miejscu postulaty uchwalonej wcześniej rejonizacji).

W pracach tych aktywnie uczestniczył Andriej Snieżniewski. Jako przedstawiciel ZSRR wziął udział w posiedzeniu Kolegium Ministerstwa Zdrowia 11 września 1952 r., na którym zajmowano się także sprawą profilizacji szpitali psychiatrycznych. Oprócz Snieżniewskiego obecni byli m.in.: Ludwik Przysuski z KC PZPR, Andrzej Jus, Kamila Kancewiczowa, Lucjan Korzeniowski, Zygmunt Kuligowski, a także członkowie kolegium: wiceminister zdrowia Bogusław Kożusznik, Irena Hausmanowa, Zygmunt Grynberg, Jan Wolański (minister zdrowia Jerzy Sztachelski był nieobecny z powodu choroby). Snieżniewski jako pierwszy wygłosił referat o stanie polskiej psychiatrii i lecznictwa, co świadczyło o jego wyjątkowej pozycji w tym gremium. Opierając się na uwagach i wskazówkach radzieckiego profesora, podjęto uchwałę, która dotyczyła spraw chroników w polskich szpitalach psychiatrycznych[43]. Snieżniewski brał więc udział nie tylko w kształtowaniu polskiej psychiatrii naukowej, ale także systemu opieki. Nota bene w oficjalnym artykule w „Służbie Zdrowia” z 1 maja 1953 r. (data nieprzypadkowa – Święto Pracy) wiceminister zdrowia Bednarski mówił wprost o Snieżniewskim i jego wielkiej pomocy przy planowaniu rozwoju polskiej psychiatrii[44].

Zgodnie z uchwałą Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 11 września 1952 r. zalecono do 31 marca 1953 r. zreorganizowanie profilizacji szpitali psychiatrycznych przez utworzenie osobnych oddziałów dla nowych przypadków zachorowań oraz dla chroników. Od 1953 r. należało wydzielać minimum 10 proc. łóżek dla nowo przyjętych[45]. Początkowo występowały jednak duże trudności z podziałem pacjentów[46]. Tuż po zakończeniu Krajowej Narady Psychiatrów i po wspomnianym posiedzeniu Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 17 września 1952 r. wydano rozporządzenie o profilizacji szpitali, dzielące je na zakłady o charakterze bardziej detencyjnym dla przewlekle chorych oraz na placówki nastawione na leczenie przede wszystkim lżejszych przypadków. Dla chroników wytypowano szpitale w Branicach, Stroniu Śląskim, Gorzowie i Radecznicy[47].

Próbując odciążyć szpitale psychiatryczne od zbyt dużej liczby chroników, Ministerstwo Zdrowia zaproponowało także, aby oddać ich pod jurysdykcję Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej (MPiOS). Argumentowano, że były to osoby nie tyle chore, ile upośledzone, a więc podlegające MPiOS. W uchwale Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 15 czerwca 1954 r. zobowiązano Zarząd Profilaktyki i Lecznictwa Ministerstwa do przeanalizowania projektu przesunięcia przewlekle chorych ze szpitali psychiatrycznych do placówek prowadzonych przez resort pracy i opieki społecznej. Wnioski w tej sprawie Zarząd miał złożyć ministrowi zdrowia do 15 lipca 1954 r.[48] W lutym 1955 r. postulowano wysyłać chroników do zakładów opieki społecznej w liczbie ok. 1000 rocznie, aby odciążyć szpitale[49]. Mimo to problem przewlekle chorych pozostawał jednak wciąż nierozwiązany. Zakłady opieki społecznej odmawiały przyjmowania chroników, tłumacząc to brakiem miejsc[50]. Próba rozwiązania problemu chroników przez oddanie ich pod zarząd innemu resortowi nie powiodła się.

Wśród obciążających szpitale psychiatryczne pacjentów znajdowali się też alkoholicy. Niektórzy psychiatrzy, jak Zygmunt Kuligowski i Stanisław Świerczek, proponowali również budowę specjalnych zakładów dla alkoholików, gdzie leczono by ich, na przykład stosując pracę jako formę terapii[51].

Problemy występowały nadal w psychiatrii dziecięcej, gdzie brak osobnych łóżek i zakładów był szczególnie dotkliwy. W rezultacie dzieci przebywały w tych samych szpitalach, co pacjenci dorośli. W dodatku do szpitali psychiatrycznych kierowano na leczenie nieletnich, którzy wymagali bardziej opieki socjalnej niż psychiatrycznej. W maju 1954 r. Zarząd Profilaktyki i Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia otrzymał zadanie przygotowania w terminie do 30 czerwca 1954 r. projektu rozdzielenia opieki nad dziećmi z zaburzeniami psychicznymi między ministerstwa: zdrowia, oświaty oraz pracy i opieki społecznej. Zamierzano w ten sposób zwolnić trochę łóżek w szpitalach psychiatrycznych oraz oddzielić dzieci z trudnościami wychowawczymi od tych chorych umysłowo. Podopiecznymi z problemami wychowawczymi miałyby się zająć ministerstwa: oświaty lub pracy i opieki społecznej, natomiast dziećmi chorymi psychicznie – Ministerstwo Zdrowia[52]. Sprawy dzieci chorych umysłowo były również, podobnie jak chroników, konsultowane z sowieckimi doradcami. Podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia w lutym 1955 r. projekt z tej dziedziny referowała dr Anna Samska, specjalistka radziecka do spraw psychiatrii dziecięcej. Zawarła ona w nim konkretne propozycje, np. powiększenie liczby łóżek psychiatrycznych dziecięcych w 1955 r. o 750, utworzenie 600 dodatkowych miejsc w zakładach Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej i wreszcie kierowanie lekarzy psychiatrów do ZSRR na specjalizację i szkolenia[53]. Tak więc radzieccy doradcy brali udział w rozwiązywaniu problemów polskiej opieki psychiatrycznej.

Przeciwdziałać przepełnieniu szpitali psychiatrycznych miały też remonty i adaptacja istniejących, ale nieczynnych obiektów. Na XXVII Walnym Zgromadzeniu Polskich Psychiatrów w Branicach w październiku 1953 r. stwierdzono podczas dyskusji, że plan 6-letni nie przewidywał, niestety, budowy nowych szpitali. W tym przypadku pozostawała jedynie możliwość remontu zniszczonych pawilonów w istniejących już szpitalach lub rewindykacja dawnych placówek[54]. Nieliczne uruchamiane szpitale były bowiem finansowane ze środków innych placówek. Na przykład w 1950 r. w ramach Czynu Lipcowego otwarto szpital koło Gorzowa (woj. zielonogórskie). Pierwszy pawilon liczył 100 łóżek, planowano w przyszłości rozszerzyć stan do 1,5–2 tys. łóżek. Odbudowę szpitala w Gorzowie prowadził jednak szpital w Tworkach z własnego budżetu[55]. Wspomniano też o szpitalu w Stroniu Śląskim, który otrzymał łóżka kosztem miejsc zabranych innym szpitalom. Jedynie w Bojanowie w październiku 1950 r. otwarto zakład dla chorych umysłowo, ale tylko na 80 osób[56]. Budowa nowych, wielkich szpitali, które mogłyby odciążyć pozostałe, była kosztowna i nie przewidywał jej plan 6-letni. Tańszym i dostępnym rozwiązaniem było więc adaptowanie obiektów poniemieckich lub remontowanie własnych.

Eugeniusz Wilczkowski wyliczył, że do 1953 r. na terenie Polski pozostało jeszcze do uruchomienia aż 16 działających przed wojną szpitali psychiatrycznych o ogólnej liczbie 13 700 miejsc. Było to trzykrotnie więcej niż ilość, o jaką upominał się on w 1953 r. (4200), i zaspokoiłoby psychiatryczne potrzeby. Placówki te zostały po wojnie zagospodarowane na inne cele. Wilczyński postulował więc podjęcie rozmowy z poszczególnymi ministerstwami, aby można było odzyskać obiekty i przeznaczyć je na cele psychiatryczne. Najbardziej pod tym względem upośledzone było województwo wrocławskie, gdzie znajdowało się najwięcej nieczynnych poniemieckich szpitali, np. w Kraśnicach koło Milicza, Wałbrzychu, Bolesławcu, Płaskowicach, Lubinie czy Lubiążu. Przed wojną zakłady te miały ponad 4000 miejsc. W 1953 r. natomiast planowano przejąć i otworzyć tylko jeden szpital w Kraśnicach (300 miejsc). Podobnie w województwie szczecińskim nie było ani jednej kliniki psychiatrycznej. Dlatego należało wzmocnić akcje readaptacji pustych zakładów, zwłaszcza na terenach poniemieckich[57]. Podobnego zdania był Jan Wolański, dyrektor Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia[58].

Ponadto w wielu działających szpitalach pozostawały nieczynne oddziały lub niewykorzystane obiekty, np. w Branicach można byłoby wyremontować trzy budynki i uzyskać w ten sposób ok. 500 łóżek; w Gorzowie remont mógłby przynieść 150 miejsc, w Kobierzynie stały nieczynne 2 budynki na 120 miejsc, w Rybniku 5 budynków na 268 miejsc, w Świeciu jeden pawilon na 60 miejsc.

Zdaniem Wilczkowskiego do remontu były w pierwszej kolejności krakowskie szpitale w Kobierzynie i Rybniku, obsługujące województwo rzeszowskie; budynki w szpitalu w Gorzowie, który mógłby dzięki temu obsługiwać województwo szczecińskie[59]. Nie byłoby wskazane natomiast, aby budować nowe obiekty tam, gdzie liczba łóżek w województwie jest przyzwoita lub gdzie są stare obiekty nadające się do ponownego użytku (np. woj. wrocławskie). Dlatego Wilczkowski miał zastrzeżenia co do nowego szpitala w Stroniu Śląskim. W 1953 r. istniała bowiem możliwość uruchomienia innego zakładu – w Jarosławiu (300 miejsc), co oznaczałoby początek szpitalnictwa w zaniedbanym województwie rzeszowskim. Uważał, że na przyszłość rozdział kredytów na psychiatrię powinien uwzględniać przede wszystkim hierarchię potrzeb poszczególnych terenów: w województwach upośledzonych pod względem liczby łóżek należałoby tworzyć tzw. przyczółki mostowe – małe zajęte lub nieużywane dotychczas placówki, które mogłyby być punktem wyjścia dla dalszej rozbudowy szpitala[60].

Oprócz niewykorzystanych możliwości zdarzały się też przypadki likwidacji lub przejmowania na inne cele już działających i przepełnionych szpitali psychiatrycznych. Tak było w przypadku wspomnianego już zakładu dla dzieci w Zagórzu, zamkniętego w październiku 1949 r. Sprawę tę dyskutowano na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w 1950 r. Feliks Kaczanowski zarzucił Ministerstwu Zdrowia, że cechował je niewłaściwy stosunek do lecznictwa chorych umysłowo, co przejawiało się pomysłami zmniejszania liczby łóżek. Zaproponował, aby Walne Zgromadzenie PTP wybrało specjalną delegację do ministerstwa w tej sprawie. Zgodził się z nim Wilczkowski, wspominając np. o nieujawnionym projekcie zmniejszenia liczby łóżek w Kochanówce do 120. Inny lekarz, Izydor Wassermann, zgłosił protest przeciwko zmniejszaniu ilości łóżek psychiatrycznych we Wrocławiu. Nieoczekiwanie Zarząd Główny PTP przyjął powyższe wnioski, które jednomyślnie przegłosowano na zebraniu[61]. Niestety, nie doprowadziło to do zmiany polityki Ministerstwa Zdrowia. I tak szpital psychiatryczny w Chełmie przekształcono w zwykły szpital powiatowy i szkołę pielęgniarską. Istniały jednak plany, że w 1953 r. szkoła przeniesie się gdzie indziej i ponownie otworzy się szpital psychiatryczny na 200 miejsc[62]. Wilczkowski obliczył, że akcja reaktywowania przejętych na inne cele szpitali mogłaby dać z powrotem ok. 1200 łóżek[63]. A zatem tyle łóżek psychiatrycznych stracono w wyniku decyzji władz.

Dodatkowe łóżka psychiatryczne można było zatem pozyskać przez uruchomienie dawnych szpitali psychiatrycznych odziedziczonych po Niemcach, remonty niewykorzystywanych i zdewastowanych pawilonów w funkcjonujących szpitalach oraz zaprzestanie likwidowania i zwrot zabranych obiektów, jak np. sanatorium w Zagórzu. Można przypuszczać, że oprócz braku środków i drugorzędnego traktowania lecznictwa psychiatrycznego przez władze zorientowane na walkę z ostrymi chorobami zakaźnymi wpływ na zaniedbanie sprawy powiększenia stanu liczbowego łóżek psychiatrycznych miały także inne czynniki. Zdaniem prof. Tadeusza Nasierowskiego, wizyta Snieżniewskiego w Polsce w 1952 r. i lustracja zakładów psychiatrycznych miała na celu przede wszystkim wysondowanie, czy i w jakim stopniu można byłoby użyć istniejące szpitale w celach wojskowych na wypadek konfliktu. Był to bowiem okres silnego napięcia międzynarodowego, spotęgowanego m.in. wojną w Korei[64]. Dlatego wstrzymywano się z adaptacją i rozbudową niewykorzystywanych obiektów.

W czerwcu 1954 r. podjęto pierwsze urzędowe czynności, mające na celu realizację powyższych postulatów. Ministerstwo Zdrowia nakazało podległemu Zarządowi Profilaktyki i Lecznictwa razem z Departamentem Inwestycji przeanalizować możliwości pozyskania i adaptacji nieczynnych budynków na cele psychiatryczne, zwłaszcza w województwach deficytowych. Wnioski na ten temat należało przedłożyć Kolegium Ministerstwa Zdrowia do połowy lipca tego samego roku[65], a zatem sprawę potraktowano priorytetowo.

W lutym 1955 r. Ministerstwo Zdrowia wyodrębniło kilka nieczynnych, zniszczonych i ulegających dewastacji pawilonów psychiatrycznych w działających szpitalach psychiatrycznych w Gorzowie (6), Krośnicach (4), Branicach (3 pawilony), Międzyrzeczu (2), Rybniku (2), Choroszczy (2) i Kocborowie (1). Obliczono, że odbudowa tych pawilonów od podstaw wymagałaby ok. 20 mln zł. Remonty pawilonów byłyby tańsze. Budynki stanowiły zintegrowaną część zakładów psychiatrycznych i były przystosowane do funkcji leczniczych. Restauracja obiektów miała przynieść łącznie 1710 nowych łóżek. Ponadto Ministerstwo Zdrowia domagało się rewindykacji niektórych szpitali psychiatrycznych zajętych na inne cele. Chodziło zwłaszcza o dawny szpital w Lubiążu[66]. Na początku lutego 1956 r. odbyło się posiedzenie Kolegium Ministerstwa Zdrowia. Po wysłuchaniu sprawozdania Zarządu Profilaktyki i Lecznictwa na temat psychiatrii Kolegium podjęło uchwałę, w której zobowiązano Zarząd do rewindykacji obiektów, które można by przeznaczyć na cele psychiatryczne, oraz Zarząd Profilaktyki wspólnie z Zarządem Inwestycji do wykonania w 1956 r. dokumentacji technicznej na budowę nowych obiektów psychiatrycznych. Miały one ustalić odpowiednią sumę kredytów na remonty i zwiększanie liczby łóżek o 2 tys. rocznie[67].

Realizując te postanowienia, w czerwcu 1956 r. sporządzono wykaz obiektów nadających się do adaptacji na cele psychiatryczne: budynki MSW w Bartoszycach (woj. olsztyńskie), które w 1957 r. mogły przynieść ok. 150 łóżek (koszt 600 tys. zł); dawny szpital psychiatryczny w Zarządzie CUSZ w Lubiążu – ok. 1300 łóżek, i obiekt w Szklarskiej Porębie – 200 łóżek[68].

Tak więc dopiero w 1956 r. pojawiły się realne możliwości powiększenia liczby łóżek psychiatrycznych.

Kadry

Brak łóżek nie był jedynym problemem psychiatrycznej opieki zamkniętej. Dotkliwe były również niedobory kadrowe. W ramach przygotowań do Kongresu Nauki Polskiej rozesłano do szpitali psychiatrycznych ankiety. Odpowiedziało na nie 16 placówek (Abramowice, Branice, Drewnica, Dziekanka, Choroszcz, Gostynin, Kobierzyn, Kocborowo, Kochanówek, Kościan, Lubliniec, Międzyrzecz-Obrzyce, Rybnik, Tworki, Warta), sanatoria w Wonieściu i Spławie oraz wszystkie kliniki psychiatryczne (Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Warszawa, Wrocław). Największe problemy, na jakie uskarżały się ankietowane placówki, dotyczyły braku łóżek, braku kadr i niskiego ich poziomu. Najgorsza sytuacja panowała pod tym względem w Rybniku, Choroszczy i Obrzycach[69].

Brakowało również administracji szpitalnej, co doprowadzało nieraz do kuriozalnych sytuacji, np. w szpitalu w Dziekance przez wiele lat wyselekcjonowani lekko chorzy pełnili bezpłatnie funkcje biurowe, m.in. archiwisty akt i ksiąg pacjentów, rejestratora prowadzącego dziennik podawczy itp.[70] Wszystko w ramach terapii pracą.

Brak personelu w psychiatrii wynikał przede wszystkim ze strat wojennych. Dopływ nowych kadr był ograniczony z powodu czasu, jaki był potrzebny do wykształcenia dyplomowanego lekarza psychiatry: pięcioletnie studia medyczne oraz specjalizacja psychiatryczna, obejmująca dwa stopnie po 24 miesiące nauki i praktyki każdy. Pierwszy stopień przewidywał praktyki i pracę w szpitalach i na oddziałach psychiatrycznych, zapoznanie się z ogólnymi zasadami pracy, psychiatrią sądową, dziecięcą. W ramach drugiego stopnia lekarz musiał zaznajomić się z fizjologią układu nerwowego (wpływy pawłowizmu), odbyć praktyki w klinikach i szpitalach psychiatrycznych i neurologicznych, na koniec zaś przepracować samodzielnie dwa miesiące w poradni lub szpitalu[71]. Zdaniem Wilczkowskiego program specjalizacji był jednak trudny do zastosowania w praktyce ze względu m.in. na warunki lokalowe – w szpitalach brakowało przydziałów mieszkaniowych dla i tak nielicznych chętnych[72]. Na wykształcenie odpowiedniej ilości nowych kadr przyszło więc jeszcze długo czekać.

Ponadto niskie płace oraz specyficzne warunki pracy (oddalenie od miast, uciążliwe otoczenie) nie zachęcały do podejmowania specjalizacji psychiatrycznej. Lekarze byli przeładowani pracą administracyjną. Brakowało mieszkań przy szpitalach dla pielęgniarzy i pielęgniarek oraz ich rodzin. Personel pomocniczy był nierzadko zmuszony zajmować na cele mieszkalne sale chorych, w wyniku czego tylko w 1955 r. psychiatria straciła ok. 500 łóżek[73].

Wobec tych trudności nawet 40-procentowy dodatek psychiatryczny „dla osób zatrudnionych w szpitalach (klinikach, oddziałach) psychiatrycznych, jeżeli stykają się z chorymi psychicznie”[74] nie był dostatecznym czynnikiem motywującym. Podobnie było w przypadku stypendiów. W maju 1954 r. Departament Doskonalenia Kadr i Zarząd Szkół Wyższych miał rozpocząć program stopniowego zwiększania liczby stypendiów specjalizacyjnych w niektórych klinikach psychiatrycznych[75]. Niska atrakcyjność zawodu psychiatry stała jednak wciąż na przeszkodzie realizacji tych celów.

Sytuację próbowano poprawić, otwierając szkoły pielęgniarstwa psychiatrycznego. Pierwszą otwarto pod koniec 1949 r. w Kobierzynie. Program przewidywał dwuletni kurs. W połowie 1950 r. uczyło się tam 50 słuchaczy[76]. Kolejne szkoły dla średniego personelu psychiatrycznego utworzono 1 stycznia 1953 r. w Kocborowie i Kościanie[77]. W tym samym roku na podstawie instrukcji Instytutu Psychoneurologicznego opracowano i wprowadzono w życie jednolite programy nauczania w tych szkołach. IP organizował także kursy dokształcające dla pracujących już lekarzy psychiatrów, ale uskarżano się na ogólnie niską frekwencję[78]. Liczba chętnych w 1953 r. była mniejsza, niż przewidywano. Ogółem na trzystopniowych kursach dokształcały się tylko 63 osoby. Przyczyną tego był brak czasu, spowodowany nadmiernym obciążeniem lekarzy pracą dodatkową[79]. Program nauczania na akademiach medycznych i kursach układano, sugerując się wzorami sowieckimi. Zgodnie z zaleceniami Kolegium Ministerstwa Zdrowia z września 1952 r., do końca kwietnia 1953 r. należało przeanalizować nauczanie psychiatrii na akademiach medycznych, opierając się na „doświadczeniu Związku Radzieckiego”[80]. Kursy dokształcające również były dopasowane do standardów radzieckich, np. w maju 1954 r. Kolegium Ministerstwa Zdrowia, dążąc do zwiększenia liczby psychiatrów dziecięcych, postanowiło zobowiązać Zarząd Profilaktyki i Lecznictwa do przygotowania materiałów na temat niedoborów kadrowych w neuropsychiatrii dziecięcej celem ich „przekonsultowania ze specjalistą radzieckim i przygotowania kandydatów na wyjazd do Związku Radzieckiego dla zapoznania się z neuropsychiatrią dziecięcą”[81]. Z powodu zamknięcia granic z Europą Zachodnią kursy zagraniczne były możliwe jedynie w krajach bloku komunistycznego. W zgodzie z wzorami radzieckimi miały być też prowadzone od jesieni 1952 r. dwa pięciomiesięczne kursy dla 40 lekarzy[82].

Statystyki kadr w okresie 1948–1956 wykazywały permanentny niedobór w stosunku do potrzeb. W 1950 r. na jednego psychiatrę przypadało 125 łóżek. Zdaniem autorów Programu inwestycyjnego w służbie zdrowia, przygotowanego w ramach planu 6-letniego, było to stanowczo za dużo[83]. Na rok 1951 zaplanowano, że jeden lekarz będzie miał pod opieką 73 chorych. Zwiększyć się też miała liczba pielęgniarek opiekująca się pacjentami: z 1/8 w 1950 do 1/7 w 1951 r.[84] Według wyliczeń Eugeniusza Wilczkowskiego nie udało się tego zrealizować. W szpitalnictwie psychiatrycznym na dzień 1 lipca 1952 r. było 159 lekarzy, czyli średnio jeden psychiatra na 100 chorych. Dużo zatem jeszcze brakowało do osiągnięcia wytyczonego na 1951 r. wskaźnika 1/73. Wilczkowski podawał tu Związek Radziecki jako wzór, którym polscy planiści powinni się kierować. W ZSRR na 100 chorych przypadało trzech lekarzy. Ponieważ w Polsce było to na razie nieosiągalne, autor proponował niezbędne minimum: jeden ordynator i 2 asystentów na 100 chorych, a na oddziale dla chroników: jeden ordynator i jeden asystent na 300 chorych. Żeby to osiągnąć, potrzeba było razem ok. 300 lekarzy, a więc brakowało jeszcze ok. 140 osób[85]. Tak więc liczba kadr powinna być dopasowywana do standardów radzieckich.

Zdzisław Jaroszewski w 1952 r. podawał wskaźnik podobny do wyliczonego przez Wilczkowskiego: jeden psychiatra na 92 chorych. Zaznaczył jednak, że między szpitalami występowały duże dysproporcje, np. w Branicach jeden lekarz przypadał aż na 381 chorych[86]. Według opinii ekspertów Ministerstwa Zdrowia, którzy w lutym 1955 r. przygotowali na ten temat obszerny raport, optymalny przyrost liczby lekarzy w latach 1950–1955 powinien wynosić ok. 80 osób rocznie[87]. Tymczasem np. od lipca 1952 do końca 1953 r., a więc w czasie dłuższym niż rok, przybyło zaledwie 33 lekarzy[88]. Rozbieżności między planowaniem a rzeczywistością pokazuje poniższa tabela:

Tabela 24. Prognozy rozwoju kadr psychiatrycznych w ramach planu 6-letniego w Polsce w latach 1950–1955

Kadra i wyposażenie

1950

1951

1952

1953

1954

1955

Wykonanie 31 XII 1955 r.

Lekarze

160

218

237

255

277

326

288

Personel pomocniczy

1 356

2 292

2 307

2 377

2 451

2 606

2 048

Łóżka etatowe

12 551

15 192

15 979

17 225

16 673

17 990

17 456 (chorych: 22 590)

Lekarze/łóżka etatowe

1/76

1/60

1/67

1/65

1/62

1/55

1/60 (lekarze/ /chorzy 1/78)

Personel pomocniczy/ /łóżka etatowe

1/9

1/7

1/7

1/6

1/7

1/6

1/8 (personel/ /chorzy 1/11)

Źródło: AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, załącznik do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia z 14 marca 1956 r., s. 520.

W 1955 r. planowano wskaźnik 1 lekarz na 55 łóżek, w rzeczywistości sytuacja była wciąż taka sama, jak w 1951 r. – jeden lekarz przypadał na 60 łóżek etatowych. Nie osiągnięto planowanej na 1955 r. liczby personelu 2606, było tylko 2048. Stosunek personelu do łóżek etatowych uległ pogorszeniu w porównaniu z rokiem 1951. Ponieważ rzeczywista liczba chorych była większa niż liczba łóżek etatowych, w rezultacie wskaźniki lekarz/chorzy i personel/chorzy wyglądały w 1955 r. jeszcze gorzej niż wskaźnik łóżek: w 1955 r. jeden lekarz przypadał na 78 chorych oraz jedna osoba z personelu na 11 chorych. Przypomnijmy, że np. w 1951 r. planowano wskaźnik: jeden lekarz na 73 chorych. Sytuacja wynikała głównie z szybkiego wzrostu liczby pacjentów, za którym nie nadążał przyrost kadr. W szpitalnictwie psychiatrycznym 31 grudnia 1955 r. pracowało 288 lekarzy, czyli jeden na 78 chorych. Specjalistów II stopnia było 83, I stopnia – 130, reszta lekarzy nie miała specjalizacji[89].

Przy likwidowaniu niedoborów Kolegium Ministerstwa Zdrowia zalecało odnieść się do norm sowieckich. Powoływano się na obowiązujące normy szpitalnictwa psychiatrycznego w ZSRR, różnicujące potrzeby kadrowe według trzech grup pacjentów: I grupa – nowe przypadki: 1 lekarz zajmował się 20 chorymi (oprócz ordynatora, który miał pod sobą maksymalnie 10 osób); II grupa – przewlekle chorzy: 1 lekarz na 35 osób; III grupa – chronicy: 1 lekarz na 35 osób lub mniej.

Po uwzględnieniu polskich warunków i możliwości proponowano dążenie do uzyskania następujących wskaźników: I grupa – 1 lekarz na 30 chorych (potrzeba 337 lekarzy); II grupa (przewlekające się psychozy) – 1 lekarz na 50 chorych (potrzeba 170 lekarzy); III grupa (chronicy) – 1 lekarz na 80 chorych (potrzeba 124 lekarzy). Łącznie potrzeba było więc 631 lekarzy, w 1955 r. brakowało 343 psychiatrów. Wobec tego w ciągu następnej 5-latki rocznie powinno przybywać ok. 70 lekarzy, aby możliwie szybko odpowiedzieć na potrzeby[90].

Na podstawie kryteriów sowieckich określono też wymagania w zakresie personelu pomocniczego. Pielęgniarki dyplomowane: I grupa – 1 na 8 chorych (łącznie 1240 pielęgniarek); II grupa – 1 na 15 chorych (łącznie 567 pielęgniarek); III grupa – 1 na 30 chorych (łącznie 330 pielęgniarek). Razem potrzeba było 2137 pielęgniarek dyplomowanych. Według stanu na 1 stycznia 1956 r. w Polsce zarejestrowano 1111 pielęgniarek dyplomowanych, brakowało 1026 osób. Rocznie w ciągu 5-latki powinno przybywać więc 205 pielęgniarek wykwalifikowanych.

Pielęgniarki przyuczone i młodsze: I grupa – 1 na 15 chorych (łącznie 660 pielęgniarek); II grupa – 1 na 15 chorych (łącznie 567 pielęgniarek); III grupa – 1 na 30 chorych (łącznie 330 pielęgniarek). Stan na 1 stycznia 1956 r. wynosił 937 osób, czyli brakowało 620 pielęgniarek, a zatem rocznie powinno przybywać 124.

Sanitariuszki i salowe: I grupa – 1 na 5 chorych (łącznie 1984 osób); II grupa – 1 na 6 chorych (łącznie 1417 osób); III grupa – 1 na 8 chorych (łącznie 1240 osób). Razem powinno być zatrudnionych 4641 sanitariuszek i salowych. W styczniu 1956 r. było ich tylko 3490, więc niedobór wynosił 1351 osób. W celu jego zniwelowania w okresie pięciu lat powinno przybywać 230 takich pracowników rocznie[91].

Proponowano także zatrudniać personel do poradni readaptacyjnych (terapia pracą). Tu potrzeby były następujące: I grupa – 1 instruktor terapii zajęciowej na 30 chorych (łącznie 330 instruktorów); II grupa – 1 instruktor na 20 chorych (łącznie 425 instruktorów); III grupa – 1 instruktor na 30 chorych (łącznie 330 instruktorów). Biorąc pod uwagę realne potrzeby, należało zatem zatrudnić co najmniej 1085 instruktorów[92].

Aby poprawić sytuację kadrową, w marcu 1956 r. podjęto m.in. kwestię warunków pracy personelu psychiatrycznego. Ministerstwo Zdrowia miało zatem postarać się o przyznanie pracownikom psychiatrycznym postulowanych wielokrotnie przywilejów urlopowych (dodatkowa ilość dni wolnych w miarę wysługi lat), 40-procentowego dodatku dla zatrudnionych przy chorych umysłowo z chorobami zakaźnymi (oprócz obowiązującego 40-procentowego dodatku psychiatrycznego), zmniejszenie lekarzom tygodniowego czasu pracy do 35 godzin, przy zachowaniu dotychczasowych stawek[93].

Równocześnie zajęto się sprawą dopływu kadr. Zarząd Wyższych Szkół Medycznych został zobowiązany do uzgodnienia z komisjami przydziału pracy sprawy kierowania przynajmniej 10 absolwentów medycyny rocznie do lecznictwa psychiatrycznego z każdej akademii medycznej. Instytut Doskonalenia i Specjalizacji Kadr Lekarskich miał przydzielić dodatkowe, roczne stypendia dla studentów i młodych lekarzy. Zarząd Średnich Szkół Medycznych zobowiązano do otwarcia kolejnych dwóch szkół pielęgniarstwa psychiatrycznego, kontynuowania kursów przygotowujących do egzaminu państwowego pielęgniarek przyuczonych, organizowania stałych kursów dokształcania dla felczerów i młodszych pielęgniarek[94]. Problem kierowania lekarzy do pracy psychiatrycznej miał też inne przyczyny. Obowiązywał wówczas nakaz pracy, która była przydzielana lekarzom przez państwo. Z powodu ogromnych potrzeb w innych działach medycyny (np. walka z chorobami zakaźnymi) w pierwszej kolejności tam kierowano lekarzy. Dlatego dopływ nowych kadr w psychiatrii był początkowo ograniczony.

Obok braku kadr problemem był ich poziom zawodowy i etyczny. Przekładało się to m.in. na podejście do pacjentów. Na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach w 1952 r. Lidia Uszkiewiczowa poruszyła sprawę nadużyć w szpitalach. Mówiła, że w niektórych placówkach zamykano chorego, często nagiego, w separatkach celem uspokojenia go lub raczej „poskromienia”. Często jako straszak wobec pobudzonych pacjentów stosowano elektrowstrząsy. Średni personel miał więc ogólnie zły stosunek do podopiecznych, w efekcie czego wypadki „terroryzowania chorych” były na porządku dziennym w polskich szpitalach psychiatrycznych[95].

Na XXVII Walnym Zgromadzeniu PTP w Branicach w październiku 1953 r. dyrektor Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia Jan Wolański również wspomniał o dość częstych przypadkach pobicia, a nawet niewyjaśnionej śmierci pacjentów zakładów psychiatrycznych. Dodał, że niejednokrotnie dyrekcja zachowywała się niewłaściwie, ignorując lub próbując zatuszować sprawę[96]. W Archiwum Akt Nowych odnaleziono pojedyncze akta spraw o nadużycia w szpitalach psychiatrycznych, które rzucają nieco światła na tę kwestię. Jedna z nich dotyczyła Dziekanki. O przywłaszczeniu lodówki z UNRA przez dyr. Gallusa była już mowa. Tym razem chodziło o znacznie poważniejsze przypadki maltretowania pacjentów. W lipcu 1949 r. do Poznania przyjechał naczelnik Wydziału Chorób Psychicznych Lucjan Korzeniowski z zadaniem wyjaśnienia „incydentów w szpitalu w Dziekance”[97]. Sprawa została skierowana do prokuratury przez dyrektora zakładu Jana Gallusa. W aktach nie zachowały się bliższe informacje o finale sprawy, wiadomo natomiast, że zawieszony w obowiązkach został jeden z lekarzy szpitala, dr Orzechowski, o co wnioskował sam Lucjan Korzeniowski, stwierdzając wiele uchybień z jego strony[98].

W maju 1950 r. miała miejsce kolejna kontrola w Dziekance, w której wyniku stwierdzono: „Jednocześnie z wyzyskiem chorych przy używaniu ich do prywatnych prac personelu praktykuje się na terenie szpitala systematyczne nadużywanie nienormalnego stanu psychicznego chorych przez przełożonych, pielęgniarzy, podejmujących z kont osobistych pacjentów dowolnej wysokości kwoty na zakupy bez rozliczenia ich rachunkami. Przełożony pielęgniarz miał podrabiać pokwitowania odbioru wartościowych przedmiotów chorych przez nich samych (opuszczających zakład) lub dla ich rodzin”[99]. Zarzucano personelowi kumoterstwo (krewni 54 pracowników pracowali w zakładzie). Nie pilnowano depozytów chorych, kwitowano odbiór rzeczy przez osoby nieupoważnione, nie księgowano podjęcia gotówki od pacjentów, a nawet kradziono niektóre kosztowności. Biuro Kontroli skierowało odpowiednie doniesienie do prokuratury[100].

Należy jednak zaznaczyć, że niewykluczone jest, iż oskarżenia (lub przynajmniej ich część) o nepotyzm i wykorzystywanie chorych w Dziekance mogły mieć podłoże personalne. Tak było w przypadku oskarżenia dyr. Gallusa m.in. o zmuszanie chorych do modlitwy, co nosiło znamiona konfliktu między pracownikami wykorzystującymi „ideologiczne” argumenty (często członkami związków zawodowych lub partii) a dyrekcją. Należy więc ostrożnie do nich podchodzić. Inną sprawą jest nepotyzm. Warto zwrócić uwagę na to, że szpitale psychiatryczne najczęściej były położone na uboczu, z dala od miast. W takiej sytuacji personel sprowadzał swoje rodziny, których członkom mogło być trudno znaleźć inną pracę w okolicy. Należy podkreślić ten aspekt, zanim dokona się oceny tego – jak się wydaje – powszechnego wówczas zjawiska.

Interesujący był też przypadek w szpitalu w Abramowicach. Przeprowadzona w marcu–kwietniu 1950 r. lustracja zakładu przez Biuro Kontroli Ministerstwa Zdrowia wykazała wiele nieprawidłowości w prowadzeniu ksiąg rachunkowych szpitala. Rachunki depozytów chorych były prowadzone niedbale. Według kontroli personel był skorumpowany, np. za 100 zł wystawiano fałszywe zaświadczenia dla chorych. Niewykluczone, że otrzymywały je osoby poszukiwane przez władze. Zdarzały się także przypadki, gdy lekarze wyjeżdżali na kilka dni, pozostawiając chorych bez fachowej opieki, jedynie pod nadzorem pielęgniarki i pielęgniarza. Kontroler Ministerstwa Zdrowia zanotował też anonimowe skargi na samowolę niektórych pracowników, zwłaszcza na sekretarza POP PZPR w szpitalu, Michała Bednarskiego, który miał wykorzystywać swoją pozycję do manifestowania siły. Wykradano z magazynu jedzenie dla chorych. Na porządku dziennym było pijaństwo. Niektórzy pracownicy skarżyli się kontrolerowi na dyrektora zakładu Aleksandra Ossendowskiego. Według zeznań intendenta Józefa Wnarskiego Ossendowski rzadko stawiał się w pracy, a jeśli już, to zazwyczaj w stanie nietrzeźwym. W rozmowie z kontrolerem Naczelnik Wojewódzkiego Wydziału Zdrowia w Lublinie, dr Lewandowski, przyznał otwarcie, że Ossendowski „był pijakiem”, ale z uwagi na brak psychiatrów specjalistów musiał to tolerować[101]. Ossendowski miał pozostawać w bliskich stosunkach ze szpitalnym kierowcą Stanisławem Borukiem, na którego uskarżali się współpracownicy. Według ich zeznań obaj bardzo często urządzali libacje alkoholowe w restauracjach, do których jeździli służbowym samochodem. Zdaniem niektórych pracowników Boruk podkreślał swoją pozycję, powołując się na znajomości z ministrem zdrowia Sztachelskim[102]. Do powyższego sprawozdania Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia załączono kopię pisma Jerzego Sztachelskiego z października 1948 r. Sztachelski wyraził się w dokumencie o Boruku jako o „wzorowym i zdolnym pracowniku o nieposzlakowanej prawości oraz aktywnym pracowniku i działaczu z ruchu zawodowego”[103]. Sztachelski podkreślił, że znał dobrze Boruka, gdyż pracował z nim m.in. w latach 1940–1941 w Wilnie w tamtejszych instytucjach służby zdrowia[104]. Wobec tego sytuacja w Abramowicach znacząco się nie poprawiła.

Omawiając sprawy etyczno-zawodowe kadr psychiatrycznych, należy wspomnieć o roli tzw. wicedyrektorów ds. społeczno-wychowawczych. Funkcja ta związana była z procesem upolityczniania służby zdrowia. Podnoszenie morale ideologicznego pracowników opieki zdrowotnej zapowiadał Jerzy Sztachelski przy okazji powstawania planu 6-letniego. Nad poziomem moralnym kadr psychiatrycznych miał czuwać Instytut Psychoneurologiczny[105]. W Ministerstwie Zdrowia w dniach 27–28 czerwca 1950 r. odbyła się odprawa wicedyrektorów szpitali i sanatoriów z udziałem ponad 260 osób, w tym kierowników szpitali psychiatrycznych. Sztachelski, wówczas jeszcze wiceminister zdrowia, poruszył m.in. problem „przełomu ideologicznego wśród pracowników służby zdrowia, a zwłaszcza w jej starym aparacie, przy pomocy organizacji społecznych i politycznych, aktywu partyjnego i związkowego”[106]. Przypomniał o konieczności awansu szeregowych pracowników na funkcje kierownicze[107]. Mieliby oni m.in. kontrolować działania dyrekcji zakładów leczniczych, w tym szpitali psychiatrycznych. W latach 1949–1950 praca dyrektorów szpitali psychiatrycznych była bowiem, jak oceniało Kolegium Ministerstwa Zdrowia, zbyt słabo nadzorowana. Aby to poprawić, utworzono funkcje tzw. wicedyrektorów ds. społeczno-wychowawczych. Ich pracą kierował Departament Kadr Ministerstwa Zdrowia. 15 maja 1952 r. Departament przejął wspomniany już ośrodek dla dzieci w Zagórzu pod Warszawą na cele szkoleniowe wicedyrektorów ds. społeczno-wychowawczych. Zorganizowano w nim w 1952 r. dwutygodniowe kursy dla przeszło 40 osób. Niektórzy, jak Jan Wolański, proponowali, aby tworzyć w służbie zdrowia odrębny pion polityczny, tak jak w wojsku, ale wycofano się z tego pomysłu ze względu na brak etatów. Zdecydowano więc, że wicedyrektorzy ds. społeczno-wychowawczych będą rekrutowani z zakładowego personelu[108] w ramach wspomnianej wyżej akcji awansowania szeregowych pracowników.

W listopadzie 1952 r. uchwalono regulamin pracy wicedyrektorów[109]. Było to wkrótce po zakończeniu Krajowej Narady Psychiatrów w Tworkach w 1952 r., na której z honorami podejmowano Snieżniewskiego. Pozwala to przypuszczać, że brał on udział w ustalaniu ostatecznego kształtu regulaminu. Wicedyrektorzy mieli za zadanie m.in. pomagać w zarządzaniu, podnosić poziom etyczny i świadomość społeczno-polityczną personelu, angażować się w szkolenia ideologiczne, dbać o „stan moralny i polityczny personelu”, „czuwać nad doborem książek w bibliotece” (eliminować pozycje nieaktualne), wprowadzać „socjalistyczny stosunek do pracy” oraz organizować pracę kulturalno-oświatową[110].

Wicedyrektor, jak to określono, „realizuje linię partii” w polityce kadrowej. Oznaczało to awanse i nagrody, ale również kary, przy których wymierzaniu należało podkreślić „polityczny aspekt”. Szczególnie interesujący był obowiązek dbania o morale pacjentów i personelu. W tym celu wicedyrektor „analizuje opinie chorych i społeczeństwa o zakładzie służby zdrowia”[111]. Analizowanie mogło tu oznaczać samodzielne pozyskiwanie odpowiednich informacji od zaufanych współpracowników. W tym zakresie wicedyrektor współpracował z ZMP, POP, ZZPSZ, regionalnymi organami PZPR. Wicedyrektorzy mieli też obowiązek współpracy przy eliminacji „wpływu reakcyjnego kleru i zabobonów”.

W celu skutecznej realizacji wyznaczonych zadań wicedyrektorzy ds. społeczno-wychowawczych otrzymali szerokie uprawnienia. Formalnie podlegali dyrekcji zakładu. Mieli jednak prawo wglądu do wszystkich spraw administracyjno-gospodarczych i finansowych szpitala. Na żądanie wicedyrektora kierownictwo zakładu musiało przedłożyć do wglądu wszystkie dokumenty[112]. W ramach dbałości o „stan moralny i polityczny” personelu organizowano szkolenia ideologiczne oraz kursy języka rosyjskiego, np. w Abramowicach w grudniu 1952 r. dla 25 pracowników[113]. Przy szpitalu w Kocborowie otwarto na początku 1955 r. szkołę polityczną dla personelu z jednorocznym programem nauczania. Uczęszczało do niej 28 słuchaczy[114].

Jak w praktyce wyglądała praca dyrektorów ds. społeczno-wychowawczych i jakie miała skutki dla funkcjonowania zakładów psychiatrycznych? Za przykłady mogą posłużyć tu sanatorium w Kościanie i zakład w Świeciu.

W marcu 1950 r. NIK przeprowadziła kontrolę w sanatorium w Kościanie[115]. Dyrektorowi Bielawskiemu zarzucano, że jednych pacjentów trzymał w tzw. willi Mazurkiewicza, budynku będącym w dobrym stanie i bogato wyposażonym (m.in. w takie „luksusy”, jak tapczany dla chorych, fortepian zakupiony przez Bielawskiego, stół do bilardu, popiersia wieszczów itp.). Natomiast zwykli chorzy przebywali w ciężkich warunkach w szpitalnym folwarku „Czarków”. W raporcie NIK stwierdzono, że zarzuty te były częściowo uzasadnione, jednak w pewnej mierze wynikały też z urazów osobistych. Chodziło prawdopodobnie o pominięcie przez Bielawskiego byłego przewodniczącego Komitetu Zakładowego PZPR w Kościanie, a obecnie kierownika personalnego Stefana Wareńczaka przy awansie na stanowisko dyrektora ds. społeczno-wychowawczych[116]. Donoszono do prokuratury na Bielawskiego, że dzielił pacjentów na biednych i bogatych, o tych pierwszych miał mówić na zebraniu Rady Zakładowej sanatorium 28 października 1948 r.: „[…] to są woły robocze i nie potrzebują komfortów i pędzi się ich do pracy”[117]. Bielawski miał też kazać wywieźć i zostawić na szosie pacjenta sanatorium, który nie miał pieniędzy na dalsze leczenie. Według innych oskarżeń w zamian za korzyść majątkową wystawił odpowiednią diagnozę kobiecie, która miała sprawę rozwodową. Były też poważniejsze oskarżenia: dyrektor podobno przeprowadził na Stanisławie Grześkowiaku elektrowstrząsy nowego typu (cewki przykładane nie do skroni, lecz do brzucha), w wyniku czego pacjent zmarł. Zabieg w obecności dyrektora wykonał, jak to określono, „volksdeutsch Huttner”. Wareńczak podkreślał też niechęć dyrektora do Rady Zakładowej[118]. O sprawie tej NIK poinformowała Ministerstwo Zdrowia w maju 1950 r.[119] Jednakże Bielawski złożył wyjaśnienia u prokuratora Sądu Okręgowego w Lesznie i, jak wynika z pisma Ministerstwa Zdrowia, postępowanie przeciwko niemu zostało ostatecznie umorzone[120]. Zarzuty Wareńczaka wobec Bielawskiego stawiane były więc głównie w kontekście walki o pożądaną funkcję wicedyrektora ds. społeczno-wychowaczych. Z pewnością nie sprzyjało to prawidłowemu funkcjonowaniu szpitala. Przykład Kościana był podobny do sprawy Dziekanki, gdzie tzw. czynnik społeczny wysuwał rozmaite oskarżenia pod adresem dyrekcji zakładu.

Drugi przypadek konfliktu między kierownictwem a wicedyrektorem ds. społeczno-wychowawczych miał miejsce w zakładzie w Świeciu. Do lutego 1951 r. dyrektorem był tam przedwojenny ordynator tego szpitala, dr Józef Wołek. Wszedł on w konflikt z Filipkiewiczem, wicedyrektorem ds. społeczno-wychowawczych. W szpitalu powstały dwa stronnictwa: grupa lekarzy z Wołkiem na czele i ludzie wicedyrektora Filipkiewicza, „którego zdanie o lekarzach pracujących w szpitalu jest zdecydowanie negatywne pod każdym względem”[121]. Filipkiewicz informował lokalne organizacje partyjne, że Wołek miał być przed wojną członkiem BBWR, że jego dwaj bracia byli duchownymi itp. Józefa Wołka ostatecznie usunięto z PZPR[122]. Prawdopodobnie w następstwie tych donosów pozbawiono go też funkcji dyrektora szpitala. Wołek pozostał jednak na stanowisku lekarza, co było zdaniem kontrolera NIK złą decyzją, bo był „bliższy grupie lekarzy starszych i poglądom idealistycznym niż obecnej rzeczywistości”[123]. Z przyczyn politycznych zdegradowano więc dyrektora zakładu w Świeciu do pozycji zwykłego lekarza. Jak wynika z kontroli NIK, po przybyciu nowego dyrektora, Romana Wierzgacza (członka PZPR), sytuacja wcale się nie poprawiła. W raporcie stwierdzono, że Filipkiewicz nadal starał się utrzymać swoją dominującą pozycję, współpracując z niejaką Ireną Szwedową, referentką personalną, która była żoną funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa, odsiadującego wyrok w więzieniu[124]. Filipkiewicz infiltrował personel szpitalny, pisząc na ten temat sprawozdania, które były „opisaniem stosunków na terenie szpitala i są sporządzane poza dyrektorem i mają charakter raczej osobistych uwag, a nie dokumentów”[125]. Tak więc funkcja wicedyrektora ds. społeczno-wychowawczych nie wpływała dobrze na atmosferę i funkcjonowanie zakładu psychiatrycznego. Przykłady dyrektorów Gallusa, Bielawskiego i Wołka ukazywały, że w polskich szpitalach psychiatrycznych dość powszechne były konflikty między grupą pracowników, będących najczęściej członkami związków zawodowych, i działaczami partyjnymi a kierownictwem. Działacze wewnątrzzakładowych organizacji partyjnych wysuwali pod adresem dyrekcji liczne, czasami nieprawdopodobne zarzuty, co każe podać ich zasadność w wątpliwość. Nie chodziło tu bowiem o fakty, lecz o pogrążenie pewnych osób. Donosy na lekarzy pisane przez tzw. czynnik społeczny były często elementem nagonki na polską inteligencję, zwłaszcza przedwojenną, dlatego należy podchodzić do nich z dużą ostrożnością. Otwartą kwestią pozostaje, ile oskarżeń było bezpodstawnych, a ile zawierało pewien element faktyczny, wyolbrzymiony i następnie używany w rozgrywkach personalnych (pamiętajmy, że dyr. Gallus przyznał się do przywłaszczenia sobie lodówki).

Wicedyrektorzy ds. społeczno-wychowawczych mieli też za zadanie współpracować w procesie usuwania ze służby zdrowia katolickiego kleru. Kwestia ta zasługuje na pewne omówienie. Wstępem do procesu zeświecczania kadr szpitalnych była ustawa o społecznych zakładach służby zdrowia z 1948 r., która – jak już wspomniano – umożliwiała włączenie do tej grupy szpitali zakonnych i tym samym zwiększenie państwowej kontroli nad nimi. Z czasem działania w celu wyrugowania Kościoła z opieki zdrowotnej przybrały na sile. W lutym 1950 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wydał wtedy wyrok w sprawie zakonników (bonifratrów) i wychowawców zakładu dla epileptyków i nerwowo chorych nieletnich w Namysłowie. Przeor konwentu ojców bonifratrów i kierownik zakładu Wincenty Florczak zostali uznani za winnych molestowania seksualnego i nieludzkiego traktowania podopiecznych, a także ogólnych, ciężkich zaniedbań w zakładzie. Razem z nimi skazano innych wychowawców i księgową na kary kilku lat pozbawienia wolności. W wyroku podkreślono wrogość niektórych zakonników wobec Polski Ludowej i ich hitlerowskie sympatie. O tym wszystkim donosiła na pierwszej stronie „Służba Zdrowia”[126].

Próbowano też ośmieszyć szpitale zakonne. Jedna z takich spraw dotyczyła prowadzonego przez bonifratrów zakładu detencyjnego w Kalwarii Zebrzydowskiej. Kierowano do niego chorych chroników ze szpitala psychiatrycznego w Kobierzynie. Z relacji Jerzego Pomianowskiego zamieszczonej w „Służbie Zdrowia” wynikało, że panowały tam straszne warunki. Autor wspominał np., że niejaka siostra Stanisława Pałys opowiadała mu o tzw. kompresach dla chorych niespokojnych, czyli zawijaniu chorego w mokre prześcieradła, zupełnie jak w dawnych czasach[127]. Usiłowano więc w ten sposób zdyskredytować kościelny zakład, ukazując go jako siedlisko średniowiecznych przesądów na temat psychicznie chorych. Przy okazji był to też zakamuflowany atak na szpital w Kobierzynie. W artykule donoszono bowiem, że szpital karnie kierował do Kalwarii opornych chorych, jednocześnie nieźle na tym zarabiając. Za każdego chorego Kobierzyn dostawał bowiem 500 zł miesięcznie od państwa, a „braciszkom” płacił tylko 250 zł za opiekę nad ciężkimi przypadkami. W ten sposób dyrekcja Kobierzyna miała dodatkowe źródła dochodów. Poza tym Pomianowski krytykował ten proceder z jeszcze jednego powodu – ideologicznego. Pytał retorycznie: skoro psychiatria radziecka odrzucała nihilistyczne, fatalistyczne koncepcje, głosząc uleczalność każdego przypadku (może z wyjątkiem ciężkich, wrodzonych zmian anatomicznych), dlaczego Kobierzyn wysyłał do „refektarza” tylu chorych, zamiast próbować ich leczyć?[128]

Kampania przeciwko „braciszkom” w psychiatrii trwała nadal. Na celowniku znalazł się szpital psychiatryczny w Branicach. W sprawozdaniach pokontrolnych Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia z 1950 r. oprócz krytyki typowych wówczas braków materialnych wypominano także to, że w szpitalu wciąż jeszcze pracowało wiele sióstr i księży, co nadawało placówce „klerykalny charakter”[129]. W maju 1954 r. dalej uskarżano się na to, że w Branicach pracowało ok. 40 duchownych[130].

W sierpniu 1950 r. wydano w końcu okólnik Ministerstwa Zdrowia nr 63/50. Mówił on o potrzebie usuwania osób zakonnych pracujących w służbie zdrowia i zastępowaniu ich świeckimi[131].

Sprawa rugowania duchownych z opieki psychiatrycznej miała więc polityczno-ideologiczne podłoże. Likwidowano religijne placówki psychiatryczne, dążąc do całkowitego upaństwowienia służby zdrowia. Usuwanie doświadczonego personelu psychiatrycznego, jaki stanowili zakonnicy, zwłaszcza bonifratrzy, którzy mieli wielowiekowe tradycje opieki nad chorymi, trzeba w sytuacji braku kadr uznać za działanie szkodliwe.

