Solidarność od wewnątrz
1980–1981

redakcja
Andrzej Friszke, Krzysztof Persak i Paweł Sowiński

Recenzenci
dr Artur Kubaj
dr hab. Jan Skórzyński

Redakcja
Małgorzata Strasz

Korekta
Anna Kaniewska

Projekt okładki
Marcin Koc

Redakcja techniczna
Andrzej Broniak

Indeks osób
Łukasz Rybak

Skład i łamanie
Marcin Koc

© Copyright by Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk & Instytut Pamięci Narodowej
– Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2013

ISBN 978-83-8229-743-0 (epub)
ISBN 978-83-8229-744-7 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową
www.ksiegarniaipn.pl

wstęp

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” nie jest zbadany w stopniu odpowiadającym jego roli i znaczeniu. Powstanie „Solidarności” w wyniku strajków sierpniowych i zawartych porozumień z komisjami rządowymi, a następnie złączenia inicjatyw lokalnych i utworzenia wspólnej centrali, było wydarzeniem bez precedensu w całym bloku wschodnim. Funkcjonowanie autentycznej, oddolnie budowanej organizacji związkowej w kraju realnego komunizmu podważało kluczowe cechy systemu. System ten polegał bowiem na kontrolowaniu całego życia społecznego przez monopolistyczną i zbudowaną na zasadzie hierarchii partię rządzącą. Uważała się ona – zgodnie z doktryną leninizmu – za emanację klasy robotniczej, a zatem ustrój państwa, w którym partia sprawowała władzę, miał ideologiczną nazwę „dyktatury proletariatu”. Powstanie wielkiego, robotniczego przede wszystkim związku zawodowego ujawniało światowej lewicy fałsz tej doktryny, choć może nie miało większego znaczenia dla Polaków, gdyż mało kto w te ideologiczne zaklęcia wierzył.

Dla sytuacji w Polsce znaczenie kluczowe miało natomiast zakwestionowanie monopolu pzpr na organizowanie społeczeństwa i blokowanie opinii publicznej. Cały cykl zdarzeń w ciągu szesnastu miesięcy legalnego istnienia „Solidarności” można ukazać właśnie jako pękanie monopolu władzy w coraz większym stopniu i w kolejnych dziedzinach życia. Stary system się rozsypywał, a w jego miejsce powstawały nowe reguły relacji między władzą a społeczeństwem. Tworzyły się one w wyniku tracenia przez partię kontroli nad obywatelami i wypełniania różnych form życia społecznego przez „Solidarność”, a także inne powstające związki i stowarzyszenia oraz niektóre organizacje działające od lat, ale teraz odzyskujące niezależność od władzy. „Solidarność” była głównym sprawcą tych zdarzeń i jej największą siłą, mniejsze inicjatywy społeczne mogły się rozwijać dzięki jej wsparciu, pod jej parasolem ochronnym.

Ten niezwykły proces społeczny nazywano niekiedy rewolucją, niekiedy kolejnym polskim bezkrwawym powstaniem. Z pewnością jednak był to proces przełomowy, w ruchu „Solidarności” uczestniczyły setki tysięcy ludzi, działaczy na różnych szczeblach. NSZZ „Solidarność” liczył około 10 mln członków, opierał się przede wszystkim na organizacjach w wielkich zakładach pracy, ale skupiał też większość pracowników umysłowych, był potężną siłą na najważniejszych polskich uczelniach.

Chyba nie może budzić wątpliwości stwierdzenie, że „Solidarność” była jednym z najważniejszych zjawisk polityczno-społecznych w powojennej Polsce, które trwale zmieniło sytuację wewnętrzną kraju, a także wpłynęło na dzieje powszechne. Zarazem mimo istnienia wielu prac szczegółowych, ujęć pewnych problemów, fenomen „Solidarności” nie został w sposób wyczerpujący opisany.

W momencie gdy przystępowaliśmy do pracy nad tym tomem, istniały dwie syntezy historii związku w okresie 1980–1981 – Jerzego Holzera „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia oraz Timothy’ego Gartona Asha Polska rewolucja, obie wydane w 1983 r. Od tamtej pory opublikowano wiele źródeł, w tym nakładem Stowarzyszenia „Archiwum Solidarności” stenogramy kilku posiedzeń Komisji Krajowej, a także szereg opracowań dotyczących niektórych regionów i ważnych wydarzeń. W czasie przygotowań do konferencji i wkrótce po niej ukazało się sześć tomów NSZZ „Solidarność” 1980–1981 pod redakcją Łukasza Kamińskiego i Grzegorza Waligóry (Warszawa 2010). Ten zbiór przynosi wiele wartościowych opracowań szczegółowych, zwłaszcza syntetycznie podane dzieje wszystkich regionów w latach 1980–1989, ale zarazem uwypukla potrzebę syntezy. Nim taka synteza powstanie, brakuje wyczerpującej historii wielu ważnych i wpływających na dzieje całego związku regionów. Poza zainteresowaniem badaczy znajdują się biuletyny, czyli pisma informacyjne i publicystyczne „Solidarności”, które były jednym z najważniejszych przejawów życia wewnętrznego związku i stanowią kopalnię wiedzy o wielu sprawach. Brakuje też pogłębionych studiów nad sylwetkami związkowych liderów.

Zamieszczone w niniejszym tomie artykuły są rozwinięciem referatów wygłoszonych na konferencji „»Solidarność« od wewnątrz 1980–1981”, która odbyła się 25 i 26 listopada 2010 r., a została zorganizowana przez Instytut Studiów Politycznych PAN we współpracy z Biurem Edukacji Publicznej IPN.

Łączył nas zamiar opisania NSZZ „Solidarność” od wewnątrz, zwrócenia uwagi na sposób zorganizowania związku, relacje między różnymi regionami i ich specyfikę, określenia składu i cech charakterystycznych elity przywódczej, wskazania na rolę prasy (w tym związkowych biuletynów) oraz tak specyficzną formę szkoleń i szerzenia oświaty, jaką były wszechnice. Zamierzaliśmy też odtworzyć horyzont programowy „Solidarności” okresu 1980–1981. W pierwszej części niniejszego tomu publikujemy analizę zmian postaw w społeczeństwie, która tworzyła warunki dla wielkiego poruszenia społecznego lata 1980 r., a także próbę analizy strajku gdańskiego, który był najdojrzalszym strajkiem tamtego lata, tworzył zasady działania, horyzont programowy i typ przywództwa przyszłej „Solidarności”.

Na konferencji wygłoszono kilka referatów, które nie weszły do niniejszego tomu z przyczyn prozaicznych. Ich autorzy nie zdołali tez referatów rozwinąć w systematyczne opracowania. Czytelnik nie otrzyma więc np. panoramy strajków lata 1980 r. i opisu ich dynamiki czy analizy wewnętrznych konfliktów w „Solidarności”. Z pewnością tematy te zasługują na wnikliwe badania.

Podczas konferencji i wśród autorów niniejszego tomu staraliśmy się zgromadzić badaczy z różnych ośrodków naukowych. Najliczniejszą grupę tworzą pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej oraz Instytutu Studiów Politycznych PAN, ale zaprosiliśmy także badaczy interesujących się fenomenem „Solidarności” z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Europejskiego Centrum Solidarności. W kończącej konferencję dyskusji, której autoryzowany stenogram zamieszczamy, wzięli udział naukowcy, których publikacje dotyczące „Solidarności” stanowią niezwykle ważne ujęcia interpretacyjne.

Andrzej Friszke

Marcin Zaremba

Zimno, ciepło, gorąco. Nastroje Polaków od „zimy stulecia” do lata 1980

Jeszcze nikomu nie udało się przewidzieć nadciągającej rewolucji1. Lenin tego nie uczynił, tym bardziej wątpliwe, by potrafił to Edward Gierek. Rewolucja „Solidarności” nie wybuchła jednak przypadkiem, nie doszło do niej również na drodze spisku, jak twierdził Gierek w Przerwanej dekadzie. Miała swoją genezę2. Poprzedziła ją narastająca sytuacja rewolucyjna – nasilenie społecznego niezadowolenia, zmęczenia i irytacji, płynących z pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego, zawiedzionych nadziei rozbudzonych „bigosowym socjalizmem”3. Polska rewolucja nie wybuchłaby, gdyby nie jednoczesna krystalizacja świadomości rewolucyjnej – z jednej strony przekonanie o potrzebie zmian, obejmujące coraz szersze kręgi społeczne, z drugiej wzmagające się wśród Polaków poczucie narodowej wspólnoty i społecznej podmiotowości. Jeszcze przed sierpniem 1980 r. ruszyły mechanizmy samoprzekształcania się społeczeństwa, budzenia się z konformistycznego letargu, kształtowania narodowego „my” w opozycji do władzy postrzeganej jako „oni”.

Po podpisaniu porozumień sierpniowych te procesy nabrały tempa i nowej dynamiki. Jednak poszukując źródeł rewolucji, musimy cofnąć się do poprzedzających ją kilkunastu miesięcy, podczas których – przypomnijmy – miały miejsce niezmiernie ważne wydarzenia, m.in. „zima stulecia”, wizyta papieża, organizowane przez opozycję demokratyczną obchody katyńskie, VIII Zjazd PZPR, ostatnie „takie” wybory do sejmu i pierwsze strajki w lipcu 1980 r. Wszystko to oddziaływało na społeczne nastroje, opinie i postawy. Ich opisanie to najważniejszy cel tego eseju.

Warto się jednak na chwilę zatrzymać. Nie trzeba specjalnej przenikliwości, by dostrzec, że rewolucja „Solidarności” stanowi nie tylko przedmiot badania, lecz także mitologizacji. Apologetyczny stosunek może prowadzić po pierwsze do uproszczonego, czarno-białego postrzegania dwóch najważniejszych aktorów tamtego czasu: władzy i społeczeństwa, po drugie – do błędu historycyzmu: doboru faktów i źródeł świadczących rzekomo o konieczności wystąpienia społecznego niezadowolenia w lipcu i sierpniu 1980 r. Rewolucja „Solidarności” nie wybuchła przypadkiem, nie znaczy to jednak, że musiało do niej dojść. Nasza skłonność do przyczynowego wyjaśniania zdarzeń łatwo może prowadzić na drogę, którą wcześniej przeszli Marks z Engelsem, a za nimi tysiące marksistów przekonanych o „historycznej konieczności”. Niebezpieczeństwo, na które wskazał Karl R. Popper, jest tym groźniejsze, że same źródła, jakimi dysponujemy, zdają się podsuwać ten trop. Informacje Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, różnego rodzaju raporty i meldunki MSW, listy do Komitetu Centralnego PZPR, w mniejszym stopniu także raporty OBOP, zawierały przede wszystkim doniesienia negatywne dla systemu władzy. Łatwo na ich podstawie stworzyć czarny obraz ostatnich kilkunastu miesięcy rządów Gierka.

Nie wystarczy o tym pamiętać, niezbędne jest również częste konfrontowanie ze sobą różnych źródeł oraz wskazywanie na odmienne zjawiska „pogodowe”: duże pokłady konformizmu i wprawdzie topniejącego, niemniej wciąż istniejącego poparcia dla reżimu. Inna sprawa, że symptomy nadciągającej burzy były aż nadto wyraźne.

Zimno

Rewolucja rosyjska wybuchła po porażkach Rosji podczas pierwszej wojny światowej. Osłabiły autorytet domu panującego, przede wszystkim jednak przyniosły komplikacje gospodarcze, wzrost cen chleba, głód w miastach, co siłą rzeczy wpłynęło na pogorszenie się nastrojów społecznych. Rewolucję francuską poprzedził nieurodzaj 1788 r., następnie przyszła wyjątkowo ostra zima, która pogłębiła trudności ludzi ubogich. „Gwałtowny wzrost ceny chleba, stagnacja i bezrobocie w przemyśle, rozdrażnienie i niepokój ludu” – tak Jan Baszkiewicz opisywał atmosferę wiosny 1789 r.4 Zbliżone konsekwencje dla genezy rewolucji „Solidarności” miała „zima stulecia”.

Choć jak powiedzieliśmy, rewolucja „Solidarności” nie wybuchła przypadkiem, to jednak czynnik losowy odegrał tu niebagatelną rolę. Mówiąc wprost, gierkowska ekipa nie miała szczęścia do pogody. Czynnik klimatyczny zamieszał w dekadzie lat siedemdziesiątych jak nigdy wcześniej. Najpierw deszczowe i nieurodzajne lata, wskutek których „świński dołek” pogłębiał się z roku na rok. A na sylwestra 1978 r. przyszła śnieżyca5. Sparaliżowała kraj na niemal dwa miesiące. W ciągu kilku pierwszych dni nowego roku zostało odciętych od świata wiele miejscowości i wsi, a nawet dzielnic miast, takich jak oddalony od Śródmieścia warszawski Ursynów, do którego nie tylko nie można było dojechać, ale również – z braku linii telefonicznych – się dodzwonić. Za cały kontakt ze światem musiało wystarczyć parę budek telefonicznych. W pierwszych dniach stycznia w województwie siedleckim tylko 25 proc. dróg było przejezdnych. Nie lepiej sytuacja przedstawiała się w innych województwach. W bydgoskim, gdańskim, legnickim, poznańskim i toruńskim ogłoszono stan klęski żywiołowej. Odnosiło się wrażenie, jakby wszystko stanęło, jednak nie tylko z powodu zasp, ale także, a może przede wszystkim, organizacyjnego blamażu i nieprzygotowania sprzętowego.

Na drogi nie wyjechały pługi śnieżne, ponieważ w temperaturze minus 12 stopni zamarzał olej. Zamarła regionalna i miejska komunikacja autobusowa. Na kilka dni polskie miasta wymarły. Pod tym względem wieś wyglądała lepiej – miała konie. System komunikacyjny państwa okazał się zupełnie nieprzygotowany na atak zimy. Dla PKP były to najgorsze dni od czasu wojny i powojennych migracji. Pozamarzały zwrotnice. W Legnicy zdechło 80 proc. taboru kolejowego, 60 elektrowozów i lokomotyw spalinowych stanęło w województwie bydgoskim. W niektórych regionach (np. w okolicach Gdańska) w ogóle zawieszono komunikację kolejową. Brakowało paliwa do lokomotyw. Na dworcach kłębiły się tłumy przyjezdnych. Rekordowe spóźnienia przekraczały dobę6.

Sytuacja rzeczywiście przypominała wojenną. Komunikaty z frontu były jednak dla państwa „budującego socjalizm” niekorzystne. Wydział Organizacyjny KC PZPR w swoich „Informacjach” dla ścisłego kierownictwa partii donosił:

– Opole, 4 stycznia: „Wyłączenia energii elektrycznej zmalały. Na skutek poprzednich ograniczeń m.in. padło kilkaset świń, ponad 150 tys. brojlerów i kurcząt, wymarzły niektóre uprawy szklarniowe”;

– Białystok, 31 stycznia: „Wystąpiły duże awarie sieci energetycznej, na 4 tysiące stacji transformatorowych ponad 1700 uległo uszkodzeniu. Przestał działać system ogrzewczy w mieście Czarna Białostocka. Są duże trudności z wywozem produkcji z zakładów”;

– Piła: „W nocy 14 na 15 lutego w zaspach utknęły 3 pociągi osobowe. Pasażerów z pociągu relacji Wałcz – Krzyż uwolniło w godzinach porannych skierowane do akcji wojsko. W pozostałych przypadkach prowadzona jest aktualnie ewakuacja podróżnych m.in. przy pomocy helikopterów”;

– Olsztyn, 17 lutego: „Do województwa magistralą węglową nie dotarły żadne pociągi z węglem. W okolicach Kozłowa na trasie Olsztyn – Działdowo tkwi w zaspach pociąg pasażerski do Warszawy”7.

Nie obyło się bez ofiar. W reportażu Marty Wesołowskiej Próba zimna, który ukazał się w „Polityce” 6 stycznia 1979 r., czytamy: „Czy naprawdę dzisiaj musicie wiedzieć, co się tutaj dzieje? – zapytała w dwunastej godzinie dyżurna lekarka Pogotowia Ratunkowego głosem tak zdartym, że brzmiał jak męski”.

W stolicy karetki grzęzły natychmiast po wyjechaniu ze szpitali. Tylko do 2 stycznia 1979 r. odnotowano w Polsce czternaście przypadków zgonów na skutek zamarznięcia (w samej Bydgoszczy zmarło pięć osób8). Wszystkich ofiar tej zimy nie policzył chyba nikt. A powinno się uwzględnić zgony będące skutkiem niedojechania pogotowia, odłożenia
zaplanowanych w szpitalach operacji, wychłodzenia się osób starszych, większej zapadalności dzieci na choroby układu oddechowego, zaczadzenia, wypadków na kolei (sześć osób poniosło śmierć w wyniku zaczadzenia w wagonie pociągu Berlin – Moskwa) i drogowych (nikt nie słyszał wówczas o oponach zimowych). Niewykluczone, że z tych powodów „zima stulecia” porwała ze sobą więcej ofiar niż jakakolwiek wcześniej i później klęska żywiołowa w Polsce Ludowej.

W całym kraju regularnie wyłączano prąd. W Pile nie było go od 6.30 do 7.00, od 11.00 do 15.10 i od 15.00 do 18.409. Łódź otrzymywała 20 proc. dziennego zapotrzebowania na energię. Słowem: klęska. Przyznał to również później przed tzw. komisją Grabskiego Jan Szydlak, prawa ręka Gierka: „Myśmy byli rzeczywiście na progu katastrofy. Polski system energetyczny był już w fazie początkowego rozkładu”10.

Ludzie marzli, jednak nie tyle z powodu siarczystych mrozów, ile niedogrzania i nieocieplenia budynków. Wielkie osiedla – symbole mieszkaniowego boomu dekady gierkowskiej – okazały się zupełnie nieprzygotowane na atak zimy, a co dopiero „zimy stulecia”. Na Ursynowie w nieocieplonych „domach z betonu” temperatura spadła do siedmiu stopni. Niewiele wyższa panowała w mieszkaniach w Gdańsku. Pękały rury. Centralizm ciepłowniczy, polegający na stworzeniu wielokilometrowej sieci rur i jednej, dwóch elektrociepłowni pompujących w nie gorącą wodę, okazał się – jak zresztą cały monoorganizacyjny system gospodarczy – niefunkcjonalny i kosztowny, a zimą taką jak ta zabójczy. Siadały również małe kotłownie, np. we Włocławku 23 osiedlowych ciepłowni. Powodem były jednak wyłączenia prądu, które unieruchamiały pompy tłoczące wodę do mieszkań. W wyniku podobnego „ciągu technologicznego” – wyłączenia energii, wstrzymanie pracy kotłowni, w efekcie zamarzanie i rozsadzanie grzejników – na osiedlu Kiełczów we Wrocławiu, w Strzelinie, Oławie i Wołowie na Dolnym Śląsku ludzie pozbawieni zostali ciepła. Woda lała się z popękanych kaloryferów. Pęknięte grzejniki w Ciechanowie, Płońsku, Pułtusku i Mławie przyczyniły się do spadku temperatury w mieszkaniach do 9 stopni. W Olsztynie padło ogrzewanie nieomal w całym mieście. Tylko we Włocławku liczbę brakujących „żeberek” kaloryferów obliczano na kilka tysięcy. Biuro Polityczne KC PZPR, które zebrało się 3 stycznia, postanowiło m.in. „rozszerzyć produkcję kaloryferów”11. Zabrakło jednak również tlenu w butlach i acetylenu niezbędnego do prac spawalniczych.

W styczniu zamknięto większość szkół, ośrodków kultury, w tym kin i teatrów, sal sportowych. Wyłączano oświetlenie ulic. W Olsztynie nie funkcjonowało czterdzieści sklepów spożywczych, czyli wówczas chyba wszystkie. Gigantyczne problemy przeżywała służba zdrowia; zarówno małe, pozbawione węgla ośrodki, do których zresztą trudno było dojechać, jak również wielkie szpitale. „Ze względu na niskie temperatury w pomieszczeniach szpitalnych trudna jest sytuacja w lecznictwie zamkniętym – czytamy w raporcie partyjnym na temat Warszawy. – Wymaga ona zwiększenia opieki nad chorymi. Np. w klinikach w AM do pracy tej zaangażowani zostali studenci. Konieczne stało się ograniczenie zabiegów operacyjnych do przypadków koniecznych. Niezbędna jest również ewakuacja pacjentów z kliniki ginekologiczno-położniczej AM do innych szpitali”12.

W całym kraju zabrakło świeczek i zniczy. Podobnie jak w czasie kryzysu kubańskiego ludzie rzucili się wykupywać mąkę, kasze, konserwy, sól, ciepłą bieliznę, ubrania. Masowo znikał ze sklepów chleb. W niektórych miejscowościach wprowadzono reglamentację towarów spożywczych. Cena akumulatora na czarnym rynku osiągnęła 2 tys. złotych13. W wielu województwach racjonowano sprzedaż paliwa, w Szczecinie np. osoby prywatne mogły kupić za jednym razem do 10 litrów benzyny na samochód. 13 stycznia bez zapowiedzi podniesiono ceny paliw płynnych.

W i tak prawie pustych wówczas sklepach zaczęło brakować podstawowych towarów spożywczych. Nieustanne wyłączanie prądu, opóźnienia w dostawach, absencja w pracy wywołana trudnościami komunikacyjnymi bądź rzucaniem pracowników „na front walki z zimą” okazały się przyczynami olbrzymich strat w gospodarce. Praktycznie nie było gałęzi produkcji, która nie ucierpiałaby w początkach roku. Spadki sięgające 80 proc. okazały się praktycznie nie do odrobienia. W styczniu Pollena „Lechia” nie wyprodukowała mydeł toaletowych, zalegała z dostawą 200 tys. tubek pasty do zębów. Pollena „Uroda” nie sprostała produkcji dezodorantów i kremów do rąk. W sklepach zabrakło pasty do butów, spodni i spódnic. Tragiczna sytuacja panowała w przemyśle farmaceutycznym. W 1979 r. nastąpiło całkowite wstrzymanie lub ograniczenie dostaw 418 leków i środków opatrunkowych. Brakowało: antybiotyków takich jak penicylina, streptomycyna, witamin – C, B6, środków przeciwastmatycznych, preparatów wapniowych, leków przeciwuczuleniowych, nasennych i psychotropowych14. Ponieważ mleka w proszku też nie było, wprowadzono reglamentację. Kulało zaopatrzenie rynku w artykuły kosmetyczne dla niemowląt; rodzice mieli trudności z dostaniem mydełek, szamponów, kremów, oliwek, zasypek, proszków do prania, a także butelek do karmienia, becików, śpioszków itp.15

Szczególnie ucierpiało rolnictwo. W niedogrzanych budynkach gospodarskich, wylęgarniach i fermach drobiu tysiącami padały zwierzęta. Olbrzymie straty poniosła produkcja szklarniowa. Spadła mleczność krów, co błyskawicznie odbiło się na niedostatkach masła, śmietany i serów. „Świński dołek” zaczął przypominać lej po bombie. W 1979 r., po raz pierwszy w powojennej historii Polski, dochód narodowy był niższy niż w roku poprzednim: wedle oficjalnych danych o 2,3 proc.16 Musiało się to odcisnąć na społecznych nastrojach.

Efekt zimy

„Instancje partyjne otrzymują wiele telefonów z zapytaniem o przyczyny zaistniałej sytuacji – czytamy w partyjnym raporcie z pierwszych dni stycznia. – Wiele wypowiedzi jest agresywnych, szkalujących partię. Często krytykuje się »ryzykowną politykę gospodarczą«, »pracę bez niezbędnych zapasów«, niedowład organizacyjny. Nierzadko występują opinie, że ogłoszenie stanu klęski żywiołowej ma ukryć »bałagan w gospodarce« i rozgrzeszyć odpowiedzialnych za to ludzi”17.

Wykres 1. Pogarszanie się nastrojów społecznych w 1980 r.; przewidywania dotyczące materialnych warunków życia (na podstawie badań OBOP)

W połowie stycznia Ośrodek Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych przeprowadził sondaż opinii w związku z atakiem zimy. 55 proc. badanych uważało, że doświadczane trudności są skutkiem „niedowładu organizacyjnego”, 34 proc. wskazywało na „trudne warunki atmosferyczne”. Opinie na ten temat układały się w zależności od miejsca zamieszkania, wykształcenia respondentów i ich przynależności klasowo-warstwowej. Zasadniczo mieszkańcy miast (62 proc.), lepiej wykształceni, pracownicy umysłowi (73 proc.) oraz robotnicy wykwalifikowani (56 proc.) częściej przypisywali trudności niedowładowi organizacyjnemu18. Badania z kwietnia 1979 r. pokazywały nieznaczny spadek (1–2 proc.) zaufania społecznego do władzy; jego poziom oscylował wówczas w okolicach 37 proc. Ten mały ruch in minus można tłumaczyć tym, że w 1978 r. władza straciła zaufanie aż około 20 proc. badanych19. Po prostu nie było – na razie – miejsca na dalsze spadki.

OBOP regularnie przeprowadzał również badanie optymizmu społecznego, posługując się pytaniem o przewidywalny kierunek zmian materialnych warunków życia ludności. W porównaniu z wynikami sondaży z ostatniego kwartału 1978 r. nastąpił niewielki spadek z 40 do 38 proc. „W porównaniu do badań z lat wcześniejszych (od 1973 r.) podobnie niski poziom optymizmu społecznego odnotowano jedynie w drugiej połowie 1976 r.” – komentowano te wyniki20.

Wykres 2. Optymizm społeczny w latach siedemdziesiątych (na podstawie badań OBOP)

O nie najlepszych nastrojach partia mogła się przekonać również z listów, jakie do niej napływały. Autor jednego z wielu pisał: „Ja oraz wszyscy moi znajomi z miejsca zamieszkania i pracy stan ten potraktowaliśmy jako szczyt bałaganu i braku poczucia odpowiedzialności kierowniczej kadry administracji gospodarczej za interes społeczny i losy kraju”. „Mieszkaniec Warszawy” ujmował to w ten sposób: „Przy szczegółowej analizie dojdziemy do wniosku, że wielu ludzi nie posiada kompetencji do kierowania spółdzielnią »Woreczek«, a co dopiero resortem”. Piotr Nowicki z Poznania wskazywał na konsekwencje zimy dla gospodarki. Przewidywał: „Skutkiem tej »dalekowzrocznej« polityki będą dalsze, tak bardzo dokuczliwe kłopoty na rynku. Będą wydłużać się kolejki w sklepach, w których ludzie będą przeklinać, że przyszło im żyć w dzisiejszej rzeczywistości”. Kończył: „Już najwyższy czas, aby wyeliminować ludzi nieodpowiednich z odpowiedzialnych stanowisk”21.

Wykres 3. Zaufanie do władz w latach siedemdziesiątych (na podstawie badań OBOP)

Charakterystyczne, że ówczesna nerwowość nie ustępowała wraz z odwilżą. 15 lutego nastąpił wybuch w warszawskiej rotundzie PKO. Zginęło 49 osób. Wybuch spowodowało ulatnianie się gazu, konsekwencja – prawdopodobnie – uszkodzenia przez mrozy gazociągu. Mówili o tym wszyscy. Służba Bezpieczeństwa odnotowała krążące plotki, jakoby
miał to być atak terrorystyczny „grupy osób niezadowolonych z aktualnej sytuacji w kraju”.
W kilku instytucjach Warszawy wytworzyły się nawet „panikarskie nastroje” i lęk przed podobnymi wybuchami22. Tydzień później miała miejsce agresja chińska na Wietnam, co na chwilę stało się głównym tematem rozmów Polaków. W marcu do Polski przyjechał uzdrowiciel i „cudotwórca” Clive Harris. Przyjmował chorych w kościołach. Mobilizacja służby kościelnej i zorganizowanie przez nią sprawnego przebiegu spotkań okazały się próbą generalną przed wizytą papieża. W Szczecinie w ciągu dwóch dni Harris obsłużył około 35 tys. osób, we Wrocławiu 30 tys., podobne tłumy zgromadził w Warszawie. Ich obecność tłumaczyć można tyleż stanem ówczesnych umysłów, magiczną religijnością, ile kłopotami rodzimej służby zdrowia23.

„Zima stulecia” miała jednak również swoje dobre strony. Zimne kaloryfery, wyłączenia prądu i trudności zmuszały ludzi do zachowań wspólnotowych, rzec można solidarnościowych, obok i mimo władzy24. Podczas korytarzowych spotkań i odwiedzin, by pożyczyć świeczkę czy baterię do latarki, poznawali się, wymieniali poglądy, wyrzekali na „gospodarza kraju” – partię. W Radomiu i Giżycku Służba Bezpieczeństwa odnotowała hasła: „Wolności i mięsa”, „Chcemy ciepła i światła”25.

Ciepło

Zima okazała się jednym z najważniejszych katalizatorów buntu. Prowadząc do pogorszenia warunków życia, uruchomiła lawinę krytyki, definiowania rzeczywistości jako nieznośnej i wymagającej pilnej naprawy. Innego rodzaju przemyślenia, doświadczenia i wnioski pociągnął za sobą wybór w październiku 1978 r. kard. Karola Wojtyły na papieża, a następnie jego przyjazd do kraju w czerwcu 1979 r. Decyzja konklawe o wyborze Polaka na najważniejsze stanowisko w Kościele katolickim wywołała szok, radość i dumę, jednak – poza Krakowem – nie manifestowano tych emocji na ulicach, co może świadczyć o rozpowszechnieniu konformizmu, braku wzorców zbiorowego wyrażania nastrojów, lęku przed wychodzeniem na ulice, które nie są „nasze”. Ówczesne media publiczne nie pomagały w wyrobieniu sobie opinii. Musiało minąć trochę czasu, nim wszyscy zdali sobie sprawę ze znaczenia i ewentualnych konsekwencji wyboru konklawe. Ludzie czekali na następne wydarzenia.

W niedzielę 22 października odbyła się w Rzymie inauguracja pontyfikatu. Władze zgodziły się na trzygodzinną transmisję mszy w polskiej telewizji, co było ewenementem. Praktycznie wszyscy Polacy zasiedli przed telewizorami, by nie tylko obejrzeć, ale także na swój sposób uczestniczyć w mszy. Audytorium osiągnęło nienotowane w historii rozmiary 92 proc. dorosłej ludności. Bez wątpienia było to najważniejsze wydarzenie medialne w dziejach Polski Ludowej. Dla milionów Polaków okazało się ono przełomowym doświadczeniem religijnym i patriotycznym. Dającym radość, dumę i nadzieję.

Z badań przeprowadzonych przez OBOP wynika, że aż 99 proc. respondentów wyraziło zadowolenie z faktu nadania przez telewizję transmisji. 91 proc. potrafiło wymienić nazwisko nowego papieża, gdy „Polaka kosmonauty”, z którym związana była jedna z największych w dziejach PRL kampanii propagandowych, 78 proc. Zdecydowaną większość przepełniała radość oraz narodowa duma z tego, że Polak został papieżem. Przewidywano polepszenie się stosunków między państwem a Kościołem, a także wzrost religijności. Już mniejszy odsetek respondentów przewidywał „podniesienie się moralności społecznej” oraz poprawę ekonomicznej sytuacji kraju (ułatwienie dostępu do kredytów). Relatywnie najrzadziej wskazywano na możliwość ogólnej liberalizacji „stosunków wewnętrznych”26.

W prywatnych rozmowach odważniej formułowano opinie. Spekulowano nad konsekwencjami wyboru konklawe. Niektórzy prorokowali, że Polak w Rzymie może oznaczać koniec komunizmu w jego dotychczasowym kształcie. Fatalistyczne przekonanie, ugruntowane doświadczeniem Węgier w 1956 r. i Czechosłowacji w 1968 r., o wiecznych rządach systemu zaczęło pod wpływem wyboru konklawe tracić swoją moc. Rewolucje wybuchają nie tylko wtedy, kiedy ludzie ocenią swoje dotychczasowe położenie jako nieznośne, ważna jest także nadzieja, że jego zmiana w ogóle wchodzi w grę. W środowiskach religijnie ortodoksyjnych wzmocniło się przekonanie, że Polacy są bliscy Bogu, Matka Boska czuwa nad nami. Wiara w boską afirmację, podobnie jak wiara w historyczne prawo ludu czy jednostkowa akceptacja samego siebie, psychologicznie daje ten sam efekt: poczucie własnej (narodowej, klasowej) wartości, bez którego trudno o zachowania nonkonformistyczne lub zwiększoną wewnątrzsterowność. Innymi słowy, by wybuchła rewolucja, niezbędne jest nie tylko przekonanie, że zmiany są możliwe, ale również wiara, że jesteśmy w stanie je przeprowadzić.

Pamiętajmy jednak, że tego typu opinie czy przekonania nie miały charakteru prawdy obiegowej, były – by tak rzecz – sprywatyzowane, formułowane w wąskich kręgach i środowiskach. Zresztą, surowa zima, jej skutki, w tym powódź, szybko odwróciły uwagę opinii publicznej od papieskiej wizyty, której termin Polacy poznali 2 marca 1979 r.27 By nie podgrzać niepotrzebnie atmosfery, władze ograniczyły przekaz medialny o zbliżającej się pielgrzymce do niezbędnych informacji. Wzrosła liczba ingerencji cenzorskich28. Jeśli ktoś chciał wyrobić sobie zdanie, musiał słuchać zachodnich rozgłośni radiowych. Opinię publiczną kształtowali również księża często poruszający podczas kazań temat przygotowań do wizyty. Nota bene, w krótkim czasie udało się stworzyć kościelną służbę porządkową. Ponieważ Milicja Obywatelska dostała polecenie pilnowania tras przejazdu papieża i niewkraczania do stref przewidzianych dla wiernych podczas mszy, to właśnie panowie w żółtych czapeczkach dla milionów Polaków stali się na kilka dni jedynymi przedstawicielami „władzy”. Sprawność i zdyscyplinowanie tych ludzi oraz harcerzy i służb medycznych, a także pozostałych wiernych, przy braku obecności „mundurowych”, potęgowały wrażenie nie tylko uczestnictwa w misterium religijnym, ale także przeżycia obywatelskiego i narodowego. Nagle okazało się, że „oni” nie są nam do niczego potrzebni, a „my” – mimo dzielących nas sektorów i barierek – jesteśmy wspólnotą.

Po październikowym wyborze konklawe polski Kościół poczuł wiatr w żaglach. „Stwierdzono, że wybór papieża i podejmowane przez niego decyzje kształtują u biskupów, księży i świeckich działaczy katolickich postawy oczekiwania na zmiany w polityce Kościoła i w stosunkach państwo – Kościół” – zwracali uwagę funkcjonariusze SB29. Z miesiąca na miesiąc podejmowano coraz więcej inicjatyw budowy kaplic i świątyń. Biskup częstochowski Franciszek Musiel zainicjował akcję zbierania podpisów pod petycją w sprawie reaktywowania tygodnika „Niedziela”. Tego typu inicjatywy pobudzały zbiorową aktywność, choć na razie miały wyłącznie lokalny charakter.

Przed Wielkanocą wzrosło niezadowolenie w związku ze świątecznym zaopatrzeniem. Brakowało nie tylko mięsa i wędlin – do tego Polacy zdawali się przyzwyczajeni – ale również podstawowych artykułów spożywczych: masła, białego sera, mleka w proszku, mąki, herbaty, makaronów30. Najdłuższe kolejki pod sklepami liczyły pięćset osób. W maju pojawiły się opinie, że niedobór artykułów konsumpcyjnych jest wynikiem gromadzenia rezerw na okres wizyty papieża. Krążyły pogłoski o podwyżkach cen.

Po skończeniu się nerwowych przygotowań do wielkanocnego śniadania w centrum społecznej uwagi znalazła się nadchodząca papieska pielgrzymka. Wedle badań OBOP w połowie kwietnia wiedziało o niej 98 proc. badanych. 12 proc., czyli szacunkowo 3 mln osób, deklarowało chęć spotkania z papieżem31. Szybko okazało się, że liczba chętnych do udziału w uroczystościach przekracza liczbę kart rozprowadzanych w parafiach. Księża nie mogli, ale też – mówiąc szczerze – nie chcieli hamować fali wiernych. Pojawiły się problemy z transportem. Jakiś ksiądz z parafii Koczała w województwie słupskim zapowiedział, że podejmie głodówkę, jeśli nie otrzyma zamówionego autokaru32. Jedno jest pewne, czas przygotowań, zwłaszcza w miejscowościach, które papież miał odwiedzić, zaktywizował lokalne społeczności oraz wzmocnił ich więź z Kościołem.

W atmosferze rosnącego religijnego uniesienia dochodziło do cudownych objawień. W połowie maja pewna mieszkanka Słończewa (województwo ciechanowskie) rozpowszechniła pogłoskę o cudzie, ściągając tłumy nawet z okolicznych województw. Władze odnotowywały po 2 tys. pielgrzymów dziennie. Podobną frekwencją cieszył się cud w Jeżowie (województwo skierniewickie), gdzie rzekomo poruszała się figurka Matki Boskiej33.

Rozpoczęta 2 czerwca 1979 r. pielgrzymka Jana Pawła II miała wymiar religijny, ale i społeczny o rewolucyjnych konsekwencjach. W ciągu kilku miesięcy papież stał się narodowym autorytetem, ośrodkiem identyfikacji narodowej. Te uczucia uzewnętrzniły się również podczas jego wizyty. Miejsca, które odwiedził, udekorowane transparentami i flagami, tętniły pozasystemowym życiem: śpiewami, zbiorowymi modlitwami, wybuchami entuzjazmu. Wszystko było wyjątkowe, odświętne – i zachowanie papieża, gdy ukląkł na płycie lotniska, i jego przemówienia. Gdy spotkał się z Edwardem Gierkiem w Belwederze, koncentrował na sobie wzrok. Był uśmiechnięty, jednocześnie pełen godności i skupienia. Mówił rzeczy ważne: o polskiej historii, rozumieniu słowa ojczyzna, wspólnocie losu narodu i Kościoła. Wskazując na prawo Polaków do życia w suwerennym państwie, przywracał sens słowom ojczyzna, prawda, wolność. Od dawna nikt tak publicznie nie mówił i odczuwali to chyba wszyscy. Wielu zgromadzonych przed telewizorami płakało.

W tej konfrontacji I sekretarz KC PZPR wypadł słabo. Jego przemówienie niczym nie zaskakiwało, było sztampowe i banalne. Nawet Józefowi Tejchmie, bądź co bądź członkowi Biura Politycznego, przypominało fragment „notatnika propagandowego KC”34.
Gierek był lubiany i szanowany przez niemałą część Polaków. Gdy jednak stanął obok Jana Pawła II i przemówił, stracił całą swoją charyzmę, jego urok przepadł. W procesie delegitymizacji władzy – poprzedzającym każdą rewolucję – było to wydarzenie ważne.

Następnie papież spotkał się z wiernymi na mszy odprawionej na placu Zwycięstwa w Warszawie, jako jedynej w całości transmitowanej przez telewizję. Słowa, które podczas niej padły, były już wielokrotnie cytowane, możemy więc ten wątek pominąć35. Mniej zwraca się uwagę na bardzo ważne związane z mszą wspólnotowe doświadczenie, będące udziałem osób zarówno na placu, jak i przed telewizorami. Gdy zebrani śpiewali „My chcemy Boga...”, oglądający mogli poczuć narodową jedność.

Choć każda z papieskich mszy tego czerwca różniła się od pozostałych, to wrażenie wzniosłości, radości, solidarności wiernych, milionów chorągwi, bukietów kwiatów, rozśpiewanych tłumów pozostawało niezmienne. Szczególny charakter miały spotkania papieża z młodzieżą, w oczy rzucała się ich bezpośredniość i spontaniczność, wreszcie masowość. Msza na Jasnej Górze – według doniesień tamtejszego Komitetu Wojewódzkiego PZPR – zgromadziła ponad 100 tys. młodzieży. W niektórych szkołach Częstochowy absencja w zajęciach przekroczyła 80 proc. uczniów.

Na PZPR padł strach: „Częste są wśród aktywu i członków partii opinie, że wizyta papieża wytworzyła niekorzystną dla partii sytuację. Wskazuje się, że papież publicznie lansuje tezy całkowicie przeciwstawne ideowym i polityczno-programowym założeniom partii, że dąży do osiągnięcia fanatyzacji wiernych i tworzy zachęty dla kleru do szukania konfrontacji z socjalistycznym państwem”36.

Efekt papieża

Papieska pielgrzymka zmieniła Polaków. Rozpoczęła proces wybudzania społeczeństwa zastygłego w gierkowskim konformizmie. Żyli nią wszyscy. Aż 87 proc. badanych przez OBOP wkrótce po jej zakończeniu deklarowało bardzo duże nią zainteresowanie. Rozbudziła olbrzymie nadzieje. 71 proc. respondentów przewidywało poprawę stosunków państwo – Kościół. W odpowiedzi na pytanie, w czym przewidywana poprawa stosunków przede wszystkim się ujawni, większość odpowiadających wskazała na koncesje państwa na rzecz Kościoła. Zdaniem respondentów należeć do nich powinny: większa tolerancja ze strony państwa dla wierzących i Kościoła; wzrost znaczenia Kościoła w Polsce; pomoc państwa w budowie i remontach świątyń; żywiono nadzieję – choć wyrażaną już mniejszym odsetkiem głosów – na wprowadzenie nauki religii do szkół, udostępnienie środków masowego przekazu (przede wszystkim radia i telewizji) dla informacji religijnych i transmisji nabożeństw37. W istocie były to oczekiwania całkowitej przebudowy państwa, łącznie z rezygnacją z jego marksistowskiej nadbudowy. Można je odczytywać jako delegitymizację ideologicznych podstaw systemu socjalistycznego w Polsce. Papieska pielgrzymka rozbudziła więc nadzieje, których władza nie zamierzała spełnić. W podobnych okolicznościach nieraz w historii doszło do wyzwolenia potężnych motywacji rewolucyjnych.

Rozbudzone nadzieje to nie wszystkie skutki czerwcowej pielgrzymki Jana Pawła II. „Efektem papieża” możemy nazwać cały kompleks zmian w sferze społecznych postaw, nastrojów i reakcji psychicznych. Dla genezy rewolucji „Solidarności” szczególnie ważne okazało się obniżenie zbiorowego poczucia strachu. Papież „zdjął z nas lęk” – napisał ktoś odpowiadający na ankietę „Tygodnika Powszechnego”38. Strach przed użyciem przemocy ze strony reżimu był z pewnością jednym z najważniejszych jego stabilizatorów. Pamięć o masowych represjach lat 1944–1956, pacyfikacji Poznania w 1956 r. czy Wybrzeża w 1970 r. skłaniała do podporządkowania, tworzyła nastrój beznadziejności i poczucie zależności od kaprysów władzy.

Francuski arystokrata Alexis de Tocqueville zauważył niegdyś, że „ustrój, który rewolucja obala, bywa niemal zawsze lepszy od tego, który go bezpośrednio poprzedzał”. Trudno zaprzeczyć, dekada Gierka była najlepszą z powojennych. Nie tylko wzrosła dostępność dóbr, lecz także ludzie nie czuli już paraliżującego strachu, choć – jak wskazują badania Mirosławy Marody – lęk pamiętany zwłaszcza przez ludzi starszych osłabiał skłonność do zachowań nonkonformistycznych39. Niemniej strajkujący w sierpniu 1980 r. stoczniowcy bali się pacyfikacji i represji, jednak nie tortur, procesów pokazowych i egzekucji o poranku. To ułatwiało podjęcie decyzji o buncie. Słowa papieża: „Nie lękajcie się!” też odegrały swoją rolę. Podobnie terapeutyczny wpływ miała świadomość, że „nasz człowiek” jest w Rzymie i obroni nas „w razie czego”. Po powstaniu warszawskimi i Jałcie Polacy czuli się opuszczeni przez świat. Teraz wiedzieli, że nie są sami. Wszyscy pamiętamy zdjęcie papieża powieszone na bramie Stoczni im. Lenina w Gdańsku podczas sierpniowych strajków. Odgrywało rolę talizmanu odpędzającego strach.

W sferze religijności również nastąpiły poważne zmiany, choć bardziej jakościowe niż ilościowe. Systematycznie od 1973 r. OBOP badał stopień religijności na podstawie deklaracji respondentów na temat stosunku do wiary oraz spełniania praktyk religijnych. Wyniki sondaży wskazywały po pierwsze na bardzo wysoki poziom religijności, bliski 90 proc. ogółu społeczeństwa, po drugie na niewielką zmianę postaw w tym zakresie po wizycie papieża.

Tabela 1. Deklarowane postawy religijne w latach 1975–1980 (w proc.)

Deklarowane postawy religijne

Kwiecień 1975 r.

Kwiecień 1978 r.

Kwiecień 1980 r.

wierzący praktykujący (mniej lub bardziej)

77

76

79

wierzący niepraktykujący

15

12

10

niewierzący lub niezdecydowani

8

12

11

Autorzy badań wskazywali jednak: „Być może rysuje się pewna tendencja do polaryzowania się grupy wierzących, lecz niepraktykujących w kierunku uaktywnienia się religijności lub przyjęcia postawy laickiej”40. Innymi słowy, część tych, którzy oddalili się wcześniej od Kościoła, teraz zaczęła do niego wracać. Dotyczyło to przede wszystkim inteligencji. Komitety wojewódzkie PZPR donosiły o rosnącej jeszcze przez pielgrzymką papieską liczbie osób uczestniczących w mszach. Zapełniły się sanktuaria.

W niektórych grupach nasiliła się religijna ortodoksja. 10 sierpnia 1979 r. pod urzędem miasta w Czaplinku (województwo koszalińskie) zebrał się tłum około dwustu osób śpiewających Rotę, „Boże, coś Polskę...”, „My chcemy Boga...”. Większość stanowiły starsze kobiety, ale wśród zebranych była również młodzież i robotnicy. Ludzie ci pod wodzą trzech księży weszli na salę posiedzeń kolegium do spraw wykroczeń, chcąc zaprotestować przeciw wezwaniu przed kolegium byłego proboszcza, który postawił bez pozwolenia krzyż przy drodze41. Proces przeciwko ks. Adamowi Michalskiemu i Tadeuszowi Radochońskiemu, oskarżonym o nielegalne wybudowanie kościoła na jednym z osiedli Przemyśla, wywołał podobny protest. 11 października 1979 r. w mieście krążyły ulotki podpisane przez Przemyski Komitet Samoobrony Ludzi Wierzących. W jednej z nich czytamy: „My, katolicy, zamanifestujmy odważnie, że jest nas wielu, że nie daliśmy się zastraszyć i nie pozwolimy skrzywdzić księdza”. Wzywano do solidarności z oskarżonymi. Następnego dnia grupa około stu wiernych, w której przeważały starsze kobiety, razem z księdzem udała się do sądu. Śpiewano „My chcemy Boga...” i „Boże, coś Polskę...”42.

W rocznicę wyboru Karola Wojtyły na papieża, 16 października 1979 r., w Warszawie w miejscu odprawionej w czerwcu mszy na placu Zwycięstwa grupa wiernych ułożyła krzyż z kwiatów i zapaliła znicze, miejsce udekorowano także flagą watykańską i zdjęciem Jana Pawła II. Śpiewano m.in. „My chcemy Boga...”. W Krakowie po mszy celebrowanej przez kard. Franciszka Macharskiego ponad tysiąc osób zgromadziło się pod pomnikiem Adama Mickiewicza na Rynku. Trzymały flagi papieskie i biało-czerwone, w tym jedną z orłem w koronie43. Władze odnotowały również wzrost liczby uczestników pielgrzymek i letnich obozów ruchu oazowego, zrzeszającego przede wszystkim silnie religijną młodzież44.

„Efekt papieża” widać również w sferze symboliczno-rytualnej. Mam na myśli strojenie kwiatami bram strajkujących zakładów w sierpniu 1980 r. i podczas późniejszych protestów robotniczych w latach 1980–1981. Przypominało ono zdobienie ołtarzy na Boże Ciało. Od 1956 r. strajkujący robotnicy niesłychanie rzadko manifestowali swoją religijność. Po pielgrzymce Jana Pawła II to się zmieniło.

Marks i Engels założyli jako pewnik, że sekularyzacja społeczeństw jest nieuchronną konsekwencją postępu. Wierzyli w to też polscy komuniści, którzy tej nieuchronności postanowili pomóc. Społeczeństwo polskie pozostało jednak społeczeństwem o wysokiej aktywności religijnej i silnej obecności – wobec braku politycznej reprezentacji w życiu politycznym – tożsamości religijnej. Wszystkie wielkie rewolucje, poczynając od francuskiej, a skończywszy na rosyjskiej i meksykańskiej, miały charakter antyfeudalny, w tym również antykościelny. Wyjątek stanowiły rewolucje polska i irańska. W obu istotną rolę w mobilizacji społecznej odegrali duchowni. W obu silna tożsamość religijna (podobnie jak w innych rewolucjach rozbudzona świadomość klasowa) konstruowała przestrzeń sporu i ułatwiała zdefiniowanie obecnych na niej aktorów (wrogów): religijne społeczeństwo i „onych” – świecką, wręcz ateistyczną władzę. W Iranie duchowni muzułmańscy z Chomeinim na czele stali się przywódcami rewolucji.

W Polsce zbliżenie między opozycją i Kościołem miało już swoją historię. Spotkania Leszka Kołakowskiego, ponad dekadę później Jacka Kuronia z prymasem Stefanem Wyszyńskim stanowiły ważne w niej rozdziały45. W 1977 r. Instytut Literacki w Paryżu opublikował książkę Adama Michnika proponującą dialog lewicy z Kościołem: Kościół, lewica, dialog. Wśród założycieli Komitetu Obrony Robotników był znany w Kościele ks. Jan Zieja, wśród członków założycieli Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela (marzec 1977 r.) było trzech księży. W maju 1977 r. w kościele św. Marcina w Warszawie odbyła się głodówka protestacyjna działaczy opozycji46. Papieska wizyta wzmocniła ten – z perspektywy coraz bardziej laickiego Zachodu – „polski fenomen”. Na dziesięć lat Kościół stał się oazą wytchnienia, miejscem spotkań dla osób zaangażowanych w działalność antysystemową. Wszystkie niezależne imprezy, obchody czy uroczystości zaczynały się bądź kończyły mszą, podczas której zgromadzeni mogli zademonstrować wiarę, jedność i patriotyzm. Kolejna głodówka podjęta w październiku 1979 r. przez działaczy opozycji, m.in. Andrzeja Czumę, Antoniego Macierewicza, Adama Michnika, Halinę Mikołajską, Ankę Kowalską, Jacka Kuronia, Mariusza Wilka (w sumie piętnaście osób), miała miejsce w kościele Świętego Krzyża w Warszawie. Po wprowadzeniu stanu wojennego władze komunistyczne, by zejść z pola ostrzału i osłabić więzi między Kościołem a opozycją, zlikwidowały niemal wszystkie bariery instytucjonalne przed budownictwem sakralnym.

Ale u źródeł rewolucji „Solidarności” nie leżały tylko silne motywacje religijne. Nie mniej ważne były powiązane z nimi motywacje narodowe47. W ich przypadku również możemy mówić o „efekcie papieża”. Wypowiedziane w Oświęcimiu słowa Jana Pawła II o działaniu systemu przemocy, konieczności obrony praw człowieka, systemach totalitarnych i potrzebie walki o wolność zostały odebrane przez zebranych – jak czytamy w informacjach Wydziału Organizacyjnego KC – jako aluzja do rzeczywistości48. W czerwcu 1979 r. w Radziejowie (województwo wrocławskie) ktoś rozrzucił ulotki: „Śmierć komunistom”. W Legnicy ktoś inny napisał na ścianie budynku: „Precz z imperializmem ZSRR”, „ZSRR – nie” oraz „Precz z przyjaźnią polsko-radziecką”49. Jeśli nie był to początek marszu na Bastylię, to przynajmniej w niektórych środowiskach zaczęto wyraźnie dostrzegać jej mury.

W maju i czerwcu 1980 r. w związku ze zbliżającymi się Letnimi Igrzyskami Olimpijskimi w Moskwie nastroje antyradzieckie zaczęły jeszcze bardziej narastać. Braki materiałów budowlanych i żywności (np. szynki) powszechnie tłumaczono ich eksportem do ZSRR. Symbolicznym wyrazem tych nastrojów była radość Polaków po zwycięskim skoku o tyczce Władysława Kozakiewicza, który pokonał zawodnika gospodarzy, a wrogo nastawionej publiczności radzieckiej pokazał słynny do dziś gest. Był 30 lipca.

Pierwsza wojna o pamięć

Uaktywnienie się uczuć narodowych najsilniej uwidoczniło się w powrocie do historii. Ona zawsze była dla Polaków ważna. Pokazuje to incydent z Kielc. 12 lutego 1979 r. doszło tam do tumultu. Zgromadzony pod księgarnią pięćsetosobowy tłum wdarł się na zaplecze, domagając się sprzedaży książki Poczet królów i książąt polskich50. Debaty o historii stanowiły erzac poważnych debat politycznych. Dyskusje z początków dekady nad Rodowodami niepokornych Bohdana Cywińskiego, postacią Aleksandra Wielopolskiego zastępowały rozmowy o polityce bieżącej i stosunku wobec Rosji. Ekranizacja Potopu Henryka Sienkiewicza w reżyserii Jerzego Hoffmana przyciągnęła do kin wielomilionową widownię. Zwłaszcza wśród inteligencji szerokim echem odbił się film Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy. Szacuje się, że wystawę Polaków portret własny, otwartą 8 października 1979 r. w Muzeum Narodowym w Krakowie, obejrzało około 80 tys. zwiedzających. To wszystko nie pozostawało bez wpływu na narodowe bycie w sobie Polaków, ich skłonność do buntu. Istniały jednak tendencje przeciwstawne: słabła pamięć drugiej wojny światowej, od narodowych pamiątek odwracał uwagę konsumpcyjny zwrot z początków dekady. Również gierkowska ekipa rzadziej niż jej poprzedniczka sięgała po narodową historię, by na jej podstawie formułować swoje prawa do rządzenia51. Podważać ich, posiłkując się historią, nie starała się początkowo także demokratyczna opozycja, która usiłowała delegitymizować system przez wskazywanie, że nie respektuje on fundamentalnych praw człowieka. Papieskie homilie przepełnione historiozofią spowodowały, że przeszłość na powrót stała się bardzo ważna.

Już podczas akcji letniej do władz partyjnych napływały informacje, że „w porównaniu z rokiem ubiegłym wzrosło zainteresowanie młodzieży problematyką najnowszej historii Polski – przyczyn klęski wrześniowej, walk z okupantem, tworzenia władzy ludowej, okresu odbudowy kraju”52. W opracowaniach poświęconych przezwyciężeniu negatywnych dla ustroju skutków papieskiej wizyty zwracano uwagę na to, że „historia stała się ostatnio sferą szczególnie agresywnych napaści ze strony ośrodków propagandy antysocjalistycznej”53. Podkreślano konieczność pogłębienia historycznej edukacji narodu, co miało zaowocować jego identyfikacją z socjalizmem.

Wybuchła wojna o pamięć historyczną między rządzącymi a delegitymizującą ich opozycją. Gwoli ścisłości należy zaznaczyć, że zaczęła się już w listopadzie 1978 r., kiedy na uroczystym posiedzeniu sejmu z okazji rocznicy odzyskania niepodległości wystąpił Edward Gierek. KOR wydał oświadczenie, pod Grobem Nieznanego Żołnierza w Warszawie ROPCiO zorganizował pierwszą od 1976 r. niezależną manifestację54. Rok następny przyniósł intensyfikację działań na tym froncie. Władze podjęły próbę przejęcia pamięci powstania warszawskiego i zdobycia sobie punktów tą drogą. 1 i 2 sierpnia 1979 r. telewizja nadała szereg audycji, m.in. transmisję z manifestacji pod pomnikiem Bohaterów Warszawy. Nigdy wcześniej po 1945 r. obchody rocznicy powstania nie miały takiego rozmachu i medialnego zasięgu.

W odpowiedzi opozycja zorganizowała demonstrację z okazji czterdziestej rocznicy wybuchu drugiej wojny światowej. 1 września 1979 r. w Warszawie odbyła się potężna jak na ówczesne możliwości manifestacja. Po mszy w katedrze około tysiąca demonstrantów, śpiewając „Boże, coś Polskę...” i Rotę, przeszło Krakowskim Przedmieściem przed Grób Nieznanego Żołnierza. Tam złożono kwiaty i odśpiewano hymn Polski. Poinformowano również o powołaniu do życia Konfederacji Polski Niepodległej. Później często zastanawiano się, dlaczego władze komunistyczne nie rozpędziły tych demonstracji. Odpowiedź była prosta: gdyby tak zrobiły, ustawiłyby się na pozycji wroga narodowej pamięci Września. A one same kreowały się na głównego kapłana obchodów, które przyjęły rozmiary nienotowane od lat sześćdziesiątych. W całym kraju odbywały się spotkania z kombatantami, składano kwiaty w miejscach pamięci, odsłaniano obeliski i pomniki, organizowano uroczystości szkolne. Przemówił również Gierek.

Kolejne strzały w tej wojnie oddała opozycja – podczas obchodów 17 września oraz w grudniu z okazji rocznicy pacyfikacji na Wybrzeżu w 1970 r. Największy rozmach i siłę rażenia miały zaś inicjatywy opozycji demokratycznej związane z obchodami zbrodni katyńskiej. W całym kraju odprawiano msze ku czci pomordowanych. Tylko w niedzielę 27 kwietnia 1980 r. w kraju odbyło się – jak policzyła SB – około czterdziestu nabożeństw, podczas których wnoszono intencje za zamordowanych w Katyniu55. Na murach pojawiały się napisy „Katyń pomścimy”, rozrzucano ulotki. Plakaty opozycyjne widniały w Warszawie, Krakowie i innych miastach56. Wojna o pamięć, mimo że wygrana przez opozycję, toczyła się na marginesie najważniejszych spraw Polaków.

Ocena roku

Druga połowa 1979 r. upłynęła w ciemnościach i pod znakiem bubli. W województwie krakowskim pod koniec lipca nieomal każdego dnia wyłączano prąd. W ciągu dziesięciu miesięcy przez 218 dni ograniczenia w dostawie energii odczuwali mieszkańcy województwa katowickiego57. W październiku tylko jeden dzień był wolny od wyłączeń. Podobna sytuacja panowała w innych regionach kraju.

Warszawa miała szczęście, wyłączenia dotykały ją nieporównanie rzadziej. 24 października pół miasta na blisko dwie godziny pozbawione zostało elektryczności. Ludzie byli wściekli, ale i powoli zaczęli przyzwyczajać się do tego, że „oni” w każdej chwili „mogą wyłączyć”. Ale wściekłość odkładała się w czasie, wyłączenia prądu bowiem nie pozostawały bez wpływu na ogólną kondycję gospodarki: prowadziły do przestojów w zakładach pracy, tym samym obniżenia płac i pogorszenia się nastrojów. Straty w produkcji często odrabiano w wolne soboty (większość z nich stała się „pracująca”), co dodatkowo wzbudzało irytację. Ograniczenia produkcji z kolei prowadziły w perspektywie do wydłużenia się kolejek po coraz większą liczbę towarów deficytowych. Kolejna porcja złości.

Paradoksalnie rok 1979 r. należał do rekordowych pod względem wydobycia węgla. Niemniej większość urobku szła na eksport, ponieważ węgiel był praktycznie jedynym źródłem dewiz dla zadłużonego kraju.

„Bigosowy socjalizm” to metafora pierwszej połowy dekady. Metaforą drugiej połowy powinien zostać bubel – towar drugiej jakości, wadliwy, ze złych materiałów, psujący się wkrótce po zakupieniu; symbol gospodarczego bałaganiarstwa, niechlujstwa, tumiwisizmu. W sklepach stały popsute pralki i telewizory, na wieszakach wisiały „odrzuty z eksportu”: garnitury bez guzików, koszule ze źle wszytymi rękawami. Według oficjalnych danych najwyższy wskaźnik wadliwości miał sprzęt elektroniczny – 28,7 proc. W przypadku telewizora Rubin 714p aż 91,9 proc. odbiorników wyprodukowano z jakąś wadą58.

By zdobyć towar nadający się do użytku, a więc deficytowy, uruchamiano najróżniejsze strategie. Bodaj najważniejszą poza znajomościami okazywała się łapówka. Już od czasów drugiej wojny światowej w społeczeństwie polskim korupcja cieszyła się „pełnymi prawami obywatelskimi”, traktowana może jako niewygodny, ale społecznie akceptowany sposób radzenia sobie w gospodarce niedoboru. Stosunek do niej OBOP badał w 1964 i 1976 r. W 1976 r. zjawisko wręczania drobnych prezentów uważało za bardzo częste lub dość częste 72 proc. respondentów (w 1964 r. – 71 proc.). Łapownictwo, tj. wręczanie pieniędzy lub drogich prezentów w zamian za korzystne załatwienie sprawy, uważało za rozpowszechnione w dekadzie Gierka 42 proc., za zdarzające się niezbyt często bądź rzadko również 42 proc. 19 proc. badanych przyznawało się do wręczenia kiedykolwiek drogiego prezentu lub pieniędzy, natomiast 31 proc. stwierdzało, że dawano im do zrozumienia, iż należy dać coś wartościowego w zamian za pomyślne załatwienie sprawy. Według badanych najczęściej łapówkę trzeba było wręczyć przy przyjęciu do szpitala (52 proc.), otrzymaniu mieszkania (52 proc.), zakupie takich towarów jak meble, pralki automatyczne (51 proc.), przydziale materiałów budowlanych (47 proc.)59.

Przejawiający się w ciągłych brakach kryzys gospodarczy spowodował, że pod koniec dekady korupcja stała się czymś zwyczajnym. Członek partii pisał do jej władz: „Dawanie łapówek otrzymało u nas pełne obywatelstwo. I to jest niepokojące, że obejmuje już nie tylko prywatne osoby, ale staje się powszechne wśród jednostek uspołecznionych. Dla przedsiębiorstwa czy instytucji nie można kupić nawet artykułów przydziałowych, jeżeli się nie da łapówki. Towar jest, ale łapówka musi być, bo inaczej jest albo sprzedany, albo zarezerwowany”60. Moralna schizofrenia polegała na tym, że Polacy zasadniczo akceptowali dawanie łapówek dla załatwienia sobie potrzebnych towarów bądź innych korzyści, a jednocześnie wszelkich „kierowników” przyjmujących gratyfikację oceniali krytycznie. Można powiedzieć, że całą władzę oceniali jako skorumpowaną, tj. złą.

W grudniu OBOP przeprowadził doroczny sondaż mijającego roku w dwóch aspektach: sytuacji międzynarodowej i sytuacji w kraju. Agresja Chin na Wietnam, rewolucja w Iranie i przede wszystkim zbrojna inwazja ZSRR na Afganistan spowodowały, że w tym pierwszym aspekcie oceny były wyjątkowo pesymistyczne. Ocena roku pod kątem pomyślności dla Polski również nie wypadła pomyślnie w porównaniu z wynikami z lat poprzednich.

Tabela 2. Ocena sytuacji międzynarodowej w latach 1977–1979 (w proc.)

Ocena

1977 r.

1978 r.

1979 r.

rok był dobry

51

45

29

ani dobry, ani zły

27

28

31

niedobry

4

7

21

brak oceny

18

20

19

Tabela 3. Ocena sytuacji w kraju w latach 1977–1979 (w proc.)

Ocena

1977 r.

1978 r.

1979 r.

rok był dobry

43

46

32

ani dobry, ani zły

33

33

39

niedobry

15

13

21

brak oceny

9

8

8

Ocena 1979 r. znacznie więc odbiegała od oceny dwóch lat poprzednich – tylko co trzeci badany uznał ten rok za pomyślny dla kraju. Następny rok miał być lepszy według 28 proc. badanych, taki sam – ani lepszy, ani gorszy – według 42 proc.61 Rewolucji nikt nie przewidział, choć wyniki tych sondaży powinny dać do myślenia.

Gorąco

4 stycznia 1980 r. prezydent Jimmy Carter ogłosił sankcje przeciw ZSRR. Świat wchodził w kolejny etap zimnej wojny.

W kraju początek roku upłynął pod wpływem przygotowań do obradującego w lutym VIII Zjazdu PZPR. Rozpoczął go blisko czterogodzinnym referatem I sekretarz KC, który – co było novum – w sposób zawoalowany zaatakował rząd. Sprzeciwił się nadużywaniu władzy i zapowiedział karanie winnych. Przemówienie okazało się wstępem do odsunięcia premiera Piotra Jaroszewicza, który następnie nie został wybrany do Komitetu Centralnego. 18 lutego oficjalnie jego miejsce na stanowisku premiera zajął Edward Babiuch. Przez minione ćwierć wieku na czele rządu stało tylko dwóch premierów: Józef Cyrankiewicz i Piotr Jaroszewicz. Odsunięcie od władzy „żelaznego premiera”, będącego od dziesięciu lat w tandemie z Gierkiem, opinia publiczna odebrała jako ważne, wręcz niespotykane wydarzenie. Na dotychczas monolitycznym obrazie władzy pojawiły się wyraźne pęknięcia. Niewykluczone, że część Polaków ucieszyła perspektywa karania winnych zaniedbań. Wskaźniki społecznego optymizmu skoczyły w górę, co mogło być również zasługą kampanii propagandowej towarzyszącej zjazdowi. Wzrosło też mierzone przez OBOP zaufanie do władz – z 37 proc. (średnia za drugie półrocze 1979 r.) do 50 proc.62

23 marca 1980 r. odbyły się wybory do sejmu i rad narodowych stopnia wojewódzkiego. Oficjalnie wzięło w nich udział 99,87 proc. uprawnionych. Edward Gierek uzyskał w Sosnowcu 99,97 proc. ważnych głosów. Opozycja zorganizowała największą w swojej historii akcję rozrzucania ulotek. Tylko w Warszawie rozrzucono kilkadziesiąt tysięcy63. W Gdańsku pojawiły się plakaty: „Wybory? Wyborco, zostań w domu, Breżniew głosuje za ciebie” oraz „Precz z obłudą i zakłamaniem – żądamy wolnych wyborów”. KPN usiłowała nawet zarejestrować Leszka Moczulskiego na liście kandydatów na posłów. Poziom społecznego konformizmu pozostawał jednak ciągle wysoki. Podziemny „Biuletyn Informacyjny” KOR przeprowadził sondaż, w którym pytał: „Dlaczego głosowałem?”. Student: „Będę w maju składał o paszport...”. Żona emerytowanego naukowca: „Mąż miał drugi zawał i złożyliśmy prośbę o sanatorium”. Młody robotnik: „Kumple mówili, żeby nie iść. Ale ja się będę o skierowanie do technikum starał”. Rolnik: „Stary jestem. Sam do roboty, bo matka niedomaga. Muszę z nimi psiakrwiami dobrze żyć, żeby gospodarki nie zabrali”64.

Partia nie zdołała wykorzystać zmiany na stanowisku premiera. Babiuch, zręczny aparatczyk drugiego szeregu, był zupełnie nieznany opinii publicznej. Brakowało mu charyzmy i tej wiary w sukces, która tak spodobała się Polakom u Gierka i Jaroszewicza na początku dekady. Inna sprawa, że na nowe otwarcie było już chyba za późno. Czas na zdecydowane posunięcia, najlepszy po kryzysie czerwcowym 1976 r., został zmarnowany. Rosła tego świadomość oraz społeczna frustracja wynikająca z nasilających się rozbieżności między „światem przedstawionym” a kolejkowym.

Prasowe i telewizyjne enuncjacje o sukcesach tylko drażniły Polaków. Czuli się oszukani spektaklem władzy, zmęczeni gierkowskim rytuałem65. Nastroje te odzwierciedlają listy pisane w 1978 r. do Komitetu Centralnego: „We wszystkich wystąpieniach władz partyjnych i państwowych oraz środkach masowego przekazu nieustannie podkreśla się, że nasze społeczeństwo jest zamożne, bogate, że ma zapewnione wysokie zarobki, dobre warunki bytowe. [...] Natomiast przemilcza się, że nasze społeczeństwo zostało podzielone na bogatych i biednych, że ceny artykułów spożywczych i przemysłowych niewspółmiernie wzrosły i nadal rosną”; „W radio, telewizji i prasie cudownie przedstawia się, jak to nam obecnie dobrze. Podobno nic nie drożeje. To nie jest prawdą”66. Kampania przed VIII zjazdem na chwilę poprawiła nastroje społeczne. Szybko jednak wystąpił efekt, który badacze mediów nazywają bumerangowym67. Zamiast wzmacniać zaufanie do władz i optymizm, przekaz propagandowy wzbudzał irytację, a nawet wrogość. W ten sposób gierkowska propaganda sukcesu po części doprowadziła do sukcesu solidarnościowej rewolucji.

Nastroje społeczne zaczęły się pogarszać wiosną 1980 r. Andrzej Werblan, sekretarz KC, już w marcu przewidywał: „w każdej chwili może dojść do wybuchu”68. W niektórych regionach kraju krążyły pogłoski o podwyżce cen i wymianie pieniędzy, która miała zostać wprowadzona we wszystkich krajach bloku socjalistycznego. Pesymiści prorokowali, że złotówkę zastąpi rubel. Wraz z tymi obawami rosło zainteresowanie dobrami trwałego użytku: samochodami, telewizorami, pralkami69. Jednak w sklepach brakowało dosłownie wszystkiego. W kolejkach stało się po papier toaletowy, przybory szkolne, lekarstwa, meble, sprzęt RTV. Jak wyglądały codzienne zakupy mięsa i jego przetworów, uzmysławia list robotnika z Rzeszowa przesłany do KC w początkach kwietnia 1979 r.: „W moim osiedlu otwiera się sklep mięsny o godz. 9.00 i po paru minutach półki sklepowe są puste. Ludzie od 5 rano zajmują już kolejki, żeby coś kupić. Wiele osób urywa się z pracy w godzinach przedpołudniowych, bo po południu to już nic się nie kupi. Ci, co mają czas, jeszcze coś kupią, natomiast robotnik nie może opuścić maszyny, a po południu to może dostać tylko kaszankę, słoninę czy kawałek łba”70.

Od 1974 r. OBOP prowadził okresowe sondaże, śledząc zmiany opinii o stanie zaopatrzenia w artykuły żywnościowe. Z każdym rokiem coraz więcej badanych oceniało je negatywnie. W czerwcu 1976 r., po ogłoszonej, a następnie odwołanej podwyżce cen żywości, spadek był szczególnie duży: aż 71 proc. badanych oceniło zaopatrzenie jako złe (jako dobre tylko 6 proc.). Po „zimie stulecia”, w marcu 1979 r., ocenę dobrą wystawiło 15 proc. respondentów, taką sobie 34 proc., złą 50 proc. W czerwcu 1980 r. noty były jeszcze gorsze, odpowiednio 11 proc., 27 proc., 61 proc. W ciągłej sprzedaży brakowało podstawowych artykułów: masła, sera, mąki, jaj, włoszczyzny, pasztetowej, kurcząt. Mleko w proszku dla niemowląt sprzedawano tylko na podstawie książeczek zdrowia dziecka. Szynkę i mięso wołowe bez kości za dostępne uznał 1 proc. badanych71. „Wiele zaoferować się nie da – pisał ktoś z Tarnobrzega w liście przejętym przez MSW – bo zdobywamy po 2 kg mąki, ryżu, kaszy jęczmiennej i inne towary. Czasami coś się uda kupić po tzw. znajomości. Tak więc Jarosław zaopatrzyłam w przeciery pomidorowe i wafle. Sama też mam już kilka kg mąki i 3 kg ryżu. Gdybyś czegoś potrzebowała, to napisz co, wtedy będę wiedziała, co zdobywać”72.

Z jednej strony Polacy zaczęli się już przyzwyczajać do wielogodzinnych kolejek, z drugiej rosła ich niewiara w możliwość poprawy losu bez gruntownych zmian. Na czym miałyby one polegać, nikt jednak nie wiedział. Dominowały emocje: znudzenie, znużenie, pesymizm i coraz większa złość na rządzących, że nic z tym nie mogą zrobić i że kradną. Powszechnie krążyły opowieści o „synalku” premiera Andrzeju Jaroszewiczu, synonimie bezprzykładnego czerpania osobistych korzyści z tytułu stanowiska zajmowanego przez ojca73.

W maju 1980 r. buntownicze tendencje zaczęły narastać, coraz częściej stojący w kolejkach wyrażali obawy przed podwyżkami cen. Służba Bezpieczeństwa notowała: „wzrost nastrojów niezadowolenia oraz narastanie krytycznych wypowiedzi i komentarzy w odniesieniu do zaopatrzenia rynku, polityki cen i działalności władz – warunkowanych utrzymującymi się w wielu rejonach kraju znacznymi niedoborami zaopatrzenia rynku w artykuły spożywcze i niektóre przemysłowe, dokonanymi podwyżkami cen, występującymi zakłóceniami produkcyjnymi w niektórych zakładach pracy, a także nasilającymi się dyskusjami i pogłoskami na temat przewidywanych dalszych podwyżek cen, co niejednokrotnie jest podłożem wzmożonych okresowych wykupów niektórych artykułów”74. W kraju doszło do pięciu strajków, najważniejszy z nich był w Pabianickiej Fabryce Żarówek „Polam”, gdzie na 2,5 godziny pracę przerwało trzystu pracowników. SB odnotowała również 44 konflikty w zakładach pracy (w kwietniu 36), m.in. w Kombinacie Huta im. Lenina w Krakowie, Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, WSK „PZL-Warszawa II”, Warszawskich Zakładach Maszyn Budowlanych im. Feliksa Dzierżyńskiego. Przyczyną większości były kwestie płacowe (zmniejszenie zarobków lub obawy o ich spadek, wstrzymanie premii itp.)75.

Latem wskaźnik optymizmu obniżył się do 22 proc. (z 44 proc. w lutym). Na zadane 8 lipca przez ankieterów OBOP pytanie: „Jak według Pana oceny przedstawia się obecnie sytuacja gospodarcza naszego kraju?”, 65 proc. respondentów odpowiedziało, że jest słaba lub zła 76. Charakterystyczne, że w tym samym stopniu co bezpartyjni beznadzieję odczuwali członkowie PZPR. Zanik ich wiary w zdolność partii do wydobycia kraju z kryzysu należy uznać za jeden z ważniejszych symptomów nadciągającej burzy.

Jednocześnie rosło społeczne napięcie, w dużej mierze wynikające z obaw przed podwyżkami. Od stycznia 1979 r. trzykrotnie zdrożała benzyna. Większość podwyżek wprowadzano jednak po cichu, nie informując o nich opinii publicznej. W czerwcu 1980 r. poszły w górę ceny gazet i czasopism (w sumie 88 tytułów) oraz tkanin o 10–30 proc. Po wcześniejszej podwyżce cen cukru (26 zł za 1 kg) zdrożały wyroby cukiernicze, w tym lody, oraz napoje gazowane. Polacy mieli prawo być zirytowani. Ktoś pisał w prywatnym liście: „Ja od 1 września idę już do pracy. Bo coraz gorzej jest żyć w tym mieście. Wszystko drożeje, a w dodatku nic nie można kupić. Do tej pory to brakowało tylko mięsa i kiełbasy, teraz to nie ma ani mąki, ani ryżu, nawet cukru. No i chyba nie ma widoków na poprawę, bo tegoroczne powodzie wszystko zniszczyły, całe plony”77.

Upalne, choć zimne lato

Na tydzień przed końcem czerwca Edward Babiuch zdymisjonował ministra budownictwa Adama Glazura. Decyzja premiera została dobrze odebrana przez część opinii publicznej jako krok na drodze do oczyszczenia władzy z ludzi skorumpowanych, dorabiających na boku. Może gdyby ta dymisja została lepiej wykorzystana propagandowo, gdyby poszły za nią kolejne posunięcia personalne, poczucie deprywacji („oni” mają, nas na nic nie stać) nie byłoby tak dojmujące. Niewykluczone, że można byłoby w ten sposób złagodzić efekt podwyżki, która miała zacząć obowiązywać od 1 lipca. To ona okazała się iskrą, która zapoczątkowała proces rewolucyjny.

W górę poszły ceny niektórych gatunków mięsa i jego przetworów, m.in. wołowego bez kości, golonki, pasztetowej, bekonu, indyków, kaczek i gęsi, przeniesionych do kategorii
towarów sprzedawanych po cenach „komercyjnych”. Podwyżka nie ominęła stołówek i bufetów zakładowych, w których nie tylko jedzono obiady, ale i robiono zakupy do domu.

Manewr podniesienia cen przez przeniesienie części asortymentu do działów bądź sklepów garmażeryjnych władze przećwiczyły już w czerwcu 1978 r., gdy wiosną dostępność towarów zmalała, a kolejki się wydłużyły78. Pogorszyły się wówczas nastroje społeczne, władze w świetle badań OBOP straciły – jak już nadmieniłem – zaufanie 20 proc. badanych. Złość budziła nie tylko faktyczna podwyżka cen, ale i to, że dzieliła społeczeństwo na tych, którzy mogą kupować w garmażeriach, i tych, których nie było na to stać. Z wielu badań przeprowadzanych w latach siedemdziesiątych wiemy, że respondenci określali istniejące różnice między ludźmi jako bardzo duże i duże79. Zwłaszcza pracownicy fizyczni i emeryci postrzegali nierówności jako niesprawiedliwe, bo przecież – jak się wówczas mówiło – „wszyscy mamy te same żołądki”. W 1978 r. do poważniejszych protestów nie doszło, ponieważ poziom optymizmu społecznego i zaufania do władz wahał się w okolicach 40 proc. Istniała więc poduszka umożliwiająca względnie miękkie lądowanie po przeprowadzonej operacji cenowej. W lipcu 1980 r. społeczeństwo było już zmęczone, liczba optymistów stopniała do 20 proc., a zaufanie spadło do poziomu najniższego od rozpoczęcia pomiaru w 1976 r. W badaniu przeprowadzonym przez OBOP 8 lipca zaufanie takie samo lub większe niż przed rokiem wskazało tylko 25 proc. respondentów, zdaniem 61 proc. było ono mniejsze. Lipcowa podwyżka okazała się jednym mostem za daleko, wprowadzono ją bez niezbędnego rozpoznania nastrojów społecznych.

Protest narastał stopniowo80. Już 1 lipca wybuchły strajki w WSK „PZL-Mielec” i Zakładach Metalurgicznych „Pomet” w Poznaniu. Stanęli także kierowcy przedsiębiorstwa „Transbud” w Tarnobrzegu. Dzień później zastrajkowało 2 tys. osób na Wydziale Montażu Silnika w Zakładach Mechanicznych „Ursus” i dwa zakłady w Tczewie i Warszawie. Nie było w tym nic nadzwyczajnego: co roku wybuchało w kraju kilkadziesiąt strajków, zwykle kilkugodzinnych, rzadko obejmujących całą załogę. Niepokojące mogło być jedynie to, że te należały do uporczywych. Jedne zakłady kończyły strajk, następne go zaczynały. 8 lipca przerwali pracę robotnicy Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku pod Lublinem. Powodem było podniesienie cen posiłków w stołówce o 60 proc.; kotlet podrożał z 10,20 zł do 18,10 zł. 9 lipca zastrajkowały Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg w Warszawie. Następnego dnia FSO na Żeraniu. Do 12 lipca w całym kraju doszło do 34 strajków, w których ogółem wzięło udział ponad 57 tys. osób.

Postulaty wszędzie były podobne: podwyżki płac rekompensujące wzrost kosztów utrzymania, dodatki drożyźniane, przydziały produktów mięsnych w miejscu pracy, a także cofnięcie podwyżki. Zaczęły powstawać pierwsze komitety strajkowe, które brały na siebie rozmowy z kierownictwem zakładów. Te zaś obiecywały załogom podwyższenie płac, byle tylko wróciły do pracy. „Rozpowszechnianie się wiadomości o strajkach – zwracano uwagę w raporcie MSW – i uwzględnianiu postulatów robotniczych stanowi niejednokrotnie zachętę do wywierania nacisku na kierownictwo innych zakładów pracy, na terenie których nie doszło jeszcze do zakłóceń produkcyjnych”81. To wówczas narodziło się hasło: „nie staniesz, nie dostaniesz”.

Jacek Kuroń dwoił się i troił, zbierając informacje o strajkach i natychmiast przekazując je za granicę82. Następnie dzięki „wrogim” rozgłośniom dowiadywał się o nich cały kraj. Kto mógł, słuchał Radia Wolna Europa. Już 2 lipca Komitet Samoobrony Społecznej „KOR” wydał apel do robotników o prowadzenie protestów w sposób zorganizowany, a także o zachowanie solidarności między strajkującymi. Po kraju krążyły specjalne numery korowskiego „Robotnika” (70 tys. egzemplarzy), trudno jednak powiedzieć, jak wiele z nich trafiło do strajkujących. Przełamanie przez opozycję demokratyczną informacyjnej tamy podtrzymało falę strajków.

W połowie lipca najbardziej gorącym regionem kraju stała się Lubelszczyzna. 16 lipca strajkowało tam 32 zakładów, m.in. Lokomotywownia i Wagonownia PKP, Zakłady Mleczarskie, Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji, Zakłady Azotowe w Puławach. 17 lipca strajk w Lokomotywowni, na którego czele stał Czesław Niezgoda, sygnatariusz korowskiej Karty Praw Robotniczych, rozszerzył się na cały Lubelski Węzeł Kolejowy. Był to pierwszy w Polsce Ludowej strajk kolejarzy na taką skalę. Za pomocą siedemdziesięciu lokomotyw zablokowano ruch pociągów. 18 lipca Lublin ogarnął strajk generalny, obejmujący 79 zakładów pracy i instytucji. Wskutek unieruchomienia komunikacji miejskiej i kolejowej miasto zostało sparaliżowane.

„Pierwszy dzień kompletnego paraliżu miasta – notował Stanisław Jadczak, dziennikarz. – Na ulicach nie ma biało-czerwonych autobusów i trolejbusów. Obecnie brakuje taksówek. Matki z dziećmi na ręku wędrują ulicami. [...] Dramatyczne sceny miały miejsce
w szpitalach klinicznych – PSK nr 1 i nr 4. Zastrajkowały pracownice kuchni szpitalnych, w efekcie pielęgniarki jeździły na targ na Podzamcze, tu za własne pieniądze robiły zakupy, wracały do szpitala i przygotowywały posiłki chorym dzieciom. Strajkowały pralnie szpitalne – dał się odczuć brak czystej pościeli, bielizny. Brakowało tlenu, bo strajkowała Stacja Zgazowania. [...] Wstrząsające wrażenie wywierał na obserwatorze wymarły dworzec główny PKP. W południe w holu głównym dworca widzę tylko kilka osób. Nieczynne kasy, bufet, informacja [...]. Lubelscy kolejarze dzwonili do innych węzłów z żądaniem podjęcia akcji solidarnościowej. Ale inni kolejarze nie bardzo się do tego kwapili. Np. kolejarze w Chełmie odpowiedzieli, że nigdy tak nie było, i przed wojną, i teraz, żeby kolej strajkowała, a my jesteśmy jak lekarze, nie możemy strajkować – bronili się kolejarze z Chełma. W odpowiedzi usłyszeli, że są łamistrajkami”83. Tego dnia w lubelskim radiu odczytano komunikat z posiedzenia Biura Politycznego o tym, że „atmosfera napięcia jest na rękę wrogom Polski” i „stwarza niebezpieczeństwo prowokacji politycznej”. Rutyna znana z wcześniejszych protestów.

Po raz pierwszy władze nie zdecydowały się na rozwiązanie siłowe. Inna sprawa, że strajkujący nie dali ku temu pretekstu – nie wyszli na ulice, jak w czerwcu 1956, marcu 1968, grudniu 1970 i czerwcu 1976 r. Tylko w dwóch zakładach: WSK Świdnik i Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Ostrowcu Wielkopolskim, byli bliscy wyjścia za bramę84. Kierownictwo partii nie zdecydowało się także na represje wobec opozycji. Obawiano się, że masowe aresztowania niepotrzebnie podgrzeją atmosferę, zradykalizują strajkujących, a protestowi nadadzą solidarnościowy charakter. Strategia ta z punktu widzenia rządzących okazała się błędna. Brak reakcji z ich strony stymulował zachowania nonkonformistyczne.

Władze były przekonane, że rozmowami i obietnicami podwyżek uda się zatrzymać falę strajkową. „Konflikty rozwiązywane były – czytamy w raporcie MSW – w zdecydowanej większości w wyniku uwzględnienia części postulatów w efekcie prowadzonych rozmów między kierownictwem zakładów [...] z pracownikami, którzy przerywali pracę, bądź z wybranymi spośród załóg delegatami”. „Rozmowy niejednokrotnie miały ostry, burzliwy przebieg i prowadzone były przez kilka dni”85. Do Lublina pojechał Mieczysław Jagielski – jak się później okazało – naczelny „strażak” tego lata, wicepremier i członek Biura Politycznego, który stanął na czele specjalnej komisji rządowej. Partia rzuciła także do boju aktyw, w Lublinie ponad osiemsetosobowy, do urabiania załóg, a nawet osób indywidualnych – nachodzono je w mieszkaniach. I sekretarz pojechał do Chełma, widać bał się Lublina. To nie był ten sam Gierek, który niemal dziesięć lat wcześniej w szczecińskiej stoczni prosił o przerwanie strajku.

Strajki zaczęły wygasać. W przededniu „lipcowego święta” strajkowała jeszcze m.in. część załogi Huty Stalowa Wola, lubelski PKS, przedsiębiorstwo transportu samochodowego w Warszawie. Na Lubelszczyźnie podjęły pracę 34 zakłady. Uśpiło to partyjną czujność Gierka, który nonszalancko wyjechał na Krym, a z nim dwunastu spośród dziewiętnastu członków Biura Politycznego i Sekretariatu Komitetu Centralnego (w tym Wojciech Jaruzelski, Stanisław Kowalczyk, Jan Szydlak). Piotr Kostikow, który ich witał w Symferopolu, był przerażony, gdy „z samolotu zaczęła wysypywać się gromadka członków polskiego Biura Politycznego w otoczeniu żon, dzieci, wnucząt”86.

Ruszyła olimpiada w Moskwie i sezon urlopowy, wydawało się, że nadejdzie uspokojenie. Prognoza się jednak nie spełniła. W kraju ciągle tliło. 31 lipca strajkowały jeszcze dwa zakłady w Ostrowie Wielkopolskim, pracę przerwała pierwsza zmiana jednego z wydziałów portu w Gdyni. „Nadal w wielu zakładach – raportowało MSW – występują nastroje niezadowolenia na tle płacowym i socjalnym stwarzające groźbę przerwania pracy. Sytuacja taka występuje wśród pracowników PKP w Trójmieście, wśród załóg zakładów przemysłu lekkiego w Kaliszu i Żyrardowie oraz w ZM im. Waltera w Radomiu”87. 14 sierpnia wybuchł strajk w Stoczni im. Lenina w Gdańsku. W liście przejętym przez SB ktoś pisał: „Słucham także dziennika telewizyjnego, faktycznie to lato jest gorące ze względu na napięcia społeczne, choć zimne...”88.

Podsumowanie

Lipcowe strajki ogarnęły ogółem 177 zakładów pracy w kraju z 81 tys. strajkujących. Bezpośrednio poprzedziły wybuch rewolucji „Solidarności”. Nie musiało do niej dojść. Na jej genezę złożyło się wiele czynników, z których najważniejszym było moim zdaniem znaczące pogorszenie się nastrojów społecznych, mierzonych wskaźnikiem optymizmu i zaufania do władz, efekt narastającego od kilku lat kryzysu gospodarczego.

Uogólniając, można stwierdzić istnienie rewolucjogennego progu 20 proc., którego osiągnięcie bądź przekroczenie na trzech poziomach zwiększa prawdopodobieństwo wybuchu społecznego protestu, buntu czy rewolucji. Pierwszy poziom wskazał Samuel P. Huntington, który mówił o progu 20 proc. w kontekście przekroczenia przez grupę ludzi młodych (15–24 lata) 20 proc. populacji89. W Polsce młodzież w wieku 15–29 lat stanowiła ponad 25 proc. społeczeństwa.

Drugi poziom to spadek w przededniu rewolucji wskaźnika optymizmu społecznego do około 20 proc. Przypomnijmy, w Polsce optymistycznie w przyszłość patrzyło w pierwszym tygodniu lipca około 22 proc. badanych. Trzeci poziom to zaufanie do rządzących, które w tym czasie deklarowało około 25 proc. badanych. Władza komunistyczna w Polsce znalazła się więc w głębokim kryzysie legitymizacyjnym, ponieważ większość społeczeństwa uznawała ją za niekompetentną i skorumpowaną, niekiedy obcą religijnie (świecką) i narodowo (związaną z obcym mocarstwem).

Oczywiście zasadę 20 proc. trzeba traktować ostrożnie, jako prawdopodobieństwo wystąpienia zachowań buntowniczych. Nie stanowi gotowego przepisu na rewolucję. Ważne są czynniki kulturowe, rewolucyjna tradycja, jak również obniżenie się społecznego poziomu strachu, ułatwiają one postawy nonkonformistyczne. Potrzebna jest wizja dobrego ładu społecznego, stworzona przez opozycję wewnątrz kraju, ewentualnie poza jego granicami (np. demokracja dla krajów tzw. Trzeciego Świata). Konsekwencje watykańskiego konklawe, przyjazdu Jana Pawła II i działań opozycji spowodowały, że fala niezadowolenia nie zakończyła się tylko niepowiązanymi ze sobą protestami strajkowymi, lecz nabrała charakteru antysystemowego, przekształciła się w ogólnopolski ruch „Solidarności”.

1 Pierwsza, bez przypisów, skrócona wersja tego tekstu ukazała się w: Dekada Gierka, „Polityka. Pomocnik historyczny” 2010, nr 14.

2 Literatura jest potężna. Wymienienie wszystkich ważniejszych książek czy artykułów zahaczających o temat genezy zajęłoby za dużo miejsca. Dlatego wskażę tylko pięć pozycji w największym stopniu podejmujących problem przyczyn: Polacy ’80, red. M. Marody, Warszawa 1981; Społeczeństwo polskie przed kryzysem w świetle badań socjologicznych z lat 1977–1979, red. J. Koralewicz, Warszawa 1987; K. Ziemer, Polens Weg in die Kriese. Eine politische Soziologie der „Ära Gierek“, Frankfurt am Main 1987; R. Laba, The Roots of Solidarity. A Political Sociology of Poland’s Working-Class Democratization, Princeton, New Jersey 1991; A. Friszke, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011.

3 M. Zaremba, „Bigosowy socjalizm”. Dekada Gierka [w:] Polacy wobec PRL – strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003, s. 183–200.

4 J. Baszkiewicz, Ludwik XVI, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1983, s. 210.

5 Więcej na temat „zimy stulecia” zob. M. Zaremba, Wywrotowa zima, „Polityka”, 17 I 2009.

6 M. Wesołowska, Próba zimna, „Polityka”, 6 I 1979.

7 AAN, KC PZPR 3563 (sygn. robocza), Informacje nr III/9/79, III/58/79, III/84/79, III/94/79, b.p.

8 Ibidem, Informacja nr III/6/79, 2 I 1979 r., b.p.

9 Ibidem.

10 Z. Błażyński, Towarzysze zeznają, Warszawa 1990, s. 183.

11 AAN, KC PZPR, 1809, Protokół nr 124 posiedzenia Biura Politycznego, 3 I 1979 r., k. 2.

12 AAN, KC PZPR, 3563 (sygn. robocza), Informacja nr III/5/79, 2 I 1979 r., b.p.

13 Ibidem, Informacja nr III/6/79, 3 I 1979 r., b.p.

14 AAN, KC PZPR, XI/161, Wykaz leków brakujących 7 III 1979 r. w szpitalu na Lindleya w Warszawie, k. 28–29.

15 AAN, KC PZPR, 3564 (sygn. robocza), Informacja nr II/109/79, 22 II 1979 r., b.p.

16 „Rocznik Statystyczny” 1982, s. 69.

17 AAN, KC PZPR, 3563 (sygn. robocza), Informacja nr III/6/79, 3 I 1979 r., b.p.

18 Skutki ataku zimy w opinii społecznej, OBOP, luty 1979.

19 Nastroje społeczeństwa w kwietniu 1979 roku, OBOP, maj 1979.

20 Ibidem.

21 AAN, KC PZPR, XXVII-43, Wybór listów nr 43, k. 34, 35.

22 AIPN, 0296/269, t. 4, Informacja dotycząca stanu rozpoznania bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w lutym 1979 r., k. 21.

23 AAN, KC PZPR, 3564 (sygn. robocza), Informacje nr II/134/79 i nr II/144/79, 7 i 12 III 1979 r., b.p.

24 „Najbardziej sympatyczną postawą, jaką zima u wielu osób wywołała, była niewątpliwie gotowość niesienia pomocy innym. O rozmiarach nasilenia tej postawy donosiły środki masowego przekazu, a szara codzienność nie dostarczała informacji sprzecznych z wytwarzanym przez nie obrazem, o którym zdarza się sądzić, iż bywa zbyt idealistyczny” (P. Moszyński, Przed odwilżą, „Polityka”, 10 II 1979).

25 AIPN, 0296/269, t. 4, Informacja dotycząca stanu rozpoznania bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w styczniu 1979 r., k. 5.

26 Opinia społeczna o wyborze nowego papieża i prezentacji tego wydarzenia w telewizji, OBOP, październik 1978.

27 Więcej na temat negocjacji, przygotowań oraz samej wizyty zob. Wizyta Jana Pawła II w Polsce 1979. Dokumenty KC PZPR i MSW, wstęp i oprac. A. Friszke, M. Zaremba, Warszawa 2005.

28 Więcej: M. Zaremba, Ojciec cięty, „Polityka”, 25 X 2008.

29 AIPN, 0365/5, t. 8, Informacja dotycząca stanu rozpoznania zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w listopadzie1978 r., k. 125.

30 AAN, KC PZPR, 3564 (sygn. robocza), Informacje nr I/25/79 i nr II/172/79, 23 III i 6 IV 1979 r., b.p.

31 O wizycie papieża w Polsce. Komunikat z badań, OBOP, maj 1979.

32 AIPN, 0296/269, t. 4, Informacja dotycząca stanu rozpoznania zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w maju 1979 r., k. 70.

33 Ibidem, k. 73.

34 J. Tejchma, W kręgu nadziei i rozczarowań. Notatki dzienne z lat 1978–1982, Warszawa 2002, s. 61.

35 Więcej zob. Wizyta Jana Pawła II...

36 AAN, KC PZPR, 3565 (sygn. robocza), Informacja nr II/241/79, 7 VI 1979 r., b.p.

37 Wizyta papieża w Polsce i jej odbicie w telewizji w opinii społecznej. Komunikat z badań, OBOP, lipiec 1979.

38 AAN, XIA/930, Informacja Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk nr 8 o ingerencjach dokonanych w sierpniu 1979 r., b.p.

39 Na temat lęku i strachu w latach siedemdziesiątych zob. Polacy ’80 ..., s. 117–136.

40 Brak zmian w stopniu religijności społeczeństwa polskiego. Komunikat z badań, OBOP, lipiec 1980.

41 AAN, KC PZPR, 3565 (sygn. robocza), Informacja nr I/75/79, 11 VIII 1979 r., b.p.

42 AAN, KC PZPR, 3566 (sygn. robocza), Informacja nr II/330/79, 12 X 1979 r., b.p.

43 AAN, KC PZPR, 3559 (sygn. robocza), Informacja nr I/110/79, 17 X 1979 r., b.p.

44 AAN, KC PZPR, 3565 (sygn. robocza), Informacja nr III/297/79, 10 VIII 1979 r., b.p.

45 Znaczenie miały też dwukrotne rozmowy Adama Michnika ze Stefanem Wyszyńskim w 1976 r. – w Warszawie (wraz z Jackiem Kuroniem) i Rzymie; więcej zob. J. Skórzyński, Siła bezsilnych. Historia KOR, Warszawa 2012, s. 182–183, 186–187.

46 J. Skórzyński, Głodówka u św. Marcina [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów Polski w XX wieku, red. K. Persak [i in.], Warszawa 2008, s. 441–458.

47 M. Kula, Narodowe i rewolucyjne, Londyn – Warszawa 1991.

48 AAN, KC PZPR, 3565, Informacja nr II/246/79, 8 VI 1979 r., b.p.

49 AIPN, 0296/269, t. 4, Informacja dotycząca stanu zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w czerwcu 1979 r., k. 85.

50 AAN, KC PZPR, 3564, Informacja nr II/78/79, 14 II 1979 r., b.p.

51 M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001, s. 363 i in.

52 AAN, KC PZPR, 3565 (sygn. robocza), Informacja nr III/297/79, 10 VIII 1979 r., b.p.

53 Zob. projekt przeciwdziałania negatywnym dla ustroju skutkom pielgrzymki Jana Pawła II w: Wizyta Jana Pawła II..., s. 306.

54 A. Friszke, Czas KOR-u..., s. 458.

55 AIPN, 0365/2, t. 1, Informacja dotycząca stanu zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w kwietniu 1980 r., k. 64.

56 Więcej o działaniach opozycji zob. A. Friszke, Czas KOR-u...

57 AAN, KC PZPR, 3566 (sygn. robocza), Informacja nr II/354/79, 15 XI 1979 r., b.p.

58 AAN, KC PZPR, 3559 (sygn. robocza), Informacja nr II/210/79, 28 V 1979 r., b.p.

59 Zjawisko łapownictwo – jego zasięg i ocena w opinii publicznej. Komunikat z badań, OBOP, czerwiec 1976.

60 AAN, KC PZPR, XXVII-42, Biuro Listów i Inspekcji KC PZPR, Wybór listów nr 35, styczeń 1979 r., k. 219.

61 Ocena roku 1979 i prognozy na rok następny. Komunikat z badań, OBOP, marzec 1980.

62 Poprawa nastrojów społecznych po VIII Zjeździe PZPR. Komunikat z badań, OBOP, marzec 1980.

63 Więcej zob. A. Friszke, Czas KOR-u..., s. 479.

64 Dlaczego głosowałem?, „Biuletyn Informacyjny” 1980, nr 2 (36), s. 5–6.

65 Polacy ’80 ..., s. 109A.

66 AAN, KC PZPR, XI/1064, Biuro Listów i Inspekcji KC PZPR, Wybór listów nr 22, marzec 1978 r., k. 20, 26.

67 M. Zaremba, Propaganda sukcesu. Dekada Gierka [w:] Propaganda PRL. Wybrane problemy, red. P. Semków, Gdańsk 2004, s. 22–32.

68 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1979–1981, Warszawa 2004, s. 169.

69 AIPN Rz, 00268/34, t. 5, Meldunek operacyjny Wydziału III-A KWMO w Tarnobrzegu, 13 II 980 r., k. 15.

70 AAN, KC PZPR, XXVII-43, Biuro Listów i Inspekcji KC PZPR, Wybór listów nr 38, kwiecień 1979 r., k. 61.

71 Zaopatrzenie żywności w II kwartale 1980 r. w opinii społecznej. Komunikat z badań, OBOP, lipiec 1980.

72 AIPN Rz, 00268/34, t. 5, Informacja, k. 149.

73 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1979–1981..., s. 157.

74 AIPN, 0365/2, t. 1, Informacja dotycząca stanu zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w maju 1980 r., k. 79.

75 Ibidem, s. 89.

76 Zmiany nastrojów społecznych w roku 1980 na tle okresów poprzednich. Komunikat z badań, OBOP, wrzesień 1980.

77 AIPN Rz, 00268/34, t. 5, Informacja, k. 149.

78 Przykładowy fragment Informacji Wydziału Organizacyjnego z czerwca 1978 r.: „Potwierdzeniem głębi deficytu mięsa jest, jak wskazują KW, powstawanie przed sklepami długich kolejek na wiele godzin przed terminem dostaw, niemożność utrzymania ciągłości sprzedaży większość wyrobów mięsnych, z wyjątkiem kaszanek, krótkotrwałość sprzedaży nawet w przypadku skierowania do sklepów większych partii towaru. Np. w woj. bydgoskim w żadnym z ośrodków miejskich nie utrzymuje się ciągłość sprzedaży. W woj. łódzkim mimo otrzymania w maju dodatkowego przydziału 300 ton surowca mięsnego do bezpośredniej sprzedaży mięso można było nabywać w sklepach tylko w ciągu 30 minut do godziny. W maju trudna była nadal sytuacja w zaopatrzeniu rynku w ryby, brak było zwłaszcza filetów, ryb wędzonych i solonych, w tym śledzi. Do pogłębienia trudności zaopatrzeniowych w maju przyczyniło się zaostrzenie deficytu w dwóch ważnych grupach towarów: ziemniaków i niektórych innych warzywach oraz maśle i przetworach mleczarskich o większej zawartości tłuszczu. Zdecydowana większość województw, w tym duże ośrodki miejskie, jak Warszawa, Kraków, Łódź, Bydgoszcz, Bielsko-Biała i inne, odczuwają ostre niedobory ziemniaków. [...] KW stwierdzają, że występujące od dłuższego czasu, a na niektórych odcinkach pogłębiające się niedobory rynkowe, zwłaszcza w zaopatrzeniu w artykuły spożywcze, wywołują wzrost niezadowolenia społecznego. Wiele ostrych i uszczypliwych uwag wypowiadanych jest w kolejkach i w sklepach, a także wśród załóg” (AAN, KC PZPR, 3558, Informacja nr I/70/78, 1 VI 1978 r., b.p.).

79 Na ten temat: E. Otawska, Wstępny raport z badania pt. „Nasze miejsce w społeczeństwie”, OBOP, Warszawa 1976, za: J. Koralewicz-Zębik, Potoczna percepcja nierówności w Polsce w latach 1960–1980, „Studia Socjologiczne” 1983, nr 3, s. 147; M. Gadomska, Polaków świadomość struktury klasowej: nierówność nieusprawiedliwiona [w:] Społeczeństwo polskie przed kryzysem..., s. 13–45.

80 Więcej na temat lipcowych strajków zob. M. Dąbrowski, Lubelski lipiec 1980, Lublin 2000.

81 AIPN, 0365/2, t. 1, Tezy dotyczące oceny sytuacji społeczno-politycznej i operacyjnej powstałej w związku ze zmianą zasad sprzedaży artykułów mięsnych, Departament III MSW, 14 VII 1980 r., k. 114.

82 W akcji zbierania informacji o strajkach i innych protestach oprócz Kuronia brało udział kilkudziesięciu opozycjonistów w całym kraju.

83 S. Jadczak, Diariusz lipcowych dni. Miesiące, „Przegląd Związkowy” 1981, nr 1, s. 55–74, za: M. Dąbrowski, Lubelski lipiec..., s. 139, 140.

84 AIPN, 0365/2, t. 1, Informacja dotycząca stanu rozpoznania zagrożeń bezpieczeństwa wewnętrznego kraju w lipcu 1980 r., k. 135.

85 Ibidem, k. 134.

86 P. Kostikow, B. Roliński, Widziane z Kremla. Moskwa – Warszawa. Gra o Polskę, Warszawa 1992, s. 235.

87 AIPN, 185n/1, Informacja dla członków Biura Politycznego, sekretarzy KC PZPR i Prezydium Rządu, 31 VII 1980 r., k. 99.

88 AIPN Rz, 00268/34, t. 5, Informacja, k. 155.

89 S.P. Huntington, Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawa 1998, s. 167.

Jakub Kufel

Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej i narodziny „Solidarności”

Narodziny ruchu „Solidarność” były długim procesem obejmującym szereg czynników. Strajki, które wybuchły latem 1980 r., były wywołane ukrytą podwyżką cen mięsa i wędlin i miały początkowo charakter płacowy. Dopiero podczas strajku sierpniowego w Stoczni Gdańskiej im. Lenina wysunięto na czoło postulaty ogólnospołeczne (przede wszystkim utworzenie wolnych związków zawodowych). Stworzenie wspólnej platformy żądań przez zakłady grupujące się w Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym stanowiło nową jakość w negocjacjach z przedstawicielami władz oraz zainicjowało oddolny ruch społeczny na rzecz reformy systemu realnego socjalizmu1.

Należałoby postawić pytanie, dlaczego właśnie w Gdańsku doszło do wybuchu protestu na tak wielką skalę. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na istnienie w tym mieście ogromnych zakładów pracy (Stocznia im. Lenina była największym przedsiębiorstwem w Polsce). Duża liczebność pracowników dawała większe poczucie bezpieczeństwa, toteż robotnikom łatwiej było podjąć akcję protestacyjną. W Trójmieście działał ruch opozycji demokratycznej. Szczególną rolę odgrywały tworzone od 1978 r. Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża (ze spiritus movens strajku – Bogdanem Borusewiczem na czele), które przygotowały gdańską elitę robotniczą do strajków sierpniowych, oraz Ruch Młodej Polski, od pierwszych dni wspierający protest w Stoczni Gdańskiej. Na początku 1980 r. podjęto próbę strajku w gdańskim Elektromontażu, gdzie wówczas pracował Lech Wałęsa, i powołania Komisji Robotniczej. Strajk zakończył się porażką, był jednak istotnym doświadczeniem, które mogło być wykorzystane parę miesięcy później2.

Warto podkreślić także tradycje patriotyczne mieszkańców Gdańska. W sposób szczególny były one manifestowane podczas obchodów ważnych rocznic historycznych. Grupy opozycyjne kultywowały m.in. pamięć o pomordowanych w grudniu 1970 r., organizując od 1977 r. manifestacje rocznicowe pod bramą nr 2 Stoczni Gdańskiej. Świadczyły one o szczególnej randze, jaką miała pamięć robotniczych protestów w świadomości mieszkańców Trójmiasta. Doświadczenie Grudnia ’70 przełożyło się także na charakter protestu w Stoczni Gdańskiej, który przybrał kształt strajku okupacyjnego.

Kultywowanie „polskich rocznic” spotykało się z przeciwdziałaniem władz. Podczas manifestacji 3 maja 1980 r. aresztowano Dariusza Kobzdeja z RMP i Tadeusza Szczudłowskiego z Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, którzy wygłosili radykalne, niepodległościowe przemówienia. Ulotki w ich obronie, drukowane i rozpowszechniane przez RMP, zalały ulice Trójmiasta3. Po wyjściu na wolność Kobzdeja i Szczudłowskiego 10 sierpnia 1980 r. zorganizowano w mieszkaniu Piotra Dyka przy ul. Sienkiewicza 10/6 przyjęcie powitalne, na którym zjawiła się większość środowiska opozycyjnego Trójmiasta4. Rozeszła się wówczas informacja o zwolnieniu z pracy 7 sierpnia 1980 r. Anny Walentynowicz – suwnicowej pracującej w Stoczni Gdańskiej, działaczki Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, której brakowało pięciu miesięcy pracy do uzyskania wieku emerytalnego5.

Bogdan Borusewicz zdawał sobie sprawę, że kolejne zwolnienia działaczy WZZ są kwestią czasu, a wówczas wywołanie strajku w stoczni byłoby utrudnione. Odpowiedzialność za rozpoczęcie akcji protestacyjnej miała spoczywać na trzech młodych robotnikach: Bogdanie Felskim, Jerzym Borowczaku i Ludwiku Prądzyńskim6. Impulsem stała się chęć pomocy Annie Walentynowicz. W jej obronie sporządzono ulotkę „Do pracowników Stoczni Gdańskiej”7. Ulotkę napisaną przez Borusewicza wydrukowali w nakładzie 6–8 tys. egzemplarzy Zbigniew Nowek oraz Piotr i Maciej Kapczyńscy8. Oprócz żądania przywrócenia do pracy Walentynowicz sformułowano także postulaty o charakterze ekonomicznym: podwyżkę płac o tysiąc złotych oraz wprowadzenie dodatku drożyźnianego9.

Już na etapie planowania protestu możemy mówić o odmienności sytuacji w sierpniu 1980 r. w porównaniu ze strajkami lipcowymi. Co prawda postulaty ograniczały się tylko do jednego zakładu pracy, ale inspiratorami strajku byli działacze opozycji. Protest w obronie Anny Walentynowicz miał także charakter symboliczny. Wynikł on z potrzeby solidaryzowania się z niesłusznie zwolnioną z pracy działaczką opozycji, rezultatem były zaś narodziny „Solidarności”.

Solidarnościowy charakter strajku

Przyczyną strajków, które wybuchły w lipcu 1980 r., była nieracjonalna polityka gospodarcza prowadzona przez ekipę Edwarda Gierka. Podwyżka cen mięs i wędlin w bufetach i stołówkach zakładowych była iskrą, która doprowadziła do pożaru. Protesty wobec „regulacji cen”, które wybuchły w zakładach Ursusa, Sanoka i Tarnowa, z czasem objęły cały kraj. Partykularne strajki w poszczególnych ośrodkach były wygaszane przez przedstawicieli lokalnych władz, którzy zgadzali się na realizację postulatów ekonomicznych. W środowisku robotników wytworzyło się przekonanie, że tego typu działania są właściwą drogą walki o poprawę własnej sytuacji materialnej10.

Już początek strajku w Stoczni Gdańskiej wyróżniał się organizacją – wyznaczeniem inicjatorów protestu i przygotowaniem akcji ulotkowej. 14 sierpnia w godzinach rannych ulotki w obronie Anny Walentynowicz wraz z pismem „Robotnik” były kolportowane w zakładach komunikacji miejskiej11, w związku z czym robotnicy wchodzący na teren zakładu wiedzieli, jaka jest przyczyna protestu. Strajk wybuchł z inicjatywy grupy opozycyjnej związanej z Wolnymi Związkami Zawodowymi. Ziarno padło jednak na dobrą glebę. Zgodnie ze scenariuszem przygotowanym przez Borusewicza Jerzy Borowczak udał się na Wydział K-5 w celu przekonania jego pracowników o potrzebie rozpoczęcia protestu, po czym grupa robotników przeszła na Wydział K-3, na którym pracował
Prądzyński. Felski dołączył do protestujących z opóźnieniem. Po odśpiewaniu pod bramą nr 2 hymnu Polski minutą ciszy uczczono tych, którzy polegli w grudniu 1970 r. Młodzi robotnicy, którzy zainicjowali strajk, zadbali o to, by robotnicy nie wyszli na ulice. Protest przybrał formę strajku okupacyjnego, co było lekcją wyniesioną z krwawych wydarzeń na Wybrzeżu sprzed dziesięciu lat. Jako podest do przemówień wykorzystano koparkę, zawieszono na niej postulaty, po czym przystąpiono do wyboru Komitetu Strajkowego. Jego skład Borowczak zapisywał na kartce. Gdy miał już na niej dwadzieścia osób, do załogi przemówił dyrektor Stoczni Klemens Gniech, który nakazał robotnikom powrót do pracy12. Ten krytyczny moment strajku został przełamany, gdy zjawił się Lech Wałęsa13. Wszedł on na koparkę i przywitał dyrektora słowami: „Ja tu pracowałem, miałem zaufanie załogi, a pan mnie zwolnił. Pamięta mnie pan?”14.

Funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa prowadzący operację o kryptonimie „Brama” zwrócili uwagę na moment przejęcia przez Wałęsę odpowiedzialności za strajk: „Około godz. 8.00 brama wjazdowa do stoczni została zamknięta, a w jej pobliżu pojawiła się grupka około 15 stoczniowców ubranych w kombinezony i kaski. Grupa ta wpuszczała wchodzące osoby, natomiast blokowała wyjście na zewnątrz. Przez głośniki zainstalowane w obrębie placu, na którym zebrali się stoczniowcy, zaczęto nadawać odezwy nawołujące do przerwania pracy i podjęcia strajku okupacyjnego. Wśród przemawiających do zgromadzenia rozpoznano figuranta »Wół« [tj. Lecha Wałęsę], który przejął na siebie ciężar prowadzenia akcji strajkowej”15.

Lech Wałęsa – jeden z byłych pracowników zakładu – miał pełną legitymację, by przemawiać w imieniu jego załogi. Świadczyć o tym może łatwość, z jaką robotnicy poddali się jego przywództwu. Wałęsa to typ przywódcy charyzmatycznego16, co ujawniło się już w pierwszych dniach negocjacji prowadzonych przez Komitet Strajkowy z dyrektorem Gniechem, transmitowanych przez zakładowy radiowęzeł. „Jedną z pierwszych decyzji Komitetu Strajkowego było żądanie dostępu do radiowęzła Stoczni. Wiedzieliśmy, że jawność wszelkich rozmów i negocjacji jest naszą siłą [...] System nagłośnienia Stoczni obejmował wszystkie wydziały i hale produkcyjne [...] Z chwilą przejęcia kluczy do radiowęzła zapadła decyzja o nagrywaniu wszelkich rozmów prowadzonych poprzez zainstalowane mikrofony” – pisał Wałęsa w Drodze nadziei17.

Analizując przebieg negocjacji prowadzonych przez Komitet Strajkowy z dyrektorem stoczni, warto zwrócić uwagę na ich częściowo spontaniczny, częściowo zorganizowany charakter18. Było to związane z ogromną potrzebą uzyskania podmiotowości politycznej przez robotników, traktowanych dotychczas w sposób instrumentalny. Rola lidera podczas strajku była niezmiernie ważna. Wałęsa dzięki swoim umiejętnością oratorskim i sile autorytetu, który kształtował się podczas pierwszych dni protestu, potrafił w odpowiedni sposób kanalizować oczekiwania robotników i przekładać je na język negocjacji. Dzięki tym umiejętnościom dyrektor stoczni zgodził się na wzrost płac w wysokości 1500 zł. Strajkujący otrzymali także gwarancję bezpieczeństwa potwierdzoną przez I sekretarza wojewódzkiego PZPR w Gdańsku Tadeusza Fiszbacha, zobowiązanie do przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy, obietnicę budowy pomnika ofiar Grudnia ’70. Pozostałe postulaty, tj. przyzwolenie na działalność Wolnych Związków Zawodowych w stoczni, poprawa zaopatrzenia w żywność, zniesienie cen komercyjnych, zrównanie wysokości zasiłków rodzinnych z pracownikami SB i MO oraz wypłacenie wynagrodzenia za okres strajku jak za urlop dyrektor zobowiązał się przekazać odpowiednim władzom19.

Wówczas nastąpił moment kluczowy dla charakteru strajku w Stoczni Gdańskiej. Po zakończeniu rozmów Wałęsa zwrócił się do załogi, informując o ustaleniach. Zdaniem Jerzego Borowczaka zauważył, że sytuacja jest groźna, zwrócił się więc do tłumu: „Ja jestem demokratą – głosujemy – kto za zakończeniem? Kto za kontynuowaniem?”20. Wobec przewagi zwolenników zakończenia strajku Wałęsa ogłosił oficjalnie tę decyzję. Nie wzbudziła ona entuzjazmu przedstawicieli załóg innych strajkujących zakładów Trójmiasta. Bez Stoczni Gdańskiej powodzenie protestów w pozostałych zakładach pracy stanęło pod znakiem zapytania. Najgłośniej wobec podjętej decyzji protestowały Ewa Ossowska, Alina Pienkowska i Anna Walentynowicz. Przewodniczącego Komitetu Strajkowego oskarżano o to, że załatwił partykularne interesy i zostawił na lodzie inne zakłady, które teraz mogą zostać spacyfikowane. Wobec tego Wałęsa, wykorzystując swój autorytet, proklamował strajk solidarnościowy. Nie był jednak dobrze słyszalny, ponieważ jego mikrofon został już wyłączony. Dyrektor Klemens Gniech przez megafony ogłaszał, że kto do godziny osiemnastej nie opuści stoczni, tego podwyżka w wysokości 1500 zł nie obejmie. Robotnicy zadowoleni z pozytywnego zakończenia negocjacji zmierzali do wyjścia. Strajk został uratowany przez Pienkowską, Walentynowicz, Ossowską i Henrykę Krzywonos, które zawracały robotników spod bram stoczniowych i przekonały ich do kontynuacji protestu21. Decydujące znaczenie dla utrzymania strajku miały kolejne dni.

Słowa solidarność jako pierwszy w obecnym rozumieniu użył Wałęsa podczas przełomowych wydarzeń 16 sierpnia w Stoczni Gdańskiej, nazywając protest rozpoczęty w celu poparcia innych zakładów pracy solidarnościowym. 23 sierpnia solidarność pojawiła się w nazwie biuletynu strajkowego. Jej wyrazem zaś było logo zaprojektowane przez Jerzego Janiszewskiego, którego symboliczny wymiar opierał się na konsolidacji strajkującej załogi zgromadzonej pod jednym sztandarem, walczącej o wspólne cele.

Instytucjonalizacja decyzji o zmianie charakteru strajku nastąpiła w nocy z 16 na 17 sierpnia, kiedy powołano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z Lechem Wałęsą na czele. W komunikacie MKS z 16 września 1980 r. pisano: „W wyniku porozumienia załóg strajkujących zakładów i przedsiębiorstw Wybrzeża utworzono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z siedzibą w Stoczni Gdańskiej. Celem MKS jest koordynacja żądań i akcji strajkowej zakładów i przedsiębiorstw. Opracowano tekst żądań i postulatów będących wspólną uchwałą komitetów strajkowych. Postanowiono kontynuować strajk do czasu spełnienia żądań i postulatów załóg. MKS jest upoważniony do prowadzenia rozmów z władzami centralnymi. Ogłoszenie zakończenia strajków podejmuje Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Po zakończeniu strajku MKS nie rozwiąże się i będzie kontrolował realizację postulatów oraz organizował Wolne Związki Zawodowe”22.

W nocy z 16 na 17 sierpnia MKS sformułował listę 21 postulatów23, które stanowiły emanację społecznych potrzeb, tj. dążenie do pluralizmu, podmiotowości, godności, swobód w zakresie organizowania się i wypowiedzi. Żądania stanowiły pierwszy skuteczny komunikat petycyjny, który wymusił interakcję między rządzącymi a rządzonymi – stał się podstawą do negocjacji z przedstawicielami władz24.

Aleksander Hall, który uczestniczył w formułowaniu postulatów, przestrzegał przed nadmiernym radykalizmem25. Obawiał się bowiem oskarżeń o działania kontrrewolucyjne. Jego zdaniem podyktowane względami politycznymi żądania np. wolnych wyborów świadczyłyby o tym, że w stoczni dzieje się coś niezwykłego. Postulat wolnych związków zawodowych był zdaniem Halla maksimum tego, na co można było sobie pozwolić, aby nie iść na otwartą konfrontację z władzą26.

Większość żądań sformułowanych przez MKS miała charakter polityczny. Stały się one początkiem rewolucji „Solidarności”, choć podczas strajku sierpniowego unikano podważania pryncypiów systemu realnego socjalizmu. W trafny sposób kwestię polityczności ruchu „Solidarność” ujął Lech Kaczyński, który w wywiadzie zamieszczonym po kilku latach w „Przeglądzie Politycznym” powiedział: „Tendencją każdej rewolucji jest próba uchylenia, zniesienia polityki. Ale polityka od kilku tysięcy lat znieść się nie daje. Nie dało się także jej uchylić w czasie strajku ani potem, w okresie »Solidarności«”27.

Decydujący wpływ na ostateczną listę 21 postulatów miał Bogdan Borusewicz, który je pogrupował i uhierarchizował. Na pierwszy plan wysunął żądania o charakterze politycznym: utworzenie niezależnych związków, ograniczenie cenzury, bezpieczeństwo dla strajkujących oraz zwolnienie więźniów politycznych. Skreślił też z listy postulat zaproponowany przez Tadeusza Szczudłowskiego dotyczący wolnych wyborów, złagodził punkt mówiący o zniesieniu cenzury, przekształcając go w nierepresjonowanie niezależnych wydawnictw, a także dodał punkt na temat transmisji mszy św. w radiu28.

Żądania stworzyły wspólną płaszczyznę walki prowadzonej dotychczas osobno przez poszczególne zakłady pracy. Ich wyrazem były tablice namalowane przez Arkadiusza Rybickiego i Macieja Grzywaczewskiego, które zawisły na bramie nr 2 Stoczni Gdańskiej. Upublicznienie postulatów miało na celu przeciwdziałanie dezinformacyjnej polityce władz oraz przesłanie do mieszkańców Gdańska sygnału dotyczącego tego, o co walczą pracownicy stoczni – że postulaty mają nie tylko charakter ekonomiczny, ale także ogólnospołeczny29.

Masowy charakter ruchu

W celu oddania fenomenu, jakim była „Solidarność”, toczony jest spór na temat tego, czy była ona ruchem społecznym, rewolucją czy powstaniem30. Uznając spór za nierozstrzygnięty, chciałbym się skupić na jednej z charakterystycznych cech ruchu „Solidarność” – na jego masowości. Terminu masa nie używam tu jednak w klasycznym rozumieniu tego słowa sformułowanym przez Ortegę y Gasseta, dla którego umasowienie polegało na ujednoliceniu, zrównaniu w dół, dezindywidualizacji, zniesieniu stratyfikacji społecznej31. Wręcz przeciwnie – masowość w przypadku „Solidarności” związana była z przyłączaniem się kolejnych grup społecznych do ruchu, który pomimo swej różnorodności zakładał wspólny cel: wywołanie zmiany społecznej.

System organizacji pracy w PRL polegał na oddzieleniu bazy (robotników) i nadbudowy (inteligencji). Choć wiemy już, że teza o braku poparcia robotników dla inteligencji w Marcu ’68, a inteligencji dla robotników w Grudniu ’70, nie oddaje pełnej złożoności postaw przyjmowanych przez przedstawicieli obu grup społecznych, ich separacja przed 1976 r. wiązała się raczej z brakiem szerszego współdziałania w ramach wspólnie sformułowanych celów. U genezy powstania Komitetu Obrony Robotników, a później innych organizacji opozycyjnych, które legalnymi metodami walczyły o prawa robotników, leżała potrzeba kooperacji obu grup społecznych – inteligencja walczyła metodami legalnymi o prawa robotników, oni zaś legitymizowali działania tworzącej się kontrelity. Spadek uznania władzy PZPR szedł w parze z odtwarzaniem się poczucia jedności narodu, którą w sposób wyraźny można było dostrzec podczas pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski.

Do strajku rozpoczętego w Stoczni Gdańskiej systematycznie przyłączały się inne zakłady pracy Trójmiasta, m.in. Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni, Zakład Komunikacji Miejskiej w Gdańsku, Stocznia Północna im. Bohaterów Westerplatte w Gdańsku, Zakłady Okrętowych Urządzeń Elektrycznych i Automatyki „Elmor” w Gdańsku32. Weszły one w skład powstałego w Stoczni im. Lenina Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Ówczesną atmosferę opisała Ewa Milewicz, która rejestrowała zakłady przyłączające się do gdańskiego MKS: „Trzeba jeszcze raz przepisać listę 20 strajkujących zakładów i uzupełnić ją nowymi, ich przedstawiciele zaglądają właśnie w rozłożone przeze mnie papiery [...] Trzydziesty zakład rejestruję w momencie, gdy zaczynają się obrady MKS-u. Wałęsa i dwóch ludzi, jeszcze nie na podium, za stołem prezydialnym, lecz u szczytu jednego z długich stołów przeznaczonych dla delegatów. Ja obok rejestruję zakłady. Wałęsa nagle wyrywa mi z ręki papiery i po omacku zaczyna czegoś szukać, moje protesty kwituje machnięciem ręki. – Niech pani da spokój, tu są ważne sprawy. – Czy jest ktoś z Rafinerii? Co tam u was słychać, dobrze, dziękuję, trzymajcie się [...] Po południu [18 sierpnia – J.K.] rejestruję 156 zakład”33.

W związku z rozlaniem się strajków na całą Polskę międzyzakładowe komitety strajkowe (lub robotnicze) powstawały w innych miastach. m.in. Szczecinie, Jastrzębiu, Katowicach. Najważniejszym ośrodkiem strajkowym był jednak Gdańsk. Strajk w Stoczni im. Lenina przybrał zupełnie inny charakter niż protesty, które wybuchały latem 1980 r. w całym kraju – nabrał wymiaru ponadzakładowego, co zostało potwierdzone utworzeniem MKS34.

Proklamacja strajku solidarnościowego oraz powstanie MKS i sformułowanie 21 postulatów nie oznaczało sukcesu protestu. W nocy z 16 na 17 sierpnia w Stoczni Gdańskiej zostało zaledwie kilkuset pracowników. Dlatego tak ważne było wsparcie duchowe – znalezienie mostu łączącego strajkujących z mieszkańcami Trójmiasta. Okazała się nim msza św. odprawiona na terenie Stoczni Gdańskiej w niedzielę 17 sierpnia przez proboszcza parafii św. Brygidy ks. Henryka Jankowskiego35. Przybyli na Eucharystię mieszkańcy Gdańska tłumnie zgromadzili się pod bramą nr 2. Wspólnota losów wyrażająca się w tradycji religijnej miała wpływ na konsolidację strajkujących i tłumu zgromadzonego za bramą.

Szczególną wagę dla strajkujących robotników miała symbolika religijna i narodowa36. Biało-czerwone flagi, portret Jana Pawła II zawieszony na bramie nr 2, intonowanie przez Wałęsę hymnu Polski, pieśni „Boże, coś Polskę...” oraz modlitwy prowadzone przez Bożenę Rybicką i Magdalenę Modzelewską utwierdzały społeczność strajkujących w przekonaniu, że walczy o wspólne cele. „Poczucie narodowe jest świadomością zbiorowej tożsamości kulturalnej, uformowanej wokół języka, praktyk religijnych i historii narodowej” – pisał Alain Touraine37. Ruch zorganizowany wokół wspólnych symboli tworzył własny etos oparty na wzorcach kulturowych ukształtowanych w wyniku wspólnoty doświadczeń. Mit założycielski ruchu „Solidarność” opierał się na wartościach, które kształtowały się podczas strajku sierpniowego38. Bierny opór, brak przemocy oraz zakaz spożywania alkoholu nadały protestowi w Stoczni Gdańskiej wymiar etyczny, wyrażający się w obywatelskim nieposłuszeństwie wobec arbitralnych decyzji władz państwowych podejmowanych bez konsultacji ze społeczeństwem. Całkowite uprzedmiotowienie poszczególnych grup społecznych zaowocowało powstaniem ruchu „Solidarność” zorganizowanego wokół wspólnego projektu.

Znaczący wpływ na sformułowanie jego celów miała trójmiejska opozycja. Podczas strajku w Stoczni Gdańskiej różnice ideowe między działaczami schodziły na dalszy plan wobec bieżącej działalności39. Ze strony działaczy wolnych związków to „tu i teraz” oznaczało opracowanie scenariusza strajku, wpływ na przebieg protestu, na kształt postulatów strajkowych, ze strony RMP – wsparcie dla strajkujących, pomoc w zakresie druku i kolportażu materiałów strajkowych, organizowanie modlitw oraz komunikację z innymi strajkującymi zakładami40. KOR podczas strajku sierpniowego działał na trzech płaszczyznach – utrzymywał kontakty z sympatykami w środowisku robotniczym (przede wszystkim przez zespół skupiony wokół pisma „Robotnik”), uczestniczył w formułowaniu oficjalnych oświadczeń kierowanych do społeczeństwa i władz oraz uruchomił ośrodek zbierający informacje o strajkach i udostępniający je za pośrednictwem wydawnictw drugiego obiegu41.

Niezależna informacja odegrała ogromną rolę podczas protestu sierpniowego. Dzięki działaczom opozycji po raz pierwszy wykorzystano wówczas poligrafię. Po przejęciu drukarni zakładowej w Stoczni Gdańskiej uruchomiono na szeroką skalę druk ulotek i własnych pism. Ponadto bibułę przywożono z innych miejsc, m.in. z Wolnej Drukarni Stoczni Gdynia. Pozwoliło to nie tylko na zapobieganie dezinformacyjnej polityce władz, ale także dzięki kolportażowi pomiędzy zakładami pracy stworzyło możliwość szybkiego obiegu informacji42. Istotną rolę odgrywał „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność”. Pierwszy numer pisma redagowanego w Stoczni Gdańskiej przez Konrada Bielińskiego ukazał się 23 sierpnia i był rozchwytywany przez strajkujących oraz mieszkańców Trójmiasta. Odgrywał rolę „matrycy wolnej prasy” – pierwszego pisma rodzącej się „Solidarności”43, dzięki któremu do szerokiego grona odbiorców (jego nakład wynosił 40 tys. egzemplarzy, przygotowano też matryce dla stoczni gdyńskiej, w której drukowano około 20 tys. egzemplarzy) mogły dotrzeć informacje na temat rozwoju sytuacji strajkowej44.

Niezależna informacja miała kluczowe znaczenie podczas strajku sierpniowego w Stoczni Gdańskiej, odróżniając go od poprzednich protestów. Jawność działania strajkujących była fenomenem w państwie karmiącym swoich obywateli propagandą i ukrywającym rzeczywiste przyczyny oporu społecznego. Monitorowanie negocjacji (transmitowano je przez głośniki na terenie zakładu), ulotki sygnowane przez MKS czy relacje zamieszczane w „Strajkowym Biuletynie Informacyjnym Solidarność” przełamywały jedną z konstytutywnych cech totalitarnego państwa – monopol na informację. Wieści na temat tego, co dzieje się w Gdańsku, docierały nie tylko do mieszkańców Trójmiasta, ale także przedostawały się do mediów zagranicznych za pośrednictwem obecnych w stoczni zachodnich korespondentów45. Przedstawiciele władz nie mogli już sprowadzić informacji medialnych do propagandowego hasła o „tymczasowych przestojach w pracy” lub „chuligańskich wybrykach”. Sprzyjało to uznaniu przedstawicieli rodzącego się masowego ruchu społecznego za partnerów do rozmów.

Negocjacje jako metoda rozstrzygania konfliktów

Opierając się na interpretacji wyników badań przeprowadzonych przez grupę Alaina Touraine’a, warto zwrócić uwagę na to, że konflikt w sierpniu 1980 r. w Stoczni Gdańskiej nie miał wyłącznie charakteru klasowego. Robotnicy domagali się obrony przed wszechmocą tych, którzy podawali się za ich reprezentantów – klasy rządzącej, elit państwa komunistycznego. Nazywali ich „sitwą”, „spiskowcami”, „spekulantami”46. Sformułowanie alternatywnego wobec PZPR programu politycznego w postaci 21 postulatów było jednym z pierwszych symptomów erozji systemu. Żądania wolnych związków zawodowych, prawa do strajku, doboru kadry kierowniczej na zasadzie kwalifikacji, podania do publicznej wiadomości postulatów strajkowych, pełnej kontroli informacji – demitologizowały ideologię PZPR, „opartą na wskazaniach marksizmu”, i godziły w pryncypia systemu komunistycznego47.

Horyzont programowy zarysowany w 21 postulatach oparty był na imperatywie zmiany politycznej. Na tej płaszczyźnie zarysował się konflikt między rządzącymi zainteresowanymi utrzymaniem status quo i rządzonymi domagającymi się reform. W celu dokonania zmiany niezbędne jest istnienie kontrelity, która stałaby się partnerem dla elit państwa komunistycznego w rozmowach na tematy sporne. Podczas strajku sierpniowego w sposób naturalny i oddolny wyłonił się lider polityczny – Lech Wałęsa. Stanął on na czele gdańskiego MKS, który był reprezentacją strajkujących załóg poszczególnych zakładów pracy – elitą wyłonioną w sposób oddolny.

W związku z powstaniem reprezentacji robotników i rozwojem sytuacji strajkowej w Stoczni Gdańskiej przedstawiciele władz państwowych, chcąc uniknąć eskalacji konfliktu, stanęli przed alternatywnymi sposobami jego rozstrzygnięcia. Mogli narzucić strajkującym własne warunki – odwołać się do taktyki siły, zakończyć konflikt na drodze jednostronnych ustępstw lub wypracować kompromis za pomocą negocjacji48. Wybrano to ostatnie rozwiązanie49. 17 sierpnia wieczorem w radiowo-telewizyjnym programie
lokalnym wystąpił Tadeusz Fiszbach, który wygłosił przemówienie do mieszkańców Trójmiasta. W „Dzienniku Telewizyjnym” zaś podano do publicznej wiadomości fakt powołania specjalnej komisji „do rozpatrzenia postulatów załóg i problemów Wybrzeża”, na której czele stanął wicepremier Tadeusz Pyka50.

W parze z propozycją negocjacji szły działania władz związane z operacją „Lato 80”51. Zastępca komendanta wojewódzkiego MO do spraw SB w Gdańsku płk Władysław Jaworski stworzył plan działania „w związku z zagrożeniem bezpieczeństwa i porządku publicznego w Trójmieście”52. Zgodnie z tym planem SB starała się ograniczyć wpływ przedstawicieli opozycji na strajkujących robotników, zajmowała się inwigilacją „zorganizowanych elementów antysocjalistycznych” (w czym pomocna była sieć tajnych współpracowników – agenci o pseudonimach „Robert”, „Antoni”, „Rybak”, „Ewa”, „Skromny”) oraz śledziła rozwój sytuacji strajkowej w Stoczni Gdańskiej i innych zakładach pracy Trójmiasta53.

Prawdziwą intencją władz nie było więc porozumienie ze strajkującymi, ale wygaszenie protestów. Dlatego negocjacje prowadzone przez komisję Pyki nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Stosował on taktykę prowadzenia rozmów z poszczególnymi zakładami pracy z pominięciem MKS. W związku z tym MKS w Stoczni Gdańskiej w oświadczeniu z 20 sierpnia podkreślał: „Komitety strajkowe poszczególnych zakładów nie powinny prowadzić żadnych rozmów z władzami państwowymi, których przedmiotem byłyby wspólne postulaty. Do komitetów strajkowych należy utrzymanie porządku i zabezpieczenie swojego zakładu przed ewentualną dewastacją oraz utrzymanie gotowości do podjęcia pracy, co nastąpi po spełnieniu wszystkich naszych dążeń i postulatów”54. Wicepremier Mieczysław Jagielski, który zastąpił Pykę na czele delegacji rządowej, początkowo stosował podobną strategię jak jego poprzednik – rozmawiał z przedstawicielami poszczególnych zakładów, pomijając MKS. Momentem przełomowym w negocjacjach było pokwitowanie przez niego 22 sierpnia przyjęcia postulatów strajkowych, co oznaczało formalne uznanie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego55.

Duży wpływ na przebieg i charakter negocjacji miało wsparcie udzielone strajkującym robotnikom przez intelektualistów. 20 sierpnia Radio Wolna Europa podało informację o tym, że w Warszawie przedstawiciele inteligencji wystosowali „Apel 64” wzywający władze do znalezienia rozwiązania wykluczającego rozlew krwi oraz do uznania wolnych związków zawodowych56. Był on skierowany do decydentów politycznych, ale także do strajkującej załogi Stoczni im. Lenina. List ten Bronisław Geremek wraz z Tadeuszem Mazowieckim zawieźli do Gdańska. Od Lecha Wałęsy otrzymali zadanie uformowania grupy ekspertów57, w której skład weszli także socjolog Jadwiga Staniszkis, publicysta „Znaku” Bohdan Cywiński, członek warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej Andrzej Wielowieyski oraz ekonomiści Waldemar Kuczyński i Tadeusz Kowalik. Ten ostatni wspomina atmosferę, jaka panowała w stoczni w momencie ich przybycia: „Za bramą rozpoczynaliśmy nowy tryb życia – tydzień najbardziej intensywnego i chyba najbardziej interesującego doświadczenia. Życia w nadziei i zagrożeniu. Nadziei na wielką przemianę, decydującą o kierunku naszego działania, o rozmowach i o treści naszej pracy. W zagrożeniu wyczuwalnym, lecz rzadko poruszanym w rozmowach”58.

Przybyła grupa intelektualistów odgrywała rolę kontrelity, która stanowiła przeciwwagę dla przedstawicieli władz uzurpujących sobie prawo do przemawiania w interesie „ludzi pracy”. Choć początkowo załoga Stoczni Gdańskiej odnosiła się do nich z pewną dozą nieufności59, sojusz robotniczo-inteligencki stał się faktem, co miało przełożenie na język i sposób prowadzenia negocjacji. Ekipa ekspertów nadała rozmowom z przedstawicielami władz charakter profesjonalny. Chodziło o „znalezienie takiej formy słownej układu, która by zachowała w pełni podstawowy poziom aspiracji wyrażonych w 21 punktach, a jednocześnie wytworzyłaby sytuację, w której nie byłoby ani elementów upokorzenia, ani elementów agresywnych wobec języka panującej ideologii politycznej” – argumentował Geremek60.

W pierwszych uwagach sformułowanych w nocy z 22 na 23 sierpnia 1980 r. eksperci zarysowali płaszczyzny ustępstw odnoszące się do postulatów MKS: „1. W nazwie związków można pominąć drażliwą nazwę »wolne« i zastąpić ją synonimem »niezależne« w rozumieniu niezależne od pracodawców [...] 2. Gwarancje prawa do strajku mają wynikać ze struktury niezależnych związków zawodowych, strajki odbywają się w porozumieniu z właściwym niezależnym związkiem zawodowym. Gwarancja bezpieczeństwa strajkujących i wspomagających – jest gwarancją ze strony rządu”61.

Ostatecznie przedstawiciele władz wyrazili zgodę na formułę niezależnych związków zawodowych. Sporny punkt stanowił natomiast zapis dotyczący uznania kierowniczej roli PZPR (jak mówiono, „kierownicy”). Przyjęcie tego zapisu przez Prezydium MKS – stawianego przez stronę rządową jako warunek konieczny do legalizacji nowych związków – było przyczyną wystąpienia z komisji ekspertów Jadwigi Staniszkis. Tadeusz Mazowiecki wyjaśnia istotę i wagę przyjętego zapisu: „Myśmy uznali »kierowniczą rolę partii w państwie«. Tym samym mówiliśmy nie w związkach, kładąc w ten sposób akcent na ich autonomię, autonomię społeczeństwa”62.

Podpisanie porozumienia w sprawie dwóch pierwszych postulatów 30 sierpnia, które potwierdzało kierowniczą rolę PZPR, stanowiło moment przełomowy w negocjacjach63. Ciągle nierozstrzygnięta była jednak sprawa więźniów politycznych. Upomniał się o nich Andrzej Gwiazda, którego postulaty Wałęsa przedstawił komisji Jagielskiego, grożąc strajkiem w przypadku, gdyby działacze opozycji nie zostaliby wypuszczeni na wolność64. Obietnica uwolnienia aresztowanych doprowadziła do podpisania 31 sierpnia porozumienia w Stoczni Gdańskiej.

W przemówieniu kończącym proces negocjacyjny Lech Wałęsa powiedział: „Musimy nadrobić niektóre rzeczy. To jest fakt. Musimy się poczuć przede wszystkim gospodarzami tej ziemi – a będziemy się czuć i będziemy pracować. Ja jako ja, któremu ufaliście i wierzyliście, mówię, że zrobię wszystko, żeby tak się stało”, wicepremier Jagielski zaś: „Ja myślę i głęboko w to wierzę, że będzie to najlepsze świadectwo naszych patriotycznych, polskich, obywatelskich intencji, że pragniemy jak najlepiej służyć sprawom ludzi pracy, sprawom naszego narodu, naszej socjalistycznej ojczyzny – Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”65. Przemówienia końcowe wygłoszone przez Wałęsę i Jagielskiego obrazują z jednej strony dążenie do uzyskania podmiotowości przez rodzący się ruch społeczny, z drugiej zaś potrzebę utrzymania przez władzę dotychczasowego modelu systemu politycznego. Porozumienie podpisane w Stoczni Gdańskiej było nową umową społeczną, stanowiącą kompromis między społeczeństwem oczekującym reform a władzą dążącą do zachowania status quo. Robotnicy uzyskali możliwość niezależnego organizowania się oraz prawo do strajku jako element kontroli wobec zawartego kontraktu. Stanowiło to fenomen w bloku wschodnim.

Decydujący wpływ na to, jakie oblicze przybiorą nowe związki zawodowe, miał zjazd w Gdańsku przedstawicieli międzyzakładowych komitetów założycielskich 17 września 1980 r. Podjęto wówczas decyzję o powołaniu jednego, ogólnopolskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego, któremu nadano nazwę „Solidarność”. Oprócz znaczenia strukturalnego – konsolidacji środowisk opozycyjnych i robotniczych gromadzących się pod sztandarami jednego związku – miało to także znaczenie symboliczne. Odwoływano się bowiem do solidarnościowego charakteru strajku w Stoczni Gdańskiej – jako miejsca narodzin „Solidarności”.

1 Szerzej zob. J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Warszawa 1990.

2 A. Friszke, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności, Kraków 2011, s. 504–506.

3 Szacuje się, że rozrzucono 100–150 tys. ulotek. Budowało to atmosferę napięcia i wytwarzało wrażenie, że w mieście coś się dzieje (ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” – co zostało? Bożena Rybicka, Maciej Grzywaczewski).

4 Wspólne spotkanie działaczy RMP, KOR, WZZ miało pozytywny wpływ na konsolidację gdańskiego środowiska opozycyjnego. Podczas imprezy, na którą przybyło kilkadziesiąt osób, przełamano kolejne bariery tworzące dystans między robotnikami i inteligencją (A. Rybicki, Cztery dni później wybuchł strajk sierpniowy..., mps w zbiorach Andrzeja Friszkego).

5 W dokumencie dyscyplinarnego zwolnienia z pracy Anny Walentynowicz czytamy: „Rozwiązuję z Obywatelką z dniem 7 VIII 1980 r. umowę o pracę bez wypowiedzenia z powodu naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, a w szczególności za niewykonanie polecenia przełożonych – niepodjęcie pracy w Dziale GS w dniach 29 VII 80 r. do 1 VIII 1980 r., oraz za nieobecność w pracy bez usprawiedliwienia od dnia 4 VIII 80 r. do dnia 5 VIII 1980 r.”. Ulotka opublikowana w: S. Cenckiewicz, Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), Poznań 2010.

6 Lider WZZ Bogdan Borusewicz tak przedstawił swoją rolę jako inicjatora strajku: „Panią Anię ostatecznie zwolnili z pracy, zaraz będą następni. Zacząłem rozmawiać z tymi chłopakami ze Stoczni Gdańskiej, którzy się nie przestraszyli, którzy z nami zostali. Wziąłem trzech takich zdecydowanych z grupy samokształceniowej, do których miałem zaufanie i jakiś kontakt osobisty. To jest kwestią czasu, że was zwolnią. Musicie zareagować. Walczycie o siebie. My z zewnątrz pomożemy, ale wy musicie rozpocząć. Działacie we własnym interesie. Wszyscy się zgodzili. Byli to Bogdan Felski, Ludwik Prądzyński, Jerzy Borowczak [...] Z Wałęsą ustaliłem, że w momencie rozpoczęcia strajku wejdzie na teren Stoczni i to wszystko. Nie ustalałem żadnych szczegółów. Ciężar wywołania strajku spoczywał na tych chłopcach, którzy pracowali w Stoczni” (Cicha legenda. Rozmowa z Bogdanem Borusewiczem [w:] J. Jankowska, Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, Warszawa 2004, s. 62).

7 W ulotce „Do pracowników Stoczni Gdańskiej” czytamy: „Zwracamy się do Was jako kolegów Anny Walentynowicz. Pracuje ona w Stoczni od 1950 roku. 16 lat jako spawacz, potem jako suwnicowa na wydziale W-2, odznaczona brązowym, srebrnym i w 1979 roku złotym Krzyżem Zasługi. Była zawsze nienagannym pracownikiem, a ponadto człowiekiem reagującym na każdą krzywdę i niesprawiedliwość. To sprawiło, że zdecydowała się podjąć działalność, która ma na celu powołanie niezależnych od pracodawcy związków zawodowych. Od tego czasu spotykają ją w pracy różne szykany, np. kilkumiesięczne delegowanie do innego zakładu, dwie nagany za rozdawanie »Robotnika«, przeniesienie na wydział GS. Chociaż przykre i uciążliwe, nie miały dotychczas skrajnego charakteru. Ostatnio dyrekcja nie liczy się nawet z pozorami praworządności”. Na ulotce widniały podpisy Bogdana Borusewicza, Joanny Dudy-Gwiazdy, Andrzeja Gwiazdy, Jana Karandzieja, Maryli Płońskiej, Aliny Pienkowskiej, Lecha Wałęsy (za: Zapis wydarzeń. Gdańsk – sierpień 1980. Dokumenty, oprac. A. Drzycimski, T. Skutnik, Warszawa 1999, s. 3).

8 W. Polak, Wydawnictwo „Alternatywy”. Z dziejów gdańskiej poligrafii podziemnej, Gdańsk – Toruń – Bydgoszcz 2009, s. 19.

9 Pierwsze postulaty Stoczni Gdańskiej [w:] Zapis wydarzeń..., s. 9.

10 Szerzej zob. M. Dąbrowski, Lubelski lipiec, Lublin 2000.

11 Ulotki rozdawali od strony Sopotu Bogdan Borusewicz, Jan Karandziej, Mieczysław Klamrowski, Mirosław Walukiewicz, Tomasz Wojakowski, Leszek Zborowski, od strony Tczewa i Gdańska m.in. Kazimierz Żabczyński, Sylwester Niezgoda (A. Kazański, Sierpień ’80 w Gdańsku, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 9/10, s. 22; zob. też J. Karandziej, Musiałem przeskakiwać przez płot, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 8/9, s. 127).

12 J. Borowczak, B. Felski, Jak rozpoczął się strajk?, „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność” 1980, nr 11; ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” po XX latach; J. Borowczak, L. Prądzyński, B. Felski, Człowiek rodzi się i żyje wolnym, zapisał K. Wyszkowski, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 20; J. Borowczak, J. Durlik, Poszliśmy pod dyrekcję [w:] Sierpień ’80 we wspomnieniach, red. M. Latoszek, Gdańsk 1991, s. 42.

13 Okoliczności późniejszego przybycia do stoczni Lecha Wałęsy starał się przybliżyć Bogdan Borusewicz: „Myślę, że się wahał. Wiedział, że ma obstawę, więc pewnie zastanawiał się, czy go zatrzymają”. Wałęsa nie był początkowo nastawiony entuzjastycznie – miał małe dziecko i niedługo chrzciny, więc misję przekonania go Borusewicz powierzył Prądzyńskiemu: „Poleciłem, żeby przed strajkiem co najmniej dwa razy odwiedził Wałęsę i go przekonywał”. Podczas strajku jednak zdaniem Borusewicza ujawniły się wybitne cechy przywódcze Wałęsy, co było jednym z powodów jego -powodzenia (E. Szczesiak, Borusewicz. Jak runął mur. Rozmowy z liderem opozycji demokratycznej, legendą Sierpnia ’80 oraz podziemia „Solidarności”, pierwowzorem „Człowieka z żelaza”, Warszawa 2005, s. 121).

14 ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” – co zostało? Jerzy Borowczak.

15 AIPN Gd, 0046/364, t. 1, Komunikat z obserwacji obiektu krypt. „Brama” przeprowadzonej 14 VIII 1980 r. od godz. 7.00 do godz. 6.00 15 VIII 1980 r. sporządzony przez zastępcę naczelnika Wydziału „B” KWMO w Gdańsku mjr. Jana Nyka, Gdańsk, 21 VIII 1980 r., k. 92.

16 Zob. M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, Warszawa 2002.

17 L. Wałęsa, Droga nadziei, Kraków 2006, s. 150.

18 Zob. Gdańsk. Sierpień ’80. Rozmowy, oprac. A. Drzycimski, T. Skutnik, Gdańsk 1990.

19 Ibidem, s. 103–106.

20 ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” po XX latach, Jerzy Borowczak.

21 L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ „Solidarność” Region Gdański [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 19; J. Skórzyński, Zadra. Biografia Lecha Wałęsy, Gdańsk 2009, s. 49; W. Giełżyński, L. Stefański, Gdańsk. Sierpień ’80, Warszawa 1981, s. 44; L. Wałęsa, Droga nadziei..., s. 164; ECS, Zbiory filmowe, Film dokumentalny Nie byliśmy bohaterami, reż. Andrzej Wajda, wypowiedź Henryki Krzywonos; ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” po XX latach, Jerzy Borowczak, Alina Pienkowska.

22 Komunikat Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, Gdańsk, 16 VIII 1980 r. [w:] Zapis wydarzeń..., s. 30.

23 Wydarzenia te wspomina Alojzy Szablewski, oddając ich spontaniczny charakter: „W nocy z soboty na niedzielę, z 16 na 17 sierpnia 1980 roku, każdy zakład przedstawił postulaty. Tych postulatów było około pięćdziesięciu. I teraz stanęło, że jak będziemy mieli wolne związki, to nie trzeba tylu postulatów. No i jak spisywano postulaty, zdecydowano, że było ich 21. Jeden z nich powiedział: »Wystarczy 21, oczko«” (G. Nawrocki, Polak z Polakiem, Warszawa 1990, s. 73).

24 Szerzej zob. J. Fras, Lista 21 postulatów – komunikat polityczny i gatunek wypowiedzi [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, J. Kufel, Gdańsk 2010.

25 W rozmowie z Mirosławem Rybickim stwierdził, że RMP co prawda popiera w pełni program zawarty w postulatach robotniczych, nie oznacza to jednak aprobaty wszelkich postulatów, które wysuwają robotnicy: „postulaty mogą ulegać radykalizacji, a niektóre mogą mieć charakter demagogiczny lub wręcz nieodpowiedzialny” (AIPN Gd, 0046/364/1, Notatka służbowa Henryka Walczyńskiego, 17 VIII 1980 r., k. 23).

26 Trzeba było mądrzej. Z Aleksandrem Hallem o karnawale „Solidarności” rozmawia Jan Tomasz Lipski, „Więź” 2010, nr 8/9, s. 113.

27 L. Kaczyński, Polityki znieść się nie da, „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1, s. 116.

28 P. Adamowicz, Solidarność na sklejce. Gdzie są dokumenty z Sierpnia 80?, „Rzeczpospolita” – „Plus-Minus”, 30 VIII 2003; ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” po XX latach, Bogdan Borusewicz.

29 Szerzej zob. ECS, Zbiór notacji filmowych, „Solidarność” – co zostało? Maciej Grzywaczewski, Arkadiusz Rybicki; P. Adamowicz, Solidarność na sklejce...

30 Zob. np. Solidarność w ruchu 1980–1981. Studia, red. M. Kula, Warszawa 2000; S. Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu, Warszawa 2009; L. Goodwyn, Jak to zrobiliście? Powstanie Solidarności w Polsce, Gdańsk 1992; A. Touraine, Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980–1981, Gdańsk 2010; J. Staniszkis, Samoograniczająca się rewolucja, Gdańsk 2010; M. Latoszek, „Solidarność”: ruch społeczny, rewolucja czy powstanie? [w:] „Solidarność” w imieniu narodu i obywateli. Praca zbiorowa, red. M. Latoszek, Kraków 2005.

31 J. Ortega y Gasset, Bunt mas, Warszawa 1995.

32 L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ „Solidarność” Region Gdański..., s. 16.

33 E. Milewicz, Ja, happening, stocznia, „Biuletyn Informacyjny” 1980, nr 6 (40), cyt. za: „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1, s. 125.

34 ECS, T/AS/1036/7, Lista członków prezydium MKS; por. G. Majchrzak, Informacje sytuacyjne MSW z sierpnia 1980 roku, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2003, nr 145.

35 Okoliczności tego zdarzenia są dobrze udokumentowane w literaturze. Anna Walentynowicz w sobotę wieczorem poprosiła ks. Henryka Jankowskiego o odprawienie mszy św. na terenie Stoczni Gdańskiej. Kapłan zachował się asekuracyjnie (w porównaniu z postawą ks. Hilarego Jastaka w Gdyni), wskazał na potrzebę uzyskania zgody bp. Czesława Kaczmarka. Ten zaś delegację stoczniową odesłał do sekretarza KW PZPR Tadeusza Fiszbacha, który po telefonie od biskupa wyraził zgodę, co w godzinach rannych w niedzielę biskup przekazał ks. Jankowskiemu (zob. np. Kroniki sierpniowe, red. M. Drzewiecki, M. Ręczmin, Gdańsk 2010, s. 153).

36 J. Durlik, Poszliśmy pod dyrekcję [w:] Sierpień ’80 we wspomnieniach, red. M. Latoszek, Gdańsk 1991, s. 42.

37 A. Touraine, Solidarność..., s. 89.

38 „Główną siłą mobilizującą ludzi do działania społecznego są wyznawane przez nich podstawowe wartości. Zgodnie z tym poglądem, wartości wpływają na sposób definiowania celów i wybieranie strategii, które będą skuteczne i moralnie właściwe. Wartości dostarczają też motywacji, która równoważy koszty działania. Im wyższy jest poziom przyswojenia konkretnej wizji świata, tym silniejszy jest bodziec do działania, które jednocześnie pozostaje pod wpływem cech danego systemu wartości” (D. della Porta, M. Diani, Ruchy społeczne, Kraków 2009, s. 74).

39 Zob. P. Zaremba, Młodopolacy. Historia Ruchu Młodej Polski, Gdańsk 2000.

40 Ów podział jest umowny, a granice aktywności działaczy RMP i WZZ są nieostre. Pomoc udzielana strajkującym miała charakter i spontaniczny, i zorganizowany, sprowadzała się najczęściej do współpracy na tych polach, na których było to korzystne dla powodzenia strajku. Szerzej zob. J. Kufel, Ruch Młodej Polski w strajku sierpniowym w Stoczni Gdańskiej [w:] Czas przełomu...

41 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981..., s. 94; A. Friszke, Czas KOR-u...

42 Przewozem bibuły do innych zakładów pracy zajmował się m.in. Andrzej Słomiński. 20 VIII 1980 r. został zatrzymany przez milicję w Gdańsku Wrzeszczu wraz z Andrzejem Madyjewskim, Piotrem Szczudłowskim i Maciejem Butkiewiczem. Przewozili ulotki wydrukowane w stoczni w Gdyni, podpisane przez MKS, informujące o strajku i wzywające do jego kontynuacji, oraz matrycę oświadczenia z poparciem RMP dla strajku w Stoczni Gdańskiej (AIPN Gd, 0046/364, t. 1, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału Śledczego KWMO w Gdańsku do Wydziału Inspekcji Biura Śledczego MSW, 20 VIII 1980 r., b.p.).

43 M. Sandecki, Pierwsze gazety wolności [w:] Kroniki sierpniowe..., s. 191.

44 Niepokorni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku przez Andrzeja Friszke i Andrzeja Paczkowskiego, Kraków 2008, s. 657.

45 Dziennikarze podczas strajku byli traktowani przez SB jako przedstawiciele wywiadów państw kapitalistycznych (AIPN Gd, 0046/364, t. 1, Plan działania SB KWMO w Gdańsku w związku z zagrożeniem bezpieczeństwa i porządku publicznego w Trójmieście, Gdańsk, 19 VIII 1980 r., k. 4).

46 A. Touraine, Solidarność..., s. 84.

47 A. Antoszewski, Erozja systemu politycznego PRL w latach osiemdziesiątych. Studium procesu, Wrocław 1992, s. 88.

48 J. Reykowski, Konflikty polityczne [w:] Podstawy psychologii politycznej, red. K. Skarżyńska, Poznań 2002, s. 233.

49 Rozwiązanie siłowe również było brane pod uwagę. Mogą świadczyć o tym słowa Edwarda Gierka: „Trzeba też zastanowić się, czy w przypadku pogarszania się sytuacji nie zwołać posiedzenia Sejmu i nie
postawić sprawy bezpieczeństwa kraju... okres napięcia może potrwać dłużej, że może ono przyjąć groźną formę i zmusić do użycia siły” (Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1992, s. 33).

50 Gdańsk. Sierpień ’80..., s. 438.

51 Zob. Operacja „Lato – 80”. Preludium stanu wojennego, oprac. P. Raina, M. Zbrożek, Pelplin 2003.

52 AIPN Gd, 0046/364, t. 1, Plan działania SB KWMO w Gdańsku w związku z zagrożeniem bezpieczeństwa i porządku publicznego w Trójmieście, Gdańsk, 19 VIII 1980 r., k. 4.

53 AIPN Gd, 0046/364, t. 1, Materiały operacyjne dotyczące wydarzeń Sierpnia ’80, Operacja „Brama”; zob. też AIPN Gd, 0207/42, KWMO w Gdańsku, Akta sprawy „Gotowość” dotyczącej nastrojów w zakładach i przedsiębiorstwach przemysłowych województwa gdańskiego w okresie 16 VIII – 1 IX 1980 r., Materiały źródłowe do meldunków. Informacje zbierane przez funkcjonariuszy MO i SB wykorzystywano w sprawozdaniach dziennych zastępcy komendanta wojewódzkiego ds. SB w Gdańsku adresowanych do Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych. Raporty na temat strajku w Trójmieście były regularnie przesyłane od 18 VIII do 2 IX 1980 r. Protest w Stoczni Gdańskiej ze względu na jego znaczenie dla wydarzeń w kraju był relacjonowany w sposób najbardziej szczegółowy (AIPN Gd, 0207/2, „Gotowość”, Meldunki do oficerów dyżurnych Gabinetu Ministra i KGMO, Operacja „Lato 80”).

54 ECS, T/AS/1036/8/1, Oświadczenia, komunikaty i pisma MKS z Sierpnia ‘80, Oświadczenie MKS, Gdańsk, 20 VIII 1980 r.

55 J. Skórzyński, M. Pernal, Kalendarium „Solidarności” 1980–1989, Warszawa 2005, s. 27.

56 Apel 64, „Punkt” 1980, nr 12, s. 200–201, za: „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1, s. 70.

57 Geremek wspominał swoje spotkanie z Lechem Wałęsą po przybyciu do Stoczni Gdańskiej: „Ja się bardzo cieszę, że przywieźliście ten apel... – mówił Lech Wałęsa – ale listów, apeli to my mamy bardzo dużo. Natomiast pomocy mamy mało. A ta władza ma wszystko za sobą. Jak zrobić, żeby oni nas nie wykołowali? W tym nam możecie pomóc... Byliśmy trochę zaskoczeni tym pytaniem. Mówię: No, wie pan, my reprezentujemy tutaj środowisko intelektualistów, intelektualiści mogą występować w różnych rolach społecznych: jako obywatele i jako eksperci, którzy działają w różnych dziedzinach... Kończę zdanie, a jego już nie ma! Nie bardzo rozumiemy z Mazowieckim, co się stało, dlaczego nas opuścił tak nagle, bo rozmowa była miła, serdeczna, a z niego jakby zniknęło zmęczenie. A on wraca po pięciu minutach z karteczką papieru i mówi, że prezydium MKS-u powierzyło nam dwóm zadanie sformowania grupy ekspertów!” (B. Geremek, Między groźbą a nadzieją, „Widnokrąg” 1986, nr 3/4, za: „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1, s. 86).

58 T. Kowalik, Wspomnienia ze Stoczni Gdańskiej, „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1, s. 102; por. J. Jankowska, Rozmowy niedokończone..., rozmowa z Tadeuszem Mazowieckim.

59 Zob. Sierpień ’80 we wspomnieniach...

60 Ibidem, s. 89.

61 Pierwsze rady ekspertów. Stocznia Gdańska, 22 sierpnia 1980 r., „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1, s. 72.

62 Cyt. za: A. Friszke, Myśmy tu przyjechali dwaj, „Polityka” 2010, nr 37; szerzej zob. J. Jankowska, Portrety niedokończone..., rozmowa z Tadeuszem Mazowieckim.

63 Gdańsk. Sierpień ’80. Rozmowy..., s. 395.

64 ECS, Zbiory filmowe, Robotnicy ’80, reż. Andrzej Zajączkowski, 1980.

65 Rozmawialiśmy jak Polak z Polakiem, „Punkt” 1980, nr 12, s. 208.

Tomasz Kozłowski

Między porozumieniami sierpniowymi
a rejestracją NSZZ „Solidarność”

Strajki, które w lipcu i sierpniu 1980 r. przetoczyły się przez kraj, zmusiły władze do zawarcia daleko idącego kompromisu z reprezentującymi robotników międzyzakładowymi komitetami strajkowymi. Najważniejszym punktem porozumień sierpniowych była zgoda na tworzenie niezależnych, nierejestrowanych w Centralnej Radzie Związków Zawodowych organizacji pracowniczych.

We wrześniu 1980 r. nowe związki zaczęto organizować wszędzie. W wielu przypadkach tworzono je na bazie komitetów strajkowych; tak było w największych ośrodkach – w Gdańsku, Szczecinie, we Wrocławiu. Międzyzakładowe komitety strajkowe przekształcono w międzyzakładowe komitety założycielskie. Przeszczepiały one na grunt nowych związków ideę, która zapewniła sukces protestu, czyli współdziałanie załóg fabryk i zakładów różnych branż. MKZ-ety przyjmowały charakter regionalny, a nie były organizowane według klucza zawodowego1.