Sytuacja finansowo-organizacyjna

Obok braku łóżek i kadr kolejnym problemem dla psychiatrycznej opieki zamkniętej były niedobory finansowe. Mimo przejęcia szpitali psychiatrycznych przez Skarb Państwa na mocy ustawy z 1948 r., ich zadłużenie wciąż wzrastało. Największy udział w długach szpitalnych miały zaległe, niezapłacone kwoty za leczenie pacjentów. Na przykład w Tworkach wynosiły one na 1 stycznia 1949 r. ponad 91 mln zł, do 30 września 1949 r. wzrosły do 139 mln[132]. W ciągu dziewięciu miesięcy dług szpitala powiększył się zatem o ponad 50 proc.

W lutym 1950 r. Ministerstwo Zdrowia skierowało wniosek do Kancelarii Rady Państwa o dodatkowe kredyty (100 mln) dla Łodzi i Warszawy na pokrycie długów szpitali psychiatrycznych. Prośby nie uwzględniono. W związku z tym resort zdrowia raz jeszcze poprosił Kancelarię Rady Państwa o kredyty z Funduszu Wyrównawczego na spłacenie zaległych kosztów leczenia, które – jak wykazano – w końcu grudnia 1949 r. tylko w szpitalach w Kocborowie, Świeciu, Kobierzynie, Lublińcu, Dziekance, Gostyninie, Choroszczy, Kochanówce i Tworkach wynosiły ponad 178 mln zł. Najbardziej zadłużone były zakłady w Tworkach (45 mln), Lublińcu (50 mln) i Dziekance (24 mln)[133].

Wzrost długów był spowodowany zwiększającym się napływem chorych do szpitali. Przyznawane w ramach planowej gospodarki kredyty nie wystarczały na pokrycie rosnących kosztów w związku z przyrostem liczby chorych. Różnice między rzeczywistymi a zaplanowanymi wydatkami to skutek błędnie wyliczanych norm na wyżywienie. Były one zbyt niskie, ponadto szeroko stosowane w szpitalach leczenie insuliną wymagało specjalnych dodatków żywieniowych. Dlatego szpitale musiały wciąż dokupować żywność z własnych środków, przez co przekraczały budżet. Długi rosły również z powodu kosztów wprowadzania nowych leków – largaktylu i serpasilu[134].

Sytuacja zaczęła się nieco poprawiać na początku 1956 r. W raporcie Ministerstwa Zdrowia z marca 1956 r. stwierdzono, że brakowało dotychczas właściwych materiałów do opracowania odpowiednich norm finansowych dla szpitali psychiatrycznych. Zakład dla umysłowo chorych powinien mieć normy żywieniowe przynajmniej takie same, jak szpitale wojewódzkie, tymczasem opłata dzienna od 1 stycznia 1949 r. wynosiła dla chorego psychicznie 500 zł – a więc połowę stawki w szpitalach wojewódzkich[135]. Dlatego w 1956 r. zaproponowano jej zwiększenie z 10,36 zł do 11,6 zł dziennie. Uwzględniono bowiem wreszcie to, że utrzymanie szpitala psychiatrycznego było droższe niż ogólnego m.in. ze względu na szybsze zużycie bielizny, butów i środków czystości. Nakazano odtąd wliczać te pozycje w skorygowane koszta stałe szpitali psychiatrycznych. Stwierdzono również konieczność podwyższenia normy na leki z uwagi na stosowanie nowych specyfików, jak np. largaktylu – do 2,1 zł dziennie[136].

Oprócz finansów wiele problemów przysparzały sprawy organizacyjne, którymi miał zajmować się Instytut Psychoneurologiczny. Do zadań placówki należały m.in.:

– ocena posiadanych urządzeń dla potrzeb zakładów leczniczych w zakresie chorób nerwowych i psychicznych oraz projektowanie nowych,

– opracowywanie zasad organizacji i wzajemnej współpracy zakładów leczniczych i stosowanych w nich metod pracy,

– opracowywanie oraz ocena naukowa metod rozpoznawania, leczenia i zapobiegania chorobom psychicznym oraz zasad praktycznego ich stosowania[137].

Przepisy powstawały przy uwzględnieniu sugestii prof. Snieżniewskiego. W lipcu 1952 r. odbył on wraz ze Zdzisławem Jaroszewskim, Andrzejem Jusem, Eugeniuszem Wilczkowskim i Lucjanem Korzeniowskim „podróż informacyjną” po polskich zakładach psychiatrycznych. Jej wyniki przedstawiono na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach w 1952 r.[138] Na tej podstawie w rezolucji Narady zamieszczono zapisy dotyczące rozwoju organizacyjnego polskiej psychiatrii: konieczność reorganizacji pracy konsultantów wojewódzkich[139] – stworzenie stanowiska psychiatry wojewódzkiego, nadzorującego całość opieki w danym województwie, oraz wypracowanie przez Oddział Metodyczno-Organizacyjny instrukcji statystycznych, służbowych, wzorów sprawozdań i innych aktów prawnych[140].

Po Krajowej Naradzie Psychiatrów na podstawie rezolucji i wskazówek Snieżniewskiego ustalono zadania działającego w IP od lutego 1952 r. Oddziału Metodyczno-Organizacyjnego. Miał on w ciągu najbliższego półrocza opracować jednolite instrukcje lecznicze i wzory sprawozdawczości, na drugie półrocze natomiast przygotować instrukcje służbowe dla personelu psychiatrycznego i schematy organizacyjne lecznictwa zamkniętego[141]. Oddział Metodyczno-Organizacyjny sporządził więc tymczasowy regulamin pracy dla asystentów psychiatryczno-społecznych (byłych pracowników IHP) „na podstawie krytyki pracy psychologów dokonanej na Krajowej Naradzie Psychiatrów”, który wszedł w życie po zatwierdzeniu go przez Ministerstwo Zdrowia, a także instrukcję w sprawie przyjmowania i wypisywania chorych (z 15 grudnia 1952 r.), ustalającą m.in. uprawnienia psychiatrów, sytuację prawną chorych i regulacje w sprawie leczenia pracą[142].

Regulamin pracy asystentów psychiatryczno-społecznych dotyczył pracujących jeszcze w lecznictwie zamkniętym i otwartym psychologów – absolwentów Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej. Podporządkowano ich lekarzom i odsunięto od diagnozowania i leczenia chorych przez – jak to ujęto w rezolucji w 1952 r. – „skierowanie ich wyłącznie na pracę pozalekarską na stanowiska asystentów społecznych”[143]. W ten sposób dokonano rozdziału między psychologią a psychiatrią kliniczną. Właściwe leczenie chorób umysłowych oddano w ręce psychiatrów klinicznych. Nastąpiła medykalizacja opieki psychiatrycznej.

Najważniejszym aktem, opracowanym przez Oddział Metodyczno-Organizacyjny, była instrukcja przyjmowania i wypisywania chorych z 15 grudnia 1952 r., nazywana wówczas niekiedy „małą ustawą psychiatryczną”[144]. Określała ona m.in. warunki przyjmowania pacjentów do zakładów psychiatrycznych. Chorego można było odtąd umieścić w szpitalu na podstawie własnej prośby, orzeczenia sądu lub prokuratury, na wniosek członka rodziny lub opiekuna prawnego (par. 1). Można to było zrobić z pominięciem wymaganego świadectwa lekarskiego, jeśli występowało np. zagrożenie dla otoczenia (par. 2, pkt 2). Nawet w przypadku braku miejsc szpital był zobowiązany przyjąć chorego niebezpiecznego lub bezwzględnie potrzebującego leczenia ze względu na zły stan zdrowia (par. 4, pkt 4). Wypisanie pacjenta odbywało się w następujących okolicznościach (par. 6): wyleczenie lub wystarczająca poprawa; na wniosek rodziny, opiekunów, jeśli deklarowali, że będą się nim opiekować; na wniosek chorego, jeśli był pełnoletni i nieubezwłasnowolniony, a stan chorobowy nie stwarzał ryzyka dla otoczenia.

W Instytucie Psychoneurologicznym prowadzono też prace nad jednolitymi wzorami kart statystycznych i metodami sporządzania sprawozdań okresowych. Miało to poprawić wiarygodność statystyk. W tych sprawach również zasięgano opinii radzieckich doradców. W drugim półroczu 1952 r. IP sporządził własne wzory tablic statystycznych, które zamierzał przesłać do oceny przez Ministerstwo Zdrowia. Nowe rozporządzenia w tej kwestii miały być wprowadzone przez resort zdrowia w 1953 r. Na razie jednak IP czekał na obiecane przez prof. Snieżniewskiego radzieckie tablice i karty, aby porównać je z polskimi, a następnie wprowadzić ewentualne poprawki. Oprócz tego Instytut w porozumieniu z Wydziałem Statystyki Departamentu Planowania i Budżetu Ministerstwa Zdrowia przygotował projekty druków i formularzy szpitalnych (sprawozdania dzienne oddziału, księgę przyjęć i wypisów)[145]. W 1954 r. w Ministerstwie Zdrowia ukończono i rozesłano do zakładów psychiatrycznych projekt regulaminu szpitali psychiatrycznych oraz tabeli stanowisk[146]. Mimo to jeszcze w połowie 1955 r. Ministerstwo Zdrowia sygnalizowało pilną potrzebę unormowania pracy szpitali psychiatrycznych, ponieważ dotychczas nie uchwalono żadnych jednolitych regulaminów wewnętrznych[147].

Największym jednak problemem był brak kompleksowej ustawy psychiatrycznej. Sprawę tę dyskutowano na posiedzeniu Kolegium Ministerstwa Zdrowia w listopadzie 1950 r. z udziałem m.in. Zygmunta Grynberga, Jerzego Sztachelskiego, Leona Uszkiewicza[148]. Obecny był też Lucjan Korzeniowski, który zreferował tezy do projektu ustawy. Interesujące były zwłaszcza propozycje dotyczące przymusowego leczenia. Przewidywano obligatoryjne leczenie osób, które były dotknięte „cierpieniem psychicznym (psychosis), […] niedorozwinięte psychicznie lub umysłowo (oligofrenia), dotknięte psychopatią ustrojową”[149]. Ciekawe, że warunkiem koniecznym do przymusowego umieszczenia w zakładzie nie było popełnienie przestępstwa, stwarzanie zagrożenia dla otoczenia itp. Zaproponowane przez Korzeniowskiego sformułowanie teoretycznie umożliwiało zamknięcie w szpitalu każdego chorego psychicznie, niezależnie od tego, czy był niebezpieczny dla siebie i innych, czy nie. Autor projektu argumentował, że ówczesne metody leczenia mogły być skuteczne tylko w przypadku wczesnego rozpoczęcia kuracji. Ponieważ chorzy i ich rodziny często zwlekali z leczeniem, konieczne było zmuszenie ich do tego, tym bardziej że – jak podkreślano – zdrowie psychiczne było zagadnieniem „wielkiej wagi dla państwa”[150].

Korzeniowski proponował, aby decyzję o obowiązkowym leczeniu wydawały szpitale psychiatryczne, a także Główna Poradnia Zdrowia Psychicznego i oddziały wojewódzkie. Dotyczyło to leczenia w zakładzie zamkniętym i poradni ambulatoryjnej. W celu egzekucji terapii placówki lecznicze mogły prosić o pomoc Milicję Obywatelską. Okres leczenia przymusowego określać mieli lekarze danej placówki stosownie do potrzeb leczniczych. Przymus leczenia odwykowego obejmowałby też każdą osobę dotkniętą nałogowym alkoholizmem czy narkomanią[151]. Odtąd schorzenia te stawały się, podobnie jak np. choroby weneryczne, przedmiotem państwowych regulacji w ramach medycyny społecznej. Interesująca była propozycja, aby lekarze, poradnie i „wszelkie władze”, które miały wiadomości o chorej psychicznie osobie, obowiązkowo donosiły o tym właściwym organom. Nawet przeciętny obywatel miał być według projektu ustawy do tego zobligowany: „Każda osoba, która posiada wiadomość o osobie chorej psychicznie, winna o tym powiadomić najbliższą Centralną Poradnię Zdrowia psychicznego lub jej oddziały terenowe”[152]. W projekcie dopuszczano możliwość „zabiegów chirurgicznych z dziedziny psychochirurgii u chorego psychicznie leczonego przymusowo”, ale dopiero po wyrażeniu zgody rodziny lub opiekunów prawnych. Jednak w przypadku braku zgody, psychochirurgię można było i tak zastosować na podstawie zezwolenia trzyosobowej komisji psychiatrów[153]. Tak więc każdy pacjent leczony przymusowo mógł być poddany zabiegowi lobotomii. Projekt Korzeniowskiego przewidywał bowiem możliwość umieszczenia niegroźnego dla otoczenia pacjenta nawet wbrew jego woli, a więc jako „przymusowego”. Dlatego ustawa znacznie rozszerzałaby krąg osób nadających się do lobotomii. Wśród nich znaleźliby się zatem nie tylko niebezpieczni przestępcy czy psychopaci, ale także spokojni, niestwarzający zagrożenia chorzy, których jedyną winą było to, że z różnych powodów nie chcieli (lub nie mogli) podjąć leczenia. Projekt ustawy miał więc charakter restrykcyjny. Ostatecznie tezy o leczeniu przymusowym psychicznie chorych skreślono[154]. Były to rozwiązania podobne do tych, jakie funkcjonowały w USA, gdzie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX w. masowo przeprowadzano zabiegi psychochirurgiczne. Niektóre propozycje Korzeniowskiego były zbliżone do idei ruchu eugenicznego. Ich odrzucenie świadczyło o tym, że koncepcje eugeniki nie znajdowały poparcia u polskich lekarzy psychiatrów.

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego ciągle pozostawała jednak w fazie projektu. Utrudniało to wprowadzenie jednolitych przepisów dla zakładów psychiatrycznych. Nawet wspomniana instrukcja o przyjmowaniu i wypisywaniu chorych z 1952 r. nie rozwiązywała tego problemu. Na III Walnym Zgromadzeniu PTNNiP Zdzisław Falicki podsumował krytycznie sytuację. Jego zdaniem instrukcja z 1952 r. była niedokładna i pełna sprzeczności, ale wszystko to było „małym zmartwieniem” wobec braku ustawy psychiatrycznej, której projekt „wciąż leży gdzieś w biurkach Ministerstwa Zdrowia”[155].

Metody leczenia

Osobną kwestię stanowiły ówczesne metody leczenia chorób umysłowych. W ich rozwoju w latach 1948–1956 można wyróżnić dwie fazy. Pierwsza charakteryzowała się wprowadzaniem metod radzieckich. Jednocześnie ograniczano lub eliminowano metody dotychczas stosowane, m.in. psychoterapię, elektrowstrząsy i leukotomię. Wiązało się to z forsowaniem pawłowizmu w psychiatrii. Ideologia wyznaczała „właściwe” metody terapii, a względy polityczne (uzależnienie od ZSRR) kazały je wprowadzać do zakładów psychiatrycznych, nawet jeśli nie miało to merytorycznego uzasadnienia. Taka sytuacja utrzymywała się do roku 1956. Od tego momentu rozpoczął się bowiem odwrót od pawłowowskich metod leczenia, spowodowany sukcesami przy zastosowaniu nowych leków rezerpiny i largaktylu.

Jedną z propagowanych radzieckich metod leczenia chorób umysłowych była tzw. terapia snem przedłużonym, przedstawiana jako nowe osiągnięcie radzieckiej psychiatrii. Metoda bazowała oczywiście na koncepcjach Pawłowa, który pierwszy miał zaobserwować lecznicze działanie długiego snu. Stosowano ją powszechnie w ZSRR nie tylko w leczeniu chorób psychicznych, ale w przypadku innych schorzeń, np. w zapaleniach ropnych, wrzodów żołądka i dwunastnicy. Jako środka nasennego używano amitalnatrium, po którego podaniu chory zapadał w długi sen, trwający 18–20 godzin, z przerwami na jedzenie i toaletę. Cała kuracja trwała od 2 do 25 dni, w zależności od choroby. Było to, jak napisano w 1950 r. w „Służbie Zdrowia”, „wspaniałe zwycięstwo pawłowizmu”[156].

W rzeczywistości leczenie chorych umysłowo tzw. snem przedłużonym podejmowano już dawniej, stosując w tym celu zsyntetyzowane jeszcze w 1864 r. barbiturany[157]. Metoda ta nie była więc nowa. Próbowano jednak udowodnić, że pawłowiści twórczo rozwinęli leczenie snem przedłużonym, tworząc z niego skuteczną metodę. O zaletach snu przedłużonego pisał np. Jan Jaroszyński w 1954 r.[158] Już na wstępie artykułu zaznaczył odrębność leczenia snem w wydaniu pawłowowskim od przedłużonej narkozy, stosowanej w Szwajcarii. Tam bowiem miała ona na celu głównie uspokojenie chorego przez podawanie dużych ilości środków nasennych, co było niebezpieczne. Pawłowowska kuracja natomiast, według Jaroszyńskiego, opierała się na prawdziwie naukowych podstawach patofizjologicznych, przewidywała mniejsze dawki narkotyków, ściślejszy dobór pacjentów, będąc przez to mniej niebezpieczną. Terapia snem w ujęciu pawłowowskim miała wzmacniać hamowanie ochronne – pojęcie stworzone przez Pawłowa. Był to sterowany przez układ nerwowy proces naturalnej regeneracji komórek nerwowych. Sen przedłużony, wzmacniając hamowanie ochronne, wspomagał tym samym regenerację mózgu. Jednak sen przedłużony mógł być stosowany tylko w tych przypadkach, kiedy organizm był zdolny samodzielnie wywołać reakcję hamowania ochronnego – tylko wtedy bowiem mogło ono zostać wzmocnione. Natomiast w przypadku, kiedy procesy hamowania ochronnego były bardzo słabe lub nie występowały w ogóle (np. w przypadku głębokich uszkodzeń układu nerwowego z daleko posuniętą destrukcją), wspomaganie snem było bezcelowe, a nawet szkodliwe i mogło przyczynić się do pogorszenia stanu pacjenta. W związku z tym Jaroszyński zalecał terapię snem tylko w wybranych chorobach umysłowych, np. w stanach katatonicznych schizofrenii, ponieważ przy katatonii zachodziło silne naturalne hamowanie ochronne. Były jednak wyjątki, np. katatonia ostra albo długotrwałe stany osłupienia, w których hamowanie ochronne traciło swój właściwy charakter i nie należało go wzmacniać. Do leczenia snem przedłużonym nadawały się też niektóre postacie schizofrenii, np. postać urojeniowa ostra, a także niektóre przypadki hebefrenii. Inne choroby podatne na tę metodę to, zdaniem Jaroszyńskiego, faza depresyjna psychozy maniakalno-depresyjnej, depresje inwolucyjne, reaktywne, morfinizm i pląsawica.

Przed rozpoczęciem leczenia należało podawać przez kilka dni witaminy i stosować dietę lekkostrawną. Zabiegi trzeba było przeprowadzać w osobnych, izolowanych akustycznie i zaciemnionych pomieszczeniach. Sen trwał ok. 20 godzin na dobę. Bazowano na lekach z grupy barbituranów, stosując dodatkowo środki wzmacniające ich działanie i chroniące przed skutkami ubocznymi. Najlepszy i jednocześnie najtrudniej dostępny był amytal. Jaroszyński zalecał też luminal i narcosan. Można było też, wzorem Iwanowa-Smoleńskiego, łączyć sen przedłużony z insuliną w dawkach subkomatycznych. Terapia miała jednak pewne skutki uboczne: wymioty, zaburzenia krążenia, senność, euforię i podniecenie.

Łączenie snu przedłużonego z insuliną stosowano w ramach tzw. leczenia kombinowanego. Według Andrzeja Jusa polegało ono na mobilizowaniu i pogłębianiu (wzmacnianiu) działania naturalnych, fizjologicznych mechanizmów obronnych (hamowanie ochronne) przy jednoczesnym atakowaniu lub eliminowaniu samej przyczyny choroby (drobnoustrojów, toksyn, zaburzeń przemiany materii). Tak więc sen przedłużony miał wzmacniać hamowanie ochronne, a insulina – zwalczać źródło choroby psychicznej. Doświadczenia Iwanowa-Smoleńskiego wskazywać miały także, zdaniem Jusa, na korzyści w przypadku łączenia leczenia snem z wstrząsami insulinowymi, leczeniem gorączką[159] i elektrowstrząsami[160].

W ramach pawłowizmu rozwijano również tzw. metody aktywne w psychiatrii. Potrzebę ich stosowania zawarto w rezolucji Krajowej Narady Psychiatrów w Tworkach w 1952 r. Zgodnie z nimi Oddział Metodyczno-Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego miał wypracować wytyczne do leczenia psychiatrycznego oraz schematy leczenia aktywnego. Innym zadaniem była reorganizacja pracy warsztatów leczniczo-wychowawczych „w oparciu o naukę Pawłowa”[161]. Rozwijając metody leczenia aktywnego, zorganizowano pod koniec listopada 1952 r. specjalną konferencję na ten temat w IP. Jej uczestnicy wygłosili kilka referatów, poświęconych poszczególnym metodom, określanym jako „aktywne”: dr Stanisław Cwynar, „Leczenie snem”, dr Jan Jaroszyński, „Metody leczenia drgawkowego”, dr Bolesław Ałapin, „Inne metody leczenia aktywnego”.

Tak więc do leczenia aktywnego zaliczono, obok snu przedłużonego, leczenie gorączką i insuliną. Po odczytach odbyła się interesująca dyskusja[162]. Poszczególni mówcy zachwalali pawłowizm jako podstawę do opracowania form leczenia chorych umysłowo. Feliks Kaczanowski, odwołując się do referatu Szenbergowej, stwierdził, że „dopiero nauka Pawłowa wpłynęła na naszą dotychczas nihilistyczną postawę terapeutyczną oraz na stosowanie terapii symptomatycznej zamiast przyczynowej”[163]. Zdzisław Jaroszewski mówił, że dotychczas w lecznictwie psychiatrycznym, jak również podczas licznych zjazdów psychiatrycznych, panowała rozbieżność poglądów i brak jednolitych metod badawczych, co powodowało niską skuteczność leczenia i poczucie nihilizmu terapeutycznego. Sytuacja na szczęście się zmieniła: „Obecnie jest możliwe uściślenie wskazań i przeciwwskazań, opracowanie jednolitych instrukcji i wzorców postępowania, sprawozdawczości, korzystając z doświadczenia Związku Radzieckiego”[164]. Cwynar, który już wcześniej prowadził doświadczenia z elektronarkozą, odniósł się pozytywnie do metody, proponując jej rozwijanie i stosowanie np. w psychozach poporodowych[165]. Podsumowując obrady, Jus podkreślił rolę pawłowizmu w leczeniu psychicznie chorych: „Efekt leczniczy osiągnąć można jedynie w oparciu o naukową podstawę teoretyczną; empiryczne podejście do zagadnień terapii jest błędne i może być szkodliwe dla chorego. Przesłanki do naukowego postawienia wskazań i przeciwwskazań do metod czynnego leczenia daje wyłącznie nauka Pawłowa. Fizjologiczna terapia minimalizuje ryzyko w leczeniu”[166].

Insulinoterapia została więc zaliczona do metod aktywnych. Polegała na domięśniowym wstrzykiwaniu insuliny w celu wywołania wstrząsu o działaniu terapeutycznym. Zabieg ten miał jednak wiele wad. Po około dwóch godzinach od wstrzyknięcia chorzy zapadali w płytki, pogłębiający się stopniowo sen. Zanim jednak zasnęli, odczuwali silny głód, pragnienie, niepokój, lęk. Od 1950 r. w Klinice Chorób Psychicznych AM w Gdańsku rozpoczęto próbnie wstrzykiwać insulinę dożylnie w celu wywołania śpiączki (grupa 40 osób). Zamierzano w ten sposób skrócić czas przykrego zabiegu, oszczędzając przy okazji dawki insuliny (10–15 proc. w porównaniu z domięśniowymi zastrzykami). W efekcie uzyskano zmniejszenie ryzyka skutków ubocznych, np. śpiączki przedłużonej i wtórnych zapaści, łagodniejsze zasypianie chorych, łatwiejsze ich wybudzanie, skrócenie zabiegu, a także oszczędność insuliny[167].

Szczególne miejsce wśród metod leczniczych zajmowała terapia pracą, znana i stosowana już w XIX w., ale teraz nabierająca – podobnie jak leczenie snem – nowego charakteru. W założeniu terapia pracą wraz z wyżej wymienionymi metodami aktywnego leczenia składała się na całokształt nowego podejścia do pacjentów. Jego ogólny charakter określił na Naradzie Psychiatrów w Branicach w październiku 1953 r. Jan Wolański: „Dziś stosunek do psychicznie chorego kształtować powinien się na płaszczyźnie humanizmu socjalistycznego, czego praktycznym wyrazem jest pawłowizm”[168].

Po tym przemówieniu ZG PTP postanowił zobowiązać członków, zwłaszcza zajmujących stanowiska kierownicze, do aktywnego uczestnictwa i organizowania zespołowej terapii pracą „w walce o socjalistyczny stosunek do psychicznie chorego”[169]. W kształtowaniu nowego stosunku do psychicznie chorych aktywnie uczestniczył IP, którego jednym z ważnych zadań było wprowadzanie w życie tzw. pawłowizmu dnia codziennego, oznaczającego nowe, humanistyczno-socjalistyczne podejście do pacjentów[170]. Było to jedno z zadań Instytutu, wytyczonych na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach w 1952 r.[171]

Wspomniana terapia pracą miała tu zatem szczególne znaczenie, stając się już nie tylko jedną z metod leczniczych, ale wręcz symbolem nowych czasów, oznaką socjalistycznego – czyli prawdziwie humanitarnego – traktowania chorych. Była sztandarowym elementem „pawłowizmu dnia codziennego”. Jak natomiast przedstawiała się rzeczywistość? Oddział Metodyczno-Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego sporządził w 1952 r. na podstawie wzorców radzieckich instrukcję leczenia pracą[172]. Uregulowanie tych kwestii okazało się konieczne z powodu stwierdzonych częstych przypadków wykorzystywania chorych do różnego rodzaju prac gospodarskich wokół szpitala. Biuro Kontroli Ministerstwa Zdrowia miało wiele informacji na temat nadużyć w poszczególnych szpitalach. I tak np. ze sprawozdania z Drewnicy za I kwartał 1950 r. wynikało, że chorzy „nie są otaczani należytą opieką, nie są aktywnie leczeni (większość chorych to chronicy), dużo i często używani do robót mających bardzo mało wspólnego z terapią pracą, a raczej z usługiwaniem personelowi, czerpaniem przez zakład korzyści materialnych z ich pracy”[173].

W raporcie z przeprowadzonej w II kwartale 1950 r. w zakładzie w Dziekance kontroli: „Stwierdzono, że chorzy są źle traktowani, sypiają na podłogach lub po 2 na jednym łóżku, używani są do osobistych posług pracowników, a nawet dyrektora od wczesnego rana do późnych godzin wieczorowych (terapia pracy) – przez tzw. opiekę rodzinną przyzakładową”[174]. Lustracja w IV kwartale 1950 r. w Choroszczy wykazała: „Niewłaściwe stosowanie terapii pracy – zatrudnianie chorych u pracowników szpitala przy posługach domowych, chorzy posługują się ostrymi narzędziami”[175]. Chorzy pracowali tam w szwalni, magazynie, pralni, gospodarstwie rolnym itp. Posługiwali się ostrymi narzędziami, np. kosą w pracach rolnych, nożem w kuchni. W 1949 r. doszło tam do tragicznego wypadku: pacjentka Matylda Koleśnik przebiła się nożem i wyskoczyła przez okno. Zmarła kilka dni po odwiezieniu do szpitala w Białymstoku. Nie wyciągnięto jednak z tego zdarzenia wniosków. Rok później na oddziale psychiatrycznym w Choroszczy Magdalena Zarzecka popełniła samobójstwo przy użyciu chlorku wapnia. Nie przeprowadzono sekcji zwłok. O powyższych sprawach Biuro Kontroli poinformowało więc prokuratora[176].

Podobnie było w zakładzie w Gostyninie. Autor opublikowanego w „Służbie Zdrowia” artykułu z lutego 1952 r. pisał, że Gostynin należał do szpitali, które „wykazują zacofanie na odcinku terapii pracą”[177]. Szpital miał gospodarstwo rolne o powierzchni 100 ha oraz ponad 600 łóżek. Połowę pensjonariuszy stanowili chronicy, w większości zdolni do pracy. Według autora artykułu warsztaty terapii pracą odbywały się w sposób niezorganizowany, nie było instruktorów, cechowała je bezplanowość, obejmowały zaledwie kilkunastu chorych. Znacznie częściej natomiast pacjenci byli wykorzystywani do uciążliwych prac, np. do czyszczenia śmietników i wywozu śmieci, obierania ziemniaków w zimnych piwnicach, przenoszenia gorących posiłków w nieszczelnych, nieprzykrytych kotłach. Wiosną, latem i jesienią pacjenci pracowali dodatkowo w polu, nie mając ani chwili wytchnienia (godzinną przerwę po obiedzie zlikwidował dyrektor). Zatrudniano ich nawet przy wyładunku węgla w nocy i w święta. Tak więc chorych zatrudniano w Gostyninie nie ze względów leczniczych, lecz gospodarczych, często wbrew przeciwwskazaniom lekarskim. Wszystko to, zdaniem Kryczyńskiego, obarczało dyrekcję i stawiało terapię zajęciową w Gostyninie „na poziomie niemal średniowiecznym”, co było zaprzeczeniem zasad pawłowizmu[178]. Tytuł artykułu Gostynin nie jest za górami sugerował powszechność takich praktyk w zakładach polskich.

Nie lepiej było w Kocborowie. Chorzy pracowali ciężko w gospodarstwie rolnym codziennie w godzinach 7–16 (tu jednak mieli godzinną przerwę na obiad), nie otrzymując za to żadnego wynagrodzenia. W okresie letnim zatrudnienie wzrastało w związku ze żniwami. Pacjentów angażowano przy załadunku i dowożeniu węgla samochodem ze stacji kolejowej[179]. W szpitalu w Tworkach również miały miejsce pewne niedociągnięcia. Brak nadzoru przekładał się na niebezpieczeństwo przy pracy, zdarzały się wypadki z użyciem ostrych narzędzi[180].

Także w zakładzie w Świeciu dopuszczano się nadużyć w zakresie pracy chorych. W sprawozdaniu z kontroli z 1950 r. zanotowano: „Tak pojmowana terapia pracy, będąca jaskrawym przykładem wyzysku chorego przez leczącego go lekarza, wymaga jak najostrzejszego napiętnowania ze względów społecznych i etycznych. Dodać należy, że szpital nie prowadzi w ogóle żadnej ewidencji czasu pracy tych chorych i jej warunków. Ponadto kierownictwo szpitala nie posiadało w czasie kontroli żadnych danych, którzy pacjenci i u kogo są zatrudnieni”[181]. Chorych angażowali do pracy zarówno wspomniany już dyr. Roman Wierzgacz, jak i skłócony z nim Filipkiewicz. Jednak dyrektor ostatecznie nakazał płacić pacjentom za ich pracę w prywatnych gospodarstwach domowych. Od 1951 r. pacjenci zaczęli więc otrzymywać ekwiwalent za pracę w wysokości… kilkunastu złotych miesięcznie[182].

W listopadzie 1950 r. Departament Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia postanowił wreszcie zbadać sprawę powszechnego zatrudniania psychicznie chorych w prywatnych domach pracowników zakładów psychiatrycznych „w charakterze służby”[183]. Ministerstwo Zdrowia pismami z 31 stycznia 1951 oraz z 29 lutego 1952 r. zakazało używania pacjentów do tego typu prac[184]. W maju rozpoczęto w resorcie zdrowia prace nad przepisami i instrukcją, regulującą zatrudnianie chorych psychicznie[185]. Prowadzono je, mając na uwadze wskazówki Snieżniewskiego, który doradzał stosować cztery stopnie pracy: przy stole, w warsztacie na oddziale, poza oddziałem, na farmie[186]. Sprawą zajął się również Zarząd Główny PTP, który 26 lutego 1954 r. w Tworkach zorganizował naradę dyrektorów pięciu zakładów psychiatrycznych i przedstawicieli Wydziału Chorób Psychicznych oraz Wydziału Finansowego Ministerstwa Zdrowia. W efekcie ZG przyjął pod koniec lutego 1954 r. projekt instrukcji organizacji terapii pracą, wysłany do Ministerstwa Zdrowia. Przyjęto w nim regułę, że każda praca miała być odpłatna. Stawki zależały od wydajności: I grupa miałaby dostawać 20 proc. „realnej wartości” danej pracy, II grupa – 40 proc., III grupa – 60 proc. Chorzy szczególnie wyróżniający się dostawaliby premię ze specjalnego funduszu. Zajęcia „poniżające godność chorego lub dla niego z innych względów niewłaściwe i szkodliwe muszą być z terapii pracą wykluczone”. Postanowiono wprowadzić te zasady jeszcze w tym samym roku w Pruszkowie, Kocborowie, Lublińcu, Dziekance i Drewnicy. Zamierzano też wyłączyć chorych z indywidualnych prac usługowych na rzecz tych szpitali przez m.in. zwiększenie zatrudnienia administracji[187].

Oprócz leczenia snem przedłużonym i terapii pracą eksperymentowano także z nowymi metodami wzorowanymi na doświadczeniach ZSRR. Jedną z nich było leczenie za pomocą przeszczepiania tkanek, które stosowano już od 20 lat w innych chorobach. Przeszczepiano fragmenty tkanek (świeżych i zakonserwowanych) ludzkich rogówki, wątroby, łożyska, mięśnia sercowego, ale także tkanek zwierzęcych i roślinnych (np. aloesu). Pionierem leczenia tkankowego był chirurg okulista Włodzimierz Fiłatow. W psychiatrii terapię tę zaczęto stosować w okresie II wojny światowej. Jednym z pierwszych polskich zakładów przeprowadzających próby z przeszczepianiem tkanek był szpital psychiatryczny w Rybniku. Rozpoczęto je w lipcu 1949 r., inspirując się, jak pisano, pomyślnymi wynikami leczenia tkankowego przeprowadzonego w Stalińsku, gdzie podobno uzyskano aż 90 proc. wyleczeń dzieci z zaburzeniami nerwicowymi (m.in. moczeniem nocnym). W szpitalu w Rybniku przeszczepiano tkanki błon płodowych. Uzyskaną błonę wewnętrzną z łożyska moczono kilkakrotnie w roztworach soli fizjologicznej i chloraminy, po czym powstałą w ten sposób owodnię wszczepiano chorym. Wykonywano zabieg 1–3 razy w 4–6-tygodniowych odstępach. Pacjenci jednak niekiedy rozdrapywali ranki. W 1952 r. szpital otrzymał z Warszawskich Zakładów Farmaceutycznych wodny wyciąg łożyska w ampułkach, co ułatwiło kontynuowanie zabiegów: 1 ampułkę wstrzykiwano podskórnie raz na 30 dni. Uzyskano dzięki temu szybkie jak na owe czasy pozytywne efekty, bo już po 2–3 dniach od zabiegu znikały objawy lękowe i podniecenie. Nie obserwowano przy tym poważniejszych powikłań. „Zachęcające” – jak je określono – wyniki uzyskano w padaczce pourazowej, halucynozie alkoholowej, otępieniu alkoholowym, żadnej poprawy natomiast nie uzyskano przy schizofrenii i chorobie Alzheimera[188].

Wpływy radzieckie nakazywały więc wprowadzać leczenie metodami pawłowowskimi, co w praktyce oznaczało nadanie starym formom terapii nowej nazwy. Wiązało się to także z odrzuceniem innych terapii, uznanych za sprzeczne z obowiązującą w psychiatrii wykładnią. Jedną z „zakazanych” metod była – i tak już zresztą kontrowersyjna – psychochirurgia, obejmująca m.in. zabiegi leukotomii, lobotomii i topektomii[189]. Próby z topektomią jako pierwsza w kraju podjęła Akademia Medyczna w Gdańsku[190]. Topektomię przeprowadzano tam we współpracy z chirurgiem dr. Stanisławem Nowickim z Kliniki Chirurgicznej. Zabieg topektomii był mniej inwazyjny od leukotomii. Polegał na usunięciu skrawków kory mózgowej części przedczołowej, natomiast leukotomia polegała na przecięciu substancji białej między narządem czołowym a pniem mózgowym. Pierwsze, skromne wyniki tych prób zreferował Tadeusz Bilikiewicz w maju 1950 r. na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu[191]. O leukotomii pisał też z zainteresowaniem Lucjan Korzeniowski, uważając, że była ona „krokiem naprzód” w leczeniu zaburzeń umysłowych, pozwalając uzyskać efekty tam, gdzie inne metody zawiodły. Zaznaczył jednak, aby rozsądnie dobierać chorych i nie przesadzać ze stosowaniem leukotomii[192]. Bilikiewicz i Korzeniowski zajmowali więc przychylne, ale ostrożne stanowisko wobec psychochirurgii. Odmienne zdanie miał Maurycy Bornsztajn. Będąc zwolennikiem psychoanalizy, krytykował psychochirurgię jako metodę wywodzącą się z kierunku materialistyczno-mechanistycznego w psychiatrii. Zwolennicy lobotomii umiejscawiali przyczyny zaburzeń umysłowych w płatach czołowych, dlatego ich usunięcie lub zniszczenie miało likwidować chorobę. Było to cofnięcie się do zapomnianej już dziś, a niesłusznej teorii Galla o umiejscowieniu w rozmaitych odcinkach mózgu uzdolnień psychicznych[193]. „Każdy psychiatra z prawdziwego zdarzenia, kiedy słyszy lub czyta o czymś podobnym, powinien złożyć przeciwko temu gorący protest. Z jakiej dobrej racji naukowej czy praktycznej dzieje się coś podobnego?” – pytał Bornsztajn[194].

Psychochirurgia była metodą kontrowersyjną wśród polskich psychiatrów ze względu na jej inwazyjność. Została potępiona również z powodów ideologicznych. Radzieccy lekarze uznali leukotomię za metodę niebezpieczną, niezgodną ze standardami ich nauki. Zwolennicy leukotomii uważali bowiem, że psychoza była wynikiem miejscowego uszkodzenia mózgu (przedczołowego), a według nauki Pawłowa choroba miała wymiar całościowy, tzn. chorował cały ustrój lub cały mózg. Umiejscawianie źródeł choroby w konkretnych fragmentach mózgu prowadziło do oskarżeń „lobotomistów” o „lokalizacjonizm”. Lekarze radzieccy podkreślali też „niewłaściwe”, bo amerykańskie, pochodzenie tej metody[195].

Psychochirurgia została zaatakowana na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r. Doktor Broszkiewiczowa poruszyła temat leukotomii przedczołowej jako metody błędnej, odwołującej się do psychomorfologizmu i powielającej jego wszystkie błędy. Zaatakowała Bilikiewicza za wspomniane „eksperymenty” z leukotomią na chorych[196] i skrytykowała Korzeniowskiego za artykuł o leukotomii. Zarzuciła mu, że popiera „konstytucjonalizm”, czyli wiarę w związek między budową ciała a predyspozycjami psychicznymi, a także poglądy „lokalizacjonistyczne”, zgodnie z którymi choroba psychiczna umiejscowiona jest w określonej części mózgu, co przeczyło pawłowizmowi. Było to „uleganie kosmopolitycznej modzie i nowinkarstwu”. Broszkiewiczowa uważała, że leukotomia powinna być usunięta z medycyny, jak to zrobiono w ZSRR już w 1930 r.[197]

W późniejszych polemikach podkreślano też imperialny i polityczny kontekst psychochirurgii. Andrzej Jus pisał: „Przecież sami uczeni amerykańscy przyznają się z cyniczną otwartością, jakim celom w ich ujęciu powinien służyć nóż neurochirurga i na co może im się przydać armia Atlantyków, pozbawionych wskutek leukotomii własnej inicjatywy”[198].

W sprawie psychochirurgii interweniował Zarząd Główny PTP, który po Naradzie w Tworkach przesłał do Ministerstwa Zdrowia wniosek o wydanie zakazu stosowania lobotomii i podobnych metod w całym kraju[199].

Kolejną atakowaną z pozycji ideologicznych metodą były elektrowstrząsy. Podstawę do tego stanowiły również poglądy niektórych radzieckich lekarzy, którzy pozytywnie odnosili się do elektronarkozy, będącej w zgodzie z naukami Pawłowa, poddając jednocześnie surowej krytyce elektrowstrząsy jako metodę inwazyjną, grożącą wieloma skutkami ubocznymi[200]. Atak na elektrowstrząsy podjęto na wspomnianej Naradzie. Doktor Laskowska zarzuciła Bilikiewiczowi niedopuszczalne „eksperymenty” z elektrowstrząsami na osobach umysłowo chorych z gruźliczym zapaleniem opon mózgowych[201]. Za to samo zaatakował go Feliks Kaczanowski, stwierdzając, że takie praktyki „mogą budzić ponure wspomnienia nocy faszystowskiej”[202]. Jan Wolański z Ministerstwa Zdrowia zagroził Bilikiewiczowi, mówiąc, że „zdaniem prof. Snieżniewskiego w Związku Radzieckim sprawa taka oddana byłaby pod sąd honorowy”[203]. Bilikiewicz, odpowiadając Kaczanowskiemu na zarzut eksperymentowania z chorymi, stwierdził, że ryzyko jest wpisane w zawód lekarza i nie da się go uniknąć. W przypadku elektrowstrząsów zastosowanych u dwóch psychotyków z gruźliczym zapaleniem opon mózgowych w Klinice Neuropsychiatrycznej AM w Gdańsku nie było zbyt wielkiego ryzyka. Ponadto niepodejmowanie wyzwań w tej sprawie oznacza potępiany przez Pawłowa nihilizm terapeutyczny. Na koniec wyrzucił Kaczanowskiemu, że ten „nie okazywał oburzenia, gdy w Tworkach, pod jego bokiem, dokonywano badania o charakterze eksperymentu klinicznego, i to bez intencji leczenia”[204]. Sprawa elektrowstrząsów w gdańskiej klinice nie spowodowała represji przeciwko Bilikiewiczowi.

Mimo tych ataków elektrowstrząsy stosowano nadal w szpitalach, rozwijając nawet tę metodę. Na przykład w Klinice Psychiatrycznej AM we Wrocławiu (kierowanej przez Adriana Demianowskiego) od 1951 r. rozpoczęto leczenie schizofrenii elektrowstrząsami z podawaniem wodnika chloralu, osiągając lepsze wyniki niż w przypadku stosowania samych elektrowstrząsów (33 proc. remisji do 23,5 proc.)[205]. Jednak sposób wykonywania zabiegów obiektywnie budził pewne kontrowersje. Na konferencji w IP w listopadzie 1952 r., poświęconej aktywnej terapii, dr Adolf Malinowski zwrócił uwagę, że w wielu zakładach przeprowadzano je na dużych salach w obecności innych chorych, co wywoływało w nich lęk[206].

Ta swoista krucjata przeciwko elektrowstrząsom została ostro skrytykowana przez Henryka Zajączkowskiego na III Walnym Zgromadzeniu PTNNiP, który odpowiedział przeciwnikom tej metody, że od dłuższego czasu stosowano przecież zmniejszającą ryzyko narkozę[207]. Elektrowstrząsy posłużyły w tym wypadku jako pretekst do zaatakowania nielubianych psychiatrów, jak np. Bilikiewicza.

Atakowano również psychologiczne metody leczenia, co było związane z „ofensywą ideologiczną” przeciwko „błędnym” i „szkodliwym” koncepcjom w psychiatrii, np. psychoanalizie. Psychologiczne metody leczenia były z jednej strony przystosowywane do radzieckich wzorów, uważanych za postępowe, a z drugiej zaciekle zwalczane.

Jedną z prób unaukowienia psychoterapii w duchu pawłowowskim podjęto na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy. Koreferat do wystąpienia Józefa Handelsmana wygłosiła Lidia Sembratowicz-Uszkiewiczowa. W ostrej formie zaatakowała psychoanalizę jako teorię negującą wpływ różnorodnych i złożonych czynników środowiskowych na człowieka. Według autorki koncepcje Freuda determinowały ludzką psychikę prymitywnymi popędami i instynktami, głównie seksualnymi. Z freudyzmu miała się wywodzić także psychodrama Moreno, czyli odgrywanie ról w teatrze w ramach terapii konfliktów. Psychoterapia odwołująca się do freudyzmu była szkodliwa i błędna. Dopiero Pawłow dostarczył solidnych podstaw do stworzenia prawdziwie naukowej psychoterapii i oparcia jej na fizjologii i patofizjologii. Pawłowizmu można było z powodzeniem używać w leczeniu nerwic reaktywnych albo w terapii sugestią stosowaną w hipnozie i śnie przedłużonym. Wykorzystywał wspominany już mechanizm hamowania ochronnego. Uszkiewiczowa skrytykowała amerykańską psychosomatykę, która miała opierać psychoterapię na podstawach biologicznych i była ujęciem freudystowskim, dualistycznym, zakładającym paralelizm duszy i ciała[208]. W Krynicy wystąpił również radziecki fizjolog prof. Leonid Grigoriewicz Woronin, który w swym referacie przeciwstawił psychologię odwołującą się do twórczego pawłowizmu psychologii asocjacjonistycznej i „psychologii postaci” jako koncepcjom błędnym i szkodliwym[209].

Usiłowano w ten sposób dostosować psychoterapię do zasad pawłowizmu, tak samo jak próbowano nazywać mianem „pawłowizmu dnia codziennego” wypracowane jeszcze w XIX w. humanitarne zasady traktowania chorych psychicznie. Pawłowizm anektował zatem niektóre powstałe już wcześniej koncepcje. W podobny sposób, przypomnijmy, zawłaszczano dorobek polskiej XIX-wiecznej psychiatrii naukowej, próbując np. w prasie medycznej ZSRR przedstawiać wybitnych polskich psychiatrów jako Rosjan (Mierzejewskiego jako Mierżejewskiego).

Dopasowywaniu psychoterapii do pawłowizmu towarzyszyły nierzadko ostre w swej formie ataki na „idealistyczne” metody psychologiczne. Ich krytykę podjęto na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach. Rezultatem tego był regulamin pracy dla asystentów psychiatryczno-społecznych, który dotyczył pracujących jeszcze w lecznictwie zamkniętym i otwartym psychologów, będących wychowankami Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej. Podporządkowywał ich lekarzom i odsuwał od spraw diagnozowania i leczenia chorych przez – jak to ujęto we wspomnianej rezolucji z 1952 r. – „skierowanie ich wyłącznie na pracę pozalekarską na stanowiska asystentów społecznych”[210]. Rugowanie psychologii z psychiatrii dotyczyło jednak głównie opieki otwartej. W zakładach zamkniętych takie formy terapii nie budziły większego zainteresowania, niezależnie od propagandy radzieckich metod leczenia. Świadczy o tym sytuacja, w której nawet w 1956 r., gdy zaczęto odchodzić od pawłowizmu i pojawiła się możliwość wyrażenia własnego zdania, psychologiczne metody leczenia były nadal traktowane marginalnie przez ogół psychiatrów klinicznych pracujących w szpitalach i klinikach. Stanowisko to przedstawiono podczas dyskusji, jaką podjęto na łamach prasy na temat psychologii w psychiatrii. Rozpoczął ją wtedy artykuł Marii Grzywak-Kaczyńskiej, który ukazał się w maju 1956 r. w „Służbie Zdrowia”, będącej dotąd propagandową gazetą pawłowizmu[211]. Autorka skrytykowała zlikwidowanie IHP i wystąpiła z tezą, że wyeliminowanie psychologii z psychiatrii spowodowało wzrost brutalności i nieludzkiego traktowania chorych w zakładach. Jako przykład podała problem braku selekcji przyjmowanych pacjentów, co miało wynikać z ignorowania psychologii. Wyparcie przez pawłowizm psychologii z psychiatrii przyczyniło się ostatecznie do spadku jej jakości i skuteczności[212]. Publikacja wywołała żywą dyskusję na temat roli psychologii w psychiatrii.

Na artykuł odpowiedział w lipcu dyrektor Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Pruszkowie, Feliks Kaczanowski. Tezy Kaczyńskiej nazwał „publicystyką sensacyjną”. Przyznał, że praca psychologów była wartościowa w procesie leczenia (wywiad środowiskowy, terapia pracą), docenił ich rolę zwłaszcza w poradniach zdrowia psychicznego, stwierdzając, że do ich „metod i jakości współpracy można mieć pełne zaufanie”[213]. Niemniej o właściwym leczeniu powinien decydować wyłącznie psychiatra kliniczny: „Żaden jednak dorzeczny lekarz psychiatra i dorzeczny psycholog – młodszy czy starszy, ale odpowiedzialny – nie zgodzi się, aby o diagnozie, o wyborze metody leczniczej, o przebiegu leczenia – decydował psycholog”[214]. Kaczanowski uważał, że w przypadku rozpoczynającej się choroby, np. schizofrenii, bezsensowne było doszukiwanie się „konfliktów psychologicznych”, należało stosować metody biologiczne: „To psycholog może ma metodami psychologicznymi np. zwalczać urojenia lub usuwać halucynacje?”[215]. Warto zwrócić uwagę, że krytykując psychologię, nie uciekał się on do typowego języka pawłowizmu, zazwyczaj pełnego inwektyw: „idealistyczny”, „szkodliwy”, „błędny” itp. Jego artykuł można więc uznać za jedną z pierwszych po okresie pawłowowskim w miarę obiektywnych prezentacji własnego stanowiska na temat metod psychologicznych w psychiatrii. Było ono ostrożne, autor postrzegał psychologię jako element wspomagający właściwe leczenie.

W podobnym tonie utrzymany był artykuł dr. Cwynara pod wymownym tytułem Wielbłąd w psychiatrii[216]. Autor przyznał częściowo rację Grzywak-Kaczyńskiej, uznając jej artykuł za uzasadniony wybuch tłumionego od lat rozżalenia. Podkreślił jednak, że główną bolączką szpitali psychiatrycznych było wciąż przepełnienie, a nie brak psychologów, którzy niewiele przecież zdziałają w takich warunkach. Najpierw należało więc uporać się z elementarnymi brakami, a potem myśleć o wprowadzaniu bardziej wyrafinowanych środków terapeutycznych. Cwynar odniósł się jednak krytycznie do pracy psychologów, z których wielu starało się bardziej wykorzystać okazję, aby zbadać materiał kliniczny dla własnych celów naukowych, niż wspomagać proces leczenia[217]. Takiego samego zdania był dr Jerzy Fiutowski, który napisał, że przeładowania szpitali i związanej z tym ciężkiej sytuacji chorych (np. w 1956 r. w pawilonie II w Pruszkowie na 120 miejsc było 400 pacjentek!) nie rozwiązywało „wprowadzenie psychologii do praktyki psychiatrycznej, ale po prostu budowa i rozbudowa szpitali”[218].

Psychologię jako narzędzie wspomagające biologiczne leczenie postrzegał również Mieczysław Chojnowski, kierownik Pracowni Psychologicznej Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. J. Babińskiego w Krakowie-Kobierzynie[219]. Autor stwierdzał, że spory co do roli psychologii i jej znaczenia dla psychiatrii wynikają ze ścierania się kilku koncepcji oraz z „nieznajomości współczesnych tendencji rozwojowych psychologii klinicznej, usprawiedliwionej zresztą brakiem literatury i kontaktów z Zachodem”[220]. Przez pracę psychologów w psychiatrii klinicznej rozumiał m.in.: współudział w badaniach diagnostycznych chorego; pracę badawczą w zakresie psychologii, psychopatologii i psychiatrii; współudział w leczeniu. Ponadto psycholog miał wykonywać różne czynności społeczne, jak wywiad środowiskowy, przemysł, poradnictwo pracy dla ozdrowieńców[221].

Podobnego zdania był Eugeniusz Wilczkowski. Uznał on artykuł Grzywak-Kaczyńskiej za bolesny dla polskich psychiatrów: „Przypuszczam, że po głębszym zastanowieniu i wczuciu się psychologicznym przyzna dr Grzywak-Kaczyńska, że napastliwy ton nie stanowił dla lekarskiego świata psychiatrycznego słów uznania za poniesiony trud”[222]. Wilczkowski twierdził, że między psychiatrą a psychologiem „współpraca może być bardzo cenna. Jednakże samo wykształcenie psychologiczne nie wystarcza do rozpoznania i leczenia. […] Psycholog nie może sobie rościć pretensji do kompetencji lekarza”[223]. „Rola psychologa powinna polegać na badaniu czynności psychicznych celem ustalenia, jakie i jak daleko uległy [one] zaburzeniu, oraz na przywróceniu chorego do możliwie najlepszego stanu”[224].

Częściowa rehabilitacja psychologicznych metod leczenia nastąpiła z inicjatywy zwalczającego je dotąd Instytutu Psychoneurologicznego. Instytut zorganizował w listopadzie 1956 r. konferencję poświęconą współpracy psychiatrów z psychologami. Co ciekawe, wzięli w niej udział absolwenci Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej. Ogół uczestników wypowiedział się za połączeniem psychiatrii i psychologii klinicznej, ograniczając jednak rolę psychologa do wspomagania procesu leczenia[225]. Było to stanowisko zgodne z poglądami Kaczanowskiego, Cwynara i Wilczkowskiego, jakie wyrazili oni w swoich artykułach polemicznych wobec Grzywak-Kaczyńskiej.

To oznaczało, że wielu czołowych polskich psychiatrów klinicznych, niezależnie od lansowanego nachalnie pawłowizmu, dystansowało się od wprowadzania metod psychologicznych w lecznictwie zamkniętym. Ich zainteresowanie tymi metodami było ograniczone, uznawali psychoterapię bardziej jako wspomaganie właściwej, klinicznej terapii niż jako równorzędną jej metodę. Warto wspomnieć, że nawet Jan Mazurkiewicz nadrzędną rolę przyznawał psychiatrii klinicznej. Należy także zwrócić uwagę na to, że po 1956 r. nie doszło do reaktywacji ruchu higieny psychicznej. Wynikało to prawdopodobnie z niezbyt dużej wcześniej popularności poglądów Dąbrowskiego wśród psychiatrów klinicznych (pierwszym zjazdom higieny psychicznej po 1945 r. towarzyszyły polemiczne wystąpienia niektórych lekarzy). Reprezentowali oni w tym przypadku stanowisko zbliżone do standardu powojennej europejskiej psychiatrii, która opierała się na biologicznych podstawach. Gdyby nie pawłowizm, propozycja uznania psychologii za alternatywną, równorzędną metodę terapii w szpitalach psychiatrycznych prawdopodobnie i tak zostałaby odrzucona przez psychiatrów, bazujących na klinicznej medycynie. Podobne procesy miały miejsce na Zachodzie. Nie zmienia to jednak faktu, że oficjalna krytyka psychologii i higieny psychicznej jako alternatywnych metod leczenia w opiece zamkniętej w Polsce miała zupełnie inny charakter niż w Europie Zachodniej. Rugowanie tych koncepcji z psychiatrii klinicznej odbywało się bowiem bardziej za sprawą czynników politycznych niż naukowych. Poglądy lekarzy klinicystów, jak np. Cwynara, nie miały tu większego znaczenia, a wolne dyskusje (jak ta cytowana powyżej) nie były publikowane w pismach fachowych. Polscy psychiatrzy nie otrzymali możliwości zaprezentowania własnych poglądów na temat psychologii, nawet jeśli były one krytyczne.

Zdystansowanie się polskich psychiatrów od psychologii można również postrzegać w kontekście pojawienia się na początku lat pięćdziesiątych XX w. nowych, skutecznych leków psychotropowych. Wobec osiągniętych sukcesów w terapii ciężkich psychoz metody psychologiczne straciły na znaczeniu, przynajmniej wśród psychiatrów klinicznych. Rozpoczął się okres nowoczesnej psychofarmakologii[226]. Wprowadzanie nowych leków do polskich szpitali psychiatrycznych odbywało się jednak z pewnym opóźnieniem, na co wpływ miała m.in. sytuacja polityczna.

Jednym z takich środków był largaktyl (chloropromazyna). Na Zachodzie wprowadzano go do leczenia chorych psychicznie w latach 1952–1953. Rezultaty były bardzo obiecujące. Już w listopadzie 1953 r. klinika psychiatryczna w Bazylei zorganizowała zjazd poświęcony largaktylowi. Informacje na temat nowego leku dotarły do Polski w 1954 r.[227] Pierwsze takie próby leczenia chorych umysłowo podjęto w październiku 1954 r. w Klinice Chorób Psychicznych AM w Gdańsku po zapoznaniu się z doniesieniami ze Szwajcarii i z Francji. Jedynie niewielka część zastosowanego leku pochodziła z Ministerstwa Zdrowia, większą dostarczyły rodziny chorych[228]. Stosowano z różną częstotliwością głównie zastrzyki domięśniowe, ale także podanie doustnie. Leczeniu poddano 67 osób, w większości były to przypadki przewlekłe (82 proc.): 41 przypadków schizofrenii (w tym postać prosta: 13, paranoidalna: 15, katatoniczna: 8, hebefreniczna: 5); 4 – psychoz parafrenicznych, 8 – paranoi, 8 – psychoz maniakalno-depresyjnych, 3 – nerwicy natręctw i 3 – psychopatii[229].

Najlepsze wyniki uzyskano w przypadku psychoz parafrenicznych – wszystkie zostały wyleczone. Znaczący był przypadek chorego, 14 lat cierpiącego na urojenia słuchowe, które po kuracji całkowicie ustąpiły. W paranoi, opornej jak dotąd na aktywne leczenie, uzyskano 6 wyleczeń, stan 2 chorych pozostał bez zmian. Gorsze wyniki osiągnięto w leczeniu schizofrenii: na ogólną liczbę 41 chorych uzyskano 3 wyleczone przypadki, w 11 nastąpiła znaczna poprawa, w 14 w ogóle jakaś poprawa, a w 13 nie było żadnej poprawy. Na 3 przypadki nerwicy natręctw u jednego pacjenta osiągnięto znaczną poprawę, u drugiego – poprawę, u trzeciego – brak poprawy. W psychopatii nie uzyskano żadnej poprawy. Co kryje się pod tymi pojęciami? Za wyleczonego uznawano chorego, u którego w pełni zniknęły wszystkie objawy zaburzeń i który miał świadomość przebytej choroby oraz był wobec niej krytyczny (kryterium wyzdrowienia). Znaczna poprawa miała miejsce wtedy, gdy chory mógł wrócić do pracy lub nauki, choć zachowały się pewne, jak to ujęto, „dyskretne” objawy zaburzeń psychicznych. Poprawa oznaczała wyleczenie społeczne – objawy były na tyle słabe, że chory mógł funkcjonować poza kliniką[230]. Odnotowano nieliczne działania uboczne: odosobnione przypadki zapaści ortostatycznej, uszkodzenie wątroby czy nerek.

Mimo sukcesów ostrożnie podchodzono do largaktylu, stwierdzając, że „nie stanowi on panaceum w leczeniu chorób psychicznych”. Najbardziej podatne na leczenie były najtrudniejsze dotąd psychozy – paranoja i parafrenia. Natomiast zaobserwowano w klinice gorsze efekty w leczeniu psychozy maniakalno-depresyjnej. W przypadku schizofrenii odsetek wyleczonych lub z poprawą był podobny do tego, jaki uzyskiwano przy stosowaniu dotychczasowych metod aktywnych. Psychopatia nie poddawała się nowemu lekowi[231].

Kolejne próby z largaktylem przeprowadzono w szpitalu w Drewnicy. Leczenie rozpoczęto 6 grudnia 1954 r. Na ogólną liczbę 62 chorych u 43 uzyskano na tyle dużą poprawę, że wypisano ich do domu[232]. Równolegle (9 grudnia) rozpoczęto terapię largaktylem w Kochanówce. Tutaj również z uwagi na braki w zaopatrzeniu znaczny odsetek chorych leczono za pomocą leku dostarczonego przez rodziny i bliskich pacjentów. Stosowano largaktyl głównie produkcji francuskiej, ale także z USA (pod nazwą thorazyna) czy Argentyny[233]. Notowano niegroźne objawy uboczne: świąd skóry, uczulenia, zaparcia, a w pierwszych dniach kuracji wyraźne uspokojenie chorych pobudzonych, wzrost apetytu, łatwiejszy kontakt itp. Z badań w Kochanówce wnioskowano, że najlepiej rokują chorzy z psychozą z zespołami paranoidalnym i katatonicznym. Gorsze natomiast były wyniki osiągane w zespołach hebefrenicznych[234].

We wszystkich tych pionierskich próbach większość leków zdobywano własnymi siłami. Jak to ujął Bilikiewicz, chorzy kupowali go sami „po cenach najczęściej paskarskich” lub otrzymywali od rodziny i przyjaciół. Ministerstwo Zdrowia dopiero w 1955 r. zaczęło przydzielać largaktyl, dostępny na receptę w aptece po znacznie niższych cenach. Niestety, ilość leku w obiegu oficjalnym była zbyt mała i wkrótce go zabrakło (chorzy np. w Gdańsku musieli go zdobywać własnymi sposobami)[235]. Rodziło to wątpliwości natury prawnej. Na jednym z posiedzeń Oddziału Gdańsko-Bydgoskiego PTNNiP w lipcu 1955 r. Eugeniusz Wilczkowski musiał bronić wspomnianych klinik, podkreślając, że były one w pełni przygotowane klinicznie i naukowo do takich prób[236]. Na tym samym posiedzeniu podjęto też problem uruchomienia rodzimej produkcji. Pierwszą w Polsce syntezę chloropromazyny (largaktylu) sporządzono w 1955 r. w zakładzie przy Katedrze Technologii Środków Leczniczych Politechniki Gdańskiej[237]. W październiku 1956 r. ułatwiono wreszcie import leków z zagranicy. Według rozporządzenia Rady Ministrów z 23 grudnia 1953 r. stawka celna wynosiła 30 zł na każde opakowanie leku do 300 g. W planowanej od października 1956 r. nowej taryfie celnej niewiele miało się zmienić: przewidywano 100 zł od 1 kg lekarstwa. Na szczęście stawkę obniżono do 10 zł od 1 kg, dzięki czemu wydatnie ułatwiono import leków zagranicznych[238].

Largaktyl był przedmiotem żywej dyskusji na pamiętnym, rozliczeniowym zjeździe PTNNiP w Poznaniu na przełomie listopada i grudnia 1956 r. Omawiano m.in. wyniki dwuletniego leczenia tym środkiem w Klinice Psychiatrycznej AM w Warszawie 165 chorych na schizofrenię (w tym 105 kobiet). Aż 90 proc. pacjentów miało postać paranoidalną schizofrenii. Większość (86 proc.) przechodziła już promowane dotąd, lecz mało skuteczne, leczenie aktywne. W przypadkach przewlekłych zaobserwowano „zaskakujące poprawy w stanach daleko posuniętej destrukcji”. W 33 proc. poprawy były nietrwałe, występowały nawroty, mimo tego odniesiono wówczas pewien sukces[239]. Largaktyl stosowano nawet w bastionie pawłowizmu – Instytucie Psychoneurologicznym. Prowadzono tam badania porównawcze w leczeniu chloropromazyną i insuliną katatonicznych postaci schizofrenii. Wyniki referowano również na wspomnianym zjeździe w Poznaniu[240].

Drugim przełomowym lekiem był serpasil (rezerpina)[241]. Jedną z pierwszych prób leczenia tym środkiem podjęto w Kobierzynie w maju 1955 r. Podawano go głównie przewlekle chorym schizofrenikom. Liczba leczonych była początkowo skromna: 6 pacjentów, z których 2 wypisano z pełną remisją, 2 z dużą poprawą, jeden pacjent miał słabe polepszenie, u jednego zaś nastąpiło pogorszenie[242]. Kolejne testy z rezerpiną przeprowadzono w Klinice Psychiatrycznej AM w Łodzi oraz w Kochanówce pod koniec 1955 r. Do 1 lutego 1956 r. leczono tam 34 chorych. Najlepsze wyniki uzyskano u chorych ze schizofrenią ostrą i paranoidalną. Za wyleczonych uznano 7 pacjentów, poprawę osiągnięto u 16, bez poprawy pozostało 10. Jeden pacjent zmarł wskutek przebicia bezobjawowego wrzodu dwunastnicy[243]. Serpasil stosowano kolejno w szpitalach w Pruszkowie[244] i w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. J. Babińskiego w Krakowie-Kobierzynie (dyr. Jan Gallus)[245]. Nowy lek zdobywał coraz większą popularność. Na zebraniu Oddziału Gdańsko-Bydgoskiego PTNNiP w kwietniu 1955 r. dr Wdowiak wyrażał nadzieję związaną z serpasilem. Bilikiewicz spodziewał się, że rezerpina stanie się powszechnie używana, a nawet lepsza od largaktylu[246]. Serpasil obok largaktylu był także tematem dyskusji na zjeździe w Poznaniu w 1956 r.[247]

Wydaje się zatem, że powyższe sukcesy w leczeniu ciężkich i przewlekłych psychoz nowymi lekami umocniły w polskiej psychiatrii nurt biologiczny. Psychologia, wobec widocznych efektów terapii farmakologicznej, traciła na znaczeniu. Postępował proces medykalizacji chorób umysłowych, czyli objaśniania ich przede wszystkim w kategoriach biologicznych. Wprowadzenie largaktylu i serpasilu do leczenia było chyba największym przełomem w zakresie lecznictwa chorób umysłowych w Polsce. Zbiegło się to z odwilżą polityczną i odwrotem od pawłowizmu w medycynie i psychiatrii. Przymusowo wprowadzane ideologiczne w istocie wzorce radzieckie przegrywały ze skutecznością nowych leków.

Polska opieka psychiatryczna zamknięta w latach 1948–1956 ulegała dużym zmianom. Na początku omawianego okresu, w 1948 r., wprowadzono ustawę o zakładach społecznej służby zdrowia, która miała ujednolicić system opieki zdrowotnej i wprowadzić centralne zarządzanie oraz planowanie. Pojawiły się nadzieje, że dzięki temu uda się wreszcie przezwyciężyć podstawowe, istniejące jeszcze przed wojną problemy opieki psychiatrycznej zamkniętej: brak miejsc, przepełnienie, nierównomierne rozłożenie szpitali, zadłużenie wynikające głównie z niepłacenia kosztów leczenia przez samorządy i gminy. Likwidacja tych problemów wymagała oczywiście wielu lat. W okresie 1948–1956 nie było to więc możliwe. Przez osiem lat nie zainicjowano jednak żadnego perspektywicznego planu rozwoju szpitalnictwa psychiatrycznego w Polsce. Podejmowane działania, jak np. rejonizacja w 1952 r., miały charakter doraźny i nie mogły sprostać rosnącym potrzebom, głównie zwiększającej się liczbie pacjentów. W rezultacie sytuacja w psychiatrii zamkniętej w 1956 r. była niewiele lepsza od tej z początku 1948 r. Budowa nowych szpitali i remontowanie oraz rozbudowa już istniejących nie przebiegały, jak wynika ze skarg lekarzy i specjalistów, w tempie adekwatnym do szybko rosnących potrzeb. Zwiększała się liczba chroników w szpitalach, rosło przepełnienie, napływ zaś kadr nie był dostatecznie duży. Doprowadziło to do pogorszenia warunków szpitalnych, powszechne było np. umieszczanie pacjentów na siennikach na podłogach szpitali. Pewną nadzieję na polepszenie sytuacji mogło nieść odkrycie na Zachodzie w 1950 r. nowoczesnych leków psychotropowych. Ich szybkie i sprawne wprowadzenie w Polsce przełożyłoby się na odciążenie przepełnionych zakładów, zwłaszcza jeśli chodzi o długotrwale i ciężko chorujących pacjentów. Niestety, sytuacja polityczna w kraju oraz izolacja naukowo-kulturalna Polski od krajów zachodnich przyczyniły się do wystąpienia trudności w testowaniu i wprowadzaniu chloropromazyny do lecznictwa zamkniętego. W tym czasie trwała w Polsce ofensywa pawłowizmu. W zakładach psychiatrycznych intensywnie wdrażano tzw. pawłowowskie metody leczenia, które były uznawane za najlepsze przez zwolenników nowego modelu medycyny. Sukcesy w leczeniu chorób psychicznych largaktylem i serpasilem mogły podważać skuteczność metod skopiowanych z ZSRR. Dostrzegali to polscy zwolennicy nowego porządku w psychiatrii, którzy pomijali milczeniem nowinki z Zachodu. Zresztą odwoływanie się do osiągnięć nauki zachodniej mogło oznaczać koniec kariery. W ich artykułach z okresu 1950–1955 nie ma zbyt wielu wzmianek o tych lekach. W związku z tym poszczególni lekarze, jak np. Tadeusz Bilikiewicz, przeprowadzali pierwsze próby z largaktylem sprowadzanym nieoficjalnie przez rodziny chorych. Dopiero na przełomie 1955 i 1956 r., a więc pięć lat po odkryciu leku, sytuacja zaczęła się stopniowo poprawiać. Państwo uruchomiło procedury i środki, pozwalające na import zachodnich farmaceutyków i largaktyl był odtąd coraz częściej testowany i stosowany w polskich szpitalach. Recepcja medycznych nowości z Zachodu odbywała się szybko i polscy lekarze zaczęli nadrabiać opóźnienia spowodowane kilkuletnią izolacją. Proces ten zbiegł się z odchodzeniem od pawłowizmu w psychiatrii i medycynie w ogóle. Polski nurt kliniczny w psychiatrii, mający swe korzenie jeszcze w przedwojennej tradycji[248], zdołał przetrwać kilkuletni okres nachalnej propagandy radzieckiej medycyny i odrodził się niemal natychmiast, kiedy tylko pojawiła się możliwość wynikająca z ogólnych zmian politycznych. Odrzucenie pawłowizmu w polskich szpitalach psychiatrycznych dokonało się bardzo szybko, co świadczyło o fasadowym charakterze recepcji standardu radzieckiego. Podobnie stosowane powszechnie w zakładach tzw. pawłowowskie metody leczenia wcale nie świadczyły o uznaniu ich przez pracujących tam lekarzy. Były one bowiem w istocie tymi samymi formami terapii, jakie istniały już wcześniej. Leczenie snem, hipnozą czy pracą znano już od dawna. Różnica polegała tylko na tym, że nadano im nową, właściwą sobie oprawę. Polscy lekarze stosowali więc jak dawniej te metody, bo innych nie mieli do wyboru, przynajmniej do czasu pierwszych prób z largaktylem i serpasilem. Pawłowizm zatem w lecznictwie zamkniętym był równie powierzchowny, co w naukowej psychiatrii.

Sukcesy w leczeniu largaktylem i serpasilem wpłynęły na przyspieszenie reformy lecznictwa psychiatrycznego zamkniętego. Odrzucono w 1956 r. pawłowizm w psychiatrii, zrehabilitowano metody psychologiczne, uznając je za pomocne w terapii chorób umysłowych, choć nie przyznano im statusu równorzędnego klinicznej psychiatrii. Stanowisko polskich lekarzy było w tym przypadku zbieżne z ogólnoświatowymi trendami w medycynie. Psychologia miała służyć jako wsparcie właściwego leczenia (także np. dla rodzin chorych) oraz pomagać przy rehabilitacji społecznej i zawodowej byłych pacjentów. W 1956 r. w Polsce rozpoczął się zatem proces przekształcania ówczesnego szpitala psychiatrycznego z ośrodka o charakterze detencyjnym w zakład leczniczy. Postępowała medykalizacja chorób psychicznych i coraz powszechniej stosowano nowe, zachodnie leki.

[1] Ustawa z dnia 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia, DzU 1948, nr 55, poz. 434, s. 1115–1122.

[2] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrola jednostek podległych 1950 r., 18/8, b.p., Pismo Biura Kontroli do Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia, nr B.K.1013/50, 27 IX 1950 r.

[3] Ibidem, Pismo Biura Kontroli do Departamentu Lecznictwa, nr B.K. 333/50, 16 III 1950 r.

[4] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego” [dalej: „Biuletyn Organizacyjny IP”], Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., Załącznik do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, J. Dymecki, Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r., s. 91.

[5] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 520, 521.

[6] Ibidem, s. 520.

[7] AAN, MZ 1944–1960, Departament Planowania i Budżetu Wydziału Planowania Gospodarczego, 11/20, Szpitale psychiatryczne: Analiza wykonania za 1953 rok, 15 IV 1954 r., s. 1; ibidem, Projekt planu na rok 1954, s. 132.

[8] Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 148.

[9] Na tyle bowiem szacowano roczny przyrost pacjentów w szpitalach, głównie chroników (AAN, MZ 1944–1960, 1/19, Problemy opieki nad psychicznie chorym, referat wygłoszony podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 24 II 1955 r., s. 147; ibidem, 1/16, Stan i potrzeby psychiatrii, s. 66).

[10] APHPP, IPiN, Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI, 1 XII 1956 r., b.p., zał. List do Prezydium Rady Ministra PRL i Komitetu Centralnego PZPR w Warszawie, 1 XII 1956 r., s. 116.

[11] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Protokół z 22 XII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych i budżetu IHP (w likwidacji) za rok 1949, przeprowadzonej 23 XI – 4 XII 1950 r., s. 6, 7.

[12] Dla uczczenia 70 rocznicy urodzin Generalissimusa Stalina, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 19, s. 3.

[13] Oddział Neuropsychiatrii Dziecięcej otwarty w Kobierzynie, „Służba Zdrowia” 1951, R. 2, nr 31, s. 1; K. Kancewiczowa, Troska o zdrowie psychiczne człowieka, „Służba Zdrowia” 1951, R. 2, nr 18, s. 2.

[14] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Protokół z 22 XII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych i budżetu IHP (w likwidacji) za rok 1949, przeprowadzonej 23 XI – 4 XII 1950 r., s. 6.

[15] APHPP, IPiN, Akta Krajowej Narady Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r., s. 3.

[16] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Uchwała Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 1 II 1956 r., s. 516.

[17] Zajączkowski ironicznie skomentował też sprawę sanatorium w Koszęcinie, które oddano Zespołowi Pieśni i Tańca „Śląsk”, oraz zakładu w Karolinie: „Widzimy szczęście psychiatrii do choreografii, bo sanatorium w Karolinie oddano innemu zespołowi tańca i śpiewu” (APHPP, IPiN, Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI, 1 XII 1956 r., s. 4).

[18] AAN, MZ 1944–1960, 1/26, Analiza wykonania zadań Narodowego Planu Gospodarczego w służbie zdrowia za ostatni rok planu 6-letniego, zał. do protokołu nr 1717/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 12 VI 1956 r., k. 45. Taki zakład utworzono 1 V 1952 r. Było to sanatorium dla nerwowo i psychicznie chorych w Stroniu Śląskim (woj. wrocławskie). W marcu 1953 r. przebywało tam ok. 500 chorych. Sanatorium stanowiło placówkę pośrednią między opieką zamkniętą a otwartą; chodziło o opiekę i rehabilitację osób chorych, ale zdolnych do podjęcia pracy (por. C. Tracewski, Państwowe sanatorium dla nerwowo i psychicznie chorych w Stroniu Śląskim, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 9, s. 4).

[19] K. Kancewiczowa, Opieka otwarta nad psychicznie chorymi, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 16, s. 2.

[20] AAN, MZ, Rada Naukowa, 6-letni plan służby zdrowia na lata 1950–1955, 5/1, Program inwestycyjny do 6-letniego planu służby zdrowia, s. 209.

[21] Ibidem, s. 209.

[22] Z. Grynberg, Plan gospodarczy i finansowy służby zdrowia w 1951 r., „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 11–12, s. 5, 6.

[23] J. Sztachelski, Plan sześcioletni w służbie zdrowia, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 48, s. 6–8.

[24] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 69–94.

[25] Ibidem, s. 73.

[26] Ibidem.

[27] Ibidem, s. 74.

[28] J. Wolański, Uwagi na temat lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 57.

[29] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 521.

[30] Ibidem, s. 523.

[31] AAN, MZ 1944–1960, Sprawozdania zbiorcze z zakresu działalności zakładów psychiatrycznych w latach 1951–1958, 36/11, Chorzy w szpitalach psychiatrycznych i sanatoriach dla nerwowo chorych wg rozpoznania w 1955 r., s. 31.

[32] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny IP”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., Załącznik do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, J. Dymecki, Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r.

[33] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 521.

[34] APHPP, IPiN, Akta Krajowej Narady Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r., s. 27.

[35] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 522.

[36] Ibidem, Konferencja przeciwalkoholowa, sprawozdanie, załączniki, 5/16, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu Naukowej Konferencji Przeciwalkoholowej w Ministerstwie Zdrowia, 21 IX 1955 r., s. 34.

[37] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 75.

[38] Ibidem, s. 75, 76.

[39] Ibidem, s. 76, 77, 80.

[40] H. Bogusławska, O kierowaniu umysłowo chorych do szpitali psychiatrycznych, „Wiadomości Lekarskie” 1952, nr 12, s. 16–18.

[41] S. Cwynar, Zagadnienia racjonalnego wykorzystania szpitali psychiatrycznych dla celów lecznictwa. Odczyt na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 95–97.

[42] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r.

[43] AAN, MZ 1944–1960, 1/6, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 11 IX 1952 r., s. 106.

[44] B. Bednarski, Ocena pracy służby zdrowia za rok 1952, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 17–18, s. 2.

[45] AAN, MZ 1944–1960, 1/6, Uchwała nr 94/52 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 11 IX 1952 r., s. 109.

[46] H. Bogusławska, O kierowaniu umysłowo chorych do szpitali psychiatrycznych, „Wiadomości Lekarskie”, grudzień 1952, nr 12, s. 13.

[47] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Protokół nr 26/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 V 1954 r., Sprawozdanie z wykonania uchwał Kolegium Ministerstwa Zdrowia wg stanu na dzień 18 V 1954 r., s. 60.

[48] Ibidem, 1/16, Uchwała nr 45/54 Kolegium Ministerstwa Zdrowia w sprawie psychiatrii, 15 VI 1954 r., zał. nr 3 do protokołu nr 29/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 15 VI 1954 r., s. 217.

[49] Ibidem, 1/19, Problemy opieki nad psychicznie chorym, referat wygłoszony podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 24 II 1955 r., s. 148.

[50] Ibidem, 1/16, Stan i potrzeby psychiatrii, s. 65.

[51] Ibidem, 5/16, Konferencja przeciwalkoholowa, sprawozdanie, załączniki, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu Naukowej Konferencji Przeciwalkoholowej, 21 IX 1955 r. w Ministerstwie Zdrowia, s. 34.

[52] Ibidem, 1/16, Projekt Kolegium Ministerstwa Zdrowia uchwalony na posiedzeniu 21 V 1954 r., s. 73.

[53] Ibidem, 1/19, Problemy opieki nad psychicznie chorym, referat wygłoszony podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 24 II 1955 r., s. 149.

[54] APHPP, IPiN, XXIV Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Branice, 24–25 X 1953 r., Sprawozdanie z XXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Branicach, 25 X 1953 r., s. 7, 8.

[55] H. Wilczyński, Plan inwestycyjny na rok 1951, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 35, s. 2.

[56] Z całego kraju, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 43, s. 3.

[57] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 86.

[58] J. Wolański, Uwagi na temat lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 45–63.

[59] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 86, 87.

[60] Ibidem, s. 88–90.

[61] Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 156, 157.

[62] We wrześniu 1952 r. zalecono najpóźniej do kwietnia 1953 r. przeniesienie szkoły pielęgniarek z Chełma do Kościana i utworzenie na miejscu szkoły w Chełmie oddziału szpitala psychiatrycznego (por. AAN, MZ, 1/6, Uchwała nr 94/52 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 11 IX 1952 r., s. 108–110).

[63] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 86.

[64] Rozmowa autora z dr. hab. n. med. Tadeuszem Nasierowskim, Warszawa, 24 II 2010 r.

[65] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Uchwała nr 45/54 Kolegium Ministerstwa Zdrowia w sprawie psychiatrii, 15 VI 1954 r., zał. nr 3 do protokołu nr 29/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 15 VI 1954 r., s. 217.

[66] Ibidem, 1/19, Problemy opieki nad psychicznie chorym, referat wygłoszony podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 24 II 1955 r., s. 147, 148.

[67] Ibidem, 1/24, Uchwała Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 1 II 1956 r., s. 517.

[68] Ibidem, 1/26, Spis obiektów proponowanych do przejęcia, zał. do protokołu nr 1717/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 12 VI 1956 r., s. 110, 112, 118.

[69] AAN, MZ 1944–1960, Rada Naukowa, Kongres Nauki Polskiej, Sprawozdania, protokoły, informacje, notatki, 1950 r., 5/18, J. Handelsman, Sprawozdanie – odpowiedzi na kwestionariusz (dot. psychiatrii), 22 V 1950 r., s. 10, 11, 13.

[70] AAN, MZ 1944–1960, Departament Planowania i Budżetu Wydziału Planowania Gospodarczego, 11/20, Pismo dyrektora szpitala w Dziekance do Departamentu Planowania i Budżetu Ministerstwa Zdrowia, nr L.dz. 110/22a/54, 16 VII 1954 r., s. 163.

[71] Programy specjalizacji lekarzy zatwierdzone decyzją Ministerstwa Zdrowia z dnia 2 maja 1952 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 4, s. 518–519.

[72] E. Wilczkowski, W sprawie nowelizacji programu specjalizacji w zakresie psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 6, s. 653.

[73] AAN, MZ, 1/19, Problemy opieki nad psychicznie chorym, referat wygłoszony podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 24 II 1955 r., s. 150.

[74] Okólnik Ministerstwa Zdrowia nr 75/48 z dnia 21 grudnia 1948 r. w sprawie uposażenia pracowników lecznictwa zamkniętego i otwartego społecznej służby zdrowia, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 1, poz. 8, s. 5.

[75] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Projekt Kolegium Ministerstwa Zdrowia uchwalony na posiedzeniu 21 V 1954 r., s. 73.

[76] L. Korzeniowski, Szkolimy średni personel psychiatryczny, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 28, s. 2.

[77] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Protokół nr 26/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 V 1954 r., Sprawozdanie z wykonania uchwał Kolegium Ministerstwa Zdrowia wg stanu na dzień 18 V 1954 r., s. 60. A więc zrealizowano postulat przeniesienia szkoły pielęgniarskiej z dawnego szpitala psychiatrycznego w Chełmie do Kościana.

[78] Ibidem, s. 61.

[79] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Stan i potrzeby psychiatrii, s. 66, 67.

[80] Ibidem, 1/6, Uchwała nr 94/52 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 11 IX 1952 r., s. 109.

[81] Ibidem, 1/16, Projekt Kolegium Ministerstwa Zdrowia uchwalony na posiedzeniu 21 V 1954 r., s. 73.

[82] Ibidem, 1/6, Uchwała nr 94/52 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 11 IX 1952 r., s. 109.

[83] AAN, MZ, Rada Naukowa, 6-letni plan służby zdrowia na lata 1950–1955, 5/1, Program inwestycyjny do 6-letniego planu służby zdrowia, s. 195.

[84] Z. Grynberg, Plan gospodarczy i finansowy służby zdrowia w 1951 r., „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 11–12, s. 5, 6.

[85] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 91, 92.

[86] T. Zakrzewski, Narada Robocza Psychiatrów Polskich, „Wiadomości Lekarskie” 1952, nr  11, s. 48.

[87] AAN, MZ 1944–1960, 1/19, Problemy opieki nad psychicznie chorym, referat wygłoszony podczas posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 24 II 1955 r., s. 149.

[88] Ibidem, 1/16, Protokół nr 26/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 V 1954 r., Sprawozdanie z wykonania uchwał Kolegium Ministerstwa Zdrowia wg stanu na dzień 18 V 1954 r., s. 60, 61.

[89] Ibidem, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 524.

[90] Ibidem.

[91] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 524.

[92] Ibidem, s. 525.

[93] AAN, MZ 1944–1960, 1/24, Uchwała Kolegium Ministerstwa Zdrowia nr 7/56 w sprawie psychiatrii, 14 III 1956 r., zał. nr 2 do protokołu nr 9 Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 513.

[94] Ibidem, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, zał. do protokołu nr  9/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 14 III 1956 r., s. 532–535.

[95] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r., s. 27.

[96] Ibidem, XXIV Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Branice, 24–25 X 1953 r., b.p., Sprawozdanie z XXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Branicach, 25 X 1953 r., s. 5.

[97] AAN, MZ 1944–1960, Gabinet Ministra, Wydział Kontroli, Sprawozdania z podróży inspekcyjnych 1949 r., 57, Sprawozdanie z podróży służbowej Lucjana Korzeniowskiego do Dziekanki 7 VII 1949 r., 14 VII 1949 r., s. 104.

[98] Ibidem, s. 104.

[99] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrola jednostek podległych 1950 r., 18/8, Pismo Biura Kontroli do Departamentu Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia, nr B.K.1013/50, 27 IX 1950 r., s. 2. Na temat wykorzystywania chorych w ramach terapii pracą będzie mowa w części poświęconej metodom leczenia.

[100] Ibidem, s. 2.

[101] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrole jednostek podległych 1950 r., 18/5, b.p., Sprawozdanie inspektora Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia Staszewskiego Kazimierza z dochodzenia w sprawie uchybień w działalności Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Abramowicach k. Lublina, przeprowadzonego 15 III – 4 IV 1950 r.

[102] Ibidem.

[103] Ibidem, zał. nr 7, Pismo Jerzego Sztachelskiego, 18 X 1948 r. (odpis z odpisu, poświadczony przez Aleksandra Ossendowskiego).

[104] Ibidem.

[105] Sprawy szkoleń ideologicznych omówiono w części poświęconej nauce.

[106] I ogólnokrajowa odprawa wicedyrektorów szpitali i sanatoriów, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 28, s. 1.

[107] Ibidem.

[108] AAN, MZ 1944–1960, 1/8, Protokół nr 56/52 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 27 XI 1952 r., s. 96, 97.

[109] Ibidem, Protokół nr 55/42 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, zał. Regulamin pracy wicedyrektorów społeczno-wychowawczych w zakładach służby zdrowia, 18 XI 1952 r., s. 109–111.

[110] Ibidem, s. 109, 110.

[111] Ibidem, s. 110.

[112] Ibidem, s. 109–111.

[113] Z całego kraju, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 52, s. 7.

[114] Kronika związkowa, „Służba Zdrowia” 1955, R. 7, nr 7, s. 3.

[115] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola całokształtu gospodarki w Państwowym Sanatorium dla Nerwowo Chorych w Kościanie 1950–1951, 1286, b.p., Sprawozdanie Witolda Matelskiego z kontroli planowej w Państwowym Sanatorium dla Nerwowo Chorych w Kościanie w dniach 3–18 III 1950 r., 20 III 1950 r.

[116] Ibidem.

[117] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola całokształtu gospodarki w Państwowym Sanatorium dla Nerwowo Chorych w Kościanie 1950–1951, 1286, b.p., Odpis sprawy Zakładu Psychiatrycznego w Kościanie, podpisany przez Wareńczaka Stefana, sekretarza Komitetu Zakładowego; zgodność odpisu potwierdzona 3 III 1950 r. przez kierownika Biura Prezydialnego Powiatowej Rady Narodowej w Kościanie, J. Płociniczaka.

[118] Ibidem.

[119] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola całokształtu gospodarki w Państwowym Sanatorium dla Nerwowo Chorych w Kościanie 1950–1951, 1286, b.p., Pismo Najwyższej Izby Kontroli do Ministerstwa Zdrowia, nr V/485/50, 6 V 1950 r.

[120] Ibidem, Pismo Ministerstwa Zdrowia do Departamentu, V NIK, nr L.IV.447/pfn/50, 12 II 1951 r.

[121] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, 1284, b.p., Sprawozdanie inspektora NIK J. Filipka z kontroli w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, przeprowadzonej 15 IX – 24 X 1951 r., nr 1464/51/pf., 20 XI 1951 r., s. 10.

[122] Ibidem, s. 2.

[123] Ibidem, s. 10.

[124] Ibidem, s. 10, 13, 14.

[125] Ibidem, s. 11.

[126] „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 6, s. 1.

[127] J. Pomianowski, Czerwone sygnały (1). Lekarz nie kapituluje, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 19, s. 3.

[128] Ibidem, s. 3.

[129] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrole jednostek podległych 1950 r., 18/5, b.p. Pismo Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia do Departamentu Lecznictwa, nr B.K./255/50, 8 XI 1950 r.

[130] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Protokół nr 26/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 V 1954 r., Sprawozdanie z wykonania uchwał Kolegium MZ wg stanu na dzień 18 V 1954 r., s. 61.

[131] Okólnik Ministerstwa Zdrowia nr 63/50, Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1950, nr 16, poz. 143.

[132] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola Państwowych Szpitali dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Choroszczy, Kobierzynie i Tworkach, 1283, b.p., Pismo NIK, Projekt wystąpienia do Ministerstwa Zdrowia.

[133] Ibidem, Pismo Ministerstwa Zdrowia do Kancelarii Rady Państwa, P.F.V./141/50, 27 VII 1950 r.

[134] AAN, MZ 1944–1960, Analiza opisowa z wykonania w rozdziałach budżetu centralnego za 1955 r., 1/26, zał. do protokołu nr 1717/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 12 VI 1956 r., s. 83.

[135] Pismo okólne Ministra Zdrowia z dnia 30 grudnia 1948 r. (nr L. III.13021/48) w sprawie wprowadzenia jednolitej taryfy opłat dziennych w szpitalach będących zakładami społecznymi służby zdrowia z wyjątkiem szpitali instytucji ubezpieczeń społecznych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 2, poz. 16, s. 18.

[136] AAN, MZ 1944–1960, Materiały dotyczące aktualnych zagadnień w psychiatrii, 1/24, zał. do protokołu nr 9/56 z posiedzenia KMZ, 14 III 1956 r., s. 523.

[137] Statut Instytutu Psychoneurologicznego, zał. do obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 marca 1951 r., Monitor Polski 1950, nr A 33, poz. 424, s. 394.

[138] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, Dział Metodyczno-Organizacyjny, za okres 15 VII – 31 XII 1952 r., s. 20.

[139] W lipcu 1950 r. powołano specjalistów krajowych i wojewódzkich dla każdej specjalności, w tym psychiatrii. Specjalista krajowy odpowiadał przed ministrem zdrowia, nadzorował wszystkie zakłady w kraju ze swojej branży. Specjalista wojewódzki miał podobne kompetencje na terenie właściwego województwa, ponadto miał on prawo lustracji zamkniętych i otwartych placówek, stosowanych w nich metod leczenia, kontroli personelu itp. (por. Zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 VII 1950 r. (L.VI 9289/50) w sprawie specjalistów krajowych i wojewódzkich, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1950, nr 15, s. 115, 116).

[140] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r.

[141] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, Dział Metodyczno-Organizacyjny, za okres 15 VII – 31 XII 1952 r., s. 20.

[142] Ibidem, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 13; ibidem, Sprawozdanie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, Dział Metodyczno-Organizacyjny, za okres 15 VII – 31 XII 1952 r., s. 21.

[143] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r. Było to związane z procesem eliminowania psychologii z metod terapeutycznych, o czym będzie mowa szerzej w części poświęconej sposobom leczenia.

[144] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, Dział Metodyczno-Organizacyjny, za okres 15 VII – 31 XII 1952 r., s. 21; Instrukcja Ministerstwa Zdrowia w sprawie przyjmowania i wypisywania chorych ze szpitali psychiatrycznych nr 120/52, Dziennik Zdrowia 1952, nr 24, poz. 240, s. 183, 184.

[145] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, Dział Metodyczno-Organizacyjny, za okres 15 VII – 31 XII 1952 r., s. 22.

[146] AAN, MZ 1944–1960, 1/16, Protokół nr 26/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 V 1954 r., Sprawozdanie z wykonania uchwał Kolegium Ministerstwa Zdrowia wg stanu na dzień 18 V 1954 r., s. 61.

[147] Ibidem, 1/21, Plan pracy Ministerstwa Zdrowia na III kwartał 1953 r., b.p., zał. do protokołu nr 24/56 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 VI 1955 r.

[148] Ibidem, 1/1, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 16 XI 1950 r., s. 478.

[149] Ibidem, 1/1, Tezy do ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz ich uzasadnienie [na posiedzeniu Kolegium MZ dn. 16 XI 1950 r.], s. 521.

[150] Ibidem, s. 524.

[151] Ibidem, s. 522, 523.

[152] Ibidem, s. 521–523.

[153] Ibidem, s. 522.

[154] AAN, MZ 1944–1960, 1/1, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 16 XI 1950 r., s. 478.

[155] APHPP, IPiN, Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI, 1 XII 1956 r., s. 4.

[156] Wielka zdobycz nauki radzieckiej, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 18, s. 2.

[157] T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 43. W latach dwudziestych XX w. szwajcarski psychiatra Jakob Klaesi użył barbituranów do leczenia przedłużonym snem przypadków schizofrenii i depresji. Za pomocą somnifenu (środka nasennego, będącego związkiem dwóch barbituranów) wywoływał sen, trwający kilka dni z parogodzinnymi przerwami (por. E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 227).

[158] J. Jaroszyński, Uwagi o leczeniu snem w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 5, s. 525–532.

[159] W 1917 r. Julius Wagner-Jauregg wprowadził leczenie zimnicą porażenia postępującego, otrzymując pomyślne wyniki. Leczenie gorączkowe nie sprawdziło się jednak w innych stanach psychotycznych. Za swoje prace Wagner-Jauregg otrzymał w 1927 r. Nagrodę Nobla (pierwszą w historii z dziedziny psychiatrii) (por. M. Jarema, Dziesięciolecie leczenia wstrząsami elektrycznymi, „Przegląd Lekarski” 1948, R. 4, seria 2, nr 5, s. 610; R. Porter, Madness…, s. 200.

[160] A. Jus, Patofizjologia wyższych czynności nerwowych jako podstawa współczesnej psychiatrii. Referat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 6, s. 4.

[161] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r.

[162] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Protokół z konferencji problemowej poświęconej zagadnieniom aktywnej terapii w psychiatrii, 30 XI 1952 r., s. 129.

[163] Ibidem, s. 130.

[164] Ibidem.

[165] Ibidem.

[166] Ibidem, s. 140, 141.

[167] P. Gałuszko, W. Sulestrowski, Leczenie insuliną komatyczną metodą wstrzykiwań dożylnych, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 1, s. 77, 78.

[168] Podczas konferencji sekretarz generalny PTP złożył też oświadczenie, w którym podkreślił, że podane w wygłoszonych referatach kwestie humanitarnego stosunku do chorego były oparte nie tyle na miłosierdziu czy litości (a więc ideałach chrześcijańskich), ile na przesłankach światopoglądowych nauki i ideologii marksistowsko-leninowskiej. Charakter opieki nad psychicznie chorym miał być oparty na postępowej nauce lekarskiej, ideologii i organizacji ustroju. Walka o socjalistyczny stosunek do chorego jest zagadnieniem ustrojowo-politycznym i do niej powinny być włączone środki polityczno-wychowawcze, aktyw itp. (APHPP, IPiN, XXIV Zjazd Naukowy Psychiatrów Polskich, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Branice, 24–25 X 1953 r., b.p., Sprawozdanie z XXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Branicach, 25 X 1953 r., s. 3).

[169] Ibidem, s. 11.

[170] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie z działalności Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach za 1952 rok, s. 15.

[171] AAN, MZ 1944–1960, 1/8, Protokół nr 55/42 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 XI 1952 r., Pismo Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego do Biura Rady Naukowej, 6 XI 1952 r., s. 45, 46.

[172] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Sprawozdanie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, Dział Metodyczno-Organizacyjny, za okres od dnia 15 VII – 31 XII 1952 r., s. 21.

[173] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, 1284, b.p., Pismo dyrektora Biura Kontroli Ministerstwa Zdrowia do prezesa NIK, nr B.K. 242/52, 20 III 1950 r.

[174] Ibidem.

[175] Ibidem.

[176] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrola jednostek podległych, 1950 r., 18/8, b.p., Protokół z przeprowadzonej kontroli Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Choroszczy, 2–24 X 1950 r., s. 4, 5.

[177] I. Kryczyński, Gostynin nie jest za górami, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 5, s. 4.

[178] Ibidem, s. 4.

[179] AAN, MZ 1944–1960, Biuro Kontroli, Kontrola jednostek podległych 1950 r., 18/11, b.p., Protokół z kontroli administracyjno-gospodarczej Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Kocborowie, 10–23 XII 1949 r., s. 10–12.

[180] Ibidem, Pismo Biura Kontroli do Departamentu Lecznictwa i Medycyny Społecznej, nr  B.K. 378/50, 21 III 1950 r., s. 2–4.

[181] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, 1284, b.p., Pismo Prezesa NIK Witolda Jóźwiaka do ministra zdrowia w sprawie kontroli Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, nr 49/pf/V/88/52, 17 I 1952 r.

[182] Ibidem.

[183] AAN, MZ 1944–1960, 1/1, Protokół z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 16 XI 1950 r., s. 478.

[184] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, 1284, b.p., Protokół z kontroli przeprowadzonej 15 IX – 24 X 1951 r. w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, 29 III 1952 r.

[185] Ibidem, Pismo ministra zdrowia do prezesa NIK, nr L.dz.L. 9-442/pfn/52, 10 VII 1952 r.

[186] Z. Jaroszewski, Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i jego zagadnienia rozwojowe, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 107.

[187] F. Kaczanowski, Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego za czas od 25 października 1953 r. do 13 listopada 1954 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 3, s. 331–337.

[188] N. Kozłowska, I. Buchowska, Doniesienie o leczeniu tkankowym w Państwowym Szpitalu Psychiatrycznym w Rybniku, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 4, s. 413–418.

[189] W poprzednim rozdziale wspomniano już o artykułach Brzezickiego i Jaroszewskiego na ten temat.

[190] T. Bilikiewicz, W pracowniach naszych uczonych, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 36, s. 3.

[191] Ibidem.

[192] L. Korzeniowski, Leukotomia przedczołowa i jej znaczenie dla leczenia chorób psychicznych, „Zdrowie Psychiczne” 1948, R. 3, nr 1–2, s. 88.

[193] M. Bornsztajn, Psychochirurgia, jej wartość lecznicza i teoretyczna dla psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1, s. 66.

[194] Ibidem, s. 57.

[195] W. Gilarowskij, Nauka I.P. Pawłowa – podstawą psychiatrii (przedruk za: „Medicinskij Rabotnik” 1950, nr 37), „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 41, s. 2.

[196] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r., s. 8, 9.

[197] Ibidem, s. 9, 10.

[198] Protokół z konferencji problemowej w dniu 30 XI 1952 r. w Tworkach poświęconej zagadnieniom aktywnej terapii w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 5, s. 573.

[199] Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Zarządu Głównego) za czas od listopada 51 r. do lutego 53 r., ibidem, s. 577.

[200] W. Gilarowskij, Nauka I.P. Pawłowa – podstawą psychiatrii (przedruk za: „Medicinskij Rabotnik” 1950, nr 37), „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 41, s. 2.

[201] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r., s. 16, 17.

[202] Ibidem, s. 23, 24.

[203] Ibidem, s. 36.

[204] Ibidem, s. 25, 26.

[205] I. Wasserman, O syntetycznym leczeniu schizofrenii, „Przegląd Lekarski” 1953, R. 9, seria 2, nr 1, s. 27–29.

[206] AAN, MZ 1944–1960, Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach, Plany prac naukowych, sprawozdania, korespondencja 1950–1955, 5/39, Protokół z konferencji problemowej poświęconej zagadnieniom aktywnej terapii w psychiatrii, 30 XI 1952 r., s. 135.

[207] APHPP, IPiN, Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI, 1 XII 1956 r., b.p.

[208] L. Sembratowicz-Uszkiewiczowa, Zagadnienia psychoterapeutyczne w ujęciu nauki I.P. Pawłowa. Koreferat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 8, s. 2.

[209] Konferencja Pawłowowska w Krynicy (27 XII 1951 – 3 I 1952) – Sprawozdanie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 2, s. 139, 140.

[210] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r.

[211] M. Grzywak-Kaczyńska, Znaczenie psychologii dla praktyki psychiatrycznej, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 22, s. 3.

[212] Ibidem.

[213] F. Kaczanowski, W odpowiedzi na artykuł dr M. Grzywak-Kaczyńskiej, Czy to się godzi?, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 27, s. 4.

[214] Ibidem.

[215] Ibidem.

[216] S. Cwynar, Wielbłąd w psychiatrii, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 24, s. 4.

[217] Ibidem.

[218] Posłuchajmy głosów lekarzy, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 27, s. 4.

[219] M. Chojnowski, Zadania i metody psychologii klinicznej, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 30, s. 3.

[220] Ibidem, s. 3.

[221] Ibidem.

[222] E. Wilczkowski, Psychiatria a psychologia, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 33, s. 4.

[223] Ibidem.

[224] Ibidem.

[225] Z. Kuligowski, Współpraca lekarzy z psychologami, „Służba Zdrowia” 1956, nr 49, s. 2.

[226] Pierwsze próby z użyciem chloropromazyny, zsyntetyzowanej w 1951 r. przez chemika Paula Charpentiera, przeprowadził lekarz wojskowy Henri Laborit w celach chirurgicznych, aby zmniejszyć ryzyko operacyjne u żołnierzy znajdujących się w stanie wstrząsu. W 1952 r. paryscy psychiatrzy Jean Delay i Pierre Deniker rozpoczęli próby z chloropromazyną na chorych umysłowo. Nowy lek okazał się skuteczny w przypadku psychoz schizofrenicznych, co stało się przełomem. Kilka lat później Roland Kuhn zaprezentował na II Międzynarodowym Kongresie Psychiatrycznym w Zurychu raport o pierwszym trójpierścieniowym leku antydepresyjnym – imipraminie. Opublikowane zostały też wyniki doświadczeń z zastosowaniem soli litu w leczeniu manii oraz kolejnych leków psychotropowych iproniazydu i rezerpiny (por. E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…, s. 273, 274; T. Nasierowski, Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Psychiatria…, t. 1, s. 43).

[227] T. Bilikiewicz, Leczenie largaktylem w psychiatrii, „Wiadomości Lekarskie” 1955, nr 2, s. 82.

[228] Z. Falicki, P. Gałuszko, I. Jaworska, L. Kielak, W. Sulestrowski, Próba oceny wartości leczniczej largaktylu na podstawie dotychczasowych spostrzeżeń w klinice chorób psychicznych AM w Gdańsku. Referat wygłoszony na posiedzeniu oddziału gdańsko-bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów 24 VII 55 r. w Świeciu nad Wisłą, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 3, s. 313.

[229] Ibidem, s. 313–318.

[230] Ibidem, s. 314–316.

[231] Ibidem, s. 316–318.

[232] Sprawozdanie z nadzwyczajnego posiedzenia naukowego sekcji psychiatrycznej oddziału gdańsko-bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, które odbyło się w dniu 24 VII 1955 r. w Świeciu nad Wisłą, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 3, s. 376.

[233] R. Krasilewicz, Leczenie largaktylem (chloropromazyną) w Kochanówce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 1, s. 29, 30.

[234] Ibidem, s. 33, 38.

[235] T. Bilikiewicz, W. Sulestrowski, L. Wdowiak, Wyniki leczenia largaktylem paranoi i parafrenii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 6, s. 658.

[236] Sprawozdanie z nadzwyczajnego posiedzenia naukowego sekcji psychiatrycznej oddziału gdańsko-bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, które odbyło się w dniu 24 VII 1955 r. w Świeciu nad Wisłą, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 3, s. 377.

[237] Z. Falicki, Dotychczasowe spostrzeżenia kliniczne nad działaniem largaktylu w chorobach psychicznych (doniesienie wstępne), „Przegląd Lekarski” 1955, R. 11, seria 2, nr 8, s. 233.

[238] Korzystne warunki dla indywidualnego importu leków, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 41, s. 2.

[239] J. Flatau, H. Piątkowska, A. Piekarska, Dotychczasowe wyniki leczenia schizofrenii largaktylem. Materiały Zjazdu Naukowego Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów Polskich, Poznań, 29 XI – 1 XII 1956, bezpłatny dodatek do „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” 1957, R. 7, t. 7, nr 4, s. 663, 664.

[240] J. Jaroszyński, K. Gerard, T. Kołakowska, W sprawie leczenia chloropromazyną katatonicznej postaci schizofrenii. Materiały Zjazdu Naukowego Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów Polskich, Poznań, 29 XI – 1 XII 1956, bezpłatny dodatek do „Neurologii, Neurochirurgii i Psychiatrii Polskiej” 1957, R. 7, t. 7, nr 4, s. 664, 665.

[241] Rezerpinę po raz pierwszy otrzymali w 1952 r. J.M. Muller, E. Schlitter i H.J. Bein (pod nazwą handlową serpasil, firma Ciba). Był to jeden z alkaloidów rauwolfii – rośliny indyjskiej, znanej i stosowanej już w medycynie ludowej Indii jako m.in. środek przeciw obłędowi (por. A. Bukowczyk, O zastosowaniu leczniczym rezerpiny (serpasilu) w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1, s. 73; M. Chojnowski, L. Bednarek, Serpasil w chorobach psychicznych, „Przegląd Lekarski” 1956, R. 12, seria 2, nr 4, s. 99–107).

[242] Ibidem, s. 106–107.

[243] A. Bukowczyk, T. Wierzbicki, Leczenie schizofrenii rezerpiną, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 5, s. 701–705.

[244] B. Ałapin, J. Fiutowski, Leczenie serpasilem podnieceń różnych typów w schizofrenii. Materiały Zjazdu Naukowego Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów Polskich, Poznań, 29 XI – 1 XII 1956, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, bezpłatny dodatek do nr. 4, s. 665.