Jednak w tym samym czasie powstawały także inne związki – oparte na istniejących strukturach branżowych. Często polegało to na uwalnianiu się od zwierzchnictwa CRZZ. W połowie września do wyjścia z CRZZ szykowały się (lub już miały je za sobą) związki: marynarzy i portowców, nauczycieli, transportowców i drogowców, służby zdrowia, spółdzielczości pracy, metalowców, pracowników kultury i sztuki, poligrafii, ośrodków prasy, łączności, energetyki, górników, spożywców, włókniarzy. Podobne tendencje zaczęto spostrzegać w związkach leśników, handlowców, kolejarzy, chemików i hutników, pracowników państwowych i społecznych oraz pracowników rolnych2. Rzadziej powoływano zupełnie nowe związki. Najbardziej znanym przykładem takiej organizacji był Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty (NSZZPNiTO, tzw. dziewięcioliterowiec), który narodził się we wrześniu w Warszawie. Można także wymienić związek zawodowy górników z Dolnego Śląska oraz hutników z Katowic.

Proces tworzenia związków miał charakter ogólnokrajowy i spontaniczny, jednak rządził się określonymi prawami. Najważniejszą rolę w początkowej fazie odgrywały duże ośrodki strajkowe, z Gdańskiem na czele. Wynikało to z kilku czynników. W sierpniu strajk gdański stał się wydarzeniem znanym w całej Polsce. W wielu miejscach w kraju pracownicy rozpoczynali protesty solidarnościowe z Gdańskiem i Szczecinem. Powoływano komitety strajkowe oraz komitety solidarności z Wybrzeżem. Zaniepokojeni analitycy partyjni alarmowali pod koniec sierpnia: „Z informacji komitetów wojewódzkich wynika, że dziś rano [29 sierpnia] zasięg przerw w pracy w kraju znacznie się rozszerzył, obejmując między innymi zakłady w Warszawie, Poznaniu i woj. katowickim. Wśród uczestników przerw w pracy narasta tendencja do solidaryzowania się z Wybrzeżem. Społeczeństwo z napięciem i niepokojem obserwuje rozwój wydarzeń”3. Po podpisaniu porozumień sierpniowych dla wielu ośrodków obowiązującym wzorem statutu związku zawodowego stał się uniwersalny projekt wydrukowany w gazetce gdańskiego MKS4.

Do Gdańska przyjeżdżało wielu emisariuszy z innych regionów kraju. Lech Wałęsa twierdził, że dziennie przybywa ponad stu przedstawicieli zakładów z całej Polski. Informowali oni o problemach towarzyszących zakładaniu niezależnych związków i represjach ze strony lokalnych władz, prosili o instrukcje i rady, apelowali o wsparcie ze strony gdańskiego MKZ. Dawało to szansę, aby objąć wśród nich przewodnictwo, stać się primus inter pares. Wałęsa od 12 września zaczął w rozmowach z władzami zdecydowanie mówić o represjach wobec działaczy związkowych w innych regionach. W rozmowie telefonicznej oświadczył wojewodzie gdańskiemu Jerzemu Kołodziejskiemu: „jak tak dalej będzie, to poleci generalny strajk”5. Spotkał się też z wojewodą oraz ministrem przemysłu maszyn ciężkich i rolniczych Andrzejem Jedynakiem. Poinformował ich, że na 17 września planowany jest ogólnopolski zjazd delegatów komitetów założycielskich NSZZ w celu powołania federacji i zatwierdzenia statutu. Zażądał, aby informację o zjeździe oraz wzorcowy statut NSZZ wydrukować w „Trybunie Ludu”, na co władze jednak nie zezwoliły. Powtórzył groźbę rozpoczęcia strajku w przypadku niezaprzestania szykan w stosunku do niezależnych związków6.

Pomysł tworzenia ogólnopolskiej federacji był bardzo niechętnie widziany przez władze. Od podpisania porozumień sierpniowych liczyły one bowiem na to, że zobowiązania dotyczące związków zawodowych będą miały charakter wyłącznie regionalny. Egzekwowanie takiej interpretacji pozwoliłoby ograniczyć straty polityczne wynikające z sierpniowego kompromisu. Jednak to regionalne rozwiązanie okazało się nie do utrzymania. Najlepszym przykładem starań o prawo do tworzenia NSZZ są Katowice, gdzie 11 września 1980 r. zawarto porozumienie (tzw. katowickie) między Międzyzakładowym Komitetem Robotniczym (reprezentowanym m.in. przez Antoniego Seta – przewodniczącego Związku Zawodowego Hutników, Andrzeja Rozpłochowskiego – przewodniczącego MKR Huty Katowice, Kazimierza Świtonia – sekretarza MKR) a komisją rządową. Członkowie MKR uzyskali gwarancje nieingerowania władz w sprawy tworzonego związku. Udało się także wynegocjować taką interpretację porozumień sierpniowych, według której związki zawodowe mogły być zakładane w całym kraju, a nie tylko na ograniczonym terytorium. O tym, z jakimi problemami musieli mierzyć się związkowcy, świadczą niektóre zapisy porozumienia katowickiego, np. mówiący o tym, że realizacja porozumień polega na „nieprzeciwdziałaniu przez organa administracji państwowej, Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa oraz kierownictwa zakładów pracy i zakładowych organizacji politycznych” tworzeniu nowych związków7.

W połowie września sami związkowcy szacowali liczbę członków NSZZ na 3 mln, co mogło być przesadzone, jednak faktem jest, że ich popularność była bardzo duża. Jednym z ważnych pytań, na które trzeba było znaleźć odpowiedź, było to o model organizacji nowych związków. W największych ośrodkach: Gdańsku, Warszawie i we Wrocławiu raczej nie rozpatrywano możliwości tworzenia związków branżowych. Działacze MKZ w Gdańsku Andrzej Gwiazda i Lech Wałęsa, podobnie jak eksperci, byli we wrześniu przekonani, że powinno się zawiązać federację niezależnych organizacji regionalnych. Każdy związek miał się rejestrować oddzielnie i ewentualnie podejmować współpracę z innymi regionami. To pozwoliłoby na zacieśnienie współpracy, a jednocześnie mieściłoby się w granicach tolerancji władz. Odmienne zdanie prezentowali niektórzy inni działacze związkowi i doradcy. Sugerowali, że należy stworzyć od razu jeden ogólnopolski związek sterowany centralnie. Próbowali przekonać do swojego pomysłu jak największą liczbę osób, tak by można było ten pomysł przeforsować na ogólnopolskim zebraniu NSZZ zaplanowanym na 17 września 1980 r.8

Jacek Kuroń wspominał: „powstał problem rejestracji związku, a więc i statutu. Pierwsza koncepcja była taka, żeby zachować regionalny podział związku, żeby każdy region o rejestrację występował osobno. Tak wymyśliliśmy w Gdańsku. A potem przyjechałem do Warszawy, wpadłem w dziki tłum w siedzibie Regionu Mazowsze na Hożej, [Jan] Olszewski wziął mnie na stronę i spokojnie wytłumaczył, dlaczego ta koncepcja jest głupia. Olszewski kładł nacisk na to, że władze rozpoczną ostre działanie przeciw powstawaniu związków zawodowych i będą próbowały je niszczyć i rozbijać. Jeżeli nie będzie to jeden związek, jeden statut i jedna rejestracja, to związek po prostu nie powstanie. To samo powiedział mi Karol Modzelewski, dodając do tego niebłahy powód, jakim jest scentralizowanie dyspozycji w kraju, a więc konieczność kontaktowania się związku z centralnymi władzami politycznymi i gospodarczymi. Tę drugą rację potwierdziło wkrótce życie”9.

Karol Modzelewski relacjonował: „Dla nas [we Wrocławiu] nie ulegało wątpliwości, że pracujemy nad projektem statutu dla związku ogólnopolskiego. Było to oczywiste dla wszystkich, wyjąwszy gdańszczan. Czy Porozumienie Gdańskie było regionalne, jak chciały je władze interpretować? Jasne, że ogólnopolskie! Zatem i związek powinien być ogólnopolski. Dla władzy wygodne było rozbicie ruchu na związki branżowe albo regionalne, i żeby każdy z nich oddzielnie się rejestrował, bo to ułatwiłoby jej grę”10. Modzelewski i inni działacze MKZ we Wrocławiu wyruszyli do Gdańska na posiedzenie prezydium tamtejszego MKZ. Jak zorientował się Modzelewski, na potrzeby związku przygotowany został statut NSZZ Wybrzeża, czyli regionalny: „Ich statut przewidywał dwa szczeble organizacyjne: zakładowy i regionalny. Nic powyżej. Bardzo ostro przeciwko temu wystąpiliśmy. Byłem głównym mówcą i pamiętam, że wtedy natrafiliśmy na miękki opór ze strony samego Prezydium. Doradcy gdańscy nie oponowali, prosili, abyśmy zostawili nasz projekt i postarają się go uwzględnić przed 17 września. Ale w rozmowie z WZZ-etowcami okazało się, że opór jest żelazny. Gwiazdowie i Borusewicz nie chcieli słyszeć o żadnym połączeniu z krajem. Argumentowali, że centrala to jest instytucja, poprzez którą można manipulować ruchem, że nasza koncepcja jest biurokratyczna, niedemokratyczna, że ten ruch musi być luźną, oddolną federacją”11.

Bogdan Borusewicz opisywał powody przyjęcia takiej postawy przez gdańskie prezydium: „Dla mnie w tym procesie były konieczne pewne dyrektywy, których należy się trzymać. Pierwsza dyrektywa to, że Związek musi być zdecentralizowany. Ponieważ bardzo szybko przybierał rozmiary ogromne, obawiałem się, że przy strukturze zhierarchizowanej i scentralizowanej w pewnym momencie reżim opanuje czapkę i przejmie cały ruch. Zatem pierwsza dyrektywa, że ruch powinien być zdecentralizowany, maksymalnie [...] Pracowaliśmy nad naszym statutem, uważając, że każdy region będzie się rejestrował oddzielnie”12. Jeszcze inne argumenty przytaczał Tadeusz Mazowiecki: „Nie była to uległość czy obawa przed władzą, tylko merytoryczny powód, dla którego optowaliśmy za zdecentralizowaną strukturą związkową. Mianowicie uważaliśmy, że totalitarnej, monolitycznej władzy skutecznie można przeciwstawić nie coś równie monolitycznego, ale właśnie bardzo demokratycznego, coś, co jest zasadniczo inne od tej władzy, struktura możliwie federacyjna temu odpowiada. Jednocześnie struktura federacyjna daje szansę, że gdyby związki zostały osłabione czy zinfiltrowane w jednej części kraju, przynajmniej na innych terenach, np. gdańskim, który wywalczył związki – one ocaleją. Wobec tego tworzenie struktury federacyjnej ma swój walor. Były też względy praktyczne przemawiające za koncepcją federacyjną, oparte na stanowisku władzy, która bała się dużej organizacji”13. Według Modzelewskiego „dla doradców koncepcja, że ma być jeden ogólnopolski związek, była koncepcją radykalną. To był krok do przodu, dlatego że taki związek musiał zderzyć się z podobnie zorganizowaną władzą. Eksperci uważali, że jest to rozwiązanie konfrontacyjne. Potem częściowo zmienili zdanie”14.

Karol Modzelewski postanowił przełamać opór środowiska gdańskiego. Udał się po wsparcie do Jacka Kuronia, który tak wspominał tę rozmowę: „przyjechał do mnie Modzelewski [...] i mówi, że trzeba robić jeden związek. Potem odbyło się spotkanie u siostry Bujaka, gdzie byli przedstawiciele największych zakładów. A także Henio Wujec, [Seweryn] Jaworski i inni. Jan Olszewski ostro argumentował na rzecz jednego związku. Do mnie argumenty Karola i Jana trafiły. Przekazałem je Wałęsie i WZZ-etowcom, co zneutralizowało początkowy opór prezydium gdańskiego, które chciało rejestrować Związek Wybrzeża”15.

Jednak oporu nie udało się przełamać do końca. Eksperci nadal obstawali za rejestrowaniem się oddzielnych regionów. Trzeba było uciec się do wybiegu. „My z delegacją wałbrzyską w gruncie rzeczy stanowiliśmy całość, choć to były dwa MKZ-ety. Przed zebraniem szukaliśmy stronników, w których imieniu będzie można zgłosić wniosek – Modzelewski opowiada o przygotowaniach do tej rozgrywki. – Leszek Dymarski poparł w imieniu Poznania, a Zbyszek Bujak w imieniu Warszawy, inni mówili, że są za tym, ale mają obawy. Tak więc wystąpiłem w imieniu Wrocławia i Wałbrzycha z poparciem Poznania i Warszawy. Sprawa nie była prosta. Organizatorzy spotkania wyraźnie spychali ten temat. A wszyscy czekali”16.

Zasady zorganizowania nowego związku, czy też raczej nowych związków, wyłożył zebranym Lech Wałęsa: „My proponujemy i mówimy otwarcie: nasz statut może każdy wziąć, podpisać jako swój, czy to statut regionalny, czy nawet branżowy. Każdy może ten statut przerobić, tak żeby mu pasowało. A kwestię – jak będziemy się rejestrować, uzgodnimy później w komisji, którą będziemy chcieli tu powołać, z każdego zakładu po jednym przedstawicielu. Dlatego też żadnych trudności w dopasowaniu statutów nie będzie. Każdy region faktycznie powinien mieć statut troszeczkę inny. Na pewno niedobrze by było, gdybyśmy zgłosili jeden statut albo zajęli się jego opracowaniem teraz, wszyscy razem; to trwałoby pół roku albo jeszcze więcej”17.

17 września 1980 r. na posiedzeniu delegatów MKZ-etów i MKR-ów z całego kraju w Gdańsku sprawę poruszył jako pierwszy Jan Olszewski, następnie do ataku ruszył Modzelewski. Zaprezentował się jako bardzo dobry mówca, klarownie wytłumaczył racje za stworzeniem jednego, ogólnopolskiego związku. „Czuło się, palcem można było dotknąć, że wezwanie do tego, aby każdy rejestrował się osobno i powstawały osobne związki, było dla przyjezdnych nie do przyjęcia – wspomina. – Dla nich było jasne, że ich natychmiast [władze] zaduszą, jeżeli tak będzie. Tego chyba przed tym spotkaniem nie wyczuwali koledzy z WZZ-etów”18. Przemówienie zakończył dramatycznym wezwaniem: „Gdańsk wygrał strajk dla nas wszystkich, ale wygrał go, o czym nie należy zapominać, silnym poparciem strajkowym całej Polski. Inaczej by go nie było (oklaski) i Wybrzeże popełni samobójstwo, jeżeli się od Polski odetnie, od reszty Polski odetnie (oklaski)”19. Sala poparła ten pomysł. Został on zaakceptowany, eksperci przystąpili do przeredagowania statutu.

Na czele ogólnopolskiej struktury związkowej stanęła Krajowa Komisja Porozumiewawcza. Właśnie KKP była symbolem jedności związku – w jej skład wchodzili reprezentanci wszystkich organizacji regionalnych. Ideały cementujące wspólne działanie związku określała przyjęta nazwa – „Solidarność”. 24 września 1980 r. nowy statut NSZZ „Solidarność” założono w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie, który odpowiedzialny był za rejestrację związków zawodowych. Do czasu powołania w drodze wyborów nowych władz związku na obowiązki KKP składało się: reprezentowanie członków „Solidarności” wobec władz i administracji państwowej i gospodarczej, a także innych organizacji i instytucji; koordynowanie działań organizacji regionalnych związku; uchwalanie budżetu; ustalanie zasad tworzenia sekcji branżowych i zawodowych; wybór przewodniczącego Komisji Krajowej (lub w tym przypadku KKP) i członków prezydium.

Istotną rolę w procesie powstawania „Solidarności” odgrywali członkowie opozycji demokratycznej. Spośród osób związanych z Komitetem Samoobrony Społecznej „KOR” w Warszawie działali m.in. Henryk Wujec, Antoni Macierewicz, Jacek Kuroń, Ludwik Dorn, Stefan Kawalec, Piotr Naimski, Zbigniew Romaszewski20. W Gdańsku ważną rolę odgrywali m.in. Bogdan Borusewicz oraz Konrad Bieliński. Janusz Onyszkiewicz był aktywny w Łodzi21. Jan Lityński wraz z grupą współpracowników KSS „KOR” pomagał organizować „Solidarność” w Wałbrzychu22. W Krakowie istotną rolę odegrali m.in. Robert Kaczmarek i Bogusław Sonik23. W późniejszym okresie, po konflikcie związanym z aresztowaniem Jana Narożniaka, w Regionie Mazowsze NSZZ „Solidarność” zaczął działać Adam Michnik. Pomocy prawnej powstającym związkom zawodowym udzielali m.in. Władysław Siła-Nowicki i Jan Olszewski.

Lista opozycjonistów biorących udział w organizacji związków zawodowych była oczywiście dużo dłuższa. Gdańską „Solidarność” wspierali działacze Ruchu Młodej Polski, którzy wkrótce objęli istotne funkcje administracyjne w związku: Bożena Rybicka, Maciej Grzywaczewski, Arkadiusz Rybicki, Grzegorz Grzelak24.

Mniej angażował się w nowe związki Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Co prawda 18 sierpnia 1980 r. Rada Sygnatariuszy ROPCiO przekazała na ręce Lecha Wałęsy depeszę z wyrazami poparcia, jednak Ruch Obrony większego wpływu na tworzenie czy kształt NSZZ nie wywarł. Grzegorz Waligóra jako przyczynę takiego stanu rzeczy wskazał „wewnętrzną słabość ROPCiO, który w chwili rozpoczęcia strajków znajdował się w stanie rozkładu, tworzyło go kilka niewielkich, wzajemnie ze sobą skłóconych grupek. Istotnym problemem był też brak długofalowego, adekwatnego do rzeczywistości programu. Do tego dochodziły kłopoty natury finansowej”25. Jednak mimo wszystko wiele osób z tego środowiska włączyło się w prace związku. Andrzej Czuma współpracował z MKZ w Katowicach. Benedykt Czuma, Stefan Niesiołowski i Andrzej Woźnicki doradzali „Solidarności” w Łodzi26. Mieczysław Ustasiak organizował związek na Politechnice Szczecińskiej. W Kaliszu powołano Tymczasowy Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność”, na przewodniczącego wybrano Antoniego Pietkiewicza, który współpracował z KOR i ROPCiO. Związany z ROPCiO Jan Janowski został sekretarzem Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Sieradzu27. Kazimierz Świtoń został sekretarzem NSZZ w Hucie Katowice. W Krakowie nowe związki animował Krzysztof Bzdyl.

Wpływ na kształt nowych związków zawodowych chcieli wywrzeć członkowie Konfederacji Polski Niepodległej. Streszczeniem programu działania KPN była instrukcja z 28 sierpnia 1980 r. adresowana do wszystkich obszarów i rejonów tej partii. Postulowano w niej, aby członkowie KPN wspierali tworzenie i działalność komitetów międzyzakładowych. Wskazywano, aby formować Wolne Związki Zawodowe „w zakładach pracy i powoływać ich komitety miejskie czy wojewódzkie lub przekształcać oficjalne Związki Zawodowe w WZZ, wybierając rady zakładowe w miejscach pracy i natychmiast z delegatów formować rady wojewódzkie (okręgowe) związków zawodowych i przejmować ich lokale”. Podkreślano jednak, że MKS-y i WZZ-ety zgłaszały żądania ekonomiczno-społeczne, a KPN miała podejmować działania stricte polityczne i propagować „program niepodległościowy”28. Leszek Moczulski wiązał nadzieje z działalnością Marka Lachowicza w Szczecinie i Tadeusza Jandziszaka we Wrocławiu (był on doradcą tamtejszego MKS). Planował też stworzenie Centrali Ogólnopolskiej NSZZ29. Jednak jego plany się nie ziściły ze względu na brak poparcia społecznego dla tej inicjatywy. KPN nie miała możliwości szerszego oddziaływania. Rzeczywistość odbiegała od snutych projektów. Jedynie w Warszawie podjęto próby zawiązania nowych związków. 10 września 1980 r. udało się zawiązać Komitet Założycielski Warszawskich Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych; według uchwały nr 1 WNSZZ inicjatywę tę powołali do życia delegaci z zakładów pracy ze stołecznego województwa warszawskiego30. Jego przewodniczącym został Stefan Melak. Działania na tym polu przerwały aresztowania – najpierw Leszka Moczulskiego, następnie kolejnych członków KPN.

Wykres 1. Liczba osób, które zgłosiły akces do NSZZ, dane na 7 października 1980 r.

Źródło: AAN, KC PZPR, 880/1, Zakres oddziaływania NSZZ związanych z ośrodkiem „Solidarność”, 7 X 1980 r., b.p.; informacje uzupełnione na podstawie AAN, KC PZPR, XIA/1316, Wykaz komisji zakładowych i MKZ-etów oraz szacunkowa liczebność NSZZ „Solidarność” według stanu na 30 XI 1980 r., k. 50–51.

Wykres 2. Liczba zakładów, w których działają NSZZ, dane na 7 października 1980 r.

Źródło: AAN, KC PZPR, 880/1, Zakres oddziaływania NSZZ związanych z ośrodkiem „Solidarność”, 7 X 1980 r., b.p.; informacje uzupełnione na podstawie AAN, KC PZPR, XIA/1316, Wykaz komisji zakładowych i MKZ-etów oraz szacunkowa liczebność NSZZ „Solidarność” według stanu na 30 XI 1980 r., k. 50–51.

Ludzie związani z opozycją demokratyczną nie ograniczali swojej działalności do środowiska robotniczego czy pracowniczego. Wiesław Kęcik angażował się w tworzenie niezależnych związków rolników indywidualnych31. Działacze Studenckich Komitetów Solidarności nie tylko wspomagali „Solidarność”, ale też zakładali Niezależne Zrzeszenie Studentów32.

Według szacunków Komitetu Centralnego PZPR, opartych na informacjach przysyłanych z komitetów wojewódzkich, na początku października do NSZZ należało już 2 mln 426 tys. osób skupionych w 4445 organizacjach zakładowych. Ze względu na dynamicznie rozwijającą się sytuację oraz problemy związane z uzyskaniem danych (nie przesłano np. informacji z województwa przemyskiego, skierniewickiego i suwalskiego) nie można być pewnym ich dokładności. Jednak można założyć, że obrazują one pewne prawidłowości.

Najbardziej prężnie „Solidarność” działała w dużych aglomeracjach. Tam najczęściej powstawały MKZ-ety lub MKR-y, które skupiały organizacje związkowe z wielu przedsiębiorstw. Ton nowym związkom nadawały Gdańsk, Szczecin, Wrocław, Katowice i Warszawa. To one były ich siłą napędową, w tych ośrodkach formułowano programy i założenia, które następnie przenoszono do innych miast.

W świetle danych KC PZPR widać, że pomysł na tworzenie nowych związków zawodowych najszybciej przyjmował się w województwie wrocławskim. Tam do początku października największy był odsetek osób, które zapisały się do „Solidarności”. Jak wyliczył Łukasz Kamiński, do końca września w województwie wrocławskim zarejestrowano 931 struktur zakładowych, które skupiały około 210 tys. osób. Na początku października liczby te wynosiły odpowiednio 1058 i 240 tys., pod koniec miesiąca 1066 i 287 tys. Co więcej, we wrocławskim MKZ rejestrowały się organizacje związkowe spoza województwa; do końca października 1980 r. dołączyło w ten sposób 240 komisji, liczących 65 994 osoby. Widać więc wyraźnie, że dane przedstawione przez KC różnią się od innych szacunków. Może to wynikać z przeszacowania liczby związkowców przez KW PZPR we Wrocławiu lub z tego, że do związków wrocławskich przyłączały się organizacje z nieraz dość odległych regionów. Tamtejsza „Solidarność” starała się wysyłać do możliwie dużej liczby zakładów swoich emisariuszy. We Wrocławiu rejestrowały się nawet zakłady z województwa leszczyńskiego, opolskiego i poznańskiego33.

Dane dotyczące stopnia „uzwiązkowienia” pracowników w poszczególnych województwach na początku października 1980 r. ukazują po raz kolejny, że głównymi motorami „Solidarności” były ośrodki zgrupowane na Wybrzeżu i Śląsku oraz Warszawa i Kraków. Wynika to z dwóch czynników. Związki szybko rozwijały się w regionach, gdzie sierpniowe strajki były najliczniejsze i najlepiej zorganizowane. Ważna była też rola opozycji – tam, gdzie była ona liczna i prężnie funkcjonowała, dość szybko tworzono i rozwijano struktury.

Wykres 3. Procentowy udział pracowników w NSZZ „Solidarność” na 7 października 1980 r.

Źródło: Wyliczenia własne na podstawie AAN, KC PZPR, 880/1, Zakres oddziaływania NSZZ związanych z ośrodkiem „Solidarność”, 7 X 1980 r., b.p.; AAN, KC PZPR, XIA/1316, Wykaz komisji zakładowych i MKZ-etów oraz szacunkowa liczebność NSZZ „Solidarność” według stanu na 30 XI 1980 r., k. 50–51.

Nowe związki zawodowe były największą częścią składową ruchu społecznego, który narodził się w 1980 r. Strajki sierpniowe i podpisanie porozumień stworzyły nową sytuację, w której wiele grup rozpoczęło proces tworzenia własnej reprezentacji społecznej. Trzeba zasygnalizować pojawienie się związków zawodowych rolników indywidualnych. Inicjatyw takich było kilka, związki zawodowe rolników ze względów obiektywnych miały inną organizację niż związki pracownicze. Rolnicy organizowali się i mieli największe poparcie w regionach, gdzie gospodarka rolnicza państwa najbardziej kulała. Jednak rolnicy nie stworzyli w 1980 r. wspólnej organizacji. Największe były wówczas „Solidarność Wiejska”, „Solidarność Chłopska” oraz Związek Producentów Rolnych. Do zjednoczenia doszło dopiero w 1981 r. w obliczu przeciągającej się walki o rejestrację.

Próby tworzenia własnego związku zawodowego podejmowali także studenci. W ośrodkach akademickich w całym kraju powstawały kolejne komitety założycielskie niezależnych organizacji studenckich. W październiku 1980 r. odbył się w Warszawie Zjazd Delegatów Komitetów Założycielskich Niezależnych Organizacji Studenckich. Przyjęto wówczas nazwę organizacji – Niezależne Zrzeszenie Studentów. Wystąpiono o rejestrację ogólnopolskiego zrzeszenia na prawach związku zawodowego, co jednak się nie udało. Po długotrwałych negocjacjach i strajkach NZS zostało zalegalizowane w lutym 1981 r.

Oprócz rolników i studentów na niezależność wybijały się także inne organizacje i stowarzyszenia, których działalność do tej pory była ograniczana lub sterowana przez władze. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich wybrało nowy zarząd. W kolejnych tygodniach do tego ruchu włączyły się m.in. Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Polskie Towarzystwo Historyczne, Polskie Towarzystwo Socjologiczne i Stowarzyszenie Filmowców Polskich34.

Istotny był też problem nastrojów w samej PZPR. Członkowie partii oczekiwali rozliczenia liderów i zmian w funkcjonowaniu swego ugrupowania, demokratyzacji. Ze względu na to, że „Solidarność” nie postulowała gwałtownych zmian, koegzystowanie związkowców i PZPR w ramach jednego systemu było możliwe. Działacze PZPR przystępowali do związku, popierali jego postulaty. Udział członków PZPR w niezależnych związkach zawodowych w początkowym etapie w skali całego kraju sięgał 16 proc.35 Wraz z upływem czasu malał; w 1981 r. ustabilizował się na poziomie 10 proc., co odzwierciedlało odsetek członków PZPR wśród wszystkich obywateli.

Władze nie mogły pozostać bezczynne. Od samego początku września próbowały uzyskać kontrolę nad procesem powstawania nowych związków. W pierwszym momencie planowano zastosować „ucieczkę do przodu”. Członkowie starych związków i działacze PZPR mieli za zadanie przeprowadzić operację „odnowy” związków zawodowych. Mieli stawiać postulaty ekonomiczne, sygnalizować potrzebę reform, organizować wybory i próbować pozyskać dla swojej działalności ludzi cieszących się autorytetem wśród załóg.

W Szczecinie Kazimierz Barcikowski i Janusz Brych (w latach 1971–1980 I sekretarz szczecińskiego Komitetu Wojewódzkiego PZPR) tłumaczyli: „należy wyrobić w robotnikach przekonanie, że obecne związki zawodowe reprezentują interesy klasy robotniczej, stąd jeśli wybrane rady zakładowe nie spełniają swego zadania, należy: dokooptować do składu obecnej rady nowych ludzi; przeprowadzić nowe wybory do rady zakładowej, jeśli ogół sobie tego życzy”. Należy przy tym pilnować, aby „do rad zakładowych weszli ludzie energiczni, mający autorytet w załodze, a jednocześnie ludzie wierni socjalizmowi. Nie można brać w obronę ludzi, działaczy związkowych, którzy nie mają autorytetu w swoim środowisku. Nie należy forsować do władz związkowych ludzi z zewnątrz. Nie należy dopuszczać do docierania do zakładów ludzi z zewnątrz. Trzeba to uzmysłowić kierownictwu zakładów. Nie może być dyskryminacji członków partii w wysuwaniu do władz związkowych”. Nakazywali załatwiać szybko sprawy zgłaszane przez pracowników i przekonywać ich do siebie36.

Ta taktyka nie mogła dać pozytywnych efektów. Jak tłumaczył na jednym z posiedzeń pierwszych sekretarzy komitetów wojewódzkich Andrzej Żabiński, stojący na czele Wydziału Społeczno-Zawodowego KC PZPR: „Niektóre KW odebrały to zbyt jednoznacznie i źle, zebrano więc do KW aktyw partyjny zakładów bądź tylko sekretarzy KZ i kazano im organizować wybory związkowe w swoich zakładach. Towarzysze, nie tak, nie o to nam chodziło, nie o taką metodę [...] W żadnym wypadku nie możemy dać odczuć, że to partia robi związkowe wybory, trzeba działać przez członków partii i związki zawodowe”. Na koniec dla pełnej jasności dodał: „powszechne wybory należy interpretować tak, że należy organizować je tam, gdzie załoga powszechnie tego oczekuje, oraz że powinny być powszechne”37.

Często takie zabiegi połączone były z szykanami w stosunku do osób organizujących nowe inicjatywy. Zastraszano szeregowych pracowników, sugerując, że wraz z rezygnacją z członkostwa w związku branżowym stracą prawo do wszelkich gwarantowanych świadczeń socjalnych38. Dyrektywy wydane przez KC kazuistycznie regulowały, w jaki sposób należy sterować nowym ruchem związkowym, aby osiągnąć określone cele. Aby nie dopuścić do rozrostu nowych inicjatyw, nakazywano dążenie do „utworzenia ograniczonej liczby nowych związków, działających na szczeblu zakładowym (ew. regionalnym), zrzeszonych w CRZZ; ograniczenia liczby osób występujących z dotychczasowych struktur przy pomocy szeregu szykan, przede wszystkim natury finansowej; wzmocnienia »starych« związków poprzez propagandową akcję ukazującą nagły wzrost ich wpływu na decyzje władz, a przy okazji ich zaangażowanie w obronę interesów pracowniczych”39. Próbowano stosować metodę kija i marchewki. Niektórym liderom związkowym proponowano współpracę na bardzo korzystnych warunkach, licząc na to, że uda się ich przekupić.

29 września 1980 r. KKP podjęła decyzję o rozpoczęciu 3 października 1980 r. strajku ostrzegawczego. Jeszcze kilka dni wcześniej nic nie wskazywało na to, że „Solidarność” zdecyduje się na takie posunięcie. Jednak 27 września 1980 r. w czasie posiedzenia Prezydium MKZ w Gdańsku pomysł ten zgłosił Bogdan Lis, który był przekonany, że brak postępu w negocjacjach dotyczących płac zmniejszy popularność „Solidarności”. Zdania na ten temat były podzielone. Alina Pienkowska i Andrzej Kołodziej argumentowali m.in., że związek może nie zapanować nad żywiołem strajkowym. W końcu postanowiono ogłosić informację o strajku, jednak ostateczną decyzję miała podjąć zwołana na 29 września KKP40.

Tadeusz Fiszbach, sekretarz KW PZPR w Gdańsku, alarmował Warszawę, że możliwy jest strajk ostrzegawczy, którego przyczynami są represjonowanie działaczy lokalnych, niewywiązywanie się z porozumień oraz prowadzona przez władze kampania medialna (brak rzetelnej informacji o związkach, przedstawianie członków opozycji demokratycznej jako przedstawicieli związków, pomijanie pozytywnych aspektów działalności związków)41. Informacja na temat strajku pojawiła się w Wolnej Europie, która „podała zupełnie nieoczekiwaną wypowiedź wiceprzewodniczącego MKZ w Stoczni Gdańskiej, Andrzeja Kołodzieja, że rząd nie realizuje gdańskich porozumień [...] rząd powinien do środy 30 września złożyć publiczne oświadczenie, że będzie przestrzegał porozumień. W przeciwnym razie odbędzie się [...] jednogodzinny strajk ostrzegawczy. MKZ Gdańsk wystąpi do Komisji Porozumiewawczej, aby był to strajk ogólnopolski”42. Wałęsa podkreślał – donosił Fiszbach – że w sprawie strajku „Gdańsk i MKZ znajduje się pod silną presją ze strony innych środowisk w kraju, presji tej nie jest się w stanie przeciwstawić, ponieważ w czasie sierpniowego strajku kraj udzielił poparcia MKS w Gdańsku, a obecnie oczekuje takiego poparcia ze strony Gdańska”43.

Decyzja o strajku była przyjmowana różnie. W niektórych ośrodkach brakowało informacji na temat przyczyn strajku, jednak pojawiała się opinia, że skoro Gdańsk sięga po strajk, „to musi mieć ku temu powody”44. Niektóre MKZ-ety nie skłaniały się jednak ku strajkowi. W Łodzi Andrzej Słowik był „wprost załamany stanowiskiem gdańszczan na sprawy ich postulatów wobec władz państwowych. Jego zdaniem ich żądania są zbyt wygórowane i nie na czasie, chociaż w wielu wypadkach są one słuszne”. Strajku nie popierał, a z jego opinią zgadzało się prawie całe prezydium łódzkiego MKZ. Rozważano wręcz możliwość oderwania się od Gdańska, planowano wysłać zaufane osoby do Szczecina i Wrocławia na rozmowy w sprawie stworzenia odrębnej grupy związkowej45.

Również Szczecin odniósł się z rezerwą do pomysłu strajku. 1 października na posiedzeniu MKR ustalono, że chociaż przesłanek do strajku w Szczecinie nie ma, jednak ze względów solidarnościowych zostanie on ogłoszony. W czasie posiedzenia Komisji Mieszanej (a więc w obecności przedstawicieli władz) 2 października ustalono także, że komunikat o strajku nie zostanie podany w środkach masowego przekazu, ale jedynie przekazany zakładowym komitetom robotniczym na dzień przed strajkiem. Chciano w ten sposób najprawdopodobniej ograniczyć jego skalę46.

Nad możliwościami manewru dyskutowali także eksperci „Solidarności”. 30 września spotkali się Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki, Tadeusz Kowalik, Jan Strzelecki i Waldemar Kuczyński. Zastanawiali się, czy Mazowiecki powinien jechać do Gdańska. On sam był przeciwny, nie wierzył, że może zatrzymać strajk, jeżeli „nic nie przywiezie” do MKZ. A nie miał do przekazania ani dobrych wieści o rejestracji związku, ani w sprawie autorskiego projektu ustawy o związkach zawodowych. „Miał puste ręce – pisał Kuczyński. – Mimo to przekonaliśmy go po pierwsze tym, że trzeba, aby w takim momencie był tam ktoś z nas na wszelki wypadek, i po drugie, że w Gdańsku jest wicepremier Jagielski i być może będą negocjacje”. Tadeusz Mazowiecki był bardzo zaniepokojony perspektywą strajku: „powiedział, że idziemy do drugiego przesilenia, które wykaże, czy w Polsce stały się fakty na miarę historyczną, czy też będzie to kolejny klops. Byliśmy zgodni w ocenie, że za strajkiem ostrzegawczym stoi, a w każdym razie mu sprzyja, środowisko KOR-owskie i sam Kuroń [...] Mazowiecki był po raz pierwszy poważnie zaniepokojony możliwością interwencji rosyjskiej i powiedział nawet, że lepiej byłoby, aby przegrali KOR-owcy niż kraj. Bo poruszenia i nacisku społecznego, który wywołałby Gdańsk, władze nie wyhamują, nawet jeżeli KOR-owcy przegraliby próbę sił w piątek [czyli w dniu strajku 3 października]”47.

Nawet kierownictwo „Solidarności” starało się uniknąć konfrontacji. 1 października miała miejsce rozmowa komisji rządowej z kierownictwem „Solidarności”; brali w niej udział Mieczysław Jagielski, Zbigniew Zieliński, Tadeusz Fiszbach, Andrzej Jedynak, Jerzy Kołodziejski, a z drugiej strony m.in. Wałęsa, Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz oraz Mazowiecki jako doradca. Władze stały na stanowisku, że podwyżki płac są realizowane zgodnie z literą porozumienia, a opóźnienia wynikają z rozbuchanych żądań niektórych branż (budownictwa, oświaty, służby zdrowia, kultury). Żądają one średnio 1150 zł podwyżki, rząd nie może sobie pozwolić na kwotę przekraczającą 550 zł. Przedstawiciele władz żądali od „Solidarności”, aby włączyła się do negocjacji z opornymi branżami. Strona solidarnościowa podniosła sprawę dostępu do środków masowego przekazu. Zwracała uwagę na to, że brak rzetelnej informacji nie tylko przeszkadza w pracach związku, ale także wpływa na powstawanie niekontrolowanych strajków. W razie wynegocjowania kompromisu Wałęsa skłonny był wystąpić w telewizji z informacją o odwołaniu strajku. Komisja rządowa podkreślała, że strajk zaplanowany na 3 października jest aktem bezprawnym i łamie literę porozumień. O żadnym kompromisie nie mogło być mowy48.

Jak podano w informacji MSW, po zakończeniu negocjacji Wałęsa powiedział: zaczyna się „wojna, kazałem zbierać butelki i nalewać benzynę... naród jest zdecydowany, że nawet czołgi nie pomogą. My na pewno wygramy, chociaż poniesiemy straty, ale wygramy. Ta władza nie może na nic liczyć. Po najmniejszym uderzeniu pałki już jest koniec, po nich, i muszą zdawać sobie z tego sprawę”. Podpisał oświadczenie, w którym tłumaczono, że „gdański MKZ został zmuszony do proklamowania strajku postawą rządu”. Gwiazda, charakteryzując postawę rządu, mówił o tym, że rzeczowa rozmowa została w pewnym momencie zastąpiona rzucaniem grochem o ścianę, a rząd parł do konfrontacji49.

Tadeusz Mazowiecki wspominał: „Strona rządowa była nieustępliwa. Wicepremier Jagielski potraktował MKZ chłodno. Powiedziano im, że są przyjmowani »przy okazji wizyty« na Wybrzeżu. Zaproponowano taką wersję komunikatu, której nie mogli przyjąć. Z tej wersji wynikało, że wszystko po podpisaniu porozumień gdańskich idzie jak należy i tylko powinno iść jeszcze lepiej, i że do takiego stanowiska doszli »tow. Jagielski« oraz MKZ-etowcy. I treść, i ten »towarzysz« było jakby po to, aby MKZ odrzucił komunikat”50. Wałęsa tłumaczył dzień po strajku w czasie wywiadu z dziennikarzami, że „myślał o odwołaniu strajku ostrzegawczego, jednak informacje, które otrzymywał, o spontanicznym poparciu całego kraju dla tej inicjatywy spowodowały, iż obawiał się, że jego apel o odwołanie strajku pozostanie bez echa”. Podkreślał, że w nowej sytuacji zaistniały warunki do rozmów z władzami, które odbędą się po VI Plenum KC PZPR51.

Negocjacje z „Solidarnością” kierownictwo partyjne omawiało 2 października 1980 r. Analizę sytuacji przedstawił Stanisław Kania, stwierdził, że strajk został proklamowany, a „Solidarność” nie wycofała się z jego organizacji mimo podjętych przez władzę działań (negocjacje Jagielskiego, telewizyjne wystąpienie Barcikowskiego, kampania prasowa). Wojciech Jaruzelski zauważył: „Umożliwienie Wałęsie wystąpienia w TV to nowy fakt polityczny, pokazanie, że od niego zależy ogłoszenie czy też odwołanie strajku, a więc siły. A to przecież nie o to chodzi, za nim stoi KOR. Chyba nie należy tak się bać tego strajku i unikać go za wszelką cenę. [Należy] Spróbować rozmów w sprawie poprawienia tekstu i udzielenia mu anteny radiowej. [Trzeba] Okazać więcej nieustępliwości i zdecydowania”52. Alojzy Karkoszka sugerował: „Po strajku dać komentarz, że zgodziliśmy się na wystąpienie Wałęsy w TV, a mimo to ogłosili strajki”. Poparł go Barcikowski: „Fiszbach może zdyskontować stanowisko MKZ w prasie na Wybrzeżu, powiedzieć, że chcieliśmy wyrazić zgodę, a oni uchwalili strajk. Zgłosili ofertę, my się zgodziliśmy, oni ją wycofali”53.

Strajk ostrzegawczy okazał się dużym sukcesem „Solidarności”. Według informacji MSW w protestach wzięło udział około 1800 zakładów pracy i 1,3 mln osób. W 1020 obiektach strajkowały całe załogi (z wyjątkiem pracowników czuwających nad ciągłością pracy), w 760 zakładach od pracy odstąpiła części załogi, a w tysiącu podjęto innego rodzaju akcje – wywieszano flagi, włączono syreny, noszono opaski. Najwięcej zakładów strajkowało w województwach: gdańskim – 279, katowickim – 242 (w tym 53 kopalnie), wrocławskim – 114. Strajki odbyły się także w województwie bielskim, bydgoskim, elbląskim, poznańskim, słupskim, toruńskim i wałbrzyskim. W akcję włączyło się wiele uczelni w całym kraju54.

Jednocześnie prowadzono działania przeciwko zagrożeniu, które władze postrzegały jako pierwszoplanowe – przeciw opozycji demokratycznej. Analizy KC PZPR i MSW wskazywały na to, że o ile władze są w stanie dojść do kompromisu z „masami członkowskimi” i częścią „przywódców związkowych”, o tyle opozycja demokratyczna jest elementem, który należy bezwzględnie zwalczać55.

Na posiedzeniu Biura Politycznego 17 września dyskutowano o tym, że nie zdołano zahamować powstawania NSZZ. W tym kontekście mówiono także o „przeciwnikach politycznych”. Wysunięto propozycję, aby „w propagandzie mocniej oddzielać nurt zdrowej odnowy od [...] politycznych graczy, izolować ich od klasy robotniczej, pokazywać, kim są i do czego dążą. Więcej mówić o obcej ingerencji w nasze sprawy, o finansowym wspieraniu przeciwników władzy [...] Biuro Polityczne powinno na podstawie pełnego rozeznania i chłodnej kalkulacji [rozważyć], czy można zaostrzyć represje, biorąc pod uwagę wszystkie reperkusje wewnętrzne i zewnętrzne. W środkach masowego przekazu pokazywać konkretne przykłady wrogiego, kontrrewolucyjnego działania i centralnych i terenowych prowodyrów”56.

Po najostrzejsze środki sięgnięto w stosunku do KPN. Na posiedzeniu kierownictwa MSW, które odbyło się dzień po opisywanym posiedzeniu Biura Politycznego, omawiano wachlarz działań w stosunku do KPN. Rozważano głównie społeczne i polityczne konsekwencje aresztowania Leszka Moczulskiego. Sugerowano, że jego aresztowanie należy zsynchronizować z kampanią propagandową w mediach. Ostatecznie kilka dni później podjęto decyzję – Moczulski został aresztowany 23 września. Zarzucono mu, że utrzymywał „kontakty z zachodnimi dziennikarzami akredytowanymi w Polsce – przekazując im nieprawdziwe wiadomości o sytuacji społeczno-politycznej PRL na organizowanych konferencjach prasowych, publicznie wyszydzał ustrój i naczelne organy władzy państwowej PRL”, co zakwalifikowano jako przestępstwo z art. 270 kodeksu karnego57.

Większym problemem dla władz był jednak KSS „KOR” i Jacek Kuroń. W czasie dyskusji nad postępowaniem wobec KPN gen. Bogusław Stachura (kierownik Sztabu MSW „Lato 80”, podsekretarz stanu w MSW) podkreślał: „KPN Moczulskiego stał na uboczu ostatnich wydarzeń. Aktywny był i jest KOR. Trzeba mieć na uwadze, że mimo to uderzamy nie w KOR, lecz w KPN”. Jednak w tym przypadku MSW nie mogło sobie pozwolić na tak zdecydowane działania. KSS „KOR” mógł liczyć na większe wsparcie ze strony „Solidarności” oraz szerokiej siatki współpracowników. Obawiano się, że aresztowania doprowadziłyby do zbyt zdecydowanej reakcji. Zamiast tego postanowiono kontynuować ofensywę propagandową i próbować odciąć działaczy opozycji od nowych związków.

Propagandowy atak przy użyciu wybranych fragmentów wywiadów udzielonych przez Moczulskiego oraz Kuronia był najprawdopodobniej zaplanowany jeszcze przed zatwierdzeniem aresztowania Moczulskiego. Kuronia starano się zdyskredytować za pomocą m.in. cytatu z jego rzekomej wypowiedzi dla „Der Spiegel”58. W artykule znalazł się fragment o tym, że to Kuroń jest architektem NSZZ „Solidarność”, a Wałęsa to tylko „sierżant”. 18 września, chwilę po ukazaniu się rzeczonego numeru gazety, do Lecha Wałęsy dzwonił Mieczysław Rakowski i prosił o ustosunkowanie się do słów Kuronia. Wałęsa miał stwierdzić, że nie wierzy, iż Kuroń coś takiego powiedział. Na to Rakowski zadał pytanie, czy będzie bronił Moczulskiego, na którego szykowany jest atak59.

Po aresztowaniu Moczulskiego nie zaprzestano piętnować Kuronia. Jednak KKP zdecydowanie stanęła w jego obronie oraz zaatakowanej w mediach Maryli Płońskiej. Kierownictwo „Solidarności” wydało oświadczenie, w którym stwierdzano, że „spreparowane wywiady” są próbą ataku na osoby wspierające związek i kontynuacją wcześniejszych praktyk władz dążących do generowania konfliktów. Przypomniano, że to właśnie ci piętnowani ludzie „od lat bronili krzywdzonych i prześladowanych”60. Oświadczenie to było kilkakrotnie przedstawiane w czasie wizyty delegacji KKP w Warszawie związanej ze składaniem wniosku o rejestrację „Solidarności”.

Władze starały się skłonić „Solidarność” do zdystansowania się od działaczy opozycji demokratycznej. Na ogół próby te odnosiły niewielki skutek. Jednak czasem oskarżenia względem opozycji były używane w wewnątrzzwiązkowym konflikcie. Na posiedzeniu 29 września dyskutowano o roli w „Solidarności” KSS „KOR” i jego działaczy (w szczególności Bogdana Borusewicza). Wałęsa bronił KOR: „nieraz korzystałem z pomocy KOR-u [...] finansowej też [...] KOR to nie jest jakaś grupa faszystowska, antysocjalistyczna [...] z tym że jeszcze raz mówię, że ten pan, Bogdan Borusewicz, ma powiązania z KOR-em i miał powiązania z KOR-em”. Kazimierz Świtoń stwierdził z kolei: „uważam, że członkowie KOR-u nie mogą być członkami związków zawodowych, stąd głosuję przeciwko temu... Związki zawodowe powinny być właściwie tylko związkami i na związki zawodowe nie powinien mieć wpływu żaden członek KOR-u czy Ruchu, czy też innych organizacji [...] Członkami w związkach zawodowych nie powinni być działacze polityczni”61.

Zaatakował go za te słowa Andrzej Gwiazda, który wskazywał, że przyjmuje się do związku członków PZPR, a działaczy opozycji chce się odseparować. Karol Modzelewski ostrzegał przed manipulacją, która jest wymierzona „na pozór przeciwko ugrupowaniom opozycyjnym, a faktycznie przeciwko związkom zawodowym”. Wałęsa zamknął dyskusję: „Nie będę cofał. Będę korzystał ze wszystkich ludzi i nie powinniśmy się tego wstydzić [...] nikt nie ma prawa od nas żądać, byśmy się od czegoś odcinali. My nie będziemy się odcinać od kryminalistów, od polityków, od aniołów i od diabłów, gdyż nie zawieraliśmy z nimi porozumienia, więc nie mamy powodu go zrywać. No bo od czego mamy się odcinać? Od chuliganów mamy się odcinać? Od złodziejaszków? Od alkoholików, od kogo jeszcze... będziemy musieli się odcinać? Odpowiadamy za to, z kim zawieraliśmy porozumienia. Jeśli z kimś nie zawieraliśmy porozumienia, to jest absurdem i idiotyzmem mówić, że je zrywamy”62.

Niezależnie od stosowania specjalnej taktyki wobec działaczy opozycji demokratycznej władze starały się przeciwdziałać rozwojowi NSZZ „Solidarność”. Jedną z kluczowych metod było przewlekanie rejestracji, które miało na celu krótkoterminowe osłabienie związku w wyniku nieprzyznawania osobowości prawnej oraz prawa do otwierania kont bankowych63. 1 października 1980 r. sędzia Sądu Wojewódzkiego w Warszawie Zdzisław Kościelniak przesłał do Wałęsy list, w którym przedstawiał swoje uwagi do statutu. Tego typu niestandardowe postępowanie było przedmiotem wcześniejszych wspólnych ustaleń sędziego i władz „Solidarności”. Kościelniak zastrzegł bowiem, że ze względu na precedensowe zdarzenie będzie się kontaktował z wnioskodawcami, aby na bieżąco wyjaśniać nieporozumienia.

W liście do Lecha Wałęsy zawarł kilka zastrzeżeń, dotyczących m.in. ogólnopolskiego charakteru związku, braku podkreślenia współodpowiedzialności związku za realizację zadań gospodarczych, „wyrzucenia” poza związek pracowników zajmujących kierownicze stanowiska w zakładzie pracy bądź osób pełniących funkcje kierownicze w instancjach organizacji politycznych. Dopominał się o wprowadzenie zapisu o kierowniczej roli PZPR w państwie oraz przestrzeganiu zasad konstytucji64. List przed wysłaniem został skonsultowany z członkami Biura Politycznego.

Spór o statut „Solidarności” miał w rzeczywistości charakter polityczny, jego prawny wymiar był tylko pochodną. Był to efekt typowego dla sądownictwa PRL zjawiska, określanego czasem jako „ius telefonicum”. Dla sędziego najważniejszym źródłem prawa była nie konstytucja czy ustawa, ale opinia zwierzchnika65. W przypadku sędziego Kościelniaka konsultacje nie ograniczały się tylko do rozmów telefonicznych, ale przybierały wręcz formę przedstawiania decyzji do akceptacji. Dowodem jest dokumentacja związana z konstruowaniem uwag do statutu, przesłanych przez sędziego do przewodniczącego „Solidarności”.

Uwagi wysłane przez sędziego datowane są na 1 października, tymczasem 26 września 1980 r. minister sprawiedliwości Jerzy Bafia wysłał do Michała Atłasa (kierownika Wydziału Administracyjnego KC PZPR), Stefana Olszowskiego, Tadeusza Grabskiego oraz Kazimierza Barcikowskiego dokument „Uwagi do statutu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego »Solidarność« w Gdańsku” datowany na 26 września. Oba dokumenty są bardzo podobne, jednak nie jednakowe. W pierwszej wersji nie było mowy o „współodpowiedzialności za realizację zadań gospodarczych”, o wkraczaniu „Solidarności” w sferę kształtowania oblicza rodziny polskiej. Brak także uwag na temat pkt 2 par. 8 statutu, który określał, „że związek może zawierać porozumienia o współdziałaniu tylko z takimi związkami, których statuty i działalność odpowiadają zasadom statutu związku »Solidarność«”, oraz kwestii pominięcia prawa członków związku do wyrażania własnej opinii „o działalności związku i jego władz”. Wszystkie te uwagi pojawiły się między 26 września a 1 października. Najprostsze wyjaśnienie jest zapewne prawidłowe – partyjni odbiorcy dokumentu mieli uwagi, które Kościelniak uwzględnił66.

Na tenże list KKP udzieliła oficjalnej odpowiedzi już 6 października. Została ona zredagowana przez Bronisława Geremka. Wskazywała na luki w rozumowaniu sędziego oraz polityczny charakter niektórych uwag. Mimo uzyskania odpowiedzi sędzia nadal nie wydawał wyroku. Ponieważ w swoich decyzjach nie był suwerenny, musiał brać pod uwagę zastrzeżenia Biura Politycznego. W październiku prowadzono w tej sprawie negocjacje, które miały raczej charakter polityczny niż prawniczy. W Gdańsku eksperci związkowi rozmawiali z prawnikami oddelegowanymi przez władze. W Warszawie delegacja KKP i eksperci spotkali się z sędzią Kościelniakiem67.

Przebieg konsultacji z sędzią wskazywał, że z zarejestrowaniem „Solidarności” będą problemy. Władze były zdeterminowane, aby narzucić zapisy korzystne dla siebie i zgodne z własną koncepcją funkcjonowania związków zawodowych. Kiedy nie udało się doprowadzić do kompromisu, zdecydowały się na przeforsowanie swojej wersji siłą. 22 października, na dwa dni przed rozprawą rejestracyjną, minister sprawiedliwości Jerzy Bafia przesłał do osób z Biura Politycznego zajmujących się sprawą „Solidarności” (Pińkowskiego, Kani, Olszowskiego i Grabskiego) notatkę – projekt alternatywnego rozwiązania w sprawie rejestracji. Instruował w niej, że „gdyby posiedzenie w dniu 24 bm. nie prowadziło do możliwości uzgodnienia zmian w statucie, sąd wydałby postanowienie o rejestracji związku z poleceniem wprowadzenia załączonych poprawek”. Bafia, jako doświadczony prawnik, zdawał sobie sprawę z pozaprawnego charakteru takiego posunięcia i zaznaczał, że „uprawnienie sądu nie wynika wyraźnie z przepisu o rejestracji, ale działamy w tej kwestii w sytuacji, którą w pełni ureguluje dopiero ustawa o związkach zawodowych”. Zaznaczył także, że od takiej decyzji można odwołać się do Sądu Najwyższego68. Decyzja wydana przez sędziego Kościelniaka zgodna była z tą sugestią. Wprowadził on m.in. zapis o tym, że związek „uznaje, iż PZPR sprawuje kierowniczą rolę w państwie, nie podważa ustalonego systemu sojuszów międzynarodowych”, oraz zmienił zapisy dotyczące organizowania strajku69.

KKP zapowiedziała odwołanie od tej decyzji do Sądu Najwyższego. Działacze „Solidarności” otwarcie manifestowali niezgodę na taki wyrok. Ukuto popularne hasło: „Rejestracja – tak, poprawki – nie” i powtarzano słowa przypisywane Lechowi Wałęsie „zdaje mi się, że zarejestrowano inny związek niż ten, który ja reprezentuję”. Zarówno pośród szeregowych członków związku, jak i w KKP coraz większą popularność zaczął zdobywać pomysł ogłoszenia kolejnego strajku70. 27 października KKP wezwała premiera i ministra sprawiedliwości na rozmowy w celu „uniknięcia groźnego konfliktu społecznego” do sali BHP Stoczni Gdańskiej71. Rząd nie mógł się zgodzić na takie żądanie. Do Gdańska przybył wicepremier Jagielski, jednak nie pojawił się na sali, gdzie odbywało się posiedzenie KKP. W jego imieniu wystąpił wojewoda Kołodziejski, który zaproponował omówienie problemu rejestracji oraz innych punktów spornych na spotkaniu z premierem Pińkowskim w Warszawie.

Te rozmowy ostatniej szansy odbyły się 31 października i nie przyniosły prawie żadnych rozstrzygnięć. Minister sprawiedliwości obiecał, że odwołanie, które KKP złożyła w Sądzie Najwyższym, zostanie rozpatrzone do 10 listopada. Ustalono, że reprezentanci KKP odbędą konsultacje z sędzią, aby uniknąć nieporozumień72. Te ustalenia nie rozwiązały jednak problemu. KKP ogłosiła plan strajku, który miał się rozwijać etapami i objąć Gdańsk i Warszawę (12–13 listopada), Kraków i Szczecin (14–15 listopada), Bydgoszcz i Wrocław (17–18 listopada), Poznań, Lublin i Jastrzębie (19–20 listopada), Katowice, Łódź i Wałbrzych (21–22 listopada). Władze także nie miały zamiaru ustąpić. Na posiedzeniu Sekretariatu Komitetu Centralnego Kania wyraził żal, „że tak późno dochodzimy do tego, inna, bardziej ostra powinna być technologia rozmów [...] nasze stanowisko [w sprawie rejestracji] musi być stanowcze, bez technologii obejściowej, spór prowadzimy z zapleczem. Ostatnio nastąpił znaczny przyrost możliwości Kuronia, Mazowieckiego. Jeżeli ustąpimy, znajdą inne argumenty”73.

W tej sytuacji obie strony gotowe były podjąć rozmowy. Kompromis został wypracowany w zakulisowych negocjacjach, w których brali udział Karol Modzelewski, Tadeusz Mazowiecki i Andrzej Gwiazda, a ze strony władz Tadeusz Grabski, Sylwester Zawadzki i Józef Barecki (rzecznik prasowy rządu). Negocjatorzy dość szybko ustalili, że spór wokół wpisania do statutu kierowniczej roli PZPR można rozwiązać przez wprowadzenie załącznika do statutu, w którym znalazłyby się odpowiednie zapisy z części porozumienia gdańskiego74. Zawarta ugoda musiała być jeszcze potwierdzona przez KKP. W przeddzień posiedzenia Sądu Najwyższego Karol Modzelewski zwrócił się do delegatów obecnych na spotkaniu KKP z apelem o zaakceptowanie załącznika. Zebrani musieli zaufać jego obietnicy, jak bowiem sam zastrzegł: „Mogę powiedzieć, kto rozmawiał z naszej strony, kto z naszej strony nie rozmawiał i nie chciał uczestniczyć w rozmowach. Nie mogę powiedzieć, kto uczestniczył, personalnie, po nazwisku, ze strony władz, ponieważ to zostało zastrzeżone ze względu na bardzo delikatny przedmiot tych rozmów”75. Załącznik został przyjęty w głosowaniu. Dzień później sędzia Sądu Najwyższego Witold Formański uchylił wyrok sądu wojewódzkiego i zarejestrował NSZZ „Solidarność” na podstawie statutu z załącznikiem.

Kwestia niezależności Sądu Najwyższego wydającego ten wyrok jest dyskusyjna. Świadczy o tym chociażby fakt, że na ostatniej prostej, przed samym posiedzeniem sądu zaplanowanym na 10 listopada, Grabski zgłosił Modzelewskiemu nowy problem. Powiedział, że prawnicy (sędziowie) mają swoje zdanie i proponują unieważnić cały wyrok Kościelniaka i orzec rejestrację niejako od nowa76. Sędzia Formański w swoich wspomnieniach twierdzi, że podjął decyzję o rejestracji niezależnie77. Mimo że nie ma
udokumentowanych dowodów świadczących o tym, iż wyrok został wydany po konsultacji z władzami, twierdzenie o całkowitej niezależności sądu nie wydaje się wiarygodne.

Zmuszeni jesteśmy opierać się na poszlakach. Sędzia Formański wspomina o tym, że zależało mu na jak najszybszym rozpatrzeniu sprawy, w związku z czym wskazał 10 listopada, „gdyż w takim terminie było jeszcze możliwe dopełnienie wszelkich formalności związanych z wyznaczeniem rozprawy”78. Jednak już w trakcie spotkania w Urzędzie Rady Ministrów 31 października 1980 r. minister sprawiedliwości Jerzy Bafia „poinformował, że zwróci się do Sądu Najwyższego o podjęcie rozpatrywania odwołania NSZZ »Solidarność« od decyzji Sądu Wojewódzkiego w Warszawie nie później niż 10 listopada”. Z tego wynika, że sędzia ramy czasowe miał już nałożone wcześniej. Formański podkreśla także, że nie kontaktował się z nikim w sprawie sentencji wyroku. Jedynie I prezes Sądu Najwyższego Włodzimierz Berutowicz został poinformowany o „przebiegu postępowania przedrozprawowego”79. Sędziowie składu orzekającego odbyli narady 8 i 9 listopada (trwały 6 i 4 godzin), a „sam przebieg narady jako objęty ścisłą tajemnicą nie podlega ujawnieniu”80. W tym świetle trudno jest zinterpretować całą procedurę zakulisowych negocjacji między władzami i „Solidarnością”.

W czasie rozmów w Urzędzie Rady Ministrów 31 października minister sprawiedliwości wyraził przeświadczenie, „że przedstawiciele NSZZ »Solidarność« przedłożą Sądowi Najwyższemu propozycje modyfikacji statutu zmierzające do pełnego dostosowania jego treści do porozumień gdańskich”. Świadczy to o tym, że jakiegoś rodzaju wyjście z kryzysu obie strony miały znaleźć wspólnie. Nie byłoby to możliwe w przypadku całkowitego odizolowania sędziów Sądu Najwyższego. Co więcej, zakulisowe negocjacje nie miałyby sensu. Byłoby to wręcz niebezpieczne, gdyby obie strony doszły do politycznego konsensusu, zanegowanego następnie przez prawników. Wreszcie bezsensowne lub źle zinterpretowane byłoby postępowanie Grabskiego, który jeszcze 9 listopada zwracał się do Modzelewskiego z prośbą o zmianę detali porozumienia, bo „ci prawnicy to zawsze swoje trzy grosze chcą wtrącić. To nie jest tak, że my możemy wziąć słuchawkę i podyktować”. Jeżeli skład sędziowski był odizolowany, to z kim rozmawiał Grabski? Na posiedzeniu Biura Politycznego 8 listopada przedstawiał zgromadzonym obiekcje sądu: „sąd będzie kwestionował pkt 3 dotyczący tzw. »innych okoliczności przyczyn strajku« oraz zapyta o zapis dotyczący rejestracji [...] Sąd Najwyższy nie popełni już błędu sądu wojewódzkiego i niczego nie będzie skreślał ani dopisywał. Może wyrazić zastrzeżenie”81. Skąd to wiedział? Za przekazanie takiej informacji musiał być odpowiedzialny któryś z sędziów orzekających w tej sprawie.

Biuro Polityczne nie miało wątpliwości, że wyrok sądu zgodny będzie z jego oczekiwaniami. 4 listopada Stefan Olszowski mówił: „prawdopodobnie uda się skompletować zespół sędziowski, który podtrzyma decyzję sądu wojewódzkiego. Nie [należy] lekceważyć też możliwości polubownego rozwiązania rejestracji, dlatego [należy] podtrzymywać rozmowy”82. Tymczasem sędzia Formański twierdził, opisując procedurę wyłaniania składu sędziowskiego: „chodziło kierownictwu Izby [Pracy i Ubezpieczeń Społecznych] głównie o to, by nie powstał – w związku z emocjami koło tej sprawy – nawet cień podejrzeń, iż skład sądzący został w najmniejszym stopniu »dobierany«. Jako sędziowie byliśmy szczególnie wyczuleni na tego rodzaju zarzuty”83.

Na posiedzeniu Biura Politycznego 7 listopada Józef Pińkowski zastanawiał się, czy jeżeli „Solidarność” na kompromis włączenia aneksu nie przystanie, to „czy wtedy podtrzymamy decyzję sądu wojewódzkiego i pójdziemy na konfrontację? Jest też chyba możliwość, że Sąd Najwyższy nie uchyli decyzji sądu wojewódzkiego ale zawiesza sprawę rejestracji do czasu podjęcia ustawy o związkach zawodowych”84. Odpowiedział mu na to Stanisław Kania, że nie można zawiesić postępowania, gdyż ważniejsze jest zapewnienie zapisu o „ideowym charakterze” związku85. Albo więc członkowie Biura Politycznego byli oderwani od rzeczywistości, albo skład sędziowski był skłonny iść na pewne ustępstwa przy rozpatrywaniu sprawy. Biuro Polityczne oczywiście przygotowało się na każdy możliwy rozwój wydarzeń, ale było to podyktowane niepewnością, co zrobi druga strona. Ostateczna decyzja KKP o przystaniu na propozycję aneksu zapadła przecież dopiero 9 listopada, na dzień przed posiedzeniem Sądu Najwyższego.

* * *

Rejestracja jeszcze przyśpieszyła wzrost liczby członków NSZZ „Solidarność”. O ile w badaniach opinii publicznej 4 listopada przynależność do związku deklarowało 17 proc. badanych, o tyle 18 listopada odsetek ten wynosił już 26 proc. KC PZPR szacował liczbę członków „Solidarności” w momencie rejestracji w Sądzie Najwyższym na około 4,5 mln86. Nie bez znaczenia dla tego wyniku był kryzys rejestracyjny. Można się zastanawiać, jak dalece organizowane w całym kraju akcje na rzecz rejestracji zbliżyły ludzi już zaangażowanych w działalność związków zawodowych i pokazały siłę „Solidarności” lokalnym społecznościom.

Wyrok Sądu Najwyższego był też postrzegany jako zwycięstwo związku nad rządem i partią, odniesione na oczach całego społeczeństwa. Według badań drugie posiedzenie VI Plenum PZPR, na którym nowy I KC sekretarz Stanisław Kania przedstawił zarys programu oczyszczenia partii i naprawy sytuacji społeczno-gospodarczej, było pilnie śledzone przez 20 proc. badanych, 31 proc. było średnio zainteresowanych tym tematem. W przypadku rejestracji „Solidarności” w Sądzie Najwyższym współczynniki te wynosiły odpowiednio 38 i 35 proc. badanych87.

* * *

Od września do listopada 1980 r. miały miejsce wydarzenia istotne dla późniejszej historii „Solidarności”. Przełomową decyzją było stworzenie jednego, ogólnopolskiego związku. Było to rozwiązanie wyjątkowe, ponieważ zazwyczaj struktura związków zawodowych opiera się na zrzeszeniu pracowników jednej branży. We wrześniu 1980 r. zdawano sobie jednak sprawę, że kluczem do sukcesu jest podtrzymanie działania z sierpnia. Wtedy to pracownicy różnych zawodów zjednoczyli się, aby wspólnie walczyć o swoje interesy. Nie znaczy to oczywiście, że związki branżowe nie powstawały. Pod szyldem NSZZ swoje związki próbowali tworzyć górnicy, hutnicy czy pracownicy nauki. W październiku w obronie swoich interesów strajkowali kolejarze, nauczyciele i personel medyczny. W późniejszych miesiącach kwestia związków branżowych powróciła ze zwielokrotnioną siłą, jednak nie wpłynęła zdecydowanie na kształt „Solidarności”.

Stworzenie ogólnopolskiej „Solidarności” sprawiło, że mniej liczne i gorzej zorganizowane struktury związkowe znalazły oparcie w silnej organizacji, która w szczególnych przypadkach mogła zadziałać w ich obronie. Na posiedzeniach KKP każdy z delegatów regionalnych mógł zabrać głos, przedstawić swoje problemy i prosić o pomoc. Doprowadzało to czasem do chaosu czy hiperdemokracji, jednak przyjęta zasada była słuszna.

Wiele działań związku z lat 1980–1981 było uwarunkowanych wydarzeniami z okresu kryzysu rejestracyjnego. Wtedy to „Solidarność” spostrzegła wagę problemu zależności sądownictwa od władz partyjnych. Właśnie te wydarzenia, wraz z tzw. sprawą Narożniaka, stały się impulsem do podjęcia zdecydowanych działań na rzecz przywrócenia praworządności i niezależności sędziowskiej.

1 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Paryż 1983, s. 142–143.

2 Narady i telekonferencje kierownictwa PZPR w latach 1980–1981, oprac. M. Jabłonowski, W. Janowski, W. Władyka, Warszawa 2004, s. 142.

3 AAN, KC PZPR, 839/479, Informacja Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, 29 VIII 1980 r., b.p.

4 „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność”, 31 VIII 1980, dodatek nadzwyczajny.

5 AIPN, 185n/4, Informacja sytuacyjna nr 39 za okres 12–13 IX 1980 r., b.p. (za użyczenie materiałów dziękuję Grzegorzowi Majchrzakowi).

6 Ibidem, Informacja sytuacyjna nr 40 za okres 13–15 IX 1980 r., b.p.; AAN, KC PZPR, 839/479, Informacja Wydziału Organizacyjnego, 13 IX 1980 r., b.p.

7 T. Kurpierz, J. Neja, NSZZ „Solidarność” Region Śląsko-Dąbrowski [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 6: Polska południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 181.

8 J. Jankowska, Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, wstęp i oprac. A. Friszke, Warszawa 2004, s. 70–71, 148, 269–270.

9 J. Kuroń, Autobiografia, Warszawa 2009, s. 533.

10 J. Jankowska, Portrety niedokończone..., s. 269.

11 Ibidem, s. 269–270.

12 Ibidem, s. 70–71.

13 Ibidem, s. 148.

14 Relacja Karola Modzelewskiego, 29 VI 2011 r., w zbiorach autora.

15 J. Jankowska, Portrety niedokończone..., s. 268.

16 Ibidem, s. 238.

17 Stenogram posiedzenia delegacji Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich 17 IX 1980 r., „Krytyka” 1984, nr 12, s. 71–105.

18 Relacja Karola Modzelewskiego.

19 Stenogram posiedzenia delegacji Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich...

20 Meldunek operacyjny Wydziału IX Departamentu III MSW dotyczący spotkania działaczy KSS „KOR” 14 IX 1980 r. i notatka dotycząca aktualnej działalności KSS „KOR” [w:] Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” 1976–1981, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, s. 765–766, 785–787; W. Domagalski, NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 5: Polska środkowo-wschodnia, s. 259.

21 M. Dąbrowski, NSZZ „Solidarność” Region Środkowo-Wschodni [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 5, s. 511; AIPN, 185n/4, Informacja sytuacyjna nr 38 za okres 11–12 IX 1980 r., k. 28.

22 AIPN, 0365/1/CD, t. 1, Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w kraju według meldunków nadesłanych 6 IX 1980 r., 7 IX 1980 r., k. 41. Była to część założenia sformułowanego m.in. 5 września na zebraniu redakcji „Robotnika”, aby włączać się w „tworzenie na terenie kraju [...] punktów konsultacyjnych udzielających informacji o zasadach tworzenia niezależnych związków”.

23 E. Zając, NSZZ „Solidarność” Region Małopolska [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 6, s. 34–36, 53.

24 A. Friszke, Ruch Młodej Polski na tle opozycji demokratycznej w PRL [w:] Korzenie Solidarności. 30-lecie Ruchu Młodej Polski, Gdańsk, 26–27 września 2009 roku, red. G. Grzelak, M. Rybicki, Gdańsk 2010, s. 31.

25 G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006, s. 271–273.

26 B. Czuma, Łódzka „Solidarność” 1980–1981, Łódź 2010.

27 G. Waligóra, Ruch Obrony..., s. 271–273; A. Czyżewski, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Sieradzka [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 4: Polska zachodnia, s. 560; AIPN, 185n/4, Informacja sytuacyjna nr 47 za okres 22–23 IX 1980 r., k. 53.

28 AIPN, 01322/2585/CD, Instrukcja dla wszystkich obszarów i rejonów KPN wystosowana przez Kierownictwo Akcji Bieżącej KPN, 28 VIII 1980 r., k. 3234.

29 Ibidem, Informacja operacyjna ze źródła TW „St. Kazimierczak”, 10 IX 1980 r., k. 3299–3301.

30 Ibidem, Uchwała nr 1 WNSZZ, k. 3363.

31 Zob. T. Kozłowski, Powstanie NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność” 1980–1981 [w:] „Solidarność” Rolników 1980–1989, red. A.W. Kaczorowski, Warszawa 2010, s. 33–110.

32 Meldunek operacyjny Wydziału III Departamentu III MSW dotyczący działalności SKS [w:] Kryptonim „Wasale”. Służba Bezpieczeństwa wobec Studenckich Komitetów Solidarności 1977–1980, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2007, s. 491–497.

33 Ł. Kamiński, NSZZ „Solidarność” Region Dolny Śląsk [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 6, s. 330–332.

34 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981..., s. 142–143.

35 AAN, KC PZPR, 921/26, Przynależność członków i kandydatów PZPR do NSZZ „Solidarność”, 10 XI 1980 r., b.p.

36 Cytaty z dokumentów dotyczących realizacji porozumień szczecińskich, zebranych i opracowanych przez Janusza Brycha, Szczecin 1980, w zbiorach autora.

37 Narady i telekonferencje..., s. 146.

38 PZPR wobec niezależnego ruchu związkowego – pierwsze instrukcje [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. 5, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Wrocław 2006, s. 148–149.

39 Ł. Kamiński, PZPR wobec „Solidarności” – alternatywny scenariusz [w:] „Solidarność” w imieniu narodu i obywateli. Praca zbiorowa, red. M. Latoszek, Kraków 2005, s. 201.

40 L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ „Solidarność” Region Gdański [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 3: Polska północna, s. 44–45.

41 AAN, KC PZPR, XIA/1315, Teleks Tadeusza Fiszbacha do Stefana Olszowskiego, 27 IX 1980 r., k. 48–50.

42 W. Kuczyński, Burza nad Wisłą. Dziennik 1980–1981, Warszawa 2002, s. 80–81.

43 AAN, KCPZPR, XIA/1315, Teleks Tadeusza Fiszbacha do Stefana Olszowskiego, 27 IX 1980 r., k. 48–50.

44 AIPN, 185n/5, Informacja sytuacyjna nr 55 za okres 1–2 X 1980 r., k. 142.

45 Notatka służbowa ze spotkania z TW „Wacławem” dotycząca posiedzenia Prezydium MKZ NSZZ „Solidarność” Ziemi Łódzkiej 30 IX 1980 r. [w:] NSZZ „Solidarność” w regionie łódzkim w dokumentach Służby Bezpieczeństwa 1980–1981, wstęp i oprac. S. Pilarski, R. Rabiega, Łódź – Warszawa 2010, s. 84–85.

46 Szczeciński kryzys sierpniowy 1980 r. Kronika wydarzeń. Podstawowe dokumenty, red. J. Jarocki, J. Brych, Szczecin 1980, s. 92–93.

47 W. Kuczyński, Burza nad Wisłą..., s. 85. Jacek Kuroń nie miał nic wspólnego z pomysłem ogłoszenia strajku. Dowiedział się o nim 28 IX 1980 r. od Andrzeja Kołodzieja. Zaraz po otrzymaniu informacji postanowił jechać do Gdańska, aby na miejscu śledzić sytuację (AIPN, 01224/1948, k. 5286).

48 AAN, KC PZPR, 839/479, Informacja Wydziału Organizacyjnego, 3 X 1980 r., b.p.; AAN, KC PZPR, XIA/1315, Teleks do Stanisława Kani, Stefana Olszowskiego i Józefa Pińkowskiego w sprawie spotkania 1 X 1980 r., k. 51–52; L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ „Solidarność” Region Gdański..., s. 44–45.

49 AIPN, 185n/5, Informacja sytuacyjna nr 56 za okres 2–3 X 1980 r., k. 146.

50 W. Kuczyński, Burza nad Wisłą..., s. 88.

51 AIPN, 185n/5, Informacja sytuacyjna nr 59, 5 X 1980 r., k. 157.

52 Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1992, s. 112–113.

53 Ibidem, s. 113.

54 AIPN, 185n/5, Informacja nr 57 dotycząca strajku ostrzegawczego, 4 X 1980 r., k. 151.

55 AAN, XIA/1316, Ocena polityczno-operacyjna działania i perspektyw NSZZ „Solidarność” według materiałów MSW, b.d., k. 196.

56 Tajne dokumenty..., s. 103.

57 AIPN, 1585/198, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 20 IX 1980 r., k. 29–30; ibidem, Protokół posiedzenia kierownictwa MSW, 22 IX 1980 r., k. 35–36; AIPN, 01322/2585/CD, Notatka urzędowa ppor. Andrzeja Żegoty, 23 IX 1980 r., k. 3375.

58 Propaganda bazowała na cytacie z „Der Spiegel”: „W Gdańsku ludzie KOR-u znaleźli również owego robotnika, który stał się sławną postacią symboliczną strajku, który jednak wcale nie jest »nowym Leninem«, na którego wystylizowali go oddaleni od frontu strajkowego teoretycy. Katolik i narodowiec z przekonania, Lech Wałęsa, który na zmianę całował krzyż i sztandar polski, chyba najmniej ma wspólnego z komunizmem. Mógł on porwać za sobą kolegów, pomóc im w kilku słowach szybko wybrnąć z kłopotliwej sytuacji. Cieszyło go to widocznie, że jako przywódca robotników mógł przekazać wyczekującej przed bramą ludności hasła przetrwania lub wiadomości o sukcesach, mając zawsze w porę i stosowny żart, hymn narodowy lub pieśń kościelną na ustach. Wałęsa był jednak tylko sierżantem w okopach, ale z pewnością nie był centralą sztabu na froncie strajkowym. Tam był trust mózgów KOR-u, który udzielał komitetowi strajkowemu porad w każdej sytuacji i wygładził pod względem prawnym teksty negocjacji z rządem”.

59 AIPN, 0204/1405/CD, t. 18, Meldunek operacyjny, 19 IX 1980 r., k. 97.

60 Oświadczenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej w sprawie spreparowanych wywiadów Jacka Kuronia oraz Maryli Płońskiej nadanych przez TVP, „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność”, 30 IX 1980.

61 AIPN Gd, 003/166, t. 2, Stenogram posiedzenia KKP, 29 IX 1980 r., k. 72–122.

62 Ibidem.

63 A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002, s. 80–82.

64 OK, „Solidarność” – narodziny ruchu, A/9.2, Odpowiedź KKP na list sędziego sądu wojewódzkiego Zdzisława Kościelniaka w sprawie rejestracji NSZZ „Solidarność”, 6 X 1980 r.

65 Pisze o tym Andrzej Rzepliński, Sądownictwo w PRL, Londyn 1990, używając go zamiennie z określeniem „lex telex”.

66 Pierwotna wersja dokumentu wraz z rozdzielnikami znajduje się w AAN, Ministerstwo Sprawiedliwości, 7/501, k. 44–51. Nie jest to jedyny ślad w dokumentach świadczący o mechanizmie pracy sędziego Kościelniaka. Kolejny dotyczy statutu NSZZ Pracowników Zakładów Urządzeń Chemicznych i Armatur Przemysłowych „Chemar” w Kielcach. Minister sprawiedliwości Jerzy Bafia przesłał go do Stefana Olszowskiego z informacją: „Ponieważ statut nie wywołuje zastrzeżeń, Sąd Wojewódzki zamierza go zarejestrować”. Olszowski statut przeczytał i przeanalizował, czego efektem był uwaga: „modyfikacji wymaga par. 8 na str. 3” (AAN, KC PZPR, XIA/1239, k. 168 i nast.).

67 AAN, KC PZPR, XIA/1320, Notatka z rozmów 15 X 1980 r. z grupą ekspertów NSZZ „Solidarność”,
k. 225–226 (za udostępnienie dziękuję prof. Andrzejowi Friszkemu); AAN, KC PZPR, 880/1, Informacja Wydziału Organizacyjnego, 19 X 1980 r., b.p.

68 Rękopis notatki oraz jej wersja maszynowa w AAN, Ministerstwo Sprawiedliwości, 7/502, k. 54–58.

69 J. Kuisz, Charakter prawny porozumień sierpniowych 1980–1981, Warszawa 2009, s. 173–179; OK, „Solidarność” – narodziny ruchu, A/8B.1, Oświadczenie KKP po posiedzeniu Sądu Wojewódzkiego w Warszawie, 24 X 1980 r.

70 AAN, KC PZPR, 880/1, Sytuacja społeczno-polityczna w kraju 28 X 1980 r. w godzinach porannych, b.p.

71 OK, „Solidarność” – narodziny ruchu, A/8B.1, Wspólna uchwała KKP i MKZ w Gdańsku po decyzji Sądu Wojewódzkiego w Warszawie w sprawie rejestracji NSZZ „Solidarność”, 27 X 1980 r.