[245] M. Chojnowski, L. Bednarek, Serpasil w chorobach psychicznych, „Przegląd Lekarski” 1956, R. 12, seria 2, nr 4, s. 99.

[246] Sprawozdanie z Walnego Zebrania Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Oddział Gdańsko-Bydgoski, które odbyło się dnia 30 kwietnia 1955 w Gdańsku, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 4, s. 456.

[247] J.D., Co przyniósł zjazd naukowy neurologów, neurochirurgów i psychiatrów polskich, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 52, s. 3.

[248] Patrząc głębiej, sięgał on nawet XIX w., kiedy to polscy psychiatrzy pozostawali w większości pod wpływem zachodniej, somatycznej koncepcji chorób psychicznych. Było to ilustracją długiego trwania – ciągu idei. Psychiatria somatyczna przetrwała w zmodyfikowanej formie do dwudziestolecia międzywojennego, a następnie powróciła po okresie radzieckiego pawłowizmu, który – chociaż także opierał się na biologicznych podstawach – jednak był doktryną obcą polskim lekarzom. Można zatem stwierdzić, że w historii polskiej psychiatrii w XIX i w pierwszej połowie XX w. zawsze dominował nurt biologiczny.

ORGANIZACJA I FUNKCJONOWANIE LECZNICTWA OTWARTEGO PSYCHIATRYCZNEGO W POLSCE W LATACH 1945–1950

Po zakończeniu II wojny światowej władze przystąpiły do organizowania opieki psychiatrycznej ambulatoryjnej. W piśmie okólnym z 25 lipca 1945 r. do wydziałów zdrowia urzędów wojewódzkich minister zdrowia Franciszek Litwin polecał organizować opiekę pozazakładową nad psychicznie chorymi. Ponieważ brakowało budynków na te cele, ośrodkiem opieki pozazakładowej miał być każdy szpital psychiatryczny na terenie województwa. Kierownikiem zostawał dyrektor szpitala lub wyznaczony przez niego ordynator. Jeżeli warunki na to pozwalały, należało tworzyć poradnie psychiczne przy ośrodkach zdrowia. Do zadań ośrodków należało: rejestrowanie przy pomocy duchowieństwa, policji itp. wszystkich „anormalnych” (psychopatów, epileptyków itp.), utrzymywanie kontaktu ze zwolnionymi z zakładów psychiatrycznych, udzielanie porad chorym nieinternowanym oraz ich rodzinom oraz „[p]oradnictwo eugeniczne. Opieka nad alkoholikami, poradnictwo przedślubne dla zapobiegania potomstwu dziedzicznie obciążonemu, udzielanie porad seksualnych. Propaganda zasad ogólnych, zmierzająca do ograniczenia rozrodu typów niepożądanych i dziedziczenia cech zwyradniających”[1].

Podstawowym celem opieki ambulatoryjnej było odciążenie szpitali psychiatrycznych przez objęcie swoją opieką części leczonych tam chorych. Dodano też: „Poza tym opieka zakładowa jest niezbędnym warunkiem wszelkiej pracy eugenicznej”[2]. Tak więc u podstaw kształtowania polskiego powojennego systemu opieki otwartej w psychiatrii leżały m.in. idee eugeniczne[3]. Ośrodki psychiatryczne miały m.in. dążyć do zmniejszania rozrodczości osób uznanych za „dziedzicznie obciążone” chorobami psychicznymi. Wiązało się to z wpływami, jakie miał w Ministerstwie Zdrowia odradzający się po II wojnie światowej ruch eugeniczny[4]. Postulaty, aby niektóre rozwiązania eugeniczne zastosować wobec chorych psychicznie, pojawiły się np. na posiedzeniu jednej z sekcji Państwowej Rady Zdrowia 23 kwietnia 1947 r. Omawiano na nim sprawy orzecznictwa lekarskiego przy zawieraniu ślubów. Obecni byli m.in. Wiktor Grzywo-Dąbrowski, Leon Uszkiewicz, Lucjan Korzeniowski i Eugeniusz Wilczkowski. Grzywo-Dąbrowski zaproponował wprowadzenie obowiązku świadectw przedślubnych. Za przeciwwskazania do zawarcia związku małżeńskiego uznał czynniki medyczne i społeczne, m.in. choroby umysłowe, a także alkoholizm i narkomanię. Dodał nawet, że należałoby tak jak w państwach skandynawskich zastosować sterylizację wobec tych chorych i upośledzonych psychicznie, którzy chcieliby zawrzeć małżeństwo. Miałoby to zapobiegać rodzeniu się dzieci upośledzonych. Propozycje te nie spotkały się z zainteresowaniem uczestników. Wilczkowski zaprotestował, mówiąc, że takie rozwiązania byłyby „wyrokiem sądowym” dla kandydatów do małżeństwa. Ostatecznie za przeszkody do jego zawarcia uznano choroby psychiczne, które znosiły lub ograniczały zdolność do czynności prawnych. Nie był tu wymagany wyrok sądu[5]. Przykład ten, podobnie jak wspomniane propozycje ustawy psychiatrycznej Lucjana Korzeniowskiego (dopuszczające m.in. możliwość szerokiego zastosowania lobotomii), pokazywał, że jedynie poszczególni polscy psychiatrzy interesowali się zagadnieniami. Kliniczni psychiatrzy, jak Wilczkowski, stanowczo odrzucali tego rodzaju propozycje. Ogół polskich psychiatrów negatywnie – tak jak przed wojną – ustosunkowywał się do eugenicznych idei sterylizacyjnych.

Opieka ambulatoryjna w latach 1945–1950 była organizowana przez Państwowy Instytut Higieny Psychicznej. Utworzono go na podstawie dekretu prezydenta Krajowej Rady Narodowej Bolesława Bieruta z 25 czerwca 1946 r.[6] Do zadań placówki należało prowadzenie badań naukowych z zakresu higieny psychicznej i doszkalania personelu oraz wdrażanie wyników w ramach leczenia w poradniach i zakładach leczniczo-wychowawczych.

IHP otrzymał bezpłatnie cały majątek działu Higieny Psychicznej Polskiego Zakładu Higieny. Dyrektora IHP mianował minister zdrowia, organem doradczym była rada określana w statucie[7]. Pierwszym dyrektorem został Kazimierz Dąbrowski, twórca ruchu higieny psychicznej w przedwojennej Polsce. Warto w tym miejscu wspomnieć, że IHP zainicjował pierwsze w Polsce po 1945 r. badania na temat stanu oraz wpływu wojny na zdrowie psychiczne ludności. Było to trudne zadanie. Choroby somatyczne, takie jak tyfus, czerwonka, gruźlica, były względnie łatwe do zmierzenia i ujęcia w formie statystycznej. Inaczej sprawa wyglądała w przypadku zaburzeń umysłowych. Zdiagnozowanie ze względu na specyfikę i niejednoznaczne kryteria było znacznie trudniejsze. Częściowo wiązało się to też z brakiem w tamtych czasach obiektywnych metod badawczych. Kwestia związków między warunkami życiowymi a chorobami umysłowymi stanowiła przedmiot sporów różnych szkół psychiatrycznych. Wystarczy wspomnieć spór na temat roli psychologii w psychiatrii klinicznej, jaki wybuchł po opublikowaniu artykułu Grzywak-Kaczyńskiej z 1956 r. Ponadto badanie relacji między przeżyciami wojennymi a psychiką ludności nie było priorytetowym zadaniem odradzającej się służby zdrowia, która przede wszystkim musiała się zmierzyć z epidemią ostrych chorób zakaźnych (tyfusem, czerwonką, gruźlicą i chorobami wenerycznymi)[8]. Dlatego nie ma zbyt wielu danych na ten temat. Jedną z prób zbadania częstotliwości występowania po wojnie lekkich zaburzeń umysłowych, nadających się do leczenia ambulatoryjnego, podjął Państwowy Instytut Higieny Psychicznej. W czerwcu i lipcu 1945 r. rozesłano ankiety do przeszło 5 tys. uczniów szkół zawodowych, średnich oraz studentów wyższych uczelni w wieku 15–23 lat. Materiał badawczy obejmował młodzież z wielkich miast, m.in. z Warszawy, Lublina, Krakowa, Łodzi. We wrześniu 1945 r. objęto badaniem również Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie[9]. W 1946 r. filia IHP w Gdańsku przebadała około tysiąca uczniów, a w 1947 r. wykonano osobne badania wśród młodzieży żydowskiej[10]. Celem przedsięwzięcia było uchwycenie zmian (strat moralnych) w psychice młodzieży po wojnie i wyjaśnienie ich przyczyn. Materiał statystyczny był wyselekcjonowany, obejmował młodzież uczącą się z własnej woli (wyłączono np. uczestników przymusowych kursów dokształcających). Dlatego wyniki nie mogły być miarodajne, poza tym badanie obejmowało młodzież w różnym wieku. Należy też zaznaczyć skłonność do podawania nieprawdziwych odpowiedzi, niezrozumienie pytań, fantazjowanie itp.[11] Niemniej jednak są one warte przytoczenia.

Według wyników ankiety z czerwca i lipca 1945 r. aż 31 proc. badanych uważało, że wskutek przeżyć wojennych cierpi na różnego rodzaju zaburzenia psychiczne i nerwowe[12]. 82,2 proc. pytanych uskarżało się na takie dolegliwości, jak nadpobudliwość, niechęć, zobojętnienie, kłopoty z pamięcią, ogólne osłabienie intelektualne, apatia, brak radości i zadowolenia z życia. Tę grupę odpowiedzi ujęto w podsumowaniu jako „zmniejszenie sprawności życiowej”[13]. Według IHP wyniki te dowodziły negatywnego wpływu wojny na psychikę młodzieży.

Stopniowo zakres działania Instytutu Higieny Psychicznej rozszerzał się. Jak zostało to ujęte w sprawozdaniu za 1947 r., Instytut miał na celu zapobieganie chorobom psychicznym, tworzenie warunków prawidłowego rozwoju psychicznego człowieka w społeczeństwie oraz przystosowanie człowieka do zmieniających się warunków społeczno-ekonomicznych[14]. IHP był placówką naukowo-badawczą w zakresie higieny psychicznej, mającą na celu wdrażanie wyników badań, a w szczególności: likwidację psychicznych skutków wojny (leczenie i zapobieganie schorzeniom umysłowym); szkolenia w zakresie higieny psychicznej lekarzy, pielęgniarek, wolontariuszy oraz działalność wydawniczą[15].

W 1947 r. w IHP były następujące działy: naukowy, kliniczno-poradniczy, szkoleniowy, wydawniczy, ogólny i administracyjny. Centrala Instytutu mieściła się w Warszawie. Funkcjonowało dziewięć filii – w Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu. Działały też trzy poradnie w Bytomiu, Dąbrowie Górniczej i Sosnowcu, pomyślane jako zalążki kolejnych filii. Kierownicy filii Instytutu byli lekarzami psychiatrami lub neurologami, odpowiedzialnymi za sprawy naukowe, lecznicze i administracyjne. Prace teoretyczne i naukowe były prowadzone głównie w dziale naukowym w centrali, dysponującym pracowniami: psychologii klinicznej i psychopatologii, psychologii eksperymentalnej i charakterologii, psychologii pracy i poradnictwa zawodowego, terapii wychowawczej, testów i higieny psychicznej środowisk. Prace praktyczne – leczenie i profilaktykę zaburzeń umysłowych – prowadzono w dziale kliniczno-poradnianym. Leczeniem chorych zajmowały się centrala i dziewięć filii, które miały poradnię dla dzieci i dorosłych z zaburzeniami nerwowymi i psychicznymi, trudnościami wychowawczymi i życiowymi, poradnię zawodową pedokryminologiczną, eugeniczną przeciwalkoholową, klinikę neuropsychiatrii dziecięcej, terapię elektrowstrząsową, kolonie dla dzieci[16]. Tak więc IHP zajmował się również udzielaniem porad z zakresu eugeniki, zgodnie z sugestiami okólnika ministra zdrowia z lipca 1945 r. Stało się to później jednym z zarzutów wobec placówki, ponieważ po początkowym okresie pewnego poparcia ze strony Ministerstwa Zdrowia eugenika została potępiona[17].

W Warszawie funkcjonowała także Klinika Neuropsychiatrii Dziecięcej, przyjmująca dzieci z zaburzeniami nerwicowymi, psychicznymi i trudnościami wychowawczymi. Po diagnozie i kuracji dziecko kierowano z powrotem do rodziny lub do zakładu leczniczo-wychowawczego. Czas pobytu w klinice wynosił od 2 do 12 tygodni. W 1947 r. było w niej 30 miejsc, a leczyło się 83 dzieci. W klinice pracował lekarz, asystent, psycholog, kilku wychowawców i pielęgniarka.

W 1947 r. Instytut w ramach opieki i leczenia dzieci prowadził także kolonie leczniczo-wychowawcze w Rybienku i Kręgach dla 200 dzieci ze szkół specjalnych (1 turnus, lipiec–sierpień 1947 r.), kolonie zorganizował i sfinansował Wydział Opieki nad Matką i Dzieckiem Ministerstwa Zdrowia oraz Warszawski Inspektorat Sanitarny; w Zagórzu dla 25 dzieci z Kliniki Neuropsychiatrii Dziecięcej i centrali Instytutu (maj–lipiec 1947 r.); w Miedzeszynie dla 30 dzieci z Zakładu IHP (sierpień–wrzesień 1947 r.)[18].

Instytut prowadził także działalność szkoleniową. Dział szkoleniowy IHP obejmował sprawy Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej w Warszawie. Szkoła przygotowywała przyszłych pracowników higieny psychicznej. Poziom kształcenia był wysoki – kandydaci musieli się legitymować maturą. Studia zasadnicze trwały cztery lata. Organizowano też dwuletnie studia dla lekarzy oraz absolwentów Wydziału Humanistycznego. Wszystkich słuchaczy WSHP obowiązywał rok praktyki. W pierwszym roku szkolnym 1946/1947 studiowało ogółem 167 osób. Liczba chętnych szybko rosła: na kolejny rok zapisało się 450 osób. Organizowano kursy dokształcające dla lekarzy i psychologów z zakresu higieny psychicznej. Sprawami organizacyjnymi zajmował się Wydział Ogólny i Administracyjny, obejmujący oddział budżetowo-finansowy, gospodarczy, budowlany i kancelarię[19].

W 1947 r. IHP zatrudniał łącznie 203 osoby: 113 pracowników (21 naukowych, 5 lekarzy, 4 asystentów lekarzy, 12 psychologów, 4 asystentów społecznych) w centrali w Warszawie; 74 zatrudnionych (6 naukowych, 14 lekarzy, 1 asystent lekarza, 23 psychologów, 15 asystentów społecznych) w filiach oraz personel Kliniki Neuropsychiatrycznej.

Instytut borykał się z uciążliwymi problemami finansowo-administracyjnymi. W trakcie kontroli w 1947 r. stwierdzono liczne nieprawidłowości. Zarzucono Instytutowi m.in. nadmierne i nienależyte rozbudowanie organizacyjne; dyrekcji wytknięto niezgodne z przepisami skarbowymi rozdysponowanie kredytów, głównie na roboty budowlane, co skutkowało znacznym ich przekroczeniem; administracji zaś nieprawidłowo prowadzoną księgę inwentarzową i statystykę. Interesujące, że w samym tylko roku 1947 przeprowadzono dwie kontrole: w kwietniu i maju oraz w lipcu (przez Kamilę Horwitz-Kancewiczową z Biura Kontroli przy Radzie Państwa)[20].

W 1948 r. IHP rozwinął się organizacyjnie. Liczba filii wzrosła do dziesięciu – przybyła filia w Szczecinie. Otwarto pięć kolejnych poradni: w Bydgoszczy, Częstochowie, Gorzowie, Rabce i Zakopanem, a więc razem w kraju było ich już osiem. W Klinice Neuropsychiatrii Dziecięcej w Warszawie w 1948 r. prowadzono częściej obserwację i badania niż właściwe leczenie. W terapii stosowano metody farmakologiczne, hormonalne, iniekcje epiduralne, jonizację (przy zaburzeniach mowy i słuchu), elektrowstrząsy (w przypadku schizofrenii). W znacznie szerszym zakresie stosowano terapię wychowawczą przy uwzględnieniu indywidualności dziecka. Dzieci dzielono na dwie grupy: starsza prowadzona była daltońskim systemem nauczania, młodsza – systemem Ovide’ a Decroly’ ego, kładącego nacisk na badanie zainteresowań dziecka i wyrabianie pozytywnej postawy wobec otoczenia. Dorośli i młodzież powyżej 18 lat byli leczeni w poradniach. Po badaniach psychologicznych przeprowadzano badania neurologiczne i psychiatryczne, potem udzielano właściwej porady i w razie potrzeby wystawiano skierowanie na dalsze leczenie. U dorosłych stosowano częściej fizykoterapię, np. elektrowstrząsy u 152 pacjentów z depresjami, psychonerwicami i schizofrenią. Wyniki były obiecujące. W pierwszej grupie uzyskano pełne wyleczenie 45 proc. osób oraz poprawę u 51 proc. chorych. W przypadku psychonerwic wskaźnik wyleczonych osiągnął 62 proc., poprawa nastąpiła zaś u 38 proc. Jeśli chodzi o schizofreników, uzyskano poprawę u 70 proc. leczonych[21]. Należy zaznaczyć, że nie sprecyzowano, co oznaczały pojęcia „wyleczony” i „poprawa”.

W 1948 r. Instytut zwiększył liczbę przebadanych osób we wszystkich filiach i centrali z przeszło 7,3 tys. w 1947 r. do więcej niż 28 tys. w 1948 r. Pracownia testów opracowywała nowe wzory ankiet. IHP powiększył sieć poradni przeciwalkoholowych. Zorganizowano dział zabiegowy w centrali w Warszawie (leczenie ambulatoryjne, insulinowe, elektrowstrząsy). W zakresie szkolnictwa rozwijano strukturę WSHP, na uczelni utworzono wydział psychohigieny społecznej.

IHP rozszerzył i utrzymywał kontakty z organami państwowymi w zakresie poradnictwa zawodowego, m.in. z urzędami zatrudnienia w Toruniu i Bydgoszczy, z dyrektorem Kadr Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Chodziło o badania psychologiczne w szkołach zawodowych działających przy centralnych zarządach przemysłów branżowych. Rozbudowano dział psychohigieny pracy, zapoczątkowano wydawanie kwartalnika z tej dziedziny. Warto wspomnieć o okólniku Ministerstwa Zdrowia z czerwca 1946 r. w sprawie świadectw lekarskich o uzdolnieniach fizycznych i psychicznych kandydatów do służby państwowej. Zawierało ono wzór świadectwa, do którego wpisywano m.in. choroby, kalectwa i inne ułomności, wykluczające przyjęcie w szeregi urzędników[22]. Na liście zleceniodawców IHP znajdowało się nawet Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego[23]. Tak więc Instytut świadczył szerokie usługi w zakresie poradnictwa zawodowego.

IHP nawiązał kontakty ze Światową Federacją Zdrowia Psychicznego, nabywał sprzęt medyczny z USA i Wielkiej Brytanii. Z inicjatywy IHP utworzono Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej, które weszło w skład Międzynarodowej Organizacji Higieny Psychicznej. Do WSHP w roku szkolnym 1947/1948 uczęszczały 273 osoby. Na następny rok, 1948/1949, zgłosiło się 563 kandydatów. W szkole pracowało 30 wykładowców i 10 asystentów. Studium podstawowe prowadzono na I i częściowo II roku, natomiast na III i IV roku – specjalizację na wydziałach psychologii klinicznej, psychologii pracy i psychohigieny społecznej[24].

Rok 1949 był ostatnim rokiem w działalności Instytutu Higieny Psychicznej. Placówki opieki otwartej działały wówczas już we wszystkich miastach wojewódzkich (oprócz Rzeszowa). Prowadzono poradnie dla dzieci i dorosłych, pedokryminologiczne, wad wymowy, eugeniczne, zawodowe dla osób normalnych i anormalnych, przeciwalkoholowe, psychohigieniczne, a także laboratoria diagnostyczne, fizykoterapeutyczne i analityczne. Poradnie dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami nerwowymi, psychicznymi i z trudnościami w nauce przebadały w 1949 r. ponad 12 300 osób, skierowanych przez rodziny, szkoły, lekarzy, ubezpieczalnie społeczne i opiekę społeczną. W dwunastu poradniach dla dorosłych przyjęto prawie 4 tys. osób z zaburzeniami psychicznymi oraz psychologicznymi (część z nich stanowili studenci, mający trudności w nauce). Siedem poradni pedokryminologicznych zajmowało się nieletnimi przestępcami, kierowanymi do nich przez sądy dla nieletnich, pogotowia opiekuńcze i schroniska. Poradnie wydawały opinie i orzeczenia w sprawach karnych (orzecznictwo sądowo-psychiatryczne) oraz innych (w 1949 r. obsłużono ponad 536 pacjentów). Poradnia wad wymowy w 1949 r. przyjęła 660 pacjentów.

Poradnia eugeniczna w Poznaniu zajmowała się dorosłymi, zgłaszającymi się w sprawach posiadania i zdrowotności potomstwa (w ramach zaleceń wspomnianego okólnika ministra zdrowia z 1945 r.) oraz zaburzeń sfery seksualnej. Poradnia w 1949 r. przyjęła jedynie 14 osób, co świadczyło o niskim zainteresowaniu tego rodzaju pomocą. Poradnie przeciwalkoholowe (działało ich w kraju 15) udzielały porad uzależnionym, trzeźwiejącym alkoholikom oraz ich rodzinom jako również dotkniętym problemem. Przeprowadzały kursy dla pielęgniarek społecznych i pracowników opieki społecznej, nauczycieli, propagandzistów, aktywistów.

W ramach opieki psychohigienicznej prowadzono również:

– poradnictwo pracy dla osób normalnych (10 placówek), udzielające głównie pomocy w wyborze kierunku studiów; w 1949 r. obsłużono ponad 6,5 tys. osób;

– poradnictwo zawodowe dla osób anormalnych w centrali IHP, zorganizowane w maju 1949 r., obsłużyło 103 pacjentów;

– pracownia psychohigieny pracy i testów opracowywała zagadnienia wpływu środowiska na inteligencję, badała dzieci odbiegające od normy itp., pracowała nad wzorami testów.

Wykonywano usługi w zakresie poradnictwa zawodowego dla państwowej służby cywilnej. IHP otrzymywał coraz więcej zleceń m.in. od Ministerstwa Sprawiedliwości, Centralnej Szkoły Prawniczej, Centralnego Urzędu Planowania, szkolnictwa zawodowego przemysłów: energetycznego, metalowego, telekomunikacyjnego, lotniczego i handlowego.

W ostatnim roku akademickim 1948/1949 w WSHP uczyło się 500 studentów, szkoła miała 22 absolwentów. W roku 1949/1950 na studia zapisało się 415 słuchaczy, ale zarządzeniem Ministerstwa Zdrowia kształcenie nie zostało uruchomione[25].

Działalność IHP obejmowała opiekę dziecięcą. Troska o zdrowie psychiczne dzieci wyraziła się w uchwałach II Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu w 1947 r. Podkreślono w nich zagrożenie dzieci i młodzieży alkoholizmem, sygnalizując potrzebę rozwijania akcji antyalkoholowej. Łącząc zdrowie psychiczne z dobrą formą fizyczną, zaakcentowano konieczność rozszerzania form aktywności sportowej u młodzieży, wspomaganej przez zawodowych psychohigienistów. Zwracano się z prośbą do władz o utworzenie komitetu, złożonego z przedstawicieli resortów oświaty, opieki społecznej oraz zdrowia w celu wypracowania form opieki nad dziećmi opóźnionymi i sprawiającymi trudności wychowawcze[26].

Sprawy dzieci niedorozwiniętych, nerwicowych, upośledzonych nastręczały niemało problemów. Po wojnie formalnie obowiązywało rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej z 3 sierpnia 1936 r., oddające dzieci pod opiekę Instytutu Pedagogiki Specjalnej[27]. Natomiast w Ministerstwie Oświaty funkcjonowały również Referat Szkolnictwa Specjalnego i Referat Opieki Specjalnej. Oba zajmowały się sprawami szkolenia i wychowania dzieci specjalnych, opóźnionych, niedorozwiniętych umysłowo[28]. Mimo to w praktyce kwestia opieki nad dziećmi trudnymi do wychowania, psychopatycznymi i „zagrożonymi moralnie” pozostawała nierozwiązana. Selekcja dzieci upośledzonych do szkół i zakładów była prawidłowo przeprowadzana w referatach na podstawie ustawy z 1936 r. Jednak w przypadku dzieci nerwowych, psychopatycznych, sprawiających trudności wychowawcze nie była ona należyta ani kompleksowa, pomijano m.in. wywiad środowiskowy, badania psychologiczne, zdrowotne, które – zdaniem autorek artykułu – miały duże znaczenie. W rezultacie jedynie niewielka część dzieci trafiała do placówek leczniczo-wychowawczych, a jeśli już, to najczęściej za sprawą dobrej woli opiekunów i kierownictwa szkolnego. Brakowało też zakładów przyuczających dzieci i młodzież do zawodu[29].

Problemem było też orzecznictwo sądowo-psychiatryczne dla nieletnich. Sądy dla nieletnich współpracowały na ogół z poradniami leczniczo-wychowawczymi w kwestii kierowania podsądnych do właściwych zakładów dla nieletnich. Sądy grodzkie natomiast już nie zasięgały opinii specjalistów i na ogół nie brały pod uwagę wieku młodzieży nieletniej przy orzekaniu wyroku. Nieletni przestępcy byli często sądzeni jak dorośli[30]. W 1949 r. istniały w Polsce dwie poradnie pedokryminologiczne oraz kilkanaście zakładów i szkół dla dzieci moralnie zagrożonych i nieletnich przestępców. Trafiały jednak do nich często sieroty, które nie popełniły żadnego przestępstwa, a które umieszczano tam z braku miejsc w innych placówkach[31].

Wszystkie powyższe zagadnienia raz jeszcze ujęto w formie pilnych postulatów na XXII Zjeździe Psychiatrów Polskich w Gdańsku we wrześniu 1949 r.[32] Wynika z tego, że problemy zgłaszane dwa lata wcześniej na zjeździe psychohigienistów wciąż były nierozwiązane.

Działalność IHP rozwijała się w dość szybkim tempie. Stopniowo w Instytucie pojawiły się ambicje, aby zmonopolizować otwartą opiekę psychiatryczną. Widoczne było to w uchwałach II Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu w 1947 r. Stwierdzono w nich, że z Instytutem, który prowadził najszerzej rozbudowaną działalność w zakresie opieki higieniczno-psychicznej w Polsce, powinno się uzgadniać wszelkie czynności w tych sprawach[33]. W ten sposób ruch higieny psychicznej dążył do rozszerzenia swoich wpływów w zakresie otwartego leczenia psychiatrycznego.

Należy wspomnieć o leczeniu alkoholików, prowadzonym również w ramach opieki otwartej. Potrzebę organizacji opieki nad ludnością w zakresie zdrowia psychicznego ze szczególnym uwzględnieniem alkoholizmu zgłaszano już na XX Zjeździe Psychiatrów Polskich w 1945 r.[34] O zagrożeniach alkoholizmem, zwłaszcza wśród młodzieży, dyskutowano 26 października 1945 r. w Ministerstwie Zdrowia, podczas pierwszej ogólnopolskiej konferencji na temat walki z tą plagą społeczną[35]. Udział w niej wzięli m.in. minister zdrowia Franciszek Litwin, minister sprawiedliwości, przedstawiciele partii politycznych, związków i lekarze. Minister sprawiedliwości Świątkowski mówił o „społecznej proweniencji” alkoholizmu, mając na myśli rozpijanie chłopów przez szlachtę[36].

Jaka była skala problemu? Uzyskanie wiarygodnych, dokładnych danych z tamtego okresu jest rzeczą trudną. Niemal wszystkie raporty jednak podkreślały, że alkoholizm był powszechną plagą społeczną, niosąc, zwłaszcza wśród młodzieży, „grozę degeneracji”, co zawarto w uchwałach II Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu we wrześniu 1947 r.[37] W latach pięćdziesiątych XX w. alkoholu nadużywało ok. 1,5 mln osób, w następnej dekadzie już 2–3,5 mln, przy czym za „alkoholika” uważało się wtedy osobę wypijającą ok. 0,2 l czystego alkoholu dziennie. Taką definicję przyjęto podczas XXV Międzynarodowego Kongresu Antyalkoholowego w Stambule, chociaż już wcześniej, bo w 1951 r., Stanisław Batawia określił podobne kryteria alkoholizmu[38]. W 1947 r. przeprowadzono badania wśród uczniów ośmiu szkół w Pruszkowie k. Warszawy (szkoły powszechne, licea )[39]. Materiał statystyczny był pokaźny: uzyskano 1541 pełnowartościowych odpowiedzi dotyczących picia uczniów i ich rodziców. I tak np. na pytanie, czy ojciec używa alkoholu, twierdząco odpowiedziało 68 proc. uczniów, odnośnie do picia matki – 43,5 proc. Alkoholu nadużywało 17,5 proc. ojców i 2,7 proc. matek. Z tego wynika, że mężczyźni pili częściej i więcej niż kobiety. Mimo anonimowości ankiety niektórzy uczniowie mogli ze wstydu czy strachu fałszować odpowiedzi i dlatego rodziców pijących nadmiernie było prawdopodobnie więcej. Z drugiej strony część z nich, zwłaszcza młodsi, różnie rozumiała pojęcia „używają” i „nadużywają”. Interesujące były wyniki dotyczące picia uczniów:

– mocnego alkoholu używało 64,5 proc. chłopców i 45,8 proc. dziewcząt („często” – odpowiednio: 4,3 proc. i 1,2 proc.),

– 90 proc. chłopców i tyle samo dziewcząt spróbowało jakiegokolwiek alkoholu („często”: 17 proc. chłopców, 12 proc. dziewcząt),

– 14 proc. spróbowało alkoholu przed 10. rokiem życia.

Większość pytanych podała, że pierwszy raz piła z okazji różnych uroczystości rodzinnych. Być może wiele odpowiedzi wynikało z typowej dla młodzieży chęci popisania się, niemniej wniosek jest prosty: przeważająca większość badanej młodzieży miała już kontakt z alkoholem. A więc był on łatwo dostępny dla nieletnich. To jednak nie musiało oznaczać, że każdy z nich, kto nawet pił często, był alkoholikiem. Wysokie wskaźniki spożycia wśród młodzieży mogły częściowo wynikać z tego, że młody człowiek, który próbuje alkoholu, musi się dopiero nauczyć kultury picia. Nie należy więc z powyższych danych wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Na pewno alkohol był popularną używką wśród młodzieży w pewnym stopniu dlatego, że nie miała ona wtedy praktycznie żadnych innych.

Problem ten był szczególnie widoczny na przykładzie młodych robotników, którzy migrowali ze wsi do miast czy do nowo wybudowanych wielkich ośrodków przemysłowych (np. Nowej Huty). Następowało wówczas zderzenie dwóch stylów spożywania alkoholu: częstego, miejskiego (czy też proletariackiego) oraz wiejskiego – polegającego na upijaniu się przy uroczystych okazjach. W efekcie ludzie ci konsumowali alkohol często i w dużych ilościach. Brak innych rozrywek, poza kinem i barem, swoista kawalerska atmosfera w hotelach robotniczych lub przyzakładowych osiedlach oraz wysokie jak na owe czasy zarobki sprzyjały częstemu piciu wśród młodych robotników. Należy podkreślić, że ten specyficzny styl życia oznaczał awans społeczny, usprawiedliwiający nadmierne picie – zarabiający dobrze chłoporobotnicy stawali się uosobieniem sukcesu w swoich rodzinnych, wiejskich stronach[40]. W ten sposób forsowna socjalistyczna industrializacja i związane z nią przemiany społeczne (migracja ludności wiejskiej do miast) przyczyniały się do plagi pijaństwa. Zwiększone spożycie alkoholu i zmiany w kulturze picia były w pewnym stopniu skorelowane z przymusowo wprowadzanym nowym systemem społeczno-politycznym (należy uwzględnić również wpływ wojny). Dobrze odzwierciedlały to statystyki: w 1938 r. przeciętny Polak wypijał 1,5 l czystego spirytusu, w 1951 r. – 2,8 l, a w 1956 r. – aż 3,2 l. Te szacunki nie obejmują produkcji bimbru, która wówczas odbywała się na masową skalę (np. tylko w 1946 r. zlikwidowano prawie 28 tys. bimbrowni)[41]. System, który zwalczał alkoholizm jako „przeżytek kapitalizmu”, w istocie stwarzał warunki życiowe sprzyjające nadmiernemu piciu. Wystarczy wspomnieć, że liczba tzw. pierwszych przyjęć do szpitali psychiatrycznych z powodu zespołu uzależnienia alkoholowego zwiększyła się w latach 1956–1980 niemal 10-krotnie – z 4,1 do 37,9 na 100 tys. mieszkańców w wieku 20 i więcej lat[42].

Zwalczanie alkoholizmu prowadzono, korzystając ze służby zdrowia i środków prawnoadministracyjnych. Uzależnionych od alkoholu leczono m.in. w poradniach specjalistycznych. Ich liczba była jednak zbyt mała, a właściwie symboliczna: w 1947 r. w Polsce działały dwie placówki (obie w Warszawie). Brakowało specjalistycznego ośrodka lecznictwa zamkniętego, natomiast akcje propagandowe i profilaktyczne przeprowadzano początkowo tylko w stolicy[43]. Być może w innych takich placówkach sytuacja wyglądała podobnie. Do zalecanych metod leczenia alkoholizmu należały np. zastrzyki 30-procentowego roztworu spirytusu w soli fizjologicznej stosowane w celu wywołania odruchu wstrętu u pacjenta do napojów wyskokowych[44]. Stosowano również terapię medyczną, opartą na wywoływaniu odruchu wstrętu do alkoholu za pomocą równoczesnego podawania takich farmaceutyków, jak np. anticol. Miał on jednak wiele skutków ubocznych: nudności, bóle, nieprzyjemne odczucia itp.[45] Bardziej popularny był wprowadzony na początku lat pięćdziesiątych XX w. antabus, stosowano też apomorfinę[46].

W 1948 r. liczba poradni przeciwalkoholowych zwiększyła się do 14 w całym kraju[47], w następnym roku działało 15 placówek. Organizacją zwalczania alkoholizmu zajmowało się Prezydium Rady Ministrów za pośrednictwem podporządkowanemu sobie bezpośrednio Biuru Państwowej Rady do Walki z Alkoholizmem. Biuro przygotowywało akcje propagandowe i szkoliło instruktorów. W maju 1947 r. powyższe zadania przejęło Ministerstwo Zdrowia, finansując je z własnych skromnych środków oraz zagwarantowanego 1 proc. dochodów Państwowego Monopolu Spirytusowego[48]. Do akcji społecznej aktywnie włączył się Kościół katolicki. Księża podczas mszy potępiali pijaństwo, zachęcając do ograniczania spożycia alkoholu np. w dni postu[49]. Duchowieństwo zakładało bractwa trzeźwości, propagujące wstrzemięźliwość (lub abstynencję), których liczba w ciągu kilku lat wzrosła do prawie 500 (ok. 120 tys. członków, z których 80 proc. było niepijących). W 1946 r. utworzono Towarzystwo ,,Trzeźwość”. Inicjatywa wyszła z kręgu przedwojennych działaczy społecznych[50]. Podstawą prawną dla działań antyalkoholowych były dwa akty: dekret PKWN z 1944 r. o zwalczaniu potajemnego gorzelnictwa[51] oraz ustawa przeciwalkoholowa z 21 lutego 1931 r.[52] Dekret PKWN nakładał wysokie kary na osoby, które nielegalnie robiły lub sprzedawały każdy rodzaj alkoholu (z wyjątkiem wina poniżej 25 proc.) – do 15 lat więzienia i milion złotych grzywny (art. 1, 4). Surowość ta mogła świadczyć o skali bimbrownictwa w kraju. Osobliwością dekretu był art. 2., mówiący o karze do jednego roku aresztu dla każdego, kto „mając wiadomość o uprawianiu potajemnego gorzelnictwa albo powziąwszy co do tego uzasadnione podejrzenie, świadomie zaniecha natychmiastowego zawiadomienia o tym właściwej władzy”. Nałożono więc na obywateli obowiązek donosicielstwa. Ciekawe, że nie uściślono, co oznacza ,,uzasadnione podejrzenie” – na takiej podstawie można było ukarać właściwie każdego. Ale najważniejsze w dekrecie było to, że państwo przejmowało monopol na produkcję alkoholu w Polsce (Polski Monopol Spirytusowy utworzono niemal w tym samym momencie – 16 listopada 1944 r.[53]).

Druga ustawa[54], na którą często powoływały się władze samorządowe, zawierała wiele ograniczeń i zakazów sprzedaży alkoholu i wyszynku. Zabraniała m.in. sprzedawania napojów alkoholowych w pobliżu szkół, szpitali, kościołów (art. 4), a także picia nieletnim do 21. roku życia (art. 8). Nakładała 2-tygodniowe kary aresztu dla osoby nietrzeźwej w miejscu publicznym, jak również dla tego, kto ją do takiego stanu doprowadził (art. 11). Właścicielom lokali serwujących alkohol, którzy nie przestrzegali wydanych przez gminę ograniczeń w podawaniu trunków, groziły kary grzywny i aresztu do dwóch tygodni (art. 12). W ustawie nie było zapisów na temat zapobiegania i leczenia alkoholizmu. Pełniła więc ona funkcję – podobnie jak dekret z 1944 r. – restrykcyjną. Przepisy obu aktów prawnych często były nieegzekwowane, zdarzały się też przypadki, że milicjanci czy funkcjonariusze służb bezpieczeństwa nie znali ich treści[55]. Poszczególne instytucje państwowe inaczej interpretowały ustawę z 1931 r.

Od połowy 1947 r. państwo zaczęło przejmować inicjatywę w kierowaniu akcjami przeciwalkoholowymi[56]. Było to efektem budowania powszechnego (w teorii) i państwowego systemu opieki zdrowotnej. Władze podejrzliwie traktowały niezależne organizacje społeczne zajmujące się problemem alkoholizmu, postrzegając je jako potencjalne źródła opozycji. Dlatego państwo dążyło do przejęcia całkowitej kontroli nad nimi, a w dalszym planie do ich likwidacji i zastąpienia własną, centralnie sterowaną instytucją. Krytykowano samodzielne stowarzyszenia społeczne, stwierdzając m.in., że „grzeszyły kameralnością […], nie poruszały one mas […], akcja ich nie docierała do młodzieży, robotników, związków zawodowych itp.”[57] Pierwszym krokiem do tego był rozesłany w maju 1947 r. do wszystkich władz wojewódzkich okólnik Ministerstwa Zdrowia[58]. Zawierał typowe pouczenia o dokładnym przestrzeganiu przepisów antyalkoholowych. Ale najważniejsze było polecenie organizowania comiesięcznych konferencji na temat alkoholizmu z udziałem przedstawicieli władz, organizacji społecznych i lekarzy. Sugerowano, by ich skład był stały, aby w ten sposób dał podstawę do późniejszego utworzenia organu doradczego – Wojewódzkiej Rady do Walki z Alkoholizmem. Rady miały zajmować się całokształtem akcji antyalkoholowej, prowadzić sprawozdawczość, opracowywać plan działania. Zamierzano w ten sposób osłabić lokalne komitety społeczne. W 1948 r. utworzono centralną instytucję pod nazwą Społeczny Komitet do Walki z Alkoholizmem. Oficjalnie jego działalność zainicjowała Komisja Centralna Związków Zawodowych, której przedstawiciel był jednocześnie przewodniczącym komitetu. W jego skład weszli działacze organizacji całkowicie podporządkowanych państwu, m.in. Ligi Kobiet, Związku Walki Młodych, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Pierwszeństwo decydowania w komitecie miały jednak związki zawodowe, które uzależniły jego działalność także od strony finansowej, to one bowiem opłacały jego członków[59]. Komitet skupiał wokół siebie ,,wszelkie masowe organizacje społeczne i zawodowe”[60], co w praktyce oznaczało podporządkowanie państwu każdego stowarzyszenia przeciwalkoholowego. Dopiero wraz z odwilżą polityczną, na początku 1955 r. w działalności komitetu nastąpiły zmiany polegające na odejściu od akcji propagandowych i traktowania walki z alkoholizmem jako „odcinka frontu ideologicznego”. Problem alkoholizmu był badany przez autorów naukowych (medycznych i prawnych) opracowań i raportów[61]. Tak więc połowa 1947 r. to moment decydujący, w którym władze przystąpiły do zmonopolizowania działań antyalkoholowych, uwieńczonych utworzeniem w 1948 r. wspomnianego komitetu. U progu planu 6-letniego walka z alkoholizmem stawała się w coraz większym stopniu zagadnieniem propagandowym, polityczno-społecznym. Alkoholika traktowano bardziej jako szkodnika społecznego niż chorego. W związku z tym promowano środki o charakterze represyjnym (milicja, nadzór, karanie), a nie medyczne (leczenie)[62]. Alkoholizm propaganda określała jako „przeżytek ustroju kapitalistycznego”, zagrożenie dla budowy socjalizmu, a pijaństwo było narzędziem kapitalistów i imperialistów[63]. Ustawa antyalkoholowa, formalnie traktująca problem jako patologię czy chorobę wymagającą leczenia, została wydana w 1956 r.[64]

Warto w tym miejscu poświęcić nieco uwagi problematyce społecznego kontekstu, a zwłaszcza percepcji alkoholizmu i chorób psychicznych. Dość powszechnie uzależnienia od alkoholu nie uważano za chorobę wymagającą leczenia. Interesujące są postawy np. ludności wiejskiej. Wynikały one m.in. z uwarunkowań kulturowych. Mieszkańcy wsi postrzegali na ogół uzależnienie od alkoholu jako konieczność, nieodłączny element życia. Ponadto leczenie odwykowe w zakładzie zamkniętym oznaczało dłuższą nieobecność żywiciela rodziny, która mogła liczyć co najwyżej na wsparcie opieki społecznej, ale na pewno nie na stały ekwiwalent pieniężny. Wreszcie odwyk naznaczał rodzinę piętnem alkoholika, szczególnie dotkliwym na wsi. Problemy te występowały w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w., a więc wiele lat po uchwaleniu ustawy antyalkoholowej w 1956 r.[65] Pozwala to przypuszczać, że tego rodzaju postawy były charakterystyczne dla obszarów wiejskich w latach czterdziestych i pięćdziesiątych ubiegłego wieku.

Wśród ludności wiejskiej jeszcze w latach siedemdziesiątych XX w. dominowały tradycyjne poglądy na choroby psychiczne, widziane jako kara za grzechy, stanowiąca wstydliwe „piętno wariata”. Ci, którzy zdecydowali się na leczenie, obawiali się powrotu na wieś i swoistej stygmatyzacji[66]. Można zaryzykować twierdzenie, że ludność miejska być może w mniejszym stopniu, ale również w podobny sposób piętnowała chorych umysłowo. Z drugiej strony można było liczyć na anonimowość w dużym mieście w przeciwieństwie do wsi, gdzie wszyscy się znali. Zagadnienie społecznego odbioru alkoholizmu i chorób psychicznych pozostaje interesujące jako odrębny temat badawczy.

Opieka psychiatryczna otwarta miała na celu przede wszystkim odciążenie szpitali i zakładów psychiatrycznych. Wczesne wykrywanie i leczenie chorób psychicznych w ambulatoriach przyniosłoby zmniejszającą się liczbę pacjentów w szpitalach psychiatrycznych. Rozwinięty system opieki otwartej mógłby przejąć ze szpitali wiele lżejszych przypadków, które leczono by ambulatoryjnie[67]. Pod koniec lat czterdziestych XX w. pojawiły się pierwsze propozycje organizacji opieki otwartej, opartej na wzorcach radzieckich. Podejmując ten temat, Kamila Kancewiczowa podawała za przykład radzieckiego lekarza Gilarowskiego, który w swej Psychiatrii wskazywał na znaczenie opieki ambulatoryjnej, a zwłaszcza tzw. dyspanserów, będących rodzajem placówki łączącej elementy opieki otwartej z zamkniętą. W dyspanserach psychiatrzy ewidencjonowali ruch chorych, razem z pielęgniarkami społecznymi pomagali przywrócić ich do życia społecznego i pracy. W lecznictwie terapeutycznym wykorzystywano psychologię doświadczalną, ale bazowano również na badaniach ściśle medycznych, np. płynu mózgowo-rdzeniowego, serologicznych, rtg., eeg. itp.[68] Kancewiczowa wspomniała też o zamiarze utworzenia Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie i poradni centralnych w miastach wojewódzkich. Zajmowałyby się one udzielaniem pomocy leczniczej chorym oraz zagrożonym chorobą psychiczną, w szczególności alkoholikom i narkomanom, zapobieganiem chorobom psychicznym, sprawami psychiatrii dziecięcej, opieką nad wypisanymi ze szpitala, a także współpracą z instytucjami państwowymi[69]. Autorka nie dodała, że możliwe to było kosztem przejęcia bazy materialnej IHP, przeznaczonego do likwidacji.

Na razie jednak stosowano doraźne rozwiązania. W marcu 1949 r. Ministerstwo Zdrowia nakazało tworzenie specjalistycznych przychodni przyszpitalnych, w tym psychiatrycznych. Miało to na celu odciążanie szpitali i związanie ich z poradnictwem otwartym. W poradniach planowano jednak zatrudnić personel szpitalny, który pobierałby dodatkowe wynagrodzenie[70]. Powstanie przychodni wiązało się zatem z nadmiernym obciążeniem i tak już ograniczonego liczebnie personelu szpitali psychiatrycznych. Oznaczało to jeszcze mniejszą ilość czasu lekarzy i pielęgniarzy dla pacjentów zakładów zamkniętych.

Na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku IHP planował dalszą rozbudowę. Centrala w stolicy prowadziła m.in. oddział kliniczno-obserwacyjny dla dzieci z lżejszymi zaburzeniami. Na rok 1950 przewidywano otwarcie kolejnych ośmiu takich oddziałów z 360 miejscami[71]. Artykuł Kancewiczowej zapowiadał jednak zmiany polityki państwa w zakresie otwartej opieki psychiatrycznej, polegające na odejściu od modelu amerykańskiego, proponowanego przez IHP.

Lata 1945–1950 to w polskiej opiece psychiatrycznej otwartej okres intensywnej działalności reaktywowanego po wojnie Instytutu Higieny Psychicznej, który był wówczas głównym organizatorem profilaktyki i lecznictwa ambulatoryjnego. IHP wykorzystywał szeroko w swej pracy metody diagnostyczne i lecznicze, oparte na psychologii i naukach społecznych. W ramach swojej działalności realizował niektóre koncepcje eugeniczne. W związku z tym wdrażano np. poradnictwo przedślubne i zawodowe.

W pierwszych latach powojennych mogły działać także społeczne organizacje przeciwalkoholowe, jak np. Towarzystwo „Trzeźwość”, które wspomagały system profilaktyki i leczenia alkoholizmu. Państwo dążyło jednak do całkowitego przejęcia kontroli nad służbą zdrowia oraz wyeliminowania niezależnych instytucji społecznych, w związku z czym likwidacja organizacji antyalkoholowych była kwestią czasu. Alkoholizm jako plaga społeczna, przeżytek kapitalizmu miał zniknąć wskutek budowy nowego ustroju.

Przez cały okres 1945–1950 polska opieka ambulatoryjna borykała się z wieloma podstawowymi problemami, spowodowanymi stratami wojennymi. Brakowało przychodni, wyposażenia, kadr lekarskich i pomocniczych, środków finansowych. Ponieważ w początkowych latach odbudowy państwa naczelnym zadaniem była walka z groźnymi chorobami zakaźnymi, sprawy psychiatrii, a w szczególności opieki otwartej, nie były pierwszoplanowe. Dlatego środki przekazywane na te cele były stosunkowo skromne. Przejęcie przez państwo w 1950 r. całkowitej kontroli nad psychiatrycznym lecznictwem ambulatoryjnym mogło stwarzać pewne nadzieje na poprawę sytuacji, zwłaszcza pod względem finansowym.

[1] Pismo okólne Ministerstwa Zdrowia nr L.I. 253/45 z dnia 25 lipca 1945 r. w sprawie opieki nad psychicznie chorymi, Dziennik Zdrowia 1945, nr 2, s. 55.

[2] Ibidem.

[3] O historii polskiego ruchu eugenicznego interesująco piszą: M. Gawin, Rasa i nowoczesność…; K. Kawalec, Spór o eugenikę w Polsce w latach 1918–1939, „Medycyna Nowożytna. Studia nad kulturą medyczną” 2000, t. 7, z. 2, s. 23–39.

[4] 22 VI 1947 r. reaktywowano Polskie Towarzystwo Eugeniczne, w którego skład wchodził minister zdrowia, członkami założycielami byli ponadto: wiceminister zdrowia Tadeusz Michejda, dr Jan Adamski, dyrektor Departamentu Ministerstwa Zdrowia prof. Marcin Kacprzak i dr Ryszard Dreszer. Do odtworzenia eugeniki w Polsce przyczynił się jej wieloletni przedwojenny działacz Leon Wernic. Eugenika znalazła swój wyraz np. w prawie małżeńskim z września 1945 r., w którym zakazano zawierania związków osobom chorym i niedorozwiniętym psychicznie (por. M. Gawin, Rasa i nowoczesność…, s. 295, 296).

[5] Ibidem, s. 298–299.

[6] Dekret z dnia 25 VI 1946 r. o utworzeniu Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej (DzU RP 1946, nr 34, poz. 307), DzU 1946, R. 2, nr 14, poz. 83, s. 153.

[7] Ibidem, s. 153.

[8] Por. Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku, red. J. Kostrzewski, Warszawa 2001; A. Stapiński, Zwalczanie kiły i rzeżączki w Polsce, Warszawa 1979; E. Więckowska, Zwalczanie ostrych chorób zakaźnych w Polsce…

[9] M. Kaczyńska, Psychiczne skutki wojny wśród dzieci i młodzieży w Polsce (referat wygłoszony na II Zjeździe Higieny Psychicznej w Zagórzu w 1947 r.), „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 50.

[10] H. Radomska-Strzemecka, Metoda i plan opracowania ankiety o psychicznych skutkach wojny, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 137.

[11] Ibidem, s. 138, 140.

[12] M. Kaczyńska, Psychiczne skutki wojny wśród dzieci i młodzieży w Polsce (referat wygłoszony na II Zjeździe Higieny Psychicznej w Zagórzu w 1947 r.), „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1, s. 59.

[13] Ibidem, s. 69.

[14] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Sprawozdanie A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej (w stanie likwidacji) za rok 1947, przeprowadzonej 23 II – 10 III 1950 r., s. 1, 2.

[15] Ibidem, s. 1, 2.

[16] Ibidem, s. 2, 3.

[17] Po II wojnie światowej ruch eugeniczny znalazł się w niekorzystnej sytuacji. Po pierwsze ujawnione zostały zbrodnie nazistowskie na psychicznie chorych, które były przecież realizacją niektórych najostrzejszych postulatów eugenicznych. Wywoływało to same negatywne skojarzenia. Po drugie rozpoczynała się kampania propagandowa przeciwko zachodniej nauce, którą oskarżano o idee dziedziczności, fatalizmu, nihilizmu terapeutycznego i eugeniki. Kampania ta miała na ogół charakter ideologiczny. Sztandarowym przykładem kampanii przeciwko eugenice był cytowany już wcześniej artykuł K. Kancewiczowej, Sterylizacja na usługach imperializmu („Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 15–16, s. 4.). Po trzecie ogół polskich psychiatrów jeszcze przed wojną sceptycznie podchodził do idei eugenicznych. W 1951 r. sprzyjającego eugenice Tadeusza Michejdę zastąpił nowy minister zdrowia Jerzy Sztachelski. Materialistyczny model medycyny negował zasady eugeniki, choć z drugiej strony, zdaniem Magdaleny Gawin, przejął niektóre jej hasła. Pisząc w ramach planu 6-letniego o ochronie matki i dziecka, postulowano np. „zwiększenie wartości materiału ludzkiego pod względem jakościowym i ilościowym” (por. M. Gawin, Rasa i nowoczesność…, s. 291–306).

[18] O zakładach opieki zamkniętej prowadzonych przez IHP była już mowa w rozdziale o opiece zamkniętej.

[19] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Sprawozdanie A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej (w stanie likwidacji) za rok 1947, przeprowadzonej 23 II – 10 III 1950 r., s. 3, 11–13.

[20] Ibidem, s. 6, 16, 17.

[21] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Protokół z 21 VII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych IHP za rok 1948, przeprowadzonej 13–20 VII 1950 r., s. 6, 7.