72 AAN, KC PZPR, XIA/1317, Zapis ustaleń powziętych na spotkaniu prezesa Rady Ministrów z przedstawicielami KKP NSZZ „Solidarność” 31 X 1980 r., k. 243–245.

73 Archiwum ISP PAN, J/4/6, Protokół nr 14 posiedzenia Sekretariatu Komitetu Centralnego PZPR, 2 XI 1980 r.

74 J. Jankowska, Portrety niedokończone..., s. 290. O negocjacjach oraz roli sędziego Sądu Najwyższego zob. T. Kozłowski, Droga do rejestracji, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 9/10, s. 98–103.

75 Posiedzenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” w dniu 9 listopada 1980 r. Zapis z taśmy znajdującej się w zasobach Stowarzyszenia Archiwum Solidarności; zob. też fragment posiedzenia KKP opublikowany w: K. Modzelewski, Między umową a wojną, Warszawa 1989, s. 13–14.

76 J. Jankowska, Portrety niedokończone..., s. 290–291.

77 W. Formański, Meandry legalizacji NSZZ „Solidarność”, Warszawa 1996, s. 63–68.

78 Ibidem, s. 64.

79 Ibidem, s. 67.

80 Ibidem, s. 68.

81 Tajne dokumenty..., s. 165–166.

82 Ibidem, s. 160.

83 W. Formański, Meandry legalizacji..., s. 64.

84 Tajne dokumenty..., s. 163–164.

85 Ibidem, s. 163–165.

86 AAN, KC PZPR, 921/26, Przynależność członków i kandydatów PZPR do NSZZ „Solidarność”, 10 XI 1980 r., b.p.

87 Internetowe archiwum TNS OBOP, Komunikat z badań. Opinie o aktualnych sprawach krajowych i nastroje społeczne w listopadzie 1980, Warszawa, grudzień 1980.

Marcin Zwolski

Duże i małe regiony „Solidarności”: porównanie dynamiki

Kolejna, okrągła rocznica powstania „Solidarności” stała się pretekstem do podjęcia jeszcze bardziej intensywnych badań nad tym ruchem społecznym. Liczba poświęconych mu w 2010 r. publikacji, wystaw, spotkań okolicznościowych i konferencji naukowych była wręcz przytłaczająca. Mimo że wzorem lat ubiegłych przeważały ujęcia monograficzne (w różnej skali terytorialnej i chronologicznej), to jednak częściej niż poprzednio mieliśmy do czynienia z próbami szerszego spojrzenia. Niniejszy artykuł analizujący cechy wspólne i różnice w organizacji i działalności małych i dużych regionów NSZZ „Solidarność” w okresie ich legalnego funkcjonowania jest próbą wpisania się w ten właśnie szerszy nurt.

Podstawowym problemem, jaki należało rozstrzygnąć w toku prac nad artykułem, było ustalenie kryteriów podziału na regiony małe i duże. Niewątpliwe głównym z nich powinna być liczebność, jedna z najważniejszych cech wszelkich zbiorowości. Jednak o sile i znaczeniu poszczególnych regionów „Solidarności” decydowały też inne zmienne, m.in. uprzemysłowienie, wielkość środowiska intelektualnego, obecność uczelni wyższych, wreszcie istnienie tradycji oporu i walki z systemem komunistycznym oraz obecność przedstawicieli tzw. opozycji przedsierpniowej. Autor stanął na stanowisku, że dopiero kompilacja wszystkich wymienionych cech (przy uznaniu za najważniejszą liczebności) pozwoli na dokonanie rozróżnienia.

Kształt organizacyjny lokalnych ogniw „Solidarności” zmieniał się w ciągu kilkunastu miesięcy legalnego funkcjonowania dość radykalnie. Wystarczy powiedzieć, że w początkach 1981 r. w skład Krajowej Komisji Porozumiewawczej wchodzili przedstawiciele ponad pięćdziesięciu regionów i innych struktur związkowych. Po ustaleniu, że w województwie nie może funkcjonować więcej niż jedna ponadzakładowa struktura, i potwierdzeniu tego uchwałą KKP z 28 stycznia 1981 r. rozpoczął się proces łączenia organizacji związkowych w ramach województwa lub kilku województw, co doprowadziło do powstania 38 regionów „Solidarności”1. Właśnie te regiony stały się przedmiotem analizy.

Nie udało się przeprowadzić zwartej analizy dużych regionów ze względu na ich wewnętrzną specyfikę i indywidualny charakter. Regionów zdecydowanie wyróżniających się dużą liczbą członków, mocnymi ośrodkami przemysłowymi, znaczącym zapleczem intelektualnym i bogatymi tradycjami opozycyjnymi można wymienić dziewięć2. Jednak w ich działalności niewiele da się dostrzec cech wspólnych, różniły się one bowiem w większości aspektów swego funkcjonowania, począwszy od głównych celów, aż po metody ich osiągania. Na przykład świadome i realne kształtowanie ogólnopolskiej polityki związkowej przez Gdańsk i Mazowsze było wręcz przeciwieństwem działalności „Solidarności” Śląsko-Dąbrowskiej, skupiającej się przede wszystkim na swoim specyficznym, górniczym regionie3. Sama struktura administracyjna regionów – z jednej strony np. rozległych terytorialnie makroregionów, takich jak Dolny Śląsk, Mazowsze i Małopolska, z drugiej zwartego Regionu Ziemia Łódzka – narzucała podjęcie innych form działalności i zajęcie się przez zarządy regionów innymi problemami. Dlatego autor niniejszego artykułu zdecydował o przeprowadzeniu analizy na podstawie charakterystycznych cech małych regionów i odniesieniu ich zarówno do tych uznanych za duże, jak i pozostałych, o średniej wielkości i znaczeniu.

W momencie rozpoczęcia obrad I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” psychologicznej granicy 100 tys. członków nie przekraczało piętnaście regionów4. Wydaje się, że po wyłączeniu tych, które pomimo niewielkiej liczebności były znaczące dla ruchu solidarnościowego ze względu m.in. na aktywne środowisko akademickie (Białystok) lub żywe tradycje oporu wobec władzy (Elbląg), można spośród nich wyłonić do analizy w miarę reprezentatywną grupę niewielkich, mających znikomy wpływ na sytuację krajową regionów „Solidarności”. Z góry jednak należy zastrzec, że i między nimi istniały znaczące różnice, które niemal uniemożliwiły odnalezienie cech prawdziwych dla nich wszystkich. Jednocześnie okazało się, że prawie każdą z wyselekcjonowanych ich cech wspólnych można zauważyć w jednej lub kilku nawet największych strukturach związku.

Pierwszą, a być może i najważniejszą obserwacją odnoszącą się do małych regionów „Solidarności”, gdyż mającą wpływ na wiele innych cech organizacyjnych i podejmowane działania, jest to, że funkcjonowały one w nowych województwach, powstałych w wyniku reformy administracyjnej w 1975 r. W większości województwa te obejmowały tereny słabo uprzemysłowione i zaludnione, a ich stolicami nie były ani silne centra przemysłowe, ani kulturalne czy edukacyjne. Mała liczba wielkich zakładów pracy była powodem braku zorganizowanego środowiska robotniczego, a w najlepszym razie nikłej jego liczebności. Brakowało rozbudowanej świadomości przynależności do tego środowiska, jego znaczenia, a także tradycji czynnego oporu. Wcześniejsze wydarzenia tzw. polskich miesięcy rozgrywały się przeważnie w ówczesnych centrach lokalnych, czyli w miastach wojewódzkich, dlatego wzięło w nich udział niewielu mieszkańców województw utworzonych dopiero w 1975 r.5

Nieobecność uczelni wyższych, placówek naukowych i kulturalnych skutkowała z kolei znikomym środowiskiem inteligenckim. Warstwa inteligencka, która w 1980 r. zamieszkiwała młode stolice województw, została doń w znacznym stopniu ściągnięta w 1975 r. w celu obsadzenia wakujących stanowisk w tworzącej się administracji i przedsiębiorstwach wojewódzkich. Byli to więc ludzie z zewnątrz, spoza regionu i lokalnej społeczności, którzy stanowili dla niej element obcy. Brak wzajemnego zaufania, który z tego wynikał, nie pozwalał na ich wejście do struktur zarządów regionów niezależnego związku, a często nawet na wykorzystanie tych osób jako doradców. Przedstawicielami inteligencji w lokalnych władzach „Solidarności” byli miejscowi lekarze i nauczyciele, a doradcami księża i prawnicy. Osoby te nie miały zazwyczaj doświadczeń w pracy związkowej i opozycyjnej.

W większości województw powstałych w 1975 r. dało się też odczuć niezadowolenie mieszkańców miast, które nie dostąpiły zaszczytu odegrania roli lokalnej stolicy. Miasta nominowane do sprawowania tej funkcji nie wyróżniały się bowiem często od pozostałych. Prowadziło to do skłócenia środowisk lokalnych i wykształcenia atmosfery rywalizacji6. Wszystko to miało ogromne znaczenie dla oblicza „Solidarności” na tych terenach7.

Różnicę pomiędzy mającymi się dopiero zorganizować dużymi a małymi regionami związku można było zauważyć już w czasie strajków sierpniowych, które tylko sporadycznie wybuchały na obszarze późniejszych regionów małych. Zdarzały się oczywiście wyjątki, np. w Przemyślu, gdzie jednak istniały obce dla większości innych analizowanych terenów spore wpływy Komitetu Obrony Robotników i Ruchu Młodej Polski8. Charakterystyczny dla większości późniejszych małych regionów był przypadek rejonu konińskiego, gdzie według ocen SB „nastroje niezadowolenia” z 1980 r. wystąpiły później niż „w innych regionach Polski”. Powodem tego opóźnienia był właśnie brak struktur, które „stymulowałyby i aktywizowałyby nastroje niezadowolenia”9 – czyli doświadczonych opozycjonistów. Prawdziwa fala strajków przeszła przez te ziemie dopiero we wrześniu i październiku 1980 r.

Podobne, a czasem nawet większe opóźnienie nastąpiło przy organizowaniu pierwszych struktur związkowych – zakładowych i ponadzakładowych. Wydaje się, że znów decydującym elementem był brak zaplecza kierowniczego, ludzi wcześniej związanych z ruchem opozycyjnym. KOR, ROPCiO, RMP, a nawet Kluby Inteligencji Katolickiej nie miały prawie oparcia w terenie (z nielicznymi wyjątkami), z rzadka docierały tam wpływy kulturalne Kościoła katolickiego (choćby w postaci dni kultury chrześcijańskiej) czy kultury niezależnej (np. „latające uniwersytety”). Brakowało przedstawicieli inteligencji. Panowały obawy, a czasem wręcz przeświadczenie, że w zbiorowości lokalnej „wychylenie się” będzie bardzo kosztowne, równoznaczne z podaniem głowy na tacy funkcjonariuszom SB. Warto pamiętać, że w małych miejscowościach nie trzeba było straszyć aresztowaniami czy przemocą fizyczną, wystarczyła obawa przed utratą pracy i niemożnością znalezienia jakiejkolwiek innej. Opisując początki organizowania się „Solidarności” w 1980 r., Jacek Kuroń powiedział: „W małych i średnich miastach wyrzucano ludzi z pracy za próby utworzenia Związku. Napadano na lokale. Bito. Zaczęły się aresztowania. W Gdańsku natomiast panowało absolutne poczucie siły”10. Tę jakże trafną analizę potwierdzało wielu innych znanych działaczy11.

Kolejną przyczyną zapóźnienia w organizowaniu się terenowych ogniw „Solidarności” było oczekiwanie społeczności lokalnych, że ruch związkowy rozwinie się w strukturach branżowych, co zdjęłoby z nich obowiązek bezpośredniego trudu organizacyjnego, a także wzięcia odpowiedzialności nie tylko za związek zawodowy, ale i całe województwo. Koncepcje na temat struktury organizacyjnej związku ścierały się przecież jeszcze przez jakiś czas, na co usiłowała dodatkowo wpłynąć władza komunistyczna, chętniej aprobująca rozwiązanie branżowe12.

W sytuacji braku zorganizowanego wsparcia robotników przez inne środowiska w małych ośrodkach ową niszę starało się wypełnić Stowarzyszenie PAX. Jego działacze terenowi dostali w tej sprawie wytyczne Ryszarda Reiffa już w początku września 1980 r. wraz z projektem statutu „Solidarności”. Oferowali różnorodną pomoc, odpowiadając na zapotrzebowanie w danym miejscu. W niektórych miejscowościach PAX udostępniał lokale na zebrania założycielskie czy tymczasowe siedziby MKZ13. W innych jego działacze doradzali związkowcom, brali udział w pracach organizacyjnych, a nawet animowali robotników i podejmowali działania inicjujące14. Problemem często było niskie zaufanie (albo zupełny jego brak) lokalnych środowisk do PAX, uważanego za współpracownika partii15. Odwrotnie jednak było w województwie leszczyńskim, gdzie pierwszy przewodniczący Oddziału Wojewódzkiego Stowarzyszenia PAX Romuald Szeremietiew był najbardziej znanym opozycjonistą w regionie. MKZ zawiązał się tam z inicjatywy Stowarzyszenia, pierwszą siedzibę miał w jego budynku, uzyskał też pomoc w wydawaniu pierwszego organu prasowego. Wreszcie Eugeniusz Matyjas, przewodniczący struktur wojewódzkich Stowarzyszenia PAX, został przewodniczącym Zarządu Regionu16.

Dużą rolę w tworzeniu związku w wielu mniejszych miejscowościach odgrywali duchowni katoliccy. Można odnieść wrażenie, że w większych regionach Kościół w pewnym sensie narzucał się związkowcom w sprawach porad, choć był tam potrzebny najbardziej do posługi religijnej, czasem do mediacji, w mniejszych regionach zaś jego rola jako autorytetu i łącznika z centrami była rzeczywista i ważna. Stała się jeszcze ważniejsza po 13 grudnia 1981 r.

W październiku 1980 r. już we wszystkich województwach istniały międzyzakładowe komisje założycielskie NSZZ „Solidarność” usiłujące zebrać organizacyjnie struktury związkowe z danego terenu. W większości województw funkcjonował więcej niż jeden MKZ. Ich stopniowe łączenie, które nabrało większego tempa po ogłoszeniu wspomnianej uchwały KKP w sprawie organizacji terenowej związku z 28 stycznia 1981 r., wszędzie nastręczało problemów, ale zdecydowanie łatwiej przebiegło w województwach, których stolice przewodziły regionom dłużej niż pięć lat. Tam nie było przynajmniej wątpliwości, gdzie powinny znaleźć się centra związkowe. Nikt raczej nie podważał praw historycznej stolicy do objęcia przywództwa w nowym związku. Łatwiej było więc łagodzić i zażegnać spory wewnętrzne, chociażby ze względu na wcześniejsze kontakty między zakładami pracy i reprezentującymi je ludźmi. Przedstawiciele międzyzakładowych komisji założycielskich w nowych województwach nie tylko się w zasadzie nie znali i sobie nie ufali, ale też kierowały nimi inne motywy, ambicje, a nawet spory – narastające najczęściej między nowymi stolicami a innymi miejscowościami, nieakceptującymi przypisanej stolicom przywódczej roli.

Dobrze widać to na południowo-wschodnich rubieżach kraju, gdzie oddzielne MKZ powstały w Rzeszowie, Przemyślu i Jarosławiu. Przyjęły one rolę reprezentantów ambicji i żalów mieszkańców swoich miejscowości. Przemyśl miał pretensje do Rzeszowa za odebranie przywództwa w województwie po drugiej wojnie światowej, Jarosław zaś do Przemyśla o rzekomo nierówny rozdział środków finansowych po 1975 r.17 Tego typu sytuacje miały miejsce praktycznie w każdym województwie z „młodą” stolicą (włączając w to również te, w których powstały silniejsze, większe regiony)18. Właściwie wszędzie można też napotkać ślady dodatkowego rozgrywania takich sporów przez władze administracyjne województw i Służbę Bezpieczeństwa19.

Można tu zaryzykować trudną do udowodnienia na obecnym etapie badań tezę, że przedstawiona specyfika w pierwszych tygodniach, a nawet miesiącach funkcjonowania „Solidarności” znacząco wpłynęła na to, iż mniejsze regiony skupiły się ponad miarę i konieczność na rozwoju organizacyjnym, obawiając się konkurencji wewnątrz województwa oraz z sąsiednimi, większymi regionami. Regułą bowiem się stało, że słabsze MKZ optowały za powołaniem makroregionów, powrotem do podległości historycznym stolicom większych, starych województw, silniejsze natomiast chciały budować struktury regionalne pod swoim przywództwem20. W większych regionach jedynie rejestrowano nowych członków związku, w mniejszych wręcz walczono o każdą osobę. Nie udało się niestety dokładniej zbadać i porównać dynamiki rozwoju liczebnego i organizacyjnego w małych i dużych regionach, a także sposobu i sprawności przeprowadzania wyborów do komitetów zakładowych. Mogłaby to być jedna z ciekawszych analiz, jednak zabrakło danych statystycznych, aby jej dokonać.

Rywalizacja między MKZ w mniejszych województwach miała także pozytywne skutki. Ponieważ nie było w nich zorganizowanej i zakorzenionej inteligencji, uregulowanych kontaktów z wcześniejszą opozycją, uczelni wyższych i w związku z tym studentów (później Niezależnego Zrzeszenia Studentów), wreszcie wpływów niezależnej kultury i nauki, dostęp lokalnej społeczności do wolnej informacji i kultury zależał od obecności prasy związkowej i bezdebitowych wydawnictw. Bardzo szybko przy MKZ organizowano organ prasowy (najczęściej jeden) i biblioteczki wydawnictw niezależnych. Z jednej strony wynikało to z rywalizacji wewnątrzzwiązkowej, z drugiej znacznie upowszechniało zasięg niezależnego słowa. W okresie późniejszym prasa i biblioteczki zakładowe zaczęły się rozwijać wręcz masowo21.

Zapóźnienie informacyjne małych regionów nigdy jednak nie zostało do końca zlikwidowane. Bez kontaktów z centrami opozycyjnymi i związkowymi mającymi dostęp do sprzętu drukującego, m.in. pochodzącego z zagranicy, a często również do poligrafii państwowej, bez fachowców drukarzy trudno było regularnie wydawać prasę, nie mówiąc o książkach22. Jedynym z niewielu plusów peryferii w sprawach wydawniczych była łatwiejsza czasem możliwość nieoficjalnego zakupu papieru, choć też należało to do wyjątków23. Według wyliczeń na podstawie zbiorów Biblioteki Narodowej w omawianym okresie ukazywało się niemal 2 tys. niezależnych tytułów prasowych, z czego w Warszawie 273, a w Krakowie, Wrocławiu i Gdańsku w sumie około 450, co już daje ponad jedną trzecią całości. Można oczywiście założyć, że do Biblioteki Narodowej skuteczniej dotarła prasa z wielkich ośrodków, ale i tak dysproporcja jest ogromna. Jeśli chodzi o oficyny wydawnicze i książki, była ona jeszcze większa24.

Wszystkie MKZ, a później zjednoczone regiony, włączały się w akcje ogólnopolskie firmowane przez związek, takie jak walka o wolne soboty czy pogotowie strajkowe i strajk ostrzegawczy w marcu 1981 r. Nie ulega jednak wątpliwości, że małe regiony działały głównie na lokalnym podwórku, na którym działacze związkowi starali się reprezentować mieszkańców w rozmowach z władzą. Na spotkaniach z wojewodami i innymi przedstawicielami władz poruszano największe problemy społeczności lokalnych – związane z zaopatrzeniem, handlem i budownictwem mieszkaniowym.

O ile w pierwszym momencie kontakt z władzą lokalną był dość trudny, o tyle jej uległość wobec związkowców szybko stawała się naprawdę duża. Prawdopodobnie władze lokalne wolały dogadać się z „Solidarnością”, aby móc meldować Warszawie o spokoju na swoim terenie. Przecież w nowych, małych województwach tak samo jak niezbyt liczna i słaba była struktura związkowa, tak słaba i niezasiedziała była też władza administracyjna i partyjna. I choć można wymienić odstępstwa od tej reguły, to na rynku lokalnym niewielkie regiony odnosiły spore sukcesy, czasem nawet większe niż centra związkowe, które aspirowały w tym samym czasie do rozmów na tematy ogólnokrajowe, zapominając trochę o problemach własnych. Inna sprawa, że zapóźnienia cywilizacyjne i niedofinansowanie peryferii było większe niż silnych województw, tam było po prostu więcej do zrobienia. Małe regiony musiały walczyć dla swoich mieszkańców o rzeczy, które w większych ośrodkach były już dostępne, takie jak lepsza sytuacja mieszkaniowa, opieka zdrowotna, przedszkola.

Tu właśnie można odnaleźć kolejną charakterystyczną cechę działalności małych regionów. W niemal wszystkich wcześniej czy później zgłaszano postulaty dotyczące niedostatecznej bazy lokalowej służby zdrowia, szkół i przedszkoli. Wzrost demograficzny, szczególnie wyraźny w nowych stolicach województw, rozwijających się w końcu lat siedemdziesiątych w wyjątkowo szybkim tempie, wyprzedzał potrzebne inwestycje częściowo
z powodu łożenia największych środków na budowy gmachów potrzebnych władzy. Z powodu niedostatku bazy lokalowej w młodych stolicach urzędy wojewódzkie, komitety wojewódzkie partii, siedziby milicji i inne urzędy zajmowały ciasne pomieszczenia, czasem nawet w sąsiednich miejscowościach25. Nowe siedziby wojewódzkie partii, administracji czy milicji powstawały więc w niemal każdym nowym ośrodku. W latach 1980–1981 duża część tych inwestycji dobiegała końca i ogromne budynki przeznaczone dla władz partyjnych i administracyjnych województw kłuły w oczy mieszkańców26. Nic dziwnego, że „Solidarność” w niemal wszystkich nowych województwach postulowała przeznaczenie ich na potrzeby społeczne – szpitale, szkoły, przedszkola. Skuteczność walki o te gmachy nie była duża, ale w zamian otrzymywano zwykle inne budynki i lokale na wskazane potrzeby27.

W większych regionach, kierowanych przez stare stolice, nie było aż takiego zapotrzebowania na wspomniane cele ani oczywiście takiej liczby nowych, budowanych dla władzy budynków do zajęcia. Nie znaczy to, że nie zdarzały się tam podobne postulaty. Różnica polegała jednak na tym, że w większych regionach sprawy te znajdowały się wśród wielu innych aktywności podejmowanych przez władze związkowe, a w mniejszych stanowiły często główny punkt ich działania; zwycięstwo lub porażka w walce o ich realizację mogły stanowić wręcz „być albo nie być” dla kierownictwa związku na danym terenie28. Powszechność tych akcji była tak wielka, że KKP usiłowała je gasić jako niepotrzebnie denerwujące władze. Kierujący związkiem często nie rozumieli rzeczywistego społecznego zapotrzebowania na każdy metr kwadratowy lokalu w małych miejscowościach, niesprawiedliwie oceniając walkę o poszczególne gmachy mianem „niepowstrzymanego pragnienia [...] wzięcia odwetu na miejscowych kacykach”29.

Rodzajem działalności, który łączył duże i małe regiony, były interwencje, zresztą nie tylko w zakładach pracy, ale i w sprawach społecznych, czasem też nawet prywatnych. I tutaj jednak wydaje się, że im mniejszy region, tym bardziej się przykładano do interwencji indywidualnych, zmierzających do osiągnięcia kompromisowego rozwiązania. Interwencje w dużych regionach (np. Dolny Śląsk, Gdańsk) doprowadzały do wręcz masowych czystek na stanowiskach nomenklaturowych w zakładach i zjednoczeniach30. Nie było tam miejsca na spokojny dyskurs. Czy można zatem zaryzykować stwierdzenie, że im mniejszy region, tym „Solidarność” była bardziej związkiem zawodowym, społecznym, a im większy, tym stawała się bardziej „upolityczniona”? Chyba jednak jeszcze nie, aczkolwiek warto przyjrzeć się tej tezie bliżej w przyszłości. Robotnik fizyczny w niewielkim zakładzie, który w wyniku wyborów w komisji zakładowej zasiadł za biurkiem, bał się zza tego biurka przyjmować ludzi, żeby nie wyjść na „wielkiego urzędnika”: „Wszystko załatwialiśmy od ręki, jak trzeba było coś załatwić, to braliśmy osobę za rękę i od razu załatwialiśmy to” – stwierdzał31.

Wydaje się, że takie podejście do pracy związkowej i do problemów pojedynczego człowieka w większych zakładach i regionach nie było po prostu fizycznie możliwe. Wiele działań dużych regionów odnosiło się przecież do polityki związku i stosunku do władzy. Regiony te brały w ten sposób odpowiedzialność za cały kraj. Nie było przypadkiem, że na wypowiedź ministra Janusza Obodowskiego na temat wolnych sobót najpierw zareagowały międzyzakładowe komitety „Solidarności” w Gdańsku, Warszawie i we Wrocławiu32.

Duże regiony miały zwykle własne zdanie o ogólnych wytycznych związku, podejmowały też częściej samowolne decyzje33. W Regionie Mazowsze przygotowywano się nawet do innej daty strajku marcowego niż ta wyznaczona przez KKP; w mniejszych regionach byłoby to nie do pomyślenia. Charakterystyczne były żądania związkowców Mazowsza wysuwane oficjalnie w czasie tzw. sprawy Narożniaka – prócz jego zwolnienia z aresztu żądano zaprzestania prześladowania opozycji, ujawnienia odpowiedzialnych za wydarzenia z lat 1970 i 1976 oraz zmniejszenia budżetu Służby Bezpieczeństwa34. Większe regiony nie walczyły więc tylko o konkretne, można powiedzieć – drobne rozwiązania. Wiele lokalnych spraw kończyło się tam żądaniami o charakterze ogólnopolskim.

Kolejną cechą charakterystyczną dla małych regionów „Solidarności” było szybsze niż w przypadku większych obniżanie aktywności i skuteczności związku po ukonstytuowaniu się zarządów regionalnych. Już w czasie związkowych zjazdów wojewódzkich kwestie regionalizacji, umiejscowienia siedzib związku, spory o wybór określonej liczby członków zarządu z konkretnych miejscowości zajmowały tyle czasu, że bardzo niewiele miejsca poświęcono debacie nad problemami bieżącymi, sprawami do załatwienia, nad programem Zarządu Regionu35. Wybrane zarządy z braku szczegółowych wytycznych, a także z powodu wewnętrznego skłócenia i niechęci do współpracy, działały często mniej efektywnie niż wcześniej oddzielne MKZ. Dużą rolę odgrywało też zmęczenie, bo wobec braku zaplecza kadrowego w małych regionach najczęściej ci sami ludzie odpowiadali za wiele odcinków pracy. Nie można również zapomnieć o tym, że z powodu słabości kadry do władz w mniejszych regionach częściej trafiali ludzie nieodpowiedni, niedający sobie rady, bardziej też podatni na demoralizujący wpływ władzy i niemal bezgranicznego zaufania, jakim zostali pierwotnie obdarzeni przez społeczeństwo36.

Marsze głodowe, dni bez prasy i inne inicjatywy „Solidarności” sprawdzające się w większych ośrodkach w terenie nie miały prawie żadnego znaczenia. Strajki studenckie z oczywistych powodów też. Aktywność Komitetów Obrony Więzionych za Przekonania poza kilkoma wyjątkami (Włocławek, Konin, Leszno, Płock)37 również była domeną większych regionów. W małych sytuację komplikowały coraz częstsze strajki wybuchające z błahych powodów bez poparcia Zarządu Regionu. Próby przywrócenia kontroli nad związkiem podejmowane przez zarządy doprowadzały do kuriozalnych i nieraz kompromitujących sytuacji, kiedy drobny konflikt przeradzał się w strajk powszechny w całym regionie38.

W małych regionach, mimo wspomnianego rozwoju prasy i bibliotek niezależnych, najbardziej jednak kulały wolna myśl, słowo, kultura. O oświatę robotników miały dbać wszechnice związkowe39, jednak niemal nie funkcjonowały one poza centrami (wyjątki to np. Płock i Chełm)40. W terenie brakowało klubów dyskusyjnych, kół KIK (znów nieliczne wyjątki)41. Polski Związek Katolicko-Społeczny wprawdzie powstawał w wielu miejscowościach, ale realną działalność oświatową rozpoczął właściwie dopiero w stanie wojennym. W ogóle wydaje się, że niezależna kultura, sztuka i oświata rozpowszechniła się dopiero po 13 grudnia 1981 r.42 W latach 1980–1981 niemal jedynym regularnym jej przejawem w małych regionach było obchodzenie zakazanych wcześniej świąt państwowych. Może właśnie dlatego były one tak ważne dla lokalnych działaczy.

* * *

Jak widać, wyselekcjonowanie cech organizacyjnych i działalności właściwych tylko dla dużych bądź tylko dla małych regonów „Solidarności” wydaje się niemożliwe. I choć więcej jest cech wspólnych w przypadku małych regionów, to i tutaj praktycznie każda z nich po bliższej analizie okazuje się nieprawdziwa dla jednego lub kilku takich regionów, a dodatkowo prawdziwa dla jakiegoś regionu większego. Mimo to podjęta powyżej próba analizy porównawczej doprowadziła do kilku ciekawych obserwacji.

Kluczowy okazał się nowy podział administracyjny kraju z 1975 r., który w większości przypadków uniemożliwił powstanie silnych regionów i makroregionów „Solidarności”. Z jednej strony podzielił, często skłócił mieszkańców nowych województw, z drugiej jednak wciągnął do działania na wysokim związkowym szczeblu osoby z małych miejscowości i zakładów pracy. Innymi słowy – upowszechnił „robotę” solidarnościową. Związkowcy w mniejszych regionach, opartych na nowych województwach, położyli większy nacisk na działania na polu lokalnym, pochylając się często nad sprawami ludzi, których nikt wcześniej nie chciał wysłuchać. Gdy jednak pojawiły się problemy związane z podporządkowaniem się jednych struktur związkowych drugim czy po prostu ze spełnianiem coraz większych oczekiwań zachęconego początkowymi sukcesami społeczeństwa, kłótnie między nieprzygotowanymi do sprawowania takich funkcji działaczami wzięły górę nad ich żywiołowym entuzjazmem, co niemal sparaliżowało działania „Solidarności” w końcu 1981 r.

Niewiele innych związkowych cech da się określić jako typowe dla dużych albo małych regionów. Może „Solidarność” działała legalnie zbyt krótko, aby je wykształcić? A może cele, jakie przed sobą postawiła, wymuszały podejmowanie podobnych działań w każdym regionie? Warto podjąć szerszą dyskusję na te tematy.

1 Owej reformie nie poddały się cztery związkowe struktury: Federacja Tarnobrzeska, Ziemia Kutnowska i międzyzakładowe komitety w Kędzierzynie-Koźlu i Nysie.

2 Dolny Śląsk, Gdańsk, Małopolska, Mazowsze, Pomorze Zachodnie, Śląsko-Dąbrowski, Środkowo-Wschodni, Wielkopolska, Ziemia Łódzka.

3 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność” Region Śląsko-Dąbrowski [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 6: Polska południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 198–242.

4 Białystok, Chełm, Elbląg, Konin, Kujawy i Ziemia Dobrzyńska, Leszno, Płock, Podkarpacie, Pojezierze, Południowo-Wschodni, Słupsk, Województwo Pilskie, Ziemia Piotrkowska, Ziemia Sandomierska, Ziemia Sieradzka.

5 Wyjątek stanowił m.in. wspomniany wyżej Elbląg.

6 Zob. np. A. Czyżewski, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Sieradzka [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 4: Polska zachodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 557–563.

7 Co oczywiste, wiele powyższych cech wystąpiło też w większych, silniejszych regionach „Solidarności” utworzonych w „nowych” województwach.

8 A. Brożyniak, NSZZ „Solidarność” Region Południowo-Wschodni [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5: Polska środkowo-wschodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 751–753.

9 E. Wojcieszyk, P. Zwiernik, NSZZ „Solidarność” Region Koniński [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 4..., s. 307.

10 Cyt. za: A. Dębska, Niezależna Samorządna, „Karta” 2005, nr 46, s. 5.

11 „W Warszawie w zasięgu ręki byli choćby zagraniczni dziennikarze czy ambasady wielu krajów. Do tego za Gierka dość często pojawiały się wizyty przeróżnych zagranicznych delegacji. Opozycjonistów warszawskich, oczywiście, nękano, ale przynajmniej w jakimś stopniu władze liczyły się z tym, że ktoś poskarży się dyplomatom, obcojęzycznym mediom czy innym oficjelom. My we Wrocławiu mieliśmy tylko konsulat NRD. A na »głębszej prowincji« było jeszcze gorzej” – mówił Kornel Morawiecki (Kornel. Z przewodniczącym Solidarności Walczącej Kornelem Morawieckim rozmawia Artur Adamski, Wrocław b.d.w., s. 66). Także Bronisław Geremek na przełomie 1988 i 1989 r. wyraził swoją opinię na temat sytuacji w małych miastach i wsiach: „tam byliśmy słabi. »Solidarność« stanowiła potęgę w wielkich skupiskach, w wielkich miastach, wielkich zakładach. Małe miasta i małe zakłady były całkowicie sterroryzowane. A przy tym i represje były nieporównywalnie łatwiejsze” (Rok 1989. Bronisław Geremek odpowiada, Jacek Żakowski pyta, Warszawa 1990, s. 118).

12 A. Rębowska, Wybrane aspekty ruchu obywatelskiego „Solidarność” z perspektywy ćwierćwiecza [w:] „Solidarność” w imieniu narodu i obywateli. Praca zbiorowa, red. M. Latoszek, Kraków 2005, s. 86.

13 Było tak m.in. we Włocławku (K. Maniewska, K. Osiński, P. Wójtowicz, NSZZ „Solidarność” Region Kujawy i Ziemia Dobrzyńska [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3: Polska północna, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 769).

14 Zob. np. A.F. Baran, Powstanie NSZZ „Solidarność” w KiZPS „Siarkopol” w Tarnobrzegu (wrzesień – grudzień 1980), „Studia Rzeszowskie” 2000, t. 7, s. 48.

15 M. Bukała, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Sandomierska [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5..., s. 651–653.

16 W. Handke, NSZZ „Solidarność” Region Leszczyński [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 4..., s. 449–450, 461.

17 D. Iwaneczko, Służba Bezpieczeństwa wobec „Solidarności” w Przemyskiem 1980–1981, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 12, s. 45.

18 Zupełnie nietypowa sytuacja miała miejsce w województwie piotrkowskim, gdzie o siedzibę władzy związkowej walczyły ośrodki w Opocznie i Radomsku, a stolica województwa – Piotrków Trybunalski – podporządkowała się Opocznu (M. Przybysz, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Piotrkowska [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 4..., s. 585–589).

19 Przykładem może być sytuacja w Regionie Południowo-Wschodnim (A. Brożyniak, NSZZ „Solidarność” Region Południowo-Wschodni..., s. 757). Więcej zob. S. Cenckiewicz, Od „Klanu” do „Renesansu”. Operacje Służby Bezpieczeństwa wobec kierownictwa „Solidarności” w latach 1980–1982, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 12, s. 36–39.

20 Na przykład niechęć Kutna do nowego województwa w Płocku i próby podporządkowania się Łodzi prowadziły do blokowania struktur płockich i ostatecznie nie pozwoliły na zjednoczenie obu organizacji związkowych funkcjonujących w województwie płockim (M. Przybysz, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Kutnowska..., s. 353–359).

21 Jerzy Giedroyc twierdził, że w maju 1981 r. funkcjonowało dwieście solidarnościowych bibliotek, a wkrótce liczba ta doszła do tysiąca (J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010, s. 137).

22 Wyjątkiem był Płock, gdzie działaczom udało się doprowadzić do wydawania „Solidarności Ziemi Płockiej” w poligrafii państwowej (J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń” – zadrukowane kartki papieru. Pisma pozacenzuralne 1980–1989/1990 [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2: Ruch społeczny, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 198).

23 Z ogromnych zapasów papieru zgromadzonych przez Oficynę Wydawniczą Q Regionu Pojezierze korzystało Wydawnictwo 3 Maja i poligrafia Regionu Białystok (M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5..., s. 128).

24 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 238; C. Kuta, Niezależny ruch wydawniczy 1980–1990 [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2..., s. 283–285.

25 Po utworzeniu województwa suwalskiego większość instytucji wojewódzkich miała tymczasowe siedziby w Ełku, część także w Augustowie i Giżycku (Suwałki. Miasto nad Czarną Hańczą, red. J. Kopciał, Suwałki 2005, s. 676).

26 Na niepotrzebny rozmach budowanego w Suwałkach gmachu Urzędu Wojewódzkiego zwracali nawet uwagę miejscowi funkcjonariusze SB, twierdząc, że może to wywołać niepotrzebne i groźne wzburzenie mieszkańców (AIPN Bi, 01/40/2, Notatka służbowa, [listopad 1980 r.], k. 7–7v.).

27 W Słupsku np. udało się uzyskać na przychodnię część budynku przewidzianego dla urzędu wojewódzkiego (I. Hałagida, NSZZ „Solidarność” Region Słupski [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3..., s. 582).

28 „Aktywność pilskiej »Solidarności« w okresie jej legalnej działalności skupiła się przede wszystkim na konflikcie o przejęcie KWMO na cele służby zdrowia i obronie działaczy w związku z represjami wobec wydawnictw solidarnościowych” – pisze badacz „Solidarności” pilskiej ks. Jarosław Wąsowicz (idem, NSZZ „Solidarność” Region Województwo Pilskie [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 4..., s. 257).

29 Cyt. za: A. Dębska, Niezależna Samorządna..., s. 19–20.

30 J.R. Sielezin, Płaszczyzna konfrontacji politycznej między „Solidarnością” a władzą w latach 1980–1981, Wrocław 2005, s. 172–173.

31 I. Krzemiński, Solidarność – doświadczenie i pamięć, Gdańsk 2010, s. 312.

32 J.R. Sielezin, Płaszczyzna konfrontacji..., s. 213.

33 Zob. np. A. Dębska, Niezależna Samorządna..., s. 13.

34 J. Żurek, NSZZ „Solidarność” w stolicy (1980–1981), „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 12, s. 59–60.

35 Na kolejnych posiedzeniach Zarządu Regionu Podkarpacie w ogóle nie realizowano programu zebrań, zbyt wiele czasu zajmowały kłótnie między działaczami (B. Kleszczyński, NSZZ „Solidarność” Region Podkarpacie [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5..., s. 820–822).

36 I sekretarz KW PZPR w Katowicach, wcześniej sekretarz KC, Andrzej Żabiński w końcu września przedstawiał następującą strategię: „Należy im [„Solidarności” – M.Z.] wszędzie udostępniać lokale. Najbardziej luksusowo urządzać, jak tylko można. [...] nie znam człowieka, którego by władza nie zdemoralizowała, to tylko kwestia, jak szybko i w jakim stopniu” (cyt. za: Ł. Kamiński, PZPR wobec „Solidarności” – pierwsze tygodnie, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 12, s. 33–34).

37 K. Maniewska, K. Osiński, P. Wójtowicz, NSZZ „Solidarność” Region Kujawy i Ziemia Dobrzyńska..., s. 777; E. Wojcieszyk, P. Zwiernik, NSZZ „Solidarność” Region Koniński..., s. 315; W. Handke, NSZZ „Solidarność” Region Leszczyński..., s. 469; J. Pawłowicz, NSZZ „Solidarność” Organizacja Regionu Płockiego [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5..., s. 389.

38 Stało się tak np. w województwie tarnobrzeskim (M. Bukała, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Sandomierska..., 654–655).

39 N. Jarska, Niezależny ruch oświatowy i nauka niezależna 1980–1989 [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2..., s. 163–164.

40 J. Pawłowicz, NSZZ „Solidarność” Organizacja Regionu Płockiego..., s. 385; M. Choma-Jusińska, NSZZ „Solidarność” Region Chełmski [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5..., s. 592.

41 Na przykład w Koninie funkcjonował Koniński Klub Katolików (E. Wojcieszyk, P. Zwiernik, NSZZ „Solidarność” Region Koniński..., s. 315).

42 Zob. T. Ruzikowski, Kultura niezależna [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2..., s. 315–385.

Andrzej Friszke

Region Mazowsze NSZZ „Solidarność” 1980–1981

Region Mazowsze należał do największych w NSZZ „Solidarność”, liczył prawie milion członków, zasięgiem obejmował siedem województw. Miał też swoją specyfikę. Warszawa była największym w Polsce ośrodkiem skupienia szkół wyższych, dlatego rola pracowników z wyższym wykształceniem była szczególna. W Warszawie znajdowały się najsilniejsze ośrodki przedsierpniowej opozycji, zwłaszcza Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”, które współtworzyły związek. Stąd też Region Mazowsze był ośrodkiem ponadprzeciętnej aktywności wydawniczej, która oddziaływała w skali lokalnej, ale też ogólnopolskiej, by wymienić jako szczególnie dobitny przykład Agencję „Solidarność”. Robotnicze twierdze Mazowsza to Zakłady Mechaniczne „Ursus”, Huta Warszawa, Fabryka Samochodów Osobowych, Miejskie Zakłady Komunikacyjne, a także Zakłady Radiowe im. Marcina Kasprzaka, Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg i inne. Były one liczne i dobrze zorganizowane, aczkolwiek – poza „Ursusem” – nie miały wyraźnych doświadczeń związanych z protestami społecznymi minionej dekady, były też niezbyt aktywne w sierpniu 1980 r. Samoorganizacja robotników następowała już po podpisaniu porozumień sierpniowych. Kolejną specyficzną cechą regionu była jego rozległość terytorialna.

Region nie doczekał się, jak dotąd, monografii, niemniej powstały pierwsze cząstkowe opracowania. W 2006 r. Adam Leszczyński przedstawił syntetycznie charakterystykę Mazowsza w okresie szesnastu miesięcy1. Dwa lata później ukazał się obszerny wywiad z członkami Prezydium Zarządu Regionu, mający charakter systematycznej relacji o jego historii2. Wydawnictwa te były wynikiem prac zespołu istniejącego przy Muzeum Historycznym m.st. Warszawy, który od kilku lat zbiera i gromadzi relacje członków komisji zakładowych regionu z okresu 1980–19823. Niezależnie od wspomnianego zespołu i jego prac powstała próba syntezy Włodzimierza Domagalskiego opublikowana w wydawnictwie zbiorowym NSZZ „Solidarność” 1980–19894.

Archiwum regionu zostało skonfiskowane przez Służbę Bezpieczeństwa po 13 grudnia 1981 r. Niektóre dokumenty następnie w MSW skopiowano i znajdują się obecnie w zbiorach Instytutu Pamięci Narodowej. Po kilku latach całość dokumentacji została przekazana Ogólnopolskiemu Porozumieniu Związków Zawodowych, gdzie archiwum Mazowsza uporządkowano, nadano sygnatury teczkom z dokumentami (łącznie 774 jednostki archiwalne). Po ponownym zarejestrowaniu NSZZ „Solidarność” w 1989 r. Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych zwróciło Regionowi Mazowsze jego archiwum. Nowe władze związku nie wykazały jednak należytej staranności, archiwum znalazło się w nieodpowiednich warunkach i uległo zniszczeniu. Obecni i przyszli badacze skazani więc są na odtwarzanie dziejów związku na podstawie prasy, nielicznych dokumentów ze zbiorów prywatnych, relacji oraz doniesień policyjnych i dokumentów w stanie wojennym skopiowanych przez SB.

Utworzenie regionu

Kluczowe znaczenie w historii tworzenia regionu miała grupa robotników z „Ursusa”, której liderami byli Zbigniew Bujak i Zbigniew Janas. W 1978 r. podjęli oni działania na rzecz robotników w ramach oficjalnych związków i napotkali oczywiście bariery uniemożliwiające skuteczność. Dzięki swemu koledze Arkadiuszowi Czerwińskiemu, który był uczniem współpracującego z opozycją nauczyciela z Międzylesia Wiktora Kulerskiego, zaczęli otrzymywać korowską bibułę: „Robotnika” i inne pisma i książki NOW-ej. W sposób systematyczny dostarczał ją Jan Łojak. Literatura ta, którą kolportowali w zakładzie, odegrała istotną rolę w formowaniu ich postawy ideowej i koncepcji działania. Co najmniej od wiosny 1980 r. utrzymywali kontakt z Janem Lityńskim i Henrykiem Wujcem, członkami KSS „KOR” i redakcji „Robotnika”. W maju 1980 r. mieszkający w Podkowie Leśnej Bujak odwiedził głodujących w tamtejszym kościele działaczy opozycji, a także organizował petycję mieszkańców miasteczka z wyrazami solidarności z głodującymi.

Kiedy 2 lipca 1980 r. w „Ursusie” wybuchł strajk, Bujak i Janas stali się jego naturalnymi liderami, a następnie próbowali utworzyć komisję robotniczą, która miała negocjować z dyrekcją m.in. sprawę dodatku drożyźnianego. Ich współpraca z redakcją „Robotnika” jeszcze się zacieśniła, wspólnie przygotowali projekt dodatku drożyźnianego. W toku tych działań w zakładzie odbyło się wiele zebrań i wieców, a Bujak i Janas zdobyli sobie pozycję liderów. 21 sierpnia, w okresie trwania strajku w Gdańsku, powołali Robotniczy Komitet Solidarności, na wiecu w zakładzie Bujak odczytał 21 postulatów gdańskiego Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Następnie zebrano wśród załogi 24 tys. złotych na pomnik poległych w 1970 r. i 30 sierpnia delegacja RKS z Janasem
i Emilem Broniarkiem na czele pojechała do Gdańska. Na wiadomość o podpisaniu porozumienia w Gdańsku RKS przekształcił się w Komitet Założycielski nowych związków. Na wydziałowych zebraniach przystąpiono do wyboru ich przedstawicieli do Komitetu Założycielskiego5.

W lipcu i sierpniu 1980 r. strajkowało w Warszawie szereg przedsiębiorstw, nie osiągnięto jednak wysokiego stopnia samoorganizacji i nie wyłoniły się stale działające zespoły kierownicze. W drugiej połowie sierpnia poza „Ursusem” szczególną aktywność wykazała Huta Warszawa, gdzie 26 sierpnia strajkowali robotnicy walcowni, a następnie innych wydziałów. Przywódcą strajku został Seweryn Jaworski. Strajk zakończył się po podpisaniu porozumienia w Gdańsku i odrębnego porozumienia w sprawie postulatów zakładowych huty.

Od pierwszych dni września w Warszawie działały punkty konsultacyjno-informacyjne, w których chętni do zakładania związku w swoim zakładzie mogli zasięgnąć informacji, jak interpretować porozumienie, skonsultować pomysły, uzyskać instrukcję, jak zorganizować i poprowadzić zebranie, a także pobrać powielone przez korowską poligrafię materiały – teksty porozumienia gdańskiego, instrukcje, omówienia obowiązującego prawa, wzory programów działania i statutu niezależnego związku. W jednym z takich opracowań udzielano odpowiedzi na następujące pytania: „Czy można być jednocześnie członkiem NSZZ i starego związku CRZZ-etowskiego?”, „Czy dyrekcja zakładu może odmówić przyznania pomieszczeń dla organizacji zakładowej NSZZ?”, „Czy dyrekcja lub POP PZPR mogą odmówić NSZZ dostępu do radiowęzła, poligrafii zakładowej, wywieszenia własnej tablicy ogłoszeń itp.?”, „W jaki sposób gromadzić składki członkowskie NSZZ?”, „Jaki jest stosunek członków NSZZ do starej Pracowniczej Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej?”, „Czy wystąpienie z CRZZ-etowskich związków zawodowych wpływa na uprawnienia pracownika do korzystania z funduszu socjalnego, mieszkaniowego, wczasów i sanatoriów?”. Na pytania te odpowiadano zgodnie z ustaleniami porozumień sierpniowych oraz z obowiązującym prawem6.

Inny dokument – „Porady dla zakładających zakładowe organizacje Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych” – zawierał szczegółowe omówienie koniecznej procedury oraz wzory pism, które powinny być złożone7. Te i inne materiały rozdawano przez kilka tygodni w punkcie informacyjno-konsultacyjnym w Klubie Inteligencji Katolickiej na ul. Kopernika 34 w Warszawie oraz ośrodku konsultacyjnym mieszczącym się w mieszkaniu Zofii Banieckiej na Bednarskiej 9 m. 24. W obu punktach przez całe dnie dyżurowali działacze KIK i KSS „KOR” gotowi udzielać szczegółowych rad, interpretować przepisy i proponować rozwiązania konkretnych sytuacji.

Już 4 września z inicjatywy Bujaka i Henryka Wujca doszło do spotkania założycieli związku przed fabryką w Ursusie. Postanowiono tworzyć organizację obejmującą wiele zakładów. Wzorów dostarczały istniejące już w wielu miastach międzyzakładowe komitety strajkowe, które od 1 września przekształcały się w międzyzakładowe komitety założycielskie. Wiesław Chrzanowski i Jan Olszewski opracowali statut wzorowany na gdańskim, którego byli autorami. Nazajutrz w kolejnym zebraniu uczestniczyło kilkanaście osób, w tym przedstawiciele tworzących się komisji zakładowych z „Ursusa”, FSO, MZK oraz WSK-PZL, Fabryki Półprzewodników „Tewa”, Zakładów im. Kasprzaka, Zakładów Maszyn i Urządzeń Technologicznych „Unitra-Unima”, „Zmech”. Uchwalono statut, powołano do życia Niezależny Samorządny Związek Zawodowy, który na wniosek dziennikarza Jerzego Zieleńskiego przyjął nazwę „Mazowsze”, i wybrano jego tymczasowe prezydium ze Zbigniewem Bujakiem jako przewodniczącym8. Pierwszą siedzibą władz regionu zostało prywatne mieszkanie przy ul. Hożej 42 m. 5. Tam też Bujak porozumiał się z kierującym organizowaniem związku w Hucie Warszawa Sewerynem Jaworskim, który zgodził się objąć funkcję wiceprzewodniczącego regionu9.

W ciągu następnych dni formowały się w licznych zakładach komisje założycielskie, przy czym często w zebraniach jako doradcy i obserwatorzy uczestniczyli konsultanci zaproszeni z ośrodków informacyjnych w KIK lub na Bednarskiej. Służyli oni pomocą niedoświadczonym przeważnie organizatorom i pomagali przeciwstawić się argumentom dyrekcji i kierownictwa starych związków, które na walnych zebraniach próbowały zniechęcać do tworzenia nowej organizacji pracowniczej. W powielanym „Komunikacie o pracach Tymczasowego Zarządu NSZZ Mazowsze” 16 września pisano: „Nie ustają próby torpedowania przez władze zakładania organizacji NSZZ. Najczęściej dyrektorzy zakładów i kierownicy placówek naukowych odmawiają przydzielenia sal na odbycie zebrań założycielskich. Tak stało się np. w MZK w Warszawie. Najczęściej podawanym pretekstem do odmowy jest brak rejestracji NSZZ u władz, co stoi w jaskrawej sprzeczności z ustaleniami porozumienia gdańskiego”10.

Henryk Wujec wspominał: „Znałem ludzi z różnych zakładów, jeszcze z pracy w »Robotniku«, więc kierowałem ich do nowo powstałego MKZ-etu, załatwiałem różne sprawy interwencyjne, wiązałem końce”11. Pomoc konsultantów miała ogromne znaczenie dla powstawania związku zwłaszcza w mniejszych zakładach. Wujec wspomina, że „te komisje zakładowe, które były silne [...] dostarczały swoich działaczy [...] jechali konsultanci z porozumieniami gdańskimi i ze statutem do dyrekcji, no i – zwłaszcza jeśli to byli na przykład robotnicy z Ursusa – odnosili skutek natychmiastowy. Zwykle jechał jeden inteligent i jeden robotnik do takiego zakładu, żeby powiedzieć panu dyrektorowi, że on sprzeciwia się temu, co zostało zawarte w Gdańsku, i żeby nie stawiał więcej oporów. Więc na ogół to się kończyło tak, że się godził...”. Wśród konsultantów dużą rolę odegrał Tadeusz Kłopotowski, który własnym samochodem jeździł głównie do zakładów pozawarszawskich, leżących w sąsiednich województwach. Wiktor Kulerski dodawał: „Takie powiedzenie wówczas było [...] że granice Regionu Mazowsze zostały wyznaczone zasięgiem samochodu Kłopotowskiego”12.

Pierwszy okres organizowania związku zamykało zebranie około dwustu osób z różnych powstających komisji zakładowych, które odbyło się w lokalu warszawskiego KIK 20 września. W tym momencie „Mazowsze” skupiało ponad 90 organizacji zakładowych i liczyło 70 tys. członków. W składzie Prezydium Tymczasowego Zarządu znajdowali się Bujak, Jaworski, Edward Głowacki (FSO), Jacek Knap (Zakłady Mechaniczne im. Marcelego Nowotki), Stefan Lipowski („Tewa”), Jan Łojak (ZOZ), Jerzy Stasiak (MZK), Andrzej Warabieda („Rawar”), Maciej Madeyski (FSO), January Bednarczyk („Polkolor”), Andrzej Ciechowski (PKP), Wiktor Kulerski, Jerzy Rudziński (MPT), Dominik Tyburski (MPT)13.

Kulerski reprezentował też działający odrębnie Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty. Jego przedstawiciele weszli w skład delegacji, która miała się udać 17 września do Gdańska na ogólnopolskie zebranie organizatorów nowych związków. Prezydium „Mazowsza” wydało 15 września instrukcję, by delegacja wypowiedziała się „za wspólną rejestracją pod wspólnym statutem jako członkowie założyciele ogólnej Organizacji Związkowej NSZZ”14.

Powstanie NSZZPNTiO było wynikiem niepewności, czy grupy zawodowe pracowników nauki i oświaty powinny tworzyć jeden związek z robotnikami, czy powołać własny. Wskazywano na inną specyfikę pracy i interesów zawodowych zatrudnionych w instytutach naukowych i badawczych niż załóg fabryk. Przeprowadzone 10 września zebranie z udziałem prawie trzystu delegatów placówek naukowych i oświatowych zdecydowało o powołaniu do życia NSZZNTiO. Postanowiono o najściślejszej współpracy z NSZZ „Mazowsze”, a niektórzy działacze NSZZNTiO, jak wiceprezes Kulerski, byli zarazem organizatorami „Mazowsza”. Ostatecznie 13 października na II Walnym Zjeździe NSZZNTiO liczący wówczas 19 tys. członków związek postanowił zakończyć działalność, a jego koła przeszły do NSZZ „Solidarność”. Oznaczało to zdecydowane wzmocnienie Regionu Mazowsze o liczną kadrę pracowników naukowych i nauczycieli.

Na mocy przyjętych w Gdańsku 17 września zasad i uchwalonego statutu NSZZ „Mazowsze” stał się częścią Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” jako jego autonomiczna organizacja regionalna. Zgodnie z przyjętym statutem autonomia była szeroka, w jej ramach rozwijała się niezależna i wielokierunkowa aktywność. Bieżącą działalność koordynował zarząd tworzony przez delegatów poszczególnych zakładów oraz jego prezydium, które było faktycznym ciałem kierowniczym. Samodzielność komisji zakładowych w połączeniu z ogromną aktywnością i samoorganizacją oddolną oznaczały, że prezydium nie było ciałem zdolnym do narzucania własnych decyzji, ale w sprawach kluczowych musiało się liczyć z nastrojami załóg, przynajmniej największych zakładów. Miało więc znaczenie dla koordynowania i moderowania działań, znajdowania form organizacyjnych dla oddolnych inicjatyw, reagowania na wysuwane od dołu postulaty i pomysły. Region był reprezentowany w Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” personalnie przez swego przewodniczącego Zbigniewa Bujaka. Decyzje w KKP podejmowano na zasadzie dyskusji i ucierania stanowiska, przy czym rola przedstawicieli Regionu Mazowsze była znaczna ze względu na jego potencjał.

Okres organizowania się regionu i jego władz trwał praktycznie aż do czerwca 1981 r., kiedy odbył się I Walny Zjazd (Walne Zebranie) Delegatów. Można jednak wyróżnić etapy i cezury, które wyznaczały stabilizowanie się związku. Od 25 września 1980 r. MKZ dysponował siedzibą przy ul. Szpitalnej 5, w centrum miasta. Pozwalało to na skupienie w jednym miejscu wielu działań i inicjatyw, a także usprawnienie kontaktów z komisjami zakładowymi oraz innymi regionami. 9 października ukazał się pierwszy numer pisma regionu „Niezależność”. W końcu września w Regionie Mazowsze było zarejestrowanych 38 komisji zakładowych, ale na początku grudnia Bujak mówił publicznie o 2200 kołach skupiających 600 tys. członków15. Służba Bezpieczeństwa oceniała w tym czasie, że do związku należy 120 tys. członków, ale w 72 zakładach, z których dysponowała bardziej szczegółowymi danymi, do „Solidarności” Regionu Mazowsze należało 80 proc. załóg16. Z końcem 1980 r. SB obliczała, że w województwie warszawskim „Solidarność” liczy 600 tys. członków, a w województwach, w których organizacje związkowe przyłączyły się do Mazowsza, dalszych 94 tys. Był to więc najliczniejszy region „Solidarności”, która – wedle tego samego źródła – skupiała wówczas blisko 7 mln członków17.

Tworzenie się kadry działaczy związkowych Henryk Wujec wiązał ze szkoleniami, które odbywały się co tydzień. Terminy i tematy spotkań ogłaszano na tablicy MKZ, przychodzili chętni z różnych zakładów. Program zajęć obejmował znajomość statutu, sprawy związane z rejestracją, prawo związkowe, prawo pracy, sprawy ekonomiczne, zagadnienia struktury i organizacji zakładu pracy. Dyskutowano także nad sprawami bieżącymi. „Dzięki szkoleniom zorganizowała się duża grupa ludzi, aktywistów związkowych, którzy przeszli później do pracy w regionie” – wspominał Wujec18.

Mówiąc o pracy w regionie, Wujec miał na myśli jego siedzibę przy ul. Szpitalnej 5, czyli dwa mieszkania o łącznej powierzchni 200 m kwadratowych. „Codziennie odwiedza biuro 1500–2000 interesantów. W okresach gorących [...] liczba ta wzrasta do 5 tysięcy – pisano w „Niezależności”. – W 11 małych pokojach pracuje Zarząd, sekretariat, rejestracja, konsultanci, kolportaż prasy, poligrafia, biuro informacyjne z teleksami, redakcje pism, księgowość. Tu odbywają się też posiedzenia prezydium regionu”. W biurze pracowało około 150 osób, w tym od połowy grudnia około 50 na etatach. Biuro formalnie było czynne od 10.30 do 19, ale w praktyce praca trwała do północy, nieraz dłużej. „Samo biuro obsługuje interesantów, udziela porad i konsultacji, rejestruje nowe koła, których dziennie zgłasza się kilkanaście. To wszystko stanowi 90% jego działalności”19.

Podtrzymaniu łączności z zakładami, przekazaniu im informacji oraz odbiorowi różnych sugestii, ale też elementom szkolenia, służyły zebrania delegatów kół zakładowych, które odbyły się kolejno w ośrodku studenckim „Riwiera” (25 października), hali „Gwardii” (6 grudnia) i Teatrze Wielkim (18 stycznia 1981). Na tym ostatnim przewodniczący Bujak omówił stan realizacji porozumienia gdańskiego, doc. Stefan Kurowski rządowy projekt planu gospodarczego na 1981 r., prof. Janusz Beksiak przedstawił projekt reformy gospodarczej, Krzysztof Hagemejer zreferował rządowy projekt reglamentacji kartkowej, a Michał Strzeszewski problem wolnych sobót i skracania czasu pracy. Mówiono też o uwięzionych działaczach Konfederacji Polski Niepodległej (Seweryn Jaworski, Zofia Romaszewska), o trudnościach w rozpowszechnianiu filmu Robotnicy ’80, o kłamstwach w audycjach telewizji. Uzgodniono stanowisko w sprawie wolnych sobót, planu gospodarczego, rejestracji związku zawodowego rolników, dostępu do środków masowego przekazu. Dokument ten odbito następnie w kilkunastu tysiącach egzemplarzy20.

Tego typu zebrania były elementem demokracji bezpośredniej, na co dzień jednak pracę związkową na szczeblu regionu wykonywało prezydium. Ustalenie jego składu i kompetencji było więc rzeczą kluczową. Wybrane we wrześniu prezydium rozrastało się, gdyż było uzupełniane przez kooptację przedstawicieli przyłączających się zakładów. Problemem tym zajęto się na posiedzeniu zarządu 12 grudnia. Ustalono wówczas, że w skład stałego zespołu roboczego (tzw. ścisłego prezydium) wchodzą Bujak, Jaworski, Kulerski, Mirosław Odorowski, Maciej Madeyski, Janusz Onyszkiewicz, Wujec, Jan Łojak, Jacek Knap, Janusz Kondrasiuk, Andrzej Jordan. Zespół ten zobowiązano do przedstawienia szczegółowego sprawozdania na zebraniu wyborczym. Ponadto uzgodniono, że pełny skład prezydium uzupełniony jest o przedstawicieli zakładów, w których liczba członków NSZZ „Solidarność” przekracza 3 tys. i które od początku włączyły się do pracy związkowej. Były to: „Ursus”, Huta Warszawa, Zakłady im. Nowotki, Świerczewskiego, Waryńskiego, Róży Luksemburg, Kasprzaka, FSO, MZK, „Tewa”, „Polkolor”, Politechnika Warszawska, WZT, PAN, MPT, PZO, WSK-PZL. „Przedstawiciele tych zakładów mają pełne prawo głosu; w zasadzie powinni to być stali przedstawiciele, jednak na wniosek zakładów mogą w konkretnym przypadku nastąpić zmiany osób”. W skład prezydium wchodzą też przedstawiciele województw, które przystąpiły do Regionu Mazowsze: Ciechanowa, Siedlec, Ostrołęki, Białej Podlaskiej, Łomży. Ponadto w pracach prezydium biorą udział – na prawach obserwatorów – przedstawiciele pięciu branż od dawna uczestniczących w działaniach MKZ: służba zdrowia, kolejarze, pracownicy budowlani, poligrafii i biur projektów. Pewnych korekt dokonano jeszcze na zebraniu 19 grudnia21.

W składzie prezydium nie zawsze wymieniano rzecznika prasowego regionu, którym od października był Janusz Onyszkiewicz. Rola rzecznika, komunikującego się z prasą, także zagraniczną, była bardzo istotna. Miał on zasadniczy wpływ na sposób prezentowania spraw regionu wobec mediów, głównie zagranicznych, gdyż – jak wiadomo – do krajowych związek był właściwie niedopuszczany. Pomocą w zakresie obsługi prasowej i redagowania komunikatów, a także nieformalnym łącznikiem ze środowiskiem akademickim, był Jacek Szymanderski.

W bieżącej działalności, zwłaszcza ustalaniu zasadniczej strategii działania i reagowania na pojawiające się konflikty, główną rolę odgrywali doradcy prezydium, przede wszystkim Jacek Kuroń, Adam Michnik, Jan Lityński. Ich funkcja nie była określona formalnie, opierała się na zaufaniu i osobistym autorytecie. Formalnych doradców prawnych prezydium mianowało dopiero w końcu sierpnia 1981 r. – Jana Olszewskiego, Wiesława Chrzanowskiego i Andrzeja Grabińskiego. W istocie doradzali oni związkowi od początku. Dla zorganizowania biura regionu, a także jego kontaktów zagranicznych, ogromne zasługi położył Krzysztof Śliwiński, działacz KIK i pierwszy (do połowy listopada) kierownik biura. Od połowy listopada kierownikiem biura został Mieczysław Grudziński. Komórkę ekspercko-doradczą pod nazwą Ośrodek Badań Społecznych stworzył Antoni Macierewicz wraz z grupą współpracowników wydawanego przez siebie pisma „Głos”.

W prezydium zasiadali w równej mniej więcej liczbie robotnicy i inteligenci. Zaznaczył się też podział pracy. Obok przewodniczącego Bujaka i wiceprzewodniczącego Jaworskiego oraz skarbnika Madeyskiego funkcję sekretarza pełnił początkowo Wujec, który wspominał: „Właściwie, jak każdy członek prezydium, robię wszystko. Oficjalnie zajmuję się Wszechnicą Robotniczą »Solidarności« i szkoleniem związkowym. Druga rzecz, którą robię, to przygotowanie materiałów do obrad prezydium i zarządu oraz ustalanie ich porządku”22. Stopniowo funkcję sekretarza z podobnymi kompetencjami przejął Mirosław Odorowski.

Sposób kierowania związkiem był specyficzny i odmienny od doświadczeń, których nabyli obywatele PRL. Komisje zakładowe z jednej strony były samorządne i niezależne, prezydium nie mogło im niczego nakazywać, z drugiej zaś strony oczekiwały od prezydium obszernej informacji i wskazówek. Zbudowanie odpowiedniego przepływu informacji było jedną z głównych trosk. „Na ogół niewiele jednak wiemy o tym, co się dzieje w małych zakładach – przyznawał Wujec. – Więcej informacji posiadamy na temat dużych, bo ich przedstawiciele są w zarządzie. O problemach wewnątrzzakładowych dowiadujemy się głównie wtedy, gdy jakaś komisja czegoś od nas potrzebuje, np. stanowiska w sprawie zasiłków socjalnych lub samorządu. [...] jest olbrzymie oczekiwanie załóg, że region przedstawi pełną informację o tym, co się dzieje, przedstawi propozycje dotyczące najważniejszych spraw, a to samorządu, a to kodeksu pracy, a to reformy gospodarczej. Że to wszystko komisje zakładowe po prostu dostaną w formie gotowej. [...] I z jednej strony komisje zakładowe uważają, że są niezależne od regionu i że same będą sobie rządzić, a z drugiej strony potrzebują konkretnej instrukcji”23.

Podczas spotkania kierownictwa regionu z prezydentem Warszawy, które odbyło się 22 grudnia 1980 r., Odorowski poinformował, że w Regionie Mazowsze jest obecnie zarejestrowanych około 3500 kół związku, z czego 2300 w województwie stołecznym, przy czym nadal trwa rejestracja. Liczbę członków szacuje się na około 700 tys., dokładne dane będą dopiero po uruchomieniu kont bankowych – obliczone na podstawie wpływających składek członkowskich. Jacek Knap przedstawił strukturę organizacyjną „Solidarności”: organizacje zakładowe – region – Krajowa Komisja Porozumiewawcza. Wówczas istniały już 54 regiony, przewidywano stworzenie makroregionów; Region Mazowsze obejmował siedem województw. Wujec przedstawił sprawę sekcji branżowych i zawodowych, których w Regionie Mazowsze działało około 45, na prawach komisji porozumiewawczych. Najważniejsze z nich to Krajowa Komisja Porozumiewawcza Służby Zdrowia, Oświaty, Budowlanych, Biur Projektów, Kolejarzy, Wydawnictw, Poligrafów, Instytutów PAN i Instytutów Resortowych24.

Problem sekcji branżowych należał do szczególnie trudnych kwestii w „Solidarności”, w tym także w Regionie Mazowsze. NSZZ „Solidarność” tworzył organizację terytorialną, ponadbranżową, ale problem specyfiki branż powracał. W kwietniu 1981 r. na zebraniu zarządu Andrzej Jordan przypomniał, że w myśl uchwalonego przez zarząd regulaminu branżowe komisje koordynacyjne nie powinny zostać zinstytucjonalizowane, gdyż groziłoby to rozbiciem związku. „Większość z nich działa zgodnie z regulaminem, niektóre komisje jednak nie współdziałają z regionem, żądają funduszy i tworzą trwałe struktury”. Zespół zajmujący się tymi sprawami w Regionie Mazowsze proponował, aby komisje koordynacyjne nie miały funduszów, etatów i stałych grup do rozmów z władzami. Krzysztof Łypacewicz, przedstawiając projekt statutu sekcji biur projektowych, podkreślił, że jest to wyraz „silnej, oddolnej potrzeby, sekcja pracowników biur projektowych chce działać jako ciało doradcze regionu. Podkreślał, że nie należy sztucznie zatrzymywać oddolnych akcji, tylko zapobiegać tendencjom odśrodkowym”. Skarbnik Maciej Madeyski poinformował, że z licznych komisji koordynacyjnych napływają wnioski o finansowanie ich działalności; postulował, aby nie blokować ich pracy. Janusz Kondrasiuk mówił o terenowych komisjach koordynacyjnych powstających do rozmów z lokalnymi władzami; jego zdaniem powinny one działać według takiego samego regulaminu jak komisje koordynacyjne branżowe25.

Wyspecjalizowane piony

Wielkość regionu oraz różny charakter potrzeb wymuszały tworzenie zespołów i pionów zdolnych do reagowania na takie potrzeby, dostarczania informacji oraz inicjowania pewnych działań. Było to możliwe dzięki istnieniu szerokiego środowiska inteligencji, która przeszła przez doświadczenie organizowania różnych form działalności niezależnej. Zasadą było, że istniejące lub tworzące się grupy zainteresowane danym typem działań opracowywały ich koncepcję i zgłaszały się do regionu z prośbą o poparcie. I zwykle takie poparcie otrzymywały. W ten sposób tworzyła się większość pionów działalności i wydawanych pism. Organizacyjnie wyspecjalizowane ośrodki mogły działać dzięki istnieniu biura regionu. Podporządkowane prezydium biuro zapewniało obsługę techniczną, finansową, w znacznej części organizacyjną. W grudniu 1980 r. jako pracowników odpowiedzialnych za pracę biura, oprócz jego szefa Grudzińskiego, wymieniano Mirosława Odorowskiego (sekretarza prezydium), Władysława Rodowicza, Stanisława Ściskalskiego. Na czele sekretariatu stanęła Katarzyna Zonn-Pasternak, której pomagała Marta Woydt26; obie niebawem przeszły do innych działów. W styczniu pracą sekretariatu prezydium pokierowały Grażyna Zajączkowska i Iwona Rajpert.

Wszechnica Robotnicza

W październiku 1980 r. okazało się, że zwykłe szkolenie związkowców jest niewystarczające. Zaznaczył się głód wiedzy, zarówno o bieżącej sytuacji kraju, jak i najnowszej historii, w tym poprzednich buntów społecznych i działalności opozycji przedsierpniowej. Współpracownik SB, który uczestniczył w kursie dla przyszłych działaczy związku, doniósł, że referat pt. „Organizacja zebrań” wygłosił Władysław Rodowicz, a Henryk Wujec zorganizował „prawdziwy kiosk” z literaturą, sprzedał około 300 egzemplarzy „Robotnika”, 10 egzemplarzy „Biuletynu Informacyjnego”, a także broszury Tajny referat Chruszczowa, Na czym polega socjalizm Stefana Kisielewskiego i Polskie państwo podziemne Władysława Bartoszewskiego27.

Współpracując ze środowiskami Towarzystwa Kursów Naukowych, Klubu Inteligencji Katolickiej, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej, Henryk Wujec zorganizował cykl wykładów. Działalność Wszechnicy Robotniczej zainaugurowano 15 grudnia 1980 r., kiedy w Zakładach im. Róży Luksemburg Jacek Kuroń wygłosił wykład „Czym jest »Solidarność«?”, a Bronisław Geremek mówił na ten sam temat w Miejskich Zakładach Komunikacyjnych. Proponowano m.in. takie wykłady: „Czego oczekiwać od reformy gospodarczej?”, „Równość i nierówność społeczna”, „Praca a zdrowie”, „Jakiej szkoły chcielibyśmy dla naszych dzieci?”, „Jak czytać gazetę?”, „Poznański czerwiec – polski październik 1956”, „Samorząd – likwidacja i odbudowa”, „Grudzień 1970”, „Dole i niedole ekonomisty i inżyniera w PRL”, „Rok 1976, KOR i samopomoc społeczna”, „Kościół w PRL”, „Zagadnienia socjalne w zakładzie pracy”, „Kierunki reformy kodeksu pracy”, „Czesław Miłosz”.

Wykłady przygotowane w ramach wszechnicy dotyczyć miały przede wszystkim problemów, które ze względu na cenzurę nie mogły być omawiane gdzie indziej. Koncepcją działania świadomie nawiązano do przedwojennego Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. „Najwięcej chętnych było na wykład »Czym jest Solidarność?«, a więc geneza ruchu, cele działania. Wykłady prowadzili Kuroń, Michnik, Geremek, Lityński, wkrótce będzie o tym mówił mec. Olszewski – relacjonował Wujec w marcu 1981 r. – Duże zainteresowanie wzbudza tematyka gospodarcza i historyczna, a także spotkania o opozycji demokratycznej (KOR). Na te wykłady jest tak dużo chętnych, że nie możemy szybko podesłać wykładowców, zwłaszcza że zgłaszają się do nas ludzie z całej Polski”. Zajęcia organizowano w domach kultury i na uczelniach, np. na politechnice. Wygłaszano jeden, a czasem kilka wykładów dziennie, w każdym uczestniczyło od kilkudziesięciu do kilkuset słuchaczy28.

Na zebraniu prezydium 2 stycznia 1981 r. Wujec mówił, że organizowane są wykłady i kursy, powstają dzielnicowe centra szkoleniowe (działa już centrum na Woli, które tworzy Zbigniew Knap). Program wykładów dla członków prezydium obejmuje medycynę pracy, problemy mieszkalnictwa, podział funduszu socjalnego w zakładach pracy. Program szkolenia dla członków komisji zakładowych przewiduje trzy etapy o postępującej specjalizacji29. Od lutego do maja 1981 r. zorganizowano 23 kursy, m.in. dla skarbników komisji zakładowych, dla osób zajmujących się sprawami socjalnymi, ochroną zdrowia pracowników i zagadnieniami prawnymi30. Wszechnicą przez cały okres jej działalności kierował Henryk Wujec z pomocą Wisły Pankiewicz, a następnie także Marty Woydt i Ludwiki Wujec.

Niektóre materiały opracowane w ramach prac wszechnicy zostały powielone, m.in. opracowany w Polskim Towarzystwie Socjologicznym obszerny artykuł Jerzego Drążkiewicza Doświadczenia a szanse samorządu pracowniczego w PRL. (Czym był, a czym może być samorząd pracowniczy)31. Materiał ten był związany z podejmowanymi działaniami na rzecz reformy ekonomicznej, której samorząd miał być istotną częścią.

Komisja Interwencji

Utworzona wkrótce po powstaniu regionu Komisja Interwencji miała przyjmować osoby zgłaszające się ze skargami, gromadzić związaną z tym dokumentację i nadawać skargom drogę prawną lub podejmować interwencje u władz. Niewielka początkowo komórka, której przewodniczył robotnik Lech Matul, opierająca się w dużym stopniu na zaangażowaniu Tadeusza Kłopotowskiego, nabrała znaczenia, kiedy w listopadzie rozpoczęli działalność w regionie Zofia i Zbigniew Romaszewscy. Wnieśli oni ogromne doświadczenie zdobyte w minionych trzech latach w Biurze Interwencyjnym KSS „KOR”, które badało przypadki nadużycia władzy i łamania prawa przez milicję, prokuraturę i sądy. Romaszewscy dysponowali też grupą sprawdzonych współpracowników. Wraz z ich zaangażowaniem komisja znacznie się rozrosła i zajęła trudnymi sprawami, m.in. represjami poczerwcowymi w Radomiu.

Korzystając ze swoich dawnych kontaktów, Romaszewscy starali się inspirować do tworzenia podobnych komisji w innych regionach. Już 20–21 grudnia z ich inicjatywy odbył się w Warszawie ogólnokrajowy zjazd biur interwencyjnych, który zwrócił się do KKP o powołanie Ogólnopolskiego Zespołu Informacyjno-Konsultacyjnego Biur Interwencyjnych32. W Regionie Mazowsze proces organizowania Komisji Interwencji zakończył się w styczniu 1981 r., kiedy ostatecznie Matula zastąpił Romaszewski33.

W dalszych miesiącach znaczenie tej komisji rosło. Jak pisano w jej regulaminie, miała ona interweniować w sprawach członków związku dotyczących ich uprawnień pracowniczych i socjalno-bytowych, a także w sprawach pozazwiązkowych, w których doszło do rażącego naruszenia prawa, gromadzić dokumentację napływających spraw i wyodrębniać problemy wymagające interwencji związku. Poszerzenie zakresu działania o sprawy pracownicze było poważnym rozszerzeniem kompetencji. Komisja miała też prowadzić mediacje w sprawach wewnątrzzwiązkowych i w wypadku niemożności uzyskania porozumienia przedstawiać problemy do rozstrzygnięcia prezydium regionu34. Jak wspominał Romaszewski, „podstawowe interwencje dotyczyły spraw pracy: zwolnień, konfliktów, wszelkiego rodzaju nadużyć administracji”35. Od końca listopada do połowy maja 1981 r. wpłynęło do komisji prawie 3,5 tys. spraw36.

Komisja Interwencji podejmowała więc w praktyce działania na rzecz przywrócenia praworządności i walczyła z naruszaniem prawa wobec związkowców. Zarazem wspierała zarząd regionu radomskiego w jego staraniach na rzecz represjonowanych po 25 czerwca 1976 r. Wspierała również powołany przez KKP w grudniu 1980 r. Komitet Obrony Więzionych za Przekonania, do którego weszło grono wybitnych intelektualistów i prawników.

W styczniu 1981 r. powstała Komisja Mediacyjna dla likwidowania sporów i konfliktów powstających w związku, którą kierował Marek Nowicki. Od maja działała wspólnie z Komisją Interwencji.

Ośrodek Badań Społecznych

Ośrodek Badań Społecznych powstał we wrześniu 1980 r. w wyniku rozwinięcia prac dotychczasowego punktu informacyjno-konsultacyjnego przy ul. Bednarskiej. Opierając się na środowisku i zapleczu intelektualnym miesięcznika „Głos”, Antoni Macierewicz zorganizował zalążek grupy ekspertów, która miała pracować na rzecz regionu. 17 stycznia
1981 r. odbyło się pierwsze posiedzenie piętnastoosobowej Rady Programowej, w której skład weszli specjaliści z zakresu socjologii, prawa, ekonomii i historii37. Datę tego posiedzenia uznano za akt formalnego utworzenia OBS38. We współpracy z Biurem Informacyjnym powołano informator „Wiadomości Dnia”. W lutym 1981 r. przewidywano docelowe zatrudnienie w OBS trzydziestu osób39. Wśród pracowników ośrodka byli znani z późniejszej aktywności m.in. socjologowie Ludwik Dorn i Jacek Kurczewski, prawnik Jarosław Kaczyński, historycy Bronisław Komorowski i Jan Skórzyński.

Od pierwszych miesięcy 1981 r. OBS współpracował, zwłaszcza w zakresie prawa, ekonomii i polityki społecznej, z ogólnokrajowym Ośrodkiem Prac Społeczno-Zawodowych przy KKP, którym kierował Andrzej Wielowieyski. Szczególnie istotną częścią jego aktywności było wydawanie „Wiadomości Dnia” oraz opracowywanie badań opinii związkowej, przeprowadzanie ankiet i ich opracowywanie, czym kierował Dorn. Rola OBS jako zaplecza intelektualnego regionu była dla jego kierownika nie mniej istotna jak budowanie wokół ośrodka grupy politycznej, która zaznaczyła swą aktywność zwłaszcza jesienią 1981 r.

OBS wydawał także obszerne broszury, z których warto wymienić Jacka Kurczewskiego Konflikt i Solidarność (druk: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych), oraz we wrześniu 1981 r. pierwszy numer teoretycznego periodyku „Niepodległość Pracy”, który był próbą refleksji nad dotychczasową historią „Solidarności” i postawami jej członków.

Informacja

Szczególnie ważną, a zarazem konfliktogenną formą działalności była informacja. Konieczność zbudowania przepływu informacji między kierownictwem związku a komisjami zakładowymi i członkami była oczywista od samego początku, następnie wielokrotnie podnoszona. Oficjalnym pismem regionu była „Niezależność”, wydawana od 9 października 1980 r. i redagowana przez zespół, w którym wyróżniali się Jan Łojak (redaktor naczelny), Ludwika Wujec, Krystyna Lityńska, Katarzyna Karpińska, Magdalena Korotyńska, Małgorzata Lanota i Irena Lewandowska. Ukazująca się co dwa tygodnie w nakładzie 25 tys. egzemplarzy, licząca osiem stron drobnego druku „Niezależność” była pismem publicystyczno-informacyjnym. Zachowywała autonomię wobec statutowych władz związku, choć ideowo i środowiskowo była mocno związana z prezydium i przewodniczącym Bujakiem.