[22] Okólnik Ministerstwa Zdrowia z 27 VI 1946 r. w sprawie świadectw lekarskich o uzdolnieniu fizycznym i umysłowym kandydatów do służby państwowej, Dziennik Zdrowia 1946, nr 13, s. 139.

[23] I. Jaworska, O właściwy kierunek profilaktyczny w psychiatrii (na tle rozwoju otwartego lecznictwa psychiatrycznego), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 4, s. 443–453.

[24] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, Protokół z 21 VII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych IHP za rok 1948, przeprowadzonej 13–20 VII 1950 r., s. 1–5.

[25] Ibidem, Protokół z 22 XII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych i budżetu IHP (w likwidacji) za rok 1949, przeprowadzonej 23 XI – 4 XII 1950 r., s. 3–5.

[26] Uchwały II Zjazdu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 156, 157.

[27] K. Horwitz-Kancewiczowa, Z. Szymańska, Organizacja opieki psycho-higienicznej nad dziećmi w Polsce, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 71.

[28] Ibidem.

[29] Ibidem, s. 71, 72.

[30] Ibidem, s. 74–75, 78.

[31] Ibidem, s. 78.

[32] A. Malinowski, Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych…, s. 508.

[33] Uchwały II Zjazdu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 156.

[34] Protokół z XXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, odbytego dnia 2 XI 1945 r. o godz. 18 w Tworkach, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1, s. 149.

[35] Wiadomości bieżące, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 9–10, s. 243.

[36] Konferencja w sprawie walki z alkoholizmem, Dziennik Zdrowia 1945, nr 7, s. 183, 184.

[37] Program II Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu pod Warszawą w dniach 28 IX – 30 IX 1947 r., „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 156.

[38] K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL. Polityka – obyczaje – szara strefa – patologie, Warszawa 2008, s. 582.

[39] H. Dreszerowa, J. Handelsman, Alkoholizm u młodzieży szkolnej. Wyniki ankiety, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4, s. 112–118.

[40] K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL…, s. 150, 151.

[41] Ibidem, s. 231.

[42] Ibidem, s. 584.

[43] L. Korzeniowski, Organizacja lecznictwa i walki z alkoholizmem na terenie Polski, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 111.

[44] Notatki terapeutyczne. Alkoholizm, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18, s. 550, 551.

[45] H. Zajączkowski, Leczenie alkoholizmu przewlekłego środkiem uczulającym (doniesienie tymczasowe), „Polski Tygodnik Lekarski” 1949, R. 4, nr 16, s. 504, 505.

[46] K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL…, s. 295.

[47] L. Korzeniowski, Organizacja lecznictwa i walki z alkoholizmem na terenie Polski, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 114.

[48] Ibidem, s. 111, 112.

[49] J. Rzepka, Duszpasterz w obliczu pijaństwa powojennego, „Wiadomości Duszpasterskie” 1948, R. 4, nr 2, s. 58.

[50] J. Moskalewicz, Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce w latach 1944–1982, Warszawa 1998, s. 65.

[51] Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 XII 1944 r. o zwalczaniu potajemnego gorzelnictwa, DzU 1944, nr 15, poz. 85, s. 127, 128.

[52] AP Wrocław, Zarząd Miejski, 742, Pismo Ministerstwa Zdrowia do lekarzy powiatowych, 21 VII 1947 r., s. 55.

[53] J. Moskalewicz, Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce…, s. 62.

[54] Ustawa z dnia 21 marca 1931 r. o ograniczeniu w sprzedaży, podawaniu i spożyciu napojów alkoholowych (przeciwalkoholowa), DzU 1931, nr 51, poz. 423, s. 797–800.

[55] L. Korzeniowski, Organizacja lecznictwa i walki z alkoholizmem na terenie Polski, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 112.

[56] Por. G. Michalik, Przemiany polityki antyalkoholowej w Polsce w latach 1944–1989 [w:] Doświadczanie choroby w perspektywie badań interdyscyplinarnych, red. B. Płonka-Syroka, M. Skrzypek, Wrocław 2010, s. 565–577.

[57] Ibidem, s. 115.

[58] AP Wrocław, Wojewódzka Rada Narodowa, 1137, Pismo Ministerstwa Zdrowia do naczelnika Wojewódzkiego Wydziału Zdrowia we Wrocławiu, 10 V 1947 r., s. 4, 5.

[59] J. Moskalewicz, Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce…, s. 65, 66.

[60] L. Korzeniowski, Organizacja lecznictwa i walki z alkoholizmem na terenie Polski, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 118.

[61] K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL…, s. 281.

[62] Problem ten zostanie szerzej opisany w następnym rozdziale.

[63] K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL…, s. 253, 254.

[64] J. Moskalewicz, Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce…, s. 68.

[65] E. Szpak, „Chory człowiek jest wtedy, jak coś go boli”…, s. 309–314. Interesująca jest również inna pozycja autorki Listy do władz centralnych w świetle problemów opieki społecznej i zdrowotnej w PRL (1945–1989) [w:] A. Adamus, K. Gajewski, Á.L. Ispán, D. Jarosz, C. Kovács, G. Miernik, E. Szpak, Listy do władzy 1945–1989. Studia przypadków, Warszawa 2019.

[66] Ibidem, s. 300–302.

[67] K. Kancewiczowa, Opieka otwarta nad psychicznie chorymi, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 16, s. 2.

[68] Ibidem.

[69] Ibidem.

[70] Okólnik nr 21/49 z 22 III 1949 r. (nr L.II.2672/49) w sprawie organizacji i działalności przyszpitalnych przychodni specjalistycznych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 7, poz. 54, s. 56.

[71] K. Horwitz-Kancewiczowa, Z. Szymańska, Organizacja opieki psycho-higienicznej nad dziećmi w Polsce, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2, s. 79.

ORGANIZACJA I FUNKCJONOWANIE LECZNICTWA OTWARTEGO W LATACH 1950–1956

Likwidacja Instytutu Higieny Psychicznej na początku lat pięćdziesiątych XX w. i utworzenie w jego miejsce Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego oraz filii wojewódzkich stanowiło, jak informował w swoim biuletynie Instytut Psychoneurologiczny, zasadniczy etap w rozwoju lecznictwa psychiatrycznego otwartego[1].

Zamknięcie 31 grudnia 1949 r. IHP należy rozpatrywać w szerszym kontekście. Z jednej strony było to umotywowane względami polityczno-ideologicznymi: politycznymi, ponieważ państwo dążyło do całkowitej nacjonalizacji służby zdrowia, a ideologicznymi w związku z nasilającą się ofensywą pawłowizmu w psychiatrii i walką ze „szkodliwymi” poglądami. Jak zostało to opisane, ruch higieny psychicznej był silnie atakowany przez aktywistów pawłowizmu ze względu na odwoływanie się do psychologii, w szczególności psychoanalizy. W jednym z artykułów Andrzej Jus wymieniał przyczyny zamknięcia IHP. Uważał, że Instytut został skazany na likwidację ze względu na oparcie się na „idealistycznej” nauce. Stosował niewłaściwe, wręcz szkodliwe metody diagnostyczne i lecznicze. Chodziło tu zwłaszcza o przeprowadzanie testów przy badaniach ludności, zwłaszcza dzieci. Określanie np. inteligencji dziecka za pomocą testów miało prowadzić do błędnych, fałszywych wniosków. Według Jusa testy na inteligencję nie brały pod uwagę tego, że wskaźnik inteligencji zmieniał się wraz ze zmianą warunków życia[2]. Było to niezgodne z zasadami pawłowizmu, według których człowiek był powiązany ze środowiskiem, w związku z czym podlegał tak jak ono ciągłym przemianom. Krytyka „testologii” w pracy IHP była wzorowana na ZSRR, gdzie testy (i cała pedologia) zostały zakazane w latach trzydziestych XX w.[3] Likwidacja IHP była więc odzwierciedleniem procesów, jakie w Związku Sowieckim przeprowadzono kilkanaście lat wcześniej[4].

Instytut musiał przestać istnieć także ze względu na błędy w poradnictwie dla dorosłych, jak to określił Jus, które było przesiąknięte „poglądami amerykańskich katedr psychologii przemysłowej”[5]. Opieka nad ozdrowieńcami pozostawiała wiele do życzenia – placówki IHP miały zbyt mały kontakt ze szpitalami, przez co nie zdołały zapewnić zwolnionym pacjentom należytej opieki. Wszystkie powyższe błędy Instytutu świadczyły o jego „oderwaniu od rzeczywistości”. Także Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej była siedliskiem szkodliwych poglądów, nauczano tam bowiem „idealistycznych przedmiotów”, jak psychologia, socjologia, logika, etyka. W rezultacie program był obciążony „balastem idealistycznego światopoglądu”[6]. Wszystko to, jak tłumaczył Jus, wymuszało zamknięcie Instytutu.

Zarzucano Instytutowi także to, że realizował niektóre idee eugeniki, która kojarzyła się zdecydowanie negatywnie ze względu na zbrodnie nazistowskie popełnione na psychicznie chorych. Likwidację IHP należy jednak postrzegać w nieco szerszym kontekście, który wymaga wyjaśnienia. Konieczne jest podkreślenie, że czołowi polscy psychiatrzy kliniczni dystansowali się na ogół od niektórych koncepcji psychologicznych, stanowiących podstawy ruchu higieny psychicznej[7]. To może tłumaczyć, dlaczego likwidacji IHP nie towarzyszyły większe protesty ze strony środowiska psychiatrów. Krytyczne nastawienie władz do higieny psychicznej mniej lub bardziej pokrywało się z reprezentowanymi przez nich poglądami. Obrona potępionego Instytutu mogła ponadto wiązać się z przykrymi konsekwencjami.

Nie oznacza to oczywiście, że lekarze popierali działania administracji państwowej przeciwko Instytutowi. Nie znaleziono żadnych takich materiałów. O tym, że nie akceptowali oni metod, zastosowanych do zlikwidowania placówki, świadczył fakt, że na III Walnym Zgromadzeniu w Poznaniu w 1956 r. Bilikiewicz i Korzeniowski (psychiatrzy kliniczni) zgłosili wniosek o rehabilitację naukową i zawodową Kazimierza Dąbrowskiego. Czym innym była bowiem w ich oczach naukowa krytyka higieny psychicznej, czym innym zaś represje wobec jej działaczy.

Decyzja o likwidacji IHP była przede wszystkim elementem dostosowywania polskiej psychiatrii do standardów radzieckich. Podjęto ją w specyficznych warunkach: u progu planu 6-letniego i nasilającej się kampanii pawłowizmu, a także coraz bardziej agresywnej walki ze „szkodliwymi” koncepcjami. Poglądy poszczególnych psychiatrów klinicystów, którzy nie akceptowali higieny psychicznej, jak również najnowsze naukowe tendencje w psychiatrii zachodniej nie miały większego znaczenia. Dla tego rodzaju placówki nie było miejsca w systemie opieki otwartej w ZSRR, a więc także w Polsce.

Jak zostało to ujęte w protokole zamknięcia ksiąg rachunkowych Instytutu, 31 grudnia 1949 r. został on przekształcony z placówki naukowo-badawczej „w instytucję o charakterze lecznictwa praktycznego w zakresie zdrowia psychicznego ludności”[8]. Zlikwidowano pracownie naukowe oraz komórki szkolnej opieki psychologicznej[9]. A zatem w nowo utworzonych poradniach zdrowia psychicznego przesunięto punkt ciężkości z naukowo-badawczego na przede wszystkim leczniczy. Likwidacja IHP przyczyniła się w pewnym stopniu do zahamowania w Polsce rozwoju psychologii i opartych na niej metod leczenia (psychoterapii) na wiele lat.

Nieco później, bo w końcu stycznia 1951 r., minister zdrowia pismem okólnym do prezydiów rad narodowych wojewódzkich, powiatowych i miejskich (wydziały zdrowia) polecił natychmiastową likwidację tzw. poradni eugenicznych, które jeszcze istniały przy niektórych ośrodkach zdrowia[10]. Było to likwidowanie pozostałości eugeniki, będącej jednym z elementów ruchu higieny psychicznej.

W miejsce zlikwidowanego IHP powołano sieć poradni psychiatrycznych. Na mocy okólnika Ministerstwa Zdrowia z 1 stycznia 1950 r. utworzono Główną Poradnię Zdrowia Psychicznego w Warszawie oraz centralne poradnie w Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Kielcach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Szczecinie i we Wrocławiu. Do ich zadań należało: udzielanie pomocy umysłowo chorym, osobom „zagrożonym psychicznie” oraz alkoholikom i narkomanom, zapobieganie chorobom psychicznym, poradnictwo dziecięce, opieka pozazakładowa nad ozdrowieńcami wypisanymi ze szpitali, udzielanie porad w zakresie wyboru lub zmiany zawodu[11].

Jak widać, wykreślono postulaty eugeniczne. Główna Poradnia Zdrowia Psychicznego nadzorowała placówki terenowe w zakresie lustracji, wydawania instrukcji, szkoleń, kontroli poziomu fachowego personelu. Organizowała i prowadziła propagandę w zakresie chorób psychicznych. Podlegała bezpośrednio Ministerstwu Zdrowia (powoływało jej dyrektora), a poradnie centralne – wojewodom. Centralne poradnie wojewódzkie mogły zakładać filie, np. poradnia w Kielcach miała filię w Częstochowie, poradnia w Poznaniu – oddział w Gorzowie. W strukturę Głównej Poradni wchodziły także zakłady: obserwacyjny dla dzieci psychotycznych w Warszawie, dla dzieci nerwicowych w Rybienku oraz w Józefowie dla dzieci z niedorozwojem na tle kiły[12]. Dyrektorką Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie została Kamila Kancewiczowa, która już wcześniej pracowała w IHP, a od marca 1949 r. była jego wicedyrektorem[13].

Tak więc od 1950 r. polska opieka psychiatryczna otwarta została całkowicie upaństwowiona i była odtąd zarządzana centralnie. Przed nowymi placówkami stanęło trudne zadanie zapewnienia opieki ambulatoryjnej dla rosnącej liczby pacjentów. Pierwsze wiarygodne dane na temat ruchu chorych w przychodniach pochodzą z początku lat pięćdziesiątych XX w.

Tabela 25. Działalność przychodni zdrowia psychicznego w Polsce w latach 1950–1955

Porady

1950

1951

1952

1953

1954

1955*

Porady pierwszorazowe

22 134

34 407

41 882

58 821

68 176

307 360

Porady powtórne

29 275

67 541

93 118

134 652

170 359

224 006

Razem

51 409

101 948

135 000

193 533

238 535

835 554

* Obliczenia orientacyjne na podstawie danych za pierwsze półrocze.

Źródło: APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., zał. do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, tabela do referatu J. Dymeckiego, „Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego”, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r.

Zwraca uwagę dynamiczny wzrost porad pierwszorazowych, czyli liczby zarejestrowanych nowych chorych w ciągu sześciu lat: z przeszło 22 tys. w 1950 do więcej niż 300 tys. w 1955 r. Zdaniem autora raportu, J. Dymeckiego, zjawiska tego nie należało traktować jako wzrostu zachorowalności społeczeństwa na choroby psychiczne. Wynikało to bowiem przede wszystkim ze zwiększenia liczby poradni psychiatrycznych: z 11 w 1950 do 22 w 1955 r.[14] W związku z rosnącą dostępnością poradnictwa otwartego coraz więcej ludzi zgłaszało się (lub było zgłaszanych przez rodziny) do lekarza. Jakie choroby wykrywano najczęściej w poradniach?

Tabela 26. Stosunek procentowy podstawowych grup zachorowań do ogólnej liczby pacjentów zarejestrowanych w przychodniach zdrowia psychicznego

Choroby

1953

1954

1955

Nerwice

22,5

28,0

32,2

Alkoholizm przewlekły i psychozy alkoholowe

2,5

8,2

11,7

Niedorozwój

7,4

8,9

9,3

Padaczka

2,2

5,5

6,0

Schizofrenia

6,3

6,5

5,1

Psychozy kiłowe

0,6

0,7

0,8

Źródło: APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., zał. do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, tabela do referatu J. Dymeckiego, „Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego”, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r.

Wśród zanotowanych chorób najwięcej było przypadków nerwic oraz alkoholizmu i wynikających stąd psychoz. Ich udział w całkowitej liczbie rejestrowanych zaburzeń rósł najszybciej: w latach 1953–1955 alkoholików ponadczterokrotnie, a pacjentów z nerwicami o 1/3. Zwraca uwagę spadek udziału schizofrenii z 6,5 proc. w 1953 do 5,1 proc. w 1955 r. Autor wiązał to z osłabieniem aktywności poradni psychiatrycznych po wcieleniu ich do wojewódzkich przychodni ogólnych w 1954 r.[15]

Na rosnący odsetek pacjentów z nerwicami zwracali uwagę inni psychiatrzy. Na Krajowej Naradzie w sprawie otwartego lecznictwa w 1956 r. dr Tadeusz Frąckowiak z Poznania zaprezentował ciekawe, podobne do cytowanych wyżej dane na temat ruchu pacjentów otwartych poradni psychiatrycznych. Według niego utrzymywała się tendencja do wzrostu liczby pacjentów z nerwicami: w 1952 r. stanowili oni 22 proc. ogółu leczonych, a w 1955 r. już 32 proc. Zdaniem Piątkowskiego identyczny proces miał miejsce w krajach zachodnich[16].

W poszczególnych poradniach wskaźnik ten był jeszcze wyższy, np. w Poznaniu w 1955 r. odsetek pacjentów nerwicowych wynosił 53 proc. ogółu leczonych. Należy jeszcze dodać chorych z zaburzeniami somatycznymi na tle nerwicowym. Zdaniem Frąckowiaka wielu pacjentów z chorobami wynikającymi z nerwic szukało pomocy u innych lekarzy: np. kardiolodzy rejestrowali wśród ogółu przyjętych aż 30–50 proc. tego typu chorych[17]. Z drugiej strony autor zwracał uwagę na to, że zbyt wielu chorych z drobnymi zaburzeniami nerwicowymi (bóle serca, głowy) kierowano do specjalisty psychiatry, co wzmacniało „czynnik chorobotwórczy”. Takich pacjentów powinno się uspokajać, tłumacząc, że tak organizm reaguje na trudności życiowe oraz że reakcje te mieszczą się w granicach normy[18]. Być może zatem niemałą część pacjentów leczonych w poradniach jako „nerwicowi” stanowiły osoby ze schorzeniami somatycznymi, powstałymi na tle nerwicowym, co zmniejszałoby liczbę osób z rzeczywistymi zaburzeniami nerwowymi (natręctwa, fobie, lęki itp.).

Wśród pacjentów poradni zdrowia psychicznego zdecydowanie przeważali mieszkańcy miast nad ludnością wiejską. I tak w 1955 r. zanotowano trzykrotnie więcej chorych z miast niż ze wsi, choć ludność wiejska stanowiła wówczas ok. 54 proc. mieszkańców Polski[19]. Nie była ona jednak objęta ubezpieczeniem zdrowotnym, a ponadto dostęp do poradni psychiatrycznej był ograniczony.

Kolejne interesujące, choć fragmentaryczne dane na temat częstotliwości występowania poszczególnych chorób podaje Rocznik statystyczny…:

Tabela 27. Zachorowania zarejestrowane w poradniach zdrowia psychicznego (dotyczy nowo wykrytych przypadków, bez danych Ministerstwa Komunikacji)

Choroba

1954

1955

1956

Zaburzenia psychonerwicowe

19 373

24 511

20 673

Debilizm, rozwój umysłowy nieznacznie upośledzony lub inny

6 113

7 556

8 907

Schizofrenia

4 471

4 170

5 484

Psychopatia i osobowość niedojrzała

1 331

1 520

1 375

Psychoza maniakalno-depresyjna

1 071

856

1 312

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 70.

Wynika z tego, że w 1955 r. wzrosła liczba zaburzeń nerwicowych, będących najczęściej wykrywanymi zaburzeniami w poradniach. Zastanawia jednak ich spadek w roku następnym. Być może część pacjentów z zaburzeniami somatycznymi na tle nerwicowym była kierowana do odpowiednich specjalistów (kardiologów, neurologów itp.). Chorzy ci mogli być odtąd kwalifikowani jako osoby ze schorzeniami fizycznymi, choć powstałymi na tle nerwicowym, stąd spadek w 1956 r. liczby notowanych nerwic.

Interesujące są wskaźniki, choć również częściowe, stosunku chorych do liczby ludności:

Tabela 28. Zachorowania na niektóre zaburzenia psychiczne w stosunku do ogółu ludności

Choroba

Zachorowania na 100 tys. ludności

1954

1955

1956

Zaburzenia psychonerwicowe

72,4

89,8

74,3

Debilizm, rozwój umysłowy nieznacznie upośledzony lub inny

22,8

27,7

32,0

Schizofrenia

16,7

15,3

19,7

Psychopatia, osobowość niedojrzała

5,0

5,6

4,9

Psychoza maniakalno-depresyjna

4,0

3,1

4,7

Źródło: Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969, s. 70.

Jak widać, najwyższy wskaźnik cechował zaburzenia nerwicowe. W 1956 r. jednak wyraźnie się obniżył. Przemawia to za wyżej wspomnianą tezą, że część pacjentów z fizycznymi schorzeniami na tle nerwicowym szukała porady u specjalistów, niebędących psychiatrami.

Na początku lat pięćdziesiątych XX w. zaczęto prowadzić statystyki ruchu dzieci w poradniach zdrowia psychicznego. Ogółem w lecznictwie otwartym w Polsce udzielono pierwszorazowych porad dziecięcych: w 1950 r. – 14 832 porad, w 1951 r. – 18 479, w 1952 r. – 19 366. Najwięcej porad udzielono w dużych miastach: w Poznaniu (1950 r. – 1359, 1951 r. – 2011, 1952 r. – 1689); we Wrocławiu (1950 r. – 1109, 1951 r. – 1334, 1952 r. – 1426) i w Warszawie (1950 r. –1561, 1951 r. – 1891, 1952 r. – 3369)[20].

Różnice między zachorowalnością dzieci z miast i wsi ilustrują niepełne dane, bo pochodzące jedynie z sześciu poradni (bez Gdańska, Warszawy i Zielonej Góry). Liczba udzielonych porad dla dzieci miejskich w 1954 r. wyniosła 3081, dla wiejskich – 1522. Można to wytłumaczyć większą zachorowalnością dzieci miejskich, ale też trzeba pamiętać, że miały one lepszy dostęp do opieki otwartej. Więcej z nich korzystało z takiej pomocy, większa też była u nich niż u dzieci wiejskich rozpoznawalność zaburzeń.

Wśród rozpoznanych chorób dziecięcych 2354 przypadki pochodziły z miast (z ogólnej liczby 3081 udzielonych porad, a więc 74 proc. w stosunku do ogółu zbadanych dzieci miejskich), a 1255 ze wsi (82 proc. przypadków w stosunku do 1522 porad).

Tak więc na ogólną liczbę zarejestrowanych w 1954 r. więcej chorób wykryto u dzieci wiejskich. Wśród zbadanych dzieci miejskich zanotowano 692 przypadków nerwic, u wiejskich zaś 197; przypadki schizofrenii – miasto: 34, wieś: 13; psychopatii – miasto: 69, wieś: 14. Natomiast w niedorozwojach (debilizmie, idiotyzmie, imbecylizmie) proporcje miasto–wieś były bardziej wyważone – podział w granicach 45–51 proc.[21] Porównując na podstawie powyższych danych liczbę notowanych chorób w stosunku do ogółu udzielonych porad (miasto: 3081, wieś: 1522) osobom zbadanym w 1954 r. w sześciu poradniach, uzyskamy następujące wyniki:

Tabela 29. Udział niektórych zaburzeń umysłowych w stosunku do liczby przebadanych dzieci wiejskich i miejskich w 1954 r. wg danych z sześciu poradni (w proc.)

Zaburzenia

Dzieci miejskie

Dzieci wiejskie

Nerwice

22

12

Psychopatie

2

>1

Schizofrenia

1

>1

Źródło: Obliczenia własne.

Z danych tych wynika więc, że na ogólną liczbę 3081 przebadanych w 1954 r. dzieci miejskich i 1522 wiejskich więcej nerwic występowało proporcjonalnie w tej pierwszej grupie (22 proc. w porównaniu ze wskaźnikiem 12 proc. u dzieci wiejskich). Przemawia to za większą zachorowalnością na schorzenia nerwicowe wśród dzieci z dużych miast. Być może było to związane z szybszym tempem życia w mieście. Są to jednak dane zbyt cząstkowe, aby wyciągać z nich ogólne wnioski.

Interesujące są również wyniki uzyskane z dziewięciu poradni: w Białymstoku, Bydgoszczy, Toruniu, Gdańsku, Lublinie, Stalinogrodzie, Szczecinie, Warszawie i Zielonej Górze. W 1954 r. udzielono w nich 9162 pierwszorazowych porad dziecięcych, z czego u 1302 dzieci nie odnotowano zaburzeń psychicznych. Spośród rozpoznanych 7860 zaburzeń stwierdzono m.in.: niedorozwój (debilizm 1780; imbecylizm 542; idiotyzm 141), nerwice – 2434, padaczkę – 920, choroby neurologiczne – 612, zaburzenia pośpiączkowe – 337, psychopatię – 154, zaburzenia pourazowe – 87, schizofrenie – 81, zaburzenia wynikające z guzów mózgu, schorzenia naczyń mózgowych, pochodzenia zakaźnego – 58, psychozy reaktywne – 26, pochodzenia kiłowego – 15, inne – 712[22]. Najwięcej było więc przypadków nerwic oraz niedorozwoju. Powyższe dane dodatkowo potwierdzają tezę, że nerwice były najczęstszym schorzeniem, notowanym u niepełnoletnich pacjentów. Podobnie jak w przypadku dorosłych.

Ze wszystkich powyższych danych wynika również, że w szybkim tempie zwiększał się ogólny ruch pacjentów, zwłaszcza w ośrodkach miejskich. Czy poradnie zdołały sprostać rosnącym w związku z tym wymaganiom? Czy wystarczyło placówek oraz lekarzy?

Podobnie jak w przypadku opieki zamkniętej, niektóre województwa były upośledzone pod względem liczby poradni. W 1952 r., a więc w dwa lata po reorganizacji systemu opieki ambulatoryjnej, cztery województwa wciąż nie miały poradni psychiatrycznych: białostockie, koszalińskie, opolskie i rzeszowskie[23].

W 1955 r. wszystkie województwa miały już swoje poradnie, razem było więc ich 17, dodatkowo funkcjonowały 32 oddziały terenowe. Jednak rozkład poradni terenowych był nieregularny. Najwięcej miało gdańskie (8), potem stalinogrodzkie (6), poznańskie i łódzkie (po 4), warszawskie (3 – chodzi tu jednak o dzielnicowe poradnie w mieście), bydgoskie i szczecińskie (po 2), kieleckie i zielonogórskie (po 1). Przychodnie terenowe znajdowały się przeważnie przy szpitalach psychiatrycznych. Województwa wschodnie oraz tereny zachodnie włączone do Polski były upośledzone pod względem dostępu ludności do poradni terenowych. Szczególnie słabo działały poradnie w województwach: zielonogórskim, rzeszowskim, białostockim i lubelskim.

Sytuacja lokalowa wszystkich poradni była trudna. Własne budynki miało jedynie sześć poradni (m.in. w Warszawie, Gdańsku, Krakowie, Lublinie). Pozostałe mieściły się w poradniach specjalistycznych lub obwodowych. Liczba pomieszczeń będących do dyspozycji poradni psychiatrycznych była niewystarczająca, chorzy i oczekujący na przyjęcie często tłoczyli się na korytarzach. W Białymstoku pokój poradni psychiatrycznej był dzielony jeszcze z dwoma innymi specjalizacjami. W Wałbrzychu i Starogardzie lekarz, asystent i rejestratorka pracowali w jednym pomieszczeniu. Wyposażenie często było niewystarczające: niektóre przychodnie nie miały aparatów do pomiaru ciśnienia (w Rybniku i Pszczynie), inne nie dysponowały nawet słuchawkami (w Olsztynie i Sosnowcu)[24]. W trudnej sytuacji znajdowała się Główna Poradnia Zdrowia Psychicznego w Warszawie. Częściową winę ponosiło za to Ministerstwo Zdrowia, które w październiku 1952 r. (a więc zaraz po wrześniowej Naradzie w Tworkach) zabrało placówce świetlicę oraz osiem pomieszczeń i przekazało je Akademii Medycznej na pracownię pawłowowską, której do lata 1956 r. i tak nie udało się uruchomić. W rezultacie zwiększyło się zatłoczenie poradni. Służba zdrowia alarmowała, że dzieci musiały czekać na korytarzu razem z alkoholikami i agresywnymi chorymi. Wielu pacjentów nie miało gdzie się umyć „po całonocnej podróży z całej Polski”. W sprawę zaangażowała się nawet Polska Akademia Nauk. Pracownia pawłowowska miała być przeniesiona do Instytutu Psychoneurologicznego, ale w lipcu 1956 r. pomieszczenia te nadal stały puste[25].

Trudna sytuacja panowała również w kadrach. W 1952 r. w lecznictwie otwartym pracowało 41 lekarzy, ale – zdaniem Eugeniusza Wilczkowskiego – potrzeba było ok. 190. Ponadto wielu lekarzy miało dodatkowe etaty w szpitalach, co ujemnie odbijało się na ich pracy w poradni[26]. W Głównej Poradni pracowało czterech lekarzy, zatrudnionych już w Tworkach, dwóch lekarzy pracowało dodatkowo w klinice psychiatrycznej. Jeden z lekarzy Głównej Poradni był także zatrudniony w klinice pediatrycznej, dwóch kolejnych w Zakładzie Lecznictwa Pracowniczego. Podobnie było w poradniach wojewódzkich w Toruniu, Poznaniu i Częstochowie[27].

W 1955 r. w lecznictwie otwartym zatrudniano już 166 lekarzy, z których większość pracowała w niepełnym wymiarze godzin. Wśród nich było 31 lekarzy psychiatrów ze specjalizacją II stopnia, 37 ze specjalizacją I stopnia. Dodatkowo pracowało 6 neurologów II stopnia oraz 10 – I stopnia, byli też interniści. Specjaliści psychiatrzy stanowili w 1955 r. niecałe 41 proc. ogółu personelu w przychodniach, a razem z neurologami – 50 proc. Z powodu braku kadr zdarzały się też przypadki zatrudniania studentów z ostatnich lat studiów medycznych w charakterze p.o. lekarzy specjalistów. Brakowało kadr pielęgniarskich, zwłaszcza wykwalifikowanych. W 1955 r. we wszystkich poradniach psychiatrycznych zatrudniono zaledwie 22 pielęgniarki po skończonej szkole, 19 legitymowało się egzaminem państwowym, kolejnych 30 było przyuczonych. Nie funkcjonował żaden system staży, praktyk – większość pielęgniarek nabywała doświadczenia na miejscu pracy. Jeśli chodzi o asystentów psychiatryczno-społecznych (absolwentów zlikwidowanej WSHP), to w 1955 r. było ich 105 w lecznictwie otwartym. Zdaniem J. Dymeckiego, liczba kadr pielęgniarskich zaspokajała potrzeby lecznictwa otwartego zaledwie w ok. 60 proc. Niedobór ten był widoczny zwłaszcza w poradniach terenowych[28].

Niedobory i dysproporcje kadrowe obrazowały liczby lekarzogodzin w poszczególnych województwach:

Tabela 30. Liczba lekarzogodzin w wojewódzkich przychodniach zdrowia psychicznego w Polsce w latach 1950–1955

Miasto

1950

1951

1952

1953

1954

1955

Białystok

–

–

–

1 029

2 227

1 668

Bydgoszcz

3 725

5 735

6 216

7 470

9 776

9 895

Gdańsk

–

2 100

9 870

12 985

11 867

12 210

Kielce

2 700

2 700

3 150

3 348

3 737

3 000

Kraków

–

4 800

5 490

6 480

6 600

6 600

Koszalin

–

–

–

–

3 000

3 300

Lublin

–

–

–

2 311

3 822

4 500

Łódź

4 350

4 800

5 000

6 800

7 700

8 700

Olsztyn

2 100

2 100

6 300

8 100

7 900

6 670

Opole

–

–

–

2 100

4 475

2 700

Poznań

2 920

3 300

5 480

6 730

nieczytelne

13 412

Stalinogród

1 725

2 232

5 808

7 281

7 301

7 952

Szczecin

2 400

2 800

5 987

6 363

8 597

6 856

Warszawa

35 100

35 100

35 700

33 750

33 750

32 850

Źródło: APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., zał. do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego”, nr 1, tabela do referatu J. Dymeckiego, „Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego”, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r., s. 27.

Liczba lekarzogodzin była więc największa w dużych miastach. Według J. Dymeckiego, łączna liczba lekarzogodzin powinna dla całego kraju wynosić minimum 1900 dziennie przy 270 etatach. W 1955 r. było zaś zaledwie 560 lekarzogodzin dziennie, co odpowiadało 80 pełnym etatom, a więc pokrywało jedynie ok. 47 proc. przyjętej przez autora normy wyjściowej[29]. Zapotrzebowanie na kadry było więc pokryte w niespełna połowie.

Zastanawia widoczny w tabeli spadek liczby lekarzogodzin w latach 1954–1955 w niektórych miastach (Białymstoku, Kielcach, Olsztynie, Szczecinie czy Opolu). Zdaniem Dymeckiego wynikało to w dużym stopniu z włączenia wojewódzkich poradni psychiatrycznych do wojewódzkich poradni ogólnych. Skutkowało to lekceważeniem „potrzeb lecznictwa psychiatrycznego przez ich kierowników, co podkreślają wszystkie przychodnie”[30]. Wojewódzkie poradnie zdrowia psychicznego zostały 1 lipca 1954 r. włączone do przychodni wojewódzkich, które odtąd nadzorowały ich sprawy administracyjno-gospodarcze oraz finansowo-budżetowe[31]. W ten sposób poradnie psychiatryczne zostały poddane nadzorowi ogólnej poradni wojewódzkiej, tracąc odrębność administracyjną i niezależność finansową. Prawdopodobnie kierownicy poradni ogólnych dyskryminowali podlegające im od połowy 1954 r. poradnie psychiatryczne, zabierając np. liczbę lekarzogodzin psychiatrycznych na potrzeby innych specjalności. Stąd zanotowany w tym czasie przez Dymeckiego spadek.

Braki kadrowe przekładały się ujemnie na jakość opieki nad chorymi, w szczególności nad ozdrowieńcami wypisanymi ze szpitali. Byli oni z reguły kierowani do najbliższej terenowo poradni. Główna Poradnia w Warszawie miała pod opieką w maju 1951 r. ponad 1,5 tys. byłych pacjentów, wypisanych m.in. z Tworek, Drewnicy, Gostynina, sporadycznie z innych placówek. Do opieki pozazakładowej nad ozdrowieńcami placówce przydzielono jednak tylko pół etatu lekarza. Ponadto żadna z centralnych poradni nie dysponowała w 1951 r. samochodem na wyjazdy do ozdrowieńców[32].

Innym problemem były warunki płacowe i materialne personelu. W czerwcu 1953 r. zlikwidowano 40-procentowy dodatek dla lekarzy, psychologów, tzw. asystentów psychiatrycznych (byłych wychowanków WSHP), pracowników administracyjnych i fizycznych przychodni psychiatrycznych (dodatek wprowadzono w 1950 r.)[33]. W 1954 r. przyznano go z powrotem, ale tylko lekarzom, i to jedynie w wysokości 30 proc. Rok później 30-procentowy dodatek przyznano pielęgniarkom, a w 1956 r. asystentom psychiatrycznym. Pominięci zostali natomiast pracownicy administracyjni i fizyczni. Protestowano przeciwko temu, argumentując, że np. w szpitalach psychiatrycznych wszyscy mieli dodatek. Dlatego 7 maja 1956 r. pracownicy Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego wystąpili do ministra zdrowia o przyznanie tego dodatku wszystkim zatrudnionym w lecznictwie psychiatrycznym otwartym[34].

Osobną kwestią były metody leczenia, które stosowano w poradniach zdrowia psychicznego. Były one zbliżone do tych używanych w szpitalach. W Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie wykonywano wstrząsy elektryczne oraz insulinowe, np. w warszawskiej poradni do sierpnia 1950 r. przeprowadzono ponad 3,2 tys. elektrowstrząsów u 400 chorych, a także 4 tys. zabiegów insulinowych u 230 chorych. Elektrowstrząsami leczono osoby z depresjami, schizofrenią, nerwicami i stanami reaktywnymi. Zdaniem Kancewiczowej, ok. 70 proc. tak leczonych przypadków ulegało „daleko idącej poprawie”[35]. W Głównej Poradni w terapii fizykalnej stosowano również diatermię, kwarcówkę, sollux, jonizację. W 1950 r. zastosowano w ten sposób u 1300 chorych ponad 14 tys. zabiegów, tylko w I kwartale 1951 r. na 500 chorych przeprowadzono 4,5 tys. takich zabiegów.

Od 1951 r. wdrażano też leczenie gazem (CO2), kroplówkę eterową, narkozę evipanową. W I kwartale objęto tymi nowymi metodami ponad 200 chorych[36].

Wdrażano także radzieckie metody leczenia. W jednym z artykułów z lipca 1950 r. Kancewiczowa podawała przykład ZSRR, gdzie funkcjonowały tzw. nocne sanatoria. Były to placówki łączące elementy szpitala zamkniętego i ambulatorium dla chorych umysłowo pacjentów, którzy nie wymagali pełnej hospitalizacji i mogli np. pracować, ale potrzebowali większego nadzoru lekarskiego. Po pracy chory wracał do nocnego sanatorium, gdzie otrzymywał posiłek, odpoczywał, spał, miał zabiegi. Pod koniec 1948 r. IHP zorganizował Oddział Terapii Zajęciowej, który (po przejęciu Instytutu przez poradnie) w 1950 r. miał 30 łóżek w sześciu pokojach, oddzielonych kotarami. Stosowano tam ambulatoryjną kurację insulinową (używano insuliny subkomatycznej lub tzw. małej insuliny). Pacjent przychodził rano na czczo. Jak podano, musiał przynieść własne śniadanie i cukier[37], co świadczyło o sytuacji materialnej poradni. Przed zabiegami przeprowadzano badania (rtg., ekg., analizę moczu, poziomu cukru dla ustalenia dawki insuliny itp.). Chory otrzymywał 15–20 zastrzyków insuliny co 1–2 dni. Po zakończeniu około trzygodzinnego zabiegu pacjenci dostawali słodką herbatę (zapewne z własnym cukrem). W wypadku zbyt silnego wstrząsu podawano im dożylnie glukozę lub adrenalinę. Po zabiegu chorzy leżeli ok. 15 min, zanim nie powrócili do normalnego stanu. Taka kuracja trwała od 1 do 2 miesięcy, na ten czas pacjent otrzymywał z pracy urlop[38]. W 1953 r. przystąpiono w Warszawie do utworzenia wzorem ZSRR pierwszego „nocnego sanatorium” – dyspansera[39].

Szczególną kwestią była psychoterapia. Metody leczenia oparte na psychologii stanowiły przedmiot ataków. Było to związane z nasilającą się propagandą pawłowizmu w psychiatrii i walką ideologiczną ze „wstecznymi” poglądami, zwłaszcza z psychologią. Krytyka nie ustała nawet po zlikwidowaniu IHP i jeszcze w 1955 r. oskarżano poradnie zdrowia psychicznego o to, że wciąż utrzymywał się w nich „duch psychohigieny”[40]. Do ataków doszło np. na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach.

Pracownik Głównej Poradni, dr Jaroszyński, zarzucił poradniom zdrowia psychicznego, że kontynuowały „szkodliwe” tradycje IHP w zakresie stosowania metod psychoanalitycznych. Był to również personalny atak na dyrektorkę Głównej Poradni w Warszawie, Kamilę Kancewiczową. W odpowiedzi na insynuacje Jaroszyńskiego wypomniała mu, że sam jak dotąd nie zdążył ujawnić się jako pawłowista, a nawet często uciekał się w pracy do pomocy psychologów. Z drugiej strony Kancewiczowa samokrytycznie przyznała mu rację, stwierdzając, że wciąż wielu pracowników poradni odwołuje się do tradycji IHP[41].

Andrzej Jus kontynuował atak na poradnie zdrowia psychicznego. Wytknął, że wciąż stosuje się tam szkodliwe, psychologiczne metody badań, np. testy. Wiele przychodni zajmowało się ponadto bardziej pedagogiką niż leczeniem, co wynikało z dziedzictwa wszystkich błędów ruchu higieny psychicznej. Główna Poradnia w Warszawie wciąż miała być obciążona tym szkodliwym balastem. Podobne zarzuty wysuwali Leligdowicz oraz Wolański. Ten ostatni wypomniał najważniejszy błąd psychiatrii dziecięcej w wydaniu IHP: testy psychologiczne. Wolański dodał, że należy odsunąć psychologów od stawiania diagnoz (tj. absolwentów WSHP, zatrudnionych w poradniach zdrowia psychicznego jako tzw. asystenci psychiatryczno-społeczni). Należało też ostrożniej, jak zalecał Snieżniewski, stawiać diagnozę oligofrenii[42].

O sprawie tej mówiła A. Sikorska, kierowniczka poradni w Gdańsku. Snieżniewski skrytykował bowiem poradnie zdrowia psychicznego za to, że miały za dużo oligofrenii w rozpoznaniach. Zdaniem Sikorskiej, wynikało to ze stosowania odmiennej nomenklatury psychiatrycznej w ZSRR i w Polsce. Snieżniewski uważał bowiem, jak podkreśliła, za oligofrenię tylko wrodzone schorzenia. W Polsce natomiast do oligofreników zaliczano także osoby ze zmianami następczymi, tj. powstałymi np. w wyniku zapalenia mózgu i po innych chorobach nabytych, które powodowały niedorozwój psychiczny. Sikorska zapowiedziała w związku z tym rewizję statystyk prowadzonych od 1950 r. w gdańskiej poradni, zalecając to pozostałym placówkom[43].

Krytyka tego, że zbyt często wykrywano przypadki oligofrenii, była związana z wspomnianym już potępieniem pedologii i „testologii” w ZSRR w latach trzydziestych XX w. Należało więc „poprawić” statystyki, jak radził Snieżniewski, a w ślad za nim Sikorska, aby zmniejszyć liczbę oligofreników.

Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach była przełomem w ideologicznej walce z psychologicznymi metodami leczenia w poradniach zdrowia psychicznego. W rezolucji zjazdu uchwalono „usunięcie diagnostyki o charakterze pedologicznym”[44]. Stwierdzono konieczność reorganizacji poradni zdrowia psychicznego, co oznaczało podporządkowanie psychologów lekarzom i przesunięcie ich do pracy pozalekarskiej, np. na stanowiska asystentów społecznych[45]. Nad tym wszystkim miał czuwać Oddział Metodyczno-Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego, któremu zlecono opracowanie ogólnych wytycznych do leczenia psychiatrycznego w ambulatoriach, schematów leczenia aktywnego, instrukcji statystycznych, służbowych i sprawozdań[46]. Zgodnie z postanowieniami wrześniowej Narady, od 1 stycznia 1953 r. Główna Poradnia Zdrowia Psychicznego w Warszawie podlegała Państwowemu Instytutowi Psychoneurologicznemu, a wojewódzkie przychodnie zdrowia psychicznego – konsultantom wojewódzkim. 31 stycznia uregulowano pracę psychologów w poradniach, wydając instrukcję, podporządkowującą ich lekarzom na prawach średniego personelu pomocniczego[47].

W ten sposób na dalszy plan zostali odsunięci pracujący jeszcze w poradniach psycholodzy, którym odmówiono prawa do uczestniczenia w procesie diagnozowania i leczenia pacjentów. Stwierdzono bowiem, że jedyną osobą uprawnioną do stawiania diagnozy i wyznaczania terapii jest lekarz.

Rehabilitacja z zastosowaniem psychologicznych metod leczenia w opiece otwartej rozpoczęła się pod koniec 1955 r. W dniach 10–11 grudnia tegoż roku w Pruszkowie odbyła się Krajowa Narada w sprawie lecznictwa otwartego psychiatrycznego, zorganizowana przez Instytut Psychoneurologiczny. Celem konferencji było ukazanie ówczesnego stanu lecznictwa, jego zadań i potrzeb oraz wytyczenie planu na kolejną 5-latkę i omówienie pracy poradni psychiatrycznych i przeciwalkoholowych. Obradom przewodniczył Andrzej Jus. Doktor Anna Drath z Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego w Warszawie zwróciła uwagę na zaniedbaną psychiatrię dziecięcą. Co ciekawe, na Naradzie byli obecni asystenci psychiatryczno-społeczni (potępieni w 1952 r.), którzy domagali się dodatku psychiatrycznego i prawa do posługiwania się tytułem zawodowym psychologa. Zwrócili oni uwagę na potrzebę rewizji stosunku do testów psychologicznych w pracy otwartego lecznictwa psychiatrycznego, których zakazano w 1952 r. na mocy rozporządzenia ministra zdrowia. Jak przyznał sam dyr. Wolański, stało się to „bez szerszej dyskusji i naukowego uzasadnienia szkodliwości ich stosowania”. W PAN i IP trwały prace nad przywróceniem psychologii do poradni otwartych[48]. Interesujące, że prowadziły je instytucje, dotąd silnie zaangażowane w promowanie pawłowizmu i zwalczanie psychoanalizy. Nawet Jus stwierdził, że nie do końca słuszne było wyrugowanie psychologii z przychodni zdrowia psychicznego. Skrytykowano też zaniedbania w zakresie rosnącej liczby przypadków nerwic. Zdaniem niektórych uczestników, wynikało to m.in. z eliminacji psychologii i psychoterapii z leczenia, które w wielu przypadkach mogłyby okazać się pomocne[49]. Zatem zdaniem niektórych uczestników walnego zgromadzenia, którzy sami nie byli psychologami, walka z psychologią w leczeniu ambulatoryjnym przyniosła negatywne efekty.

Rehabilitacja psychologii w lecznictwie otwartym miała miejsce podczas III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów w Poznaniu w listopadzie–grudniu 1956 r. W trakcie dyskusji Henryk Zajączkowski skrytykował zlikwidowanie ruchu higieny psychicznej, odizolowanie się polskiej psychiatrii od Zachodu, przez co opieka otwarta (i zamknięta) była opóźniona nie tylko pod względem teoretycznym, ale również praktycznym. Zajączkowski nawiązał też do niektórych decyzji o ideologiczno-politycznym podłożu, wspominając o przypadku oddania niektórych pomieszczeń Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego na pracownię pawłowowską i psiarnię. Zauważył jednak pewne pozytywy w zakresie opieki otwartej, np. zmiany w podejściu do psychologii klinicznej, która przestawała być obiektem ataków. Także uchwalona nieco wcześniej ustawa antyalkoholowa była jego zdaniem dowodem nadchodzących, pozytywnych zmian. Wymienił tu jako przykład dwie konferencje przeciwalkoholowe. Pierwsza, zorganizowana w 1952 r. przez Radę Naukową przy Ministrze Zdrowia, była odbiciem ówczesnych poglądów na alkoholizm – uczestnicy w ogromnej większości byli przeciwni leczeniu. Druga konferencja w 1956 r. w Instytucie Psychoneurologicznym oznaczała medykalizację alkoholizmu, tj. uznanie alkoholika za chorego, a nie – jak dotąd – za przestępcę czy szkodnika społecznego[50].

O sprawie warszawskiej poradni mówiła też Zofia Szymańska. Potępiła likwidację zakładów dziecięcych w Zagórzu i Koszęcinie. Uważała, że niszczenie higieny psychicznej przyczyniło się do niskiego poziomu dziecięcej opieki psychiatrycznej[51].

A zatem w 1956 r. doszło do zasadniczych zmian w lecznictwie otwartym, polegających na powrocie do metod psychologicznych i odrzuceniu obowiązujących dotąd pawłowowskich wzorców leczenia. Zmiany te uzewnętrzniły się także w zakresie zwalczania alkoholizmu, o czym wspominał Zajączkowski. Z tego względu warto omówić zagadnienie lecznictwa alkoholików w latach 1950–1956.

W poprzednim rozdziale wspomniano już, że pod koniec lat czterdziestych XX w. akcja zwalczania i leczenia alkoholizmu została całkowicie podporządkowana państwu. Cechą polityki antyalkoholowej państwa na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku było postrzeganie alkoholizmu bardziej jako plagi społecznej niż jako choroby. Pojęcie „pijaka”, będącego awanturnikiem wymagającym zastosowania środków represyjnych, dominowało w ówczesnej prasie. Pojawiały się jednak opinie, krytykujące takie podejście do osoby alkoholika. Na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w końcu maja 1950 r. Adolf Malinowski zaproponował nową definicję „alkoholika” – przede wszystkim jako chorego, który potrzebuje lekarza, a nie milicjanta czy sędziego: „Włóczenie alkoholików po komisariatach milicyjnych i pozostawianie ich tam do wytrzeźwienia bez pomocy lekarskiej jest przeżytkiem, powinno być uznane za niehumanitarne i sprzeczne z wymogami nauki lekarskiej; potrzebne byłyby stacje wytrzeźwień przy każdym pogotowiu, w których trzymano by pijaka do wytrzeźwienia, a następnie kierowano na leczenie”[52]. Malinowski postulował wprowadzenie leczenia przymusowego. Proponował też stosować pewne środki wychowawcze, mające na celu skłonienie delikwenta do udania się na terapię, jak np. zawieszenie kary sądowej w zamian za podjęcie leczenia. Podkreślił brak jakiejkolwiek szerszej ustawy regulującej kwestie związane z przymusowym leczeniem uzależnionych w zakładach psychiatrycznych[53]. Te pierwsze nieśmiałe próby medykalizacji problemu alkoholizmu nie przynosiły jednak pożądanych skutków. W arsenale metod przeciwdziałania nadal dominowały środki administracyjne o charakterze represyjnym. Nadużywanie alkoholu próbowano rozwiązać przez ograniczanie dostępności napojów procentowych, wprowadzając np. w 1950 r. w Warszawie przepisy zakazujące ich sprzedaży w dniu wypłat lub w czasie wydawania obiadów w lokalach gastronomicznych. Równolegle do tych akcji organizowano w Szczecinie spontaniczne naloty trójek kontrolnych na punkty sprzedaży alkoholu. W Łodzi i Krakowie wprowadzano surowe kary dla restauratorów i sprzedawców alkoholu za łamanie przepisów[54]. Działania te miały jednak, jak można przypuszczać, charakter doraźny – bardziej chodziło o zmniejszenie liczby pijaków na ulicach i walkę z bimbrownictwem niż stworzenie zorganizowanego lecznictwa i opieki nad uzależnionymi i ich rodzinami.

Według władz monopol państwowy w zakresie podaży alkoholu oraz przepisy represyjne wobec pijaków miały wystarczyć do rozwiązania problemu alkoholizmu. Poza tym zgodnie z obowiązującą wówczas ideologią alkoholizm był jedynie negatywnym skutkiem poprzedniego ustroju. „Rozpijanie” robotników przez fabrykantów w kapitalizmie stanowiło w pewnym sensie kontynuację procederu „rozpijania” chłopów przez szlachtę w feudalizmie. Alkohol był narzędziem, za pomocą którego kapitaliści osłabiali siłę klasy robotniczej, czyniąc z niej lumpenproletariat. Pojony tanim alkoholem, był niezdolny do wykształcenia w sobie samoświadomości klasowej i podjęcia walki o swoje prawa. Sojusznikiem kapitalistów było państwo czerpiące zyski ze sprzedaży alkoholu[55]. Likwidacja starego porządku miała więc oznaczać likwidację tej patologii społecznej, podobnie jak wielu innych[56]. Takie ujęcie problematyki pijaństwa przekładało się na określony język debaty publicznej, w którym szeroko stosowano pojęcia skopiowane z politycznej, komunistycznej nowomowy.

Charakterystycznym tego przykładem był nader często używany termin „walka”. Walczono z przeróżnymi wrogami socjalizmu: imperializmem, stonką, szpiegami, ale również z pijaństwem, nabierającym w tym kontekście charakteru przeszkody na drodze do budowy nowego ładu społeczno-politycznego. Wymownym przykładem upolityczniania walki z alkoholizmem był list otwarty KC PZPR z października 1950 r., wystosowany do wszystkich krajowych komitetów i organizacji partyjnych. Stwierdzono w nim, że alkoholizm opóźniał wzrost dobrobytu i kultury mas pracujących, przyczyniał się do ich demoralizacji i rozkładu, co miało stępiać „czujność wobec aktów sabotażu i dywersji wroga klasowego, ułatwiać agenturom imperialistycznym penetrację do zakładów pracy oraz werbować donosicieli i szpiegów. Wróg klasowy z wyrachowaniem posługuje się tą bronią dla krzewienia demoralizacji i aktów szkodnictwa. Toteż Komitet Centralny uznał pijaństwo za obiektywne szkodnictwo, a zagadnienie walki z pijaństwem za poważną sprawę polityczną”[57]. Propagowanie picia celem demoralizacji klasy robotniczej i „krzewienia aktów szkodnictwa” było uznane w partyjnej nowomowie za działania wrogie wobec „przede wszystkim realizacji planu 6-letniego jako podstawy budującego się w Polsce ustroju socjalistycznego”[58].

O szkodliwości pijaństwa dla wykonania tego planu mówiła też dyrektor Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego dr Kamila Kancewiczowa. Miało ono w jej ujęciu wymiar społeczny, kolektywny, stając się problemem mas pracujących budujących socjalizm. Proponowała typowe dla tego okresu rozwiązania: włączenie ludzi pióra i dziennikarzy w akcję propagandową, współdziałanie z MO, działalność aktywu partyjnego, pogadanki, szkolenia itp.[59]

Działalność przeciwalkoholowa została więc ujęta w ramy ideologiczne jako kolejny odcinek walki o budowę socjalizmu. W postawie władz zaznaczała się jednak sprzeczność. Oficjalnie tępiono pijaństwo, dążąc do zmniejszania spożycia (i tym samym sprzedaży) alkoholu głównie za pomocą środków karno-administracyjnych. Z drugiej strony państwo na mocy wspomnianego dekretu z 1944 r. było monopolistą na rynku alkoholu. W latach 1945–1948 dochody państwa z monopolu spirytusowego wynosiły 116,4 mld zł, co stanowiło 63 proc. zysków wszystkich monopoli[60]. W sytuacji powojennej biedy przychody ze sprzedaży alkoholu były zbyt duże, aby wprowadzać na większą skalę prohibicję. Istnieją pewne przesłanki świadczące o tym, że w konflikcie interesów społecznego i skarbowego wygrywał ten drugi. W połowie 1949 r. Rada Państwa rozesłała okólnik do wojewódzkich rad narodowych, w którym naciskała na zniesienie wprowadzonych przez lokalne władze w wielu miastach zbyt surowych ograniczeń handlu alkoholem, rzekomo niezgodnych z ustawą z 1931 r. Motywowano to groźbą rozwoju bimbrownictwa jako naturalnej reakcji na zbyt rygorystyczne ograniczenia w legalnej sprzedaży napojów procentowych. Zalecano też władzom miejskim, które samodzielnie chciałyby wprowadzać zakaz handlu alkoholem, „konsultowanie” takich inicjatyw z Izbą Skarbową, której priorytetem była dbałość o dochody państwowe, zwłaszcza z monopolu alkoholowego[61].

Podejście władz państwowych do kwestii alkoholu charakteryzowało się monopolizacją produkcji i handlu alkoholem. Alkoholizm postrzegano w oficjalnym dyskursie bardziej jako plagę społeczną i kapitalistyczny anachronizm niż jako chorobę. Przekładało się to na metody działania, wśród których dominowały środki karno-administracyjne. Stosowano wprawdzie terapię medyczną, ale opierano się głównie na wywoływaniu odruchu wstrętu do alkoholu za pomocą równoczesnego podawania farmaceutyków, np. anticolu. Miał on jednak wiele ubocznych skutków: nudności, bóle, nieprzyjemne odczucia itp.[62] Stosowana niegdyś w leczeniu alkoholików psychoterapia została znacznie ograniczona i przekształcona zgodnie z forsowaną na wzór ZSRR teorią odruchów warunkowych Pawłowa. Wyrugowano z psychoterapii metodę psychoanalizy Freuda jako nienaukowej, wstecznej koncepcji[63]. W rezultacie leczenie alkoholików ograniczało się do zamknięcia ich w zakładach, których liczba była niewystarczająca.

W tym czasie państwo przejęło całkowitą kontrolę nad akcją antyalkoholową, co uniemożliwiało społeczny nadzór nad polityką w zakresie alkoholu. Mała skuteczność działań przeciwalkoholowych była jednak przede wszystkim rezultatem braku kompleksowej ustawy antyalkoholowej. Sytuacja ta utrzymywała się przez cały okres stalinowski – do 1956 r.

W 1955 r. miały miejsce pierwsze zmiany odnośnie do polityki antyalkoholowej państwa i metod leczenia choroby alkoholowej. Coraz częściej pojawiały się głosy krytykujące dotychczasowy stan rzeczy i postulujące reformy. Jednym z wydarzeń, będącym początkiem rewizji istniejącej sytuacji, była Konferencja Przeciwalkoholowa, która odbyła się 21 września 1955 r. w Ministerstwie Zdrowia. Uczestniczyło w niej wielu znanych psychiatrów (m.in. Eugeniusz Wilczkowski i Józef Handelsman) oraz minister zdrowia Jerzy Sztachelski[64]. Konferencja była zwiastunem przyszłych zmian. Padły na niej dość ostre słowa krytyki pod adresem czynników (państwowych), odpowiedzialnych za dotychczasową akcję antyalkoholową.

Na konferencji Bolesław Ałapin wytknął władzom państwowym dążenie do maksymalizacji zysków z monopolu spirytusowego, które przeważyło nad walką z plagą alkoholizmu. W 1950 r. bowiem weszła w życie uchwała rządu o zaostrzeniu ograniczeń w sprzedaży alkoholu, co skutkowało znaczącymi stratami Skarbu Państwa. W rezultacie władze, dbając o dochody, w 1951 r. po cichu wycofały się z tych postanowień[65]. Kolejny raz okazało się, że dochody ze sprzedaży alkoholu były zbyt duże, aby uszczuplać je przez częściową prohibicję, powodującą rozwój bimbrownictwa i spadek wpływów z akcyzy.

Poddano też krytyce działalność związków zawodowych w zakresie przeciwdziałania alkoholizmowi. W trakcie dyskusji dr Świerczek i dr Tomorowicz zarzucili związkom ograniczanie się do organizowania jałowych sesji i pogadanek w zakładach pracy o szkodliwości pijaństwa. Posłużenie się w akcji antyalkoholowej związkami zawodowymi okazało się, jak twierdził socjolog Weyroch, nieskuteczne[66]. Pojawiły się nawet głosy przemawiające za odebraniem związkom monopolu na walkę z alkoholizmem – dr Kurcman-Karliński zaproponował reaktywację Towarzystwa „Trzeźwość” jako organizacji społecznej, która mogła pochwalić się pięknym dorobkiem[67].

W podobnym tonie wypowiadano się na temat dotychczasowego podejścia wobec uzależnionych, w którym środki karno-administracyjne przeważały nad leczniczymi. Postulowano potrzebę reform instytucji izby wytrzeźwień, krytykowanej jako sztandarowy element karno-represyjnego modelu zwalczania alkoholizmu. Dyrektor szpitala w Tworkach dr Feliks Kaczanowski stwierdził, że w izbach powinni być częściej zatrudniani lekarze, co zmieniłoby ich charakter z tymczasowego aresztu dla pijanych na placówkę o profilu terapeutycznym. Lekarz bowiem miałby udzielać porad i zachęcać zatrzymanego do podjęcia leczenia[68]. Położenie głównego nacisku na restrykcje doprowadziło też do zaniedbań w zakresie lecznictwa alkoholików. Magister Kolisko skrytykowała zbyt małą liczbę poradni w całym kraju oraz trudną sytuację placówek już istniejących. Zarzuciła władzom stawianie przychodni przeciwalkoholowych „na szarym końcu”[69]. Doktor Świerczek podkreślił konieczność budowy nowych zakładów zamkniętych dla alkoholików, których nie chciały leczyć i tak już przepełnione ogólne szpitale psychiatryczne. Jako przykład „staranności” państwa w dziedzinie rozwoju systemu lecznictwa uzależnionych od alkoholu wspomniał o planach budowy nowego zakładu w Gorzowie, która do tej pory nie została podjęta[70].

Krytyczne wypowiedzi dotyczyły również metod leczniczych. Docent Jaroszyński w swoim referacie wspomniał o stosowanym powszechnie anticolu, mającym wywoływać odruch wstrętu do alkoholu. Zgodnie z obowiązującym wówczas w medycynie pawłowizmem, uważano, że terapia odruchowa miała charakter leczniczy. Jednak z powodu dużej szkodliwości anticolu Jaroszyński zaproponował powolne odchodzenie od jej stosowania i zastąpienie jej nowymi metodami farmakologicznymi, które nie wywoływałyby aż tak negatywnych skutków ubocznych (anticol powodował uczucie lęku, bóle brzucha, głowy, skoki ciśnienia, w skrajnych wypadkach śmierć). Wymieniał apomorfinę, również łączoną z alkoholem, ale niewywołującą aż tak silnych efektów ubocznych. Istotne było to, że Jaroszyński zasugerował częstsze stosowanie psychoterapii jako ważnego składnika procesu leczenia alkoholizmu. Jego zdaniem psychoterapia pomagała utrwalić abstynencję[71]. Propozycja szerszego stosowania metod psychologicznych była wyraźnym wyłomem w dotychczasowym standardzie leczniczym alkoholizmu, w którym kierunki wyznaczała lansowana przez władze teoria odruchowo-warunkowa Pawłowa. Za wprowadzeniem elementów psychologii do leczenia alkoholików opowiedział się również dr Oskar Bielawski, dyrektor zakładu psychiatrycznego w Kościanie. Uznał on, że nawet najlepsze środki chemiczne są niewystarczające bez terapii psychicznej. Trafnie scharakteryzował nasilające się nastroje wśród lekarzy, psychiatrów i osób związanych z działalnością antyalkoholową: „Wydaje mi się, że daje się wyczuć ogólna taka tendencja, że nie patrzymy się dzisiaj na alkoholika jako na bandytę, tylko jako na pacjenta i dlatego trzeba go traktować jako pacjenta”[72]. Świadczyło to o odchodzeniu od obowiązującego dotychczas modelu karno-restrykcyjnego na rzecz leczniczo-terapeutycznego. Charakterystyczne dla konferencji było jej odideologizowanie. Dotychczasowy język walki z pijaństwem zastąpiono merytoryczną dyskusją, stanowiącą przejaw odwilży[73].

Najważniejszym niedostatkiem polskiej polityki antyalkoholowej był brak odpowiedniej ustawy w tym zakresie, co wielokrotnie podkreślano na konferencji i co zostało zawarte we wnioskach końcowych[74]. Uchwalono ją dopiero 27 kwietnia 1956 r.[75] (rozwinięciem była ustawa przyjęta 10 grudnia 1959 r.[76]). Stwarzała ona, przynajmniej formalnie, warunki do tworzenia zorganizowanego lecznictwa otwartego, zobowiązując do zakładania poradni odwykowych powiatowe, miejskie i dzielnicowe rady narodowe (art. 12). Mimo wspomnianych postulatów główną rolę w lecznictwie przyznano leczeniu zamkniętemu, przymusowemu, czego wyrazem był art. 13, dający możliwość jego zastosowania wobec „[…] nałogowych alkoholików, którzy swoim zachowaniem powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizują nieletnich […], zagrażają bezpieczeństwu otoczenia albo zakłócają systematycznie spokój lub porządek publiczny […]”. Można pokusić się o stwierdzenie, że oznaczało to jednak przewagę funkcji represyjnej ustawy w przeciwieństwie do zgłaszanych wcześniej postulatów akcentowania dobrowolności i rozwijania leczenia otwartego. Przewagę zasady lecznictwa przymusowego nad dobrowolnym uzasadniano w ustawie zbyt niskim stopniem świadomości społecznej i słabym wykształceniem odpowiednich postaw wobec alkoholików. Równolegle ze wzrostem wiedzy społeczeństwa na temat alkoholu przewaga ta będzie rosła na korzyść lecznictwa ambulatoryjnego[77]. Zastosowanie przymusowego leczenia było jednak związane przede wszystkim z rozwojem medycyny, a zwłaszcza farmakoterapii. Coraz bardziej popularna stawała się terapia awersyjna, zgodnie z którą wyleczenie uzależnionego od alkoholu było możliwe nawet wbrew jego woli. Podawanie alkoholu po zażyciu disulfiramu miało wywołać odruch wstrętu do picia. Po leczeniu podawano jeszcze disulfiram w warunkach ambulatoryjnych w celu utrwalenia wyników kuracji. Ograniczone rezultaty tej metody nie zniechęcały do jej stosowania[78].

Ustawa wprowadzała też pewną nowość w sposobie traktowania owych „pijaków rozrabiających”. Chodzi o izby wytrzeźwień, których zakładanie w większych miastach przewidywał art. 21 par. 1 ustawy. Zgodnie z par. 2 tego artykułu, nietrzeźwi, którzy w miejscu publicznym dawali powód do zgorszenia swoim zachowaniem, winni być kierowani do takich izb. A więc zamiast dotychczasowego aresztu milicyjnego – izba wytrzeźwień. Trafienie tam nie było przestępstwem ani nawet wykroczeniem[79]. Był to więc pewien postęp, nastąpiło złagodzenie środków represyjnych wobec pijaków na ulicach. Pośrednio stanowiło też przyznanie się do nieskuteczności polityki represji wobec pijących.

Złagodzenie kursu państwowego zbiegło się z powstaniem organizacji antyalkoholowych i ruchów abstynenckich. W październiku 1957 r. ks. Franciszek Blachnicki utworzył Krucjatę Trzeźwości, kościelny ruch antyalkoholowy, postulujący abstynencję. W krótkim czasie Krucjata przekształciła się w masowy ruch, skupiający wiele tysięcy osób, przez co stała się obiektem zainteresowania organów bezpieczeństwa. Rozmiar i zasięg ruchu sprawiły, że w 1960 r. SB zakazała działalności Krucjaty. W marcu 1961 r. aresztowano ks. Blachnickiego, skazując go na karę pozbawienia wolności w zawieszeniu na 3 lata[80].

W modelu zwalczania alkoholizmu po 1956 r. państwo uznało ostatecznie alkoholizm za chorobę, nie zapominając jednak o jego kontekście społecznym (niższa jakość pracy, wypadki itp.). Dzięki temu zaistniały warunki do rozwoju i unowocześniania walki z alkoholizmem, w której coraz większe znaczenie nadawano służbie zdrowia. Można więc stwierdzić, że odtąd nie był to już model walki, ale bardziej model leczenia. Walka z pijaństwem na ulicach i w zakładach pracy przekształcała się w leczenie zindywidualizowane. Dawne koncepcje alkoholizmu jako przeżytku kapitalizmu przestały obowiązywać. Inaczej mówiąc, pojęcie „pijaka”, które oznaczało zataczającego się, krzykliwego osobnika na ulicy, ustąpiło miejsca nowej definicji – człowieka chorego, wymagającego leczenia. Chociaż nie zapomniano o „awanturniczej” stronie alkoholizmu: „[…] Alkoholik to łobuz czy chory? – i łobuz, i chory – ale łobuza trzeba poskromić, a chorego trzeba leczyć […]”[81]. Oznaczało to nowe podejście, ale zarazem też pewien kompromis ze starym w sprawie rozumienia problemu pijaństwa. Symboliczna była zmiana w 1958 r. tytułu biuletynu Społecznego Komitetu Przeciwalkoholowego „Walka z pijaństwem” na „Walka z alkoholizmem”[82].

Likwidacja Instytutu Higieny Psychicznej na początku 1950 r. oznaczała przejęcie przez państwo pełnej kontroli nad ambulatoryjnym lecznictwem psychiatrycznym. Działania te były umotywowane czynnikami politycznymi i związane z dostosowywaniem medycyny polskiej do radzieckiego modelu, w którym nie było miejsca na istnienie instytucji odwołujących się do zachodnich i amerykańskich standardów. System opieki zdrowotnej Nikołaja Siemaszki, który wdrażano od 1948 r. w Polsce, zakładał wyłącznie państwową służbę zdrowia i nie przewidywał funkcjonowania częściowo niezależnych placówek. Instytut został także zamknięty, dlatego że realizował niektóre postulaty eugeniczne, jak np. poradnictwo przedślubne czy zawodowe. Należy zaznaczyć, że mimo obecności w IHP elementów negatywnie postrzeganej eugeniki, instytucja ta mogła wnieść wiele pozytywnego w rozwój otwartej opieki psychiatrycznej, w szczególności w zakresie lecznictwa dzieci. Nie znaleziono też żadnych dowodów świadczących o tym, że Dąbrowski popierał restrykcyjne prądy eugeniczne, np. sterylizację chorych umysłowo. Przeciwnie, jeszcze przed wojną zajął krytyczne stanowisko wobec tego rodzaju propozycji.

Zlikwidowanie IHP pokrywało się także z krytycznym wobec higieny psychicznej stanowiskiem polskich psychiatrów klinicznych, dlatego nie wywołało zbyt wielu protestów. Z drugiej strony nie oznaczało to akceptacji posunięć władz – lekarze nie godzili się z metodami, jakimi wyegzekwowano tę decyzję, czemu dali wyraz, domagając się w 1956 r. rehabilitacji dr. Kazimierza Dąbrowskiego.

Równocześnie odsunięto (a następnie zlikwidowano) organizacje społeczne od wpływu na profilaktykę i leczenie alkoholizmu. Upaństwowienie i monopolizacja lecznictwa otwartego oznaczała zmiany w sposobach leczenia. Marginalizowano, a nawet przymusowo usuwano drogą administracyjną metody psychologiczne z arsenału środków leczniczych. Proces ten był podobny do zmian, jakie miały miejsce na Zachodzie, ale w Polsce był on rezultatem dopasowywania opieki otwartej do wzorców radzieckich. W nowo powstałych poradniach zdrowia psychicznego wprowadzano terapie wzorowane na ZSRR. Były to jednak, podobnie jak w przypadku lecznictwa zamkniętego, metody znane już od dawna (np. leczenie snem). Zmieniono jednak ich „oprawę”, prezentując je jako sukces radzieckiego pawłowizmu. Punktem kulminacyjnym procesu walki z „pozostałościami” psychologicznych metod leczenia była Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r., kiedy zostały one stanowczo potępione (m.in. psychoanaliza i pedologia). W efekcie odsunięto psychologów, najczęściej wychowanków WSHP, od wpływu na proces leczenia chorób umysłowych. Zbiegło się to w czasie z sukcesami na Zachodzie, związanymi z nowymi lekami psychotropowymi. Ale polscy pawłowiści nie wykorzystywali tych namacalnych, empirycznych argumentów przeciwko psychologii, lecz używali w swych atakach języka ideologicznego. Przemawia to za politycznym podłożem (dostosowywanie do modelu radzieckiego) tych decyzji. Psycholodzy pracujący w poradniach zostali odsunięci od leczenia, skierowano ich do pracy społecznej i pielęgniarskiej (przeprowadzanie wywiadów środowiskowych, ankiety itp.). Na kilka lat zablokowano więc rozwój psychologicznych metod leczenia, przez co dziedzina ta stała się zaniedbana.

W 1955 r. rozpoczęły się jednak pewne zmiany w lecznictwie otwartym, które postępowały dalej równolegle do przemian politycznych roku 1956. Cezurą było w tym wypadku III Walne Zgromadzenie PTNNiP w Poznaniu w 1956 r., na którym skrytykowano błędy i zaniedbania w dziedzinie opieki psychiatrycznej otwartej. Zakwestionowano pawłowowskie wzorce leczenia i rozpoczęto proces stopniowej rehabilitacji metod psychologicznych. Dotyczyło to wyłącznie omawianego lecznictwa otwartego, gdyż w szpitalach i klinikach o terapii decydowali psychiatrzy. Zmieniła się także państwowa polityka antyalkoholowa, co wyrażało się w medykalizacji zagadnienia, tj. uznania alkoholizmu za chorobę oraz w uchwaleniu pierwszej kompleksowej ustawy regulującej ten problem. W ten sposób zapoczątkowano proces budowy nowoczesnego poradnictwa antyalkoholowego.

[1] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny IP”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., Wnioski z Krajowej Narady Psychiatrów w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, Pruszków, 10–11 XII 1955 r., s. 84.

[2] A. Jus, Zagadnienie higieny psychicznej, „Zdrowie Publiczne” 1950, nr 1–2, s. 68, 69.

[3] Oficjalnie tłumaczono to szkodliwością i „idealistycznym” obliczem takich praktyk. W rzeczywistości chodziło o niepokojące wyniki badań na inteligencję wśród dzieci i młodzieży radzieckiej, wśród których, jak się okazało, spory odsetek charakteryzował się niskim poziomem intelektualnym, nieprzystającym do ideałów i wymagań nowej rzeczywistości. W państwie komunistycznym nie miały one prawa zaistnieć. Dlatego postanowiono „poprawić” statystyki przez potępienie i zakazanie „niewłaściwych” metod badawczych, czyli testów na inteligencję i pedologii (por. T. Nasierowski, Psychiatria polityczna w Rosji Sowieckiej do 1951 roku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 1996, t. 9, nr 5, s. 54).

[4] Pedologię i „testologię” atakowano w Polsce jednak jeszcze długo po likwidacji IHP, np. na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r. Tym razem Jus oskarżył dyrektorkę Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego Kamilę Kancewiczową o ciągłe stosowanie w podległych jej placówkach niedozwolonych metod badawczych i terapeutycznych w pracy klinicznej (por. APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r.).

[5] A. Jus, Zagadnienie higieny psychicznej, „Zdrowie Publiczne” 1950, nr 1–2, s. 69.

[6] Ibidem, s. 71–74.

[7] Przypomnijmy, że zastrzeżenia zgłaszali m.in. Józef Handelsman na I Zjeździe Naukowym Pracowników Instytutu Higieny Psychicznej w Zagórzu pod Warszawą oraz Tadeusz Bilikiewicz na XXI Zjeździe Psychiatrów Polskich.

[8] AAN, NIK 1949–1953, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej, 1950–1952, 1254, Protokół z 22 XII 1950 r. A. Ledóchowskiego, inspektora NIK, z kontroli zamknięć rachunkowych i budżetu IHP (w likwidacji) za rok 1949, przeprowadzonej 23 XI – 4 XII 1950 r., s. 3.

[9] Ibidem, s. 3, 4.

[10] Likwidacja poradni eugenicznych, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 4, s. 1.

[11] Okólnik nr 68/49 z dnia 14 XI 1949 r. (M.IV.9163/49) w sprawie utworzenia Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego oraz Centralnych Wojewódzkich Poradni Zdrowia Psychicznego, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 23, poz. 130, s. 153, 154.

[12] Ibidem, s. 154.

[13] AAN, NIK, Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, 1254, b.p., Pismo wicedyrektora IHP do Departamentu Medycyny Społecznej Ministerstwa Zdrowia, L.dz. 1901/49, 11 III 1949 r.

[14] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny IP”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., zał. do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, tabela do referatu J. Dymeckiego, Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r.

[15] Ibidem, s. 28.

[16] Krajowa Narada w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 2, s. 254.

[17] T. Frąckowiak, Zagadnienia organizacyjne i formalne w leczeniu nerwic (praca wygłoszona na Krajowej Naradzie Otwartego Lecznictwa Psychiatrycznego 12 XII 1955 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 4, s. 487.

[18] Ibidem, s. 488.

[19] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny IP”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., J. Dymecki, Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r., s. 27.

[20] Ibidem, zał. do „Biuletynu Informacyjnego Instytutu Psychoneurologicznego” nr 1, tabl. do referatu A. Drath, Stan i potrzeby psychiatrycznego lecznictwa otwartego dziecięcego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r.

[21] Ibidem.

[22] Ibidem.

[23] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 83.

[24] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny IP”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., J. Dymecki, Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r., s. 21–23, 28.

[25] I. Szenkowa, Lokal zamknięty na trzy spusty. Odebrali a sami nie użytkują, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 19, s. 6; J.S., Gdy zatarg trwa – cierpią chorzy, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 29, s. 4.

[26] E. Wilczkowski, Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1, s. 93.

[27] K. Kancewiczowa, Troska o zdrowie psychiczne człowieka, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 18, s. 2.

[28] APHPP, IPiN, „Biuletyn Organizacyjny IP”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1, b.p., J. Dymecki, Stan i potrzeby otwartego lecznictwa psychiatrycznego, referat w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, przygotowany na Krajową Naradę w Pruszkowie, 10–11 XII 1955 r., s. 23–25.

[29] Ibidem, s. 29.

[30] Ibidem, s. 23.

[31] AAN, MZ 1944–1960, 2/7, Instrukcja Ministerstwa Zdrowia w sprawie włączenia centralnych wojewódzkich poradni sportowo-lekarskich i zdrowia psychicznego do ogólnych przychodni wojewódzkich, 24 VI 1954 r., b.p.

[32] K. Kancewiczowa, Troska o „zdrowie psychiczne” człowieka, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 18, s. 2.

[33] I. Szenkowa, Z narażeniem zdrowia i życia pracuje personel poradni zdrowia psychicznego, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 23, s. 6.

[34] Ibidem, s. 6.

[35] K. Kancewiczowa, Leczenie chorych psychicznie w opiece otwartej, „Służba Zdrowia” 1950, R. 3, nr 32, s. 2.

[36] Eadem, Troska o „zdrowie psychiczne” człowieka, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 18, s. 2.

[37] Eadem, Leczenie chorych psychicznie w opiece otwartej, „Służba Zdrowia” 1950, R. 3, nr 32, s. 2.

[38] Ibidem.

[39] AAN, MZ 1944–1960, 1/10, Protokół nr 14/53 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 18 III 1953 r., s. 26.

[40] I. Jaworska, O właściwy kierunek profilaktyczny w psychiatrii (na tle rozwoju otwartego lecznictwa psychiatrycznego), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 4, s. 448.

[41] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Streszczenie dyskusji z Ogólnopolskiej Narady Psychiatrów w Tworkach 13, 14 IX 1952 r., s. 1–3.

[42] Ibidem, s. 18, 30, 34.

[43] Ibidem, s. 30, 31.

[44] APHPP, IPiN, Krajowa Narada Psychiatrów Polskich, Tworki, 13–15 IX 1952 r., b.p., Rezolucja Krajowej Narady Psychiatrów, 14 XI 1952 r.

[45] Ibidem.

[46] Ibidem.

[47] AAN, ZM 1944–1960, 1/16, Protokół nr 26/54 z posiedzenia Kolegium Ministerstwa Zdrowia, 21 V 1954 r., Sprawozdanie z wykonania uchwał Kolegium MZ wg stanu na dzień 18 V 1954 r., s. 60–64.

[48] Krajowa Narada w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 2, s. 251, 252.

[49] Ibidem, s. 253, 254.

[50] APHPP, IPiN, Protokół z III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Poznań, 30 XI, 1 XII 1956 r., s. 4–6.

[51] Ibidem, s. 15, 16.

[52] A. Malinowski, W sprawie przymusowego leczenia alkoholików (streszczenie). Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4, s. 123.

[53] Ibidem, s. 123.

[54] Zaostrza się walka z alkoholizmem, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 5, s. 3.

[55] J. Szymański, Alkoholizm jako zagadnienie społeczne i państwowe, „Praca i Opieka Społeczna” 1950, R. 24, nr 4, s. 25, 30.

[56] J. Moskalewicz, Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce…, s. 64.

[57] T. Podgórski, O trwałość wysiłków w walce z pijaństwem, „Przegląd Zagadnień Socjalnych” 1953, R. 3, nr 2, s. 18.

[58] J. Szymański, Alkoholizm jako zagadnienie społeczne i państwowe, „Praca i Opieka Społeczna” 1950, R. 24, nr 4, s. 35.

[59] K. Kancewiczowa, Alkoholizm musi zniknąć!, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 46, s. 2.

[60] „Wiadomości Statystyczne GUS” 1946, R. 19, z. 19, s. 257.

[61] AP Wrocław, Wojewódzka Rada Narodowa, 1135, Pismo Kancelarii Rady Państwa do Prezydiów Rad Narodowych, 1 VIII 1949 r., s. 248, 249.

[62] H. Zajączkowski, Leczenie alkoholizmu przewlekłego środkiem uczulającym (doniesienie tymczasowe), „Polski Tygodnik Lekarski” 1949, R. 4, nr 16, s. 504, 505.

[63] Stan psychiatrii i jej zadania w świetle nauki I.P. Pawłowa. Fragment referatu prof. A.W. Snieżniewskiego, docenta W.M. Banszczakowa, prof. O.W. Kierbikowa i prof. W. Strielczuka, wygłoszonego na wspólnej sesji Prezydium Akademii Nauk Medycznych ZSRR i plenum kierownictwa Wszechzwiązkowego Towarzystwa Neuropatologów i Psychiatrów, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 44, s. 3.

[64] AAN, MZ 1944–1960, 5/16, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu Naukowej Konferencji Przeciwalkoholowej w Ministerstwie Zdrowia, 21 IX 1955 r., s. 1.

[65] Ibidem, s. 65.

[66] Ibidem, s. 15, 16, 49, 50, 79.

[67] Ibidem, s. 71, 72.

[68] Ibidem, s. 28, 29.

[69] Ibidem, s. 55–57.

[70] Ibidem, s. 18, 19.

[71] AAN, MZ 1944–1960, 5/16, J. Jaroszyński, Profilaktyka i leczenie alkoholizmu i psychoz alkoholowych, s. 157–169.

[72] Ibidem, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu Naukowej Konferencji Przeciwalkoholowej w Ministerstwie Zdrowia, 21 IX 1955 r., s. 82–84.

[73] K. Kosiński, Historia pijaństwa w czasach PRL…, s. 296.

[74] AAN, MZ 1944–1960, 5/16, Sprawozdanie stenograficzne z przebiegu Naukowej Konferencji Przeciwalkoholowej w Ministerstwie Zdrowia, 21 IX 1955 r., s. 100, 101.

[75] Ustawa z dnia 27 kwietnia 1956 r. o zwalczaniu alkoholizmu, DzU 1956, nr 12, poz. 62, s. 71–72.

[76] Ustawa z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu, DzU 1956, nr 69, poz. 431, s. 737–739.

[77] A. Święcicki, Alkohol. Zagadnienia polityki społecznej, Warszawa 1968, s. 190–191.

[78] J. Moskalewicz, Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce…, s. 71.

[79] Ibidem, s. 184.

[80] J. Ośko, Ten człowiek się nie bał, Ząbki 2006, s. 54–69.

[81] „Służba Zdrowia” 1960, R. 12, nr 40, s. 3.

[82] Ibidem.

ZAKOŃCZENIE

Podsumowanie bogatego materiału, jaki został przeanalizowany w niniejszej rozprawie, pozwala sformułować kilka wniosków, dotyczących sytuacji w nauce i praktyce psychiatrycznej w latach 1945–1956 w Polsce.

Polska przedwojenna psychiatria naukowa kształtowała się przede wszystkim pod wpływem niemieckiego standardu biologicznego, który uformował się w drugiej połowie XIX w., zastępując tzw. nurt romantyczny. Złożyło się na to kilka czynników. Przede wszystkim niemiecka psychiatria biologiczna była jedną z najważniejszych szkół psychiatrycznych w Europie w tym okresie. Jej pozycję wyznaczali tacy lekarze, jak Wilhelm Griesinger czy Emil Kraepelin[1]. To decydowało o wysokiej atrakcyjności uniwersyteckiej psychiatrii w krajach niemieckojęzycznych dla pragnących się kształcić polskich lekarzy. Innym czynnikiem była tradycja naukowa. Spośród trzech państw zaborczych jedynie Niemcy i Austria wytworzyły własne szkoły medyczne w XIX w. Psychiatria jako odrębna nauka lekarska powstała na początku XIX w. równolegle we Francji i w krajach niemieckich, w których od razu ukształtował się oryginalny, tzw. romantyczny, kierunek psychików. Miał on swoje głębokie źródła w kulturze protestanckiej i rodzimej filozofii przyrody (Kant, Schelling), charakteryzowało go zatem szerokie podłoże historyczno-kulturowe. Rosyjska psychiatria nie miała natomiast tak długiej tradycji i tak zróżnicowanych podstaw społeczno-kulturowych w porównaniu z krajami niemieckojęzycznymi. Jej standard zaczął tworzyć się później, bo dopiero na początku drugiej połowy XIX w., a dużą rolę odegrali w tym procesie Polacy (np. Jan Baliński, Jan Mierzejewski). Na początku XX w. pojawili się tacy uczeni, jak Bechterew czy Pawłow, którego teoria odruchów warunkowych uzyskała światowe uznanie i zaznaczyła się silnie w psychiatrii. Nic więc dziwnego, że polscy lekarze w XIX i w pierwszej połowie XX w. kształcili się i odbywali staże najczęściej na niemieckich uczelniach, przyswajając sobie panujące na nich poglądy w zakresie rozpoznawania i leczenia chorób umysłowych. Niektórzy z nich praktykowali również w innych krajach, jak np. we Francji i w Wielkiej Brytanii, gdzie jednak również dominowało podejście somatyczne w psychiatrii. Większość podejmowała jednak staże w krajach niemieckich z wyżej wymienionych powodów, jak również ze względu na bliskość geograficzną. Nie można pominąć aspektu, że praktyka w którymś z niemieckich instytutów mogła stanowić czynnik ułatwiający dalszą karierę naukową na uniwersytecie, w szpitalu czy klinice, które znajdowały się na terenie zaboru pruskiego i były finansowane oraz zarządzane przez niemiecką administrację. Tak więc w psychiatrii w Polsce w XIX i na początku XX w. najważniejszy był niemiecki kierunek biologiczny. Lekarze polscy postrzegali zatem choroby umysłowe w kategoriach klinicznych, jako schorzenia ciała, a nie duszy.

W okresie międzywojennym na polską psychiatrię wpłynęło jednak także kilka innych teorii przyrodniczo-naukowych, filozoficznych i społecznych. Należały do nich psychoanaliza, psychologia, energetyzm, neojacksonizm, amerykański ruch higieny psychicznej. Psychiatrzy interesowali się w szczególności rozwijającą się psychologią i możliwościami jej wykorzystania w terapii chorób umysłowych. Wśród nich znajdowali się zdeklarowani zwolennicy szerszego zastosowania psychologii w psychiatrii. Jednym z nich był Kazimierz Dąbrowski, który zapoznał się z reformatorskim ruchem higieny psychicznej i próbował go przenieść na grunt polski. Znalazło to wyraz w powstaniu w Polsce pierwszego w Europie Środkowo-Wschodniej Instytutu Higieny Psychicznej. Wdrażał on amerykańskie koncepcje lecznictwa otwartego, kierując się m.in. reformami zapoczątkowanymi przez Clifforda Beersa. Placówka prowadziła poradnictwo i badania naukowe. Nieobce były jej elementy eugeniki, ale dotyczyło to jej łagodnych, neutralnych postaci, tj. poradnictwa przedślubnego czy zawodowego, w którego ramach przeprowadzano badania predyspozycji psychofizycznych dzieci i młodzieży. Dąbrowski dystansował się od dalej idących propozycji eugenicznych, m.in. sterylizacji chorych i upośledzonych umysłowo. W czasie okupacji zresztą ukrywał niedorozwinięte dzieci, zagrożone śmiercią ze strony Niemców realizujących koncepcje eugeniczne. Dąbrowski był też autorem oryginalnej teorii dezintegracji pozytywnej.

Pod wpływem psychoanalizy pozostawał także Maurycy Bornsztajn, formułując medyczno-filozoficzną koncepcję schizofrenizacji, według której każda epoka i kultura wykształcała typowe dla niej choroby umysłowe.

Lekarze ci stanowili jednak mniejszość. Psychologia była nadal przedmiotem dyskusji w środowisku polskich psychiatrów. Lekarze, interesując się możliwościami jej zastosowania w terapii chorób umysłowych, podkreślali jednocześnie, że psychologia miała pełnić funkcję przede wszystkim wspomagającą właściwy proces leczenia. Tym samym nie uznawali jej za równorzędną psychiatrii klinicznej dyscyplinę akademicką.

Zainteresowanie i spory na temat miejsca psychologii w psychiatrii w Polsce były odzwierciedleniem sytuacji, jaka panowała w europejskiej psychiatrii. Koncepcje psychologiczne, np. psychoanaliza, zdobyły na początku XX w. dużą popularność. Wynikało to jednak przede wszystkim z braku skutecznych, biologicznych metod leczenia. Psychoanaliza wydawała się alternatywną formą terapii, ale wkrótce się okazało, że była nieprzydatna w leczeniu psychoz i zdezaktualizowała się. Wyjątkiem były tu Stany Zjednoczone, gdzie psychoanalitycy emigranci, uchodzący przed nazistowskimi represjami, zdobyli duże wpływy. Mimo chwilowych sukcesów teoria Freuda nigdy nie stała się w Europie odrębną, pełnoprawną uniwersytecką dyscypliną. Podobnie wyglądała sytuacja w Polsce.

Spory na temat psychologii w środowisku polskich psychiatrów okresu międzywojennego wynikały także częściowo z braku własnej szkoły psychiatrycznej. Wprawdzie mówiło się o tzw. szkole Mazurkiewicza, ale miała ona bardziej lokalny charakter – koncepcje polskiego profesora były zbyt nowe, aby zdążyć uzyskać, a następnie ugruntować uznaną pozycję w Europie. Gdy Polska odzyskała niepodległość w 1918 r., dopiero wówczas psychiatria zyskała możliwość swobodnego kształtowania swojego oryginalnego standardu. Procesowi temu towarzyszyła prowadzona przez cały okres międzywojenny (a także po II wojnie światowej) polemika między reprezentantami mniejszościowego nurtu psychologicznego i dominującego somatycznego. W jej toku wykształciły się nie tylko psychologiczne koncepcje Kazimierza Dąbrowskiego i Maurycego Bornsztajna, ale również biologiczna teoria uczuć Jana Mazurkiewicza i etioepigeneza Tadeusza Bilikiewicza. Dyskusje dotyczyły też popularnej wówczas eugeniki, ale zdecydowana większość psychiatrów zajęła negatywne stanowisko wobec zgłaszanych propozycji eugenicznych, ze sterylizacją włącznie. Niewątpliwie na ich stanowisko wpłynął przykład Niemiec – z tą różnicą, że tym razem chodziło o niepokojące informacje, jakie dochodziły z kraju realizującego pod rządami nazistów radykalny program sterylizacji chorych i upośledzonych umysłowo. W Polsce nigdy nie uchwalono ustawy eugenicznej. Ruch ten ograniczał się do poradnictwa przedślubnego i zawodowego, była to zatem tzw. pozytywna eugenika.

Dyskusje i spory związane z kształtowaniem się osobnego standardu polskiej psychiatrii okresu międzywojennego zostały przerwane wybuchem wojny w 1939 r.

Po 1945 r. w psychiatrii naukowej panowała jeszcze względna swoboda. W tematyce organizowanych zjazdów, publikacji, posiedzeń naukowych pojawiały się np. wątki psychologiczne, tak jak przed wojną. Reaktywowano Instytut Higieny Psychicznej, organizowano zjazdy ruchu higieny psychicznej. Kontynuowano wydawanie „Rocznika Psychiatrycznego”, na którego łamach często dyskutowano na tematy psychologiczne. Jednocześnie psychiatrzy o orientacji biologicznej (m.in. Bilikiewicz) podejmowali na nowo polemikę z psychologią, przeciwstawiając się uznaniu jej za dyscyplinę o statusie akademickim. Pojawiły się kolejny raz propozycje eugeniczne, które jednak tak samo jak przed wojną spotkały się z dezaprobatą lekarzy. A zatem najwybitniejsi psychiatrzy, którzy przeżyli wojnę, zamierzali kontynuować przedwojenny dyskurs. Znalazło to odzwierciedlenie w zgłaszanych przez nich tematach na Międzynarodowy Zjazd Psychiatrów w Paryżu.

Z końcem 1947 r. sytuacja zaczęła ulegać zmianie. W tym okresie miały miejsce dwa wydarzenia symbolizujące nadejście nowych porządków: śmierć Jana Mazurkiewicza i ideologiczny referat Haliny Powiadomskiej wygłoszony na II Zjeździe Higieny Psychicznej we wrześniu 1947 r. Zbiegł się on w czasie z przekształceniami w nauce radzieckiej, jakie dokonywały się pod koniec lat czterdziestych XX w. Od 1948 r. w ZSRR obowiązywała tzw. biologia miczurinowska. Była to doktryna przyrodnicza, wprowadzona przez Trofima Łysenkę, która odrzucała zachodnie koncepcje dziedziczności. Jej zwolennicy głosili pogląd, że człowiek mógł się zmieniać wraz ze zmianami środowiska. Było to stanowisko zgodne z zasadami ewolucji społecznej marksizmu-leninizmu, według których byt określał świadomość. Udoskonalając warunki środowiskowe, można było wpływać na rozwój społeczeństwa. W ten sposób dopasowano teorię przyrodniczą do ideologii. Biologia miczurinowska przygotowała grunt pod przemiany w radzieckiej medycynie, w tym w psychiatrii. W 1950 r. w naukach lekarskich największe wpływy zdobyli zwolennicy pawłowizmu – zniekształconej, uproszczonej i dostosowanej do ideologii komunistycznej wykładni nauki Iwana P. Pawłowa. Psychiatrię radziecką zdominował skrajny materializm, odrzucający nie tylko psychologizujące koncepcje, z psychoanalizą na czele, ale także zachodnią, biologiczną psychiatrię, którą uznano za obciążoną nienaukowymi teoriami degeneracji, nihilizmem terapeutycznym i w konsekwencji odpowiedzialną za zbrodnie eugeniczne. Była też określona jako wytwór burżuazyjnej, kapitalistycznej kultury i zachodniego, zdemoralizowanego społeczeństwa.

Przemiany w medycynie i psychiatrii ZSRR były kopiowane we wszystkich państwach uzależnionych, również w Polsce. Ofensywa ideologiczna w psychiatrii rozpoczęła się już na przełomie 1947 i 1948 r. i trwała do roku 1955, kiedy nastąpiła odwilż, również w psychiatrii. Promocja pawłowizmu, który wówczas jeszcze nie zdobył pełnego monopolu w medycynie radzieckiej, prowadzona była początkowo w Polsce w stonowany sposób. Krytyka „błędnych” teorii w polskiej psychiatrii nie miała jeszcze tak agresywnego charakteru, jak np. na Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach w 1952 r. Pierwszym wyraźnym zwiastunem nowych standardów był wspomniany referat Powiadomskiej, stanowiący wymowny przykład imputacji polityczno-ideologicznych w medycynie. Równolegle do rozpoczynającej się kampanii psychiatrii radzieckiej prowadzono w prasie nieoficjalne działania o charakterze cenzury prewencyjnej, np. w niejasnych okolicznościach wyciszono i ograniczono przygotowania do Międzynarodowego Kongresu Psychiatrycznego w Paryżu w 1950 r. Blokowano pełne, nieokrojone wydanie dzieła prof. Jana Mazurkiewicza, które ostatecznie ukazało się w ograniczonym nakładzie i to jedynie do użytku wewnętrznego, czyli dla wąskiego grona lekarzy.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na okoliczność, że stan polskiej psychiatrii był odzwierciedleniem zmieniającej się sytuacji politycznej i społecznej w kraju. Lata 1945–1947 to okres pewnej swobody nie tylko w działalności naukowej z zakresu psychiatrii, ale i w polityce, ponieważ władza komunistyczna nie była jeszcze wówczas ugruntowana. Przełom przyniosły styczniowe wybory w 1947 r., dające komunistom zdecydowaną i formalnie legalną większość w strukturach władzy. Późniejszą ucieczkę Stanisława Mikołajczyka i śmierć Mazurkiewicza w 1947 r. można postrzegać jako symboliczne wydarzenia. Koniec okresu względnej swobody naukowej w psychiatrii zbiegł się zatem z końcem i tak już mocno ograniczonej działalności społeczno-politycznej pozapartyjnych organizacji.

Działania zmierzające do przekształcenia polskiej psychiatrii na podstawie radzieckich wzorców nasiliły się na przełomie lat 1949 i 1950. Za pierwsze ważne w tym procesie wydarzenie można uznać XXIII Zjazd Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w maju 1950 r., na którym wygłoszono trzy ideologiczne referaty-manifesty, będące apologią psychiatrii radzieckiej. Od tej pory coraz intensywniej propagowano pawłowizm w polskiej psychiatrii. Towarzyszyły temu nasilające się ataki na dorobek naukowy Mazurkiewicza (i w konsekwencji na jego uczniów), na ruch higieny psychicznej, psychoanalizę, psychologię i pedologię. Równolegle forsowano radziecką myśl naukową w zakresie biologii i nauk medycznych. We wrześniu 1949 r. obchodzono jubileusz 100-lecia urodzin rosyjskiego fizjologa, a na przełomie czerwca i lipca 1950 r. odbyła się uroczysta sesja Akademii Nauk ZSRR i Akademii Nauk Medycznych, poświęcona Pawłowowi, podczas której nastąpiło ostateczne, oficjalne uznanie za niekwestionowany autorytet wsparty przez władze. Stało się to bodźcem do przyspieszenia „ofensywy ideologicznej w psychiatrii” w Polsce. Należy też zaznaczyć, że początek lat pięćdziesiątych XX w. to wielka inauguracja planu 6-letniego, który oznaczał początek gospodarki planowanej w nauce, w tym w psychiatrii. Rok 1951 natomiast to czas dwóch ważnych imprez naukowych w Polsce: na przełomie czerwca i lipca odbył się Kongres Nauki Polskiej, w grudniu zaś miała miejsce Konferencja Pawłowowska. Obie inicjatywy stanowiły kolejne kroki w przejmowaniu przez państwo kontroli nad nauką oraz we wprowadzaniu pawłowizmu do medycyny polskiej. W psychiatrii coraz wyższą pozycję zdobywał Instytut Psychoneurologiczny, będący w tym okresie polską kopią radzieckiego Instytutu Psychiatrii im. P. Serbskiego. IP miał centralnie zarządzać polską psychiatrią naukową, planować kierunki badań, promować radzieckie wzorce oraz walczyć z „wstecznymi” poglądami w psychiatrii, a także nieoficjalnie cenzurować prace naukowe. Badania z zakresu psychiatrii były oceniane nie pod kątem ich wartości, ale z punktu widzenia zgodności z pawłowizmem.

Prawdziwym przełomem w ofensywie ideologicznej w psychiatrii była Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach we wrześniu 1952 r. Wziął w niej udział uroczyście podejmowany radziecki prof. Andriej W. Snieżniewski, który wcześniej odbył podróż inspekcyjną po polskich ośrodkach psychiatrycznych. Narada stanowiła zwycięstwo, przynajmniej formalne, pawłowizmu w polskiej psychiatrii. W uchwalonej rezolucji ogłoszono, że od tej pory rozwój psychiatrii miał podążać ścieżką wyznaczoną wcześniej w ZSRR. Jednocześnie ostro potępiono „błędne” poglądy w psychiatrii polskiej (m.in. psychoanalizę, psychologię, teorię Mazurkiewicza). Imiennej krytyce poddano czynnych zawodowo psychiatrów, m.in. Józefa Handelsmana i Tadeusza Bilikiewicza. Za symbol radzieckich wpływów można uznać fakt, że wygłosił ją Snieżniewski. A zatem koniec 1952 r. przyniósł, przy oficjalnym i nieoficjalnym poparciu czynników politycznych, dominację radzieckiego modelu psychiatrii w Polsce. Większość polskich psychiatrów, i tych przedwojennych, i powojennych, podchodziła do tego z pewną rezerwą, jedynie formalnie akceptując narzucony przymusowo pawłowizm. Z jednej strony bowiem czasopisma fachowe publikowały artykuły na temat doniosłej roli nauki Pawłowa dla polskiej psychiatrii, z drugiej zaś w poufnych raportach pojawiały się liczne skargi na bierność i małe zainteresowanie terenu w przyswajaniu pawłowizmu. Wynika z tego, że był on, jak to ujęto w jednym z raportów, „odfajkowywany”, czyli traktowany jako jeszcze jedna przykra konieczność w codziennej pracy. Recepcja radzieckiej interpretacji nauki fizjologa miała zatem w środowisku przedwojennych psychiatrów w Polsce na ogół powierzchowny charakter. Nasuwa się jednak pytanie, dlaczego najbardziej znani wówczas psychiatrzy, nierzadko współpracownicy Mazurkiewicza, publikowali artykuły pochwalne na temat psychiatrii radzieckiej, a czasami nawet krytyczne wobec profesora. Ustalenie, jakie czynniki odgrywały tu rolę (strach, przymus czy po prostu kompromis, konformizm, chęć zrobienia kariery itp.), nie jest zadaniem łatwym. Należy pamiętać, że w tym okresie panował terror stalinowski. Psychiatria coraz częściej była łączona w polemikach prasowych z polityką, wobec czego wszelkie sympatie wobec „błędnych” koncepcji lub próby ich obrony mogły skutkować nie tylko naukowymi konsekwencjami (np. zakazem publikacji), ale posłużyć za pretekst do postawienia cięższych zarzutów. W tamtych czasach była to realna groźba nie tylko zawodowych czy naukowych represji. Dlatego w kwestii oceny postępowania poszczególnych psychiatrów należy zachować pewną ostrożność.

Oficjalne zdominowanie polskiej psychiatrii przez pawłowizm nie oznaczało jednak stonowania ataków na „szkodliwe” koncepcje. Przeciwnie, zgodnie z zasadą zaostrzania się walki klasowej kampania przeciwko starym poglądom nasilała się. Ataki prawdopodobnie pośrednio miały wykazać potrzebę istnienia Instytutu Psychoneurologicznego. Było to też elementem rywalizacji aktywistów pawłowizmu o prawo do bycia „polskim Snieżniewskim”. Wzorem radzieckim połączono Polskie Towarzystwo Psychiatryczne z Polskim Towarzystwem Neurologicznym oraz dwa tytuły prasy fachowej (powstała „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska”).

Kwestia wykorzystywania psychiatrii do celów politycznych w Polsce nie stanowiła celu badań archiwalnych podjętych przez autora. W przestudiowanych materiałach nie znaleziono żadnych śladów takich praktyk. Aby przedstawić to niewątpliwie ciekawe zagadnienie, należałoby przeprowadzić kwerendy m.in. w aktach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, ale wykracza to poza temat niniejszej publikacji. Podobnie społeczny kontekst chorób umysłowych, np. ich postrzeganie przez ludność, został jedynie zasygnalizowany, choć jest to interesujący temat na dalsze, oddzielne badania.

Jak już wspomniano, przeobrażenia w polskiej psychiatrii zbiegały się w czasie ze zmianami politycznymi. Wzmocnienie ofensywy ideologicznej w psychiatrii nałożyło się na przyspieszenie procesu stalinizacji Polski. We wrześniu 1947 r. miała miejsce konferencja w Szklarskiej Porębie, utworzono Kominform, dokonywano „zacieśnienia szeregów” w obozie państw komunistycznych. Zaostrzała się sytuacja międzynarodowa – pogłębiał się podział na kraje kapitalistyczne i socjalistyczne, nasilała się zimna wojna. Rok 1952 to czas apogeum stalinizmu i ostrego napięcia międzynarodowego, spowodowanego wojną w Korei. W tej atmosferze odbyła się Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach. Równolegle do wydarzeń politycznych na międzynarodowej arenie zintensyfikowano propagandę pawłowizmu w polskiej psychiatrii. Przybierała one niekiedy kuriozalne formy. W publikacjach z zakresu tej dyscypliny pojawiały się nawet nawiązania do wojny koreańskiej i rzekomego imperializmu amerykańskiego. Zacieśnianie szeregów odbywało się zatem nie tylko w ogólnym wymiarze politycznym, ale dotyczyło również środowiska naukowego polskich psychiatrów. Wizyta Andrieja Snieżniewskiego w Polsce miała polityczny podtekst. Według Tadeusza Nasierowskiego, radziecki profesor lustrował polskie zakłady psychiatryczne pod kątem ich przydatności jako szpitali polowych w razie ewentualnej wojny atomowej. Niewykluczone też, że właśnie z tego względu zaniechano większych inwestycji w zakresie rozbudowy lecznictwa psychiatrycznego zamkniętego. Spodziewając się konfliktu jądrowego, czekano na rozwój wypadków.

W 1955 r. rozpoczął się w psychiatrii polskiej proces odchodzenia od pawłowizmu. W polemice prasowej pojawiły się pierwsze głosy, które broniły atakowanych dotąd koncepcji psychiatrycznych. Krytyka dotychczasowego stanu rzeczy miała miejsce na zebraniach Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. Pawłowizm zakwestionowano podczas III Walnego Zgromadzenia PTNNiP w Poznaniu w 1956 r., skrytykowano środki, jakimi posłużono się w celu wprowadzenia radzieckiego standardu w polskiej psychiatrii: przymus, cenzurę, tajne opiniowanie prac zgłaszanych do publikacji, pozamerytoryczne kryteria przyznawania funduszy, stypendiów itp. Zrehabilitowano wówczas także psychologię i higienę psychiczną, której jednak nie reaktywowano. Psychologia zyskała warunki do względnie swobodnego rozwoju, ale polscy psychiatrzy natychmiast zajęli sceptyczne stanowisko wobec prób nadania psychologii zbyt dużego, ich zdaniem, statusu. Był to więc powrót do przedwojennego standardu psychiatrii, w którym naczelne miejsce przyznawano kierunkowi somatycznemu. Stanowisko to było też zgodne z ogólnymi tendencjami w zachodniej psychiatrii, gdzie dominował nurt biologiczny. Interesujące jest i to, że w krytyce wypaczeń okresu stalinowskiego często głos zabierali jego dotychczasowi beneficjenci oraz osoby aktywnie uczestniczące w propagowaniu pawłowizmu i zwalczaniu przedwojennych teorii.