Istotną rolę w kształtowaniu poglądów działaczy regionu odgrywał też korowski „Robotnik” redagowany przez Jana Lityńskiego, Helenę Łuczywo i Irenę Wóycicką. Aczkolwiek „Robotnik” nie był formalnie pismem NSZZ „Solidarność”, to drukowano go w siedzibie Regionu Mazowsze, a rozpowszechniano związkowym kanałem kolportażu. Wśród pism publicystycznych wymienić należy „NTO”, pozostałość po nieistniejącym od października NSZZPNTiO. Redagowane przez Włodzimierza Wypycha, Agnieszkę Maciejowską, Piotra Ogrodzińskiego, Józefa Orła, Henryka Szlajfera i innych „NTO”, wydawane w nakładzie 1,5 tys. egzemplarzy, nie rozwijało wprost tematyki związkowej, ale raczej polityczną, politologiczną, ekonomiczną, i to w duchu radykalnym, ideowo zorientowanym na niekomunistyczną lewicę. Na przeciwnym biegunie pod względem formuły redakcyjnej znajdował się wydawany od listopada 1980 r. pod redakcją Ewy Kulik i Marka Beylina „Informator”, skoncentrowany na suchym rejestrowaniu najważniejszych wydarzeń dotyczących całej „Solidarności”, nie tylko regionu40. Przez większość omawianego tu czasu opiekę i kontrolę nad prasą regionu sprawował jego rzecznik prasowy Janusz Onyszkiewicz, przy czym była to opieka liberalna, wolna od prób ingerencji.

Niezależność prasy związkowej oraz jej aktywność publicystyczna, nie przez wszystkich akceptowana, wywoływała nieraz sprzeciwy i próby podporządkowania redakcji formalnej kontroli. Próby te zaznaczyły się zwłaszcza po zjeździe prasy związkowej w Hucie Katowice (24–25 stycznia 1981 r.), gdzie mocno podkreślono stanowisko, że za kształt pisma ponosi odpowiedzialność jedynie jego redakcja, postulowano niezależność pism od zarządów regionów, zaznaczono, iż prasa powinna pełnić funkcje kontrolne, również wobec władz „Solidarności”. W celu poprawienia wymiany informacji między regionami powołano do życia Agencję Solidarność, która miała działać przy MKZ Mazowsze. Redaktorem agencji została Helena Łuczywo z redakcji „Robotnika”. Zadaniem AS było przygotowywanie i przesyłanie faksem do pism regionalnych serwisu informacyjnego obejmującego cały kraj, a także opracowywanie dwa razy w tygodniu biuletynu prasowego rozsyłanego siecią PKP do innych regionów. Biuletyn ten miał zawierać wszelkie dokumenty KKP i kierownictw regionalnych, streszczenia obrad KKP, rozmów z rządem, a także wybór artykułów publicystycznych z pism związkowych41.

Pierwsza reakcja wymierzona w siłę i aktywność korowskiej prasy nastąpiła już w grudniu 1980 r., kiedy podważono prawomocność wydawania w regionie „Robotnika”. Indagowany w czasie dyskusji na posiedzeniu prezydium Jan Olszewski wyjaśnił, iż maszyny drukarskie zostały „Solidarności” udostępnione pod warunkiem, że będą służyły wyłącznie do drukowania materiałów związkowych, które nie podlegają cenzurze. Onyszkiewicz zwrócił uwagę, że poza cenzurą mogą wychodzić tylko materiały o charakterze informatorów wewnętrznych, tygodnik musiałby podlegać cenzurze. Członek prezydium Głowacki powiedział, że druk innych czasopism mógłby odbić się ujemnie na wydawaniu czasopism związkowych. Stwierdzono więc, że ponieważ nie można uznać „Robotnika” za pismo wewnątrzzwiązkowe, nie może on też być oficjalnie drukowany w tej drukarni42.

Na posiedzeniu prezydium 30 stycznia 1981 r. uznano, że celowe jest znaczne zwiększenie nakładu „Wiadomości Dnia” wydawanych przez OBS i zamieszczanie w nich wyciągów z protokołów zebrań prezydium. Macierewicz w imieniu OBS zobowiązał się do wydawania „Wiadomości Dnia” w nakładzie około 3,5 tys. egzemplarzy, kierujący poligrafią Witold Łuczywo – do dodrukowania jeszcze 1,5 tys. Stwierdzono, że sieć dodatkowych punktów informacyjnych jest w trakcie organizowania, a zajmuje się tym Paweł Niezgodzki. Zapewnił on, że w ciągu najbliższych dwu tygodni sieć ta zacznie już funkcjonować43.

9 lutego 1981 r. Niezgodzki przedstawił program działania Biura Informacji. „Przekazuje ono teleksami, telefonicznie i za pomocą »Wiadomości Dnia« bieżące informacje o życiu związku i o sytuacji w kraju. Wiadomości te mają charakter oficjalnych wiadomości Regionu Mazowsze. Muszą więc być szczegółowo sprawdzone. Ze względu na poważne konsekwencje, jakie mogą wynikać z przekazu informacji, Biuro Informacji musi podlegać bezpośrednio Zarządowi Regionu, odpowiedzialny za pracę Biura Informacji musi być członek Zarządu pochodzący z wyboru. Konieczne jest też scentralizowanie zbioru informacji. Obecnie Biuro współpracuje ze wszystkimi agendami Regionu, konieczne jest określenie relacji między wydawanymi przez Biuro Informacji we współpracy z OBS »Wiadomościami Dnia« oraz proponowanym wydawnictwem, a także wydawanymi przeglądami tygodniowymi wydarzeń i agencją AS”44. Była to wyraźnie postawiona koncepcja objęcia kontrolą przez prezydium i jego pełnomocnika pism związkowych. Wspomniany tygodniowy przegląd wydarzeń to zapewne dwustronicowy „Informator bieżący dla organizacji zakładowych NSZZ »Solidarność« Region Mazowsze”, który ukazywał się od początku lutego pod redakcją Zygmunta M. Przetakiewicza45.

Od tego czasu „Wiadomości Dnia” stały się codziennie wydawanym pismem informacyjnym regionu. Periodyk ukazywał się od 6 stycznia i w pierwszym okresie miał kształt powielonych dwu stron maszynopisu zawierającego krótkie – zwykle parę linii druku – informacje o wydarzeniach dotyczących związku, ale też o sytuacji w kraju, a nawet w świecie. Od numeru drugiego pismo podpisywali Urszula Doroszewska, Jerzy Modlinger i Jerzy Prus, wkrótce doszedł Paweł Niezgodzki, w marcu Marcin Gugulski; w kwietniu Modlingera, którzy przeszedł do „Tygodnika Solidarność” i „Niezależności”, zastąpił Marek Car. Zmiana przyszła wraz z numerem 99 z 10 maja 1981 r. „Wiadomości Dnia” drukowano nadal na jednej kartce dwustronnie w nakładzie 10 tys. egzemplarzy, ale druk był pomniejszony, tekst łamano, wyodrębniono tytuły, pojawiły się komentarze i fragmenty dokumentów opracowanych przez OBS46.

Ekspansja wydawanych codziennie „Wiadomości Dnia” wymusiła także reorganizację „Niezależności”. W okresie kryzysu bydgoskiego – od 22 marca do 1 kwietnia – „Niezależność” i „NTO” wychodziły codziennie jako powielony dwustronicowo „dodatek nadzwyczajny pism Regionu Mazowsze”. Od numeru 20 z 6 kwietnia „Niezależność” zawierała sprawozdania, informacje i komentarze; wydawana była codziennie, miała postać odbijanej dwustronnie kartki, z pomniejszonym drukiem47. Od 13 kwietnia pojawił się Konrad Bieliński jako pełniący obowiązki, a od 6 maja redaktor naczelny pisma. Sekretarzem redakcji została Ewa Kulik. Pismo miało nakład 25 tys. egzemplarzy.

„Niezależność” i „Wiadomości Dnia” rozwijały się równolegle i jednocześnie trafiały do komisji zakładowych. Nie prowadziły ze sobą polemik, do lata sprawiały wrażenie komplementarnych, gdyż w pierwszym dominowały omówienia mające charakter zbliżony do normalnych dzienników, w drugim sucha informacja. Ten stan rzeczy zaczął się zmieniać latem 1981 r. W istocie bowiem oba dzienniki związane były z dwoma dość mocno już skłóconymi środowiskami wywodzącymi się z KSS „KOR”. Trzon redakcji „Niezależności”, a także „AS-a”, tworzyli dotychczasowi redaktorzy „Robotnika” i „Biuletynu Informacyjnego”, związani z większością skupioną wokół Jacka Kuronia i Adama Michnika. „Wiadomości Dnia” redagowała grupa skupiona wokół Antoniego Macierewicza. Konflikt, do którego doszło w regionie jesienią 1981 r., wynikał z zaostrzającego się antagonizmu, którego pierwszą odsłoną była rywalizacja obu redakcji.

Od początku kwietnia w strukturach Mazowsza krążył też legalnie wydawany „Tygodnik Solidarność”. W związku z trudnością swobodnego zaopatrzenia się na rynku, poza wolną sprzedażą przeznaczono 9600 egzemplarzy dla komisji zakładowych. Decyzją Biura Zarządu z 6 marca komisje zakładowe liczące do stu członków miały otrzymywać dwa egzemplarze, komisje liczniejsze kilka lub kilkanaście egzemplarzy (zgodnie z przelicznikiem), a komisje, w których było od tysiąca do 5 tys. członków, 25 egzemplarzy48. Ogólnopolski „Tygodnik Solidarność” nie poświęcał zbyt wiele miejsca wydarzeniom w regionie i nie był w żadnej mierze stroną późniejszego konfliktu. Od wiosny 1981 r. coraz częściej pojawiały się głosy o potrzebie utworzenia legalnie wydawanego tygodnika regionalnego, w sierpniu zapadły w tej sprawie formalne decyzje zarządu.

Druk pism regionu zapewniała własna poligrafia, która powstała na bazie podziemnych drukarni korowskich, zwłaszcza NOW-ej. Pierwszy offset region otrzymał w końcu listopada 1980 r., następnie doszły dwa offsety formatu A3 i dwa formatu A4. W połowie 1981 r. poligrafia regionu zużywała 6 ton papieru miesięcznie. Pracami działu poligrafii kierował Witold Łuczywo z pomocą Jana Narożniaka, Andrzeja Zielińskiego, Emila Broniarka, Witolda Sielewicza i innych, którzy doświadczenia drukarskiego nabyli w KSS „KOR”, zwłaszcza w „Robotniku” i w NOW-ej. Problemem był kolportaż prasy w tak rozległym regionie. Do końca marca odbywał się on w lokalu regionu, następnie wprowadzono system dwustopniowy – prasa była dostarczana do 25 punktów do dziesiątej rano, skąd odbierali ją przedstawiciele komisji zakładowych49.

Na początku 1981 r. ruszyły prace redakcji radiowej, która przygotowywała programy dla radiowęzłów zakładowych. Do połowy roku opracowano czternaście godzinnych audycji. Odbiorcami kaset były także MKZ-ety innych regionów. Redakcją Programów dla Radiowęzłów kierował Marek Chlebowicz wraz z Janiną Jankowską, Janem Markiem Owsińskim, Jerzym Farnerem. W czerwcu 1981 r. w obiegu znajdowało się 599 kaset, krążących po całym kraju, np. w Regionie Mazowsze 60, w Katowicach 150, w Jastrzębiu 50, w Bydgoszczy i Legnicy po 30, w wielu innych regionach po 10–2050. Sporządzane przez tych dziennikarzy radiowych nagrania ważnych zebrań władz związkowych, m.in. KKP, stały się w przyszłości, w 1983 r., podstawą założenia Archiwum „Solidarności”.

Komisja Kultury

Powstawała sukcesywnie – po części w wyniku wyodrębnienia się pewnej tematyki z zebrań ogólnych, po części jako wyraz pragnienia twórców kultury, którzy chcieli zaistnieć wewnątrz związku i mieli też coś do zaoferowania innym tworzącym go środowiskom. Początki Komisji Kultury związane są z Januszem Ściskalskim z „Ursusa”. W kwietniu 1981 r. Prezydium MKZ zatwierdziło zadania i skład Komisji Ekspertów ds. Kultury jako organu doradczego w regionie. Komisja miała służyć radą i pomocą dla komisji zakładowych oraz ułatwić kontakty między załogami a środowiskami artystycznymi. W skład liczącej osiemnaście osób komisji weszli twórcy reprezentujący różne dziedziny – literaturę, teatr, film, muzykę, plastykę, estradę, również socjologowie kultury. Sekretarzami komisji zostały Teresa Bogucka i Joanna Wiszniewicz51. Jednym z celów komisji było zaproponowanie ożywienia form pracy domów kultury działających przy zakładach pracy. W tym celu 11 kwietnia odbyło się spotkanie artystów z przedstawicielami komisji zakładowych w zakładach „Cora”. Komisja przygotowała też obchody 1 i 3 Maja, opracowała do druku śpiewnik majowy oraz wydanie Konstytucji 3 maja52. Od czerwca wydawano „Informator Kulturalny Solidarności” („Iks”) regionu pod redakcją Ryszarda Holzera, Tomasza Jastruna i Antoniego Pawlaka53.

W oparciu o Komisję Kultury działał kierowany przez Jana Józefa Lipskiego zespół, który przygotowywał projekt ustawy o cenzurze i podejmował negocjacje w tej sprawie z komisją sejmową.

Według stanu na 18 czerwca 1981 r. w Biurze Zarządu MKZ w Warszawie pracowały 133 osoby. Największe jednostki to „AS” (14 pracowników), poligrafia (11), redakcja
„Niezależności” (11), OBS łącznie z „Wiadomościami Dnia” (14), administracja (15), Biuro Zarządu (14). W oddziałach terenowych zatrudniano 28 osób. Pensja pełnoetatowych pracowników merytorycznych wahała się przeciętnie w granicach 6–8 tys. zł54.

Na początku maja 1981 r. region – mimo dużych wydatków – miał oszczędności w wysokości 44,5 mln zł. Największym źródłem dochodu były składki członkowskie, a największymi płatnikami – Miejskie Przedsiębiorstwo Taksówkowe, Zakłady Wytwórcze Urządzeń Telekomunikacyjnych, Zakłady Wytwórcze Aparatury Wysokiego Napięcia „Zwar”, drukarnia Dom Słowa Polskiego oraz Domy Towarowe „Centrum”55.

Akcje protestacyjne

Region Mazowsze uczestniczył w akcjach protestacyjnych organizowanych na wezwanie KKP w całym kraju, np. w strajku jednogodzinnym 3 października 1980 r., w strajku pracowników służby zdrowia w październiku 1980 r., w akcji absencyjnej zmierzającej do uznania przez rząd wolnych sobót w styczniu 1981 r. (czterogodzinny strajk ostrzegawczy 16 i 23 stycznia) oraz w strajku ostrzegawczym 27 marca 1981 r. po pobiciu działaczy „Solidarności” w Bydgoszczy. W związku z panującym wówczas ogromnym poczuciem zagrożenia 24 marca rano kierownictwo Mazowsza przeniosło się ze swej siedziby na Szpitalnej do Zakładów Mechanicznych „Ursus”56.

Najpoważniejsza regionalna akcja protestacyjna została spowodowana wkroczeniem 20 listopada 1980 r. do siedziby Mazowsza prokurator Wiesławy Bardonowej i zatrzymaniem Jana Narożniaka, który powielał tajny dokument – pismo prokuratora generalnego do prokuratorów wojewódzkich zawierające instrukcje, jak zwalczać opozycję. W konsekwencji aresztowania Narożniaka, a także Piotra Sapeły, który dokument dostarczył, Prezydium Zarządu zapowiedziało gotowość strajkową, a 24 listopada przeniosło się do strajkujących już zakładów „Ursus”. Tego też dnia region ogłosił żądania wymierzone w niekontrolowany aparat represji, m.in. powołania komisji sejmowej, która we współpracy z NSZZ „Solidarność” „zbadałaby praworządność funkcjonowania Prokuratury, Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa oraz przedstawiłaby sposób skutecznego zabezpieczenia obywateli przed nadużyciami tych organów”. Domagano się również śledztwa i ujawnienia odpowiedzialnych za przestępstwa popełnione wobec robotników protestujących w 1976 r. oraz na Wybrzeżu w 1970 r.57

W Warszawie strajkowało około dwudziestu zakładów, w wielu kioskach nie sprzedawano gazet, na murach miasta rozwieszono plakaty z wypisaną na nich listą żądań, pojawiły się też tysiące ulotek, a jedna z nich brzmiała: „Dziś Narożniak, jutro Wałęsa, pojutrze ty!”. Uwolnienie aresztowanych w nocy z 26 na 27 listopada dzięki poręczeniu Stefana Bratkowskiego dawało szansę uniknięcia eskalacji konfliktu, choć postawione
postulaty polityczne traktowano jako nadal aktualne. Odwołano strajk powszechny w regionie, ale rolę głównego ośrodka protestu przejęła Huta Warszawa, a prezydium zwróciło się do niej, by kontynuowała strajk do czasu ustalenia terminu i tematyki rozmów z komisją rządową.

Okoliczności i powody przejęcia protestu przez hutę budzą wątpliwości. Jak wspomina Wiktor Kulerski, „stanowisko huty, prące wówczas zdecydowanie do konfrontacji, nas zastanawiało. A Jaworski w takich sytuacjach zawodził”. Wujec dodaje, że w hucie czynni byli ludzie związani z Komitetem Warszawskim PZPR. „I podejrzewam, że w tamtym napiętym okresie ta grupa związana z partią była czołową, rozgrywającą tam wszystko”58. Strajk w hucie został zakończony 28 listopada po spotkaniu delegacji Mazowsza z wicepremierem Jagielskim oraz w wyniku długotrwałych rozmów z hutnikami, które prowadził Jacek Kuroń, a następnie Lech Wałęsa59. Jakkolwiek kryzys związany ze sprawą Narożniaka się zakończył, to jednak podniesione przez region i szeroko rozkolportowane na plakatach i w ulotkach żądania dotyczące ustanowienia kontroli nad prokuraturą, milicją i SB były istotnym faktem politycznym, przekraczającym dotychczasowy horyzont żądań „Solidarności”.

Po raz drugi Mazowsze zyskało sobie opinię organizacji radykalnej w okresie kryzysu bydgoskiego, a zwłaszcza po odwołaniu 31 marca strajku generalnego. Opinie dotyczące zawartego wówczas porozumienia warszawskiego były na ogół krytyczne i przedstawiciele regionu dawali im wyraz zarówno na posiedzeniu KKP, jak i w związkowej prasie. Krytykowano zwłaszcza sposób przeprowadzenia decyzji o odwołaniu strajku, czyli podjęcie jej przez Wałęsę i doradców, z pominięciem ciał statutowych.

I Walny Zjazd Delegatów

W kwietniu 1981 r. region otrzymał nową siedzibę – kilkupiętrowy gmach przy ul. Mokotowskiej, w centrum Warszawy. Od tego czasu „Smolny”, jak niektórzy nazywali dotychczasową siedzibę przy Szpitalnej, zaczął przybierać kształt bardziej uporządkowanej instytucji.

Okres organizowania struktur regionalnych miał zamknąć zjazd delegatów. Podobne zjazdy organizowano we wszystkich regionach w myśl zasad ustalonych przez KKP. Zjazd miał być poprzedzony wyborami delegatów, co było wyzwaniem niezwykłym, gdyż były to pierwsze wolne wybory od kilkudziesięciu lat. Bezpośrednie przygotowania otwierało 19 marca zebranie zarządu poświęcone dyskusji nad ramowym regulaminem wyborów. Pod dyskusję poddano dwa projekty regulaminu – przygotowany przez prawników Chrzanowskiego, Olszewskiego i Janusza Kondrasiuka oraz zaproponowany przez Zygmunta Przetakiewicza. Przyjęto projekt opracowany przez prawników, zakładający wybory pośrednie: najpierw wybór delegatów z organizacji wydziałowych lub zakładowych, którzy na zebraniu dużego zakładu lub wspólnie z innymi mniejszymi wybierają delegatów na walne zebranie regionu. Jeden delegat na zjazd miał reprezentować tysiąc członków związku, mandat delegata nie tracił ważności przez dwa lata. Tym samym nie przyjęto projektu Przetakiewicza, który przewidywał bezpośrednie głosowanie członków związku w obwodowych komisjach wyborczych podobne do wyborów parlamentarnych60. Regionalną Komisję Wyborczą powołał zarząd 4 maja. Jej przewodniczącym został Tadeusz Kłopotowski, wiceprzewodniczącymi Wincenty Kazańczuk i Paweł Niezgodzki, sekretarzem Przetakiewicz61.

Jednym z wątków spornych było bierne prawo wyborcze, czyli wybieralność. Czy prawo to może przysługiwać osobom niezatrudnionym w danym zakładzie? Ten problem dotyczył szczególnie działaczy opozycji, którzy nie pracowali na etatach. Wybór na elektora w Górze Kalwarii eksperta regionu Adama Michnika wywołał sprzeciwy w Regionalnej Komisji Wyborczej i Michnik swą kandydaturę wycofał62. Próbie kandydowania Michnika towarzyszyło rozrzucanie wymierzonych w niego ulotek, być może sprokurowanych przez SB, ale argumenty o delegatach przywiezionych „w teczce”, niezwiązanych bezpośrednio z miejscowością i zakładem, były chwytliwe. Mechanizm niewybierania tych, którzy nie są pracownikami danego zakładu, eliminował w konsekwencji wielu ekspertów i doradców63.

Obrady I Walnego Zjazdu Delegatów Regionu Mazowsze odbyły się w gmachu Politechniki Warszawskiej w dwóch turach – 13–14 oraz 27–28 czerwca 1981 r. Uprawnionych do udziału w zjeździe było 891 delegatów. Przewodniczył zjazdowi Bronisław Geremek. Na wniosek referującego uchwałę dotyczącą struktury władz regionu Tadeusza Matuszyka przyjęto, że zarząd będzie liczył 65 członków (44 z Warszawy, 21 z oddziałów), natomiast prezydium trzynastu. Sprawozdanie z dotychczasowej działalności złożył Bujak, program na przyszłość przedstawił Kulerski. Sprawozdanie z działalności finansowej złożył przewodniczący Komisji Rewizyjnej warszawskiego KIK Władysław Rodowicz, gdyż komisja ta podjęła się przeprowadzenia kontroli finansowej Mazowsza. Ożywiona dyskusja, w której podnoszono różne problemy, krytykowano też władze regionu, nie wykazała istnienia silnych napięć wewnętrznych. Służyła też wyjaśnieniu wielu kwestii z zakresu gospodarowania składkami związkowców. Między innymi skarbnik Madeyski wyjaśnił, że zgodnie z decyzją prezydium 30 proc. składek z komisji zakładowych spływa do zarządu, a do KKP odprowadzane jest 200 tys. zł miesięcznie64.

Dyskusja toczyła się także w dniach następnych, zwłaszcza z okazji prezentowania się na zebraniach zakładowych i w siedzibie regionu kandydatów do władz związku. Omawiając tę dyskusję, Jan Lityński wskazywał na najważniejsze, powtarzające się cechy wystąpień. Podkreślano, że „Solidarność” jest ruchem społecznym, wykraczającym poza ramy zwykłego związku zawodowego. Stąd m.in. walczy o zmianę ustawodawstwa, pożądany kształt ustaw o samorządzie, przedsiębiorstwie, związkach zawodowych i cenzurze. Niektórzy delegaci proponowali podjęcie działań na rzecz nowej ordynacji wyborczej do rad narodowych, a nawet do sejmu. Większość uważała podejmowanie działań na rzecz powstania nowych partii politycznych za przedwczesne, częściej opowiadano się za projektem stworzenia drugiej izby ustawodawczej – gospodarczej, w której byłyby reprezentowane związki zawodowe i samorządy. Nikt z delegatów nie zaprzeczył potrzebie powołania samorządów pracowniczych. Dla większości była to droga wyjścia z katastrofy gospodarczej, przeważało przekonanie, że reformę trzeba na władzy wymusić.

Dominowała nieufność do władz, m.in. podejrzewanych o świadome anarchizowanie rynku i ukrywanie towarów. Nikt nie postulował odejścia od porozumień sierpniowych, ale domagano się aktualizacji przekroczonych terminów realizacji poszczególnych punktów. Wielu kandydatów podkreślało niedostateczną pracę związku w zakresie spraw socjalnych, bhp, a dotychczasową aktywność regionu uważało za ledwie wystarczającą. Zdecydowanie przeważała niechęć wobec nadmiernych kompetencji struktur branżowych. Mówiono o niekwestionowanym przywództwie Lecha Wałęsy, ale wyrażano żal, że region jest przez niego pomijany. Niektórzy wspominali o łamaniu przez Wałęsę zasad demokratycznych. Zgłaszano pretensję wobec pism związkowych za poświęcanie zbyt mało uwagi organizacjom zakładowym, upominano się też o tygodnik regionalny. Krytykowano niedostateczny obieg informacji, zwłaszcza niedocieranie prasy do okręgów pozawarszawskich. Przedstawiciele regionalnych delegatur oceniali, że spotykają się ze zbyt małym zainteresowaniem. „Podkreślano, że linię Regionu winny wyznaczać komisje zakładowe, które powinny mieć decydujący głos w większości spraw. Zarząd widziano na ogół jako ciało wykonawcze”.

Osobny wątek tworzyły wystąpienia podkreślające negatywny stosunek do systemu oraz nawiązania do tradycji, m.in. powoływano się na Józefa Piłsudskiego, Polską Partię Socjalistyczną, bunty robotnicze, wielu podkreślało wartości chrześcijańskie w inspiracji i działaniu. Często wspominano KOR. „W stosunku do PZPR dominował nastrój nieufności. Wyrażał się on w natarczywych, niekiedy brutalnych pytaniach do kandydatów członków PZPR, jak łączą swą przynależność do PZPR z lojalnością wobec »Solidarności«”65.

W sobotę 27 czerwca Walny Zjazd Delegatów dokonał wyboru przewodniczącego i zarządu. Wygrał Zbigniew Bujak, zdobywając bezwzględną większość 630 głosów, podczas gdy jego kontrkandydaci po kilkadziesiąt: Jacek Wójcik 53, Jacek Knap 46, Bogusław Rybicki 30, Ryszard Teodorowicz 23. W myśl przyjętej ordynacji wybory do zarządu, komisji rewizyjnej i delegatów na zjazd krajowy odbywały się w dwóch turach. W pierwszej turze wybierano tych kandydatów, którzy uzyskali 50 proc. wszystkich oddanych głosów plus jeden, w drugiej decydowała zwykła większość. Oznaczało to, że mandat uzyskany w pierwszej turze był szczególnie mocny. W pierwszej turze do zarządu wybrano Janusza Onyszkiewicza, Ryszarda Bugaja, Seweryna Jaworskiego, Henryka Wujca, Wiktora Kulerskiego, Stanisława Rusinka, Tadeusza Kłopotowskiego i Jerzego Romana, a delegatami na zjazd krajowy zostali Bujak, Onyszkiewicz, Bugaj, Wujec, Kulerski, Jaworski, Kazimierz Kaczor, Aleksander Małachowski, Zbigniew Janas, Halina Mikołajska, Bronisław Geremek i Romuald Kukołowicz66. Łącznie na delegatów na zjazd krajowy wybrano 91 osób, ogromną większość w drugiej turze.

Na pierwszym zebraniu zarządu, które odbyło się 2 lipca, wybrano wiceprzewodniczących – Jaworskiego i Kulerskiego, sekretarza Kłopotowskiego i skarbnika Odorowskiego. Ponadto w kolejnych głosowaniach wyłoniono pozostałych członków prezydium: Rusinka, Onyszkiewicza, Wujca, Krzysztofa Łypacewicza, Tadeusza Matuszyka, Eugeniusza Kościanka, Piotra Szczepańskiego, Zbigniewa Romaszewskiego67.

Członkowie prezydium mieli koordynować poszczególne piony i kierunki działalności. Przewodniczącemu bezpośrednio podlegało Biuro Zagraniczne. Wiceprzewodniczący Jaworski odpowiadał za sprawy socjalne, współpracę z innymi regionami i Kościołem; drugi wiceprzewodniczący, Kulerski, za sprawy nauki i wychowania, Komisję Kultury, sprawował nadzór nad wydawnictwami, powierzono mu też kontakty z ZHP i NZS. Sekretarz Kłopotowski miał odpowiadać za przygotowanie obrad zarządu i prezydium, korespondencję oraz kontakty z komitetami zakładowymi, a także administracją, ponadto sprawował zwierzchnictwo nad OBS. Matuszyk miał się zająć pracą biura regionu, w tym uporządkowaniem zatrudnienia, a ponadto odpowiadał za akcje protestacyjne. Skarbnikowi Odorowskiemu powierzono dział finansowo-księgowy, Wujcowi szkolenie związkowe, Wszechnicę Robotniczą, bibliotekę wydawnictw niezależnych oraz Punkt Konsultacyjno-Informacyjny Samorządu Pracowniczego. Romaszewski odpowiadał za Biuro Interwencyjne, Biuro Porad Prawnych, Agencję ds. Pracy i Płac, Onyszkiewicz pozostał rzecznikiem prasowym, podlegały mu też „Niezależność” i „Wiadomości Dnia” oraz Radio Mazowsze. Łypacewicz miał poprowadzić kontakty z oddziałami terenowymi oraz komórkę ds. samorządu terytorialnego, spółdzielczość mieszkaniową, a także kontakty z posłami, Rusinek Agendę ds. Wyżywienia, czyli usługi, handel, zaopatrzenie rynku, kontakty z rolnikami, odpowiadał również za rozdział pomocy z zagranicy, Szczepański za Agendę ds. Ochrony Pracy, sprawy ochrony zdrowia i środowiska oraz Komisję Koordynacyjną Branż i Zawodów. Kościankowi powierzono informację, poligrafię i kolportaż, także organizowanie małej poligrafii w zakładach pracy68.

Wkrótce nastąpiły istotne zmiany, zarówno pod względem składu, jak i kompetencji. Uchwałą Prezydium Zarządu z 27 lipca ustalono regulamin organizacyjny Biura Zarządu. W skład Biura Zarządu wchodziły agendy: ds. Socjalnych; Pracy, Płac i Zatrudnienia; Oddziałów Terenowych; Łączności z Komisjami Zakładowymi; Komisji Koordynacyjnych, Zawodowych i Branżowych; Wyżywienia i Zaopatrzenia Rynku; Mieszkalnictwa, Spółdzielczości Mieszkaniowej i Terenowych Komisji Współpracy; Ochrony Zdrowia; Ochrony Pracy; Ochrony Środowiska; Szkolenia Związkowego; Wszechnicy Robotniczej; Oświaty; Nauki; Kultury; Cenzury; Informacji i Środków Przekazu; Praworządności
i Interwencji; Samorządów Pracowniczych i Reformy Gospodarczej; Współpracy z Zagranicą; Konsultacji i Porad Związkowych; Organizacji; Ośrodek Badań Społecznych; Komitet Wydawniczy; Dział Administracyjny; Dział Finansowo-Księgowy; Dział Poligrafii; Sekcja Fotoreporterów; Sekcja Plastyczna i Sitodruków; Sekcja Spraw Osobowych i Socjalnych; Archiwum; Sekretariat69.

Ukonstytuowanie prezydium po I Walnym Zjeździe oznaczało wyraźne przesunięcie jądra władzy w regionie. Szerokie kompetencje sekretarza Kłopotowskiego wraz z nadrzędną pozycją Matuszyka w Biurze Zarządu oraz poszerzeniem uprawnień Jaworskiego szły w parze z uszczupleniem pozycji Wujca, Odorowskiego, a realnie też Onyszkiewicza, który jako rzecznik prasowy KKP siłą rzeczy mniej mógł się zajmować regionem. W zakresie informacji i poligrafii istotne kompetencje uzyskał Kościanek, pracownik drukarni. Po zjeździe regionu ośrodek realnego kierownictwa znalazł się w rękach ludzi, którzy nie mieli doświadczeń i szerszych kontaktów opozycyjnych przed sierpniem 1980 r., a w konsekwencji niechętnie patrzyli na wpływy korowców. Wpływy te uznawali za istnienie nieformalnego ośrodka decyzyjnego, który kluczowe decyzje podejmuje poza ciałami statutowymi, na zasadzie uznawania autorytetu doradców, do których należeli w pierwszym rzędzie Kuroń, Michnik, Lityński. Za organ tego „układu” uważali „Niezależność”. Z natury rzeczy więc dążyli do wzmocnienia pozycji „Wiadomości Dnia” i stojącego za nimi Macierewicza wraz z OBS. Wybór przez zarząd 20 sierpnia 1981 r. na nowego rzecznika prasowego Pawła Niezgodzkiego, połączony z porażką w tych wyborach Kulerskiego, oznaczał wzmocnienie tej tendencji. Odpowiedzią Bujaka – jak po 13 grudnia relacjonował SB Kościanek – było wyłączenie spod kontroli prezydium kierowników administracji, komisji kultury, drukarni, Biura Zagranicznego i Biura Interwencji oraz podporządkowanie ich bezpośrednio przewodniczącemu70.

Blokada ronda

W lipcu 1981 r. najpoważniejszą akcją protestacyjną w regionie był konflikt o wybór dyrektora Polskich Linii Lotniczych „Lot”, gdyż władze nie godziły się na konkurs. Sprawa ta uwidoczniła szeroko spór z władzami o rolę samorządu. Kwestie reformy gospodarczej i samorządu zajmowały w tym czasie krajowe kierownictwo „Solidarności”, ale temat pojawił się też na skalę większą niż kiedykolwiek dotąd w regionie. Powstała m.in. Regionalna Komisja Porozumiewawcza Rad Pracowniczych. Zarazem lipiec przyniósł w wielu regionach akcje protestu wobec stanu zaopatrzenia. Nadzieje na zbawienne skutki kartek żywnościowych okazały się złudne. Brakowało pokrycia na wydane kartki, a ich zrealizowanie wymagało nie mniej, ale nawet więcej determinacji niż przedtem. Sytuację pogorszyła decyzja rządu z 12 lipca o zmniejszeniu przydziału mięsa na kartki. Irytacja i wzburzenie, zwłaszcza kobiet, powodowały radykalizowanie się komisji zakładowych i w konsekwencji regionów.

Na zebraniu prezydium 29 lipca Paweł Niezgodzki przedstawił stan nastrojów w Warszawie: „wiele zakładów nie chce odbierać kartek, wiece, przedłużanie przerw śniadaniowych. Sytuacja ogólnie jest poważna, ludzie domagają się akcji protestacyjnej”. Bujak powiedział, że kontaktował się z Gdańskiem, „najlepiej będzie zorganizować 1–3-godzinny strajk protestacyjny”. Doradca Jan Olszewski stwierdził, „iż jest rzeczą konieczną ujęcie spontanicznej akcji protestacyjnej w ramy organizacyjne, lecz na polepszenie sytuacji rynkowej nie ma szans. Hasło, by władza pracowała lepiej, jest nieskuteczne. Konieczna jest organizacja protestu, bo autorytet związku obniża się inaczej. We wrześniu może być lepiej, trzeba utrzymać całość i opanować przez sierpień. Można przeprowadzić akcję tak: krótki strajk w całym kraju, potem rokowania, by zyskać na czasie, potem strajk 4-godzinny lub całodniowy w III dekadzie sierpnia – wtedy rząd będzie mógł coś odpowiedzieć”. Bujak zgodził się, że trzeba zapowiedzieć po krótkim strajku dłuższy, jeśli rząd nie przedstawi programu zaopatrzenia kraju71.

Następnego dnia na posiedzeniu zarządu Stanisław Rusinek przedstawił sprawozdanie z rozmów delegacji KKP w Ministerstwie Handlu Wewnętrznego i Usług. Nie dały one żadnego rezultatu „prócz oświadczenia rządu, że obniżone racje na kartki sierpniowe spowodowane są brakiem mięsa”. W dyskusji Bujak uznał załamanie zaopatrzenia za skutek braku reformy gospodarczej. Stwierdził, że każde wystąpienie związku powinno być skierowane nie przeciw trybowi reglamentacji, ale całościowej polityce władz. Proponował zwrócenie się do KKP o proklamowanie dwugodzinnego ogólnopolskiego strajku ostrzegawczego, a jeśli nie da on efektów, przeprowadzenie od 15 sierpnia dłuższego strajku rotacyjnego. Zarząd Regionu żądał powrotu do norm obowiązujących przed 12 lipca i domagał się od rządu przedstawienia programu wyżywienia społeczeństwa. Na wniosek Jacka Wójcika uchwalono żądanie umożliwienia kontroli związku nad produkcją, handlem, eksportem i transportem żywności. W trakcie dyskusji Marek Miecznikowski z PKS zapowiedział, że bez względu na stanowisko Zarządu Regionu w poniedziałek 3 sierpnia kawalkady samochodów MZK, PKS, MPT, MPO, SPTHW wyruszą z placu Teatralnego, placu Dzierżyńskiego (dziś Bankowy) i Dworca Centralnego na protestacyjny „zjazd gwiaździsty”. To zdecydowane stanowisko zostało przez zarząd poparte72.

Przejazd ogromnej kolumny ciężkich samochodów – autobusów i ciężarówek – został zatrzymany przez milicję, gdy jego część skierowała się w kierunku gmachu Komitetu Centralnego PZPR. W ten sposób zablokowano największe w Warszawie skrzyżowanie – Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich; nastąpił paraliż komunikacyjny centrum miasta, obejmujący też najważniejsze linie tramwajowe. Po zatrzymaniu kolumny Seweryn Jaworski i Tadeusz Matuszyk udali się do Urzędu Miasta, ale wiceprezydent Warszawy, który przyjął delegację, oświadczył, że nie jest kompetentny, by rozwiązać problem. Nie dała efektu rozmowa z komendantem stołecznym MO, który stwierdził, że wyklucza zgodę na przejazd kolumny Alejami Jerozolimskimi. Redakcja „Niezależności” ujawniła, że przewodniczący Bujak nie wykluczał kompromisu, czyli zaproponował protestującym przejazd Marszałkowską prosto, w kierunku ul. Puławskiej. „Wzburzony tłum obległ autobus, ze stopni którego przewodniczący przemawiał; ludzie nie przebierając w słowach domagali się, abyśmy twardo postawili na swoim”. Przeciw ustępstwom opowiedzieli się przedstawiciele strajkujących zakładów, a także Seweryn Jaworski73.

Zapewne zablokowanie trasy prowadzącej pod KC było swego rodzaju manifestacją władz, które w ten sposób dawały komunikat: dalszych ustępstw nie będzie. Być może zablokowanie kolumny było skorelowane z twardą odpowiedzią wicepremiera Rakowskiego wobec delegacji „Solidarności”, która tegoż dnia miała prowadzić rozmowy z Komitetem ds. Związków Zawodowych w Urzędzie Rady Ministrów. Delegacja KKP musiała wysłuchać pełnego pretensji wystąpienia wicepremiera. Wskutek blokady dalsze rozmowy przerwano na wniosek „Solidarności”. Na spotkaniu prezydium i przedstawicieli protestujących zakładów tego dnia wieczorem był obecny Lech Wałęsa, który poparł protest: „należy zmieniać ludzi biorących udział w demonstracji i wzmocnić tę grupę. Nie można jednak ustąpić. Można niekiedy zrezygnować z żądań rewindykacyjnych, natomiast nie w takiej sytuacji jak obecna”74.

Na stołecznym rondzie w czasie blokady trwającej do południa 5 sierpnia gromadziły się tysiące warszawiaków. Panowała swobodna atmosfera, toczyły się rozmowy, kierowcom samochodów przynoszono żywność, nawet odbywały się występy artystów, m.in. Jacka Fedorowicza i Jana Pietrzaka. Stojące w blokadzie samochody były bogato udekorowane flagami i transparentami. Porządku pilnowała straż porządkowa. Nie doszło do żadnych incydentów. Niemniej napięcie istniało. Redakcja „Niezależności” zwracała uwagę na pojawiający się element sporu między przedstawicielami prezydium a demonstrującymi: „Seweryn Jaworski powiedział, że dalsze stanie jest zwarciem na śmierć i życie, wymaga ściągnięcia na miejsce pełnych taborów i załóg zakładów i gotowości na wszystko. Obecni zgadzali się co do tego, że panuje bałagan i ryzyko choćby pożaru (benzyna!) jest bardzo duże. [...] Sporo czasu zajęły wzajemne pretensje – do Zarządu, że nie zorganizował należycie akcji, do kierowców, że za późno zawiadomili Zarząd [...] Dyskutowano: kto w Związku rządzi – załogi zakładów czy wybrany, obdarzony mandatem Zarząd”75.

Mimo poczucia względnego sukcesu, jakie wyrażali działacze związku, na zamkniętym posiedzeniu prezydium 10 sierpnia oceniano akcję krytycznie. Matuszyk mówił, że okazało się, iż „inicjatywa manifestacyjnego przejazdu kolumn samochodowych, zgłoszona przez M. Miecznikowskiego i D. Tyburskiego, nie była uzgodniona z większością komisji zakładowych, które miały współuczestniczyć w organizacji. Nikt w zarządzie nie próbował na zebraniu weryfikować listy zgłoszonych organizacji związkowych. [...] Inne komisje zakładowe dowiedziały się o swym uczestnictwie z uchwały zarządu. Dzień 31 lipca nie mógł być wykorzystany do przygotowań przejazdu ze względu na kumulację imprez: składanie uchwały w sejmie, poświęcenie siedziby, msza w katedrze, składanie wieńców na grobie Nieznanego Żołnierza. Następnego dnia, 1 sierpnia, został o przejeździe powiadomiony dyżurny oficer MO. Wydano instrukcje M. Nowickiemu i jego grupie. W poniedziałek 3 sierpnia w pierwszym wozie kolumny jechał on wraz z S. Jaworskim. Ich obecność miała zasadniczy wpływ na przebieg zatrzymania kolumny przez MO, a tym samym całości manifestacji. W przeciwnym wypadku mogłoby dojść do starcia kierowców z MO, co miałoby niedające się przewidzieć skutki. (E. Kościanek zwrócił uwagę, że jadąc w drugim wozie, niejako ubezpieczał czołówkę). Natychmiast przystąpiono do organizacji robotniczej straży porządkowej. Trwało to jednak aż 8 godzin, zanim znalazła się ona na miejscu blokady. Dał się odczuć brak sprzętu radiowego. Bardzo dobrze spisywali się robotnicy z huty i »Ursusa«, trudno było utrzymać dyscyplinę straży w dalszych od ronda częściach kolumny wozów, szczególnie podczas występów artystycznych. Sprawami łączności zajmowali się z powodzeniem P. Szczepański i S. Kawalec, natomiast żywieniem J. Szymanderski i S. Rusinek. Drukarnia pracowała dobrze, natomiast brak było stałej obecności na miejscu rzecznika prasowego. Zastrzeżenia wzbudził sposób rozdawania opasek – bez kontroli, oraz niepotrzebna obecność na miejscu zbyt wielu osób z sekretariatu. Zastrzeżenia wzbudziło też organizowanie zbiórki pieniędzy na miejscu (zrobiła to spontanicznie ludność, T. Matuszyk usiłował przeciwdziałać), a także pojawienie się w programie rozrywkowym zespołu bigbitowego (satyra polityczna, np. tekst Fedorowicza, był przyjęty dobrze). Jeśli chodzi o wnioski, T. Matuszyk uznał za celowe powołanie grupy operacyjnej z przedstawicieli dużych zakładów pracy do organizacji akcji protestacyjnych. Uznał też (skonsultowawszy to zdanie z uczestnikami akcji), że w tak dużym mieście jak Warszawa bez dobrego wyposażenia organizowanie manifestacji ulicznych jest niewskazane. Dla zapewnienia łączności konieczne jest m.in. zorganizowanie łączności radiowej oraz zapewnienie łączności osobistej. Wyjaśnił też, że na niedzielę miały być wydrukowane dodatkowe materiały informacyjne, początkowo »Wiadomości Dnia« miały wydać specjalny numer, jednak nie ukazał się on, stąd T. Matuszyk podjął decyzję o wydaniu ulotki”76.

Blokada ronda pokazywała różnego rodzaju zasadnicze słabości. Prezydium i zarząd nie były w stanie w pełni kontrolować akcji protestacyjnych wymyślonych i przygotowanych na szczeblu komisji zakładowych, nawet jeśli miały one angażować cały region. Nie istniała możliwość kontrolowania przebiegu akcji, która mogła przyjąć nieoczekiwany przebieg, zwłaszcza w wypadku przeciwdziałania władz. Blokada ronda została w istocie narzucona władzom regionu, które próbowały zapanować nad sytuacją, ale – jak wynika z cytowanych wypowiedzi – udało się to tylko częściowo. Na szczęście ani władze, ani znaczące grupy w regionie nie chciały w tym momencie dalszej eskalacji konfliktu, a organizatorzy demonstracji zgodzili się zjechać po trzech dniach z trasy, mimo że nie zostali dopuszczeni pod gmach KC.

Niemniej blokada w Warszawie ułatwiała władzom stosowanie twardej linii w rozmowach z delegacją KKP 3 i 6 sierpnia. Odmowa podpisania przez przywódców „Solidarności” wspólnego komunikatu posłużyła władzom do rozpętania ostrej kampanii oskarżeń wobec związku77. Od tej pory nie dojdzie już do konstruktywnych rozmów i porozumień między władzami a negocjatorami z „Solidarności”. Przeciwnie, po stronie władz przyspieszą przygotowania do konfrontacji. Przyczyna tego stanu rzeczy leżała po stronie władz, które nie potrafiły zapanować nad pogłębiającym się kryzysem gospodarczym i związaną z tym radykalizacją społeczną, nie zamierzały też wprowadzić takich zmian systemowych, które by trwale ograniczały rolę PZPR. Strategia propagandowa zmierzała do przerzucenia odpowiedzialności za zły stan kraju na „Solidarność” i tak przedstawiano zarówno blokadę ronda, jak i „zerwanie” rozmów 6 sierpnia78.

Kryzys w regionie

Wrzesień 1981 r. wypełniły obrady I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, który w dwóch turach odbywał się w Gdańsku – od 5 do 10 września i od 26 września do 7 października. Przedstawiciele Regionu Mazowsze tworzyli drugą pod względem wielkości reprezentację regionalną (96 delegatów), gdyż pierwszą stanowił zjednoczony latem 1981 r. Region Śląsko-Dąbrowski (106 delegatów). Delegacja Mazowsza liczyła najwięcej osób z wyższym wykształceniem – aż 57. Jako kolejne pod tym względem wyróżniały się regiony dolnośląski (40 na 89) i małopolski (40 na 66). W delegacji, której przewodniczył doc. Bronisław Geremek, znajdowało się kilkanaście osób szeroko znanych w związku jako eksperci lub działacze szczebla ogólnopolskiego. Wśród delegatów na zjazd było 132 członków PZPR, w tym sześciu z Mazowsza79. Jednym z przewodniczących obrad był Antoni Fijałkowski, reprezentujący Politechnikę Warszawską. Wśród ważniejszych dokonań znalazło się przedstawienie przez delegację Mazowsza projektu uchwały w sprawie samorządu terytorialnego i wolnych wyborów do rad narodowych, który stał się podstawą uchwały zjazdu.

W podsumowaniu udziału delegatów Mazowsza w zjeździe Bronisław Geremek podkreślał dużą ich aktywność, co jednak wywoływało też niepokój w innych delegacjach i podejrzenia o chęć „narzucenia Zjazdowi przewagi jednego regionu. [...] Na tle znanych nastrojów antystołecznych wytwarzała się pewna nieufność wobec delegacji Mazowsza. Nieufność ta rosła w związku z coraz silniej ujawniającymi się podziałami wewnętrznymi w regionalnej grupie delegatów Mazowsza”. Nie reprezentowała ona bowiem jednolitego stanowiska, w przeciwieństwie do takich regionów jak łódzki, małopolski, wielkopolski i dolnośląski. Podczas drugiej tury podziały przybrały postać otwartych sporów80. Jak wspominał Jan Józef Lipski, podczas pierwszej tury grupa delegatów Mazowsza „inicjowała zebrania półkonspiracyjne”, a ponieważ „któryś z uczestników zebrania miał się wyrazić, że w zebraniu tym wezmą udział tylko »prawdziwi Polacy« – nazwa ta natychmiast przylgnęła do całej grupy”81.

Do największego sporu, mającego posmak skandalu, doszło 28 września, po odczytaniu przez prof. Edwarda Lipińskiego oświadczenia o rozwiązaniu KSS „KOR”. W imieniu Regionu Małopolska odczytano projekt uchwały zjazdu z krótkim podziękowaniem dla członków KOR i KSS „KOR” oraz stwierdzeniem: „Zjazd Krajowy uznaje historyczne zasługi KSS »KOR« w tworzeniu ruchu rewindykacji społecznych w Polsce, który obecnie zorganizowany jest w potężny ruch »Solidarność«”. Wówczas Paweł Niezgodzki zgłosił kontrprojekt uchwały, akcentujący tradycje narodowe, rolę Kościoła i zrywów robotniczych dla powstania „Solidarności”, a pomijający KOR. Powstało zamieszanie i w efekcie przegłosowano skierowanie obu wniosków do komisji. Zabrał głos przewodniczący Regionu Ziemia Radomska Andrzej Sobieraj, próbując ratować uchwałę o podziękowaniu dla KOR, ale jego wniosek także odesłano do komisji. Stojący dłuższy czas przy mikrofonie i oczekujący na udzielenie głosu Jan Józef Lipski zasłabł i został wyniesiony do karetki pogotowia82. Był to bodaj najbardziej dramatyczny moment zjazdu, a temperatura konfliktu w regionie sięgnęła zenitu.

Inicjatywa Niezgodzkiego nie była spontaniczna, ale przygotowana. Lipski wspominał, że poprzedniego wieczora na zebraniu delegatów Mazowsza Niezgodzki zaproponował zgłoszenie kontrwniosku83. Eugeniusz Kościanek w swej relacji dla SB złożonej po wprowadzeniu stanu wojennego pisał, że grupa delegatów Mazowsza w porozumieniu z niektórymi delegatami z Katowic, Bielska-Białej, Łodzi, Szczecina, Gdańska i Elbląga na nocnym zebraniu opracowała kontrprojekt, „żeby zablokować projekt »dziękczynny« dla KOR”. Wśród uczestników tego zebrania Kościanek wymieniał m.in. Matuszyka, Kłopotowskiego, Niezgodzkiego, Witolda Świtalskiego, a także ekspertów Wiesława Chrzanowskiego i Jana Olszewskiego. Ostatecznie po dyskusji projekt napisał Niezgodzki84.

Tego samego dnia w przerwie obrad Wojciech Ziembiński zwołał konferencję prasową, na której odczytał i skomentował deklarację Klubu Służby Niepodległości. Podpisana przez 39 osób, w tym Antoniego Macierewicza i kilku pracowników OBS, ale też wiceprzewodniczącego regionu Seweryna Jaworskiego, była krótką deklaracją nawiązującą do ideału niepodległości oraz zapowiadającą przygotowywanie społeczeństwa do wolnych wyborów do sejmu i rad narodowych85.

Konflikt na zjeździe miał także inne konteksty. W „Wiadomościach Dnia” z 23 września Macierewicz zamieścił artykuł, w którym całą zasługę powstania KOR przypisał sobie i swoim bliskim współpracownikom, próbując zarazem odebrać ją Jackowi Kuroniowi. Zaznaczył też, że w dalszych dziejach KOR ujawnił się konflikt między nurtem „niepodległościowo-demokratycznym” a „lewicą laicką”, ta bowiem program budowy niezależnych instytucji traktowała jako taktykę, którą „w razie potrzeby można zamienić na sojusz z frakcją w PZPR”86. Te tezy wywołały ogromne poruszenie w środowisku korowskim, a także wyrażone na łamach pisma sprzeciwy Jana Józefa Lipskiego, Henryka Wujca oraz bliskich do niedawna przyjaciół Macierewicza – Dariusza Kupieckiego, Marka Barańskiego, Wojciecha Fałkowskiego i Wojciecha Onyszkiewicza87.

Podczas przeprowadzonych między turami prawyborów w regionie na osiem miejsc przewidzianych w Komisji Krajowej dla Mazowsza spośród 33 zgłoszonych wybrano 11 osób – Bugaja, Geremka, Onyszkiewicza, Wujca, Macieja Jankowskiego, Zbigniewa Janasa, Romaszewskiego, Jaworskiego, Jerzego Romana, Jerzego Dynera i Annę Gręziak. Niewytypowani postanowili jednak ubiegać się o wybór indywidualnie i w rezultacie lista kandydatów Mazowsza do Komisji Krajowej liczyła 33 osoby88. W wyborach region nie odniósł wielkich sukcesów, zapewne wskutek głębokich podziałów. „Frakcje głosowały blokowo, »ubole« wycinały wszystkich korowców, a ci nie byli im dłużni” – wspominał Kościanek89. Do KK wybrano Janasa, Jaworskiego, Jankowskiego, Jerzego Jastrzębowskiego, Onyszkiewicza, Romaszewskiego, Wujca, a z urzędu wchodził przewodniczący Bujak. Do Krajowej Komisji Rewizyjnej weszli Aleksander Małachowski i Adam Strzembosz. Nie zostali wybrani do KK czołowi eksperci związku – Geremek i Bugaj, którzy uzyskali najwięcej głosów w prawyborach. Przepadli też jednak przedstawiciele „prawdziwych Polaków”: Matuszyk, Niezgodzki i Świtalski.

Rozpalony na zjeździe konflikt przeniósł się do Warszawy. Na zebraniu w „Rawarze” 13 października Matuszyk, Świtalski i Niezgodzki ostro atakowali korowców. Streszczający zebranie funkcjonariusz SB zauważył: „W czasie całego spotkania wszyscy trzej delegaci, odpowiadając na pytania, świadomie każdą odpowiedź sprowadzali do jednego, tj. do krytyki poczynań Kuronia, Michnika i Bujaka”. Zapowiedzieli też, że planują spotkania z załogami innych wielkich zakładów pracy90.

Do ostrego sporu doszło na posiedzeniu zarządu 15 października. Padały ciężkie oskarżenia wobec korowców, których zasługi negowano, oraz wobec atakujących ich Matuszyka i Niezgodzkiego, którzy twierdzili, że nie mają wpływu na teoretycznie podległe im piony działalności. Na sali pojawiła się grupa robotników, którzy okrzykami wyrażali wrogość do członków zarządu z grupy korowskiej. „W czasie toczących się obrad dochodziło do częstych pyskówek, w czasie których atmosfera rosła do granic wytrzymałości, a czasem wyczuwało się spięcie na pograniczu bójki [...] Z ogólnej atmosfery panującej na sali obrad wynika, że duże poparcie w załogach pracy mają Matuszyk i jego tzw. ekipa” – donosił obecny na dali konfident SB. W rezultacie Wujec, Kulerski, Onyszkiewicz, Romaszewski, Szczepański, Odorowski i Łypacewicz podali się do dymisji. Spierano się jeszcze o zamknięty (jak chciał Bujak) czy otwarty (o co walczył Matuszyk) charakter kolejnego zebrania zarządu, które miało wybrać nowe prezydium. W starciu tym zwyciężył Bujak91.

Na kolejnym zebraniu zarządu 17 października Niezgodzki i Świtalski wystąpili z koncepcją, by każdy z kandydujących do prezydium opowiedział o swojej działalności i zamierzeniach na przyszłość. Bujak się temu sprzeciwił i w głosowaniu uzyskał większość. Odrzucono też wniosek Eugeniusza Garala, by kandydujący „określili się”. Przegłosowano odwołanie całego prezydium, a nie poszczególnych osób. Bujak zgłosił listę kandydatów do nowego prezydium, idąc śladem Wałęsy, który podobnie postąpił na pierwszym posiedzeniu Komisji Krajowej. Oponenci nie zgłosili swoich kandydatur. W głosowaniu wybrano prezydium w składzie: Bujak, Jaworski – I wiceprzewodniczący, Kulerski – II wiceprzewodniczący, Odorowski – skarbnik, Piotr Kuczyński – nowy sekretarz prezydium, Łypacewicz, Kłopotowski, Jerzy Dyner, Szczepański, Wujec, Romaszewski, Rusinek, Onyszkiewicz. W głosowaniu odwołano też Niezgodzkiego z funkcji rzecznika prasowego, a następnie prezydium powierzyło tę funkcję Onyszkiewiczowi. Ponadto uchwalono zwołanie II Walnego Zjazdu regionu na 5–6 grudnia92.

W tej sytuacji grupa działaczy z niektórych zakładów podjęła działania rozłamowe. Od dłuższego czasu ośrodkiem opozycji wobec Bujaka i jego ekipy była część MZK oraz liderzy niektórych zakładów, takich jak Świerczewskiego, Nowotki, Rawar. 21 października Bujak udał się do Zakładów im. Świerczewskiego na zebranie przedstawicieli kilkudziesięciu komisji zakładowych, by wyjaśnić, co dzieje się w zarządzie i odpowiedzieć na krytykę. Pół godziny po zakończeniu spotkania pod kilkoma zakładami Woli – Świerczewskiego, Kasprzaka, Nowotki, Róży Luksemburg – rozpowszechniono ulotki podpisane „Grupa Inicjatywna Wolnych Związków Zawodowych Regionu Mazowsze”. Pisano w niej: „Zjazd naszej »Solidarności« w Gdańsku ujawnił manipulantów sprawami robotniczymi spod znaku osławionego KSS »KOR« i jego przybudówek. Niemały wpływ na to mieli niektórzy przedstawiciele naszego Regionu Mazowsze. [...] Bowiem okazało się, że ci z delegatów, którzy usiłowali przemawiać duchem robotniczym, byli i są niszczeni przez różnego rodzaju intrygi i nagonki personalne. Niech wszyscy wiedzą, że nasz przewodniczący kol. Bujak, wychowanek KSS »KOR«, rozprawia się z działaczami [...], którzy opowiadają się za »Solidarnością« jako związkiem zawodowym niezależnym i samorządnym, a nie partią czy ugrupowaniem politycznym. Ofiarami jego manipulacji padli Knap z Nowotki, Świtalski ze Świerczewskiego, Matuszyk z »Rawaru«, Niezgodzki – do soboty 17 rzecznik prasowy Mazowsza”. W zakończeniu zwracano się wprost do Jaworskiego: „Czy za cenę milczenia jest twój awans do KKP w miejsce dr. Onyszkiewicza?”. I pytano: „Co Wy na to, Robotnicy Huty Warszawa, »Ursusa«, Świerczewskiego, »Rawaru«, FSO, Nowotki? Czy mamy się godzić na nowych prominentów i urządzanie się ich naszym kosztem?”93.

Tę samą datę nosiła ulotka zatytułowana „Solidarność Robotnicza”, w której oskarżano przywódców regionu o malwersacje, kradzież sprzętu i żywności przysłanej z zagranicy, przywłaszczanie pieniędzy. W tym kontekście wymieniano Mieczysława Grudzińskiego oraz redakcje pism Mazowsza. Ci, którzy chcą poruszyć te sprawy, „są systematycznie odsuwani i dyskryminowani” – pisano – np. Knap, Kościanek, Matuszyk, Niezgodzki. „Żądamy, aby przedstawione sprawy stały się przedmiotem obrad najbliższego zarządu z szerokim udziałem robotników zakładów pracy”94.

Informacja o ulotkach ukazała się w „Niezależności” pod tytułem UB w natarciu95. „Wiadomości Dnia” sprawę ulotek zlekceważyły. W swoich po latach złożonych relacjach Kulerski i Wujec zwracają uwagę, że zakłady, które były ośrodkami fermentu, produkowały na potrzeby wojska, co uzasadnia pytanie, czy nie stały za tym odpowiednie władze, zmierzające do rozbicia regionu. Dostępne obecnie materiały nie pozwalają na wyraźne poparcie takiej sugestii, choć Służba Bezpieczeństwa z sympatią obserwowała działania przeciw korowcom i Bujakowi.

Do pierwszego kontaktu Tadeusza Matuszyka z SB doszło 16 września, rozmówcą był kpt. J. Bożek. Matuszyk mówił: „Bujak jest sterowany i inspirowany przez KOR, tzn. Michnika, Kuronia, Lityńskiego i Wujca, jest on kukłą w ich rękach”. Choć jego, Matuszyka, chcą się pozbyć, „łatwo swojej skóry nie sprzeda, ponieważ ma oparcie w dużych zakładach pracy na terenie W-wy (Huta, Świerczewski, MZK itd.)”. Na zakończenie rozmowy podziękował esbekowi za ostrzeżenie przed korowcami i obiecał nawiązanie kontaktu96. Brak wzmianki w dokumentach, by kolportaż ulotek był inspirowany lub uzgodniony z SB, przynajmniej przez Matuszyka. Natomiast Świtalski, lider związku w Zakładach im. Świerczewskiego, był od 1972 r. tajnym współpracownikiem Wydziału Przestępczości Gospodarczej Komendy Dzielnicowej MO Warszawa Wola, choć tę współpracę SB oceniała jako mało aktywną. Uwagę SB zwrócił na siebie już jako działacz antykorowski; w listopadzie podjęto przygotowania do przeprowadzenia z nim rozmowy97.

Do długiej rozmowy Matuszyka z wysokiej rangi oficerami SB doszło 30 listopada najpierw w kawiarni, następnie w jego własnym mieszkaniu. Mówiąc o sprawie ulotek, Matuszyk ocenił: „obecnie nie ma klimatu wśród związkowców, którzy wszelkie ulotki traktują jako produkcję MSW. Obecnie pod każdym wydrukowanym tekstem musi być autor, gdyż w przeciwnym wypadku tekst bez względu na treść jest odrzucany”. W tym czasie Matuszyk był związany z wydawaną od końca listopada „Solidarnością Międzyzakładową”; w czasie rozmowy proponował SB wymienianie się materiałami na temat korowców i Bujaka, prosił o ułatwienia w zakupie papieru na druk oraz użyczenie przez SB powielacza. Zachęcał także oficera SB, by członków jego grupy nękać wezwaniami na przesłuchania i atakami w prasie partyjnej, co zrobi im reklamę. Zobowiązał się do informowania SB o swych zamierzeniach, o sytuacji we władzach regionu i poczynaniach korowców. Perspektywę rysował jako doprowadzenie do wotum nieufności wobec Bujaka i prezydium, a w konsekwencji poparcie przez swoją grupę kandydatury Seweryna Jaworskiego na przewodniczącego98.

Opisana wyżej i następna rozmowa oficerów SB z Matuszykiem nie oznaczała formalnego pozyskania go do współpracy, ale raczej zawarcie porozumienia o wspólnej z SB grze przeciw korowcom i Bujakowi. Podobny charakter miała bardziej formalna umowa o współpracy zawarta 1 grudnia 1981 r. z Witoldem Świtalskim, którego – idąc za sugestią Matuszyka – wezwano do Komendy Stołecznej MO pod pretekstem wyjaśnień dotyczących „Solidarności Międzyzakładowej”99. W konsekwencji zarówno Matuszyk, jak i Świtalski zostali skreśleni z list działaczy przewidzianych do internowania.

Służba Bezpieczeństwa od pierwszych tygodni istnienia regionu widziała największe zagrożenie w obecności działaczy KSS „KOR” w jego strukturach. Niekiedy wręcz oceniano, że „Solidarność” w Regionie Mazowsze jest rozwinięciem działalności KSS „KOR”. „Aktualne kierownictwo tego związku pozostaje i działa pod wpływem przedstawicieli grup antysocjalistycznych, głównie KSS »KOR«” – pisano w syntetycznym opracowaniu z marca 1981 r.100 Już od początku listopada 1980 r. SB zorganizowała przy Szpitalnej 5 „zakryty punkt obserwacyjny”, czyli wynajęła pomieszczenia jednego z mieszkań w tej kamienicy, by fotografować osoby przychodzące do regionu, ustalać, w których pomieszczeniach odbywają się spotkania i rozmowy, dowiedzieć się, czy są dyżury nocne i kto sprząta lokal101. W listopadzie 1981 r. w obszernej „Analizie sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim »Mazowsze«” pisano: „W wyniku wyborów KSS »KOR« zyskał jawną i bezpośrednią możliwość oddziaływania na klasę robotniczą. W skład władz regionalnych weszli bowiem wszyscy członkowie dotychczasowego Zarządu Tymczasowego, »sprawdzeni« w realizacji politycznego programu KSS »KOR«. Wybory zalegalizowały nieoficjalną dotychczas obecność we władzach związkowych przedstawicieli grup antysocjalistycznych, podnosząc ich do roli formalnych członków kierowniczego gremium Regionu Mazowsze”. W tym kontekście wymieniano Wujca, Romaszewskiego, Onyszkiewicza
i Kulerskiego, a choć większość członków prezydium nie miała wcześniej związków z KSS „KOR”, to jednak w SB oceniano, że wybór zarządu i prezydium „został zorganizowany wg scenariusza opracowanego przez KSS »KOR«”. Pisano dalej, że w październiku grupa członków zarządu pod przywództwem Matuszyka i Niezgodzkiego i przy wsparciu niektórych organizacji zakładowych „podjęła próbę wyeliminowania z władz regionu członków i współpracowników KSS »KOR«”, ale próba ta skończyła się niepowodzeniem. W wyniku tego konfliktu „Region został rozbity (podzielony), a tym samym niezdolny do jednolitego działania”. Stwierdzano, że trzy osobowe źródła informacji mają „dotarcie” do prezydium, a w komisjach szczebla regionalnego działa bezpośrednio lub pośrednio jedenastu tajnych współpracowników. W „operacyjną ochronę” regionu w województwie stołecznym zaangażowanych jest 181 tajnych współpracowników oraz około trzystu kontaktów operacyjnych. „W działaniach z osobowymi źródłami informacji dążyć się będzie do eliminacji wpływów członków b. KSS »KOR« na działalność Mazowsza, pogłębienia procesu skłócenia zarządu i doprowadzenia do ponownych wyborów eliminujących Z. Bujaka”102.

Nawiązanie współpracy z dwoma aktywnymi członkami zarządu było sukcesem SB. Jak wynika z syntetycznych opracowań kierującego rozpracowaniem regionu, SB nie miała informatora w prezydium, a doniesienia z posiedzeń zarządu pochodziły od dwóch agentów ulokowanych raczej nisko i nie najlepiej poinformowanych („Prezes”, „Serpiko”), jesienią pojawiły się doniesienia „Równego” i „Anny”, zapewne pracowników regionu, którzy nie mieli jednak wpływu na podejmowane decyzje. Pozyskanie liderów dużych organizacji fabrycznych i szefów frakcji „prawdziwych Polaków” pozwalało SB budować plany przejęcia kontroli nad kierownictwem regionu. Jako kandydata na współpracownika wytypowano także Pawła Niezgodzkiego, a 24 listopada funkcjonariusz SB zaskoczył go przed domem i odbył z nim rozmowę. Niezgodzki wysłuchał w milczeniu oferty SB dopomożenia mu w walce z korowcami, ale dialogu nie podjął. Odmówił współpracy także po wprowadzeniu stanu wojennego103.

Przed burzą

Powstrzymanie natarcia „prawdziwych Polaków” w połowie października 1981 r. nie oznaczało uzdrowienia sytuacji w regionie. Oponenci atakowali zwłaszcza Onyszkiewicza z powodu istnienia w Nowym Jorku biura informacyjnego prowadzonego przez Zygmunta Przetakiewicza. W wywiadzie udzielonym Ewie Kulik Onyszkiewicz tłumaczył, że Przetakiewicz, który latem wyjechał czasowo do Stanów Zjednoczonych, zaproponował utworzenie punktu informacyjnego dla prasy amerykańskiej, by poszerzać informacje o „Solidarności” za Atlantykiem, opierając się na prasie związkowej i teleksach z Regionu Mazowsze. Szybki rozwój biura wywołał pretensje, że region prowadzi własną politykę w Ameryce. W tej sytuacji rekomendacja została cofnięta, by biuro nie było traktowane jako oficjalne przedstawicielstwo „Solidarności” w Stanach. Niemniej we wrześniu Przetakiewicz przy pomocy Tadeusza Walendowskiego powołał na własną odpowiedzialność biuro informacyjne104.

Te wyjaśnienia nie przerwały oczywiście fali podejrzeń i na wniosek Niezgodzkiego sprawą zajmowała się Komisja Rewizyjna Regionu Mazowsze. Niezgodzki zarzucał m.in. Onyszkiewiczowi nierozliczenie się z 325 tys. dol. przysłanych przez Przetakiewicza. Onyszkiewicz wyjaśnił, że pieniądze te wpłynęły do gdańskiego BIPS105. Samo jednak podniesienie zarzutów finansowych wobec Onyszkiewicza i jego współpracownika Janusza Sigismunda skutecznie zatruwało atmosferę i stwarzało klimat do plotek i pomówień.

Do kolejnej rozgrywki doszło 5 listopada na posiedzeniu zarządu. Przygotowany przez Onyszkiewicza projekt reorganizacji Biura Informacji i uregulowania sytuacji prasy regionalnej zmierzał do uprzywilejowania „Wiadomości Dnia”, które miały pozostać codziennym, wydawanym w 20 tys. egzemplarzy pismem informacyjnym; „Niezależność” stałaby się pismem głównie publicystycznym, wydawanym co drugi dzień. Ponadto region miał jak najszybciej uruchomić oficjalny tygodnik, na którego redaktora przewidziano Jerzego Zieleńskiego. W dyskusji pojawiły się ataki na „Niezależność”, a związany z „prawdziwymi Polakami” Eugeniusz Garal wręcz zaproponował rozwiązanie redakcji. Projekt Onyszkiewicza zmieniono, decydując o wydawaniu „Niezależności” tylko dwa razy w tygodniu. W odpowiedzi redaktor pisma Konrad Bieliński podał się do dymisji106.

W poniedziałek 9 listopada wyszedł ostatni numer „Niezależności”107. Jedynym pismem informacyjno-publicystycznym regionu zostały „Wiadomości Dnia”, które reprezentowały stanowisko krytyczne wobec przewodniczącego Bujaka i jego otoczenia. Odpowiedzią miał być „Afisz”, pismo w formie plakatu, przeznaczone do rozwieszania na ścianach i tablicach w zakładach. Niemniej, jak wspominał Kulerski, „ani »Robotnik«, ani »Afisz«, ani »AS« nie były w stanie zastąpić »Niezależności« w kontakcie między kierownictwem Związku a zakładem pracy”108.

Kierujący rozpracowaniem regionu w SB ppłk J. Okraj pisał, że Onyszkiewicz spodziewa się dalszych ataków na „AS” i poligrafię regionu, a w konsekwencji załamania się systemu informacji. Konflikt z grupą Niezgodzkiego „doprowadzić musi jego zdaniem do rozbicia władz regionalnych”. Rozstrzygnięcie konfliktu powinno nastąpić na II Walnym Zjeździe, gdzie Onyszkiewicz spodziewa się odnieść sukces. „Dalsze działania Wydziału III-A zmierzać będą do podtrzymania istniejącego w regionie konfliktu oraz wynikającego stąd niezadowolenia związkowców z postawy osób sprawujących władzę w regionie” – kończył ppłk Okraj109.

Spór i konflikt w regionie miał przede wszystkim charakter personalny i środowiskowy: za czy przeciw korowcom, za czy przeciw Bujakowi i jego współpracownikom. Miał też jednak charakter ideowo-światopoglądowy, gdyż dominującej grupie o poglądach
socjaldemokratycznych, liberalno-demokratycznych, „prawdziwi Polacy” przeciwstawiali akcenty nacjonalistyczne, odwoływali się do antysemickich uprzedzeń i niechęci części robotników do inteligencji. Jak wspominał Kulerski, „te KSN-y, upadek »Niezależności« i cały szereg różnych wydarzeń, które miały wówczas miejsce, stwarzały wrażenie i były postrzegane jako próba doprowadzenia do eliminacji wpływów KOR-u, nieutożsamianego z grupą Macierewicza, ale raczej Michnika. Co gorsza, można to postrzegać jako dążenie do eliminowania wpływów KOR-u i zastępowania ich wpływami ugrupowań o charakterze, nie wiem, prawicowym, postendeckim, nacjonalistycznym”110.

Większość skupiona wokół Bujaka kładła nacisk na potrzebę budowania samorządów, reformy gospodarczej, planowano też przygotowania do wyborów do rad narodowych, podejmowano próby nawiązania stosunków z zagranicą (wizyta Bujaka w RFN, Stanisława Rusinka i innych we Francji). Na łamach „Niezależności” jesienią 1981 r. ukazało się wiele artykułów na te tematy, a 6 listopada odbyła się zasadnicza debata poświęcona taktyce i strategii związku – z udziałem m.in. Bujaka, Jadwigi Staniszkis, Andrzeja Wielowieyskiego, Józefa Kuśmierka. Jednak wobec dramatycznej sytuacji ekonomicznej i trwających strajków (Żyrardów111) oraz zwarcia w walce z „prawdziwymi Polakami” odpowiednie skupienie się na tych sprawach było trudne.

Sytuację kraju określała narastająca niechęć rządu do kompromisu w sprawach gospodarki i reform. Po objęciu funkcji I sekretarza KC PZPR przez Wojciecha Jaruzelskiego (18 października 1981 r.) rząd powołał wojskowe Terenowe Grupy Operacyjne, które działały początkowo na wsiach, a od 23 listopada w miastach. Strajki (w Żyrardowie, Radomiu, Zielonogórskiem) trwały tygodniami, gdyż władze nie chciały dojść do porozumienia. Rozmowy delegacji „Solidarności” z rządem dotyczące praworządności, dostępu do środków masowego przekazu, spodziewanych podwyżek cen – grzęzły, gdyż strona rządowa nie przejawiała chęci kompromisu. Nie przełamało impasu spotkanie 4 listopada Jaruzelskiego, Wałęsy i prymasa kard. Józefa Glempa. Zarazem w prasie partyjnej i wojskowej nasilała się kampania propagandowa przeciw „Solidarności”. Od listopada mówiono o przygotowywaniu specjalnej ustawy antystrajkowej i nadzwyczajnych pełnomocnictw dla rządu.

Przywódcy związku byli świadomi dramatycznej sytuacji ekonomicznej i groźby nadchodzącej zimy. Duża część planowania konkretnych działań związana była z akcją „Zima”, czyli próbą zorganizowania pomocy sąsiedzkiej i różnych grup zawodowych, m.in. w ramach terenowych komisji współpracy. Na spotkaniu zorganizowanym 17 listopada w Zakładach im. Róży Luksemburg Zbigniew Bujak zauważył, że „Solidarność” opracowała program negocjacji z władzami, obejmujący m.in. przygotowania do zimy i problemy związane ze zbliżającą się reformą gospodarczą, w tym powołania Społecznej Rady Gospodarki Narodowej. Niezbędne jest też przygotowanie się do wyborów do rad narodowych w 1982 r. Ogromna większość spraw, w tym wiele kwestii zaopatrzenia, drobnej wytwórczości, budownictwa, załatwiana jest na szczeblu rad narodowych. Na przedstawiony program władze odpowiadają, by wspólnie z „Solidarnością” i innymi organizacjami powołać Front Porozumienia Narodowego. Na to związek przystać nie może, gdyż byłoby to porozumienie przedwyborcze, zapewniające władzom odpowiednią liczbę mandatów. Wiktor Kulerski mówił, że zimę trzeba widzieć „jak sytuację wojenną”. Wybuchające strajki wywoływane przez władze lub jakąś ich część są niekorzystne dla związku, gdyż służą oskarżaniu „Solidarności” o dezorganizowanie życia społecznego i powodują jeszcze większe braki na rynku. Ale też gdy władze związku próbują je gasić, stają w konflikcie ze związkowcami, którzy strajkują o rzecz podstawową – jedzenie. Niezwykle agresywna propaganda władz zmierza do wprowadzenia wszelkich możliwych podziałów między grupami społecznymi i zmęczenia ludności warunkami życia. „Zmęczenie wywoła albo bunt, albo społeczną apatię. Bunt oznaczałby koniec »Solidarności«. Apatia ułatwiłaby walkę władz ze Związkiem”. Kulerski oceniał, że władza „liczy na rozbicie tych wątłych zalążków samoorganizacji społecznej, która jest jedyną deską ratunku dla Polski”. Jako remedium proponował samoorganizację społeczną od dołu112.

W tych jesiennych tygodniach wiele uwagi poświęcano przygotowaniom do wyborów, m.in. opublikowano projekt ordynacji wyborczej do rad narodowych opracowany przez specjalny zespół113. Dużą wagę wielu działaczy przywiązywało do wejścia w życie ustawy o samorządzie w zakładzie, ale nie wszyscy byli przekonani do zaangażowania się w reformę. Jak mówił Ludwik Dorn z OBS – „Związek dla celów politycznych sformułował swoistą »ideologię samorządową« i usiłuje ją realizować niekiedy wbrew interesom zakładowych działaczy i załóg”. Tymczasem „to nie samorządy, lecz Komisje Zakładowe są reprezentantami interesów załóg” i to one powinny „stanowić oddolną siłę na rzecz reformy”114. W istocie oznaczało to brak zgody na koszty społeczne, które byłyby nieuchronne w wypadku wsparcia przez związek reformy gospodarczej.

Od wielu miesięcy Jacek Kuroń, Jan Lityński i związani z nimi działacze „Solidarności” pracowali nad przygotowaniem do powołania klubów „Robotnika”, które byłyby zalążkiem ruchu politycznego w obrębie związku. Jednym z głównych celów klubów byłoby przygotowanie się na wybory do rad narodowych oraz wsparcie reformy samorządowej. Na zebraniu inicjatorów tego ruchu 9 sierpnia 1981 r. Kuroń mówił, „iż należy organizować szkoły polityczne w zakładach pracy i wciągać całą klasę robotniczą. Trzeba zmierzać do zorganizowania struktury władz terytorialnych i ogólnopolskich ruchów samorządów, tak aby jako zorganizowana całość stać się siłą, która przeprowadzi reformę gospodarczą i będzie realizować społeczne władanie gospodarką oraz będzie stanowić początek przyszłej II Izby Parlamentu. Samorządy zakładowe przy pomocy »Solidarności«
powinny przygotować program rad narodowych i wywalczyć dla nich niezbędną autonomię oraz zapewnić demokratyczne wybory”115.

Uaktywnienie się „prawdziwych Polaków” w regionie w połączeniu z trudną sytuacją całego związku spowodowało jesienią przyspieszenie działań. Do kluczowej narady zmierzającej do powołania klubów w kilku regionach doszło w mieszkaniu Zofii i Zbigniewa Romaszewskich; zebrali się na niej m.in. działacze „Solidarności” z Krakowa, Wrocławia, Szczecina.

Dramatyczny akcent powołaniu klubów nadało najście SB na kolejną naradę działaczy z całej Polski w mieszkaniu Kuronia 22 listopada. Obecnych wylegitymowano, zrewidowano ich torby i teczki, następnie przeprowadzono rewizję w mieszkaniu Kuronia. Uczestnicy zjazdu przenieśli się do siedziby Regionu Mazowsze na Mokotowskiej, gdzie podpisano deklarację o utworzeniu Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość”. Powstanie nowej organizacji spotkało się z gwałtowną reakcją aparatu propagandy PRL jako kolejny akt działania „sił antysocjalistycznych” oraz przekroczenie ram statutowych NSZZ „Solidarność”. Jak wynika z esbeckich meldunków, w kierownictwie Mazowsza brano pod uwagę możliwości aresztowania Kuronia i wzywania działaczy na przesłuchania, przesłuchano w prokuraturze m.in. Bujaka.

Powstanie KRS WSN było istotnie przekroczeniem pewnych przyjmowanych wcześniej samoograniczeń, choć od kilku miesięcy związek już je przekraczał. Wysunięcie programu samorządowego w istocie wskazywało kierunek dalszych przekształceń ustrojowych, publicystyka związkowa i liczne wypowiedzi dotyczące wyborów i ordynacji wyborczej rysowały horyzont, w którym zorganizowane społeczeństwo miało odebrać PZPR kontrolę nad władzami lokalnymi. Powstanie KRS WSN było pierwszym krokiem w kierunku organizowania ugrupowania społeczno-politycznego. Taką ocenę potwierdzała deklaracja założycielska Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość” ogłoszona 30 listopada. Pisano w niej: „tworzenie formacji ideowo-politycznych jest dziś krokiem koniecznym. Stanowią one zalążki przyszłych partii politycznych demokratycznego państwa”. W deklaracji szeroko rozwijano myśli o potrzebie demokracji, samorządności i działania na rzecz niepodległości. Wskazywano potrzebę ograniczania państwa przez rozwój samorządów, ruchu spółdzielczego, stowarzyszeń oraz ograniczania własności państwowej na rzecz samorządowej i spółdzielczej. Jasno pisano o zależności Polski od ZSRR i potrzebie zmiany tego stanu rzeczy przez wypracowanie układu, „w którym konieczne samoograniczenia nie naruszą zasady suwerenności narodu, to jest jego gwarantowanego demokratycznymi instytucjami prawa stanowienia o sobie”. Jako perspektywę rysowano demilitaryzację środkowej Europy.

Odwoływano się „do tradycji lewicy społecznej, a w pierwszym rzędzie do tradycji polskiej lewicy niepodległościowej”, ale zarazem stwierdzano chęć przezwyciężania błędów i słabości tej formacji, m.in. przez odwołanie do etyki chrześcijańskiej. Przywołując tradycje, wspominano Józefa Piłsudskiego i Edwarda Abramowskiego, Wincentego Witosa i Ignacego Daszyńskiego, przywoływano też jako własną tradycję KOR.

Treść deklaracji wskazywała, że jej głównym autorem był Jacek Kuroń, który też ją podpisał wśród kilkuset założycieli z ponad trzydziestu miejscowości. Pod deklaracją znalazły się nazwiska znanych działaczy Regionu Mazowsze, m.in. Zbigniewa Bujaka, Zbigniewa Janasa, Janusza Onyszkiewicza, Henryka Wujca, Zbigniewa Romaszewskiego, oraz wielu byłych członków i współpracowników KSS „KOR”116.

Tymczasem trwający od 25 listopada strajk studentów w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej na warszawskim Żoliborzu stał się wydarzeniem w coraz większym stopniu angażującym region. Studenci protestowali przeciw zmianie statusu uczelni, nie chcieli podlegać MSW, ale Ministerstwu Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, co dałoby im prawo korzystania z dobrodziejstw ustawy o szkołach wyższych, m.in. powołania samorządu. Strajk w WOSP przyciągał uwagę i sympatię wielu działaczy „Solidarności”, a 27 listopada Prezydium Zarządu Regionu podjęło uchwałę popierającą strajkujących studentów oraz zwróciło się do zakładów o zorganizowanie straży robotniczej. Podjęte na wniosek „Solidarności” próby rozmów z przedstawicielami rządu nie dały rezultatu i 28 listopada WOSP otoczył kordon milicji. W szkole pozostali w geście solidarności ze strajkującymi, ale też by dać im osłonę, wiceprzewodniczący Seweryn Jaworski i członek zarządu Marek Hołuszko. Wydawało się, że trwający przez parę dni pat przyniesie pozytywny kompromis.

Choć szkoła była otoczona przez milicję, na zewnątrz kordonu zbierały się tysiące warszawiaków. Liczne organizacje zakładowe z Mazowsza oraz innych regionów podejmowały deklaracje solidarnościowe. Nad osiągnięciem kompromisu pracowała grupa mediatorów, złożona z profesorów Aleksandra Gieysztora, Klemensa Szaniawskiego i Andrzeja Stelmachowskiego oraz redaktora Karola Małcużyńskiego. Jednocześnie następowały działania eskalujące, np. pod Warszawą pojawiły się wozy strażackie z innych miast z zamiarem dotarcia pod WOSP, a MZK ogłosiły gotowość zablokowania rozlokowanej wokół szkoły milicji przez otoczenie gmachu autobusami „dziób w dziób”. Do tych radykalnych akcji nie doszło i w nocy z 1 na 2 grudnia w WOSP nastąpiło odprężenie. Oblegający gmach milicjanci wyposażeni byli tylko w pałki, dopuszczono do podawania żywności przez okna, a nawet odblokowano połączenia telefoniczne.

Około dziewiątej rano milicja przystąpiła do akcji. Zablokowano trasy dojazdowe w kierunku Woli i Huty Warszawa, następnie usunięto ludzi z okolicznych sklepów. Zablokowano telefony w regionie i innych centralnych instytucjach „Solidarności”. Po dziesiątej do akcji wkroczyli komandosi, na dachu szkoły wylądował helikopter. Godzinę później studentów wywieziono autokarami, gmach obsadziła milicja. Jaworski i Hołuszko zostali zatrzymani117.

Szturm na WOSP i pacyfikacja strajku przy użyciu siły były pierwszym takim posunięciem od lata 1980 r. Wywołały też szok i ogromne wzburzenie. Wiele zakładów regionu ogłosiło gotowość strajkową, domagano się działań od Komisji Krajowej i Wałęsy, który jeszcze tego dnia przyjechał do Warszawy. Na zwołanym ad hoc zebraniu zarządu
Mazowsza panowała wręcz rewolucyjna atmosfera, m.in. żądano ogłoszenia strajku generalnego. Kierownictwo regionu było powściągliwe. Uchwalono podjęcie strajku w wypadku niezwolnienia Jaworskiego. Wiceprzewodniczący pojawił się jednak około dwudziestej.

W przyjętych uchwałach protestowano przeciw uchwaleniu przez sejm złożonych tam ustaw specjalnych, które miały dawać władzom możliwość użycia milicji i wojska przeciw strajkującym. Od sejmu żądano potępienia akcji wobec WOSP. Postanowiono utrzymać gotowość strajkową regionu do czasu zapewnienia studentom WOSP możliwości nauki zgodnie z ich postulatami. Dalsze decyzje „w sprawie przeciwstawienia się przez Związek używaniu siły do rozwiązywania konfliktów społecznych” miało podjąć nadzwyczajne posiedzenie Komisji Krajowej118. Były to decyzje odbiegające od wcześniejszych deklaracji czynnego wsparcia WOSP, ogłaszanych zwłaszcza przez Jaworskiego, ale też strajk został zlikwidowany, nim „Solidarność” zdążyła pospieszyć na ratunek. Jeden z informatorów SB, który uczestniczył w posiedzeniu, wskazywał, że udział Jaworskiego w strajku WOSP ogromnie zwiększył jego popularność, a Bujaka osłabił. Bujakowi wypomina się udział w „zgniłym” porozumieniu warszawskim z 30 marca. „Tzw. doły związkowe – przedstawiciele zakładów pracy – stanowczo żądają akcji strajkowej w sposób bardziej radykalny, a nie np. jednogodzinny”119.

Na odbywającym się tego samego wieczoru w warszawskim hotelu Solec zebraniu Prezydium Komisji Krajowej z udziałem niektórych przewodniczących regionów wyrażano dwie propozycje reakcji. Wałęsa opowiedział się za skupieniem na działaniach czysto związkowych i bytowych oraz zawieszeniem wszelkich rozmów z rządem. Kuroń przekonywał, że konieczne jest globalne rozwiązanie polityczne, a rządzić powinien rząd cieszący się zaufaniem. Tę linię poparł Bujak: „konieczne jest rozwiązanie polityczne, zmiana rządu, a już teraz staje przed nami sprawa terminu wyborów, ordynacji oraz sprawy techniczne, a mianowicie ustalenie, kto powołuje czy też kto wyznacza rząd tymczasowy, SRGN oraz Społeczną Radę Nadzorczą RiTV. Dla zrealizowania tych celów konieczny jest parodniowy strajk generalny, a po jego zakończeniu strajk mogłyby kontynuować np. zakłady zbrojeniowe”120.

Radykalizm wystąpienia Bujaka mógł zaskakiwać. Niemniej była to odpowiedź na sytuację, która wydawała się zmierzać do przesilenia. Trwające od miesięcy usztywnienie władz, idące w parze z przygotowywaniem ustawy antystrajkowej i specjalnych pełnomocnictw dla rządu w sprawach ekonomicznych oraz atakiem siłowym na WOSP, przy równoczesnej bierności w rozwiązywaniu kluczowych spraw codziennych – zaopatrzenia rynku, przygotowań do zimy – skłaniało do determinacji. Taki nastrój panował też na zebraniu Prezydium KK i przewodniczących regionów w Radomiu 3 grudnia.

Wypowiedzi działaczy związkowych na zamkniętym posiedzeniu radomskim zostały nagrane przez uczestniczącego w naradzie agenta SB. W następnych dniach emitowano wybrane fragmenty w radio oraz drukowano w gazetach, by wykazać, że przywódcy „Solidarności” chcą wywołać wielką konfrontację, nie cofną się przed rozlewem krwi, marzą o obaleniu władzy. Ta kolejna kampania propagandowa była już ostatnią przygrywką przed wprowadzeniem stanu wojennego. Przywódcy związku brali pod uwagę scenariusz narastającej konfrontacji, uchwalenia specjalnych pełnomocnictw przez sejm, wprowadzenia zakazu strajków, może nawet aresztowań. Na próbę ograniczenia wolności związek miał odpowiedzieć strajkiem generalnym.

II Walny Zjazd Delegatów

W rozmowie z oficerem SB kpt. Reszczyńskim 4 grudnia Tadeusz Matuszyk mówił, że na II Walnym Zjeździe (Walnym Zebraniu) Delegatów Regionu Mazowsze, który miał się odbyć następnego dnia, jego grupa będzie próbowała blokować wszelkie wnioski i uchwały, aby nie dopuścić do głosowania; celem tej taktyki jest doprowadzenie do drugiej tury zjazdu na początku stycznia. W grupie Bujaka mówi się o wprowadzeniu do uchwały zjazdowej punktu, iż jeśli do 6 stycznia nie zostaną spełnione postulaty „Solidarności”, zostanie ogłoszony strajk generalny. Sądził jednak, że taki wniosek ostatecznie nie zostanie zgłoszony, a poza tym o uchwałach zadecyduje atmosfera zjazdu. Jego grupa potrzebuje czasu, by zebrać i puścić do kolportażu materiały przeciw Bujakowi i korowcom, zwłaszcza związane z „aferą Przetakiewicza”. Oficera SB prosił o dostarczenie mu około 50 ryz papieru na akcję propagandową121.

Walny Zjazd Delegatów Regionu Mazowsze 5–6 grudnia 1981 r. został zdominowany przez sprawę WOSP122. Panowała atmosfera solidarności ze studentami pożarnictwa, współczucia i niepokoju, że wyrzuceni zostaną lada dzień powołani do wojska. Zaproszeni na obrady uczestnicy strajku opowiedzieli o przebiegu zdarzeń. Wiceprzewodniczący Jaworski i Kulerski zgłaszali zgodne wnioski zmierzające do umożliwienia studentom WOSP podjęcia nauki na Politechnice Warszawskiej, a także sfinansowania tych studiów ze środków społecznych.

Istniał też inny wymiar sprawy WOSP. Część mówców twierdziła, że region wykazał bierność, choć rok wcześniej w obronie Narożniaka był w stanie wystąpić zdecydowanie i skutecznie. Pozostawienie WOSP bez pomocy narusza wręcz poczucie honoru – mówił Marek Hołuszko. Zwrócił on też uwagę, że uderzając na WOSP, „chciano pokazać warszawiakom, całemu narodowi, w jaki sposób władza może likwidować następne strajki”. Jaworski przestrzegał, iż „niedługo może przyjść czas, że będą zachęcać takich młodych ludzi do tego, by strzelali do nas”.

Przemówienie Bujaka o aktualnej sytuacji kraju i związku wpisywało się w ten nastrój. Przypomniał on, że od sierpnia 1981 r. na posiedzeniach KKP zaczął się kształtować program czynnych, ofensywnych działań samorządowych, które zmieniają rzeczywistość i oddolnie wprowadzają pewne reformy. Kluczowy jest tu program reformy samorządowej w przemyśle, ale też aktywizacji spółdzielczości, ofensywnego uniezależniania się stowarzyszeń. I oto „stoimy w obliczu reformy gospodarczej, reformy, która wymaga pewnych gwarancji, których winien udzielić rząd, winny udzielić istniejące władze, gwarancji, na podstawie których związek mógłby się wypowiedzieć i dać gwarancje swoim członkom, członkom swojego związku i społeczeństwu, że oto wielkie koszta reformy, jakie przyjdzie ponieść, nie zostaną zmarnowane”. Tymczasem „cała taktyka władz przyjęta w ostatnim okresie świadczy o tym, że takich gwarancji nie tylko nie ma, ale i nie będzie, i władza zrobi wszystko, aby związkowi możliwość postawienia takich gwarancji odebrać. Oznacza to oczywiście, że w tej sytuacji wymagane są bardzo szybkie, bardzo ofensywne działania, które doprowadzą do porozumienia na najwyższym szczeblu”. Mimo spotkania 3 listopada Wałęsy, Jaruzelskiego i Glempa „Rząd nie zrealizował żadnych, nawet tylko takich ogólnych obietnic, które złożył. A więc nie powstała Społeczna Rada Gospodarki Narodowej, nie otrzymała żadnych kompetencji, żadnych uprawnień, nie otrzymała dostępu do radia i telewizji. Nie otrzymał tego dostępu związek. W zamian za to rozpoczęły się dosyć spektakularne i pokazowe akcje władz i tutaj właśnie trzeba powiedzieć, że nie nastąpiło ani rozwiązanie konfliktu na wyższych uczelniach – czyli cała sprawa walki o samorządność wyższych uczelni”. Po sprawie WOSP można postawić pytanie, czy w ogóle porozumienie jest możliwe.

Bujak przewidywał: „praktycznie są tylko dwie drogi, i w bardzo poważny sposób należy traktować i jedną drogę, i drugą. [...] Pierwsza to ta, która mówi, że jeżeli tej taktyce władz, jaka została przyjęta, związek się przeciwstawi i przeciwstawi się z całą swoją mocą, a więc na te wszystkie akcje, które nastąpiły, na te wszystkie akcje, których można się spodziewać, a więc tutaj wprowadzenie prowizorium, które oczywiście – jak żartobliwi twierdzą – oznacza po prostu prosektorium dla naszego kraju, jak podwyżki cen, które muszą mu towarzyszyć, jak cała sprawa wyborów, przed którymi stoimy – że to wszystko, jeżeli zechcemy na to odpowiedzieć twardym i zdecydowanym oporem, oznacza po prostu konflikt z władzą, konflikt niemalże ostateczny. Konflikt na miarę bydgoską, tylko konflikt, w którym już związek ustąpić nie może. I gdyby przyszło odpowiedzieć na pytanie, czy jesteśmy go w stanie wygrać, muszę odpowiedzieć, że jestem głęboko przekonany, że tę drogę trzeba wybrać. Nie wiem, czy jesteśmy w stanie taki konflikt wygrać. Jednego jestem pewien – że bez względu na to, czy go wygramy, czy przegramy, sytuacja w przypadku przegranej będzie taka sama albo gorsza jak przy drugiej drodze, jaką byśmy mieli wybrać. Bo druga droga po prostu oznacza, że w tej chwili rezygnując ze zdecydowanego oporu, a więc – zgodnie z tym, co proponuje szereg członków Prezydium KKP – wycofanie się na stanowiska czysto związkowe, stricte związku zawodowego, stawiając sobie żądania, stawiając sobie ograniczenia dla wzrostu cen i tak dalej, i tak dalej – że tego typu taktyka wycofania i okopania się na stanowiskach związkowych oznacza ograniczenie możliwości oddziaływania na zmiany społeczne, strukturalne, polityczne, jakie w naszym kraju zachodzą, oznacza to po prostu próbę wprowadzenia przez władzę tego prowizorium gospodarczego i reformy gospodarczej. Staje się w tym momencie jasne, że bez stanu wyjątkowego nie uda się rządowi wprowadzić prowizorium, a więc że stan wyjątkowy ogłoszony być musi. I oznacza to, że jeżeli w tej chwili już nie postawimy bariery i jeżeli w tej chwili nie przeciwstawimy się tym krokom, to w momencie, w którym dojdzie do próby wprowadzenia stanu wyjątkowego, uważam, że związek już nie będzie przygotowany na to, aby tę walkę w tym momencie podjąć”.

Bujak mówił, że wszystkie problemy zostały omówione na zebraniu Prezydium KKP i przewodniczących regionów w Radomiu. Przyjęto do konsultacji projekt dokumentu, który mówi, że jeżeli władza narzuci konfrontację, związek tę konfrontację przyjmie. „Tak więc już w tej chwili Prezydium [KK] winno rozpocząć działania w kierunku powołania Społecznej Rady Gospodarki Narodowej. Już w tej chwili winno się rozpocząć działania w kierunku powołania Społecznej Rady Nadzorczej Radiokomitetu. Już w tej chwili należy podjąć działania, które w momencie wprowadzenia nas, wejścia w stan konfliktu między związkiem a władzą, te ciała będą w stanie, będą zdolne w ogóle przejąć tymczasowe kierownictwo gospodarką. Tu pojawiła się propozycja menadżerskiego rządu tymczasowego, który w tym momencie winien otrzymać od społeczeństwa prawo sprawowania władzy do czasu odbycia wyborów do sejmu, które winny być ogłoszone jako jeden z pierwszych aktów rządu, powołanego rządu tymczasowego”. Bujak przyznawał, że jest to program bardzo ofensywny i „niestety nie zna on tutaj kompromisów. Próba zatrzymania się na jakimkolwiek kompromisie na niższym szczeblu może oznaczać próbę w ogóle cofnięcia się związku w każdym temacie, na każdej linii, próba [taka] może oznaczać po prostu wycofanie związku, powolne wycofanie związku na te pozycje stricte związkowe. Jest oczywiście sprawą w tej chwili do przedyskutowania, czy cały nasz kraj, czy nasz związek, czy społeczeństwo jest przygotowane do podjęcia w tej chwili takiego ryzyka. Czy jesteśmy w stanie w tej chwili wyjść z takimi działaniami, które pozwolą w krótkim czasie – bo strajk generalny w tej chwili trwać wiecznie nie może – w krótkim czasie rozwiązać te wszystkie problemy i konflikty na najwyższym szczeblu? Na to pytanie musimy sobie odpowiedzieć teraz i tutaj i myślę, że jeżeliby przyszło podejmować nam decyzję o wyborze którejś z dróg, musiałaby ona uzyskać akceptację członków związku, a więc musiałby to być wniosek, który za pośrednictwem KKP jest wnioskiem o ogólne referendum do członków związku o kierunek, w jakim przychodzi nam działać”.

Jeśli nie istnieje atmosfera do podjęcia wyzwania, jakie rzucił rząd, „jeżeli rzeczywiście nie istniałyby możliwości – w co nie wolno nam wierzyć, że takie możliwości nie istnieją – wygrania tej ostatecznej batalii, to rzeczywiście tutaj taktyka przeczekania najgorszego okresu, przed jakim w tej chwili stoi całe nasze społeczeństwo, jest taktyką, moim zdaniem, którą równie dobrze społeczeństwo jako takie mogłoby przyjąć i zaakceptować. Muszę tylko powiedzieć, że w tym okresie o tym, co dzieje się w naszym kraju, związek nie będzie mógł decydować prawie w ogóle”.

Idąc śladem tego wystąpienia, Henryk Wujec przedstawił przygotowany przez Zarząd Regionu Mazowsze projekt uchwały wzywającej Komisję Krajową do ogłoszenia strajku generalnego w wypadku uchwalenia przez sejm specjalnych pełnomocnictw, które oznaczać mogą wprowadzenie stanu wyjątkowego. „Apelujemy do posłów na sejm o rozwagę, gdyż udzielenie rządowi nadzwyczajnych uprawnień będzie jednoznaczne z decyzją o strajku powszechnym. W aktualnej sytuacji Drugie Walne Zebranie Delegatów Regionu Mazowsze widzi pilną potrzebę podjęcia stanowczych kroków dla załatwienia najważniejszych spraw gospodarczych i społecznych, takich jak:

[1.] Powołanie Społecznej Rady Gospodarki Narodowej zgodnie z propozycjami przedstawionymi przez związek.

2. Wycofanie uchwały o prowizorium systemowym i uzgodnienie ze związkiem projektów innych aktów prawnych, uzupełniających ustawę o przedsiębiorstwie państwowym i samorządzie.

3. Uzgodnienie ze związkiem podwyżek cen, gdyż związek nie zgodzi się na ich wprowadzenie bez reformy gospodarczej i odpowiedniego systemu rekompensat.

4. Uzgodnienie ze związkiem projektu ustawy o radach narodowych, samorządzie terytorialnym oraz ordynacji wyborczej do rad narodowych, a także wyznaczenie terminu wyborów do rad narodowych wszystkich szczebli. Wybory te winny się odbyć do końca kwietnia 1982 roku.

5. Przyznanie organizacjom i instytucjom społecznym, w tym NSZZ »Solidarność«, dostępu do środków masowego przekazu.

6. Przeprowadzenie reformy wymiaru sprawiedliwości i aparatu ścigania gwarantującej niezawisłość sądownictwa, prawidłowość działalność prokuratury i aparatu ścigania oraz poddanie go kontroli przedstawicielskich organów.

7  Zaprzestanie represjonowania członków związku i studentów za działalność statutową prowadzoną w obronie swych interesów. Dotyczy to także osób wspierających.

8. Uchwalenie ustawy abolicyjnej wobec niezależnych działaczy społeczno-politycznych.

Drugie Walne Zebranie Delegatów Regionu Mazowsze oczekuje, że przed końcem roku zostanie wycofana uchwała o prowizorium systemowym i powołana Społeczna Rada Gospodarki Narodowej, i przyznany dostęp do środków masowego przekazu, a w ciągu dwóch miesięcy zostaną podjęte konkretne ustalenia w pozostałych sprawach.

Gdy te oczekiwania nie zostaną spełnione, Zarząd Regionu zwróci się do Komisji Krajowej o proklamowanie w całym kraju strajku generalnego oraz o podjęcie inicjatywy przeprowadzenia powszechnego referendum w sprawie uchwalenia nowej, demokratycznej ordynacji wyborczej, skrócenia kadencji sejmu i rozpisania nowych wyborów. Referendum powinno być przeprowadzone przez komitety ogólnonarodowego porozumienia społecznego, do których wejdą wszystkie organizacje społeczne i polityczne aprobujące zasadę rozwiązywania obecnego kryzysu państwowego poprzez wybory nowego sejmu”.

Propozycję uchwały zgłoszoną przez Wujca zdecydowanie poparł Jacek Szymanderski: „Jeżeli cofniemy się teraz na pozycje związkowe, nie ulega wątpliwości, że będziemy musieli cofnąć się dalej. Zażąda się od nas oddania również pozycji związkowych. Nie miejmy złudzeń, że odnowa, która w tej chwili zaszła daleko rzeczywiście, wtedy, kiedy my znikniemy, zatrzyma się na tym poziomie, na którym jest w tej chwili. Jeżeli my znikniemy, partia najprawdopodobniej wprowadzi krwawy terror, po to, krótko mówiąc, żeby hołota już więcej nigdy głowy nie podniosła, bo to będzie groźne dla nich. (oklaski)

I chcę tu z całą ostrością postawić alternatywę, przed jaką stoimy. Jeżeli przyjmiemy konfrontację, nie jest wykluczone, że rozwiązanie siłowe doprowadzi nas dużo dalej, niż dano nam uprawnienia do decydowania w państwa imieniu i niż w ogóle przypuszczaliśmy, ale jeżeli go nie przyjmiemy, to również wprowadzić możemy związek w sytuację krwawą. Cofnięcie się wcale nie znaczy uratowania”.

Kończył słowami: „W drodze referendum zgromadzenie narodowe, które będzie reprezentacją narodu – nie związku, bo nie związek będzie brał władzę, a naród będzie brał władzę w tym kraju. Zgromadzenie narodowe, które to zgromadzenie narodowe zorganizuje rząd tymczasowy, zaś rząd tymczasowy wyłoni sejm, znaczy zorganizuje wybory do sejmu i dalej już według normalnych i sprawdzonych w tym kraju i w ogóle na świecie metod”.

W kontekście tej wypowiedzi o generalnej linii „Solidarności”, ale też dyskusji o sprawie WOSP, zabierający głos Zbigniew Romaszewski powiedział: „akcja przeprowadzona na WOSP, użycie siły było policzkiem wymierzonym związkowi. Jeżeli nie potrafimy w tej sprawie podjąć dostatecznie energicznych kroków, a będziemy tylko protestowali, to utracimy wiarygodność społeczną, utracimy wiarygodność załóg. W tej sprawie musimy podjąć zupełnie jednoznaczne decyzje, a nie tylko apele”. Zaproponował zatem zorganizowanie w regionie dnia protestu przeciw użyciu siły przy rozwiązywaniu konfliktów społecznych i zgłosił projekt uchwały: „Drugi Walny Zjazd Delegatów Regionu Mazowsze ogłasza dzień – ja tutaj proponuję 10 grudnia – dniem protestu przeciwko użyciu siły przy rozwiązywaniu konfliktów społecznych. W dniu tym o godzinie 16.00 na terenie całego Regionu organizowane są wiece protestacyjne ludności. W Warszawie wiec taki organizowany jest na placu Defilad. Jednocześnie Drugi Walny Zjazd Delegatów Regionu zwraca się do zarządów regionów NSZZ »Solidarność« o podjęcie naszej inicjatywy i rozciągnięcie akcji protestacyjnej na teren całego kraju. Przeprowadzenie akcji protestacyjnej na terenie całego kraju zwiększy bezpieczeństwo podjętych działań”. Komentując wniosek, dodał: „uważam, że jest to pewna jednak odpowiedź. Oni użyli sześciu tysięcy milicjantów, my potrafimy na placu Defilad zgromadzić dwieście tysięcy ludzi”. Romaszewski zaproponował też drugą uchwałę, w której pisał: „Użycie siły wobec strajkujących stanowi naruszenie podstawowej zasady porozumienia społecznego – rozwiązywania konfliktów na drodze negocjacji. W tej sytuacji Drugi Zjazd Delegatów Regionu Mazowsze postanawia powołać we wszystkich zakładach na terenie regionu straż robotniczą. Do zadań straży należałoby ochrona porządku publicznego oraz zabezpieczenie prowadzonych akcji protestacyjnych. Drugi Walny Zjazd Delegatów Regionu zobowiązuje Zarząd Regionu do opracowania struktury organizacyjnej oraz programu szkolenia powołanej straży robotniczej”.

Drugi dzień zjazdu rozpoczął się od mszy odprawionej przez ks. Jerzego Popiełuszkę. Podczas wielogodzinnych obrad nie odbyła się merytoryczna dyskusja nad wystąpieniem Bujaka dotyczącym strategii związku, nie dyskutowano o sytuacji ekonomicznej kraju, nie analizowano poczynań władz i prowadzonej przez nie gry. Omawiano natomiast drugorzędne kwestie dotyczące funkcjonowania zarządu, istniejących podziałów. Emocjonalne wystąpienie Aleksandra Małachowskiego jako sprawozdawcy komisji rewizyjnej, w którym stwierdził bezpodstawność plotek i zarzutów kierowanych przeciw niektórym działaczom oraz mówił o krążących po Warszawie fałszywkach i fotokopiach wykradzionych dokumentów, wywołało równie gwałtowne sprzeciwy. Powracała sprawa WOSP, także w kontekście ogłoszenia strajku generalnego w razie podjęcia przez władze represji wobec studentów lub pracowników tej uczelni. Przedstawiciele zakładów skupionych w grupie Matuszyka opowiedzieli się przeciw automatycznemu podjęciu strajku, a za konsultowaniem załóg fabrycznych w tej sprawie. Zwolennicy strajku mieli jednak przewagę; w głosowaniu za akcją protestacyjną do strajku generalnego włącznie opowiedziało się 432 delegatów (na 686, którzy mieli mandaty). Następnie głosowano wniosek Romaszewskiego o zorganizowanie 17 grudnia demonstracji przeciw przemocy. Wybór tej daty, rocznicy masakry 1970 r. w Gdyni, uzasadnił Wujec: „W Grudniu też użyto siły, której skutki były nieobliczalne. Tutaj też zaczyna się używać siły i taki protest możemy założyć”. Przeciwnicy uchwały wskazywali, że wyprowadzanie ludzi na ulicę „zawsze kończyło się klęską”. Ich sprzeciw został odrzucony 257 głosami przeciw 237. Za zorganizowaniem wiecu w jednym z centralnych miejsc stolicy opowiedziało się 227 delegatów, za tym, by był to plac Defilad – 142123.

Uchwała o wiecu spotkała się z odczytaniem votum separatum podpisanego przez 59 delegatów, w tym jedenastu członków zarządu, przeważnie związanych z grupą Matuszyka i Świtalskiego, reprezentujących m.in. MZK, zakłady Nowotki, Świerczewskiego i „Rawar”. „Nie negując potrzeby protestu, votum separatum motywujemy tym, że forma wieców ulicznych poza zakładami pracy stwarza ogromne i niepotrzebne niebezpieczeństwo dla ich uczestników, gdyż stwarza większe możliwości prowokacji ze strony władz”. Podpisali m.in. Jacek Wójcik, Tadeusz Kłopotowski, Stanisław Krukowski, Eugeniusz Garal, Jacek Knap, Eugeniusz Kościanek, Zbigniew Knap, Romuald Kukołowicz, Tadeusz Matuszyk, Wincenty Kazańczuk, Witold Świtalski. Votum separatum, które wywołało gwałtowną polemikę i zarzuty o brak lojalności wobec związku, dowodziło też słabości grupy Matuszyka. Mimo obietnic w istocie nie był w stanie żadnej uchwały zablokować, a nawet wpłynąć na ich treść.

Delegaci złożyli około trzydziestu projektów uchwał w sprawach większej lub mniejszej wagi i całe popołudniowe obrady dotyczyły ich uściślania i głosowania. Kluczową uchwałą główną zajęto się dopiero około północy i nie starczało już czasu na jej dogłębne przeanalizowanie. Alternatywna uchwała postulująca przeprowadzenie wśród członków związku referendum w sprawie powołania społecznego frontu ocalenia narodowego i następnie budowania przez „Solidarność” szerokiego porozumienia na rzecz wyboru do rad narodowych i sejmu została odrzucona w głosowaniu. Przyjęto większością głosów projekt zgłoszony poprzedniego dnia, ale z pewnymi wyostrzeniami. Nie zwracano się już do sejmu o odrzucenie nadzwyczajnych pełnomocnictw, ale stwierdzano wprost: „Realizując uchwały programowe [Krajowego] Zjazdu [Delegatów] Komisja Krajowa wystąpiła 4 listopada [19]81 do rządu PRL z propozycją kompleksowych rokowań. Miały one doprowadzić poprzez likwidację źródeł konfliktów do prawdziwego porozumienia społecznego. Pomimo rozpoczęcia rozmów rząd bez konsultacji ze związkiem uchwalił prowizorium systemowe zawieszające reformę gospodarczą, nie przerwał kampanii oszczerstw przeciwko związkowi oraz użył siły wobec strajkujących studentów WOSP. W ten sposób rząd złamał umowę społeczną z sierpnia 1980 roku i ujawnił prawdziwe intencje odnośnie frontu porozumienia narodowego. Rząd grozi również wprowadzeniem ustawy o nadzwyczajnych uprawnieniach dla rządu, które mogłyby posłużyć do likwidacji naszego związku. W tej sytuacji Drugi Walny Zjazd Delegatów Regionu Mazowsze zwraca się do Komisji Krajowej o stanowcze domaganie się realizacji następujących żądań:

1. Powołanie Społecznej Rady Gospodarki Narodowej zgodnie z propozycjami przedstawionymi przez związek.

2. Wycofanie uchwały o prowizorium systemowym i uzgodnienie ze związkiem innych aktów prawnych uzupełniających ustawę o przedsiębiorstwie państwowym i samorządzie oraz przyjęcie społecznego projektu ustawy o związkach zawodowych.

3. Przyjęcie zasady wprowadzania podwyżek cen jedynie jako elementu uzgodnionej ze związkiem reformy gospodarczej przy wprowadzeniu odpowiedniego systemu rekompensat.

4. Uzgodnienie ze związkiem projektu ustawy o radach narodowych oraz ordynacji wyborczej do rad narodowych, a także wyznaczenie terminu wyborów do rad narodowych wszystkich szczebli. Wybory te powinny się odbyć do końca kwietnia 1982 roku.

5. Przyznanie organizacjom społecznym, w tym NSZZ »Solidarność«, dostępu do środków masowego przekazu.

6. Przeprowadzenie reformy wymiaru sprawiedliwości i aparatu ścigania gwarantującej niezawisłość sądownictwa, prawidłowość działania prokuratury i aparatu ścigania oraz poddanie go kontroli organów przedstawicielskich.

7. Zaprzestanie represjonowania członków związku i studentów za działalność prowadzoną w obronie swych interesów. Dotyczy to także osób wspomagających.

8. Uwolnienie wszystkich więzionych za przekonania lub ze względów politycznych.

Jeśli powyższe żądania nie zostaną zrealizowane w terminie dwóch miesięcy, Komisja Krajowa powinna wystąpić do wszystkich sił społecznych rzeczywiście dążących do porozumienia społecznego o przeprowadzenie ogólnonarodowego referendum, w którym wypowiedziano by się co do potrzeby uchwalenia nowej demokratycznej ordynacji wyborczej do Sejmu PRL, skrócenia kadencji Sejmu PRL i rozpisania nowych wyborów. Uchwalenie przez Sejm PRL środków nadzwyczajnych dla rządu lub atak na inicjatorów referendum byłoby równoznaczne z wprowadzeniem w całym kraju strajku generalnego”.

Następnie głosowano, właściwie już bez dyskusji, różne inne uchwały – w napięciu spowodowanym przez zmęczenie i licząc co chwilę, czy jeszcze jest kworum. Jego brak był przyczyną zamknięcia obrad o 2.20 w nocy. W „Wiadomościach Dnia” w poniedziałek ukazało się streszczenie dwudniowych obrad, a we wtorek opublikowano najważniejsze uchwały.

Władze szykowały się do konfrontacji, a związek postanowił ją podjąć, licząc na przełamanie impasu i przejście do nowego etapu ustalania reform społeczno-ekonomicznych w drodze konsultacji z „Solidarnością” oraz budowania podstaw ustroju demokratycznego (wybory do rad narodowych). Istniała świadomość zbliżającej się konfrontacji, nie wykluczano podjęcia przez władze działań siłowych, jak tego dowodził przykład WOSP. Stąd manifestacja zaplanowana na 17 grudnia miała zademonstrować potęgę „Solidarności” i zniechęcić władze do stosowania siły, zmiękczyć je, skłonić do szukania kompromisu. Nie brano pod uwagę tego, że władze szykują skoncentrowane uderzenie o cechach zamachu stanu. W dyskusji na zjeździe nie rozpatrywano takiego wariantu.

Z przyjętą uchwałą w sprawie pożądanej linii postępowania związku, która była wariantem stanowiska przyjętego 3 grudnia w Radomiu, przedstawiciele Regionu Mazowsze jechali do Gdańska na posiedzenie Komisji Krajowej wyznaczone na 11 grudnia.

Tymczasem 11 grudnia Tadeusz Matuszyk spotkał się ponownie z kpt. Reszczyńskim. Chwalił się, że może liczyć na około dwustu delegatów na zjazd Mazowsza, i mówił, że nawiązał kontakt z przedstawicielami KC PZPR, z którymi ma się spotkać nazajutrz. Cieszył się, że „Solidarność Międzyzakładowa” została zaatakowana w telewizji, bo to osłabia plotki, że ukazuje się z inspiracji SB. Zapowiadał, że 17 grudnia jego grupa zorganizuje wiece w zakładach i będzie się starała zatrzymać w nich ludzi, by nie poszli na wiec organizowany przez region. „W momencie, gdy zapytałem się »Karola« [taki pseudonim nadała SB Matuszykowi – A.F.], jak postąpi, gdy zostanie ogłoszony stan wyjątkowy, »Karol« stwierdził, że obecnie nie jest to możliwe, gdyż doprowadzi to do strajku generalnego, a następnie do wojny domowej”. Oficer jednak musiał przekonać rozmówcę, że to realne, gdyż Matuszyk zapytał: „czy Wałęsa zostanie również aresztowany?”. Esbek odpowiedział: „prawdopodobnie tak, jednak wg mojego rozeznania zostanie szybko zwolniony”.

W dalszej rozmowie Matuszyk mówił, że w takiej sytuacji będzie się starał zatrzymać robotników w zakładzie, bo wyjście na ulicę oznaczać będzie rozlew krwi. Przekonywał oficera, że scenariusz aresztowań i stanu wyjątkowego byłby fatalny, nawet on musiałby bronić aresztowanych korowców, by nie utracić wiarygodności. Twierdził, że PZPR nie ma autorytetu, utraciła partyjne „doły”, społeczeństwo domaga się rozliczenia ludzi odpowiedzialnych za doprowadzenie do takiego kryzysu. „Musi powstać nowa partia, która zdobędzie poparcie społeczeństwa, i wtedy można dopiero wprowadzać stan wyjątkowy”. Reszczyński pytał jeszcze, czy Matuszyk jest gotowy objąć kierownictwo regionu, ale usłyszał, że „po Bujaku powinien być inny przywódca związkowy, którego on następnie zastąpi”. Pod koniec rozmowy poinstruował Matuszyka, co ma uczynić i jak nawiązać kontakt, gdy zostanie wprowadzony stan wyjątkowy124.

Tak więc Tadeusz Matuszyk był jedynym znanym dotychczas działaczem „Solidarności”, który został poinformowany ponad dobę wcześniej o zamiarze wprowadzenia stanu wyjątkowego. Tak daleko w dialogu z SB nie posunął się Witold Świtalski, mimo utrzymywania kontaktów z SB także po 13 grudnia.

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. milicja i SB przystąpiły do internowania działaczy „Solidarności”, w tym wielu z Regionu Mazowsze. Proklamowanie przez władze stanu wojennego oraz zakaz wszelkiej działalności związkowej zamknęły historię szesnastu miesięcy legalnej działalności. Była ona prowadzona w podziemiu, przy czym w wypadku Mazowsza istniała bezpośrednia kontynuacja personalna – działania te inicjowali Zbigniew Bujak, Wiktor Kulerski i Zbigniew Janas oraz Zbigniew Romaszewski, którzy uniknęli internowania125.

* * *

Region Mazowsze wyróżniał się w NSZZ „Solidarność” wielkością oraz aktywnością inteligencji, w tym zwłaszcza związanej z przedsierpniową opozycją. W organizowaniu regionu szczególnie dużą rolę odegrali działacze KSS „KOR”. Miało to istotne konsekwencje dla postrzegania Mazowsza przez władze, a także przez środowiska w „Solidarności” obawiające się wpływów KOR. Z tego wynikał m.in. dystans Lecha Wałęsy wobec Mazowsza i obawa, że stąd może nadejść zagrożenie dla jego przywódczej pozycji. Region był szczególnie dobitnym przykładem harmonijnego współdziałania inteligencji i robotników, która owocowała rozwinięciem pewnych kierunków aktywności.

Skupienie w działalności regionu działaczy przedsierpniowej opozycji określiło potęgę Mazowsza w zakresie poligrafii związkowej – wydawanie „AS-a”, obsługującego cały związek, dwóch dzienników – „Niezależności” i „Wiadomości Dnia”, a także innych periodyków, takich jak „Robotnik” czy „NTO”. Siedziba Mazowsza była ważnym ośrodkiem rozpowszechniania niecenzurowanych publikacji książkowych, trafiających do bibliotek przy komisjach zakładowych „Solidarności”, a także do innych regionów. Przejęcie Biura Interwencyjnego KSS „KOR” i następnie budowanie podobnych biur w innych regionach było kolejną specyficzną cechą Mazowsza. Podobnie Wszechnica Robotnicza, rozumiana jako ośrodek działalności wykładowej i oświatowej, w tym stopniu najpełniej funkcjonowała w Warszawie, promieniując wzorami na inne regiony.

Duże akcje protestacyjne w stolicy Polski miały szczególne znaczenie, wywoływały silne reakcje władzy, angażując też siłą rzeczy cały związek. Mimo to takie akcje się odbyły – w reakcji na uwięzienie Narożniaka, w czasie kryzysu bydgoskiego i zwłaszcza na początku sierpnia, pod naciskiem części aktywistów zakładowych. Ta ostatnia akcja była sygnałem trudności w panowaniu kierownictwa regionu nad częścią zakładów i znakiem radykalizowania się wielu przywódców zakładowych. Podobna tendencja dawała się zauważyć także w innych regionach. Odpowiedzią na radykalizację postaw była próba konsolidacji związku wokół programu reform samorządowych. Mazowsze należało do aktywnych ośrodków tworzenia takiego programu, który latem 1981 r. przyjął cały związek.

Konflikt polityczny, który bardzo mocno zaznaczył się w Regionie Mazowsze jesienią 1981 r., miał charakter środowiskowo-personalny, ideowy, ambicjonalny, doprowadził do silnych antagonizmów, których nie złagodził nawet stan wojenny. W ostatnich tygodniach przed jego wprowadzeniem region wyróżniał się radykalizmem w skali całego związku, czego wyrazem były uchwały przyjęte na II Walnym Zjeździe na początku grudnia. Do dalszych badań należy pozostawić hipotezę, czy ówczesny radykalizm Bujaka i jego otoczenia był również próbą konsolidacji regionu, w którym rozpoczęły się działania rozłamowe. Według potocznych wówczas przekonań grupa „prawdziwych Polaków” była sterowana przez SB. Dotychczasowe badania tego nie potwierdzają, choć niektórzy przywódcy grupy nawiązali takie kontakty, a SB traktowała ją z sympatią jako ośrodek antykorowski i rozłamowy.

1 Dzięki którym powstaliśmy i przetrwaliśmy. Konferencja i spotkanie ludzi „Solidarności” zorganizowana w dniach 23–24 czerwca 2006 r., Warszawa 2006.

2 „Solidarność” Mazowsze 1980–1981. Spotkanie z członkami Prezydium Regionu, rozm. A. Friszke, Warszawa 2008.

3 W zespole tym, przy życzliwym wsparciu dyrektor muzeum Joanny Bojarskiej, pracują: Andrzej Friszke (opieka merytoryczna), Henryk Wujec (opieka merytoryczna), Ludwika Wujec, Mirosław Odorowski, Piotr Szczepański, Maciej Geller, a z ramienia muzeum Małgorzata Berezowska i Izabella Maliszewska.

4 NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5: Polska środkowo-wschodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

5 Jak się zaczęło, rozmowa J. Lityńskiego i A. Michnika ze Z. Bujakiem i Z. Janasem, „Krytyka” 1981, nr 8; Byłem człowiekiem do pomocy... Rozmowa Ewy Kulik z Henrykiem Wujcem, „Niezależność”, 17 III 1981; J. Rolicki, Z. Bujak, Przepraszam za Solidarność, Warszawa 1991; Niepokorni. Rozmowy o Komitecie Obrony Robotników. Relacje członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników zebrane w 1981 roku przez Andrzeja Friszke i Andrzeja Paczkowskiego, Kraków 2008, s. 402–403 (relacja Jana Lityńskiego).

6 Dokument w zbiorach autora.

7 Dokument w zbiorach autora.

8 AIPN, 514/4, t. 32, Kopia rękopiśmiennej informacji-protokołu z zebrań 4–5 IX 1980 r., k. 6376; Byłem człowiekiem do pomocy...; „Solidarność” Mazowsze..., s. 6–7 (relacja Henryka Wujca).

9 „Solidarność” Mazowsze..., s. 6–7.

10 Zbiory autora.

11 Byłem człowiekiem do pomocy...

12 „Solidarność” Mazowsze..., s. 19–20.

13 „Niezależność”, 9 X 1980.

14 AIPN, 514/4, t. 32, Protokół zebrania rozszerzonego Prezydium NSZZ „Mazowsze”, 15 IX 1980 r., k. 6377. W skład delegacji do Gdańska wchodzili Bujak, Michał Kazimierczak, Hubert Dymek, Zdzisław Bibrowski, Wiktor Kulerski oraz jako eksperci Wiesław Chrzanowski i Jan Olszewski.

15 AIPN, 0247/1087, t. 8, Informacja operacyjna o zebraniu delegatów Regionu Mazowsze, 6 XII 1980 r., k. 118.

16 AIPN, 0247/1087, t. 2, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Mazowsze”, 8 I 1981 r., k. 27.

17 AIPN, 0236/277/1, Wykaz komisji zakładowych i MKZ oraz szacunkowa liczebność NSZZ „Solidarność”, stan na 31 XII 1980 r., k. 84–85.

18 Byłem człowiekiem do pomocy...

19 Biuro Mazowsza, „Niezależność”, 18 II 1981.

20 „Niezależność”, 24 I 1981.

21 Protokół posiedzenia, 12 XII 1980 r.; „Niezależność”, 31 XII 1980; Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze [w:] Materiały na Pierwsze Walne Zebranie Delegatów, cz. 2, czerwiec 1981, s. 4.

22 Byłem człowiekiem do pomocy...

23 Ibidem.

24 AIPN, 01092/I, mf. 7596/3.

25 AIPN, 01092/1, Protokół posiedzenia Zarządu, 9 IV 1981 r.

26 Kierowniczką archiwum została Katarzyna Cywińska.

27 AIPN, 0247/1087, t. 7, Wyciąg z informacji TW „Marcina”, 31 X 1980 r., k. 38.

28 Byłem człowiekiem do pomocy...; Robotnicza Wszechnica „Solidarności”, „Niezależność”, 31 XII 1980.

29 AIPN, 01092/1, mf. 7596/3, Protokół posiedzenia prezydium, 2 I 1981 r.

30 Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 6.

31 Materiał z datą 19 I 1981 r., zbiory autora.

32 „Niezależność”, 31 XII 1980.

33 AIPN, 0716/222, Informacja dotycząca udziału członków i współpracowników Biura Interwencyjnego KSS „KOR” w działalności Biura Interwencyjnego NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze, 19 I 1981 r., k. 3–5. Według tej notatki w Komisji Interwencji pracowali następujący współpracownicy KSS „KOR”: Aleksandra i Zbigniew Saratowie, Krystyna Iwaszkiewicz, Jan Walc, Joanna Jankowska, Barbara Różycka, Ewa i Tomasz Korulscy. Stałe dyżury pełnili adwokaci Władysław Siła-Nowicki, Andrzej Grabiński, Jan Olszewski; por. J. Jankowska, Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, Warszawa 2003, s. 483 (rozmowa ze Zbigniewem Romaszewskim).

34 AIPN, 0716/222, t. 4, Regulamin Komisji Interwencyjnej i Mediacyjnej NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze, maj 1981 r., k. 106–108.

35 J. Jankowska, Portrety niedokończone..., s. 484.

36 Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 5.

37 W skład Rady Programowej weszli: Zbigniew Bogusławski, Wiesław Chrzanowski, Ludwik Dorn, Jan Falewicz, Andrzej Grabiński, Jerzy Jasiński, Jarosław Kaczyński, Jacek Kurczewski, Stefan Kurowski, Jerzy Łojek, Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Jan Olszewski, Waldemar Siemiński, Andrzej Piotrowski, Michał Skrzeszewski.

38 Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 11.

39 AIPN, 01092/1, mf. 7596/3.

40 „Informator”, 17 XI – 5 XII 1980 (nr 3–7), w zbiorach autora.

41 „Niezależność”, 18 II 1981.

42 AIPN, 01092/1, mf. 7596/3, Protokół posiedzenia Prezydium MKZ Regionu Mazowsze, 9 XII 1980 r.

43 Ibidem, Protokół posiedzenia prezydium, 30 I 1981 r. Początkowo „Wiadomości Dnia” ukazywały się w nakładzie 300 egzemplarzy.

44 Ibidem, Protokół posiedzenia prezydium, 9 II 1981 r.

45 Nr 2 z 7 II 1981, nr 29 z 28 III 1981, zbiory autora.

46 Pracujący w „Wiadomościach Dnia” Jerzy Prus w relacji złożonej SB 12 I 1982 r. pisał: „J. Modlinger z Biura Inf. był figurantem potrzebnym z powodu flirtu z Biurem, na podobnej zasadzie był wciągnięty P. Niezgodzki i M. Car. Celem było zdominowanie Biura, by nie zrobiła tego »Niezależność«” (AIPN, 00328/335, t. 1, Relacja pisemna Jerzego Prusa złożona w czasie rozmowy w KSMO i zakwalifikowana jako „Informacja operacyjna”). Tego dnia bowiem Prus zobowiązał się do współpracy z SB. Jak wynika z zachowanych dokumentów, podczas spotkań z oficerem, które odbywały się do 1984 r., unikał przekazywania informacji.

47 Przyjmowano szczególną formułę nie stałej redakcji, ale „numer opracowali”, przy czym powtarzały się nazwiska Julii Czarneckiej, Katarzyny Karpińskiej, Marka Kossakowskiego, Ewy Kulik, Krystyny Lityńskiej, Joanny Stasińskiej, Ludwiki Wujec, Magdaleny Korotyńskiej, Marka Beylina.

48 „Zasady rozdziału »Tygodnika Solidarność«”, dokument w zbiorach autora.

49 Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 7.

50 AIPN, 514/4, t. 17, Rozliczenie z działalności Redakcji Programów dla Radiowęzłów, 5 VI 1981 r., k. 3267––3269; Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 7. Por. szerzej G. Majchrzak, Radio „Solidarność”. Niezależna działalność radiowa pod szyldem „Solidarności” 1980–1989 [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 2: Ruch społeczny, s. 389–396.

51 „Niezależność”, 14 IV 1981, 15 IV 1981. Wśród szczególnie aktywnych w Komisji Kultury twórców należy wymienić Jerzego Markuszewskiego, Małgorzatę Dziewulską, Macieja Englerta, Krystynę Zachwatowicz, Artura Międzyrzeckiego, Antoniego Krauzego, Marcela Łozińskiego, Andrzeja Wernera, Henryka Wańka, Aleksandra Wojciechowskiego, Krzysztofa Knittla, Agnieszkę Osiecką, Janusza Weissa, Aldonę Jawłowską.

52 Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 10.

53 „Niezależność”, 25 VI 1981.

54 Wykaz pracowników zatrudnionych w Biurze Zarządu MKZ NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze (wraz z oddziałami terenowymi), stan na 18 VI 1981 r., zbiory autora, dokument przekazany przez Martę Woydt.

55 Sprawozdanie z działalności Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego..., s. 15.

56 Komunikat KKP, 24 III 1981 r., podpisany za zarząd przez Henryka Wujca, zbiory autora.

57 Dokument cyt. w: „Solidarność” Mazowsze..., s. 50.

58 „Solidarność” Mazowsze..., s. 56–57.

59 Ibidem, s. 50–59; S. Łukaszczyk, „Sprawa Narożniaka”, czyli o zawiłych mechanizmach podejmowania decyzji, „Krytyka” 1981, nr 10/11; J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Paryż 1984, s. 154–157.

60 K. Karpińska, K. Zonn-Pasternak, Przed wyborami w regionie, „Niezależność”, 10 IV 1981.

61 „Niezależność”, 5 V 1981.

62 „Niezależność”, 11 V 1981.

63 Por. J. Kondrasiuk, Aby nie wylać dziecka z kąpielą, „Niezależność”, 5 VI 1981; T. Bogucka, K. Karpińska, Wybory na cenzurowanym, ibidem; K. Bieliński, Dyskusja obok tematu, ibidem, 8 VI 1981.

64 „Niezależność”, 15 VI 1981.

65 J. Lityński, Postawy i poglądy kandydatów, „Niezależność”, 26 VI 1981.

66 „Niezależność”, 29 VI 1981.

67 „Niezależność”, 3 VII 1981.

68 „Niezależność”, 6 VII 1981, 17 VII 1981.

69 AIPN, 514/4, t. 17, Uchwała Prezydium Zarządu Regionu Mazowsze, 27 VII 1981 r., k. 3263–3264.

70 AIPN, 00200/116, t. 2, Informacja operacyjna TW „Romana”, 16 I 1981 r., k. 93.

71 AIPN, 01092/1, mf. 7596/3.

72 „Niezależność”, 30 VII 1981. W relacji złożonej po 13 XII 1981 r. SB Eugeniusz Kościanek pisał: „wszyscy byli »wkurwieni« na inspiratorów tego pomysłu, tzn. najwięcej na MZK. Nawet Bujak krzyczał, że jest to wymuszenie na zarządzie”. Zastanawiając się nad inspiratorami akcji, wykluczał Michnika, z którym 3 sierpnia obchodził okolice blokady. „Dosłownie dygotał ze strachu, jak to się skończy. Przeklinał MZK ile wlezie” (AIPN, 00200/116, t. 2, Informacja operacyjna TW „Romana”, 16 I 1982 r., k. 96).

73 „Niezależność”, 4 VIII 1981.

74 AIPN, 01092/1, mf. 7596/3; „Niezależność”, 4 VIII 1981. Szerzej zob. A. Friszke, Rewolucja Solidarności 1980–1981, w druku.

75 J. Czarnecka, Mądry głupiemu ustępuje, „Niezależność”, 6 VIII 1981; por. „AS” 1981, nr 27.

76 AIPN, 01092/1, mf. 7596/3.

77 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981..., s. 260–261; por. Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ Solidarność. Posiedzenie 8–10 sierpnia 1981, oprac. J. Olaszek, Warszawa 2010.

78 Por. ekspertyzy Krystyny Kersten, Jerzego Holzera, Andrzeja Paczkowskiego w: O stanie wojennym. W sejmowej Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, Warszawa 1997; A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002.

79 Ludzie Solidarności. Informator o delegatach na I Krajowy Zjazd NSZZ „Solidarność” – MSW Biuro „C”, podał do druku M. Piotrowski, Lublin 2002, s. 463.

80 B. Geremek, Ocena działalności Zespołu Delegatów Regionu Mazowsze na I Krajowym Zjeździe Delegatów, informacja powielona, zbiory autora.

81 J.J. Lipski, KOR, Warszawa 2006, s. 565.

82 I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”, Hala „Olivia” w Gdańsku. Obrady dnia 29 września 1981 (sesja popołudniowa – dyskusja wokół podziękowania dla Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”), oprac. zespół Stowarzyszenia „Archiwum Solidarności”, Warszawa 2005, www.archsol.pl.

83 J.J. Lipski, KOR..., s. 565.

84 AIPN, 00200/116, t. 2, Informacja operacyjna TW „Romana”, 30 I 1982 r., k. 193.

85 „Wiadomości Dnia”, 29 IX 1981. Deklarację podpisała także grupa działaczy Ruchu Młodej Polski, którzy jednak nie angażowali się w spór o zasługi w minionym okresie.

86 „Wiadomości Dnia”, 23 IX 1981.

87 „Wiadomości Dnia”, 5 X 1981.

88 „Niezależność”, 2 X 1981.

89 AIPN, 0200/116, t. 2, Informacja operacyjna TW „Romana”, 30 I 1982 r., k. 194.

90 AIPN, 01228/73, mf. 52830/2, Notatka służbowa insp. R. Boguckiego. O działalności Tadeusza Matuszyka, także po 13 grudnia, zob. P. Gasztołd-Seń, Wielka lekcja tolerancji? NSZZ Solidarność wobec zjawiska antysemityzmu [w:] O Polskę wolną! O Polskę solidarną! NSZZ Solidarność w latach 1980–1989, red. W. Polak, S. Galij-Skarbińska i in., Gdańsk 2011, s. 310–315.

91 „Niezależność”, 16 X 1981; AIPN, 0247/1087, t. 5, Meldunek operacyjny, 16 X 1981 r., k. 18.

92 „Niezależność”, 19 X 1981; AIPN, 0247/1087, t. 5, Meldunek operacyjny, 17 X 1981 r., k. 19–20.

93 AIPN, 0247/1087, t. 5, Meldunek operacyjny, 22 X 1981 r., k. 25; AIPN, 514/4, t. 3, Kopia ulotki, k. 163.

94 AIPN, 514/4, t. 3, Kopia ulotki, k. 164.

95 „Niezależność”, 26 X 1981. Autorką notatki była E.K., czyli Ewa Kulik.

96 AIPN, 01228/73, mf. 52830/2, Notatka służbowa, 17 IX 1981 r.

97 AIPN, 00200/338, Wniosek dotyczący wyrażenia zgody na przeprowadzenie rozmowy operacyjnej, 24 XI 1981 r., k. 15. W „Wiadomościach Dnia” z 25 XI 1981 opublikowano obszerny wywiad ze Świtalskim.

98 AIPN, 01228/73, mf. 52830/2, Notatka służbowa kpt. R. Reszczyńskiego, kierownika Sekcji III Wydziału III-A KSMO, 1 XII 1981 r. (w rozmowie uczestniczył też kpt. Bożek); ibidem, Kopia egzemplarza „Solidarności Międzyzakładowej” nr 1, 27 XI 1981.

99 AIPN, 00200/338, Notatka służbowa, 1 XII 1981 r., b.p. Formalnym redaktorem „Solidarności Międzyzakładowej” był W. Koszowy, faktycznym Jerzy Prus z redakcji „Wiadomości Dnia”, jej linię redakcyjną określali Niezgodzki i Świtalski (AIPN, 00328/335, t. 1, Relacja pisemna złożona 12 I 1982 r. w KSMO przez Jerzego Prusa).

100 AIPN, 0247/1087, t. 2, „Plan operacyjnej ochrony NSZZ »Solidarność« Region Mazowsze przed wrogą działalnością ze strony elementów antysocjalistycznych”, 6 III 1981 r., k. 155.

101 AIPN, 0247/1087, t. 7, Pismo ppłk. J. Okraja do naczelnika Wydziału B KSMO, 3 XI 1980 r., k. 112.

102 AIPN, 0247/1087, t. 5, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Mazowsze”, 27 XI 1981 r., k. 46–59.

103 Dokumentacja sprawy w: AIPN, 00328/93.

104 „Niezależność”, 3 XI 1981.

105 AIPN, 0247/1087, t. 14, Wyciąg z informacji operacyjnej, 6 XI 1981 r., k. 144.

106 „Niezależność”, 6 XI 1981.

107 W tym numerze podawano pełny skład redakcji: Konrad Bieliński (redaktor naczelny), Ewa Kulik (sekretarz redakcji), Julia Czarnecka, Ewa Izgarszew, Katarzyna Karpińska, Jerzy Kłosiński, Katarzyna Kobzdej, Magda Korotyńska, Marek Kossakowski, Irena Lewandowska, Paweł Malko, Jerzy Modlinger, Jan Peche, Dorota Woyke.

108 „Solidarność” Mazowsze..., s. 111, 119.

109 AIPN, 0247/1087, t. 5, Meldunek operacyjny, 13 XI 1981 r., k. 39–40.

110 „Solidarność” Mazowsze..., s. 121.

111 Por. A. Leszczyński, Anatomia protestu. Strajki robotnicze w Olsztynie, Sosnowcu i Żyrardowie, sierpień –listopad 1981, Warszawa 2006.

112 „Wiadomości Dnia”, 18 XI 1981.

113 „Wiadomości Dnia”, 16 XI 1981, projekt opublikowano w „Wiadomościach Dnia” nr 240 do 246. Został on przygotowany przez zespół w składzie: prof. Andrzej Stelmachowski, sędzia E. Bogomilski, Jan Olszewski, dr Stanisław Krukowski i dr Jarosław Kaczyński.

114 „Wiadomości Dnia”, 27 XI 1981.

115 AIPN, 0247/1087, t. 4, Meldunek operacyjny, 25 VIII 1981 r., k. 48. Por. J. Lityński, Dyskusja nad programem – czas zacząć się różnić, „Robotnik” 1981, nr 76; W rok po Sierpniu – co dalej, dyskusja z udziałem J. Lityńskiego, R. Bugaja, Z. Bujaka, B. Geremka, J. Kuronia, J. Milewskiego, „Robotnik” 1981, nr 78.

116 „Robotnik” 1981, nr 80.

117 „Wiadomości Dnia” 27 XI – 3 XII 1981 (nry 244–247).

118 „Wiadomości Dnia”, 3 XII 1981.

119 M. Walicki, Strajk okupacyjny w WOSP – udział NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze. W istocie jest to rodzaj sprawozdania z zebrania Zarządu Regionu 2 XII 1981 r.

120 Narada w Solcu, oprac. gug. [M. Gugulski], „Wiadomości Dnia”, 3 XII 1981.

121 AIPN, 01228/73, mf. 52830/2, Informacja operacyjna, 4 XII 1981 r.

122 Opis podaję za stenogramem opracowanym przez Jacka Galewskiego i opublikowanym na www.archsol.pl pod tytułem Drugie Walne Zebranie Delegatów NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze 5–6 grudnia 1981 r. Stenogram, Warszawa 2005.

123 Ostatecznie przyjęta uchwała brzmiała: „Drugie WZD Regionu Mazowsze ogłasza dzień 17 grudnia 1981 roku dniem protestu przeciwko użyciu siły przy rozwiązywaniu konfliktów społecznych. W dniu tym o godzinie 16.00 na terenie całego Regionu zorganizowane zostaną wiece protestacyjne ludności. W Warszawie wiec taki zostanie zorganizowany w jednym z centralnych miejsc stolicy. Jednocześnie Drugie WZD zwraca się do zarządów innych regionów o podjęcie naszej inicjatywy i rozciągnięcie akcji protestacyjnej na teren całego kraju. Przeprowadzenie akcji na terenie całego kraju zwiększy bezpieczeństwo podjętych działań”.

124 AIPN, 01228/73, mf. 52830/2, Informacja operacyjna, 12 XII 1981 r.

125 Por. A. Friszke, Regionalny Komitet Wykonawczy Mazowsze. Powstanie, struktura, działalność (1981–1986) [w:] Solidarność podziemna 1981–1989, red. idem, Warszawa 2006. Grupa Matuszyka nie uczestniczyła w działaniach podziemnych, a on sam przez wiele miesięcy prowadził dialog z SB. Spośród działaczy warszawskich był bodaj głównym jej rozmówcą w przygotowywaniu scenariusza wznowienia działalności związku pod pełną kontrolą SB, do czego – jak wiadomo – ostatecznie nie doszło.

Marek Wierzbicki

Region NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska 1980–1981 i jego specyfika. Zarys problematyki

Historia regionu radomskiego została opisana w kilkutomowej publikacji Instytutu Pamięci Narodowej1. Celem artykułu będzie natomiast ukazanie niektórych aspektów jego ideowej tożsamości, tzn. tego, co w dziejach regionu NZZS „Solidarność” Ziemia Radomska było szczególne, co wyróżniało tę właśnie, lokalną „Solidarność” na tle jej struktur w innych województwach. Istotne będzie również wskazanie jej swoistego wyróżnika, także wśród tzw. małych regionów.

Mówiąc o tych kwestiach, należy wspomnieć po pierwsze o geograficzno-społecznej specyfice prezentowanego regionu. Został on utworzony na obszarze województwa radomskiego, które powstało w 1975 r., po reformie administracyjnej. Jego powierzchnia wynosiła 7 tys. km kw., zamieszkiwało je około 700 tys. mieszkańców. Województwo radomskie charakteryzowało się słabymi glebami, posiadało też nieliczne surowce naturalne, dlatego m.in. było w umiarkowanym stopniu uprzemysłowione. W Radomiu istniał dość rozbudowany przemysł elektromaszynowy, metalowy i skórzany, a w województwie jeszcze kilka większych zakładów, jak elektrownia Kozienice, Zakłady Tworzyw i Farb „Pronit” w Pionkach, cementownia w Wierzbicy, niemniej region nie miał uprzemysłowionego charakteru. Radom zdecydowanie dominował w życiu województwa. Żyło w nim wówczas około 200 tys. osób, prawie 30 proc. mieszkańców województwa2.

Struktura społeczno-zawodowa Radomia cechowała się stosunkowo nielicznym środowiskiem inteligencji, o czym przesądzały niewielkie rozmiary środowiska akademickiego. Na początku lat osiemdziesiątych XX w. w mieście funkcjonowała tylko jedna wyższa uczelnia – Wyższa Szkoła Inżynierska, która w okresie legalnej „Solidarności” stała się znana za sprawą strajku z powodu wyboru rektora. Nieliczna inteligencja humanistyczna oraz brak większego skupiska studentów, zwłaszcza na kierunkach humanistycznych, były źródłem specyficznej atmosfery. Nie powstała baza społeczna do działań opozycyjnych. Poza Radomiem nie było dużych miast; kolejne skupisko miejskie (Pionki)
liczyło jedynie 20 tys. mieszkańców, a pozostałe po kilka tysięcy. A więc Radom pod każdym względem był stolicą tego regionu3.

Protest robotniczy z czerwca 1976 r. był bez wątpienia najważniejszym wydarzeniem w dziejach Radomia w XX w. Ważniejszym nawet od tych kilku dni na przełomie października i listopada 1918 r., kiedy w mieście powstała tzw. republika radomska – sami mieszkańcy przejęli władzę z rąk austriackich okupantów. Protest z 1976 r. miał znacznie większą skalę, dynamikę i oczywiście o wiele większy wpływ na dzieje miejscowego społeczeństwa oraz NSZZ „Solidarność” w legalnym okresie jej działania. W 1980 r. w Radomiu bardzo dobrze pamiętano o tym, że 25 czerwca 1976 r. około 20 tys. osób wzięło udział w antyrządowych demonstracjach, kilkaset (600–1000) było zatrzymanych, z czego 400–500 przeszło słynne „ścieżki zdrowia”. Rozprawy sądowe w trybie doraźnym miało 170 z nich, prawie trzysta zaś rozprawy przed kolegiami do spraw wykroczeń. Za udział w proteście wyrzucano w Radomiu z pracy, ponadto około trzystu osób wyrzucono z PZPR w czasie akcji weryfikacyjnej.

Dziedzictwem protestu 1976 r. były również kontakty między środowiskiem warszawskim Komitetu Obrony Robotników a robotnikami Radomia. Pomoc niesiona represjonowanym mieszkańcom tego miasta oraz ich rodzinom i nawiązana następnie współpraca spowodowała, że wpływy KOR w środowisku radomskim były stosunkowo duże. Mimo że z powodu zastraszenia lokalnej społeczności nie powstała większa grupa zwolenników tej organizacji, w 1977 r. utworzono radomską komórkę „Robotnika”, która funkcjonowała do lutego 1978 r., kiedy to została rozbita przez Służbę Bezpieczeństwa. Do końca lat siedemdziesiątych do Radomia przysyłano kolejne numery korowskiego „Robotnika”, choć część jego nakładu była przejmowana przez SB4.

Z tym również wiąże się dość głęboka infiltracja radomskich władz „Solidarności” przez tajnych współpracowników SB. Ważną rolę odgrywali w nich bowiem uwikłani w tę współpracę byli działacze przedsierpniowej opozycji, zwłaszcza Ewa Soból5 i Leopold Gierek6. Pamięć protestu z czerwca 1976 r. wpłynęła też na to, w jaki sposób powstała „Solidarność” w regionie radomskim. Okazuje się bowiem, że latem 1980 r., kiedy na Lubelszczyźnie, a później na Wybrzeżu oraz w innych regionach kraju trwały masowe strajki, w województwie radomskim nie doszło do tego typu protestów. Odbywały się tylko liczne rozmowy prywatne, w których coraz śmielej krytykowano władze. Wyjątkiem była akcja protestacyjna z 25 sierpnia, kiedy to pięćdziesięciu pracowników Radomskiej Wytwórni Telefonów zbuntowało się przeciwko podwyżkom cen, przeszło do zakładowej świetlicy i przez kilka godzin odmawiało wykonywania pracy. Po złożeniu przez dyrekcję obietnicy podwyżki płac protest przerwano.

Konflikt w RWT był jedynym znanym przypadkiem protestu robotników w tym okresie w Radomskiem, choć równocześnie miał on charakter niewiele znaczącego epizodu. Radomskie zakłady zaczęły strajkować we wrześniu 1980 r., w czasie drugiej fali strajków, która objęła około 750 zakładów i 1 mln pracowników w całym kraju7. Dopiero wówczas zaczęły oddolnie powstawać pierwsze komórki „Solidarności” – lub raczej „nowych związków”, jak je początkowo określano. Można dyskutować, czy tak późny okres tworzenia „Solidarności”, tak późne ożywienie strajkowe w regionie było związane wyłącznie z pamięcią czerwcowego protestu i ostrych represji, jakie później nastąpiły. Być może wpływ na to miała również specyfika samego regionu, w którym brakowało silniejszych tradycji opozycyjnych, a wpływy korowskie były nikłe8.

Władze regionalne radomskiej „Solidarności” powstały dopiero na początku października 1980 r., a proces ich formowania stanowił ciekawy przykład siły oddziaływania tradycji historycznej i międzyludzkich więzi oraz wzajemnego zaufania. Skrzyżowały się wówczas dwie lub nawet trzy inicjatywy zmierzające do powołania Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej o wymiarze regionalnym. Pierwsza z nich wypłynęła z MKZ Jastrzębie, który w sierpniu i wrześniu 1980 r. stanowił jeden z trzech największych ośrodków strajkowych. Jego wysłannicy zaczęli przybywać do województwa radomskiego na początku października, podejmując próby skoordynowania wysiłków poszczególnych komisji założycielskich (komitetów robotniczych) zmierzających do powołania władz regionalnych niezależnych związków. Druga inicjatywa została podjęta przez Stowarzyszenie PAX. Już na początku października Zarząd Wojewódzki PAX-u w Radomiu uruchomił punkt konsultacyjny nowych związków, w którym wywiesił zdjęcie Lecha Wałęsy. Zachęcał przedstawicieli poszczególnych zakładów do udziału w zebraniu mającym powołać władze regionalne. Wprawdzie doszło do niego 7 października (uczestniczyło około stu przedstawicieli radomskich zakładów), niemniej władz regionalnych nie wybrano. Jak wspominają uczestnicy zebrania, przeważył brak zaufania do PAX-u – organizacji postrzeganej jako reżimowa.

Trzecia inicjatywa, ostatecznie najskuteczniejsza, związana była z działaczami Regionu Mazowsze, a właściwie ze środowiskiem korowskim, które miało duże wpływy w tym regionie. Niektórzy współpracownicy KOR z Radomia przez swoje kontakty zaprosili przedstawicieli Mazowsza, wskutek czego 9 października 1980 r. – m.in. w mieszkaniu Ewy Soból – doszło do utworzenia Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska. Rzecz charakterystyczna, wspomniane mieszkanie najprawdopodobniej było na podsłuchu, o czym może świadczyć zachowany stenogram tego zebrania. Można powiedzieć, że na szczęście dla historyków, ponieważ dzięki temu wiemy dokładnie, co kto powiedział, z kim kto się kłócił, słowem, jakie były najważniejsze problemy nowego ruchu związkowego u jego zarania. Powołana wówczas MKZ była jedną z ostatnich struktur tego typu w kraju9.

Około połowy października region radomski został zarejestrowany w Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku. Niektórzy działacze „Solidarności” radomskiej twierdzą, że stało się tak tylko dlatego, iż Radom kojarzono z robotniczym protestem, miał w związku z tym wyrazistą tożsamość. Był uznawany – w świetle dostępnych źródeł raczej niesłusznie – za miasto pokrzywdzone, „miasto z wyrokiem”, po 1976 r. dyskryminowane przy podziale środków finansowych przez władze centralne partii i państwa. Istnieje więc hipoteza, że właśnie dlatego to małe województwo otrzymało przywilej posiadania własnego regionu „Solidarności”. Zresztą – mimo braku rozstrzygających dowodów w postaci oficjalnych dokumentów – takie przekonanie istnieje do dzisiaj w Radomiu10.

Choć trudno powiedzieć, czy pod tym względem region radomski był wyjątkowy, jednak kiedy do Gdańska udawała się trzyosobowa delegacja z przewodniczącym MKZ Andrzejem Sobierajem na czele, ówczesny szef SB w Radomiu w raporcie dla Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z satysfakcją stwierdzał, że w delegacji oprócz Sobieraja i jeszcze jednego działacza jest agent SB, co umożliwia służbom specjalnym uzyskanie pełnego wglądu w przebieg rozmów prowadzonych w Gdańsku. Okazało się, że chodzi o Ewę Soból, w której mieszkaniu powstawała „Solidarność”. Nota bene w 1989 r. w tym samym mieszkaniu reaktywowano „Solidarność”, mimo że w tym czasie pojawiły się już poważne podejrzenia, iż Soból jest zaangażowana we współpracę z SB11.

Wkrótce po ukonstytuowaniu się władz regionalnych nastąpił dynamiczny rozwój organizacyjny „Solidarności”. Do 21 listopada 1980 r. zarejestrowano 165 tymczasowych komisji założycielskich, 5 grudnia było ich już 220 (około 70 tys. członków), a w lutym 1981 r. 331 (120 tys. członków). We wrześniu 1981 r. do „Solidarności” w województwie radomskim należało 130 tys. osób. W tym czasie w gospodarce uspołecznionej zatrudnionych było około 200 tys. pracowników, a więc prawie dwie trzecie z nich należało do związku. O jego sile przesądzała nie tylko liczba członków. Do „Solidarności” zapisywali się bowiem pracownicy młodzi, aktywni, którzy dominowali w życiu zakładów. W związkach branżowych natomiast – jak wynika z raportów Komitetu Wojewódzkiego PZPR – pozostawali przede wszystkim emeryci, kobiety na urlopach macierzyńskich i wychowawczych oraz członkowie kadry technicznej i kierowniczej zakładów. Nierównomierne rozłożenie pracowników w organizacjach związkowych też decydowało o tym, że „Solidarność” była zdecydowanie bardziej dynamiczna niż związki branżowe i nadawała ton przedsiębiorstwom regionu12.

Już po utworzeniu władz regionalnych – jak wspominał ich przewodniczący Andrzej Sobieraj – zorientowano się, że w środowisku pracowniczym panuje duże zastraszenie, wiele osób z uwagi na możliwe represje obawia się wstąpić do „Solidarności”. W 1980 r. wciąż pamiętano, że cztery lata wcześniej władza w sposób brutalny rozprawiła się ze swoimi przeciwnikami. Aby rozładować atmosferę strachu, wysunięto pomysł, aby pamięć protestu oraz doświadczenie z czerwca 1976 r. uczynić najważniejszym zagadnieniem programowym miejscowej „Solidarności”. Skupienie się na tej problematyce zadecydowało o kierunku działania, a w konsekwencji o tożsamości związku w okresie jego legalnego funkcjonowania. U źródeł tej decyzji leżały względy ideowe, tzn. pragnienie naprawienia krzywd wyrządzonych niewinnym ofiarom, najważniejszą rolę w jej podjęciu odegrały jednak względy pragmatyczne. Panująca w społeczności Radomia i województwa świadomość krzywdy, jaką w 1976 r. wyrządzono obywatelom, dawała stronie solidarnościowej mocny argument, a zarazem narzędzie polityczne w rozgrywce z administracją lokalną i centralną. Uzbrajała związkowców w pewnego rodzaju wyższość moralną, argument w sporach, jakie wówczas toczono.

Kierownictwo radomskiej „Solidarności” mocno zadbało, aby eksploatować czerwcowy protest w działaniach natury związkowej, społecznej i politycznej. Zachęcano mieszkańców Radomia do zgłaszania się do MKZ w celu złożenia zeznań na temat przebiegu protestu i zastosowanych represji. Początkowo ich świadectwa spisywał przewodniczący MKZ Andrzej Sobieraj wraz ze swoim najbliższym współpracownikiem (późniejszym zastępcą) Jackiem Jerzem, ale skala tego przedsięwzięcia zmusiła ich do przekazania obowiązków na tym odcinku innym członkom MKZ: Zdzisławowi Podkowińskiemu i Bronisławowi Kawęckiemu. Kiedy okazało się, że to zadanie przerasta również ich możliwości, 13 grudnia 1980 r. powstała Komisja Rehabilitacyjna „Czerwiec 76”13. Przez kilka pierwszych miesięcy działała ona wspólnie z podobną komisją funkcjonującą w podwarszawskim Ursusie w Regionie Mazowsze NSZZ „Solidarność”. Ta swoista symbioza świadczyła o wspólnym dziedzictwie protestów czerwca 1976 r. Początkowo w skład komisji wchodzili: Maciej Słotwiński, Arkadiusz Czerwiński, Wojciech Lasocki, Ewa Soból, Leopold Gierek, Marek Czubak. Po kilku miesiącach jej przewodniczącym został Wiesław Mizerski, który piastował tę funkcję do 13 grudnia 1981 r. Doradcą komisji został Zbigniew Romaszewski – z racji swojego zaangażowania w pomoc radomskim robotnikom po 1976 r.14

Do komisji zgłaszali się ludzie na różne sposoby skrzywdzeni przez władze. Tam sporządzano listy zarówno pokrzywdzonych, jak i tych, których rozpoznano jako sprawców represji. Tam też przygotowano pierwsze opracowanie historyczne dotyczące przebiegu wydarzeń czerwcowych w Radomiu. W listopadzie 1980 r. nagłośniono sprawę śmierci ks. Romana Kotlarza15, który jako jedyny z duchownych w czerwcu 1976 r. błogosławił demonstrujących robotników, szedł z nimi przez jakiś czas w szeregu, a potem w swoich kazaniach bronił ich, piętnując nadużycia władzy. Kilka tygodni później został kilkakrotnie pobity przez „nieznanych sprawców”, po czym zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach. Jego śmierć powszechnie przypisywano działaniom Służby Bezpieczeństwa. Ksiądz Kotlarz stał się patronem ruchu, który zmierzał do rozliczenia krzywd osób represjonowanych w 1976 r.16, męczennikiem protestu czerwcowego, a zarazem symbolem walki o sprawiedliwość.

Ponadto sformułowano szereg żądań określanych mianem „postulatów radomskich”, a następnie zaczęto prowadzić silną kampanię polityczną na rzecz ich pełnej realizacji. W pierwszej wersji dotyczyły one tylko i wyłącznie czerwca 1976 r. Domagano się:

1. Pozbawienia pełnionych funkcji osób współodpowiedzialnych za brutalne represjonowanie uczestników protestu czerwcowego, tzn. Janusza Prokopiaka, I sekretarza KW PZPR w Radomiu, Romana Maćkowskiego, wojewody radomskiego, Mariana Mozgawy, komendanta wojewódzkiego MO w Radomiu.

2. Ujawnienia i ukarania osób odpowiedzialnych za organizowanie tzw. ścieżek zdrowia, czyli bicia ludzi przepędzanych przez szpaler milicjantów.

3. Wyciągnięcia konsekwencji wobec pracowników wymiaru sprawiedliwości (prokuratorów i sędziów) winnych łamania zasad praworządności w czasie procesów uczestników protestu w czerwcu 1976 r.

4. Wyjaśnienia roli prokuratora generalnego PRL Lucjana Czubińskiego w związku z brakiem jego inicjatywy w sprawie ustalania tożsamości organizatorów „ścieżek zdrowia” oraz błędnego informowania opinii społecznej na temat roli MO i SB w akcji represyjnej po proteście 1976 r.

5. Uniewinnienia osób skazanych przez kolegia do spraw wykroczeń za udział w proteście czerwca 1976 r. oraz wznowienia spraw sądowych pozostałych uczestników protestu.

6. Podjęcia śledztwa w sprawie śmierci ks. Romana Kotlarza.

7. Udzielenia województwu radomskiemu rekompensaty ekonomicznej w formie zwiększonych wydatków z budżetu państwa na budownictwo mieszkaniowe, socjalne i komunalne w związku z szykanami gospodarczymi podjętymi po 1976 r. wobec tego regionu.

8. Zbudowania pomnika buntu społecznego z 1976 r. zlokalizowanego u zbiegu ulic 1 Maja i Żeromskiego17.

Warto zwrócić uwagę na postulat wynagrodzenia województwu radomskiemu krzywd na polu ekonomicznym. W latach 1980–1981 powszechnie domagano się rekompensaty ekonomicznej za dyskryminację, jakiej województwo radomskie miało podlegać po proteście 1976 r. Po kilkudziesięciu latach od tych wydarzeń i z perspektywy przeprowadzonych badań wiadomo, że nie ma dowodów na potwierdzenie tego przeświadczenia. Wówczas jednak była to opinia powszechna, bardzo mocno osadzona w świadomości społeczeństwa i głośno artykułowana przez władze regionalne „Solidarności”. Tak stanowcze postawienie tej kwestii zwiększało popularność nowego związku. Tym bardziej że w owym czasie pogłębiał się kryzys ekonomiczny, a zaopatrzenie sklepów pogarszało się z dnia na dzień, szukano więc winnych trudnej sytuacji gospodarczej regionu. Przyjmując taką interpretację kłopotów ekonomicznych lokalnej społeczności i domagając się większych nakładów finansowych na rozwój województwa, radomska „Solidarność” mogła liczyć na rosnące poparcie miejscowego społeczeństwa18.