Również w tym przypadku zmiany w psychiatrii zbiegały się w czasie ze zmianami politycznymi. III Walne Zgromadzenie PTNNiP odbyło się tuż po wydarzeniach październikowych 1956 r. Odwilż w psychiatrii była więc odbiciem destalinizacji życia politycznego w kraju. Warto zwrócić w tym miejscu uwagę, że krytyka sytuacji w psychiatrii była podobna do metod rewizji stanu społeczno-politycznego. Nie podważano bowiem kierowniczej roli PZPR i systemu socjalistycznego, lecz w ślad za pamiętnym odczytem Chruszczowa jedynie „błędy i wypaczenia”, jakich dopuszczono się przy realizacji celów uznanych za słuszne. Podobnie w psychiatrii, oskarżenia dotyczyły przede wszystkim nadużyć przy wprowadzaniu pawłowizmu. Krytykowano zdeformowanie i wypaczenie oryginalnej teorii rosyjskiego uczonego. Warto zwrócić uwagę na okoliczność, że proces ten dokonał się stosunkowo szybko, co świadczy o powierzchownym przyjęciu radzieckiego standardu przez przedwojennych polskich psychiatrów. Był on równie gwałtowny, co dokonujące się zmiany w ramach odwilży. Aktywistom pawłowizmu nie udało się ugruntować teorii w Polsce w ciągu tych kilku lat. Rozliczenie z okresem stalinowskim w psychiatrii przeprowadzono własnymi siłami, był to proces oddolny. Świadczyło to o pewnym poczuciu solidarności między polskimi psychiatrami przedwojennymi, opierającymi się na ogół przymusowej ideologizacji nauki. Tak wyjaśniał to zjawisko John Connelly: „Elementem wyróżniającym Polskę nie były intencje polskich komunistów; kierownictwo dążyło do analogicznych radykalnych zmian w naukach społecznych i humanistyce, jakie miały miejsce gdzie indziej. To, co było specyficzne, to profesura. W porównaniu z kolegami w Czechach czy Wschodnich Niemczech polscy profesorowie nawet w naukach społecznych byli zjednoczeni w opozycji w stosunku do komunizmu. Ta spójność wynikała z kultury środowiska uniwersyteckiego, z jego silnym i wyłącznym sensem własnej identyczności”[2]. Psychiatrzy zademonstrowali ją zatem dwukrotnie: przez przyjęcie biernej postawy wobec administracyjnie narzucanego pawłowizmu oraz szybkie przeprowadzenie destalinizacji w 1956 r.

Polska psychiatria naukowa w latach 1945–1956 ewoluowała zatem analogicznie do rozwoju sytuacji politycznej. Możemy tu wyróżnić trzy fazy:

1. Okres względnej swobody (1945–1947) – Psychiatrzy kontynuują bez większych przeszkód przedwojenny dyskurs. Reaktywuje się ruch higieny psychicznej, dyskutowana jest psychologia i jej przydatność w psychiatrii.

2. Proces stalinizacji (1947–1955) – Można wyróżnić tu dwie fazy. Pierwsza obejmuje lata 1947–1952. W tym czasie pojawia się propaganda pawłowizmu i krytyka przedwojennego standardu psychiatrii, która prowadzona jest z pozycji ideologicznych. Działania stopniowo się nasilają. Druga faza to okres 1952–1955, kiedy w polskiej psychiatrii naukowej oficjalnie dominuje już odgórnie narzucony model radziecki. Nadal prowadzona jest kampania propagandowa tych wzorców oraz walka przeciwko starym teoriom naukowym.

3. Odwilż (1955/1956) – Radziecki pawłowizm jest coraz częściej podważany jako zniekształcona teoria rosyjskiego noblisty. Krytyka dotyczy także metod, jakimi posługiwano się w celu narzucenia tego standardu polskim psychiatrom. Wspomniane III Walne Zgromadzenie w 1956 r. kończy formalnie okres stalinowski w polskiej psychiatrii.

Z sytuacją w psychiatrii naukowej związany był stan polskiej opieki psychiatrycznej zamkniętej i otwartej. Podstawowymi problemami polskiego lecznictwa psychiatrycznego zamkniętego przed 1939 r. były: przepełnienie, trudności finansowo-organizacyjne oraz nierównomierne rozłożenie szpitali. Był to spadek po okresie zaborów. Rozwiązanie tych problemów było zadaniem obliczonym na wiele lat. Należy też pamiętać, że w tamtych czasach wciąż nie było skutecznych metod leczenia, pozwalających np. zmniejszyć obciążenie szpitali chronikami. Przez cały okres 1945–1956 nie udało się zaradzić tym trudnościom.

Przepełnienie szpitali było stałą cechą polskiego szpitalnictwa psychiatrycznego. Bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych wiele szpitali miało wolne miejsca, ponieważ podczas wojny zginęła większość pacjentów. Szybko jednak rozpoczął się napływ nowych chorych. Należy wziąć też pod uwagę szybko rosnącą liczbę ludności. Przybywała więc liczba zaburzeń umysłowych, szczególnie wśród małych dzieci. W 1956 r. w polskich zakładach psychiatrycznych nadal więc panowało przepełnienie.

Przyrost demograficzny i rosnąca liczba pacjentów stwarzały większe zapotrzebowanie na kadry lekarskie. Niedobory w tym zakresie były charakterystyczną cechą lecznictwa zamkniętego w latach 1945–1956. Dochodziła do tego niska na ogół kultura zawodowa, do której obniżenia przyczyniały się zapewne konflikty personalne i niezdrowa atmosfera pracy, wynikające w dużej mierze z procesu upolityczniania kadr medycznych. Jakość leczenia, czyli poziom opieki, warunki materialne, wyżywienie itp., pozostawiała wiele do życzenia. Nieliczne wyjątki, jak np. sanatorium w Kościanie, w niewielkim stopniu zmieniały ten obraz. Ogólnie dominowało nierównomierne rozłożenie zakładów psychiatrycznych w kraju, będące dziedzictwem okresu zaborów.

Zaradzenie trudnościom, spotęgowanym przez zniszczenia wojenne, wymagało wielu lat i ogromnych środków. W okresie 1945–1948 lecznictwo psychiatryczne zamknięte było jednak sprawą drugorzędną. W pierwszej kolejności państwo musiało uporać się z plagą chorób zakaźnych i na te cele przede wszystkim kierowano środki finansowe służby zdrowia. Likwidacja tego zagrożenia angażowała większość okrojonych w wyniku wojny kadr lekarskich. Nowych absolwentów medycyny również kierowano najpierw do zadań związanych z zapobieganiem chorobom zakaźnym i ich leczeniem. Rozwiązanie kwestii przepełnienia i nierównomiernego położenia szpitali wymagało znacznych inwestycji budowlanych w okresie, kiedy ze zniszczeń wojennych odbudowywał się cały kraj. Pozostawały one takie same jak przed wojną. Prowadzono wprawdzie pionierskie próby z elektrowstrząsami, ale mimo to szpital psychiatryczny z tamtego okresu nadal przypominał bardziej zakład detencyjny niż placówkę leczniczą. Nic dziwnego, że w tej sytuacji lecznictwo psychiatryczne było traktowane marginalnie. Przydział środków ograniczano zatem do niezbędnego minimum, pozwalającego przeżyć pacjentom.

Uzdrowić sytuację miała ustawa o zakładach społecznej służby zdrowia z 1948 r. Opieka zdrowotna została zorganizowana na podstawie tzw. modelu Siemaszki. Wprowadzono centralne zarządzanie i finansowanie służby zdrowia. Stwarzało to nadzieje na ujednolicenie systemu opieki zamkniętej i poprawę stanu dzięki gwarantowanym dotacjom z budżetu centralnego. Model ten był podobny do wprowadzonego w tym samym roku w Wielkiej Brytanii systemu lorda Beveridge’ a, który przewidywał również państwową, powszechną i bezpłatną (finansowaną z podatków) służbę zdrowia. Mimo oczekiwań psychiatria była nadal traktowana drugorzędnie. W planie 6-letnim nakłady na tę dziedzinę były małe w porównaniu z innymi. Niewykluczone, że miało to również polityczne podłoże. Wizyta prof. Snieżniewskiego w 1952 r., czyli w momencie najwyższego napięcia międzynarodowego, miała prawdopodobnie na celu zlustrowanie polskich szpitali psychiatrycznych z perspektywy ich przydatności na wypadek wojny. Stąd brak poważniejszych inwestycji, zwłaszcza na Ziemiach Zachodnich, gdzie wiele zakładów odziedziczonych po Niemcach stało pustych lub były tylko częściowo użytkowane.

Propagowany w zakładach psychiatrycznych „pawłowizm dnia codziennego” i radzieckie metody leczenia nie przynosiły w gruncie rzeczy nic nowego, lecz jedynie adaptowały i przekształcały w duchu marksizmu znane już wcześniej terapie chorób psychicznych. Tak było w przypadku snu przedłużonego, leczenia hipnozą, insuliną czy terapii pracą, która była raczej wykorzystywaniem darmowej siły roboczej pacjentów niż metodą leczniczą. Propagowany szeroko tzw. socjalistyczny humanizm nie miał z tym wiele wspólnego i rzeczywistość znacznie odbiegała od głoszonych haseł, podobnie jak w życiu publicznym.

Wprowadzanie pawłowizmu zbiegło się w czasie z odkryciem na Zachodzie w 1950 r. nowoczesnych leków psychotropowych, przynoszących rewelacyjne jak na tamte czasy wyniki w leczeniu chorób psychicznych, a zwłaszcza ciężkich, chronicznych przypadków, opornych na dotychczasowe metody. W Polsce wprowadzanie tych leków odbywało się w zaimprowizowany sposób, korzystano z leków dostarczanych nieoficjalnymi kanałami. Częściowo odpowiedzialna była za to zwykła biurokracja. Ale też skuteczność nowych farmaceutyków wynalezionych w krajach kapitalistycznych mogła stanowić konkurencję dla oficjalnego pawłowizmu. Na przeszkodzie we wprowadzaniu largaktylu i serpasilu do polskich szpitali mogły więc stać czynniki polityczno-ideologiczne, wprowadzając np. wysokie bariery celne dla leków zagranicznych. Wpływy radzieckie w zakresie organizacji szpitalnictwa były bardzo silne, o czym świadczyło chociażby to, że np. normy liczbowe łóżek ustalano na podstawie sugestii sowieckich doradców. Dopiero na przełomie 1955 i 1956 r. rozpoczęły się pewne zmiany, których zwiastunem były coraz częstsze, choć nieoficjalne, próby z nowymi lekami w szpitalach. W 1956 r. wprowadzono korzystniejsze stawki celne na import leków zagranicznych, co stanowiło impuls do dalszych badań. Odtąd polskie lecznictwo psychiatryczne weszło na ścieżkę przyspieszonego rozwoju. Dzięki wdrożeniu nowoczesnej psychofarmakologii można było w przyszłości zwiększyć przepustowość zakładów psychiatrycznych i przynajmniej częściowo rozwiązać problem przepełnienia.

Interesujący był rozwój opieki otwartej. W początkowym okresie 1945–1950 punkt ciężkości lecznictwa ambulatoryjnego spoczywał na reaktywowanym Instytucie Higieny Psychicznej. Instytut wdrażał w życie idee ruchu higieny psychicznej, promując model opieki oparty na psychologicznych metodach terapii i uwzględniający udział czynników społecznych w profilaktyce i leczeniu chorób psychicznych. Placówka była kierowana przez założyciela ruchu higieny psychicznej w Polsce, Kazimierza Dąbrowskiego. Społeczny charakter miały też profilaktyka i lecznictwo alkoholizmu, działało np. przedwojenne Towarzystwo „Trzeźwość”. Stopniowo jednak model opieki psychiatrycznej ambulatoryjnej ulegał zmianom, które polegały na przejęciu całkowitej kontroli nad nią przez państwo i dostosowywanie jej do wzorów radzieckich. Wyrazem tego było zmonopolizowanie przez instytucje państwowe akcji antyalkoholowej. Nasilały się również ideologiczne ataki na ruch higieny psychicznej. Placówka była krytykowana za opieranie się na niewłaściwych, bo zachodnich wzorcach leczenia, a także za obecność w jej działalności pedologii i elementów eugeniki. Te ostatnie miały jednak ograniczony charakter, dotyczyły np. poradnictwa przedślubnego i zawodowego, z którego zresztą przez pewien czas korzystała administracja państwowa. Kazimierz Dąbrowski jeszcze przed wojną zajął krytyczne stanowisko wobec dalej idących koncepcji eugenicznych, np. sterylizacji chorych psychicznie. Tak więc na początku 1950 r. IHP został zlikwidowany w ramach przekształcania opieki otwartej na wzór radziecki, a na jego miejsce powołano poradnie zdrowia psychicznego. Podobnie jak w przypadku lecznictwa zamkniętego, w opiece ambulatoryjnej trwał proces eliminacji z terapii chorób umysłowych elementów psychologii. Był on w tym wypadku bardziej widoczny, ponieważ opieka otwarta korzystała z psychologii w szerszym zakresie niż zamknięta. Kulminacją procesu była wrześniowa Narada z 1952 r., na której oficjalnie potępiono pedologię i psychologię oraz odsunięto od procesu leczenia psychologów zatrudnionych w poradniach. Byli to zazwyczaj wychowankowie zlikwidowanej Wyższej Szkoły Higieny Psychicznej. Na Zachodzie również odsuwano psychologów od procesu leczenia, ale w Polsce odbywało się to ze względu na standardy radzieckie, nie zachodnie.

Tymczasem opieka otwarta nadal borykała się z podstawowymi problemami: brakiem środków finansowych i sprzętu oraz niedoborami kadrowymi. Przejęcie tej dziedziny przez państwo nie przyniosło wielu pozytywnych zmian. Co więcej, ponieważ opieka ambulatoryjna stosowała w większym stopniu metody psychologiczne, stopień wdrażania pawłowizmu był tam większy niż w przypadku opieki zamkniętej, stosującej kliniczne środki terapeutyczne. Widać to wyraźnie na przykładzie profilaktyki i leczenia alkoholizmu, która ewoluowała od modelu walki z „kapitalistycznym” pijaństwem w stronę medykalizacji problemu i uznania alkoholika za osobę chorą, wymagającą przede wszystkim interwencji lekarza, a nie milicjanta. Na przełomie 1955 i 1956 r. rozpoczęły się w opiece otwartej zmiany, polegające na odwrocie od pawłowowskich metod leczenia i rehabilitacji terapii psychologicznych. Niewątpliwie pomocne były tu nowe leki – largaktyl i serpasil, umożliwiające ambulatoryjne leczenie wielu przypadków, skazanych dotąd na zamknięcie. Psychoterapia była jednak nadal wykorzystywana bardziej jako pomoc niż jako pełnoprawna metoda leczenia.

Rozważając wszystkie problemy polskiego lecznictwa zamkniętego i otwartego, należy dodać, że na przeszkodzie ich rozwiązania stał brak kompleksowej ustawy o zdrowiu psychicznym. Utrudniało to wprowadzanie jednolitych przepisów i regulaminów, pozwalających np. zagwarantować stałe określone dotacje budżetowe. Jedynym osiągnięciem była tu ustawa antyalkoholowa z 1956 r.

W 1956 r. polska opieka psychiatryczna zaczęła zatem wkraczać na nowe tory, przestawiając się z profilu opiekuńczego na prawdziwie leczniczy. Było to możliwe głównie dzięki nowym lekom psychotropowym, jak również odejściu od administracyjnie wprowadzanego pawłowizmu. W ten sposób polska psychiatria zaczęła odrabiać dystans, jaki dzielił ją od zachodniej nauki i standardu opieki.

Lata 1945–1956 były okresem dużych zmian dla polskiej psychiatrii naukowej oraz opieki psychiatrycznej zamkniętej i otwartej. W dwudziestoleciu międzywojennym polscy psychiatrzy usiłowali wypracować własny standard tej dyscypliny medycznej. Starania przerwał wybuch II wojny światowej. W jej wyniku potencjał naukowy oraz baza materialna uległy poważnym zniszczeniom. Sytuacja wyjściowa polskiej psychiatrii w 1945 r. była znacznie gorsza niż w 1918 r. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym rozwój psychiatrii naukowej w Polsce było przymusowe jej dostosowywanie do standardu radzieckiego. Mimo to polscy psychiatrzy potrafili ocalić przedwojenny dorobek. W 1956 r. odrzucono pawłowizm, opieka psychiatryczna zaczynała się zmieniać w związku z odkryciem nowoczesnych leków psychotropowych. W ten sposób po przeszło 35 latach nieustannego formowania się pod wpływem różnych czynników polska psychiatria uzyskała wreszcie względnie stabilne warunki do rozwoju.

[1] Por. E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych…

[2] J. Connelly, Captive University. The Sovietization of East German, Czech, and Polish Higher Education, 1945–1956, Chapel Hill and London 2000, s. 73, cyt. za: T. Nasierowski, Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, nr 4, s. V.

SUMMARY

This book is devoted to the history of Polish psychiatry in the years 1945–1956. It shows the process of forceful adaptation of this branch of medicine and the system of treatment to Soviet models, and the subsequent departure from these models in 1956.

The general history of European and Polish psychiatry in the 19th century and the first half of the 20th century serves as historical context to the presented issues.

The book is divided into two primary parts. The first shows the state of Polish psychiatry as a medical science. It analyzes a short but intense process of its top-down transformation in line with Soviet models. It was rapidly intensified after a short period of relative academic freedom (1945–1947), which was symbolically ended by the death of the outstanding pre-war psychiatrist prof. Jan Mazurkiewicz in October 1947. Since then, the so called Pavlovian model (Pavlovism) was being implemented into Polish psychiatry with increasing strictness. It was an ideological interpretation of the theory of the Russian physiologist I.P. Pavlov in the spirit of dialectical materialism. This process was carried out by, for example, combating psychology and the mental hygiene movement (liquidation of the Institute of Mental Hygiene in 1949). The subject matter of organized conferences and scientific meetings of psychiatrists became more and more dominated by Pavlovism. It was particularly prevalent during 22nd Congress of Polish Psychiatrists in Gdańsk in September of 1949 and the 23rd Congress of Polish Psychiatrists in Wrocław in May of 1950. The turning point was the National Council of Psychiatrists in Tworki in September 1952, during which Pavlovism was officially recognized as the basis for the development of Polish psychiatry. The proper shape of scientific psychiatry was overseen by the Institute of Psychoneurology in Warsaw. These activities ran parallel to the general changes in science, especially in medicine, which were manifested in the Congress of Polish Science at the turn of June and July 1951, and the Pavlov Conference in Krynica at the turn of 1951 and 1952.

Thus, Polish scientific psychiatry was subordinated to the dogma of Soviet Pavlovism. This meant an appropriate orientation of scientific research, publications, the system of educating medical staff, organization of conventions and conferences. In practice, in every aspect of scientific life, psychiatrists had to at the least refer to Pavlovism, even if the topic of their work actually had very little to do with this theory. This situation began to change in 1955 and 1956 as part of the so-called political thaw and general de-Stalinization of public life. During the Scientific Congress of Polish Neurologists, Neurosurgeons and Psychiatrists in Poznań at the turn of November and December 1956, the top-down, forced imposition of Soviet models was openly criticized. This marked the end of the Stalinist period in Polish scientific psychiatry.

The second part of the publication is devoted to the organization of open and closed psychiatric care in post-war conditions. Soviet models were introduced from the top down in this field as well. It manifested itself, among others, in the management nationalization and centralization of the psychiatric treatment system, as well as imposition of the treatment methods used in the USSR, based on Pavlovism. Often, the existing types of therapy were appropriately called henceforth as Pavlovian in order to give them their proper meaning. Certain changes occurred in connection with the use of effective drugs (e.g. chlorpromazine) discovered in the West in the early 1950s. They were gradually implemented in Poland, serving as stiff competition to traditional treatment methods. Thus, psychiatric institutions began to more frequently actually treat patients, rather than primarily fulfilling care and isolation functions.

The author hopes that the conclusions and questions contained in the publication will contribute to further research on the history of Polish psychiatry and medicine in general.

WYKAZ SKRÓTÓW

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

AP – Archiwum Państwowe we Wrocławiu

APHPP, IPiN – Archiwum Pracowni Historii Psychiatrii Polskiej, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa

AZMZ – Archiwum Zakładowe Ministerstwa Zdrowia w Warszawie

CK WKP(b) – Centralny Komitet Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików)

CUSZ – Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego

GBL – Główna Biblioteka Lekarska w Warszawie

IHP – Instytut Higieny Psychicznej

IP – Instytut Psychoneurologiczny

MZ – Ministerstwo Zdrowia

MPiOS – Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej

NIK – Najwyższa Izba Kontroli

PAN – Polska Akademia Nauk

PIHP – Państwowy Instytut Higieny Psychicznej

PKPG – Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego

PSB – Polski słownik biograficzny

PTN – Polskie Towarzystwo Neurologiczne

PTNNiP – Polskie Towarzystwo Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów

PTP – Polskie Towarzystwo Psychiatryczne

WSHP – Wyższa Szkoła Higieny Psychicznej w Warszawie

ZG PTP – Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

WYKAZ TABEL

Tabela 1. Liczba łóżek psychiatrycznych etatowych w Polsce w latach 1945–1948.

Tabela 2. Szpitale i zakłady psychiatryczne w Polsce w 1947 r.

Tabela 3. Liczba oddziałów psychiatrycznych i neurologiczno-psychiatrycznych w Polsce wraz z liczbą łóżek etatowych w 1947 r.

Tabela 4. Liczba łóżek psychiatrycznych w Polsce w zakładach specjalistycznych i na oddziałach psychiatrycznych w latach 1938 i 1946–1948.

Tabela 5. Łóżka w szpitalach oraz na oddziałach psychiatrycznych w Polsce w latach 1946–1948 (bez sanatoriów dla nerwowo chorych, sanatoriów neuropsychiatrii dziecięcej i zakładów dla dzieci głęboko niedorozwiniętych umysłowo do lat trzech oraz zakładów leczenia odwykowego alkoholików).

Tabela 6. Szpitale w Polsce według miejsca. Stan na 31 grudnia 1947 r.

Tabela 7. Szpitale psychiatryczne w Polsce – liczba łóżek i ich wykorzystanie pod koniec 1947 r.

Tabela 8. Chorzy leczeni w zakładach psychiatrycznych w Polsce w latach 1945–1948.

Tabela 9. Zgony pacjentów w szpitalach psychiatrycznych w Polsce w latach 1945–1948.

Tabela 10. Liczba zakładów psychiatrycznych w Polsce w latach 1946–1956.

Tabela 11. Liczba łóżek etatowych psychiatrycznych w Polsce w latach 1948–1956.

Tabela 12. Liczba łóżek w zakładach psychiatrycznych i na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych w Polsce w latach 1938 i 1946–1956.

Tabela 13. Liczba łóżek psychiatrycznych etatowych planowanych, etatowych oraz rzeczywistych w Polsce w latach 1945–1956.

Tabela 14. Stan i potrzeby lecznictwa zamkniętego dziecięcego w Polsce w 1953 r.

Tabela 15. Łóżka psychiatryczne na 10 tys. ludności w Polsce w latach 1948–1956.

Tabela 16. Nakłady inwestycyjne na szpitale psychiatryczne w Polsce w ramach planu 6-letniego.

Tabela 17. Liczba łóżek psychiatrycznych wg województw w Polsce w latach 1951–1956.

Tabela 18. Nadmiar łóżek w 1952 r. w poszczególnych województwach.

Tabela 19. Braki łóżek etatowych w 1952 r. w niektórych rejonach Polski.

Tabela 20. Liczba łóżek etatowych, rzeczywistych oraz potrzebna liczba łóżek w 1953 r. w niektórych szpitalach psychiatrycznych (wg Eugeniusza Wilczkowskiego).

Tabela 21. Wskaźniki zagęszczenia łóżek w poszczególnych województwach w Polsce w 1954 r.

Tabela 22. Ruch chorych w zakładach psychiatrycznych w Polsce w latach 1948–1956.

Tabela 23. Liczba leczących się osób w szpitalach psychiatrycznych, na oddziałach psychiatrycznych w szpitalach ogólnych oraz na oddziałach przy przychodniach zdrowia psychicznego na 10 tys. ludności.

Tabela 24. Prognozy rozwoju kadr psychiatrycznych w ramach planu 6-letniego w Polsce w latach 1950–1955.

Tabela 25. Działalność przychodni zdrowia psychicznego w Polsce w latach 1950–1955.

Tabela 26. Stosunek procentowy podstawowych grup zachorowań do ogólnej liczby pacjentów zarejestrowanych w przychodniach zdrowia psychicznego.

Tabela 27. Zachorowania zarejestrowane w poradniach zdrowia psychicznego (dotyczy nowo wykrytych przypadków, bez danych Ministerstwa Komunikacji).

Tabela 28. Zachorowania na niektóre zaburzenia psychiczne w stosunku do ogółu ludności.

Tabela 29. Udział niektórych zaburzeń umysłowych w stosunku do liczby przebadanych dzieci wiejskich i miejskich w 1954 r. wg danych z sześciu poradni (w proc.).

Tabela 30. Liczba lekarzogodzin w wojewódzkich przychodniach zdrowia psychicznego w Polsce w latach 1950–1955.

BIBLIOGRAFIA

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Zespół Ministerstwa Zdrowia

Akty normatywne Ministerstwa Zdrowia, sygn. 2/7

Działalność Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach 1950–1955, sygn. 5/39

Konferencja przeciwalkoholowa, raporty 1955, sygn. 5/16

Kongres Nauki Polskiej, sprawozdania, protokoły, sygn. 5/18

Kontrole jednostek przeprowadzone w różnych miastach, raporty itp. 1950, sygn. 18/5, 18/8, 18/11

Objazd polskich ośrodków naukowych, raporty, sygn. 21/1

Plan 6-letni – instytuty naukowe i ich praca na lata 1950–1956, sygn. 5/2

Plan 6-letni – służba zdrowia, sygn. 9/1

Plan 6-letni w służbie zdrowia 1950–1955, sygn. 5/1

Plan badań naukowych na lata 1952, 1953, sygn. 5/3

Posiedzenia Kolegium Ministerstwa, protokoły, załączniki, sygn. 1/1, 1/3, 1/5, 1/6, 1/8, 1/10, 1/16, 1/19, 1/21, 1/24, 1/26

Posiedzenia Prezydium Rady Naukowej 1955–1956, sygn. 5/4, 5/6, 5/7, 5/10, 5/18

Sprawozdania roczne szpitali różnych województw 1947–1948, sygn. 35/2

Sprawozdania roczne z podróży inspekcyjnych 1949, sygn. 57

Sprawozdania zbiorcze z zakresu działalności zakładów psychiatrycznych 1951–1958, sygn. 36/11

Statut organizacyjny Ministerstwa Zdrowia, pierwsze uchwały, dekrety 1945, sygn. 3

Struktura Zarządu Centralnego Ministerstwa Zdrowia, statuty, projekty 1945–1946, sygn. 5

Zespół Najwyższej Izby Kontroli

Kontrola całokształtu gospodarki w Państwowym Sanatorium dla Nerwowo Chorych w Kościanie 1950–1951, sygn. 1286

Kontrola medycznych instytucji naukowo-badawczych w Warszawie, Lublinie, Łodzi 1952–1953, sygn. 1248

Kontrola Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Świeciu, sygn. 1284

Kontrola Państwowych Szpitali dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Choroszczy, Kobierzynie i Tworkach, sygn. 1283

Kontrola zamknięć rachunkowych i wykonania budżetu w Państwowym Instytucie Higieny Psychicznej 1950–1952, sygn. 1254

Archiwum Ministerstwa Zdrowia

Archiwum Zakładowe Ministerstwa Zdrowia, Departament Szkolnictwa i Nauki, Wydział Organizacyjno-Administracyjny

Teczka Tadeusza Bilikiewicza, sygn. 77/8

Teczka Andrzeja Jusa, sygn. 56/88

Teczka Mieczysława Kaczyńskiego, sygn. 193/18

Teczka Lucjana Korzeniowskiego, sygn. 179/43

Teczka Zygmunta Kuligowskiego, sygn. 193/28

Teczka Eugeniusza Wilczkowskiego, sygn. 38/190

Archiwum Zakładowe Ministerstwa Zdrowia, Biuro Kadr

Teczka akt osobowych Kazimierza Dąbrowskiego, sygn. 517

Teczka Kamili Kancewiczowej, sygn. 2659

Teczka Lucjana Korzeniowskiego, sygn. 357

Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Zespół Wojewódzkiej Rady Narodowej, sygn. 1135, 1137

Zespół Zarządu Miejskiego, sygn. 742

Archiwum Pracowni Historii Psychiatrii Polskiej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Akta XXIII Zjazdu Naukowego Psychiatrów, Wrocław 28–30 V 1950 r.

Akta XXIV Zjazdu Naukowego Psychiatrów Polskich oraz Krajowej Narady Psychiatrów Polskich w Branicach, 24–25 X 1953 r.

Akta Krajowej Narady Psychiatrów Polskich w Tworkach, 13–15 września 1952 r.

„Biuletyn Organizacyjny Instytutu Psychoneurologicznego”, Pruszków, czerwiec 1956, nr 1

Protokół III Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów w Poznaniu w dniach 30 listopada – 1 grudnia 1956 r.

Teczka XXI Zjazdu Psychiatrów Polskich w Łodzi i Kochanówce 24–26 V 1947 r.

Teczka XXII Zjazdu Naukowego Psychiatrów Polskich w Gdańsku 17–20 IX 1949 r.

Źródła drukowane

I ogólnokrajowa odprawa wicedyrektorów szpitali i sanatoriów, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 28.

III Zjazd Higieny Psychicznej 30 X – 1 XI 1948 r. w Zagórzu pod Warszawą, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2.

XX Zjazd psychiatrów polskich 1–3 listopada 1945 r. w szpitalu w Tworkach, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1.

Adamski J., Recenzje. Sekcja Szpitalnictwa Państwowej Rady Zdrowia, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 1.

Ałapin B., Fiutowski J., Leczenie serpasilem podnieceń różnych typów w schizofrenii. Materiały Zjazdu Naukowego Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów Polskich, Poznań, 29 XI – 1 XII 1956, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, nr 4, bezpłatny dodatek.

Bartoszewski J., Plan rozwoju szpitali psychiatrycznych w Polsce w latach 1920–1939, „Szpitalnictwo Polskie” 1984, t. 28, z. 1.

Bartoszewski J., Rozwój placówek lecznictwa antyalkoholowego na ziemiach polskich do 1939 roku, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3.

Bednarski B., Ocena pracy służby zdrowia za rok 1952, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 17–18.

Bendarzewski S., Sprawozdanie z obrad I Kongresu Nauki Polskiej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1951, R. 6, nr 43, dodatek.

Bielawski O., Nowe drogi lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4.

Bilikiewicz T., Krytyka ważną dziedziną nauki, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 39.

Bilikiewicz T., Leczenie largaktylem w psychiatrii, „Wiadomości Lekarskie” 1955, nr 2.

Bilikiewicz T., Odpowiedź na artykuły dr Fr. Zakrzewskiej (Neurol., Neur. i Psych. Polska, 1954, nr 3), oraz dra Fr. Piątkowskiego (Neurol., Neur. i Psych. Polska, 1956, nr 1), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1.

Bilikiewicz T., Odpowiedź na artykuł prof. dr. Andrzeja Jusa „W sprawie teorii etioepigenetycznej” (Neurol., Neurochir. i Psych. Polska, 1954, nr 3), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1.

Bilikiewicz T., O poziom naukowy prowincjonalnych zakładów psychiatrycznych, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 19.

Bilikiewicz T., Próba nomograficznego układu etio-epigenetycznego w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1.

Bilikiewicz T., Uwagi o nauczaniu patofizjologii, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 26.

Bilikiewicz T., W pracowniach naszych uczonych, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 36.

Bilikiewicz T., Sulestrowski W., Wdowiak L., Wyniki leczenia largaktylem paranoi i parafrenii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 6.

Bogusławska H., O kierowaniu umysłowo chorych do szpitali psychiatrycznych, „Wiadomości Lekarskie”, grudzień 1952, nr 12.

Bornsztajn M., Psychochirurgia, jej wartość lecznicza i teoretyczna dla psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1.

Brzezicki E., Ocena: Prof. Dr. Bornsztajn, Maurycy: „Wstęp do psychiatrii klinicznej”, „Przegląd Lekarski” 1949, R. 5, seria 2, nr 8.

Brzezicki E., Współczesne metody leczenia psychotyków i psychopatów, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 20.

Bukowczyk A., O zastosowaniu leczniczym rezerpiny (serpasilu) w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1.

Bukowczyk A., Wierzbicki T., Leczenie schizofrenii rezerpiną, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 5.

Bystrzanowska T., Trzeba planować badania naukowe, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 11–12.

Chojnowski M., Zadania i metody psychologii klinicznej, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 30.

Chojnowski M., Bednarek L., Serpasil w chorobach psychicznych, „Przegląd Lekarski” 1956, R. 12, seria 2, nr 4.

Ciekawostki ze świata. Choroby psychiczne w Stanach Zjednoczonych, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 10.

Cwynar S., Aparat polskiej konstrukcji do elektronarkozy i elektrowstrząsów, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 4.

Cwynar S., Doniesienie o leczniczych wynikach stosowania elektronarkozy po ponad półrocznym doświadczeniu Państwowego Szpitala dla Psychicznie Chorych w Kobierzynie, „Przegląd Lekarski” 1950, R. 6, seria 2, nr 7.

Cwynar S., Opracowanie wyników leczenia elektronarkozą 79 schizofreników przy pomocy aparatu własnej konstrukcji w Państwowym Szpitalu dla Psychicznie Chorych w Kobierzynie, „Przegląd Lekarski” 1949, R. 5, seria 2, nr 8.

Cwynar S., Wielbłąd w psychiatrii, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 24.

Cwynar S., Zagadnienia racjonalnego wykorzystania szpitali psychiatrycznych dla celów lecznictwa. Odczyt na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

D.J., Co przyniósł zjazd naukowy neurologów, neurochirurgów i psychiatrów polskich, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 52.

Dąbrowski K., III Międzynarodowy Kongres Zdrowia Psychicznego, Londyn 1948, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2.

Dąbrowski K., Pojęcie zdrowia psychicznego (skrót referatu), „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Dąbrowski K., Uwagi o teorii Jacksona, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Dąbrowski S., Profesor Ryszard Dreszer, wspomnienie pośmiertne, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 5.

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 XII 1944 r. o zwalczaniu potajemnego gorzelnictwa, Dziennik Ustaw 1944, nr 15, poz. 85.

Dekret z dnia 25 VI 1946 r. o utworzeniu Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej (Dz.U. RP 1946, nr 34, poz. 307), Dziennik Zdrowia 1946, R. 2, nr 14, poz. 83.

Delegacja biologów radzieckich w Warszawie, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14.

Dla uczczenia 70. rocznicy urodzin Generalissimusa Stalina, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 19.

Doniosła sesja naukowa w Moskwie poświęcona teorii I. Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 28.

Dreszerowa H., Handelsman J., Alkoholizm u młodzieży szkolnej. Wyniki ankiety, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Dryjski A., Psychika i zdrowie, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Działalność legislacyjna Ministerstwa Zdrowia, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 1.

Falicki Z., Dotychczasowe spostrzeżenia kliniczne nad działaniem largaktylu w chorobach psychicznych (doniesienie wstępne), „Przegląd Lekarski” 1955, R. 11, seria 2, nr 8.

Falicki Z., Gałuszko P., Jaworska I., Kielak L., Sulestrowski W., Próba oceny wartości leczniczej largaktylu na podstawie dotychczasowych spostrzeżeń w klinice chorób psychicznych A.M. w Gdańsku. Referat wygłoszony na posiedzeniu oddziału gdańsko-bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów 24 VII 55 r. w Świeciu nad Wisłą, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 3.

Flatau J., Piątkowska H., Piekarska A., Dotychczasowe wyniki leczenia schizofrenii largaktylem. Materiały Zjazdu Naukowego Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów Polskich, Poznań, 29 XI – 1 XII 1956, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, nr 4, bezpłatny dodatek.

Fonberg E., Przyczynek do zagadnienia nerwic doświadczalnych u zwierząt, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4.

Frąckowiak T., Zagadnienia organizacyjne i formalne w leczeniu nerwic (praca wygłoszona na Krajowej Naradzie Otwartego Lecznictwa Psychiatrycznego 12 XII 1955 r.), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 4.

Gallus J., Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18.

Gallus J., Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i opieki nad psychicznie chorymi w Polsce (dokończenie), „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 20.

Gałuszko P., Sulestrowski W., Leczenie insuliną komatyczną metodą wstrzykiwań dożylnych, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 1.

Gastaut H., Badania elektroencefalograficzne nad związkami czasowymi, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 4.

Gilarowskij W., Nauka I.P. Pawłowa – podstawą psychiatrii (przedruk z: „Medicinskij Rabotnik” 1950, nr 37), „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 41, s. 2.

Grynberg Z., Plan gospodarczy i finansowy służby zdrowia w 1951 r., „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 11–12.

Grzywak-Kaczyńska M., Znaczenie psychologii dla praktyki psychiatrycznej, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 22.

Gutt R. W., Sprawy wstydliwe, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 34.

Handelsman J., Rozwój psychiatrii w Polsce (referat na Walnym Zgromadzeniu PTN i PTP 13 XI 1954 r.), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 1.

Handelsman J., Witold Łuniewski 1881–1943. Próba profilu bibliograficznego, „Polski Tygodnik Lekarski” 1948, R. 3, nr 18.

Handelsman J., W sprawie klasyfikacji psychiatrycznej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 30.

Handelsman J., Kaczyński M., Śp. prof. Jan Mazurkiewicz. Człowiek i jego dzieło, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 50–51.

Hausmanowa I., Wytyczne pracy Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia na 1953 r., „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 4.

Herman E., Znaczenie nauki Pawłowa dla neurologii klinicznej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1.

Historia Państwowego Instytutu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1.

Horwitz-Kancewiczowa K., Szymańska Z., Organizacja opieki psycho-higienicznej nad dziećmi w Polsce, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2.

Inauguracyjne przemówienie Prezesa Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego prof. dra Józefa Handelsmana wygłoszone na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Issajewicz W., Losy Państwowego Zakładu dla umysłowo chorych i nerwowo chorych w Kobierzynie z czasów okupacji i po przełomie, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6.

Jarema M., Dziesięciolecie leczenia wstrząsami elektrycznymi, „Przegląd Lekarski” 1948, R. 4, seria 2.

Jarema M., Elektrowstrząsy jako nowy sposób leczenia chorób umysłowych, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 3–4.

Jaroszewski Z., XX Zjazd Psychiatrów Polskich, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1.

Jaroszewski Z., Obecny stan szpitalnictwa psychiatrycznego i jego zagadnienia rozwojowe, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Jaroszewski Z., O zasadach lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4.

Jaroszewski Z., Zagadnienie poziomu pracy w szpitalu psychiatrycznym, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4.

Jaroszyński J., Uwagi o leczeniu snem w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 5.

Jaroszyński J., Gerard K., Kołakowska T., W sprawie leczenia chloropromazyną katatonicznej postaci schizofrenii. Materiały Zjazdu Naukowego Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów Polskich, Poznań, 29 XI – 1 XII 1956, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, nr 4, bezpłatny dodatek.

Jaworska I., O właściwy kierunek profilaktyczny w psychiatrii (na tle rozwoju otwartego lecznictwa psychiatrycznego), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 4.

Jeżewska E., Krytyka empirycznego sposobu leczenia nerwic, „Polski Tygodnik Lekarski” 1955, R. 10, nr 2.

Jus A., Kierunek jacksonowski w psychiatrii polskiej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 2.

Jus A., Krytyka idealizmu w psychiatrii, „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 21.

Jus A., Krytyka idealizmu w psychiatrii, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Jus A., Nauka Pawłowa w psychiatrii polskiej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Jus A., Państwowy Instytut Psychoneurologiczny, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 24.

Jus A., Patofizjologia wyższych czynności nerwowych jako podstawa współczesnej psychiatrii. Referat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 4.

Jus A., Patofizjologia wyższych czynności nerwowych jako podstawa współczesnej psychiatrii. Referat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 6.

Jus A., Potrzeba krytyki dialektycznej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 14.

Jus A., Przed Konferencją Pawłowowską, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 39.

Jus A., Psychiatria radziecka. Wrażenia z pobytu w Związku Radzieckim, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 32.

Jus A., Sprawozdanie z pracy Grupy Neuropsychiatrycznej Podsekcji Medycyny Klinicznej Kongresu Nauki, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1.

Jus A., W sprawie teorii etioepigenetycznej, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 3.

Jus A., Zagadnienie higieny psychicznej, „Zdrowie Publiczne” 1950, nr 1–2.

K.M., Aktualne zagadnienia ideologiczne w pracy wydawnictw lekarskich, „Służba Zdrowia” 1955, R. 7, nr 28.

Kacprzak M., Nosce te ipsum, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Kacprzak M., W sprawie higieny psychicznej, „W Służbie Zdrowia” 1948, R. 1, nr 8.

Kaczanowski F., Krytyka materializmu mechanistycznego w psychiatrii (praca przygotowana dla Sekcji Nauk Lekarskich I Kongresu Nauki Polskiej), „Polski Tygodnik Lekarski” 1950, R. 5, nr 25.

Kaczanowski F., Krytyka mechanistycznego materializmu w psychiatrii (streszczenie odczytu na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu), „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Kaczanowski F., Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego za czas od 25 października 1953 r. do 13 listopada 1954 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 3.

Kaczanowski F., W X rocznicę śmierci, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1958, R. 8, t. 8, nr 3.

Kaczanowski F., W odpowiedzi na artykuł dr M. Grzywak-Kaczyńskiej. Czy to się godzi?, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 27.

Kaczyńska M., Higiena psychiczna a psychologia, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 2.

Kaczyńska M., Psychiczne skutki wojny wśród dzieci i młodzieży w Polsce (referat wygłoszony na II Zjeździe Higieny Psychicznej w Zagórzu w 1947 r.), „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1.

Kaczyński M., Wpływ prac Pawłowa na rozwój psychiatrii, „Polski Tygodnik Lekarski” 1949, R. 4, nr 43.

Kaczyński M., Wstęp psychofizjologiczny Mazurkiewicza do teorii Jacksona. Odczyt na XXII Zjeździe Psychiatrów Polskich w Gdańsku, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, t. 37, nr 4.

Kaczyński M., Znaczenie materializmu dialektycznego w psychiatrii (streszczenie odczytu na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu), „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Kaltenbergh L., Reklama i „natychmiastowa przydatność”, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 51–52.

Kaltenbergh L., Rzekomy „materializm psychologiczny”, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 50.

Kaltenbergh L., W kręgu uproszczonych argumentacji, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 1.

Kancewiczowa K., Alkoholizm musi zniknąć!, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 46.

Kancewiczowa K., Leczenie chorych psychicznie w opiece otwartej, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 32.

Kancewiczowa K., Opieka otwarta nad psychicznie chorymi, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 16.

Kancewiczowa K., Sterylizacja na usługach imperializmu, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 15–16.

Kancewiczowa K., Troska o zdrowie psychiczne człowieka, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 18.

Konferencja Pawłowowska obejmie teren, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 5.

Konferencja Pawłowowska odbędzie się w dniach od 27 XII 1951 do 2 I 1952 r., „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 37.

Konferencja Pawłowowska w Krynicy (27 XII 1951 – 3 I 1952) – Sprawozdanie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 2.

Konferencja Pawłowowska w Krynicy rozpoczyna nowy etap medycyny polskiej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 1–2.

Konferencja w sprawie walki z alkoholizmem, Dziennik Zdrowia 1945, nr 7.

Korzeniowski L., Dr med. Leon Uszkiewicz. Wspomnienie pośmiertne, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 5.

Korzeniowski L., Leukotomia przedczołowa i jej znaczenie dla leczenia chorób psychicznych, „Zdrowie Psychiczne” 1948, R. 3, nr 1–2.

Korzeniowski L., Organizacja lecznictwa i walki z alkoholizmem na terenie Polski, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2.

Korzeniowski L., Pawłowizm zmienia światopogląd lekarza, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 15–16.

Korzeniowski L., Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4.

Korzeniowski L., Stan obecny lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Zdrowie Publiczne” 1952, nr 6.

Korzeniowski L., Szkolimy średni personel psychiatryczny, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 28.

Korzeniowski L., Szkolimy średni personel psychiatryczny, „Służba Zdrowia” 1950, R. 4, nr 28.

Korzystne warunki dla indywidualnego importu leków, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 41.

Kostkiewicz B., Osiągnięcia psychiatrii radzieckiej, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3.

Kozłowska N., Buchowska I., Doniesienie o leczeniu tkankowym w Państwowym Szpitalu Psychiatrycznym w Rybniku, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 4.

Kożusznik B., O sytuacji ideologicznej medycyny polskiej w świetle przebiegu zjazdów naukowo-lekarskich, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 52.

Kraje Demokracji Ludowej czczą pamięć Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14.

Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach, 13–15 września 1952, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Krajowa Narada w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego, „Neurologia, Neurologia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 2.

Krasilewicz R., Leczenie largaktylem (chloropromazyną) w Kochanówce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 1.

Kronika, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 4.

Kronika związkowa, „Służba Zdrowia” 1955, R. 7, nr 7.

Kruszewska-Flatauowa H., Psychiatria radziecka, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3.

Kryczyński I., Gostynin nie jest za górami, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 5.

Kujawski R., W dolinie łez. Profesor Andrzej Jus: życie i dorobek naukowy. Przyczynek do historii polskiej i kanadyjskiej psychiatrii drugiej połowy XX wieku, Warszawa 2019.

Kuligowski Z., Projekt zmiany struktury Instytutu Psychoneurologicznego, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Kuligowski Z., Współpraca lekarzy z psychologami, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 49.

Kulisiewicz T., Stan obecny i perspektywy rozwoju otwartego lecznictwa przeciwalkoholowego (referat wygłoszony na Krajowej Naradzie w sprawie otwartego lecznictwa psychiatrycznego dn. 11 XII 1955 r.), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 2.

Likwidacja poradni eugenicznych, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 4.

Malinowski A., Sprawozdanie ze Zjazdu Dyrektorów Szpitali Psychiatrycznych oraz XXII Zjazdu Psychiatrów Polskich pod protektoratem ob. Ministra Zdrowia dr. med. Tadeusza Michejdy w Gdańsku w dniach 17–20 IX 1949 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4.

Malinowski A., W sprawie przymusowego leczenia alkoholików (streszczenie). Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Malinowski A., Zagadnienie orzecznictwa sądowo-psychiatrycznego w psychopatii ustrojowej, „Polski Tygodnik Lekarski” 1952, R. 8, nr 7/8.

Mazurkiewicz J., Dwoista funkcja układu nerwowego, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, t. 37, nr 1.

Mazurkiewicz J., Zarys fizjologicznej teorii uczuć, „Rocznik Psychiatryczny” 1930, z. 12.

Mazurkiewicz J., Zjawiska życiowe i psychiczne wobec jedności przyrody, „Czasopismo Lekarskie” 1905, nr 7.

Nauka I.P. Pawłowa zrywa z szablonowym podejściem do człowieka. Przemówienie min. Jerzego Sztachelskiego na otwarcie Konferencji Pawłowowskiej, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 1–2.

Nauka Pawłowa podstawą rozwoju współczesnej medycyny, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 29.

Nauka Pawłowa w Bydgoskim Towarzystwie Lekarskim, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 35.

Nauki XX Zjazdu, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 14.

Notatki terapeutyczne. Alkoholizm, „Polski Tygodnik Lekarski” 1947, R. 2, nr 18.

Oddział Neuropsychiatrii Dziecięcej otwarty w Kobierzynie, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 31.

Od Redakcji, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 1.

Od Redakcji, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 1.

Od Redakcji, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1958, R. 8, t. 8, nr 4.

Okólnik Ministerstwa Zdrowia nr 1 z dnia 5 maja 1945 r. o tymczasowej organizacji Ministerstwa Zdrowia, Dziennik Zdrowia 1945, R. 1, nr 1.

Okólnik Ministerstwa Zdrowia nr 63/50 z dnia 5 sierpnia 1950 r., Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1950, R. 6, nr 16, poz. 143.

Okólnik Ministerstwa Zdrowia nr 75/48 z dnia 21 grudnia 1948 r. w sprawie uposażenia pracowników lecznictwa zamkniętego i otwartego społecznej służby zdrowia, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 1, poz. 8.

Okólnik nr 38/48 z dnia 3 maja 1948 r. (nr L.I.3738/48) w sprawie pokrywania kosztów leczenia psychicznie chorych przymusowo hospitalizowanych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1948, R. 4, nr 10, poz. 85.

Okólnik nr 68/49 z dnia 14 listopada 1949 r. (M.IV.9163/49) w sprawie utworzenia Głównej Poradni Zdrowia Psychicznego oraz Centralnych Wojewódzkich Poradni Zdrowia Psychicznego, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 23, poz. 130.

Okólnik nr 21/49 z dnia 22 marca 1949 r. (nr L.II.2672/49) w sprawie organizacji i działalności przyszpitalnych przychodni specjalistycznych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 7, poz. 54.

Okólnik Ministerstwa Zdrowia z dnia 27 czerwca 1946 r. w sprawie świadectw lekarskich o uzdolnieniu fizycznym i umysłowym kandydatów do służby państwowej, Dziennik Zdrowia 1946, R. 2, nr 13.

Ossendowski A., Zbrodnie niemieckie w szpitalu psychiatrycznym w Chełmie Lubelskim, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 19.

Otwarcie Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 46.

Pawłow I., Odruch warunkowy (fragmenty), „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 51–52.

Petrusewicz K., Światopoglądowe znaczenie nauk Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14.

Piątkowski F., Walka o pokój a psychiatria polska (referat wygłoszony na posiedzeniu Warszawskiego Oddziału PTP), „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 4.

Pierwsza w Polsce Szkoła Pielęgniarstwa Psychiatrycznego, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 16.

Pierwszy Zjazd Lekarzy Powiatowych, Dyrektorów Szpitali, Naczelnych Lekarzy Ubezpieczalni Społecznej i Sekretarzy Wydziałów Powiatowych Województwa Krakowskiego, 19–20 XII 1947 Kraków. Rezolucje Zjazdu, „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 2–3.

Pismo okólne Ministerstwa Zdrowia nr L.I.253/45 z dnia 25 lipca 1945 r. w sprawie opieki nad psychicznie chorymi, Dziennik Zdrowia 1945, nr 2.

Pismo okólne Ministerstwa Zdrowia nr L.I.12481/47 z dnia 24 XI 1947 r. w sprawie obowiązku publicznych szpitali psychiatrycznych przyjmowania chorych, skierowanych na podstawie orzeczeń sądowych, Dziennik Zdrowia 1947, R. 3, nr 21–24, poz. 123.

Pismo okólne Ministra Zdrowia z dnia 30 grudnia 1948 r. (nr L. III.13021/48) w sprawie wprowadzenia jednolitej taryfy opłat dziennych w szpitalach będących zakładami społecznymi służby zdrowia z wyjątkiem szpitali instytucji ubezpieczeń społecznych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Zdrowia 1949, R. 5, nr 2, poz. 16.

Po tamtej stronie dolarowej kurtyny, „Służba Zdrowia” 1954, R. 6, nr 17.

Podgórski T., O trwałość wysiłków w walce z pijaństwem, „Przegląd Zagadnień Socjalnych” 1953, R. 3, nr 2.

Pomianowski J., Czerwone sygnały (1). Lekarz nie kapituluje, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 19.

Posiedzenie Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Oddział Gdańsko-Pomorski w dniu 20 II 1954 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 685.

Posłuchajmy głosów lekarzy, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 27.

Powiadomska H., Czynniki nierównowagi psychicznej w warunkach dzisiejszego wychowania, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Powołanie Komitetu do Szerzenia Nauki Pawłowa przy PAN, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 22.

Program II Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu pod Warszawą w dniach 28 IX – 30 IX 1947 r., „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Program Konferencji Pawłowowskiej, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 50.

Programy specjalizacji lekarzy zatwierdzone decyzją Ministerstwa Zdrowia z dnia 2 maja 1952 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 4.

Protokół XXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 4.

Protokół z XXI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, odbytego dnia 2 XI 1945 r. o godz. 18 w Tworkach, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1.

Protokół z konferencji problemowej w dniu 30 XI 1952 r. w Tworkach poświęconej zagadnieniom aktywnej terapii w psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 5.