Regionalna „Solidarność” próbowała – jak się później okazało, daremnie – zainteresować władze partyjne i państwowe realizacją swoich żądań. Na początku grudnia 1980 r. MKZ wysłała list do Sejmu PRL, domagając się realizacji „postulatów radomskich”. Następnie w lutym 1981 r., wkrótce po mianowaniu gen. Wojciecha Jaruzelskiego premierem rządu PRL, wysłano do niego sformułowane w pojednawczym tonie pismo. Zarówno te, jak i inne listy, pisma i monity wysyłane przez radomską MKZ nie spotkały się z odzewem ze strony władz lokalnych, wojewódzkich ani centralnych, co oczywiście wzmagało frustrację związkowców. 6 marca 1981 r. zebranie przewodniczących komisji zakładowych „Solidarności” zadecydowało o wprowadzeniu gotowości strajkowej z zapowiedzią, że jeśli władze nie odpowiedzą na żądania, 17 marca rozpocznie się strajk generalny w regionie19.

Równocześnie przewodniczący MKZ Andrzej Sobieraj próbował zainteresować tym problemem Krajową Komisję Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” i jej przewodniczącego Lecha Wałęsę. Jak wspomina, początkowo władze krajowe związku niechętnie odniosły się do kolejnej lokalnej „awantury”, która utrudniała prowadzenie spójnej polityki wobec kierownictwa PZPR. Dopiero 9 marca, a więc już po ogłoszeniu gotowości strajkowej w regionie, Wałęsa zdecydował się na podjęcie osobistej interwencji. Telefonicznie rozmawiał z ministrem do spraw związków zawodowych Stanisławem Cioskiem, po czym zorganizował spotkanie w Warszawie, w którym oprócz niego wzięli udział Sobieraj, Ciosek i wicepremier Mieczysław Rakowski. Najprawdopodobniej na skutek tych posunięć 10 marca na posiedzeniu Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR zapadła decyzja o odwołaniu ze stanowisk I sekretarza KW PZPR w Radomiu Janusza Prokopiaka, wojewody radomskiego Romana Maćkowskiego i komendanta wojewódzkiego MO Mariana Mozgawy. 16 marca do Radomia przybył Wałęsa, aby ogłosić tę wiadomość mieszkańcom20.

Jego wizyta okazała się jednym z najważniejszych osiągnięć strony solidarnościowej, a decyzje, jakie ogłoszono w jej trakcie, stanowiły w dziejach radomskiej „Solidarności” moment największego tryumfu. Spotkanie z Wałęsą odbyło się w formie wielkiego wiecu na stadionie klubu sportowego „Broń” Radom, co w sposób symboliczny nawiązywało do słynnego wiecu na stadionie „Radomiaka” z końca czerwca 1976 r., w czasie którego potępiono uczestników protestu („radomskich warchołów”). Tym razem spontanicznie zebrało się 15–20 tys. osób. Wałęsa ogłosił zebranym, że oto „trzej muszkieterowie” – jak nazywano wspomnianych lokalnych notabli – zostali odwołani, zaczyna się nowa era w dziejach Radomia oraz miejscowej „Solidarności”. Poinformował też, że 24 kwietnia 1981 r. rozpoczną się negocjacje przedstawicieli władz Regionu NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska ze specjalną komisją rządową na temat realizacji „postulatów radomskich”21.

W tym czasie rozszerzono je znacznie o część społeczną i ogólnokrajową. W tej pierwszej domagano się m.in. przekazania na potrzeby społeczne wznoszonych budynków KWMO przy ul. Dalekiej, realizacji porozumień z administracją lokalną z 27 listopada 1980 r., zaprzestania represji wobec członków „Solidarności” i sympatyków związku, wypłacenia dodatku drożyźnianego pracownikom tych zakładów, które zostały pominięte w czasie jego dystrybucji, weryfikacji naczelników gmin przy uwzględnieniu oceny społeczeństwa, zezwolenia na udział NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych w dystrybucji środków produkcji rolnej. Część ogólnokrajowa zawierała żądanie sprawiedliwego podziału majątku po Centralnej Radzie Związków Zawodowych, umorzenia śledztwa w sprawach za przekonania polityczne, m.in. przeciwko członkom KSS „KOR”, zagwarantowania bezpieczeństwa uczestnikom akcji strajkowych oraz wypłaty wynagrodzenia za czas strajku w postaci średniej pensji urlopowej. 17 marca delegacja MKZ pojechała do Warszawy na spotkanie z wicepremierem Rakowskim, który zobowiązał obecnego na spotkaniu ministra Cioska do przygotowania pierwszej tury rozmów. Ta wiadomość spowodowała odwołanie gotowości strajkowej w zakładach regionu i rezygnację z zaplanowanego na dzień następny strajku22.

Najważniejszym punktem, jaki wprowadzono do negocjacji, był wspomniany postulat przekazania na cele społeczne kompleksu budynków budowanych dla KWMO i prokuratury wojewódzkiej. Związkowcy chcieli urządzić tam szpital, co było popularnym pomysłem także w innych regionach kraju. Po jakimś czasie wycofali się z tego, gdyż po wizji lokalnej i konsultacji z ekspertami okazało się, że budynki przy ul. Dalekiej nie nadają się na szpital. Innych żądań też nie zrealizowano, ponieważ negocjacje z komisją rządową nie przyniosły konstruktywnych rozstrzygnięć. Jej członkowie konsekwentnie stosowali taktykę uników i odwlekania rozmów, dlatego 13 maja zostały one zawieszone do końca sierpnia. Wznowiono je dopiero po ogłoszeniu gotowości strajkowej w regionie radomskim. Jesienna runda spotkań także nie przyniosła pozytywnych skutków, toteż 27 listopada 1981 r. skończyły się one definitywnie odśpiewaniem Roty przez delegację Międzyzakładowej Komisji Regionalnej NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska i opuszczeniem przez nią sali obrad.

Widocznym – choć odosobnionym – sukcesem strony solidarnościowej okazał się wybór nowego wojewody radomskiego, którym został dr Feliks Wojtkun, popierany przez Stronnictwo Demokratyczne i miejscową „Solidarność”. Wojtkun przez sześć miesięcy pełnił tę funkcję, dostarczając „Solidarności” licznych informacji na temat przedsięwzięć aparatu partyjno-administracyjnego. Bezpośrednio po wprowadzeniu stanu wojennego został usunięty z zajmowanego stanowiska23.

Innym sukcesem „Solidarności” w regionie radomskim, tym razem o charakterze symbolicznym, była zgoda władz na publiczne świętowanie piątej rocznicy protestu czerwcowego. Jak wspomina Andrzej Sobieraj, poprzedziły ją wielotygodniowe negocjacje, spotkania i narady. Kluczowa pozycja problematyki czerwca 1976 r. w retoryce i działaniach radomskiej „Solidarności” spowodowała szczególnie uroczystą oprawę, jaką jej kierownictwo nadało obchodom rocznicy społecznego buntu. Zarząd regionu przygotował się do nich niezwykle starannie. Sporządzono szczegółowy program uroczystości, zaproszono wielu znamienitych gości, przygotowano specjalną broszurę (napisali ją Zbigniew Romaszewski, Stanisław Zieliński i Wiesław Mizerski, patronat redakcyjny sprawował Wacław Rousseau) zawierającą pierwszy uporządkowany opis tamtych wydarzeń.Do przeprowadzenia uroczystości powołano komitet organizacyjny w składzie: Jan Rejczak, Wiesław Mizerski, Bronisław Kawęcki, Piotr Kozakiewicz oraz Andrzej Sobieraj jako przewodniczący. Ogłoszono także konkurs na projekt pomnika24.

25 czerwca o godz. 15.30 we wszystkich radomskich kościołach biły dzwony, we wszystkich zakładach włączono syreny, na ulicach wstrzymano ruch kołowy. Pamięć represjonowanych uczczono minutą ciszy. W uroczystościach uczestniczyło wielu znamienitych gości, m.in. Lech Wałęsa, Anna Walentynowicz, Zofia i Zbigniew Romaszewscy, delegacje z miast, w których w latach 1956, 1970 i 1976 doszło do społecznych protestów. W miejscu przeznaczonym na pomnik, u zbiegu ulic 1 Maja i Żeromskiego, położono kamień węgielny, w który został wmurowany akt erekcyjny, podpisany przez biskupa sandomierskiego Edwarda Materskiego, przedstawiciela władz miejskich, Lecha Wałęsę i Andrzeja Sobieraja. Na kamieniu umieszczono okolicznościową tablicę. Po mszy św. aktorzy radomskiego teatru deklamowali poezję patriotyczną. Według szacunków SB w obchodach wzięło udział blisko 11 tys. osób. Nastrój zebranych był tak podniosły, że nawet po zakończeniu uroczystości zebrani przez dłuższy czas pozostawali na miejscu i nie chcieli rozejść się do domów25.

Jedynym zgrzytem okazało się zagarnięcie przez Służbę Bezpieczeństwa – wprost z drukarni – 5 tys. egzemplarzy broszury Radomski Czerwiec 76 pod zarzutem braku zezwolenia cenzury na publikację. W następnych tygodniach zarząd regionu usiłował odzyskać cały nakład, ale nic nie wskórał, tym bardziej że prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie naruszenia prawa przez władze „Solidarności”. Nie pomogło nawet ogłoszenie gotowości strajkowej w lipcu 1981 r.26

Pokłosiem uroczystości stała się wystawa projektów pomnika Protestu Robotniczego Czerwiec ’76, otwarta 7 lipca w Galerii Krytyków w Warszawie. Otwarcie połączono z rozstrzygnięciem konkursu na projekt tego pomnika. Pierwszą nagrodę otrzymał Bronisław Kubica, drugą zespół: Stefan Dousa i Marek Piotrowski z Krakowa, trzecią zespół: Grażyna Gierałtowska-Kucz i Jan Kucz z Warszawy. Wyróżnienie otrzymał Stanisław Gierada z Gdańska Oliwy. Nagrody wręczali członkowie MKR NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska: Bronisław Kawęcki i Marek Gawlik27.

Region radomski NSZZ „Solidarność” zasłynął także przeprowadzeniem 49-dniowego strajku w Wyższej Szkole Inżynierskiej, który zasłużył sobie na miano najdłuższej przerwy w pracy w dziejach PRL. To wydarzenie też łączyło się z opisaną powyżej historyczno-ideową specyfiką regionu, ponieważ genezę strajku do pewnego stopnia można powiązać z pamięcią protestu z 1976 r. Ówczesnego rektora WSI prof. Michała Hebdę postrzegano jako jednego z najważniejszych członków „starego układu rządzącego”. Był on blisko związany z trzema notablami, którzy rządzili miastem do 1981 r. – Prokopiakiem, Mozgawą i Maćkowskim, powszechnie obarczanymi współodpowiedzialnością za surowe represje wobec uczestników robotniczego protestu. Hebda był uznawany za czwartego w ówczesnej hierarchii lokalnego aparatu władzy. Z tego względu dążenie do usunięcia go ze stanowiska rektora WSI stało się punktem honoru władz regionalnych „Solidarności”. Niejako przy okazji swoim pomysłem zainteresowały dosłownie całą Polskę, angażując władze centralne związku, Niezależne Zrzeszenie Studentów i większość polskich uczelni28.

Bezpośrednią przyczyną strajku okazał się konflikt między rektorem Hebdą a uczelnianą Komisją Zakładową NSZZ „Solidarność”. Kierujący uczelnią od 1978 r. prof. Hebda – specjalista o międzynarodowej renomie, twórca nauki zwanej trybologią, a zarazem były profesor Wojskowej Akademii Technicznej – był emerytowanym oficerem Wojska Polskiego, co znacząco wpływało na atmosferę panującą na uczelni. W opinii świadków miał autorytarny styl rządzenia, m.in. wprowadził surową dyscyplinę zarówno w stosunku do studentów, jak i pracowników naukowych, sam podejmował ważne decyzje, dysponował według własnego uznania majątkiem uczelni. Nie ukrywał zresztą w napisanych po latach wspomnieniach, że zarządzał uczelnią w sposób całkowicie samodzielny, traktując Senat WSI wyłącznie jako ciało doradcze. Temu stylowi podporządkowała się większość samodzielnych pracowników naukowych uczelni, natomiast wśród części młodszych pracowników panowało niezadowolenie z dyktatorskich rządów rektora i wspierającej go „profesorskiej kliki”29.

Napięcie wzrosło w czasie „karnawału »Solidarności«”, kiedy domagano się wprowadzenia bardziej demokratycznej atmosfery w życiu publicznym. Rektor Hebda wraz ze swoimi nawykami automatycznie stał się przykładem antydemokratycznych tendencji poprzedniej epoki. Poza tym w WSI narastało napięcie, a jego główną przyczyną było ignorowanie przez władze uczelni postulatów zakładowej „Solidarności”. W kwietniu 1981 r. w odpowiedzi na piętrzące się trudności finansowe sprzyjający rektorowi senat podjął uchwałę o zredukowaniu liczby pracowników WSI o 10 proc. W odpowiedzi „Solidarność” zażądała zwolnienia prof. Hebdy z zajmowanego stanowiska. Przysłana z Warszawy komisja Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki zwróciła wprawdzie uwagę na jednoosobowy styl zarządzania uczelnią, ale nie zaproponowała konsekwencji w stosunku do rektora30.

Konflikt przybrał na sile we wrześniu i październiku 1981 r., kiedy Senat WSI wybrał prof. Hebdę na kolejną kadencję, ignorując żądania „Solidarności” w sprawie ogłoszenia referendum wśród pracowników na temat spornych punktów regulaminu wyboru rektora
i pozostałych władz uczelni. Równocześnie – mimo interwencji Zarządu MKR Ziemia Radomska i wcześniejszych zapewnień ministra – Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki nie odwołało Hebdy z zajmowanego stanowiska. W związku z tym w dniach 16–25 października „Solidarność” WSI ogłosiła gotowość strajkową, którą 26 października przekształcono w strajk okupacyjny. W szczytowym momencie uczestniczyło w nim około czterystu osób31.

Na czele Komitetu Strajkowego stanął Janusz Walasek – przewodniczący Komitetu Zakładowego NSZZ „Solidarność” w WSI, jego zastępcami zostali Andrzej Sar – przewodniczący NZS w WSI, oraz Witold Zamkowski, rzecznikiem prasowym komitetu Witold Smyk, członkami Elżbieta Zahorska i Jacek Mężyk. W krótkim czasie Komitet Strajkowy przejął kompetencje uczelnianej „Solidarności”. Od pierwszego dnia protestu ukazywał się „Biuletyn Strajkowy”, informujący o ważnych wydarzeniach z życia kraju i regionu oraz o przebiegu akcji strajkowej. Duchowego wsparcia udzielał ordynariusz sandomierski bp Materski oraz radomski duszpasterz akademicki ks. infułat Jerzy Banaśkiewicz.

Stopniowo konflikt w Radomiu zyskał rangę ogólnopolską. Akcję strajkową wspierały regionalne władze „Solidarności”, m.in. przeznaczając na jej cel 410 tys. zł z funduszy związkowych. Wiceprzewodniczący MKR Jerzy Pierzchała został na stałe oddelegowany do Komitetu Strajkowego, zamieszkał razem ze strajkującymi i codziennie informował Zarząd MKR o sytuacji w okupowanych obiektach. Wkrótce potem poparcia protestowi udzieliły władze centralne „Solidarności”, Niezależnego Zrzeszenia Studentów oraz Konferencja Rektorów Polskich Szkół Akademickich32.

13 listopada, w czasie spotkania w Radomiu, naczelne władze NZS powołały Akademicki Komitet Strajkowy w celu skoordynowania akcji protestacyjnych w całym kraju. 19 listopada władze państwowe wstrzymały wypłacanie pensji i stypendiów dla strajkujących pracowników naukowych oraz studentów. W odpowiedzi 1 grudnia KK NSZZ „Solidarność” zaapelowała do wszystkich uczelni o podjęcie strajku okupacyjnego. Ogółem ze stu uczelni w kraju zastrajkowało ponad siedemdziesiąt. Tego samego dnia Lech Wałęsa ogłosił pogotowie strajkowe w zakładach pracy w całym kraju.

Przez okres protestu trwały rozmowy Komitetu Strajkowego WSI z komisją ministerialną, ale nieprzejednana postawa władz państwowych uniemożliwiła wypracowanie porozumienia. Obydwie strony konfliktu radykalizowały się, planując coraz ostrzejsze działania w celu zmuszenia przeciwnika do ustępstw. Przeciwnicy strajku zawiązali Uczelniany Komitet Protestacyjny, nazywany powszechnie „komitetem antystrajkowym”, który zmierzał do jak najszybszego zakończenia solidarnościowego protestu. Główną rolę odgrywali w nim członkowie Związku Nauczycielstwa Polskiego „Nauka”. Do paradoksalnej sytuacji doszło 11 grudnia, kiedy członkowie tego gremium ogłosili pogotowie strajkowe, domagając się zakończenia długotrwałego protestu, dezorganizującego pracę uczelni33. Był to chyba jedyny w kraju przypadek „strajku przeciw strajkowi”, który zyskałby jeszcze poparcie PZPR. Co bardziej krewcy przeciwnicy „Solidarności” proponowali też – choć bezskutecznie – odcięcie dopływu wody i energii elektrycznej do okupowanych budynków, by zlikwidować protest.

Z kolei strajkujący członkowie NZS i „Solidarności” prowadzili rozmowy z Sobierajem, szukając jego poparcia dla pomysłu wywiezienia rektora WSI na taczce. Jak wspomina Sobieraj, nie był on zachwycony, ale zaakceptował pomysł po niedużych modyfikacjach. W związku z tym Zarząd MKR rozpoczął organizowanie grupy dwustu robotników z największych zakładów pracy, którzy mieli zająć pozostałe budynki WSI i usunąć rektora z uczelni w wyżej wymieniony sposób. Mimo podjęcia przygotowań do akcji tej nie doszło34.

* * *

W latach 1980–1981 doświadczenie protestu z czerwca 1976 r. w sposób istotny zadecydowało o kształcie i tożsamości „Solidarności” w regionie radomskim. Przesądziło ono zarówno o okolicznościach jej zorganizowania, jej propagandowym profilu, ideowej specyfice, głównych kierunkach działania, jak również radykalizmie działań i charakterze preferencji oraz postaw politycznych jej członków i aktywistów. Wpłynęło także na kształt relacji z lokalnym aparatem władzy. Pamięć robotniczego protestu okazała się dla strony solidarnościowej ważnym argumentem legitymizacyjnym, który podważał prawo władz partyjno-państwowych do przewodzenia lokalnej społeczności. Zadecydowała również o utworzeniu przez radomską „Solidarność” nowej – konkurencyjnej wobec oficjalnie obowiązującej – narracji przedstawiającej genezę, przebieg i skutki radomskiego buntu. W jej świetle słuszny protest robotników został brutalnie zdławiony przez komunistyczne władze, które w dodatku nie dopuściły do jego sprawiedliwej oceny. Rolę rzecznika pokrzywdzonych przyjęła „Solidarność”, która kontynuowała – rozpoczętą w 1976 r. – walkę o prawa człowieka i obywatela. Wprowadzenie tej narracji do sfery publicznej i jej akceptacja przez większość mieszkańców regionu radomskiego stanowiły prawdopodobnie najważniejsze, długofalowe osiągnięcie miejscowej „Solidarności”.

1 M. Wierzbicki, NSZZ „Solidarność” Region Ziemia Radomska [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5: Polska środkowo-wschodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 437–489.

2 Województwo radomskie 1975–1984, red. H.W. Nurowski, Radom 1988, s. 65–67.

3 S. Leśniak, Stosunki demograficzne [w:] Kronika Radomia 1976–1985, Radom 1988, s. 5–7, 30, 59, 67–71.

4 D. Morgan, Konflikt pamięci. Narracje radomskiego czerwca 1976, Warszawa 2004, s. 40–41; por. P. Sasanka, Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2006; A. Friszke, Zaczęło się od „Robotnika” [w:] idem, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007, s. 288.

5 Ewa Soból (ur. 1951) – współpracownik KOR i KSS „KOR”, w latach 1980–1981 pracownica etatowa MKZ NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska, w stanie wojennym internowana. W latach 1977–1990 zarejestrowana przez Wydział III, później Wydział V SB KWMO (WUSW) w Radomiu jako tajny współpracownik o pseudonimach „Cesarz”, „Andrzej”, „Zbyszek”, „Karol”, „Motyl” (AIPN Ki, Zapisy ewidencyjne).

6 Leopold Gierek (ur. 1952) – represjonowany za udział w wydarzeniach czerwcowych 1976 r. w Radomiu, współpracownik KOR i KSS „KOR”, członek redakcji „Robotnika”, w latach 1980–1981 pracownik MKZ NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska, członek Komisji Rehabilitacyjnej „Czerwiec 76”, w stanie wojennym internowany. Od grudnia 1976 r. do 1986 r. zarejestrowany przez Wydział III SB KWMO (WUSW) w Radomiu jako tajny współpracownik o pseudonimach „Aster”, „Boniecki”, „Jabłońska”, „Radomiak” (AIPN Ra, 006/1454).

7 AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/782, t. 1–7, Sprawa operacyjnego rozpracowania krypt. „Jesień” rozpoczęta w 1977 r. w związku z narastającymi nastrojami niezadowolenia wywołanymi pogarszającą się sytuacją gospodarczą Polski; A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002, s. 20–24, 63–64; A. Dudek, Dzieje dziesięciomilionowej „Solidarności” (1980–1981) [w:] Droga do niepodległości. „Solidarność” 1980–2005, Warszawa 2005, s. 26–27; A. Sobieraj, Radomska droga do wolności 1980–1984, Radom 2008, s. 27–28.

8 AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/782, t. 8–9, Meldunki operacyjne w ramach SOR „Jesień”, wrzesień 1980 r.

9 AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/827, t. 1, Stenogram zebrania założycielskiego MKZ NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska, Radom, 9 X 1980 r., k. 59–79; ibidem, t. 11, Meldunek operacyjny nr RA 002799, Radom, 9 X 1980 r., k. 29–32.

10 D. Morgan, Konflikt pamięci..., s. 91.

11 AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/782, t. 11, Meldunek operacyjny nr RA 002799, Radom, 17 X 1980 r., k. 67; A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 28–29; D. Morgan, Konflikt pamięci..., s. 91.

12 AP Ra, KW PZPR, 1612, Informacja KW PZPR w Radomiu o współpracy partii ze związkami zawodowymi w województwie radomskim, Radom, 17 IX 1981 r., k. 34.

13 A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 44–45.

14 Ibidem, s. 44–45; por. Radomski Czerwiec 1976, cz. 1: Doniesienie o przestępstwie, oprac. W. Mizerski, Radom 1991.

15 Roman Kotlarz – ur. 17 X 1928 r. w Koniemłotach koło Staszowa, zmarł 18 VIII 1976 r. Absolwent Seminarium Duchownego w Sandomierzu, 30 V 1954 r. otrzymał święcenia kapłańskie z rąk bp. Jana Kantego Lorka. W latach 1954–1956 wikariusz w parafii Szydłowiec; 17 I 1956 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach skierowało pismo do kurii biskupiej w Sandomierzu zarzucające mu przekraczanie wolności wypowiedzi w czasie kazań. 1956–1958 wikariusz w parafii Żarnów koło Opoczna, 1958–1859 w parafii Koprzywnica koło Sandomierza. 20 V 1959 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach zażądało odwołania go z zajmowanego stanowiska, zarzucając mu „wypowiadanie złośliwych dygresji pod adresem obecnego ustroju i władz państwowych”. W latach 1959–1961 wikariusz w parafii Mirzec, Kunów i Nowa Słupia, 1961–1976 wikariusz pełniący obowiązki proboszcza w parafii Pelagów koło Radomia. 25 VI 1976 r. uczestniczył w robotniczych demonstracjach w Radomiu, w czerwcu i lipcu w kazaniach bronił represjonowanych. Był bity przez funkcjonariuszy KWMO w Radomiu, został też wezwany do Prokuratury Wojewódzkiej w Radomiu na rozmowę ostrzegawczą z zastępcą dyrektora Departamentu Postępowania Karnego Ministerstwa Sprawiedliwości. 21 VII 1976 r. Wydział ds. Wyznań Urzędu Wojewódzkiego w Radomiu skierował do kurii sandomierskiej pismo z informacją, że ks. Kotlarz „dopuścił się przestępstwa publicznego pochwalania zbrodni”. 18 VIII 1976 r. ksiądz zmarł w szpitalu w Krychnowicach koło Radomia. Zdaniem lekarza przeprowadzającego sekcję zwłok przyczyną zgonu było obustronne krwotoczne zapalenie płuc. Ustalenie to było wielokrotnie kwestionowane przez osoby z otoczenia księdza i historyków (www.encyklopedia-solidarnosci.pl).

16 Oświadczenie MKZ NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska, Radom, dnia 16.01.1981 r., „Biuletyn Informacyjny MKZ NSZZ »Solidarność«” 1981, nr 3, s. 5–7; Uchwała Walnego Zebrania Delegatów Komisji Zakładowych NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska, Radom, dnia 22.01.1981 r., ibidem, s. 8.

17 D. Morgan, Konflikt pamięci..., s. 90–91; A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 43–44.

18 D. Morgan, Konflikt pamięci..., s. 41.

19 A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 81–97.

20 Relacja Andrzeja Sobieraja w: Jawnie i w podziemiu. Wspomnienia ludzi „Solidarności” regionu radomskiego (1980–1989), wstęp, oprac. K. Słowiński, Lublin 2010, s. 374–376.

21 A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 97; Relacja Bronisława Kawęckiego w: Jawnie i w podziemiu..., s. 130–132.

22 A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 90–91; M. Szczepański, Radom po odwołaniu strajku ostrzegawczego, „Życie Radomskie”, 18 III 1981, s. 1.

23 Negocjacje? Co z negocjacjami? Oświadczenie uczestników spotkania rzeczników prasowych NSZZ „Solidarność” w Radomiu na temat przebiegu negocjacji w dniu 13 maja 1981 r., „Informator MKZ NSZZ »Solidarność« Ziemia Radomska”, maj 1981, s. 2; A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 118–137, 197; AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/827, t. 4, Uzupełnienie meldunku operacyjnego nr RA006906, Radom, 28 IV 1981 r., k. 22–24; ibidem, Informacja spisana ze słów TW „Justasa”, Radom, 6 V 1981 r., k. 159–160; ibidem, Wyciąg z informacji TW „Wojtka”, Radom, 20 V 1981 r., k. 166; „RSI. Radomski Serwis Informacyjny”, sierpień 1981, s. 1–2; AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/827, t. 5, Informacja TW „Karola”, Radom, 27 XI 1981 r., k. 258–259; AP Ra, KW PZPR, 1597, Informacja SB dotycząca sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie radomskim, Radom, 22 VIII 1981 r., k. 79–80; Relacja Bronisława Kawęckiego..., s. 132–133.

24 „Echo Dnia”, 27 V 1981; Relacja Bronisława Kawęckiego..., s. 133; Relacja Andrzeja Sobieraja..., s. 378.

25 AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/827, t. 4, Notatka służbowa, Radom, 25 VI 1981 r., k. 354; ibidem, Informacja TW „Fryca”, Radom, 29 VI 1981 r., k. 356; Relacja Bronisława Kawęckiego..., s. 134.

26 A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 157–163; AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/827, t. 4, Notatka służbowa z rozmowy z kontaktem obywatelskim „F.W.”, Radom, 25 VI 1981 r., k. 195; ibidem, Notatka służbowa, Radom, 25 VI 1981 r., k. 199.

27 Relacja Bronisława Kawęckiego..., s. 133.

28 Por. S. Piątkowski, „Najdłuższa przerwa w pracy w historii PRL...” Strajk w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu w 1981 roku [w:] Strajki w Polsce w XX wieku, red. R. Gryz, Warszawa 2011, s. 349–369.

29 M. Hebda, Pasja tworzenia, Radom 2004, s. 74–76; Relacja Jana Rejczaka w: Jawnie i w podziemiu..., s. 317––318.

30 AP Ra, KW PZPR, 1598, Informacje Komitetu Strajkowego o konflikcie i akcji strajkowej w WSI w Radomiu, b.d., b.p.; ibidem, Uchwała X Zjazdu Ogólnopolskiej Komisji Porozumiewawczej Nauki NSZZ „Solidarność”, Radom, 24–25 X 1981 r., b.p.

31 S. Piątkowski, „Najdłuższa przerwa w pracy w historii PRL...”, s. 12–14.

32 Na temat genezy i przebiegu tego konfliktu zob. „RSI” 1981, nr 17/18, s. 13–19. Zob. też relacja Jana Rejczaka..., s. 317; M. Trzeciak, Upiory studenckiej jesieni, Warszawa 1983; AP Ra, KW PZPR, 1607, Informacja Najwyższej Izby Kontroli o wynikach kontroli Międzyzakładowej Komisji Robotniczej NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska, Warszawa, październik 1982 r., k. 2.

33 AP Ra, KZ PZPR WSI, 35, Komunikat nr 1 Komitetu Strajkowego ZNP „Nauka”, 11 XI 1981 r., k. 5.

34 S. Piątkowski, „Najdłuższa przerwa w pracy w historii PRL...”, s. 21; K. Słowiński, Strajk na WSI w Radomiu [w:] Encyklopedia „Solidarności”. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1, Warszawa 2010, s. 438; A. Sobieraj, Radomska droga do wolności..., s. 114–115; AIPN Ra, KWMO w Radomiu, 08/807, t. 1, Meldunek operacyjny nr RA 006778, Radom, 4 XII 1981 r., k. 38; „Echo Dnia”, 8 XII 1981, 10 XII 1981, 11–13 XII 1981.

Jarosław Neja

Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”. Formy organizacyjne i kultura polityczna

Jedną z charakterystycznych cech funkcjonowania w latach 1980–1981 NSZZ „Solidarność” w ówczesnym województwie katowickim było prawie roczne rozproszenie działalności w kilku de facto niezależnych od siebie związkowych ośrodkach międzyzakładowych. To rozbicie osłabiało śląsko-zagłębiowskie struktury „Solidarności” i zmniejszało ich znaczenie. Dopiero na początku sierpnia 1981 r. na I Walnym Zebraniu Delegatów NSZZ „Solidarność” Województwa Katowickiego utworzony został Region Śląsko-Dąbrowski związku, obejmujący całe województwo1.

Formalnie przystępujący do pracy z chwilą zakończenia walnego zebrania zarząd zjednoczonego regionu przejął działalność, prawa i obowiązki kilku dotychczasowych struktur ponadzakładowych. Te zaś utraciły prawo do podejmowania uchwał dotyczących działalności związku oraz prowadzenia nowych spraw. Do dyspozycji zarządu miano przekazać wszystkie lokale użytkowane przez organy związkowe, ich majątek i materiały archiwalne2. W liczbach zjednoczony region prezentował się imponująco, był największy w kraju: 1 129 000 członków w 1325 komisjach zakładowych. W rzeczywistości jednak do 13 grudnia 1981 r. nie udało się osiągnąć pełnej integracji struktur w ramach wyznaczonej statutem NSZZ „Solidarność” formuły organizacyjnej.

Wielomiesięczne rozproszenie śląsko-zagłębiowskiej „Solidarności” nie było jednak przypadkowe. Złożyło się na nie co najmniej kilka czynników. Zręby struktur związkowych w województwie katowickim tworzone były w pierwszej kolejności, podobnie jak w innych częściach kraju, na podstawie komitetów strajkowych powoływanych w czasie letnich protestów w zakładach pracy. W przeciwieństwie do innych regionów, gdzie kluczowe zakłady przemysłowe skoncentrowane były zazwyczaj w jednej aglomeracji lub dużym ośrodku miejskim (często w stolicy danego województwa, a więc regionalnym centrum politycznym, administracyjnym, kulturalnym czy akademickim), górnośląskie i zagłębiowskie kopalnie, huty i fabryki rozproszone były po wielu zróżnicowanych pod względem wielkości i znaczenia miejscowościach, niejednokrotnie znacznie od siebie oddalonych. Górnośląski Okręg Przemysłowy, największa w Polsce aglomeracja miejsko-przemysłowa, obejmował kilkanaście dużych miast, oprócz Katowic m.in. Będzin, Bytom, Chorzów, Czeladź, Gliwice, Mysłowice, Rudę Śląską, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Zabrze i Dąbrowę Górniczą. W tej ostatniej od 1976 r. działał największy w kraju kombinat metalurgiczny – Huta Katowice. Równie ważny jak GOP był Rybnicki Okręg Węglowy na południu województwa, intensywnie rozbudowywany od lat sześćdziesiątych, z centrum dyspozycyjnym w Rybniku i pozostałymi ośrodkami przemysłu wydobywczego, m.in. Wodzisławiem Śląskim i Jastrzębiem Zdrojem. To ostatnie z wioski i uzdrowiska szybko przekształciło się w duży ośrodek miejski, z funkcjonującymi w nim kopalniami. Ważnymi ośrodkami przemysłu w województwie były także Chrzanów, Czechowice, Jaworzno, Olkusz, Racibórz, Trzebinia, Zawiercie, Tarnowskie Góry i Tychy, gdzie znajdował się Zakład nr 2 Fabryki Samochodów Małolitrażowych.

Ta specyficzna wielkoprzemysłowa topografia miała swoje społeczne konsekwencje. Rozproszenie przemysłu utrudniało nieformalne kontakty i oddolną integrację środowisk pracowniczych, funkcjonujących w ciasnych ramach, które wyznaczała m.in. przynależność zakładu pracy do konkretnej branży. Ponadto wewnętrzna spójność załóg była osłabiana wskutek ponawiających się zwłaszcza w drugiej połowie lat siedemdziesiątych dużych przyrostów zatrudnienia w ciągu roku przy jednoczesnej wysokiej fluktuacji pracowników. Dotyczyło to w szczególności zakładów nowych lub rozbudowywanych. Przyjazdy jednych i opuszczanie regionu przez innych pracowników wpływały dezintegrująco na lokalne społeczności3.

Tę specyfikę trafnie scharakteryzowano w wydanym w 1984 r. w drugim obiegu opracowaniu Kompleks śląski: „3,5 mln mieszkańców zamieszkuje 0,7 procent powierzchni kraju, w 10 ogromnych aglomeracjach, między którymi odległości są dość znaczne. Zaś system komunikacji jest tam po prostu potwornie »zatkany«. W godzinach dojazdu do pracy i z pracy (a system trzyzmianowy dominujący w tym uprzemysłowionym regionie powoduje, że dojazdy i przyjazdy występują prawie co kilka godzin) stopień zatłoczenia autobusów, tramwajów czy kolei jest ogromny. Stąd zmęczenie, po prostu ludzkie – lub, jak kto woli – nieludzkie zmęczenie. Ono nie ułatwia »konsumpcji« wartości wyższych, trwalszych – ale przecież jednak trudniejszych, wymagających wypoczętego umysłu. A jak o takie warunki trudno – może się przekonać każdy, kto choć przez jakiś czas tam pomieszka, popracuje i podojeżdża do i z pracy. Czy to również nie sprzyja większemu zamykaniu się we własnych – bliskich terytorialnie – kręgach? Oczywiście. Tam nie jest łatwo o jakieś zbliżenia – które dzielą odległości kilkukilometrowe – przedstawicieli różnych grup społecznych. Tam nawet nie jest łatwo o przekazanie szybko jakiejś prostej – a ważnej informacji, tak aby sprawnie dotarła ona do większej części mieszkańców tego regionu, bez możliwości posiadania w swych rękach systemu przekazu informacji. Ten więc, kto ten system posiada, kto ma telewizję, radio, prasę w swych rękach, ten góruje zawsze, choćby nie wiem jak kwestionowało się prawdziwość jego informacji lub traktowało się ją z dużą podejrzliwością. Ten jest lepszy – bo jest szybszy i pierwszy. A właśnie gdzie jak gdzie, ale na Śląsku to ma ogromne znaczenie”4.

Władze doskonale zdawały sobie z tego sprawę i wykorzystywały to do swoich celów. Propaganda lansowała jednowymiarowy obraz województwa. Do 1980 r. oficjalnie przedstawiano je jako najprężniej rozwijający się, najbardziej uprzemysłowiony region kraju, z doskonałą infrastrukturą i zaopatrzeniem wewnętrznego rynku, w którym robotnikom i ich rodzinom żyje się dostatnio i kolorowo, ale też matecznik ówczesnego I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka i jego ekipy, region „pod specjalnym nadzorem”, z najliczniejszą w Polsce wojewódzką organizacją partyjną. Załogi tutejszych zakładów pracy to idealni wręcz wykonawcy kolejnych planów i zadań produkcyjnych zlecanych przez władze, środowiska, które kiedy tego od nich oczekiwano, zawsze gotowe były wyrazić publicznie swoje poparcie i przywiązanie do partii i rządu. Dowodem tego miały być chociażby nagłaśniane przez oficjalne media potężne demonstracje, z udziałem dziesiątek tysięcy osób, organizowane w Katowicach i innych miejscowościach Górnego Śląska i Zagłębia przez wojewódzką instancję partyjną w okresie czerwcowego kryzysu 1976 r. W ten sposób wzmacniano stereotyp tutejszych pracowników wielkoprzemysłowych, zwłaszcza przedstawicieli tzw. branż wpływowych (górników, hutników, energetyków), jako „trzymających z władzą”. To z kolei, wraz z pogłębiającym się z każdym rokiem kryzysem gospodarczym, niechętnie nastawiało do nich mieszkańców innych regionów Polski. A przecież znaczny odsetek pracowników tutejszego przemysłu stanowiły osoby, które za pracą i w nadziei na szybkie otrzymanie mieszkania zjeżdżały na Górny Śląsk i do Zagłębia ze wszystkich stron Polski.

Niechęć rodziła wzajemną nieufność, co odgradzało siłą rzeczy kluczowe województwo od reszty kraju i do pewnego stopnia hamowało napływ na Górny Śląsk i do Zagłębia „złych” w rozumieniu władz tendencji i zjawisk z zewnątrz. Pomagało im zachować odpowiednią kontrolę nad zakładami pracy i poszczególnymi środowiskami. Należało to przede wszystkim do zadań katowickiej Służby Bezpieczeństwa, pod względem etatów drugiej w kraju po bezpiece warszawskiej. Stosowane przez nią metody działania służyły utrzymaniu w województwie ładu i porządku, jakiego życzyły sobie partyjne władze5.

Ostre represje i szykany stosowane przez SB wobec tych wszystkich, którzy nie pasowali do lansowanego oficjalnie modelu społecznego i politycznego, kontestowali go lub przeciw niemu występowali, były jedną z istotnych przyczyn tego, że przed 1980 r. nie rozwinęła się na Śląsku i w Zagłębiu opozycja demokratyczna. Komitet Pracowniczy Wolnych Związków Zawodowych, utworzony w lutym 1978 r. z inicjatywy uczestniczącego w Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, a także utrzymującego kontakty z Komitetem Obrony Robotników Kazimierza Świtonia, stanowił w gruncie rzeczy luźną grupkę kontestatorów niezwiązanych stosunkiem pracy z kluczowymi zakładami województwa6. Twórcy WZZ nie mieli odpowiedniego oparcia w środowiskach pracowniczych, nie rozwinęli więc działalności, oczywiście także wskutek ostrych represji, jakie na nich spadły. Znaczenie katowickiego komitetu WZZ ograniczyło się do tego, że była to pierwsza w PRL próba powołania niezależnej od władz organizacji związkowej i inicjatywa, za którą poszły kolejne w Gdańsku i w Szczecinie.

Latem 1980 r. katowickie WZZ nie odegrały praktycznie żadnej roli w inicjowaniu strajków załóg kluczowych zakładów pracy województwa. W porównaniu z innymi regionami kraju protesty te rozpoczęły się dość późno, bo dopiero w końcu sierpnia. Wpłynęła na to wspomniana specyfika regionu, a także zastosowana przez władze blokada informacyjna, mobilizacja aparatu partyjnego i administracyjnego w celu przeciwdziałania „zaburzeniom rytmu pracy załóg”, aktywność SB i milicji7. Znaczne odległości między ośrodkami oraz niejednokrotnie przynależność funkcjonujących w nich zakładów pracy do różnych gałęzi przemysłu utrudniały lub wręcz uniemożliwiały wzajemną komunikację i wymianę informacji. Zdarzało się, że dana załoga dzięki kanałom branżowym wiedziała więcej o tym, co dzieje się w należącym do tego samego resortu zakładzie w odległym regionie kraju, aniżeli w sąsiednim przedsiębiorstwie podległym innemu sektorowi gospodarki.

Mimo że trzy kluczowe dla dalszego przebiegu wydarzeń w województwie strajki wybuchły niemal równocześnie (w Kopalni Węgla Kamiennego „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu Zdroju 28 sierpnia, w kombinacie Huta Katowice w Dąbrowie Górniczej 29 sierpnia, w Zakładzie nr 2 FSM w Tychach 29 sierpnia), to jednak zupełnie niezależnie od siebie. Zresztą w FSM strajk został zawieszony już dzień później po spełnieniu części postulatów wysuwanych przez strajkującą załogę. Powstałe w „Manifeście Lipcowym” i w Hucie Katowice międzyzakładowe komitety strajkowe nie nawiązały żadnych kontaktów ze sobą. W efekcie każdy z ośrodków zawierał z władzami odrębne porozumienie.

Dokument wynegocjowany samodzielnie (bez wsparcia ze strony doradców i ekspertów z zewnątrz) przez MKS w Jastrzębiu z komisją rządową i podpisany 3 września 1980 r., zwany porozumieniem jastrzębskim, w znacznej mierze dotyczył spraw i problemów kluczowych dla pracowników szeroko pojętego górnictwa, gdyż większość reprezentowanych przez ten MKS załóg należała do tej właśnie branży. Chociaż trzeba też pamiętać o tym, że to właśnie jastrzębski MKS wywalczył wolne soboty dla ogółu polskich pracowników, a samo porozumienie, ogłoszone w oficjalnej prasie, radiu i telewizji, stało się znane nie tylko w regionie. Wraz z dwoma podpisanymi wcześniej: szczecińskim i gdańskim tworzyło ono podstawy porozumienia społecznego z 1980 r. Nie powinno dziwić, że kiedy 4 września powstał w Kopalni Węgla Kamiennego „Dymitrow” w Bytomiu reprezentujący tamtejsze zakłady wydobywcze trzeci z kolei w województwie MKS, to w zawartym tegoż dnia porozumieniu z komisją rządową akceptowano ustalenia poczynione kilkanaście godzin wcześniej w Jastrzębiu (przyjmując je za podstawę podpisywanego właśnie dokumentu) i gwarantowano realizację dodatkowych postulatów, uwzględniających specyfikę pracy w kopalniach bytomskich. Po podpisaniu obu porozumień i zgodnie z ich zapisami komitety jastrzębski i bytomski przekształciły się w międzyzakładowe komisje robotnicze. Ich przewodniczącymi zostali liderzy strajkowi. W Jastrzębiu był to zastępca głównego inżyniera kopalni „Borynia” do spraw inwestycji Jarosław Sienkiewicz, w Bytomiu zaś górnik kombajnista w kopalni „Dymitrow” Andrzej Cierniewski. Obaj długoletni członkowie PZPR8.

Bardziej złożona okazała się sytuacja w Hucie Katowice. Tamtejszy MKS oprócz wydziałów i zakładów samego kombinatu reprezentował także pracowników przedsiębiorstw, które brały udział w budowie huty, wykonywały na jej terenie inne prace lub miały tu swoje przedstawicielstwa. Już drugiego dnia po powstaniu MKS został jednak rozwiązany. Spowodowane to było postawą jego przewodniczącego Marka Fabrego, który opowiadał się za zakończeniem protestu, co część strajkujących uznała za próbę dywersji na rzecz dyrekcji i działanie sprzeczne z interesem skupionych w MKS załóg. Wybrano więc nowy komitet, na jego czele stanął maszynista lokomotyw spalinowych z Wydziału Transportu Kolejowego Andrzej Rozpłochowski. Kierowany przez niego komitet stanowczo opowiadał się za kontynuacją strajku i walką o realizację wysuniętych przez załogi postulatów. Władzom się to nie podobało, podobnie zresztą jak sam skład MKS. Już w pierwszych raportach SB na temat nowego komitetu Rozpłochowski i jego współpracownicy określeni zostali jako reprezentujący „demagogiczne postawy i żądania”, domagający się utworzenia niezależnych związków zawodowych9. I przewodniczący, i jeden z członków komitetu, Jacek Jagiełka, otwarcie wypowiadali się m.in. na temat zmiany ustroju czy I sekretarza KC PZPR, domagali się także doprecyzowania kwestii kadencji władz centralnych i wojewódzkich, aby konkretne stanowiska nie były w praktyce piastowane dożywotnio10. Ponadto Jagiełka, utrzymujący od roku kontakty ze Świtoniem, już wcześniej proponował, aby MKS się z nim porozumiał, ponieważ jako twórca WZZ i doświadczony opozycjonista mógłby posłużyć radą. To wyraźnie odróżniało dąbrowski protest od strajków w Jastrzębiu, Bytomiu i Tychach, gdyż tam – co należy podkreślić – nie pojawiły się właściwie elementy negacji ustroju czy systemu politycznego jako takiego i otwarte odwołanie się do któregoś z nurtów opozycji demokratycznej. Różnice dotyczyły też liderów. Rozpłochowski był nie tylko bezpartyjny, ale i krytycznie do PZPR nastawiony. Sienkiewicz i Cierniewski do partii należeli i na pewno nie mieli zamiaru odwoływać się do haseł, które władza mogłaby uznać za antysystemowe, czego dowód dali zarówno w trakcie strajków, jak i w czasie swojej późniejszej działalności publicznej w nowych związkach11.

To zróżnicowanie postaw liderów trzech MKS-ów powodowało, że od początku ośrodki jastrzębski i bytomski miały lepsze notowania u władz aniżeli dąbrowski, uznany za radykalny, a więc potencjalnie najbardziej ze wszystkich ognisk strajkowych niebezpieczny. Co najmniej kłopotliwy był w tym kontekście fakt, że tworzyli go przede wszystkim przedstawiciele załogi sztandarowej inwestycji „dekady przyspieszonego rozwoju”, jeszcze niedawno niemalże permanentnie komplementowanej w oficjalnych mediach.

Lider i działacze MKS w Hucie Katowice okazali się trudnymi partnerami w negocjacjach. Po podpisaniu porozumień w Szczecinie i Gdańsku, późnym wieczorem 31 sierpnia komitet zawarł wprawdzie z dyrekcją huty porozumienie, ale dotyczyło ono jedynie warunkowego zawieszenia strajku, a nie jego zakończenia. Nie udało się bowiem załatwić wszystkich postulatów zgłoszonych w czasie protestu i toczących się z dyrekcją rozmów12. 1 września huta przystąpiła więc do pracy, a MKS przygotowywał się do kolejnych rozmów, w efekcie których miało zostać podpisane porozumienie kończące strajk. Ponieważ dotyczyło ono wyłącznie kombinatu, a nie wszystkich zakładów sfederowanych w MKS, na czas przygotowań i samego podpisania dokumentu tenże przekształcił się w Komitet Robotniczy Huty Katowice. 1 września KR wysłał do Gdańska swoich przedstawicieli. Wrócili stamtąd dwa dni później, przywożąc kopię porozumienia gdańskiego, projekt statutu NSZZ, prasę i ulotki13.

Porozumienie zawarte 4 września między KR a dyrekcją huty kończyło zawieszony strajk. Organizowanie i zakładanie niezależnych związków zawodowych w kombinacie należało jedynie do KR, a przebiegać miało według zasad wynegocjowanych w porozumieniu gdańskim. Komitet zastrzegł sobie jednak prawo reprezentowania innych zakładów, które zgłosiłyby do niego akces, w związku z tym mógł odpowiednio powiększać swój skład. Co też szybko nastąpiło; przekształcił się on w Międzyzakładowy Komitet Robotniczy, do którego przyłączały się kolejne zakłady. W porozumieniu uzgodniono też, że do huty przybędzie komisja rządowa „w celu omówienia gwarancji zrealizowania ustaleń wynegocjowanych przez MKS w Gdańsku i zawartych w porozumieniu tego MKS-u z Komisją Rządową”14.

Nieprzyjemną niespodzianką dla władz było to, że jeszcze tego samego dnia późnym wieczorem delegaci KR przywieźli do kombinatu Świtonia, którego wcześniej „uprowadzili” z jego katowickiego mieszkania pilnowanego przez SB. Został on doradcą komitetu, a następnie sekretarzem MKR, co dla bezpieki, ale i wojewódzkiej instancji partyjnej było w pewnym sensie upokarzające, jako że niweczyło ich kilkuletnie wysiłki w celu skompromitowania Świtonia i uniemożliwienia mu jakiejkolwiek aktywności opozycyjnej. Przyjazd twórcy WZZ do huty i funkcja, jaką powierzył mu tamtejszy komitet, były dla władz jeszcze jednym sygnałem, że tworząca się w Dąbrowie Górniczej struktura związkowa może im przysporzyć sporych kłopotów15.

Świadczyła o tym również operatywność MKR. Zapowiedziany w porozumieniu przyjazd komisji rządowej do huty nastąpił dopiero 9 września. Do tego jednak czasu komitet postarał się o wsparcie kompetentnych doradców. Dzięki pośrednictwu Bogdana Borusewicza oraz poproszonych o pomoc biskupów częstochowskiego, katowickiego i krakowskiego w kombinacie pojawili się „ludzie [...] z najwyższej możliwej prawnej, ale i opozycyjnej półki”16. Pierwszym z nich był mecenas Piotr Andrzejewski. Dyspozycję, aby jechać do Dąbrowy Górniczej i zorganizować zaplecze prawne dla MKR, otrzymał od swego starszego kolegi, Władysława Siły-Nowickiego, który wkrótce również osobiście wsparł kształtujący się zagłębiowski ośrodek nowych związków, podobnie zresztą jak Jan Olszewski, Wiesław Chrzanowski i Janusz Krzyżewski oraz ówcześni docenci Stefan Kurowski i Zbigniew Bogusławski. W połowie września dzięki Krzyżewskiemu do tego grona dołączył Jan Łopuszański, wówczas kończący prawo student17.

Mimo wsparcia i tworzonego zaplecza prawnego położenie zagłębiowskiego MKR było trudne. Kombinat nie znajdował się już w stanie strajku, więc walczący o realizację postulatów nie dysponowali najważniejszym dla nich narzędziem nacisku na partnera, z którym mieli zasiąść do rozmów. Po zawarciu porozumień w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu oficjalna propaganda głosiła, że wszystko co najważniejsze zostało już załatwione, i pomijała milczeniem wciąż nierozwiązaną sytuację w Dąbrowie Górniczej. Stwarzało to wrażenie, że w tamtejszym kombinacie wszystko wróciło do stanu sprzed strajku. Tymczasem od momentu jego rozpoczęcia do Huty Katowice wpłynęło ponad 3,5 tys. różnorodnych postulatów. MKR wziął na siebie odpowiedzialność za ich realizację. W przekonaniu tworzących go osób mogły to zrobić wyłącznie niezależne od władz związki zawodowe, jednak dotyczące ich ustalenia zawarte w porozumieniach szczecińskim i gdańskim były nieprecyzyjne. Bardzo szybko odczuli to pracownicy wielu zakładów i przedsiębiorstw, szczególnie mniejszych. Próby powołania przez nich organizacji założycielskich nowych związków były blokowane przez dyrekcje, ograniczające prawo do zakładania niezależnych związków do załóg, które wcześniej strajkowały i były reprezentowane przez MKS zawierający porozumienie z komisją rządową18. Dlatego w apelu z 7 września do „wszystkich ludzi pracy” zagłębiowski MKR zwracał się „o wspólne solidarne działania na rzecz stworzenia struktur organizacyjnych samorządnego funkcjonowania nowych niezależnych związków zawodowych”19. Przystępując zaś 9 września do rozmów z komisją rządową, MKR oświadczył, że najważniejszą do uzgodnienia kwestią jest jednoznaczne wyjaśnienie i doprecyzowanie zapisów porozumienia szczecińskiego, gdańskiego i jastrzębskiego w kwestii tworzenia niezależnego ruchu związkowego. Dopiero potem można było przejść do negocjowania problemów szczegółowych, zgłoszonych w postulatach załóg.

Po trzech dniach trudnych negocjacji, 11 września zawarte zostało porozumienie, nazwane później katowickim. Dopełniało ono porozumienia wcześniejsze. Dotyczyło gwarancji wykonania porozumienia gdańskiego w kwestii tworzenia niezależnych związków w całym kraju. Władze zobowiązały się nie tylko do akceptacji organizowania się i funkcjonowania niezależnych związków, ale też nieprzeciwdziałania temu procesowi20. Tak istotny dla rozwoju niezależnego ruchu związkowego dokument został praktycznie zlekceważony przez oficjalne media. Nie nagłośniły one w jakiś szczególny sposób faktu jego zawarcia, ograniczając się do lakonicznych informacji21.

Ponieważ porozumienie z 11 września nie dotyczyło spraw branżowych, płacowych i socjalno-bytowych załogi Huty Katowice ani pracowników innych zakładów reprezentowanych przez MKR, kwestie te uregulowane zostały 26 września w załączniku do porozumienia katowickiego oraz w kolejnej umowie, zawartej z komisją rządową 23 października. Ten ostatni, obszerny dokument wieńczył wszystkie dotychczasowe rozmowy i pertraktacje prowadzone przez ośrodek dąbrowski z reprezentacjami władz. Zawierając je, struktura ta występowała już jako Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność” z tymczasową siedzibą w Hucie Katowice22.

W województwie katowickim zaczęły powstawać struktury założycielskie niezależnych związków zawodowych. Według ustaleń Komitetu Wojewódzkiego PZPR do 12 września na terenie Huty Katowice istniało już 49 wydziałowych i zakładowych komitetów robotniczych, w tym 34 w samym kombinacie, 14 zaś w zakładach biorących udział w jego budowie oraz jeden w placówce WSS „Społem” pracującej w hucie. W tym samym czasie w tyskiej FSM akces do nowych związków zgłosiło około 6 tys. osób – na ogólny stan załogi wynoszący 8800 pracowników. Pod koniec października liczba ta wzrosła do około 8 tys. osób23. Początkowo powstawanie ogniw nowych związków było procesem spontanicznym, a więc i chaotycznym. Na dłuższą metę dziesiątki, a następnie setki oddolnych inicjatyw, których celem było zawiązywanie komórek związkowych w zakładach pracy, należało jakoś ukierunkować, skoordynować, a następnie rozpiąć nad nimi parasol ochronny. W naturalny sposób zadania te przejęły na siebie trzy ośrodki wykształcone z niedawnych MKS-ów.

W organizacjach związkowych w Jastrzębiu i Bytomiu nadal dominowały zakłady związane przede wszystkim z przemysłem wydobywczym. Nie chodziło tylko o zagłębiowskie i śląskie głębinowe kopalnie węgla kamiennego i pracujące na ich rzecz liczne zakłady i przedsiębiorstwa specjalistyczne województwa. Do Jastrzębia zgłaszali się przedstawiciele zakładów z całej Polski należących do branży wydobywczej. MKR przy Hucie Katowice przyciągał z kolei zakłady związane z resortem hutnictwa oraz te, które wprawdzie mu nie podlegały, ale miały różnorodne powiązania z samym kombinatem, np. wykonujące na jego rzecz prace zlecone przedsiębiorstwa budowlane. Przynależność branżowa była również widoczna w przypadku ośrodka formującego się w tyskiej FSM. Tamtejsza organizacja zakładowa ciążyła początkowo do nowych związków w macierzystej dla niej FSM w Bielsku-Białej. Powstała tam struktura koordynująca działania komórek założycielskich w zakładach należących do tego wielkiego przedsiębiorstwa – Fabryczna Komisja Założycielska FSM, na jej czele stanął młody inżynier z zakładu w Tychach Leszek Waliszewski. FKZ weszła następnie w skład MKZ w Bielsku-Białej24.

W czterech najważniejszych porozumieniach 1980 r. nie sprecyzowano, czy powstać ma jeden związek o charakterze ogólnopolskim, czy szereg odrębnych organizacji. Stąd też początkowo w ośrodkach międzyzakładowych rodzącego się ruchu zawodowego zastanawiano się nad tym, w jaki sposób prowadzić działalność. Wysuwano także konkretne propozycje, a nawet wprowadzano w życie własne modele organizacyjne. Działacze zagłębiowscy proponowali powołanie do życia Centralnego Zarządu Komitetów Założycielskich Związków Zawodowych, co w ich przekonaniu dać miało początek ogólnokrajowemu niezależnemu ruchowi związkowemu25. Ponadto z pomocą doradców opracowali oni, a następnie 11 września przyjęli własny statut Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego z siedzibą w Hucie Katowice26. Kiedy więc 13 września 1980 r. Rada Państwa wydała uchwałę o rejestracji nowych organizacji związkowych (stanowiącą rodzaj – zgodnych z literą porozumień społecznych – przejściowych przepisów prawnych regulujących tryb rejestracji), członkowie założyciele NSZZ z siedzibą w Hucie Katowice już 15 września zdecydowali dokonać rejestracji własnej organizacji. Dzień później Rozpłochowski, Świtoń oraz pełnomocnik zarządu związku mec. Andrzejewski jako pierwsi w kraju złożyli w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wymagane do zarejestrowania związku dokumenty27.

O utworzeniu i rejestracji własnej dużej organizacji związkowej pod nazwą Niezależne Samorządne Związki Zawodowe Górnictwa i Polski Południowej myślano także w Jastrzębiu. Ideę taką podsuwali tamtejszym działaczom przedstawiciele władz partyjnych podczas spotkań w komisji mieszanej. Tadeusz Jedynak, jeden z liderów ośrodka jastrzębskiego, wspomina: „już później, po podpisaniu porozumień, kiedyś nam proponowano w Ministerstwie Górnictwa na jednej z komisji mieszanych stanowiska. A jeszcze wtedy nie wiadomo było, czy będzie związek »Solidarność«, czy będzie ona tylko w Gdańsku, czy będzie to ogólnokrajowa komisja. Jeszcze wtedy, kiedy wszystko było ciepłe, świeże, już wtedy nam proponowano różne stanowiska”28. Przygotowano nawet projekt statutu. Próba podsycania ambicji liderów jastrzębskiego ośrodka była prawdopodobnie jednym z elementów polityki władz mającej doprowadzić do rozdrobnienia tworzącego się ruchu związkowego i przejęcia nad nim kontroli. Podsuwana im koncepcja własnego związku nie od razu została odrzucona. Pomysł był o tyle interesujący, że odwoływał się do specyfiki porozumienia jastrzębskiego, które dotyczyło głównie przemysłu wydobywczego. Jedynak wspomina: „W pierwszym okresie po podpisaniu porozumienia jastrzębskiego z południowych części Polski zaczęła się zjeżdżać masa przedstawicieli. Raz po informacje, z drugiej strony jak się zapisać, bo jeszcze nikt nie wiedział, jak to wszystko będzie wyglądało. Czasami na wyrost podawano z tą liczbą zapisanych ludzi, ale to była taka bufomania. Ale faktem jest, że z Wołomina, ze Szczecina, mimo że Szczecin podpisywał swoje porozumienia. Wprawdzie wszyscy związani z odwiertami, z naftą. Nawet z Elbląga mieliśmy ludzi z przedsiębiorstwa górniczego, bo jest tam i pod resort podlega. Dlatego ci ludzie przyjeżdżali. Jarosław, Przemyśl, Lublin, Konin, to automatycznie były powiązane”29.

Pewną rolę odgrywały także istniejące względy ambicjonalne. Kiedy jeszcze w pierwszej połowie września działacze zagłębiowscy podjęli próbę nawiązania bliższych kontaktów z ośrodkiem jastrzębskim i ustalenia warunków, na jakich mogłaby się opierać współpraca obu struktur, inicjatywa ta nie wywołała w Jastrzębiu entuzjazmu i do żadnych konkretnych uzgodnień nie doszło30. Zdaniem Jedynaka był to z jednej strony skutek starań SB i partii, by nie dopuścić do integracji ośrodków nowego ruchu związkowego, z drugiej zaś ambicji działaczy jastrzębskich i ich przekonania o wartości tego, co udało im się już osiągnąć: „Zrobiliśmy strajk, byliśmy tym Jastrzębiem, tym zespołem ludzi, którzy sami wywalczyli te wszystkie sprawy [...] Jak Świtoń przyjechał do Jastrzębia, żebyśmy się pod Hutę Katowice podłączyli, to były słowa Świtonia i on temu nie zaprzecza, to my byliśmy przeciwni nie dlatego, że my się nie chcemy połączyć z Hutą Katowice, ale wiedzieliśmy, że oni robią coś innego. Oni mieli swój statut, ponieważ on ze statutem przyjechał, wprawdzie jeszcze niezarejestrowanym, ale zgłoszonym w sądzie. Bo to oni się zgłosili samodzielnie do sądu o rejestrację, a nie nasze Niezależne Samorządne Związki Zawodowe Polski Południowej i Górnictwa”31.

Ostatecznie jednak żaden z ośrodków nie powołał odrębnej organizacji. Zadecydowały o tym ustalenia podjęte 17 września w Gdańsku podczas spotkania przedstawicieli struktur założycielskich nowych związków z całej Polski, w którym uczestniczyły także osoby z Dąbrowy Górniczej, Jastrzębia i Bytomia. Tyska organizacja występowała w Gdańsku wspólnie z MKZ w Bielsku-Białej. 23 września na walnym zebraniu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego z siedzibą w Hucie Katowice jednogłośnie opowiedziano się za przyłączeniem do „Solidarności” – ogólnopolskiej struktury związkowej podzielonej w sposób terytorialny, a nie branżowy. Tym samym zdecydowano o wycofaniu z Sądu Wojewódzkiego w Warszawie wniosku rejestracyjnego. Przystąpienie do struktury ogólnopolskiej zadeklarował także MKR w Jastrzębiu32.

Zmienione zostały dotychczasowe nazwy struktur, chociaż nie nastąpiło to wszędzie w tym samym czasie. MKR Huty Katowice przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność” z tymczasową siedzibą w Hucie Katowice. MKR w Jastrzębiu dodał do swej nazwy człon Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność” (chociaż nadal często używano krótszej nazwy)33. Po przyjęciu statutu NSZZ „Solidarność” struktura bytomska funkcjonowała jako Międzyzakładowa Komisja Związkowa NSZZ „Solidarność”, następnie zaś Regionalna Międzyzakładowa Komisja Związkowa NSZZ „Solidarność”34.

26 września, również po przyjęciu statutu „Solidarności”, dziewięć zakładów z Tych, w tym FSM, utworzyło własną MKZ. Jej przewodniczącym został Marek Wach. W ten sposób Zakład nr 2 FSM był obecny przez jakiś czas równocześnie w dwóch strukturach ponadzakładowych: dzięki przynależności do FKZ FSM sfederowany był w MKZ w Bielsku-Białej, ponadto współtworzył MKZ w Tychach35. Taki stan nie trwał jednak długo. Na początku października 1980 r. FKZ FSM wystąpiła z bielskiej federacji i wraz z dotychczasową MKZ w Tychach utworzyła nową Międzyzakładową Komisję Założycielską NSZZ „Solidarność” Tychy. Jej przewodniczącym został Waliszewski. Pod koniec października tyska MKZ została zarejestrowana w Gdańsku i uzyskała miejsce w KKP. Początkowo do ośrodka tyskiego należały zakłady FSM z Bielska-Białej i innych miejscowości województwa bielskiego należące wcześniej do FKZ. Jednak zgodnie z przyjętą w „Solidarności” koncepcją terytorialnego budowania związku z czasem wystąpiły one z MKZ w Tychach, pozostając częścią bielskiego ośrodka międzyzakładowego. Do Tych natomiast przyłączyła się pewna liczba zakładowych komisji założycielskich z części województwa katowickiego36.

Listę międzyzakładowych ośrodków śląsko-zagłębiowskiej „Solidarności” zamykała jesienią 1980 r. piąta, najsłabsza struktura: Międzyzakładowa Komisja Założycielska NSZZ „Solidarność” Siemianowice Śląskie. Funkcjonowała ona jednak raczej bardziej formalnie niż faktycznie. W rzeczywistości bowiem była nią struktura zakładowa wyłoniona w Kombinacie Budownictwa Węglowego „Fabud” po strajku 2–4 września. Powstała wówczas Zakładowa Komisja Robotnicza, na jej czele stanął Zbigniew Suchłobowicz. ZKR została początkowo zarejestrowana bezpośrednio w Gdańsku, ale nie jako komisja zakładowa, lecz międzyzakładowa. W ten sposób jej przedstawiciel otrzymał miejsce w KKP. Jednak część kluczowych zakładów pracy Siemianowic rejestrowała się w większych ośrodkach założycielskich w województwie, zwłaszcza w katowickim MKR (MKZ). Do tego 10 października 1980 r. Prezydium ZKR przy „Fabudzie” podjęło jednogłośnie uchwałę o przystąpieniu do MKZ w Krakowie; obrazuje to chaos organizacyjny pierwszych miesięcy funkcjonowania nowych związków, nie tylko zresztą w Siemianowicach Śląskich. Struktura siemianowicka miała funkcjonować jako filia ośrodka krakowskiego. Ostatecznie zdecydowano, że będzie prowadzić działalność jako odrębna komisja, na co wpływ najprawdopodobniej miała wspomniana już zasada terytorialnego budowania związku obowiązująca w „Solidarności”. Ustalono jedynie, że Kraków będzie przesyłać do Siemianowic materiały poligraficzne i publikacje. W rzeczywistości więc siemianowicka MKZ była komisją zakładową „Solidarności” przy „Fabudzie”, aczkolwiek na podstawie dokumentu rejestracyjnego wystawionego w Gdańsku formalnie funkcjonowała ona jako międzyzakładowa37.

Powstanie aż pięciu międzyzakładowych struktur „Solidarności” w różnych ośrodkach stwarzało specyficzną sytuację. Zdarzało się, że sąsiadujące ze sobą zakłady czy instytucje, usytuowane niemal przy jednej ulicy, rejestrowały się w różnych organizacjach ponadzakładowych. Żadna z nich nie była usytuowana w stolicy województwa. Niemalże z dnia na dzień Katowice znalazły się poza głównym nurtem wydarzeń, które teraz przeniosły się do miast względem stolicy województwa peryferyjnych. To przeniesienie środka ciężkości poza Katowice było jednak na dłuższą metę niekorzystne dla struktur związku, chociażby z uwagi na konieczność kontaktów z władzami i administracją szczebla wojewódzkiego, a także zachowania sprawnej komunikacji i przepływu informacji między ogniwami „Solidarności”.

Bardzo szybko przekonali się o tym działacze MKR (MKZ) w Hucie Katowice. Huta położona była na dalekich obrzeżach Dąbrowy Górniczej, z Katowicami łączyła ją jedynie nazwa. Umiejscowienie związkowej organizacji międzyzakładowej na terenie huty nastręczało wielu problemów organizacyjnych i technicznych. Uciążliwy był już sam dojazd. A dzięki zawarciu porozumienia katowickiego tutejszy MKZ stawał się coraz bardziej popularny wśród załóg tych zakładów, w których kierownictwa czy instancje partyjne próbowały nie dopuścić do zawiązania ogniw niezależnych związków. Zwracały się one do MKZ o pomoc, co często kończyło się rejestracją w dąbrowskim ośrodku. W ten sposób stawał się on coraz bardziej wielobranżowy, zaczął obejmować swym zasięgiem komisje zakładowe „Solidarności” spoza województwa. Według danych KW PZPR w Katowicach na początku października tylko z Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego w MKZ przy Hucie Katowice zarejestrowane były 74 zakłady. W największych z nich odsetek pracowników należących do NSZZ „Solidarność” wahał się między 58 proc. (w Hucie Katowice – 11 234 członków) a 71 proc. ogółu zatrudnionych (w katowickiej Hucie Baildon – 6 tys.)38. Według danych MKZ na początku października należało do niej ogółem 151 organizacji zakładowych. W połowie miesiąca tylko w macierzystym kombinacie „Solidarność” miała już 12 tys. członków, ale nadal wpływały deklaracje członkowskie. Pod koniec października MKZ skupiał organizacje związkowe z ponad 350 zakładów. Według danych działu ewidencji MKZ do czasu rejestracji „Solidarności” (10 listopada) zgłoszonych już było 466 zakładowych ogniw założycielskich liczących 107 421 członków. Do końca listopada ośrodek reprezentował już ponad 700 organizacji zakładowych, a pod koniec lutego 1981 r. ponad tysiąc. Do lipca 1981 r. w MKZ zarejestrowano łącznie 1041 ogniw zakładowych, w tym 985 z województwa katowickiego, 29 z częstochowskiego, 18 z piotrkowskiego, 7 z opolskiego, 2 z bielskiego39. Z czasem zgodnie z zasadą budowy terytorialnych struktur „Solidarności” organizacje spoza województwa katowickiego występowały z tego ośrodka.

Stały wzrost zasięgu i znaczenia struktury dąbrowskiej spowodował, że zabiegała ona o siedzibę w Katowicach. Starania zakończyły się sukcesem i na początku listopada MKZ przeniósł się do pięknej willi w centrum miasta40. Miesiąc później placówkę w stolicy województwa działającą na prawach filii otworzył także jastrzębski MKR41.

Jesienią 1980 r. Jastrzębie było w kraju popularne jako jeden z trzech ośrodków strajkowych, które wywalczyły zawarcie z władzami kluczowych porozumień. Do szybkiego wyjścia poza granice województwa przyczyniły się m.in. zapisy porozumienia jastrzębskiego, z których, jak już wspomniano, znaczna część dotyczyła przemysłu wydobywczego. Struktura objęła więc zdecydowaną większość przedsiębiorstw tej branży z różnych stron kraju, łącznie z górnictwem naftowym i przedsiębiorstwami zajmującymi się odwiertami42. Według danych KW PZPR w Katowicach na początku października 1980 r. w jastrzębskim
MKR tylko z województwa były zarejestrowane 93 zakłady. W największych z nich, takich jak kopalnie Rybnickiego Okręgu Węglowego, odsetek pracowników należących do NSZZ „Solidarność” wahał się między 65 a 95 proc. ogółu zatrudnionych43. Z kolei MKR oficjalnie podawał, że skupia ponad 2,9 mln członków (co jednak raczej uznać należy za dane zawyżone) z jedenastu województw, zatrudnionych w 91 kopalniach i 118 przedsiębiorstwach resortu górnictwa oraz w 112 innych branżach44. W końcu października katowicka SB szacowała, że struktura ta reprezentuje ponad 450 komórek związkowych z przedsiębiorstw położonych w dwunastu województwach45. Według danych MKR na 10 listopada zarejestrowanych było w nim 570 zakładów i przedsiębiorstw46. Nie ulega więc wątpliwości, że Jastrzębie należało jesienią 1980 r. do największych ośrodków „Solidarności” w kraju. Warto zaznaczyć, że niecały rok po powstaniu tej struktury jej działacze przyznawali, iż duża od początku liczebność, a co za tym idzie, potencjał członkowski był niełatwy do zorganizowania i „stał się, obok innych czynników, jedną z podstawowych obiektywnych przyczyn znacznie utrudniających sprawne działanie MKR, zważywszy na ograniczone możliwości kadrowe, techniczne i strukturalno-organizacyjne w jego siedzibie”47. Stąd też m.in. decyzja o powołaniu filii w Katowicach, ale także przeniesienie jastrzębskiego MKR do nowego lokalu. Z czasem postanowiono również utworzyć delegatury w miastach skupiających dużą liczbę członków związku48.

Tak więc w grudniu 1980 r. w stolicy województwa funkcjonowały dwa rywalizujące ze sobą ośrodki „Solidarności”. Trzy pozostałe struktury międzyzakładowe nie były zainteresowane przenosinami do Katowic lub tworzeniem tu swoich przedstawicielstw; nie miały takiego potencjału i aspiracji jak ośrodki jastrzębski i katowicki. Liczba należących do nich organizacji zakładowych była wyraźnie mniejsza, podobnie jak i zasięg działania, który zasadniczo nie wykraczał poza województwo. Na przykład Międzyzakładową Komisję Związkową w Bytomiu tworzyły załogi miejscowych kopalń i zakładów pracy, do których dołączyły ogniwa zakładowe z Rudy Śląskiej, Piekar Śląskich, Radzionkowa, część zakładów z Zabrza, Chorzowa, Gliwic, Katowic, Pyskowic i nieco bardziej oddalonych Mysłowic, a także z Zagłębia – Sosnowca, Dąbrowy Górniczej i Wojkowic49. Do bytomskiego ośrodka należała także struktura międzyzakładowa – Miejska Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność” w Tarnowskich Górach. We wrześniu 1980 r. główną rolę w budowie struktur nowych związków zawodowych w tym mieście odgrywała Fabryka Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos”. Zakład ten jako pierwszy nie tylko w mieście, ale i całym województwie po zawieszeniu sierpniowego strajku (21–22 sierpnia) nawiązał kontakty i wymianę informacji z MKS w Gdańsku, przekształconym następnie w MKZ. W efekcie pracownicy „Fazosu” zaczęli tworzyć własną strukturę zakładową nowych związków50. Kontakty z Gdańskiem szybko jednak osłabły; znacznie bliżej było działaczom tarnogórskim do jastrzębskiego MKR, chociażby z uwagi na związki fabryki z kopalniami, na których potrzeby przecież pracowała. Tam też zarejestrowali oni swój zakład. Równocześnie kontakty z „Fazosem” zaczęły nawiązywać załogi innych zakładów z Tarnowskich Gór i okolic51. Pojawiła się idea utworzenia struktury o charakterze międzyzakładowym52. Powstała ona 15 października pod nazwą Międzyzakładowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność”53. Na jej przewodniczącego wybrano Jerzego Ciepielę z Huty Cynku „Miasteczko Śląskie”. Do 28 października MKK zrzeszała 28 zakładowych struktur „Solidarności”, do 8 listopada liczba ich wzrosła do 3554. MKK była ciałem mającym ułatwiać organizowanie i funkcjonowanie oraz współpracę komórek związkowych z miasta i okolic, przez pewien czas pozostawało jednak sprawą otwartą podporządkowanie jej jakiejś większej strukturze „Solidarności” w województwie. O wyborze zdecydowała przede wszystkim lokalizacja. Ponieważ najbliższym ośrodkiem była Międzyzakładowa Komisja Związkowa w Bytomiu, jeszcze w październiku 1980 r. tarnogórzanie zrzeszeni w MKK tam się zarejestrowali. To z kolei spowodowało korektę w nazwie MKK. Stała się ona Miejską Komisją Koordynacyjną NSZZ „Solidarność”. Chodziło o to, by nie robić zamieszania i za pomocą nazewnictwa wskazać właściwą hierarchię struktur55.

W końcu listopada 1980 r. w Bytomiu zarejestrowane były, wliczając komisje należące do MKK, 174 ogniwa zakładowe „Solidarności”56. Należy jednak podkreślić, że
charakter porozumienia bytomskiego, które odwoływało się do umowy zawartej wcześniej w Jastrzębiu, a także dominacja zakładów związanych z górnictwem powodowały, że od początku, niejako przez zbieżność interesów, Międzyzakładowa Komisja Związkowa w Bytomiu była powiązana organizacyjnie z ośrodkiem jastrzębskim, stanowiła jego autonomiczną część, a jej przedstawiciele weszli w skład prezydium tamtejszego MKR57.

* * *

Jak więc widać z pobieżnego przeglądu, pod względem organizacyjnym sytuacja w szeregach śląsko-zagłębiowskiej „Solidarności” była złożona. Większość działaczy zdawała sobie sprawę, że docelowo konieczna jest konsolidacja działań i powołanie wspólnych władz regionalnych. Wiele zależało jednak od stanowisk i linii programowej dwóch największych ośrodków: jastrzębskiego i dąbrowskiego (katowickiego) oraz postawy ich liderów. Kolejne wspólne spotkania nie przynosiły jednak konkretnych ustaleń, prezentowano na nich wprawdzie różne koncepcje współdziałania, a także zjednoczenia w jeden region związku, ale jedynym efektem tych dyskusji były zazwyczaj skądinąd oczywiste konkluzje, że najważniejszą sprawą dla „Solidarności” jest konsolidacja ruchu w całym kraju58.

Tymczasem funkcjonowanie pięciu struktur międzyzakładowych w jednym województwie utrudniało efektywną działalność związku. Podejmowane wysiłki i inicjatywy były siłą rzeczy rozproszone, chociaż często dotyczyły podobnych czy wręcz tych samych problemów. Niejednokrotnie w sposób niezamierzony przeszkadzano sobie nawzajem. Rodziło to z kolei nieporozumienia, ale i poważne konflikty, co było po myśli władz. Próbując całkowicie podporządkować sobie „Solidarność” i zlać ją ze związkami reżimowymi w jedną podporządkowaną partii organizację, dążyły one do tego, aby nie dopuścić do powstania jednolitej silnej struktury regionalnej w województwie, którą trudniej byłoby im rozmontować aniżeli kilka mniejszych, a tym samym słabszych ogniw. Stąd też działania SB nakierowane były m.in. na utrzymywanie i pogłębianie podziałów między działającymi już ośrodkami, a także doprowadzenie do tworzenia nowych struktur międzyzakładowych. Liczono szczególnie na zarysowujące się coraz bardziej różnice postaw i antagonizmy między liderami poszczególnych struktur (zarówno wewnątrz nich, jak i między ośrodkami), które SB starała się podtrzymać i zaostrzyć. Należy jednak zaznaczyć, że te różnice i animozje nie były jedynie skutkiem działań policji politycznej, ale wynikały z braku doświadczenia liderów i działaczy „Solidarności”. Nie można przy tym ignorować kwestii takich jak ambicje, sympatie i antypatie. Ważne były także często odmienne doświadczenia poszczególnych ośrodków z okresu strajków sierpniowo-wrześniowych, negocjacji z władzami i sam charakter zawieranych z nimi porozumień59.

Ze wszystkich struktur międzyzakładowych w województwie tylko ośrodek dąbrowski (katowicki), budując zręby „Solidarności”, odwoływał się do Wolnych Związków Zawodowych Świtonia, uznając się za kontynuatora reprezentowanej przez nie idei. Wynikało to z postawy i przekonań czołowych działaczy MKZ, zwłaszcza Rozpłochowskiego i Jagiełki. Duży wpływ miało jednak również zaangażowanie założyciela WZZ w prace struktury oraz popularność, jaką początkowo cieszył się on wśród członków katowickiej „Solidarności” jako prekursor, a w 1980 r. już także weteran niezależnego ruchu związkowego. Nawiązanie do WZZ widoczne było także w przypadku tytułu organu prasowego dąbrowskiej struktury – „Wolnego Związkowca”, nota bene pierwszego w województwie katowickim niezależnego pisma związkowego, które bardzo szybko z czterostronicowej broszurki stało się jednym z najpoważniejszych źródeł niezależnej informacji w regionie i poza nim60. Niewątpliwie również m.in. z inspiracji Świtonia 28 grudnia 1980 r. działacze MKZ w Katowicach ogłosili na Jasnej Górze Akt oddania się Matce Boskiej. Czytamy w nim: „Dziękujemy za opiekę, jaką otaczałaś powstały z Twojego natchnienia 23 lutego 1978 roku pierwszy po wojnie niezależny Komitet Wolnych Związków Zawodowych. Był on jednym z zalążków potężnego ruchu, który dzięki protestowi robotników Wybrzeża doprowadził do powstania silnego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność. Matko Chrystusowa, pragniemy odrodzenia naszej Ojczyzny, oczyszczenia jej z wszelkiego zła, obcego naszym tradycjom i kulturze; które tak wiele nieszczęść sprowadziło na cały polski naród, demoralizując dzieci i młodzież, doprowadzając do pijaństwa naszych ojców i braci, do niweczenia praw człowieczych i obywatelskich. Nie damy wydrzeć z naszych serc miłości Boga i Ojczyzny! Chcemy zachować swą ludzką godność i miłość bliźniego, wiarę w prawdę i sprawiedliwość. W Opatrzność Bożą, która od wieków czuwa nad Polakami”61.