Protokół z trzeciego posiedzenia Rady Naukowej Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach odbytego w dniu 26 września 1952 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1952, R. 2, t. 2, nr 6.

Przed Konferencją Pawłowowską, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 50.

Przemówienie końcowe dra K. Dąbrowskiego, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Przemówienie końcowe dra Uszkiewicza Leona, dyrektora Departamentu Medycyny Społecznej Ministerstwa Zdrowia, „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2.

Przemówienie przewodniczącego dr. A. Dowżenki w chwili otwarcia Zjazdu 29 XI 1956 roku, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 4.

Pużyński S., Profesor Lucjan Korzeniowski (1897–1984). Lekarz, nauczyciel, uczony, „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 1.

Rada Naukowa przy Ministrze Zdrowia, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 5.

Rada Naukowa spełni ważne zadania w Planie 6-letnim (wywiad z prof. dr L. Paszkiewiczem), „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 13.

Radomska-Strzemecka H., Metoda i plan opracowania ankiety o psychicznych skutkach wojny, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

„Rocznik Psychiatryczny”, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14.

Rose-Boratyńska E., Zadania postępowej psychiatrii w walce z pseudonauką, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 46.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 marca 1951 r. w sprawie utworzenia Instytutu Psychoneurologicznego, Dziennik Ustaw 1951, nr 19, poz. 154.

Rzepka J., Duszpasterz w obliczu pijaństwa powojennego, „Wiadomości Duszpasterskie” 1948, R. 4, nr 2.

S.C., Zjazd Psychiatrów Polskich, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 10.

S.J., Gdy zatarg trwa – cierpią chorzy, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 29.

Sembratowicz L., Jubileusz prof. dra Jana Mazurkiewicza, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 30.

Sembratowicz-Uszkiewiczowa L., Zagadnienia psychoterapeutyczne w ujęciu nauki I.P. Pawłowa. Koreferat wygłoszony na Konferencji Pawłowowskiej w Krynicy, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 8.

Skład Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 7.

Słowo od Redakcji, „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 1.

Smirnow E.I., Wprowadzić kierunek Pawłowa do nauki i praktyki (fragmenty przemówienia wygłoszonego na 3 wszechzwiązkowym posiedzeniu kierowniczych pracowników wyższych uczelni lekarskich), „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 17.

Snieżniewski A., Nauka I.P. Pawłowa podstawą rozwoju psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Spett K., Opieka nad psychicznie chorymi w Polsce i niektórych krajach Europy, „Przegląd Lekarski” 1946, R. 2, seria 2, nr 23–26.

Sprawozdania: XX Zjazd Psychiatrów Polskich 1–3 listopada 1945 r. w szpitalu w Tworkach, „Polski Tygodnik Lekarski” 1946, R. 1, nr 270.

Sprawozdania. Zjazd Dyrektorów szpitali psychiatrycznych w Dziekance, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4.

Sprawozdanie ogólne ze zjazdu naukowego neurologów, neurochirurgów i psychiatrów polskich, który odbył się w Poznaniu w dniach 29, 30 XI oraz 1 XII 1956 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1957, R. 7, t. 7, nr 4.

Sprawozdanie z XXIII Zjazdu Psychiatrów Polskich we Wrocławiu w dniach 28–30 maja 1950 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Sprawozdanie z XXV Walnego Zgromadzenia Członków Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego dn. 29 maja 1950 r. na XXIII Zjeździe Psychiatrów Polskich we Wrocławiu, „Rocznik Psychiatryczny” 1950, R. 28, t. 38, nr 1–4.

Sprawozdanie z działalności Krakowskiego Oddziału PTP za okres od września 1945 r. do listopada 1948 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3.

Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Zarządu Głównego) za czas od listopada 51 r. do lutego 53 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 5.

Sprawozdanie z nadzwyczajnego posiedzenia naukowego sekcji psychiatrycznej Oddziału Gdańsko-Bydgoskiego Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, które odbyło się w dniu 24 VII 55 r. w Świeciu nad Wisłą, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1956, R. 6, t. 6, nr 3.

Sprawozdanie z pierwszego posiedzenia Rady Naukowej Państwowego Instytutu Psychoneurologicznego w Tworkach odbytego w dniu 6 X 1951 r., „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1951, R. 1, t. 1, nr 4.

Sprawozdanie z Walnego Zebrania Polskiego Towarzystwa Neurologów, Neurochirurgów i Psychiatrów, Oddział Gdańsko-Bydgoski, które odbyło się dnia 30 kwietnia 1955 w Gdańsku, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 4.

Sprawozdanie ze wspólnego Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Neurologicznego i Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego odbytego w dniu 13 XI 1954 r. w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Pruszkowie, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 2.

Sprawozdanie ze Zjazdu Naukowego Pracowników IHP w dn. 3–5 VI 1946 r., „Zdrowie Psychiczne” 1946, R. 1, nr 2.

Sprawozdanie ze Zjazdu Organizacyjnego Oddziału Gdańsko-Pomorskiego PTP odbytego w Gdańsku w dniach 22–23 III 1947 r., „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 2/3.

Sprawozdanie ze Zjazdu poświęconego „Organizacji opieki lekarskiej na wsi”, który odbył się w dniach 15 i 16 sierpnia 1945 roku w Łodzi, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6.

Stan psychiatrii i jej zadania w świetle nauki I.P. Pawłowa. Fragment referatu prof. A.W. Snieżniewskiego, docenta W.M. Banszczakowa, prof. O.W. Kierbikowa i prof. W. Strielczuka, wygłoszonego na wspólnej sesji Prezydium Akademii Nauk Medycznych ZSRR i plenum kierownictwa Wszechzwiązkowego Towarzystwa Neuropatologów i Psychiatrów, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 44.

Statut Instytutu Psychoneurologicznego, Załącznik do obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 marca 1951 r., Monitor Polski 1950, nr A33, poz. 424.

Streszczenia z prac obcych, „Rocznik Psychiatryczny” 1949, R. 27, t. 37, nr 1; nr 2/3; nr 4.

Stryjeński W., Sprawy szpitali psychiatrycznych w związku z projektem ustawy o ochronie zdrowia psychicznego ludności, „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 3–4.

Szarejko P., Sieć szpitalna i ruch chorych na podstawie sprawozdań rocznych na dzień 31 XII 1947 r., „Szpitalnictwo Polskie” 1948, t. 1, nr 2.

Szenkowa I., Lokal zamknięty na trzy spusty. Odebrali a sami nie użytkują, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 19.

Szenkowska I., Z narażeniem zdrowia i życia pracuje personel poradni zdrowia psychicznego, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 23.

Sztachelski J., Plan sześcioletni w służbie zdrowia, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 48.

Szymański J., Alkoholizm jako zagadnienie społeczne i państwowe, „Praca i Opieka Społeczna” 1950, R. 24, nr 4.

Śliwonik T., Szpitalnictwo w dobie obecnej na terenie powiatu (Dyskusja nad referatem, wygłoszonym na Pierwszym Zjeździe Lekarzy Powiatowych, Dyrektorów Szpitali, Naczelnych Lekarzy Ubezpieczalni Społecznej i Sekretarzy Wydziałów Powiatowych Województwa Krakowskiego 19–20 XII 1947 r. w Krakowie), „Przegląd Lekarski” 1947, R. 3, seria 2, nr 2–3.

Środy Pawłowowskie. Klinika Psychiatryczna. Różne mechanizmy urojeń. Porażenie postępujące i drugi układ sygnałów, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 36.

Tracewski C., Państwowe sanatorium dla nerwowo i psychicznie chorych w Stroniu Śląskim, „Służba Zdrowia” 1953, R. 5, nr 9.

Tydzień ku czci Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 13.

Tydzień Pawłowa w Polsce, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 14.

Uchwały II Zjazdu Higieny Psychicznej, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Uchwały III Zjazdu Higieny Psychicznej w Zagórzu pod Warszawą 30 X – 1 XI 1949 r., „Zdrowie Psychiczne” 1949, R. 4, nr 1–2.

Uroczysta akademia w stulecie urodzin Pawłowa, „Służba Zdrowia” 1949, R. 1, nr 8.

Ustawa z dnia 21 marca 1931 r. o ograniczeniach w sprzedaży, podawaniu i spożyciu napojów alkoholowych (przeciwalkoholowa), Dziennik Ustaw 1931, nr 51, poz. 423.

Ustawa z 27 kwietnia 1956 r. o zwalczaniu alkoholizmu, Dziennik Ustaw 1956, nr 12, poz. 62.

Ustawa z dnia 28 października 1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia, Dziennik Ustaw 1948, nr 55, poz. 434.

Ustawa z dnia 21 lipca 1950 r. o 6-letnim planie rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu na lata 1950–1955, Dziennik Ustaw 1950, nr 37, poz. 344.

Ustawa z dnia 10 grudnia 1959 r. o zwalczaniu alkoholizmu, Dziennik Ustaw 1956, nr 69, poz. 431.

Uszkiewicz L., Pawłowizm oznacza również walkę ideologiczną, „Służba Zdrowia” 1952, R. 4, nr 7.

Uszkiewicz L., Przemówienie końcowe, „Zdrowie Psychiczne” 1947 (wyd. 1948), R. 2, nr 2–4.

Wasserman I., O syntetycznym leczeniu schizofrenii, „Przegląd Lekarski” 1953, R. 9, seria 2, nr 1.

Wiadomości bieżące, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 9–10.

Wiadomości bieżące. Pomoc sanitarna UNRRA dla Polski, „Przegląd Lekarski” 1945, R. 1, seria 2, nr 6.

„Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego” 1946, R. 19, z. 19.

Wielka zdobycz nauki radzieckiej, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 18.

Wilczkowski E., Psychiatria a psychologia, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 33.

Wilczkowski E., W sprawie nowelizacji programu specjalizacji w zakresie psychiatrii, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 6.

Wilczkowski E., Wytyczne do organizacji lecznictwa psychiatrycznego na rok 1953, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Wilczyński H., Plan inwestycyjny na rok 1951, „Służba Zdrowia” 1950, R. 3, nr 35.

Wnioski z narady przedstawicieli komitetów redakcyjnych czasopism medycznych, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1955, R. 5, t. 5, nr 2.

Wolański J., Uwagi na temat lecznictwa psychiatrycznego w Polsce, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1953, R. 3, t. 3, nr 1.

Wyjazdy za granicę, „Służba Zdrowia” 1956, R. 8, nr 34.

Wymiana poglądów i doświadczeń (Fragmenty dyskusji z Krajowej Narady Służby Zdrowia), „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 49.

Z całego kraju, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 43; nr 52; 1951, R. 3, nr 45.

Z pobytu prof. E. Popowa, członka Akademii Nauk Medycznych ZSRR, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 18.

Zajączkowski H., Leczenie alkoholizmu przewlekłego środkiem uczulającym (doniesienie tymczasowe), „Polski Tygodnik Lekarski” 1949, R. 4, nr 1605.

Zakrzewska F., Uwagi o fizjologicznej teorii uczuć Jana Mazurkiewicza, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska” 1954, R. 4, t. 4, nr 1.

Zakrzewski T., Narada Robocza Psychiatrów Polskich, „Wiadomości Lekarskie”, listopad 1952, nr 11.

Zaostrza się walka z alkoholizmem, „Służba Zdrowia” 1951, R. 3, nr 5.

Zembrzuski L., Jeszcze o virchowianizmie, „Służba Zdrowia” 1950, R. 2, nr 36.

Ziemiec A., Wyniki dyskusji biologicznej w ZSRR, „Zdrowie Publiczne” 1949, nr 7–8.

Opracowania

A History of Clinical Psychiatry. The Origin and History of Psychiatric Disorders, red. G.E. Berrios, R. Porter, London 1995.

Ackerknecht E.H., Kurze Geschichte der Psychiatrie, Stuttgart 1985.

Adamska U., Śliwicka A., Szpital Psychiatryczny Tworki 1891–1991, Warszawa 1989.

Bilikiewicz T., Siedemdziesięciolecie profesora Stanisława Cwynara, „Psychiatria Polska” 1978, t. 12, nr 2.

Bilikiewicz T., Wspomnienia autobiograficzne, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1978, t. 23, nr 1.

Bilikiewicz T., Gallus J., Psychiatria polska na tle dziejowym, Warszawa 1962.

Bilikiewicz A., Herczyńska G., Formowanie środowiska psychiatrów w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2001, nr 10.

Bułhakow M., Mistrz i Małgorzata, tłum. I. Lewandowska, W. Dąbrowski, Warszawa 1995.

Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku, red. J. Kostrzewski, Warszawa 2001.

Chrzęściewski L., Początki akademickiego szpitala psychiatrycznego w Krakowie, „Polski Tygodnik Lekarski” 1983, R. 38, nr 14.

Connelly J., Captive University. The Sovietization of East German, Czech, and Polish Higher Education, 1945–1956, The University of North Carolina Press, Chapel Hill and London 2000.

Cwynar S., Siuchnińska H., Wspomnienie pośmiertne o Eugeniuszu Wilczkowskim, „Psychiatria Polska” 1968, t. 2, nr 3.

Die nationalsozialistische „Euthanasie“ – Aktion „T4“ und ihre Opfer. Geschichte und ethische Konsequenzen für die Gegenwart, Hrsg. von M. Rotzoll, G. Hohendorf, P. Fuchs, P. Richter, Ch. Mundt und W.U. Eckart, Paderborn 2010.

Dzięczkowski A., Piotrowski Aleksander (1878–1933), lekarz neurolog i psychiatra [w:] Polski słownik biograficzny, Wrocław 1981, t. 26, z. 3.

Dziubińska-Michalewicz M., Systemy ubezpieczeń zdrowotnych w wybranych krajach Unii Europejskiej (Francji, RFN, Szwecji, Wielkiej Brytanii), Kancelaria Sejmu, Biuro Studiów i Ekspertyz, grudzień 1999, Raport nr 168, http://biuro.sejm.gov.pl/teksty/r-168.htm (dostęp 25 I 2010 r.).

Ehrhardt E., Euthanasie und Vernichtung „Lebensunwerten“ Lebens, „Forum der Psychiatrie“, Stuttgart 1965, nr 11.

Ellenberger H.F., The Discovery of the Unconscious. The History and Evolution of Dynamic Psychiatry, New York 1970.

Fleszer-Szumigajowa J., Wierzbowski K., Profesor dr hab. Stanisław Batawia 24.5.1898 –21.4.1980, „Psychiatria Polska” 1982, t. 16, nr 5–6.

Frieß M., „Komm süßer Tod“ – Europa auf dem Weg zur Euthanasie? Zur theologischen Akzeptanz von assistiertem Suizid und aktiver Sterbehilfe, Verlag: W. Kohlhammer 2008.

Gawin M., Rasa i nowoczesność. Historia polskiego ruchu eugenicznego (1880–1952), Warszawa 2003.

Godorowski K., Działalność dr. med. Zdzisława Jaroszewskiego w szpitalu w Drewnicy, „Psychiatria Polska” 1987, nr 21.

Grabski A., Dzieje historiografii, Poznań 2003.

Hass L., Ostrowska T., Radziwiłłowicz Rafał (1860–1929). Lekarz psychiatra [w:] Polski słownik biograficzny, t. 30, red. E. Rostworowski, Wrocław 1987.

Herczyńska G., Formowanie środowiska psychiatrów w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2001, t. 10, z. 4.

Herczyńska G., Na okładce. Ludwik Perzyna (1742–1812), „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2000, t. 9, z. 3.

Herczyńska G., Herczyński R., Psychiatria i neurologia w Polsce u progu okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, z. 4.

Herczyńska G., Herczyński R., Zjazdy okresu „odwilży” (1956–1957), „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2004, t. 13, z. 4.

Herczyńska G., Herczyński R., Zjazdy psychiatrów polskich w okresie „odwrotu” 1957–1963, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2007, nr 16.

Herczyński R., Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Warszawa 2008.

Historia medycyny, red. T. Brzeziński, Warszawa 1988.

Howells J.G., World History of Psychiatry, New York 1975.

Hunter R., Macalpine I., Three Hundred Years of Psychiatry 1535–1860. A History Presented in Selected English Texts, New York 1982.

Ilnicki S., Problematyka psychiatryczna w działalności służby zdrowia w dawnym wojsku polskim, „Lekarz Wojskowy” 1984, R. 60, nr 5/6.

Ilnicki S., Nelken J. jun., Pułkownik doktor medycyny Jan Nelken, „Psychiatria Polska” 1986, t. 20, nr 5.

Jachowicz R., Polskie szpitalnictwo psychiatryczne do II wojny światowej, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3.

Jan Mazurkiewicz (1871–1947) lekarz, profesor [w:] Cmentarz Powązkowski w Warszawie, praca zbiorowa, red. J. Waldorff, Warszawa 1984.

Jankowski, J., Vitellon-prekursor polskiej okulistyki i psychiatrii, „Człowiek. Populacja. Środowisko” 1986, t. 3, nr 16.

Jarnicki P., Fleck a metafory [w:] Wzorce postrzegania rzeczywistości w nauce i społeczeństwie, red. B. Płonka-Syroka, Warszawa 2008 („Antropologia Wiedzy”, t. 3).

Jarosz M., Działalność naukowa prof. Stanisława Cwynara (1906–1984), „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 5.

Jarosz M., Oryginalność poglądów naukowych Maurycego Bornsztajna (w 110. rocznicę urodzin), „Psychiatria Polska” 1985, t. 19, nr 4.

Jaroszewski Z., Dramatyczna droga polskiej psychiatrii, „Psychiatria Polska” 1999, nr 33.

Jaroszewski Z., O życiu i śmierci dr Haliny Jankowskiej (w 25. rocznicę śmierci), „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 6.

Jaroszewski Z., Szpitalnictwo psychiatryczne w Polsce w latach 1945–1980. Przegląd chronologiczny, „Szpitalnictwo Polskie” 1983, t. 27, z. 3.

Jaska M., Dzieje Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. Aleksandra Piotrowskiego „Dziekanka” w Gnieźnie, Wrocław 1993.

Jastrzębowski Z., Spory o model lecznictwa. Opieka zdrowotna w koncepcjach polskiej polityki społecznej w XIX i XX wieku (do 1948 roku), Łódź 1994.

Jastrzębowski Z., Srogosz T., „Polska szkoła filozofii medycyny” a marksizm, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny” 1994, t. 1, z. 2.

Jaworski P., Szwecja wobec idei higieny rasowej (zarys problematyki) [w:] Społeczno-ideowe aspekty medycyny i nauk przyrodniczych XVII–XX wieku, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2002 („Studia z Dziejów Kultury Medycznej”, t. 5).

Jeszke J., Mity polskiej historiografii nauki, Warszawa 2007.

Jeszke J., W poszukiwaniu paradygmatu polskiej historiografii medycznej, Poznań 2000.

Jonecko A., Korc L., Grim Th., Historia Szpitala Psychiatrycznego w Branicach na pograniczu prusko-śląsko-czeskim, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1999, nr 62 [VII Zjazd Polsko-Niemieckiego Towarzystwa Historii Medycyny].

Jurga J., Zamojski J., Filozoficzne implikacje teorii dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego [w:] Sylwetki polskich lekarzy – humanistów XIX i XX wieku. Wydawnictwo jubileuszowe z okazji 70-lecia akademickiego Szkolnictwa Medycznego w Poznaniu, Poznań 1989.

Kästner I., Schröder C., Zygmunt Freud (1856–1939). Badacz umysłu, neurolog, psychoterapeuta. Teksty wybrane, tłum. B. Płonka, R. Ziobro, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 1997.

Kautsch M., Klich J., Whitfeld M., Zarządzanie w opiece zdrowotnej, Kraków 2001.

Kawalec K., Spór o eugenikę w Polsce w latach 1918–1939, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2000, t. 7, z. 2.

Kawczak A., Przedmowa [w:] K. Dąbrowski, W poszukiwaniu zdrowia psychicznego, Warszawa 1996.

Kępiński A., Masłowski J., Bibliografia profesora Karola Spetta, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 4.

Klee E., „Euthanasie“ im NS-Staat. Die „Vernichtung lebensunwerte Lebens“, Frankfurt am Main 1991.

Kochanowski J., Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956–1957, Kraków 2017.

Konopka S., Prof. dr med. i filozof Tadeusz Bilikiewicz, wybitny historyk medycyny, psychiatra i neurolog (wspomnienie pośmiertne), „Archiwum Historii Medycyny” 1981, t. 44, z. 1.

Kosiński K., Historia pijaństwa w czasach PRL. Polityka – obyczaje – szara strefa – patologie, Warszawa 2008.

Kwiatkowska L., Szpital psychiatryczny w Warcie w okresie II wojny światowej, „Wiadomości Lekarskie” 1989, nr 42.

Kuźmińska A., Państwowy model walki z gruźlicą w Polsce w latach 1945–1962, praca doktorska pod kierunkiem dr hab. B. Płonki-Syroki, prof. UWr, Wrocław 2010.

Letkiewicz M., W. Jędrzejczak, Historia Katedry i Kliniki Psychiatrii Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2004, nr 13, suplement 3.

Łyskanowski M., Historia XIX-wiecznej psychiatrii polskiej. Spory pomiędzy tzw. psychikami a somatykami w warszawskim środowisku lekarskim, „Psychiatria Polska” 1971, nr 5.

Łyskanowski M., Leczenie chorych psychicznie w wieku XVIII w Polsce i za granicą, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 3.

Łyskanowski M., Tok postępowania z chorymi psychicznie w Polsce w wieku XVIII, „Psychiatria Polska” 1969, t. 3, nr 2.

Łyskanowski M., Z dziejów medycyny polskiej. Skrypt z historii medycyny polskiej dla studentów I i II WL Oddziału Stomatologicznego oraz doktorantów wszystkich specjalności, Wrocław 2000.

Machcewicz P., Odwilż 1956 [w:] Polski wiek XX, t. 3, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2010.

Marcinów M., Historia polskiego szaleństwa, t. 1: Słońce wśród czarnego nieba. Studium melancholii, Gdańsk 2017.

Mazurkiewicz J., Kiejna A., Wójtowicz M., Z dziejów Kliniki Psychiatrycznej i Chorób Nerwowych we Wrocławiu. Wybitni przedstawiciele i budowle, Wrocław 1999.

Meissner R., Ryszard Alfred Dreszer (1897–1968) – lekarz psychiatra [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, przew. komitetu red. A. Gąsiorowski, Warszawa, Poznań 1981.

Meissner, R., Stefan Józef Borowiecki (1881–1937) – lekarz psychiatra i neurolog [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, przew. komitetu red. A. Gąsiorowski, Warszawa, Poznań 1981.

Michalik G., Przemiany polityki antyalkoholowej w Polsce w latach 1944–1989 [w:] Doświadczanie choroby w perspektywie badań interdyscyplinarnych, red. B. Płonka-Syroka, M. Skrzypek, Wrocław 2010.

Moskalewicz J., Polityka społeczna wobec alkoholu w Polsce w latach 1944–1982, Warszawa 1998.

Müller-Dietz H.E., Nikolaj N. Siemasko, Deutsch-Russiche Kontakte in Berlin [w:] Ärzte zwischen Deutschland und Russland. Lebensbilder zur Geschichte der medizinischen Wechselbeziehungen, Stuttgart 1995.

Musielak M., Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Poznań 2008.

Nasierowski T., Curriculum vitae Rafała Radziwiłłowicza (1860–1929), „Psychiatria Polska” 1987, nr 21.

Nasierowski T., Czołowi psychiatrzy polscy przełomu XIX i XX wieku – dziedzictwo myśli i postaw, praca doktorska pod kierunkiem prof. W. Szelenbergera, niepublikowana, Akademia Medyczna, Katedra i Klinika Psychiatryczna w Warszawie, Warszawa 1991.

Nasierowski T., Drogi i bezdroża polskiej psychiatrii, https://static2.medforum.pl/upload/file/klienci/ptp/historia/Drogi_i_bezdroza_polskiej_psychiatrii%20_Tadeusz_Nasierowski.pdf, dostęp 6 VII 2021 r. Artykuł jest streszczeniem przygotowywanej do druku monografii T. Nasierowskiego na temat historii psychiatrii w Polsce, w tym historii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego pt. Wspierać co niskie w oczach świata tego. Drogi i bezdroża polskiej psychiatrii.

Nasierowski T., Dzieje psychiatrii. Główne wydarzenia i tendencje rozwojowe [w:] Podstawy psychiatrii, t. 1, red. J. Rybakowski, J. Wciórka, A. Bilikiewicz, S. Pużyński, Wrocław 2002.

Nasierowski T., Iwan Pietrowicz Pawłow. Nauka sowiecka w okowach stalinizmu, Warszawa 2002.

Nasierowski T., Klemens Maleszewski – pionier terapii elektrowstrząsowej w psychiatrii polskiej, „Psychiatria Polska” 2002, t. 36, nr 2.

Nasierowski T., Listy do przyjaciela. Psychiatria polska początku XX wieku w listach Jana Mazurkiewicza do Witolda Chodźki, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2002, t. 11, z. 4.

Nasierowski T., Psychiatria a wolnomularstwo w Polsce, Warszawa 1998.

Nasierowski T., Psychiatria polityczna w Rosji Sowieckiej do 1951 roku, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 1996, nr 5.

Nasierowski T., Psychiatria polska okresu II wojny światowej w konfrontacji z totalitarnymi utopiami ostatecznego rozwiązania kwestii społecznych, „Psychiatria po Dyplomie”, czerwiec 2004, wyd. specjalne.

Nasierowski T., Psychiatria polska okresu stalinowskiego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2005, t. 14, nr 4.

Nasierowski T., Rola Tworek w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej. Kierunki psychiatrii reprezentowane w Tworkach na przestrzeni wieku, „Psychiatria Polska” 1991, t. 25, nr 6.

Nasierowski T., Rola Tworek w rozwoju polskiej myśli psychiatrycznej. Kierunki psychiatrii reprezentowane w Tworkach na przestrzeni wieku. Pamiętnik jubileuszowy, materiały konferencji naukowej z okazji 100-lecia Szpitala Psychiatrycznego w Tworkach, Tworki 16–17.09.1991, Pruszków 1992.

Nasierowski T., Rys historii psychiatrii w Polsce [w:] E. Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu, Warszawa 2005.

Nasierowski T., Symulacja choroby psychicznej Józefa Piłsudskiego zakończona ucieczką ze szpitala św. Mikołaja Cudotwórcy w Petersburgu, „Psychiatria Polska” 1989, nr 23.

Nasierowski T., Świat lekarski w Polsce II połowa XIX w. – I połowa XX w. Idee, postawy, konflikty, Warszawa 1992.

Nasierowski T., Zakład dla umysłowo i nerwowo chorych w Kochanówce oraz Łódź w listach prof. Jana Mazurkiewicza do Stefana Żeromskiego z lat 1902–1907. Ówczesne poglądy naukowe Jana Mazurkiewicza, „Psychiatria Polska” 1987, nr 21.

Nasierowski T., Z czarta kuźni rodem… Psychiatria, psychologia i fizjologia sowiecka w pierwszych latach po rewolucji, Warszawa 2001.

Olechnowicz I., Między teorią a eksperymentem – problem psychologii na początku XX wieku [w:] Wzorce postrzegania rzeczywistości w nauce i społeczeństwie, red. B. Płonka-Syroka, Warszawa 2008 („Antropologia Wiedzy”, t. 3).

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski, Warszawa 2005.

Państwowy Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Lublińcu 1894–1969, Lubliniec 1970.

Perzyńska-Starkiewicz A., In memory of Professor Jan Mazurkiewicz in the 70th anniversary of his death / Wspomnienie o Prof. Janie Mazurkiewiczu w 70. rocznicę śmierci, „Current Problems of Psychiatry” 2017, 18, https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/cpp.2017.18.issue-4/cpp-2017-0018/cpp-2017-0018.pdf

Pionkowski J., Profesor Stanisław Cwynar (1906–1984) jako lekarz, nauczyciel i społecznik, „Psychiatria Polska” 1985, R. 19, nr 5.

Platen-Hallermund A., Die Tötung Geisteskranker in Deutschland (reprint wydania z 1948 r.), Frankfurt am Main 2005.

Płonka-Syroka B., Antropologia wiedzy. Perspektywy badawcze dyscypliny, Wrocław 2005.

Płonka-Syroka B., Carla Gustava Junga Theatru mundi. Czy opis nowożytnej alchemii zawarty w dziele Junga »Psychiologie Und Alchemie« rzeczywiście możemy uznać za historyczną rekonstrukcję?, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2000, t. 7, z. 2.

Płonka-Syroka B., Inspiracje antypozytywistyczne w europejskiej historiografii medycyny w XX stuleciu, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2002, t. 9, z. 1–2.

Płonka-Syroka B., Inspiracje Kuhnowskie w historiografii medycyny, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2000, t. 63, z. 2.

Płonka-Syroka B., Ludwik Fleck (1896–1961), mikrobiolog, prekursor nowoczesnej metodologii historii medycyny, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny” 1993, t. 1, z. 1.

Płonka-Syroka B., Medycyna niemiecka nurtu niematerialistycznego 1797–1848 i polska recepcja jej teorii i doktryn w dziewiętnastym stuleciu, Warszawa 1999.

Płonka-Syroka B., „Medycyna w kontekście społeczno-kulturowym – przegląd koncepcji i propozycje badawcze”, referat wygłoszony na konferencji naukowej pt. „Obraz człowieka i ludzkiego ciała – społeczno-kulturowy kontekst medycyny”, Wrocław, 16–17 maja 1994 r.

Płonka-Syroka B., Mentalność lekarzy-historyków nauk medycznych i kulturowe aspekty jej genezy [w:] Historia – mentalność – tożsamość. Miejsce i rola historii oraz historyków w życiu narodu polskiego i ukraińskiego w XIX i XX wieku, red. J. Maternicki, L. Zaszkilniak, Rzeszów 2008.

Płonka-Syroka B., Mesmeryzm. Od astrologii do bioenergoterapii, Wrocław 2007.

Płonka-Syroka B., Metodologia T.S. Kuhna a historia medycyny (Uwagi na marginesie 30. rocznicy wydania polskiego „Struktury rewolucji naukowych”), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1998, R. 43, nr 4.

Płonka-Syroka B., Niemiecka medycyna romantyczna, Warszawa 2007.

Płonka-Syroka B., Od historiografii nauk przyrodniczych do antropologii wiedzy – kształtowanie się nowej dyscypliny badań [w:] Antropologia wiedzy. Perspektywy badawcze dyscypliny, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2005.

Płonka-Syroka B., Oświecenie i Romantyzm. Dwie przestrzenie kultury, dwa modele medycyny, „Medycyna i Okolice” 2006, t. 1.

Płonka-Syroka B., Poglądy metodologiczne Ludwika Flecka (1896–1961) i ich recepcja w literaturze światowej w latach 1935–1993, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1994, t. 57, z. 4.

Płonka-Syroka B., Proces modernizacji nauk medycznych w ujęciu Wernera Leibbranda – przedstawiciela nurtu neoromantycznego w niemieckiej historiografii medycyny pierwszej połowy XX wieku [w:] Proces modernizacji nauk przyrodniczych w historii i historiografii nauki, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2003 („Studia z Dziejów Kultury Medycznej”, t. 7).

Płonka-Syroka B., Rozważania o metodyce pisania prac naukowych z zakresu historii medycyny, „Archiwum Historii Medycyny” 1984, t. 47, z. 1.

Płonka-Syroka B., Społeczno-kulturowy kontekst historii medycyny – przegląd koncepcji i propozycje badawcze, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny” 1995, t. 2, z. 1.

Płonka-Syroka B., Spory o kształtowanie się standardu nowoczesnej psychiatrii w XIX stuleciu, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2002, R. 47, nr 1.

Podgórska-Klawe Z., Szpitale warszawskie 1388–1945, Warszawa 1975.

Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, red. M. Musielak, J. Zamojski, Poznań 2010.

Polski słownik biograficzny, t. 21, z. 1, red. E. Rostworowski, Kraków 1976.

Popielarska A., Rozwój psychiatrii dziecięcej w Polsce, „Pediatria Polska” 1988, nr 40.

Pörksen N., Leczenie czy eksterminacja. Filozofia zdrowia publicznego w medycynie hitlerowskich Niemiec, „Psychoterapia” 2002, nr 1.

Porter R., Madness. A Brief History, New York 2002.

Rocznik statystyczny ochrony zdrowia 1945–1967, Warszawa 1969.

Rosińska Z., Freud, Warszawa 2002.

Rzut oka na polską psychiatrię XX wieku na tle sytuacji w innych krajach, „Postępy Psychiatrii i Neurologii” 2000, nr 9.

Selesnick T., Alexander F.G., The History of Psychiatry. An Evaluation of Psychiatric Thought and Practic from Prehistoric Times to the Present, London 1967.

Shorter E., A Historical Dictionary of Psychiatry, New York 2005.

Shorter E., Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu, Warszawa 2005.

Shorter E., Healy D., Shock Therapy: A History of Electroconvulsive Treatment in Mental Illness, Rutger University Press 2007.

Sieńkowski E., Tadeusz Bilikiewicz (1901–1980) – historyk medycyny i filozof, „Kwartalnik Historii Nauki” 1981, R. 26, nr 2.

Skoczkowski J., Docent dr med. Roman Markuszewicz – pierwszy kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrycznej w Lublinie (1894–1946), „Psychiatria Polska” 1972, t. 6, nr 2.

Skoczkowski J., W 40. rocznicę śmierci docenta dr. med. Witolda Łuniewskiego, twórcy polskiej szkoły psychiatrii sądowej (1881–1943), „Psychiatria Polska” 1984, t. 18, nr 5.

Społeczno-ideowe aspekty medycyny i nauk przyrodniczych XVII–XX wieku, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2002 („Studia z Dziejów Kultury Medycznej”, t. 5).

Srogosz T., Dzieje myśli medycznej czasów nowożytnych – postulaty badawcze i propozycje metodologiczne, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Historią Medycyny” 1994, t. 1, z. 1.

Srogosz T., Między biologiczną egzystencją człowieka w dziejach a historią nauki, Częstochowa 2003.

Srogosz T., Postawy ludzi nauki w okresie terroru: na marginesie książki Simona Sznola: „Herosi, gangsterzy i konformiści”, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2006, R. 51, nr 3–4.

Srogosz T., Wierzbicki T., Kochanówka. Szpital dla Psychicznie i Nerwowo Chorych k. Łodzi/Kochanówka. Krankenhaus für Psychisch und Nervenkranke b. Łódź [w:] Zagadka chorych psychicznie w Polsce 1939–1945, red. Z. Jaroszewski, Warszawa 1993.

Stapiński A., Zwalczanie kiły i rzeżączki w Polsce, Warszawa 1979.

Sternalski M., Psychiatria w XIX-wiecznym Krakowie (1820–1880), „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2003, t. 66, z. 2.

Sternalski M., Sztajner A., Wspomnienie pośmiertne. Lek. Karol Borkowski (1920–1987), „Psychiatria Polska” 1988, nr 22.

Stone M.H., Healing the Mind. A History of Psychiatry from Antiquity to the Present, London 1997.

Strojnowski J., Nauczanie psychiatrii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie [w:] Nauczanie medycyny w Polsce i w Niemczech w XIX i XX wieku, Polsko-Niemiecki Zjazd Historii Medycyny PRL–DDR, 24–26 maja 1984 r., Zamek Łańcut, [streszczenie referatu], Rzeszów 1984.

Sznol S., Herosi, gangsterzy i konformiści, przeł. K. Bogucka, Warszawa 2004.

Szpak E. „Chory człowiek jest wtedy jak coś go boli”. Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi polskiej po 1945 r., Warszawa 2016.

Szpak E., Listy do władz centralnych w świetle problemów opieki społecznej i zdrowotnej w PRL (1945–1989) [w:] A. Adamus, K. Gajewski, Á.L. Ispán, D. Jarosz, C. Kovács, G. Miernik, E. Szpak, Listy do władzy 1945–1989. Studia przypadków, Warszawa 2019.

Śródka A., Odrodzony Uniwersytet Warszawski [w:] Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789–1950), red. M. Łyskanowski, A. Stapiński, A. Śródka, Warszawa 1990.

Śródka A., Wydział Lekarski Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego [w:] Dzieje nauczania medycyny i farmacji w Warszawie (1789–1950), red. M. Łyskanowski, A. Stapiński, A. Śródka, Warszawa 1990.

Święcicki A., Alkohol. Zagadnienia polityki społecznej, Warszawa 1968.

Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 3: Filozofia XIX wieku i współczesna, Warszawa 1997.

The Cambridge History of Medicine, red. R. Porter, Cambridge University Press 2006.

Topolski J., Nowe idee współczesnej historiografii, Poznań 1980.

Topolski J., Teoria wiedzy historycznej, Poznań 1983.

Urbanek B., Idea opieki nad chorym na ziemiach polskich w latach 1809–1914, Wrocław 2001.

Urbanek B., Problematyka leczenia „moralnego” psychicznie chorych w polskiej literaturze medycznej lat trzydziestych i czterdziestych XIX stulecia, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1994, R. 39, nr 3–4.

Urbanek B., Przemiany w teorii i praktyce opieki psychiatrycznej na ziemiach polskich w XIX wieku, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1998, R. 43, nr 2.

Uzarczyk K., Główne nurty rozwoju międzynarodowego ruchu eugenicznego [w:] Społeczno-ideowe aspekty medycyny i nauk przyrodniczych XVII–XX wieku, „Studia z Dziejów Kultury Medycznej”, t. 5, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2002.

Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Toruń 2003.

Walter B., Psychiatrie und Gesellschaft in der Moderne. Geisteskrankenfürsorge in der Provinz Westfalen zwischen Kaiserreich und NS-Regime, Paderborn 1996.

Więckowska E., Zwalczanie ostrych chorób zakaźnych w Polsce w latach 1944–1950, Wrocław 2001.

Wrzosek W., Historia – kultura – metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii, Wrocław 1995.

Wrzosek W., Klasyczna i nieklasyczna historiografia nauki. Dlaczego nie rozumiemy się nawzajem? [w:] Antropologia wiedzy. Perspektywy badawcze dyscypliny, red. B. Płonka-Syroka, Wrocław 2005.

Wzorce postrzegania rzeczywistości w nauce i społeczeństwie, red. B. Płonka-Syroka, Warszawa 2008 („Antropologia Wiedzy”, t. 3).

Zagłada chorych psychicznie w Polsce 1939–1945, red. Z. Jaroszewski, Warszawa 1993.

Zakrzewski T., Pręgowski Piotr (1874–1945), lekarz neuropsychiatra, działacz społeczny, publicysta [w:] Polski słownik biograficzny, Wrocław 1985, t. 28, red. E. Rostworowski, z. 3.

INDEKS OSÓB

A

Ackerknecht Erwin H.

Adamczak Andrzej

Adamska Urszula

Adamski Jan

Adamus Anna

Alewski Janusz

Alexander Franz G.

Ałapin Bolesław

Anton Gabriel

Avenarius Richard

B

Baley Stefan

Baliński Jan

Bartoszewski J.A.

Batawia Stanisław

Battie William

Bechterew Władimir

Bednarek Lech

Bednarski Bohdan

Bednarski Michał

Beers Clifford

Bein H.J.

Bendarzewski Stanisław

Bernheim Hipolit

Berrios German E.

Beveridge William

Bielawski Oskar

Bierut Bolesław

Bilikiewicz Adam

Bilikiewicz Tadeusz

Bindig Karl

Bini Lucio

Biniecki Stanisław

Biriukow Dymitr

Bismarck Otto von

Blachnicki Franciszek

Bleuler Eugene

Bogucka Krystyna

Bogusławska Helena

Borkowski Bogusław

Bornsztajn Maurycy

Borowiecki Stefan

Boruk Stanisław

Braudel Fernand

Brett Georges

Briquet Pierre

Broniewski Władysław

Broszkiewiczowa Ewa

Brzezicki Eugeniusz

Brzeziński Tadeusz

Brzęk Wacław

Buchowska Irena

Bukowczyk Adam

Bułhakow Michaił

Bunsch-Konopka Helena

Bychowski Gustaw

Bykow Konstantin

Bynum William F.

C

Cerlettii Ugo

Chaliński Arkadiusz

Charcot Jean Martin

Charpentier Paul

Chodźko Witold

Chojnowski Mieczysław

Choróbski Jerzy

Chruszczow Nikita

Chrzęściewski Lucjan

Claparède Édouard

Connelly John

Correns Erich Carl

Cwynar Stanisław

Czerkaszyn Aleksander Nikołajewicz

Czernigowskij Włodzimierz Nikołajewicz

D

Dąbrowski

Dąbrowski Kazimierz

Dąbrowski Stanisław

Dąbrowski Witold

Decroly Ovide

Delay Jean

Dembowski Jan

Demianowski Adrian

Deniker Pierre

Deresz Stanisław

Dewey John

Dowżenka Anatol

Drath Anna

Dreszer Ryszard

Dreszerowa Helena

Dryjski Antoni

Dymecki Jerzy

Dzięczkowski Andrzej

Dziubińska-Michalewicz Małgorzata

E

Ehrhardt Helmut

Ellenberger Henri F.

Engels Friedrich

Ésquirol Jean-Etienne Dominique

Ey Henri

F

Falicki Zdzisław

Falkowski Adolf

Filipkiewicz

Fiłatow Włodzimierz

Fiodorow Lew

Fiutowski Jerzy

Flatau Joanna

Fleck Ludwik

Fleszer-Szumigajowa J.

Florczak Wincenty

Fonberg Elżbieta

Frank Johann Peter

Frank Józef

Frąckowiak Tadeusz

Freeman Walter

Freud Anna

Freud Zygmunt

Frieß Michael

Frostig Jakub

Frydrych Bartłomiej

G

Gajewski Krzysztof

Gallus Jan

Galton Francis

Gałuszko Paweł

Gastaut Henri

Gawin Magdalena

Gawlikowski Maciej

Geblewicz Eugeniusz

Gerard Kira

Gilarowski Wasilij

Giżewska

Godorowski Kazimierz

Goldschmied Aleksander

Gomułka Władysław

Górnicki Bolesław

Grekow

Griesinger Wilhelm

Grim Tomáš

Grynberg Zygmunt

Grześkowiak Stanisław

Grzywak-Kaczyńska Maria

Grzywo-Dąbrowska Maria

Grzywo-Dąbrowski Wiktor

Guriewicz Michaił Osipowicz

Gutt Romuald Wiesław

H

Hagemann

Halban Henryk

Handelsman Józef

Hass Ludwik

Hausmanowa Irena

Healy David

Heflich-Piątkowska Halina

Heinroth Johann Christoph

Herczyńska Grażyna

Herczyński Ryszard

Herman Eugeniusz

Hipokrates

Hirszfeld Ludwik

Hitler Adolf

Hoche Alfred

Hoff Hans

Horski-Horończyk Stanisław

Horsley Victor

Horwitz-Kancewiczowa Kamila

Howells John G.

Hunter Richard

Hurynowicz Janina

I

Ideler Karl Wilhelm

Ilnicki Stanisław

Ispán Ágota Lídia

Issajewicz Władysław

Iwanow-Smoleński Anatolij

J

J.D.

J.S.

Jachowicz Ryszard

Jackson John Hughlings

Jakimowicz Władysław

Jaska Marian

Jakubowski Józef

Jakubowski Jerzy

James William

Janikowski Andrzej

Jankowska Halina

Jankowski Jerzy

Jarema Michał

Jarosz Dariusz

Jarosz Marek

Jaroszewski Jan

Jaroszewski Zdzisław

Jaroszyński Jan

Jaspers Karl

Jastrzębowski Zbigniew

Jaworska Irena

Jaworski Paweł

Jełowicki Włodzimierz

Jeszke Jaromir

Jeżewska Ewa

Jędrzejczak Walerian

Jędrzejewicz Janusz

Joffroy Alexis

Jonecko Antoni

Jonston Jan

Jung Carl Gustav

Jurga Jadwiga

Jus Andrzej

Jusowa Karolina

K

Kacprzak Marcin

Kaczanowski Feliks

Kaczyńska Maria zob. Grzywak-Kaczyńska Maria

Kaczyński Mieczysław

Kahlbaum Karl Gustaw

Kaltenbergh Leon

Karlińska Anna

Kautsch Marcin

Kawalec Krzysztof

Kawczak Andrzej

Kępiński Antoni

Kiejna Andrzej

Kielak Lucyna

Klaesi Jakob

Kleist Karl

Klich Jacek

Kochanowski Jerzy

Koleśnik Matylda

Kołakowska Tamara

Konopka Stanisław

Konorski Jerzy

Korc Leon

Korniłow

Korzeniowski Lucjan

Kosiński Krzysztof

Kostkiewicz Bronisław

Kostrzewski Jan

Kosztojanc Chaczatur

Kovács Csaba

Kozłowska Natalia

Kożusznik Bogusław

Kraepelin Emil

Krasilewicz Ryszard

Krasnogorski Nikołaj

Kretschmer Ernst

Kruszewska-Flatau (Kruszewska-Flatauowa) Helena

Kryczyński I.

Krysiński Ildefons

Kuhn Roland

Kujawski Ryszard

Kulak Teresa

Kuligowski Zygmunt

Kulisiewicz Tadeusz

Kunicki Adam

Kurcman-Karliński

Kuźmińska Alicja

Kwiatkowska Lucyna

L

Laborit Henri

Lamarck Jean Baptiste de

Laskowska

Leder

Ledóchowski A.

Leglidowicz

Lenin Włodzimierz

Letkiewicz Magdalena

Lewandowska Irena

Lewandowski

Litwin Franciszek

Lombroso Cesare

Ł

Łaszczewski Tadeusz

Łuniewski Witold

Łysenko Trofim

Łyskanowski Marcin

M

M.K.

Macalpine Ida

Mach Ernst

Machcewicz Paweł

Maciejewski M.

Mackiewiczowa Z.

Majewska Zofia

Maleszewski Klemens

Malinowski Adolf

Marciniak

Marcinów Mira

Marks Karol

Markuszewicz Ryszard

Marshall George

Masłowski Jan

Matelski Witold

Mazurkiewicz Jan

Mead Margareth

Meduna Ladislas

Meissner Roman

Mendel Grzegorz

Meyer Adolf

Meynert Theodor

Michajłow Włodzimierz

Michalik Grzegorz

Michejda Tadeusz

Miczurin Iwan

Mieniewski Zdzisław

Miernik Grzegorz

Mierzejewski Jan

Mikołajczyk Stanisław

Mikulski Antoni

Minkowski Eugeniusz

Moniz Egaz

Morawski Julian

Morel Benedykt August

Moreno Jacob Levy

Morgan Thomas

Morzycki Jerzy

Moskalewicz Jacek

Müller J.M.

Müller Johannes

Müller-Dietz Heinz E.

Musielak Michał

N

Nasierowski Tadeusz

Nelken Jan

Nowicki Stanisław

O

Oettinger Józef

Opalski Adam

Orzechowski

Osetowska Ewa

Osóbka-Morawski Edward

Ossendowski Aleksander

Ostrowska Teresa

Ostwald Wilhelm

Ośko Jan

P

Paczkowski Andrzej

Pałys Stanisława

Paszkiewicz Ludwik

Pawłow Iwan P.

Persak Krzysztof

Perzyna Ludwik

Perzyńska-Starkiewicz Aneta

Petrusewicz Kazimierz

Piątkowska Halina zob. Heflich-Piątkowska Halina

Piątkowski Franciszek

Piekarska Aniela

Piltz Jan

Pinel Philippe

Pionkowski Janusz

Platon

Pląskowski Romuald

Ploetz Alfred

Płociniczak Jan

Płonka-Syroka Bożena

Podgórska-Klawe Zofia

Podgórski Tadeusz

Poetzl Otton

Pogorzelski Wojciech

Pograbiak

Pomianowski Jerzy

Popielarska Aniela

Popow E.

Porter Roy

Powiadomska Halina

Półtawska Wanda

Prokopski Jacek Aleksander

Prus Bolesław

Przysuski Ludwik

Pussin Jean¬-Baptiste

Puttnam James J.

Pużyński Stanisław

R

Radło Piotr

Radomska-Strzemecka Helena

Radziwiłłowicz Rafał

Reicher Eleonora

Reil Johann Christian

Rokicki Konrad

Rosińska Zofia

Rostworowski Emanuel

Rothe Adolf

Rowiński Ksawery

Rusinow Włodzimierz Sergiejewicz

Rybakowski Janusz

Ryle John

Rzepka Jan

S

S.C.

Sakel Manfred

Salecki

Samska Anna

Schlitter Emil

Schopenhauer Arthur

Schott Heinz

Selecki Borys

Selesnick Sheldon T.

Sembratowicz-Uszkiewiczowa Lidia

Shorter Edward

Siedlaczek-Komorowska

Siemaszko Nikołaj

Sieńkowski Eugeniusz

Sieradzki

Sigerist Henry E.

Sikorska A.

Siuchnińska Halina

Skoczkowski Jacek

Skrzypek Michał

Smirnow E.I.

Smoluchowski A.S.

Snieżniewski Andriej Władimirowicz

Spett Karol

Srogosz Tadeusz

Stalin Józef

Stapiński Andrzej

Stein Wiktor

Sternalski Marek

Stępień Lucjan

Stone Michael H.

Strojnowski Jerzy

Stryjeński Władysław

Suder Roman

Sulestrowski Waldemar

Szarejko Piotr

Szelenberg Aleksander

Szelenberger Waldemar

Szenbergowa

Szenkowa Izabella

Szmarian

Sznol Simon

Szpak Ewelina

Szpilczyński Stanisław

Sztachelski Jerzy

Sztajner Andrzej

Szumowski Władysław

Szwedowa Irena

Szymańska Zofia

Szymański Jan

Ś

Śliwicka Anna

Śliwonik Tadeusz

Śródka Andrzej

Światło Józef

Świerczek Stanisław

Święcicki Andrzej

T

Tatarkiewicz Władysław

Tölle Rainer

Tomorowicz

Tracewski Czesław

Tramer Maciej

Trillat Etienne

Tschemarck Erich Edler von Seysenegg

Turski Piotr

U

Urbanek Bożena

Urbanek Mariusz

Uszkiewicz Leon

Uzarczyk Kamila

V

Virchow Rudolf

Vries Hugo de

W

Wagner-Jauregg Julius

Waldorff Jerzy

Wareńczak Stefan

Wassermann Izydor

Watson John

Watts James

Ważyk Adam

Wciórka Jacek

Wdowiak Leonard

Weismann August

Wernic Leon

Wernicke Karl

Weyroch

Whitfield Malcolm

Wichert Franciszek

Wichranow Aleksander

Widy-Wirski Feliks

Wierzbicki Tadeusz

Wierzbowski Krzysztof

Wierzgacz Roman

Więckowska Elżbieta

Wilczkowski Eugeniusz

Wilczyński H.

Wnarski Józef

Wolański Jan

Wołek Józef

Woronin Leonid Grigoriewicz

Wójtowicz Małgorzata

Z

Zajączkowski Henryk

Zakrzewska Franciszka

Zakrzewski Tadeusz

Zamojski Jan

Zarzecka Magdalena

Zawadowski Witold

Zembrzuski Ludwik

Zieliński Marcin

Zieliński Stefan

Ziemiec Anna

Ż

Żebrowska Maria

Table of Contents

Strona tytułowa

Okładka

Strona redakcyjna

Wstęp

Zarys historii psychiatrii polskiej… i europejskiej w XIX i w pierwszej połowie XX w.

Psychiatria europejska w XIX i w pierwszej połowie XX w.

Psychiatria polska od początku XIX w. do 1918 r.

Psychiatria polska w latach 1918–1945

Psychiatria polska jako nauka w latach 1945–1947

Przemiany w psychiatrii naukowej w Polsce w latach 1947–1955

Likwidacja ruchu higieny psychicznej

XXII Zjazd Psychiatrów Polskich w Gdańsku

Zmiany w wydawnictwach psychiatrycznych. Tydzień Pawłowa

Kongres Nauki Polskiej

Konferencja Pawłowowska w Krynicy

Instytut Psychoneurologiczny

Krajowa Narada Psychiatrów w Tworkach

Zmiany w Instytucie Psychoneurologicznym po Krajowej Naradzie Psychiatrów w Tworkach

„Pawłowizacja” wydawnictw psychiatrycznych

Badania naukowe

Połączenie PTP i PTN

Odchodzenie od modelu pawłowowskiego w psychiatrii. Odwilż 1955–1956

Organizacja i funkcjonowanie systemu opieki psychiatrycznej zamkniętej…w Polsce w latach 1945–1948

Organizacja i funkcjonowanie psychiatrycznej opieki zamkniętej w latach 1948–1956

Stan liczebny łóżek oraz ruch chorych

Kadry

Sytuacja finansowo-organizacyjna

Metody leczenia

Organizacja i funkcjonowanie lecznictwa otwartego psychiatrycznego w Polsce w latach 1945–1950

Organizacja i funkcjonowanie lecznictwa otwartego w latach 1950–1956

Zakończenie

Summary

Wykaz skrótów

Wykaz tabel

Bibliografia

Indeks osób