Niezaprzeczalnie jednak najpoważniejszy, długofalowy wpływ na ideowe i w znacznym stopniu merytoryczne oblicze ośrodka wywarli wspomniani już doradcy, ludzie o uznanym autorytecie zarówno jako specjaliści w swoich dziedzinach, jak też moralnym, osoby związane przed Sierpniem z opozycją. Większość z nich po zakończeniu negocjacji i podpisaniu w Hucie Katowice porozumienia nadal utrzymywała kontakty z MKZ i jego czołowymi działaczami.

Ośrodek ten nie ograniczał się do ochrony interesów pracowniczych i związanych z tym działań interwencyjnych, chociaż oczywiście stanowiło to istotną część jego codziennej pracy. Odpowiadała za to przede wszystkim sekcja, a następnie dział interwencji. Początkowo pion ten pomagał przede wszystkim tworzącym się ogniwom zakładowym. Jego przedstawiciele uczestniczyli więc w zebraniach założycielskich, informując o celach, zadaniach i roli niezależnych związków zawodowych. Pomagali w załatwianiu dostępu do środków masowego przekazu, pozyskiwaniu lokali, wyposażenia i środków łączności. Reagowali również w przypadkach zwalniania z pracy działaczy „Solidarności” czy
stosowania wobec nich innych szykan (do lipca 1981 r. działy interwencji i prawny MKZ uczestniczyły w około 80 odwołaniach z tytułu kodeksu pracy w komisjach odwoławczych i sądach pracy w sprawach o niesłuszne zwolnienie pracowników). Z czasem pojawiły się też inne problemy do rozwiązania. Tylko od stycznia do kwietnia 1981 r. dział interwencji przyjmował dziennie 30–50 skarg, nie licząc korespondencji oraz porad udzielanych telefonicznie. Dotyczyły one m.in. trudności w realizacji postulatów załóg, spraw organizacyjnych i różnego rodzaju nadużyć w zakładach pracy, niezasiedlonych mieszkań, złej pracy administracji państwowej, wolnych sobót, wreszcie nieprawidłowości w działaniu handlu62. Od listopada 1981 r. w MKZ w Katowicach funkcjonował Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych. Jego działalność polegająca na prowadzeniu badań nad warunkami pracy i życia, jak też kosztami utrzymania pracowników, a także przygotowywaniu ekspertyz w zakresie polityki społeczno-gospodarczej dla związku, odbywała się w ramach pracowni: socjologicznej, historii, prawnej, ekonomicznej, do spraw żywienia, struktury i funkcjonowania związku, warunków życia. OPSZ prowadził także szkolenia związkowe63.

Na tym jednak aktywność MKZ w Katowicach się nie kończyła. Jego działacze w sposób zdecydowany akcentowali szerokie cele ogólnospołeczne, jakie powinna ich zdaniem realizować „Solidarność”. W wywiadzie dla „Trybuny Robotniczej” Rozpłochowski stwierdzał, że ochrona interesów pracowniczych czy sam problem wypracowania odpowiedniego modelu organizacji pracy w zakładach to wprawdzie sprawy ważne: „musimy dobrze pracować, żeby wszystkim nam było lepiej. Ale nie zapominajmy o wyższych racjach, o godności człowieka, o wartościach duchowych”64. Stąd też pomysł zorganizowania czytelni związkowej, która rzeczywiście od stycznia 1981 r. działała w katowickiej siedzibie MKZ. Zaopatrywała ona w literaturę i prasę 110 podlegających jej czytelń działających przy ogniwach zakładowych „Solidarności” zarejestrowanych w MKZ oraz około dwudziestu przy komisjach zakładowych zrzeszonych w pozostałych ośrodkach międzyzakładowych województwa, a także czytelnie zakładowe poza Górnym Śląskiem i Zagłębiem należące organizacyjnie do struktur w Częstochowie i Krakowie. Czytelnia katowicka współpracowała z większością krajowych wydawnictw niezależnych. Kolportowała i sprzedawała wydawane przez nie tytuły, podobnie jak i wydawnictwa MKZ w Katowicach – oprócz „Wolnego Związkowca” biuletyny takie jak „Wprost”, „Pełnym Głosem”, „Kontrapunkt”, „Kronika” czy dziennik „Wiadomości Katowickie”. Upowszechnianie literatury i prasy, zwłaszcza wydawanej poza cenzurą, służyć miało – jak to określił Rozpłochowski – „odczarowywaniu” polskiej literatury i historii. Podobny cel miały inne inicjatywy, jak chociażby ogłoszenie przez MKZ 13 kwietnia 1981 r. dniem obchodów w regionie rocznicy zbrodni katyńskiej65.

Chyba najlepszą egzemplifikacją owego „odczarowywania” rodzimej literatury i historii było zorganizowanie i wystawienie z inicjatywy MKZ w Katowicach w lipcu 1981 r. Tragedii romantycznej – widowiska opartego na III części Dziadów Adama Mickiewicza i Kordianie Juliusza Słowackiego. Przedstawienie, w którym zagrali wybitni aktorzy teatralni i filmowi (m.in. Kalina Jędrusik, Daniel Olbrychski, Krzysztof Chamiec, Bogusz Bilewski), a muzykę napisał Czesław Niemen, wystawiono w katowickim „Spodku” osiem razy. Obejrzało je kilkadziesiąt tysięcy osób66. Decyzję o przeprowadzeniu nietypowego przedsięwzięcia Rozpłochowski tłumaczył w sposób następujący: „dlaczego myśmy się podjęli tego? Z bardzo prostych przyczyn. Jako że zarząd naszego MKZ-etu zawsze uważał i tak działał, że sprawa kultury to życie duchowe każdego człowieka w szerokim sensie, jest bardzo potrzebne i częstokroć bardziej potrzebne aniżeli talerz zupy”67.

Nie było również kwestią przypadku, że kiedy 10 grudnia 1980 r. KKP powołała Komitet Obrony Więzionych za Przekonania, to wśród delegowanych do niego przez komisję osób znalazło się trzech działaczy śląsko-zagłębiowskich struktur związku: Rozpłochowski i Świtoń z MKZ w Katowicach i Longin Osiński z MKZ w Siemianowicach. Również powstanie w marcu 1981 r. regionalnego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania było przede wszystkim zasługą przedstawicieli komisji zakładowych zrzeszonych w katowickim MKZ68.

Ośrodek katowicki od początku cechowało także bardzo krytyczne w porównaniu z innymi strukturami międzyzakładowymi w województwie nastawienie do PZPR, MO i SB. Jedną z pierwszych inicjatyw podjętych przez tę strukturę była kampania na rzecz przekazania na cele ogólnospołeczne budynków należących do tych instytucji. Chodziło m.in. o nowo wybudowany gmach komendy wojewódzkiej milicji i tzw. Pałac Grudniowy, czyli nowoczesny kompleks w centrum Katowic, który powstał z inicjatywy I sekretarza KW PZPR Zdzisława Grudnia z przeznaczeniem na Partyjny Ośrodek Doskonalenia Kadr Kierowniczych i Specjalistycznych. Związkowcy z MKZ domagali się, ażeby w pierwszym z nich urządzić szpital, a drugi przekazać borykającej się z problemami lokalowymi Wielkiej Orkiestrze Symfonicznej Polskiego Radia i Telewizji. O ile komenda pozostała w rękach milicji i SB, o tyle gospodarzami Pałacu Grudniowego ostatecznie zostali muzycy69.

Już tylko te inicjatywy powodowały, że władze uważały MKZ w Katowicach nie tylko za najbardziej niewygodną dla nich ze wszystkich struktur międzyzakładowych „Solidarności” w województwie, ale wręcz niebezpiecznego przeciwnika. Tym bardziej że MKZ zdecydowanie opowiadał się także za ograniczeniem działalności instancji partyjnych w zakładach pracy oraz za współdecydowaniem związków zawodowych o sprawach administracyjnych, gospodarczych i kadrowych. 13 listopada 1980 r. na zebraniu delegatów zakładów pracy zrzeszonych w MKZ w Katowicach przyjęta została zaproponowana przez Rozpłochowskiego uchwała o nieprowadzeniu rozmów z PZPR (spośród około pięciuset przedstawicieli zakładowych komisji związkowych tylko siedmiu opowiedziało się za rozmowami z partią)70. Jednym z głównych powodów przyjęcia uchwały była próba obrony przewodniczących komisji zakładowych. Jacek Jagiełka tak to tłumaczy: „przychodzili do nas ludzie, którzy mówili: mamy ogromne problemy, bo sekretarz partii nas wzywa, co my mamy mówić? Założyliśmy związki w naszym zakładzie i teraz nas wzywają, straszą. Więc podjęliśmy uchwałę w obronie tych wszystkich szefów zakładowych komisji [...] i to dawało im atut do odmowy rozmów z partią”71. „Ustalono – pisano na łamach „Wolnego Związkowca” – że o sprawach związkowych będziemy rozmawiać tylko z władzami administracyjnymi. Członkowie partii wchodzący w skład wymienionych [wydziałowych, zakładowych i międzyzakładowych – J.N.] zarządów mogą rozmawiać z władzami partyjnymi tylko jako członkowie partii, a nie jako reprezentanci »Solidarności«”72. Podczas rozmowy z liderami śląsko-zagłębiowskiej „Solidarności” przeprowadzonej w listopadzie 1980 r. przez dziennikarzy tygodnika „Polityka” Rozpłochowski stwierdził: „My partii też nie negujemy, ale dopóki się nie oczyści, nie odnowi, nie odzyska zaufania – nie będziemy rozmawiać”73.

Tego typu deklaracje powodowały, że coraz częściej oficjalna propaganda próbowała przedstawiać lidera katowickiego MKZ i jego współpracowników w niekorzystnym świetle. Chociaż nie zawsze osiągano zamierzony cel. Charakterystyczny jest w tym względzie jeden z wywiadów z Rozpłochowskim, który przeprowadzał dziennikarz katowickiego ośrodka TVP. Na pytanie „Czy pan akceptuje kierowniczą rolę PZPR oraz istniejące sojusze?”, które miało prawdopodobnie zmusić rozmówcę do zajęcia jednoznacznego stanowiska, a tym samym wykazać, że jest przeciwnikiem systemu, przewodniczący spokojnie odrzekł: „Panie redaktorze, ruch nasz jest ruchem społecznym i związkowym, apolitycznym. W związku z tym składanie wszelkich deklaracji politycznych jest sprzeczne z istotą naszego działania”74. Według Rozpłochowskiego działalność polityczna wchodziła w grę „tylko wówczas, gdy ktoś dąży do zdobycia władzy i cały jego program służy temu celowi [...] Nazywanie naszej działalności – polityczną polega na nieporozumieniu, wynikającym z faktu, że przed powstaniem »Solidarności« działalność związkowa w naszym kraju była pozorowana – legitymacja, składki, wycieczki, akcja witaminy. Nie dopuszczano do zbiorowej świadomości tej prostej prawdy, że prawdziwa działalność związkowa polega na obronie interesów i praw pracowniczych, a każda grupa zawodowa walczy o różne prawa, ściśle związane z jej pracą. Tak więc adwokaci i sędziowie na przykład walczą o praworządność, bez tego nie mogą uczciwie i rzetelnie spełniać swej roli społecznej. Inżynierowie – z tych samych względów – o jasne, konkretne plany. Robotnicy – o samorządność przedsiębiorstw czy też o ochronę zdrowia i środowiska naturalnego”75. W trakcie rozmowy z dziennikarzami „Polityki” na stwierdzenie jednego z jej uczestników, że nie można „bawić się w partię polityczną, gdyż nie po to »Solidarność« powstała”, Rozpłochowski odparował: „Konstytucja zapewnia swobodę stowarzyszeń i tak mówią konwencje międzynarodowe. Jedną z głównych przyczyn naszej słabości był monolit. My jako związkowcy robimy związki, ale nie możemy innym zabronić zrzeszania się w innym celu dla dobra Polski. Jak nie znajdą poparcia w narodzie, to umrą śmiercią naturalną”76.

W przeciwieństwie do MKZ w Katowicach dwa powiązane ze sobą ośrodki, jastrzębski i bytomski, oficjalnie podkreślały swój ściśle związkowy, robotniczy wręcz charakter i koncentrację na ochronie interesów pracowniczych w ramach przestrzegania zasad ustrojowych PRL. Odżegnywały się od jakiejkolwiek działalności o charakterze politycznym i współpracy z osobami, środowiskami i nurtami opozycji demokratycznej. Jedynak wspominał, że kilka dni po zakończeniu sierpniowo-wrześniowego strajku dotarł do Jastrzębia z Warszawy lub Gdańska jeden z numerów „Robotnika”. „Rozrzucano go na kopalniach jastrzębskich – relacjonuje. – Przedstawiciele kopalń zbierali i przynosili tego »Robotnika« do nas, do MKR Jastrzębie [...] Tam była historia KOR-u, pełna informacja o nim. Swoją robotę robiła ubecja i partia. Cały czas nam podkreślano: związki zawodowe – tak! Ale nie trzymajcie z KOR-em. Przedstawiano KOR jedynie jako zło. Jeżeli był znany na tym terenie, to tylko z napaści w prasie partyjnej. I stąd późniejsze komplikacje, niedomówienia i powikłania. Cały nakład, który dostarczono do MKR-u, co go ludzie oddawali, po prostu schowałem, żeby go nie zniszczono. Rok przed strajkami zetknąłem się z »Robotnikiem« . Ale poza tym nie miałem z nim nic wspólnego. Nie interesowałem się tymi sprawami. Tym bardziej że pracowałem jak wszyscy normalnie [...] Wszyscy ci ludzie nie wiedzieli, co to jest opozycja, nie mieli żadnych doświadczeń. Nie mieli pojęcia, kto to jest Świtoń, Kuroń, Michnik itd., bo nie znaliśmy tych spraw na bieżąco”77. To z kolei ułatwiało władzom uprawianie dezinformacji, której efektem była m.in. opinia o Świtoniu panująca w Jastrzębiu. Dla działaczy MKR był on uosobieniem korowca, podczas gdy w rzeczywistości do KOR nie tylko nie należał, ale w tamtym czasie był do niego nieprzychylnie nastawiony. Z takich niuansów nie zdawano sobie jednak wówczas sprawy i kiedy Świtoń przyjechał do Jastrzębia jako przedstawiciel MKR Huty Katowice
ze wspomnianą propozycją współpracy, został przyjęty ostrożnie i chłodno – nie tylko
z uwagi na swoją ofertę, ale też dlatego, że miał opinię „politykiera”. Określeniem tym władze straszyły, podobnie jak sformułowaniem „element antysocjalistyczny”. Nie powinno więc dziwić, że część zdezorientowanych jastrzębskich działaczy obawiała się, iż nawiązanie bliższych kontaktów z osobami takimi jak Świtoń może sprawie nowych związków zaszkodzić. Taki stan rzeczy był oczywiście na rękę władzom, bo rozbijał jedność kształtującego się ruchu już u jego podstaw.

Dystansowanie się od osób związanych z opozycją przedsierpniową, zwłaszcza z KOR, nie było jednak tylko skutkiem zabiegów władz. Pewien wpływ odegrali w tym wypadku także doradcy MKR związani z Ośrodkiem Dokumentacji i Studiów Społecznych. Jastrzębie w czasie strajków i na początku kształtowania się struktury związkowej nie dysponowało odpowiednim zapleczem intelektualnym ani doradcami z prawdziwego zdarzenia. Pojawili się oni dopiero nieco później. Za radą ordynariusza katowickiego bp. Herberta Bednorza związkowcy zwrócili się o pomoc do środowiska inteligencji katolickiej skupionego wokół ODiSS. W ten sposób współpracę z MKR rozpoczęli Jerzy Skwara, dr Henryk Wuttke i Wiesław Gwiżdż. Weszli oni m.in. w skład redakcji ukazującego się od października biuletynu MKR „Nasza Solidarność”78. Jak zauważa Andrzej Grajewski, od grudnia 1980 r. członek zespołu redakcyjnego tego pisma, doradcy z ODiSS „z pewnością mieli inną wizję rozwoju »Solidarności« aniżeli np. Andrzej Rozpłochowski czy Jacek Kuroń. Był to jednak autentyczny wybór, a nie przejaw koniunkturalizmu w rozgrywce z PZPR”79. Warto zaznaczyć, że m.in. z inicjatywy doradców z ODiSS pod patronatem bp. Bednorza 22 listopada 1980 r. w kaplicy przy kościele św. Katarzyny w Jastrzębiu Zdroju odbyło się sympozjum naukowe pod tytułem „Związki zawodowe w świetle katolickiej nauki społecznej”. Było ono powtórzeniem ogólnopolskiego spotkania na ten sam temat, które zorganizowano pod patronatem prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego 25 października w kościele św. Anny w Warszawie. Sympozjum w Jastrzębiu przygotowane zostało na zaproszenie MKR80.

Oczywiście wpływ na oblicze ideowe ośrodków jastrzębskiego i bytomskiego mieli przede wszystkim ich liderzy. Cechująca obu przewodniczących swoista poprawność czy wręcz ugodowość wobec władz brała się m.in. z ich partyjnej przynależności, związanych z nią przekonań i uprzedzeń. Zresztą również część członków Prezydium Międzyzakładowej Komisji Związkowej w Bytomiu należała do PZPR81. Cierniewski i Sienkiewicz podkreślali, że działania kierowanych przez nich struktur nie są wymierzone przeciwko systemowi. Cierniewski zapytany przez goszczącego 1 października w Bytomiu dziennikarza sowieckiej gazety „Trud” o platformę polityczną MKR stwierdził: „Stoimy na gruncie zasad ustroju socjalistycznego, uznajemy kierowniczą rolę partii. Sami bowiem jesteśmy członkami partii, i to od dobrych paru lat. Ja osobiście jestem komunistą. Nasze działania nie są skierowane przeciwko ustrojowi czy partii. Występujemy wyłącznie przeciwko ludziom, którzy przynależność partyjną czy inną traktują jako wygodny parawan do robienia prywatnej kariery czy interesów. Opowiadamy się za czystością szeregów partyjnych, za ideowością członków partii. Pragniemy współtworzyć formy i mechanizmy skutecznie zapobiegające w przyszłości łamaniu zasad sprawiedliwości społecznej i demokracji”82.

Dziesięcioletniego stażu w PZPR nie wypierał się też Sienkiewicz. Również i on nie zamierzał opuszczać szeregów partii, mimo to w pierwszych miesiącach niezależnych związków cieszył się autentyczną popularnością w województwie i poza nim, a w MKR miał liczne grono zwolenników. Był wówczas jednym z niekwestionowanych liderów związkowych. Jedynak zwraca uwagę, że jednocześnie „to był jednak w głębi duszy człowiek aparatu, partii [...] widziało się takie momenty, w których on chciał dwie sroki za ogon ciągnąć. Chciał być szefem Związku, a zarazem wydawało mu się, że i w partii potrafi coś zreformować i tę partię potrafi ciągnąć”83. Ze spostrzeżeniami Jedynaka koresponduje charakterystyka Sienkiewicza sporządzona przez SB: „w aktualnej działalności bardzo często podkreśla fakt swojej przynależności do PZPR, stwierdzając, że cel organizacji, jaki reprezentuje, będąc przewodniczącym MKR-u, nie różni się od fali odnowy społecznej propagowanej przez PZPR na VI Plenum [...]. Wyrażał wielokrotnie chęć dialogu z władzami politycznymi w celu, jak twierdził, wypracowania wspólnego modelu odnowy. Jest przeciwny strajkom na aktualnym etapie realizacji porozumienia”84.

W wyniku takiej postawy zarówno on sam, jak i kierowana przez niego federacja od początku mieli dobre notowania u władz. To zaś jest jedną z przyczyn funkcjonującej od lat obiegowej opinii o Sienkiewiczu, według której był on osobą rzekomo od początku i z premedytacją wykreowaną przez partię lub SB na przywódcę sierpniowo-wrześniowych strajków, a następnie szefa jastrzębskiej struktury międzyzakładowej „Solidarności”. Sugerowana jego współpraca z SB nie znalazła jednak dotychczas potwierdzenia w źródłach85. Hipotezę taką, podobnie jak twierdzenie, jakoby w sierpniu 1980 r. Sienkiewicz wziął udział w strajkach z konkretnym, wyznaczonym mu do zrealizowania przez bezpiekę lub partię zadaniem, zdecydowanie odrzuca Jedynak86.

Mimo to coraz większa ugodowość Sienkiewicza jako przywódcy związkowego wobec wojewódzkich władz partyjnych, administracyjnych i ministerstwa górnictwa (w ramach powołanej na mocy porozumienia jastrzębskiego komisji mieszanej) oraz nie tylko oficjalne kontakty z I sekretarzem KW PZPR w Katowicach Andrzejem Żabińskim były faktem. Podobnie jak coraz częstsze podważanie przez niego reprezentatywności KKP czy krytykowanie gdańskiego MKZ. Sienkiewicz twierdził np., że ośrodek ten „steruje decyzjami dotyczącymi działania całej »Solidarności«”. Dziennikarzowi tygodnika „Perspektywy”, który – jak podawał – odwiedził ośrodek jastrzębski 22 października 1980 r., a więc na dwa dni przed ogłoszeniem przez Sąd Wojewódzki w Warszawie decyzji o rejestracji „Solidarności” ze zmienionym statutem (m.in. skreślenie zapisu dotyczącego prawa do strajku i dopisanie stwierdzenia o kierowniczej roli PZPR), co stało się powodem poważnego kryzysu w relacjach między związkiem i władzą, Sienkiewicz powiedział: „Trafił pan na moment naszej konsolidacji. Na coś takiego, jak krystalizacja programowa. Przyjechał pan w samą porę”; „Od samego początku Jastrzębie stało na stanowisku: żadnego politykierstwa. Dotyczy to również KOR-u jako instytucji, która po zakończeniu strajków robotniczych straciła sens swego istnienia. Była to bowiem instytucja – jak mówi pani Walentynowicz – działająca na zasadzie straży pożarnej i komitetu przeciwpowodziowego. Jakie więc cele i zadania może spełniać w tej chwili? Wszyscy doskonale wiemy, że większość tych działaczy założyła swoją siedzibę przy MKZ w Gdańsku. Nie wiemy, do jakiego stopnia ma to wpływ na decyzje, jakie podejmuje ten MKZ, ale oznaki takiego wpływu dostrzegamy. Jakie to symptomy? Niesamowite usztywnienie, jeśli chodzi o sprawy statutu i rejestracji, przy jednoczesnej świadomości, że sprawa ta może wtrącić cały kraj w przepaść. Chodzi o strajk generalny”87. Warto jeszcze raz podkreślić: rozmowa odbyła się według tygodnika 22 października. Reportaż nosił datę 11 listopada, a ogłoszony został w „Perspektywach” dopiero 21 listopada 1980 r.88

Wcześniej, bo 6 listopada, ukazał się w „Dzienniku Zachodnim” tekst „Solidarność” Jastrzębie o sobie. Działania, zamierzenia, dążenia. Tekst programowy Międzyzakładowej Komisji Robotniczej – Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Jastrzębiu Zdroju. Okazało się, że opublikowany dokument był zmienioną, bez konsultacji i zgody Prezydium MKR, wersją referatu programowego tego ośrodka, odczytanego na zebraniu z delegatami komisji zakładowych 17 października, a opublikowanego jedenaście dni później w „Naszej Solidarności” (nr 4). Zmiany polegały przede wszystkim na wstawieniu w środek tekstu obszernych fragmentów poświęconych potępieniu w niezwykle zjadliwym tonie „sił antysocjalistycznych”, w tym działających wewnątrz „Solidarności”, przy czym – jak trafnie zauważył Jerzy Holzer – „niejasno przedstawiono kryterium ich identyfikacji. Miały to być siły uznające za niemożliwe lub nieopłacalne reformy socjalizmu, pragnące organizować życie na innej podstawie ustrojowej”89.

Zamieszczenie w kontrolowanej przez władze gazecie dokumentu programowego jednej z największych struktur „Solidarności” spotkało się z dużym rezonansem w całym kraju (za „Dziennikiem Zachodnim” deklarację przedrukowała następnie niemal cała prasa oficjalna). Ważny był w tym wypadku moment publikacji. Odpowiedzią na samowolę Sądu Wojewódzkiego w Warszawie rejestrującego „Solidarność” była bowiem zarządzona przez KKP na 12 listopada gotowość strajkowa w całym kraju. Wobec groźby protestów władze zdecydowały się na pewne ustępstwa. Uznano, że 24 października związek uzyskał osobowość prawną, a do 10 listopada Sąd Najwyższy rozpatrzy odwołanie związkowców w sprawie zmian w statucie „Solidarności”90. W tym kontekście ogłoszenie deklaracji ideowo-politycznej MKR w Jastrzębiu miało istotne znaczenie i wymowę. Na cztery dni przed ogłoszeniem decyzji Sądu Najwyższego, której w napięciu oczekiwał cały kraj, wyglądało to wręcz na działanie rozłamowe.

Zmanipulowanie treści referatu programowego oraz czas i miejsce jego publikacji wpisywały się w ówczesne koncepcje działań władz wobec związku, mające na celu ograniczenie jego wzrostu, pogłębianie coraz bardziej widocznych w nim podziałów, a nawet, jak to określił Andrzej Paczkowski, włączenie „Solidarności” „w instytucje systemu”91. Dwa dni przed publikacją deklaracji, 4 listopada, na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR, po konstatacji Kazimierza Barcikowskiego, iż w „Solidarności” „nasiliły się ataki ekstremy na bardziej umiarkowanych”, rozpoczyna się nowa faza „konfrontacji politycznej i trzeba się liczyć z nękającymi działaniami przeciwników”, Żabiński zaproponował opublikowanie deklaracji jastrzębskiego MKR. Poparł to Jerzy Waszczuk, stwierdzając, że jest ona „dobra, odcina się od przeciwników socjalizmu, warto ją opublikować. Może mogłaby spełnić rolę platformy dla zapoczątkowania uniezależnienia się ruchu NSZZ od centrali gdańskiej”92. Do uniezależnienia takiego wprawdzie nie doszło, ale po publikacji pogłębiły się różnice między Sienkiewiczem i grupą jego zwolenników z MKR a Lechem Wałęsą i innymi czołowymi działaczami związku. W ich efekcie Sienkiewicz oskarżany był o działalność na szkodę „Solidarności”.

Początkowo większość działaczy jastrzębskiego MKR oraz członków organizacji zakładowych w nim zrzeszonych była zdezorientowana. Rozeznanie się w tym, co było udziałem MKR i jednocześnie odbywało się na łamach oficjalnej prasy, nie było łatwe. Z czasem jednak to pogubienie zaczęło się zmieniać w zniecierpliwienie i irytację, wreszcie w otwarty sprzeciw wobec przewodniczącego i związanej z nim grupy działaczy. Wewnętrzna opozycja, która skupiła się wokół Jedynaka, zarzucała Sienkiewiczowi, że w swojej uległości wobec partii posunął się za daleko, czego dowodem było dokonanie zmian w referacie programowym i jego publikacja. O zainteresowaniu, ale i zaniepokojeniu sytuacją w jastrzębskiej strukturze świadczy stwierdzenie zawarte w sprawozdaniu z pobytu w Polsce w grudniu 1980 r. (m.in. na Górnym Śląsku) przedstawiciela Międzynarodowej Federacji Metalowców z siedzibą w Genewie: „Na Śląsku, w sercu polskiego przemysłu, powstały dwie terytorialne organizacje »Solidarności« – MKZ Katowice i MKR Jastrzębie. Przewodniczącym MKR Jastrzębie jest członek PZPR, o którym sądzi się, że jest aktywistą partyjnym. Przypuszcza się, że partia rękoma MKR Jastrzębie chce odciągnąć robotników
od »Solidarności«. Polskie środki masowego przekazu szeroko opisywały działalność Jastrzębia, szczególnie krytyczne wypowiedzi pod adresem Lecha Wałęsy i zarzuty, że »Solidarność« staje się zbyt polityczną organizacją. Dokładniejszy obraz sytuacji – która z organizacji »Solidarności« na Śląsku zdobędzie większą popularność i jak mocne będą stare związki – będzie znany po zakończeniu wyborów w zakładach pracy w styczniu oraz wyborów na poziomie regionalnym, które są zaplanowane na luty 1981 r.”93.

W styczniu 1981 r. Sienkiewicz został zmuszony do rezygnacji z funkcji przewodniczącego jastrzębskiego MKR. Jego odejście spotkało się jednak ze zróżnicowanymi reakcjami wewnątrz śląsko-zagłębiowskich ogniw „Solidarności”. Cieszył się on znaczną popularnością i zdarzało się, że potępiano jego przeciwników, zwłaszcza Jedynaka, za prowadzenie działalności rozbijackiej. Na spotkaniach związkowych pojawiały się jednak także propozycje, aby usuwać z „Solidarności” członków PZPR. W ostatecznym rozrachunku odejście Sienkiewicza poprawiło atmosferę w jastrzębskim ośrodku. Wybrano nowe prezydium; od początku lutego na czele MKR stanął Stefan Pałka, a wiceprzewodniczący Tadeusz Jedynak został oddelegowany do pracy w KKP. W nowym składzie jastrzębski ośrodek wkroczył w kolejny etap działalności94.

Niejako w tle kryzysu rejestracyjnego i wewnętrznego konfliktu w Jastrzębiu od jesieni 1980 r. narastało napięcie w relacjach między kierownictwem Międzyzakładowej Komisji Związkowej w Bytomiu i wchodzącej w jej skład tarnogórskiej MKK. Działaczom MKK przeszkadzało organizacyjne powiązanie z Bytomiem, którego przewodniczący i większość czołowych działaczy należących do PZPR zajmowali coraz bardziej ugodową ich zdaniem postawę wobec władz. Stąd określenie, że „Bytom jest czerwony”. Pogorszyły się zwłaszcza relacje między przewodniczącym MKK Ciepielą, zaangażowanym w działalność Konfederacji Polski Niepodległej, a Cierniewskim. Ostatecznie działacze tarnogórscy podjęli decyzję o oderwaniu się od Bytomia i utworzeniu na bazie MKK samodzielnego ośrodka, równorzędnego wobec pozostałych struktur międzyzakładowych działających w województwie. 20 lutego 1981 r. na walnym zebraniu delegatów zakładowych komisji „Solidarności” należących do MKK podjęto uchwałę o przekształceniu dotychczasowej struktury w Międzyzakładową Komisję Związkową NSZZ „Solidarność” w Tarnowskich Górach95.

Jeszcze bardziej skomplikowało to związkową mapę województwa. Nie był to jednak koniec zmian. Każda dotychczasowa próba jednoczenia w większą całość rozbitych struktur nie zbliżała niestety do wspólnej organizacji regionalnej. 3 stycznia 1981 r. zarządy MKZ-etów w Katowicach i w Tychach postanowiły połączyć się w jeden Zarząd Regionalny z Rozpłochowskim na czele. W praktyce zmiana nazwy oznaczała jedynie poszerzenie składu katowickiego MKZ o dwóch tyskich działaczy: Waliszewskiego i Wacha, a struktura w Tychach nadal funkcjonowała. 10 stycznia uchwały zobowiązujące do zjednoczenia podjęli także działacze z Jastrzębia i Bytomia, powołując Zarząd Regionalny NSZZ „Solidarność” Śląska i Zagłębia z siedzibą w Katowicach. Docelowo w jego skład mieli wejść członkowie dotychczasowych MKZ i MKR – proporcjonalnie do liczby członków. Nadal jednak dwa główne ośrodki związkowe w województwie (tj. katowicki i jastrzębski) działały odrębnie. Wobec braku perspektyw porozumienia między nimi 16 lutego przedstawiciele Jastrzębia, Tych i Bytomia bez udziału MKZ w Katowicach podpisali wstępne porozumienie o połączeniu w Region Śląska i Zagłębia. Dość szybko z tego porozumienia wycofali się jednak działacze tyscy. Doszli oni do wniosku, że skoro nie ma szans na powstanie jednej organizacji regionalnej na drodze porozumienia między najważniejszymi ośrodkami, to najlepiej mimo wszystko zająć się sprawami własnej struktury i poczekać na walne zebranie delegatów województwa katowickiego, które z racji statutowych prerogatyw powoła region, wybierze jego przewodniczącego i zarząd96.

Tymczasem w tyskiej MKZ kontynuowano bieżącą działalność. Aktywna była zwłaszcza sekcja interwencyjna, do której od stycznia do połowy lipca 1981 r. wpłynęło około tysiąca różnych spraw. Przy MKZ działał kiosk z wydawnictwami i znaczkami „Solidarności”. Prowadzono także działalność informacyjną. Polegała ona m.in. na sporządzaniu i przekazywaniu do komisji zakładowych codziennych serwisów. O ile jednak przepływ informacji z MKZ do poszczególnych ogniw zakładowych nie budził większych zastrzeżeń, odbywał się sprawnie dzięki zorganizowaniu odpowiedniej siatki, o tyle w drugą stronę system działał o wiele gorzej. Być może był to skutek nie najlepszego poziomu szkoleń działaczy szczebla zakładowego. W tyskiej MKZ nie udało się wypracować odpowiednich metod i sposobów rozwiązania tego problemu.

Nie oznacza to jednak, że w ośrodku tym nie podejmowano interesujących inicjatyw. Jedną z nich było powołanie Społecznego Funduszu Ochrony Zdrowia. Jak określali tyscy związkowcy, była to ich odpowiedź „na malwersacje Narodowego Funduszu Ochrony Zdrowia”. Mimo że idea SFOZ została zgłoszona na zebraniu MKZ 16 stycznia 1981 r., jego statut zarejestrowano dopiero po długich negocjacjach z władzami administracyjnymi 18 maja. Utworzono również Komisję Koordynacyjną NSZZ „Solidarność” Przedsiębiorstw Technicznej Obsługi Rolnictwa. Skupiała ona 26 zakładów technicznej obsługi rolnictwa z województw katowickiego, bielskiego i częstochowskiego. Dzięki niej m.in. przekazano odpłatnie rolnikom indywidualnym 500 ciągników i 120 przyczep z przedsiębiorstw nierolniczych97.

Po wycofaniu się Tych z współtworzenia Regionu Śląska i Zagłębia w skład jego zarządu w Katowicach weszli jedynie przedstawiciele Jastrzębia i Bytomia, którzy 22 lutego wybrali władze (przewodniczącym został Pałka). Oba ośrodki uzyskały teraz status delegatur zarządu, przy czym zachowały swoje dotychczasowe miejsca w KKP. Z ramienia Zarządu Regionu Śląska i Zagłębia w pracach Prezydium KKP uczestniczyli Jedynak, Cierniewski i Feliks Kowalczyk. Ponieważ, jak pamiętamy, Jastrzębie i Bytom już wcześniej blisko ze sobą współpracowały, wprowadzone powstaniem Regionu Śląska i Zagłębia zmiany miały kosmetyczny charakter, sprowadzały się do nazewnictwa98.

Tymczasem wielość struktur spotykała się z coraz większą krytyką szeregowych członków „Solidarności”, którzy domagali się zjednoczenia. Zgodnie ze statutem związku i tak należało zorganizować w nieodległej przecież przyszłości wybory, które miały wyłonić delegatów na regionalne walne zebranie związku, ono z kolei miało wybrać zarząd regionalny oraz przedstawicieli na zjazd krajowy. Było prawie pewne, że z braku porozumienia o powołaniu jednej struktury ostatecznie zdecyduje właśnie walne zebranie. Jeszcze w lutym 1981 r. w wyniku spotkań przedstawicieli poszczególnych ośrodków międzyzakładowych udało się wyłonić wspólną Komisję do spraw Organizacji Wyborów Regionalnych99. W jej składzie zabrakło jedynie przedstawicieli najsłabszego ośrodka – MKZ w Siemianowicach, który w tamtym czasie już praktycznie nie funkcjonował. W marcu przewodniczący komisji zakładowej w „Fabudzie” Zbigniew Johanowicz zrzekł się statusu komisji międzyzakładowej, a dokument rejestracyjny, otrzymany kilka miesięcy wcześniej w Gdańsku, przekazał Rozpłochowskiemu jako przewodniczącemu struktury, do której chciano się przyłączyć100.

Komisja organizacyjna przede wszystkim musiała opracować ordynację wyborczą, a to przy zgłaszaniu przez poszczególne ośrodki różnorodnych koncepcji, odnoszących się np. do kompetencji zarządu przyszłego regionu czy kształtu ewentualnej autonomii dotychczasowych struktur międzyzakładowych, przeszkadzało osiągnięciu konsensusu101. Jak to określił Waliszewski, komisja stanowiła „doskonałe odzwierciedlenie naszego rozbicia”102. Do tego w marcu przygotowania wyborcze chwilowo zeszły na dalszy plan w związku z kryzysem bydgoskim. Jednak nawet wielka mobilizacja „Solidarności”, w tym powszechny charakter strajku ostrzegawczego z 27 marca 1981 r. (według danych SB w województwie wzięło w nim udział prawie pół miliona osób, protest objął m.in. 65 kopalń i 24 huty) oraz przygotowania do strajku generalnego, nie doprowadziła do istotnej zmiany układu na związkowej scenie103.

Pod koniec kwietnia udało się jednak wreszcie uzgodnić wspólną ordynację wyborczą. Wybory do władz regionalnych „Solidarności” śląsko-zagłębiowskiej miały być dwustopniowe – w pierwszym etapie wybierano delegatów na walne zebranie, w drugim wyłonieni delegaci wybrać mieli zarząd regionalny i komisję rewizyjną. Ostateczny termin zakończenia wyborów delegatów na walne zebranie minął 15 czerwca 1981 r. Pierwsza tura walnego zebrania wyznaczona została na 6 lipca. Wybory zarządu regionalnego i delegatów na zjazd krajowy miały się odbyć do końca sierpnia104. W ten sposób bezpośrednie przygotowania do wyborów weszły w decydującą fazę.

W tym czasie istotne zmiany organizacyjne zaszły w tarnogórskich strukturach związku. Przeprowadzono tam bowiem nie tylko wybory delegatów na regionalne walne zebranie województwa katowickiego105, ale również na Walne Zebranie Delegatów Podregionu NSZZ „Solidarność” Tarnowskie Góry. Pomysł utworzenia takiej struktury był w zasadzie niezgodny z uchwałą Krajowej Komisji Wyborczej NSZZ „Solidarność” z 28 kwietnia 1981 r. Mówiła ona wyraźnie, że najmniejszym okręgiem wyborczym jest obszar jednego województwa. Innymi słowy, województwo nie mogło zostać podzielone na dwa lub więcej okręgi wyborcze106. Mimo to przewodniczący komisji zakładowych zrzeszonych w tarnogórskiej Międzyzakładowej Komisji Związkowej podjęli uchwałę o utworzeniu podregionu, a powołana przy komisji grupa robocza do spraw wyborów zajęła się opracowaniem ordynacji do nowej struktury.

Walne zebranie delegatów nowego tworu organizacyjnego odbyło się w dwóch turach – 9 i 17 czerwca. Przewodniczącym zarządu podregionu tarnogórskiego został Henryk Strzódka107. Tak więc po kilku miesiącach działalności przekształcona z Międzyzakładowej (Miejskiej) Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” Międzyzakładowa Komisja Związkowa NSZZ „Solidarność” w Tarnowskich Górach przechodziła do historii, jej miejsce zajął Podregion NSZZ „Solidarność” Tarnowskie Góry. Wszystko to stało się w przededniu I Walnego Zebrania Delegatów NSZZ „Solidarność” Województwa Katowickiego.

Sama idea powołania podregionu tarnogórskiego wpisywała się w ogólny nurt poszukiwań przez śląsko-zagłębiowskich działaczy rozwiązania następującego problemu: w jaki sposób wypełnić wynikającą ze statutu lukę organizacyjną między zakładowymi komisjami związkowymi a przyszłym zarządem regionalnym. Tarnogórzanie tłumaczyli, że chcieli stworzyć rodzaj sprawnego łącznika, struktury pośredniej między podstawowymi ogniwami związku a przyszłym zarządem, któremu podregion podlegałby przecież organizacyjnie. Decyzję o tworzeniu podregionu argumentowali m.in. także dość znacznym
ich zdaniem terytorium, które obejmowała Międzyzakładowa Komisja Związkowa. Co prawda pozostałe organizacje międzyzakładowe miały niejednokrotnie większy zasięg, a nie próbowały wyodrębniać jakichś tworów organizacyjnych w ramach planowanego regionu108. Należy natomiast podkreślić, że wiosną 1981 r. w wyniku spontanicznych oddolnych inicjatyw w kilku ośrodkach województwa utworzone zostały struktury o charakterze miejskim, które stawały się platformą współpracy komisji zakładowych często przynależnych organizacyjnie do różnych centrów międzyzakładowych. Powstały one w Siemianowicach Śląskich, Sosnowcu, Piekarach Śląskich, Zabrzu, Wodzisławiu Śląskim i Rybniku. Ich tworzenie i rola w przygotowaniach do wyborów regionalnych dały podstawy propozycji, by wspomnianą lukę w strukturze regionu wypełnić oddziałami miejskimi „Solidarności”109. Za takim rozwiązaniem opowiadali się m.in. działacze jastrzębscy. Na podstawie doświadczeń zebranych w czasie kilkumiesięcznego funkcjonowania delegatur podległych ich MKR stwierdzali, że „celowym byłoby wprowadzenie delegatur lub oddziałów miejskich na stałe w strukturę związku”110.

Nie wszystkim jednak ten pomysł się spodobał. Rozpłochowski twierdził np., że oddziały miejskie dublowałyby zadania urzędów miejskich. Proponował tworzenie w miastach komisji koordynacyjnych. Definiował je jako „pozastatutowe ciało społeczne, grupujące przedstawicieli poszczególnych zakładów pracy, naciskające na władze miejskie w obronie interesów mieszkańców – członków załóg”. Był on także zwolennikiem koncepcji tworzenia delegatur zarządu regionalnego. Miałyby one grupować mniej więcej po sto zakładów, a ich przewodniczący wchodziliby w skład zarządu regionu. Delegatury zapewniałyby sprawny przepływ informacji pomiędzy ogniwami związkowymi, prowadziły działania interwencyjne oraz zajmowały się szeroko pojętym pośrednictwem prawnym. Proponowana przez tarnogórzan koncepcja podregionu nie była w innych ośrodkach popularna111.

Ostatecznie wyczekiwane od miesięcy rozstrzygnięcia organizacyjne zapadły podczas I Walnego Zebrania Delegatów Województwa Katowickiego, które obradowało od 6 do 7 lipca i od 27 lipca do 5 sierpnia w Hali Sportowej Huty Baildon w Katowicach. Przebieg zebrania pokazał jednak, że dotychczasowego rozbicia, podziałów narosłych w ciągu kilkunastu miesięcy różnic i wzajemnych uprzedzeń nie uda się łatwo zlikwidować. Rekordem w skali kraju było zgłoszenie siedemnastu kandydatów na przewodniczącego zarządu regionu. Wśród nich znaleźli się liderzy MKZ i MKR: Ciepiela, Cierniewski, Rozpłochowski i Waliszewski, do rywalizacji stanęli także Zbigniew Gacmanga, Tadeusz Jedynak, Władysław Kałduński, Zdzisław Kosmalski, Jerzy Kurkowski, Ryszard Kuszłeyko, Zbigniew Malinowski, Artur Siebielec, Bolesław Sojka, Andrzej Szyja, Kazimierz Świtoń, Marek Wach i Eugeniusz Zwoliński112. Kandydowali robotnicy i inżynierowie, naukowiec, lekarz i rencista, osoby bezpartyjne, członkowie PZPR i KPN. Przynależność trzech kandydatów do PZPR spotkała się ze szczególnym sceptycyzmem delegatów. „Fakt, że partia wydaje szereg dyspozycji swoim członkom, będącym zarazem w »Solidarności«, wzbudzał – podobnie jak w innych regionach – ogromne obawy” – pisała „Solidarność Jastrzębie”113.

Przewodniczącym zarządu zjednoczonego regionu został Waliszewski, ale o jego zwycięstwie rozstrzygnęło dopiero głosowanie w trzeciej turze. Wybrano także 63-osobowy Zarząd Regionu. Jego członkowie reprezentowali 21 najważniejszych ośrodków w województwie. Większość z nich (58) była bezpartyjna, cztery osoby należały do KPN, jedna do PZPR. Dla wielu delegatów zaskoczeniem była całkowita porażka Andrzeja Rozpłochowskiego – najpoważniejszego, jak się wydawało, kandydata na szefa regionu. Nie tylko przegrał on rywalizację z mniej popularnym wśród ogółu działaczy i członków związku przewodniczącym MKZ w Tychach, ale również nie dostał się do zarządu zjednoczonego regionu, ponieważ ze względów proceduralnych nie mógł wystartować w wyborach do tego ciała – macierzysta komisja zakładowa wystawiła go jedynie jako kandydata na przewodniczącego. Taki obrót sprawy omalże nie doprowadził do rozłamu. Najbliżsi współpracownicy Rozpłochowskiego zasugerowali spisek przeciwko niemu, pojawiły się również głosy kwestionujące ważność wyborów. Atakowano też samego Waliszewskiego.

W tak gorącej atmosferze trudno było w związkowych szeregach o jedność, co dla władz było zjawiskiem korzystnym. Dość powiedzieć, że wyniki wyborów katowicka SB uznała za swój sukces. Od kilku miesięcy, w związku ze zbliżającym się walnym zebraniem, dążyła bowiem do – jak pisano w resortowych dokumentach – „odpowiedniego ukształtowania władz regionalnych i wyeliminowania osób najbardziej radykalnych”. Bezpośrednio przed wyborami działania operacyjne SB skierowane zostały w głównej mierze przeciwko Rozpłochowskiemu. Chodziło o podważenie jego autorytetu, skłócenie z innymi czołowymi działaczami związku w województwie katowickim. Drugim liderem związkowym, przeciwko któremu w okresie przedwyborczym SB podjęła szerzej zakrojone działania operacyjne, był Tadeusz Jedynak. Obaj działacze w ocenie SB mieli bowiem największe szanse na objęcie funkcji przewodniczącego, a z racji przypisywanej im nieprzejednanej i antysystemowej postawy byli dla władz po prostu nie do przyjęcia114.

Oczywiście przypisywanie wyniku wyborów wyłącznie działaniom SB byłoby znacznym uproszczeniem. Części działaczy Rozpłochowski wydawał się zbyt radykalny i nie wszystkim odpowiadała jego formuła „Solidarności”. Waliszewski, chociaż mniej znany, w porównaniu z Rozpłochowskim reprezentował stanowisko umiarkowane, a co ważne, dotychczas nie był kojarzony z główną linią sporów i konfliktów w regionie. Ponadto część delegatów uważała, że wybór charyzmatycznego, bezkompromisowego szefa MKZ w Katowicach jeszcze bardziej utrudni i tak już nie najlepsze relacje z władzami, nawet uniemożliwi jakiekolwiek próby porozumienia z nimi. Inna sprawa, że i przy bardziej umiarkowanym kierownictwie śląsko-dąbrowskiej „Solidarności” władze były coraz bardziej nastawione na konfrontację, a nie na dialog ze związkiem. To zaś w istotny sposób rzutowało na działalność zjednoczonego regionu115.

Na mocy uchwały walnego zebrania delegatów nr 1 z 1 sierpnia 1981 r. nowy region nazwano śląsko-dąbrowskim. Jego terenem działania było województwo katowickie, w wyjątkowych przypadkach tereny przyległe. Walne zebranie delegatów, będące najwyższą władzą w regionie, podczas dwuletniej kadencji miało się zbierać przynajmniej raz na pół roku. Bieżącą pracą kierował Zarząd Regionu, który przejął kompetencje dotychczasowych ponadzakładowych struktur. Do jego zadań należało m.in. zwoływanie walnego zebrania, wybór członków piętnastoosobowego prezydium, reprezentowanie organizacji regionalnej na zewnątrz, podejmowanie decyzji w sprawie strajku. Na wnioski komisji zakładowych zarząd mógł powołać miejskie komisje koordynacyjne, oddziały terenowe, a także regionalne sekcje zawodowe i branżowe oraz sekcje środowiskowe. Poszczególne MKZ-ety i MKR-y zostały zobowiązane do protokolarnego przekazania zarządowi majątku, materiałów archiwalnych i wszystkich dotychczasowych spraw. Uchwałą o ostatecznym połączeniu organizacyjnym w jeden Region Śląsko-Dąbrowski walne zebranie zobowiązało zarząd do podsumowania do końca września działalności ustępujących organizacji międzyzakładowych (przede wszystkim gospodarki finansowej i majątkowej)116.

Wykonanie przez kierownictwo śląsko-dąbrowskiej „Solidarności” postanowień uchwały w wyznaczonym w niej terminie okazało się jednak nierealne. Proces ścisłego scalenia kilku niezależnych do tej pory ośrodków związkowych w jedną strukturę przypadł na czas wyraźnego zaostrzenia kursu władz wobec „Solidarności”, mnożenia prowokacji i „incydentów”. Dochodziło do tego systematyczne pogarszanie się sytuacji gospodarczej kraju i spadek nastrojów społecznych. W warunkach angażowania się w dziesiątki i setki bieżących spraw i związanych z nimi działań interwencyjnych zadanie konsekwentnego zlikwidowania różnic i wdrożenia w życie jednolitego systemu działania okazało się jednym z najtrudniejszych. Nie ułatwiała go także sytuacja w samej organizacji, m.in. podziały i konflikty wywołane wyborczą porażką Rozpłochowskiego. On sam, jego współpracownicy z MKZ w Katowicach oraz sympatycy z innych ośrodków krytykowali Waliszewskiego i Zarząd Regionu za brak zdecydowania, zbyt miękką politykę wobec władz, złą organizację czy bierność w sprawie realizacji porozumień z 1980 r. Z kolei przeciwnicy Rozpłochowskiego zarzucali katowickiemu MKZ hamowanie procesu zjednoczenia w regionie, m.in. przez opóźnianie przekazania dokumentów księgowych. Kwestia uregulowania spraw finansowych dotyczyła zresztą także pozostałych ośrodków międzyzakładowych. Podjęte przez nie zobowiązania finansowe były niejednokrotnie tak skomplikowane, że nie udało się do wyznaczonego przez walne zebranie terminu zablokować kont bankowych byłych zarządów. Zresztą nie chodziło wyłącznie o finanse. Dość powiedzieć, że Podregion Tarnowskie Góry formalne rozwiązano dopiero w drugiej połowie listopada 1981 r.117

Charakterystyczna w kontekście powyższych przykładów była wypowiedź Leszka Waliszewskiego podczas pierwszej tury II Walnego Zebrania Delegatów Regionu (30 listopada – 1 grudnia 1981 r.) w Hali Sportowej Huty Baildon w Katowicach. Mówił on, że na przeszkodzie zjednoczeniu „stanęły nie tylko trudności formalnoprawne, ale również zwykłe ludzkie uprzedzenia, urażone ambicje niektórych działaczy, czasami po prostu nieuczciwość i zła wola”118. Opóźniało to trwający już mimo wszystko proces scalania organizacji. Za niecałe dwa tygodnie władze miały jednak wprowadzić stan wojenny, o czym ani przewodniczący regionu, ani biorący udział w zebraniu delegaci oczywiście nie wiedzieli. Dopiero to wydarzenie definitywnie przekreśliło akcję zjednoczeniową struktur „Solidarności” w województwie katowickim. Nowa sytuacja, w której związek znalazł się po 13 grudnia 1981 r., jego zawieszenie, a następnie zdelegalizowanie, wymagała zupełnie innych niż dotąd rozwiązań organizacyjnych i form działania. Na kilka następnych lat śląsko-dąbrowska „Solidarność” schodziła do podziemia.

1 Większość dokumentów struktur śląsko-zagłębiowskiej „Solidarności” przywoływanych w artykule została w całości opublikowana w tomie: T. Kurpierz, J. Neja, „Solidarność” śląsko-dąbrowska 1980–1981. Szkic do monografii i dokumenty własne, Katowice 2012. Jest tu również wykaz najnowszej literatury przedmiotu; wśród niej zob. m.in. J. Neja, Od MKK do Podregionu. Międzyzakładowa struktura NSZZ „Solidarność” w Tarnowskich Górach (wrzesień 1980 – czerwiec 1981), „Rocznik Muzeum w Tarnowskich Górach” 2011, t. 3, s. 79–106. Niniejszy artykuł został złożony do druku przed publikacją wymienionego tomu, autor nie mógł więc odnieść się do niego.

2 AZRŚD, z. 46, t. 2, Dokumenty I Walnego Zebrania Delegatów, Katowice, wrzesień 1981 r., Uchwała I Walnego Zebrania Delegatów NSZZ „Solidarność” Województwa Katowickiego o ostatecznym połączeniu organizacyjnym w Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”, Katowice, 2 VIII 1981 r., b.p.

3 J. Neja, Uwarunkowania działalności opozycji przedsierpniowej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Wybrane zagadnienia [w:] Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008, s. 113–116.

4 Kompleks śląski, Kraków 1984, s. 17.

5 J. Neja, Uwarunkowania..., s. 106 i passim; idem, Robotnicy województwa katowickiego w lecie 1980 w świetle materiałów Służby Bezpieczeństwa [w:] Dla władzy obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. idem, Katowice 2005, s. 107 i passim.

6 Wyjątkiem w tym gronie był Władysław Sulecki, wieloletni górnik z kopalni „Gliwice”, współpracownik redakcji korowskiego „Robotnika”. Został on jednak ustawicznymi szykanami i represjami zmuszony przez władze do wyjazdu z kraju. W marcu 1979 r. wraz z rodziną opuścił na stałe Polskę i osiadł w Niemczech Zachodnich (W. Sulecki, Czarna owca z... wilczym biletem [w:] Wygnańcze szlaki. Relacje uchodźców i emigrantów z Polski do Niemiec, oprac. A. Dyrko, Warszawa 2007, s. 97–113; J. Neja, Władysław Sulecki [w:] Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 3, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2006, s. 267–268).

7 J. Neja, Robotnicy województwa..., s. 114 i passim.

8 J. Neja, Dwa strajki – dwa porozumienia, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 9/10, s. 65–74; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność” Region Śląsko-Dąbrowski [w:] „Solidarność” 1980–1989, t. 6: Polska południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 173–180; eidem, Solidarność śląsko-dąbrowska 1980–1981: trudna droga do zjednoczenia [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010, s. 385–387. Tekst porozumienia jastrzębskiego zob. „Trybuna Robotnicza”, 4 IX 1980; 18 dni Sierpnia. „Solidarność”, Warszawa 1990, s. 101–105; por. G. Majchrzak, Porozumienie jastrzębskie 1980 [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1980, t. 1, Warszawa 2010, s. 360. Tekst porozumienia bytomskiego zob. AIPN Ka, WUSW Katowice, 030/245, Protokół porozumienia zawartego 4 IX 1980 r. przez przedstawicieli Komisji Rządowej działającej pod przewodnictwem ministra górnictwa Włodzimierza Lejczaka z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym w KWK „Dymitrow” w Bytomiu (odpis), k. 155–158.

9 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/107, t. 1, Informacja zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Katowicach płk. Zygmunta Baranowskiego dla członka Biura Politycznego i I sekretarza KW PZPR w Katowicach Zdzisława Grudnia dotycząca operacyjnego rozpoznania nastrojów w środowiskach społecznych i bieżących wydarzeń w województwie katowickim, Katowice, 31 VIII 1980 r., godz. 14.00, k. 4.

10 Ibidem, 0103/174, t. 5, Informacje na temat sytuacji w Hucie Katowice, 31 VIII 1980 r., k. 3.

11 J. Neja, Dwa strajki..., s. 71–74; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 177–178.

12 Relacja Zbigniewa Kupisiewicza, 16 I 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie” w Katowicach; List Zbigniewa Kupisiewicza do autora, 3 II 2011 r.

13 Relacja Zbigniewa Kupisiewicza; zob. też „Wolny Związkowiec” 2005, nr 15, s. 12, 14.

14 AZRŚD, z. 2, t. 275, Porozumienie w sprawie zakończenia strajku w Hucie Katowice i jego warunków zawarte przez Komitet Robotniczy Huty Katowice i dyrekcję huty, Dąbrowa Górnicza, 4 IX 1980 r., b.p.

15 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/107, t. 2, Informacja zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Katowicach płk. Zygmunta Baranowskiego dla członka Biura Politycznego i I sekretarza KW PZPR w Katowicach Zdzisława Grudnia dotycząca operacyjnego rozpoznania nastrojów w środowiskach społecznych i bieżących wydarzeń w województwie katowickim, Katowice, 5 IX 1980 r., godz. 12.00, k. 423; ibidem, 048/916, t. 2, Meldunek operacyjny Wydziału III KWMO w Katowicach, 5 IX 1980 r., godz. 8.20, k. 11; ibidem, t. 34, Charakterystyka nr 144 sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Emisariusz”, Katowice, 2 VIII 1985 r., k. 79; „Wolny Związkowiec” 2005, nr 15, s. 14; List Zbigniewa Kupisiewicza do autora, 3 II 2011 r.

16 Zapis audiowizualny wypowiedzi Zbigniewa Kupisiewicza podczas panelu dyskusyjnego pt. „Porozumienie katowickie i jego znaczenie” na konferencji IPN „W 30. rocznicę powstania »Solidarności« śląsko-dąbrowskiej”, Dąbrowa Górnicza, 11 IX 2010 r., w zbiorach autora.

17 Zapis audiowizualny wypowiedzi Piotra Łukasza J. Andrzejewskiego i Jana Łopuszańskiego podczas panelu dyskusyjnego pt. „Porozumienie katowickie i jego znaczenie”, w zbiorach autora; Z. Kupisiewicz, Porozumienia z Huty Katowice, „Wolny Związkowiec” 2005, nr 15, s. 12.

18 Zapis audiowizualny wypowiedzi Zbigniewa Kupisiewicza...; Z. Kupisiewicz, Porozumienia..., s. 12–13.

19 Zbiory Międzyzakładowej Organizacji Związkowej NSZZ „Solidarność” ArcelorMittal Poland SA – Dąbrowa Górnicza, Apel Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego przy Hucie Katowice do wszystkich ludzi pracy, Dąbrowa Górnicza, 7 IX 1980 r., b.p. (kopia w zbiorach autora).

20 AZRŚD, 185, Kopia porozumienia zawartego przez Komisję Rządową powołaną zarządzeniem nr 39 z 9 IX 1980 r. przez prezesa Rady Ministrów z Międzyzakładowym Komitetem Robotniczym z tymczasową siedzibą w Hucie Katowice, dotyczącego gwarancji realizacji porozumienia zawartego 31 VIII 1980 r. przez MKS w Gdańsku i Komisję Rządową, Huta Katowice, 11 IX 1980 r., b.p.; AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/107, t. 2, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie Katowice, 12 IX 1980 r., k. 366; Z. Kupisiewicz, Porozumienie Katowickie 1980 [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 360–361.

21 Zob. np. „Trybuna Robotnicza”, 3 X 1980.

22 AZRŚD, z. 50, Porozumienie zawarte przez Komisję Rządową z Międzyzakładowym Komitetem Założycielskim NSZZ „Solidarność” z tymczasową siedzibą w Hucie Katowice dotyczące sposobu załatwienia postulatów załóg reprezentowanych przez ten MKZ, Huta Katowice, 23 X 1980 r., k. 1 i passim; AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie Katowice, 24 X 1980 r., k. 103–104; „Wolny Związkowiec” 1980, nr 14, s. 2; Z. Kupisiewicz, Porozumienia..., s. 13. Zob. też A. Kopeć, Kto zdradził?..., Warszawa 1995, s. 149 i passim.

23 AP Ka, KW PZPR w Katowicach, Wydział Organizacyjny, II/195, Informacja Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Katowicach o sytuacji społeczno-politycznej w województwie 12 IX 1980 r., Katowice, 13 IX 1980 r., k. 80; „Biuletyn Informacyjny NSZZ Solidarność FSM” 1980, nr 2, s. 1.

24 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 182–183.

25 Zbiory Międzyzakładowej Organizacji Związkowej NSZZ „Solidarność” ArcelorMittal Poland SA – Dąbrowa Górnicza, Apel Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego przy Hucie Katowice do wszystkich ludzi pracy, Dąbrowa Górnicza, 7 IX 1980 r., b.p.

26 Ibidem, Protokół podjęcia uchwał z I zebrania założycielskiego nowego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego w Hucie Katowice, Dąbrowa Górnicza, 11 IX 1980 r., b.p.; Statut Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego z siedzibą w Hucie „Katowice”, [Dąbrowa Górnicza 1980], zbiory autora.

27 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie Katowice, 16 IX 1980 r., k. 4; ibidem, 043/916, t. 3, Meldunek operacyjny Wydziału III KWMO w Katowicach, 19 IX 1980 r., k. 9; Uchwała członków założycieli Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego z siedzibą w Hucie Katowice, Dąbrowa Górnicza, 15 IX 1980 r., kopia tego dokumentu oraz dwóch następnych w zbiorach Andrzeja Rozpłochowskiego; Protokół nr 2 zebrania przedstawicieli Komitetu Założycielskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego z siedzibą w Hucie Katowice 15 IX 1980 r. o godz. 12.00–14.00, Dąbrowa Górnicza, 15 IX 1980 r.; Wniosek Zarządu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego z siedzibą w Hucie Katowice do Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy o rejestrację, Dąbrowa Górnicza, 15 IX 1980 r.; Zapis audiowizualny wypowiedzi Piotra Łukasza J. Andrzejewskiego i Jana Łopuszańskiego; „Trybuna Ludu”, 17 IX 1980; „Wolny Związkowiec” 1980, nr 2, s. 1, nr 5, s. 1.

28 Cyt. za: J.J. Szczepański, Górnik polski. Ludzie z pierwszych stron gazet, Warszawa 2005, s. 70.

29 Ibidem, s. 62–63, 70.

30 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie Katowice, 16 IX 1980 r., k. 4; Wyrażamy wolę naszych członków. Z działaczami Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej „Solidarność” w Katowicach, przewodniczącym Andrzejem Rozpłochowskim, sekretarzem Kazimierzem Świtoniem, przewodniczącym MKZ Bytom Andrzejem Cierniewskim, Siemianowice – Zbigniewem Johanowiczem, Longinem Osińskim i Przewodniczącym MKZ Tychy Leszkiem Waliszewskim rozmawiają: Jerzy Loch, Daniel Passent i Andrzej Krzysztof Wróblewski, „Polityka” 1980, nr 51/52, s. 5; J. Jurkiewicz, Jedna dekada – trzy epoki. 1980–1989 [w:] Droga do niepodległości. „Solidarność” 1980–2005, Warszawa 2005, s. XII.

31 Cyt. za: J.J. Szczepański, Górnik polski..., s. 88–89.

32 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie Katowice, Katowice, 24 IX 1980 r., k. 18; ibidem, 048/916, t. 3, Meldunek operacyjny wydziału III KWMO Katowice, 25 IX 1980 r., k. 14; ibidem, 030/245, Informacja TW „Ciernia” z 18 IX 1980 r. (streszczenie z taśmy magnetofonowej), 19 IX 1980 r., k. 80; J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Warszawa 1990, s. 113–117; Jak powstawaliśmy, „Ciernie” 1981, nr 14, s. 2; J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XIII; A. Kumoszek [i in.], Nasza Solidarność Jastrzębie. Rok pierwszy, Jastrzębie Zdrój 2005, s. 21; T. Nawrocki, Sierpień 1980 – grudzień 1981. NSZZ „Solidarność” – narodziny ruchu [w:] Tychy 1939–1993. Monografia miasta, red. M.S. Szczepański, Tychy 1996, s. 108; T. Kozłowski, Droga do rejestracji, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 9/10, s. 98–99.

33 Według Jerzego Holzera fakt, że jastrzębski MKR występował również jako Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność”, podczas gdy inne regionalne kierownictwa nowych związków przyjęły nazwę MKZ (co „ograniczało zasięg aspiracji do reprezentowanych przez region zakładów”), mógł sugerować, iż federacja ta „poczuwa się – w konkurencji do Komitetu Założycielskiego ukonstytuowanego 17 IX w Gdańsku, zresztą z udziałem w jego składzie Sienkiewicza – do reprezentowania »Solidarności« w skali ogólnopolskiej” (J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981..., s. 129).

34 Spotkanie przedstawicieli ogniw założycielskich Samorządnych Związków Zawodowych, „Życie Bytomskie” 1980, nr 39, s. 2.

35 Jak powstawaliśmy...

36 „Ciernie” 1981, nr 14, s. 2–4; Relacja L. Waliszewskiego, 19 I 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia Pokolenie w Katowicach; T. Nawrocki, Sierpień 1980 – grudzień 1981..., s. 108.

37 AIPN Ka, WUSW Katowice, 103/107, t. 2, Informacja zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Katowicach płk. Zygmunta Baranowskiego dotycząca sytuacji strajkowej w zakładach pracy województwa katowickiego, Katowice, 2 IX 1980 r., godz. 14.00, k. 456; ibidem, 0103/174, t. 5, Informacja o „Fabudzie” Siemianowice, b.d., k. 62; Notatka służbowa Zbigniewa Johanowicza, Siemianowice Śląskie, 2 V 2000 r., b.p. (kopia udostępniona autorowi przez Jana Jurkiewicza); Z. Zwoźniak, Jak się rodziła Solidarność Region Śląsko-Dąbrowski 1980–81, Warszawa 1990, s. 17; XX lat „Solidarności”..., s. 30; J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XIV; Z. Janeczek, Czasy „Solidarności”. Siemianowickie druki niezależne oraz tzw. drugi obieg w latach 1980–1989, Siemianowice Śląskie 2005, s. 12.

38 AP Ka, KW PZPR w Katowicach, Wydział Organizacyjny, II/195, Wykaz większych zakładów pracy z województwa katowickiego, w których jest tworzony NSZZ, 4 X 1980 r., k. 278.

39 AZRŚD, z. 35, t. 150, Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” w Katowicach. I Walne Zebranie Delegatów Regionu Województwa Katowickiego, Katowice, 1 IX 1980 – 27 VII 1981 r., b.p.; „Wolny Związkowiec” 1980, nr 9, s. 2, nr 11, s. 2, nr 14, s. 2, nr 20, s. 2, nr 22, s. 2.

40 „Wolny Związkowiec” 1980, nr 9, s. 2, nr 13, s. 2, nr 25, s. 2; Z. Zwoźniak, Jak się rodziła Solidarność..., s. 40.

41 BŚ, Dział Czytelń, Sekcje Dokumentów Życia Społecznego, I A9, Sprawozdanie z działalności MKR NSZZ „Solidarność” Jastrzębie Zdrój za okres od września 1980 do lipca 1981 r., Jastrzębie Zdrój, 13 VII 1981 r., s. 8.

42 J.J. Szczepański, Górnik polski..., s. 62.

43 AP Ka, KW PZPR w Katowicach, Wydział Organizacyjny, II/195, Wykaz większych zakładów pracy z województwa katowickiego, w których jest tworzony NSZZ, 4 X 1980 r., k. 277.

44 Komisje zakładowe wchodzące w skład jastrzębskiego MKR według tych danych pochodziły z województw: bielskiego, katowickiego, konińskiego, krakowskiego, krośnieńskiego, legnickiego, lubelskiego, piotrkowskiego, wałbrzyskiego, warszawskiego, zielonogórskiego („Dziennik Zachodni”, 13 X 1980, s. 3).

45 AIPN Ka, WUSW Katowice, 030/160, Koncepcja i taktyka działań operacyjnych w odniesieniu do MKR Jastrzębie, 31 X 1980 r., k. 16.

46 Wykaz przedsiębiorstw zarejestrowanych w MKR-KZ NSZZ „Solidarność” z siedzibą w Jastrzębiu Zdroju, stan na 10 XI 1980 r., kopia w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie” w Katowicach.

47 BŚ, Dział Czytelń, Sekcje Dokumentów Życia Społecznego, I A9, Sprawozdanie z działalności MKR NSZZ „Solidarność” Jastrzębie Zdrój za okres od września 1980 do lipca 1981 r., Jastrzębie Zdrój, 13 VII 1981 r., s. 1.

48 Do lipca 1981 r. delegatury MKR w Jastrzębiu powstały w Rybniku, Raciborzu, Żorach, Wodzisławiu, Pszczynie, Sosnowcu, Lublińcu, Brzeszczach, Zabrzu, Siemianowicach Śląskich i Świętochłowicach (ibidem, s. 12–13).

49 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 189–190.

50 Porozumienie między reprezentantami załogi a dyrekcją „Fazosu” w Tarnowskich Górach dotyczące wyborów i organizacji Zakładowej Komisji Robotniczej, Tarnowskie Góry, 5 IX 1980 r., i pismo Komitetu Założycielskiego Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych przy fabryce „Fazos” do dyrekcji, 15 IX 1980 r., kopie udostępnione przez Sebastiana Rosenbauma. Zob. też J. Neja, Strajk w Fabryce Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” w Tarnowskich Górach w sierpniu 1980 r. i jego konsekwencje [w:] Aparat władzy a społeczeństwo w Tarnowskich Górach w latach 1945–1989, red. K. Gwóźdź, S. Rosenbaum, Katowice – Tarnowskie Góry 2009, s. 92–101; R. Ciupa, S. Rosenbaum, Tarnogórska „Solidarność” 1980–1981, Katowice 2010, s. 27 i passim.

51 Zapis audiowizualny wypowiedzi Marka Skwarczyńskiego podczas panelu dyskusyjnego na konferencji IPN „W 30. rocznicę powstania »Solidarności« śląsko-dąbrowskiej”, Dąbrowa Górnicza, 11 IX 2010 r., w zbiorach autora.

52 Relacja Marka Skwarczyńskiego, 14 II 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie” w Katowicach.

53 Powstała Międzyzakładowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność”, „Gwarek” 1980, nr 44, s. 1. Stosowano także nazwę Międzyzakładowa Komisja Koordynująca (R. Ciupa, S. Rosenbaum, Tarnogórska..., s. 35, materiał ikonograficzny).

54 Solidarność w działaniu, „Gwarek” 1980, nr 45, s. 1; Henryk Strzódka przewodniczącym Podregionu Tarnowskie Góry, „Gwarek” 1981, nr 25, s. 1.

55 Informacja uzyskana przez autora w rozmowie z Markiem Skwarczyńskim.

56 AIPN Ka, WUSW Katowice, 030/245, Wykaz komisji zakładowych NSZZ „Solidarność” zarejestrowanych
w Regionalnej Międzyzakładowej Komisji Związkowej NSZZ „Solidarność” Bytom, b.d., k. 13–17; ibidem, Wykaz zakładów zarejestrowanych w MKZ Bytom, stan na 20 IX 1980 r., b.d., k. 86; ibidem, Analiza i ocena działalności ogniw NSZZ „Solidarność”, 28 XI 1980 r., k. 8.

57 Z. Zwoźniak, Jak się rodziła Solidarność..., s. 19; J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XIII.

58 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 192–193.

59 Ibidem, s. 195–198.

60 R. Dyja, „Wolny Związkowiec” [w:] Encyklopedia Solidarności..., t. 1, s. 487–488; Z. Zwoźniak, Jak się rodziła Solidarność..., s. 21.

61 Cyt. za: „Wolny Związkowiec” 1981, nr 1, s. 5.

62 AZRŚD, z. 35, t. 150, Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” Katowice, I Walne Zebranie Delegatów Regionu Województwa Katowickiego, Katowice, 1 września 1980 – 27 lipca 1981 r., b.p.; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 187–189, 198–201.

63 AZRŚD, z. 35, t. 150, Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” Katowice, I Walne Zebranie Delegatów Regionu Województwa Katowickiego, Katowice, 1 września 1980 – 27 lipca 1981 r., b.p.

64 „Trybuna Robotnicza”, 29 X 1980.

65 AZRŚD, z. 35, t. 150, Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” Katowice, I Walne Zebranie Delegatów Regionu Województwa Katowickiego, Katowice, 1 września 1980 – 27 lipca 1981 r., b.p.; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 219.

66 „Dziennik Zachodni”, 6 VII 2006; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 219.

67 Cytat pochodzi z filmu dokumentalnego Aleksandry Fudali i Krzysztofa Toboły Taka jest historia, Katowice 2010.

68 BŚ, Dział Czytelń, Sekcja Dokumentów Życia Społecznego, I A9, Uchwała KKP NSZZ „Solidarność”, Gdańsk, 10 XII 1980 r., b.p.; R. Mozgol, Głodem weźmiemy komunę! Strajki na Śląsku i w Zagłębiu w 1981 roku w obronie więźniów politycznych PRL, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 5/6, s. 67; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 215–216.

69 AZRŚD, z. 35, t. 150, Materiały sprawozdawcze Zarządu Regionalnego NSZZ „Solidarność” Katowice, I Walne Zebranie Delegatów Regionu Województwa Katowickiego, Katowice, 1 września 1980 – 27 lipca 1981 r., b.p.; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 199–200.

70 „Wolny Związkowiec” 1980, nr 22, s. 2 (tam błędna data podjęcia uchwały, powtórzona przez Zdzisława Zwoźniaka, Jak się rodziła Solidarność..., s. 90). Zob. też AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 1, Informacja dotycząca działalności MKR i związanej z tym sytuacji w Hucie Katowice, 14 XI 1980 r., k. 151–152; ibidem, 20 XI 1980 r., k. 161.

71 Zapis audiowizualny wypowiedzi Jacka Jagiełki podczas panelu dyskusyjnego w ramach konferencji IPN pt. „W 30. rocznicę powstania »Solidarności« śląsko-dąbrowskiej”, Dąbrowa Górnicza, 11 IX 2010 r., w zbiorach autora.

72 „Wolny Związkowiec” 1980, nr 22, s. 2.

73 Wyrażamy wolę naszych członków..., s. 5.

74 Cytaty pochodzą z filmu dokumentalnego Aleksandry Fudali i Krzysztofa Toboły Taka jest historia, Katowice 2010.

75 Strategia w regionie, „Solidarność Jastrzębie” 1981, nr 8, s. 7.

76 Wyrażamy wolę naszych członków..., s. 5.

77 Cyt. za: J.J. Szczepański, Górnik polski..., s. 52.

78 Relacja G. Stawskiego, 2 III i 13 IV 2005 r., w zbiorach Stowarzyszenia „Pokolenie” w Katowicach. Zob. też J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XII; „Nasza Solidarność” 1980, nr 2, s. 7.

79 A. Grajewski, Kościół na Górnym Śląsku wobec powstania NSZZ „Solidarność”, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1994–1995, nr 27/28, s. 150, przyp. 17.

80 BŚ, Dział Czytelń, Sekcje Dokumentów Życia Społecznego, I A9, Sprawozdanie z działalności MKR NSZZ „Solidarność” Jastrzębie Zdrój za okres od września 1980 do lipca 1981 r., Jastrzębie Zdrój, 13 VII 1981 r., s. 12; „Nasza Solidarność” 1980, nr 12, s. 1–17.

81 J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XIII–XIV.

82 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/107, t. 2, Informacja dotycząca wywiadu przeprowadzonego przez radzieckiego dziennikarza J. Wasilkowa z przewodniczącym MKZ w Bytomiu A. Cierniewskim, Katowice, 1 X 1980 r., k. 126.

83 Cyt. za: J.J. Szczepański, Górnik polski..., s. 72.

84 AIPN Ka, WUSW Katowice, 030/160, Charakterystyka Jarosława Sienkiewicza, 29 XII 1980 r., k. 136.

85 Zob. na ten temat: J. Dziadul, Tajemnica Sienkiewicza, „Polityka” 2005, nr 37, s. 86–87.

86 J.J. Szczepański, Górnik polski..., s. 70.

87 J. Foss, Pierwszy krok na ziemi, „Perspektywy” 1980, nr 47, s. 8–9.

88 Ibidem.

89 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981..., s. 130.

90 Ibidem, s. 125–127; A. Dudek, Dzieje dziesięciomilionowej „Solidarności” (1980–1981) [w:] Droga do niepodległości..., s. 29.

91 A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1998, s. 474. Na temat tych koncepcji zob. idem, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002; Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1992.

92 Protokół nr 43 posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR 4 XI 1980 r. [w:] Tajne dokumenty..., s. 155–158.

93 Sprawozdanie z pobytu w Polsce przedstawiciela Międzynarodowej Federacji Metalowców 3–11 grudzień 1980, b.r.m.w., s. 33.

94 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 186–187, 202–204; J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XVI. Zob. też A. Grajewski, W nurcie wielkiej rzeki. Wspomnienia o czasie i ludziach z okresu 1980–1981 [w:] Uwiodła mnie Solidarność. Między mitem a rzeczywistością, red. M. Kempski, G. Podżorny, Katowice 2010, s. 43–44.

95 AIPN Ka, WUSW Katowice, 030/245, Notatki służbowe, Bytom, 14 i 16 III 1981 r., k. 127 i 133; Relacja Marka Skwarczyńskiego; Henryk Strzódka przewodniczącym..., s. 3. Zdzisław Zwoźniak podaje, że tarnogórska MKZ rozpoczęła działalność dopiero w marcu 1981 r., a 17 marca na walnym zebraniu delegatów powołany został Zarząd Podregionu Tarnowskie Góry (Z. Zwoźniak, Jak się rodziła Solidarność..., s. 109). Informacja ta jest jednak mylna. Podregion Tarnowskie Góry utworzony został dopiero w czerwcu 1981 r. Niestety, za Zwoźniakiem błędne informacje podano w innych opracowaniach, nie ustrzegł się tego także autor niniejszego artykułu (J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 209; eidem, Solidarność śląsko-dąbrowska..., s. 398–399).

96 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 205–207.

97 „Ciernie” 1981, nr 14, s. 4–5.

98 OK, Archiwum „Solidarności”, A/12.20, Protokół porozumienia między MKZ Bytom, MKR Jastrzębie i MKZ Tychy, 16 II 1981 r., k. 58–59; ibidem, Protokół posiedzenia Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Śląska i Zagłębia 22 II 1981 r., k. 61; Struktury organizacyjne NSZZ „Solidarność” w województwie katowickim, „Solidarność Jastrzębie” 1981, nr 1, s. 2; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 206.

99 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 221.

100 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 2, Informacja dotycząca działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie Katowice, Katowice, 16 III 1981 r., k. 77; Notatka służbowa Zbigniewa Johanowicza, Siemianowice Śląskie, 2 V 2000 r., b.p.

101 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 221.

102 Strategia w regionie..., s. 7.

103 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 207–208.

104 BŚ, Dział Czytelń, Sekcje Dokumentów Życia Społecznego, I A9, Komunikat komisji organizacji wyborów do władz regionalnych NSZZ „Solidarność” województwa katowickiego, Katowice, 28 II 1981 r., b.p.; J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 221.

105 Wybory do Regionu Górnośląskiego NSZZ „Solidarność”, „Gwarek” 1981, nr 26, s. 2.

106 Uchwała Krajowej Komisji Wyborczej NSZZ „Solidarność” z 28 IV 1981 r. w sprawie tworzenia okręgów wyborczych, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 6, s. 3.

107 I sesja zebrania wyborczego NSZZ „Solidarność”, „Gwarek” 1981, nr 24, s. 1–2; „Bez tytułu” 1981, nr 2, s. 1–2, 4; zob. też Komunikat przewodniczącego Zarządu Podregionu NSZZ „Solidarność” Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry, 19 VI 1981 r. [w:] R. Ciupa, S. Rosenbaum, Tarnogórska..., s. 50.

108 9 czerwca pierwsza sesja zebrania wyborczego do Podregionu Tarnowskie Góry, „Gwarek” 1981, nr 23, s. 1; I sesja zebrania wyborczego..., s. 1; Los Związku w rękach związkowców. Rozmowa o wyborach z przewodniczącym komisji organizacyjnej wyborów – Mieczysławem Grabowikiem, „Bez Tytułu” 1981, nr 1, s. 1, 3.

109 AIPN Ka, WUSW Katowice, 0103/182, t. 2, Informacja dotycząca działalności MKZ Katowice i sytuacji w Hucie Katowice, Katowice, 25 III 1981 r., k. 34; „Solidarność Jastrzębie” 1981, nr 2, s. 9, 11, nr 4, s. 2; J. Jurkiewicz, Jedna dekada..., s. XVIII.

110 BŚ, Dział Czytelń, Sekcje Dokumentów Życia Społecznego, I A9, Sprawozdanie z działalności MKR NSZZ „Solidarność” Jastrzębie Zdrój za okres od września 1980 do lipca 1981 r., Jastrzębie Zdrój, 13 VII 1981 r., s. 13.

111 Strategia w regionie..., s. 7.

112 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 221–222.

113 S. Jagielnicka-Kamieniecka, J. Piwar, Wyborcze zmagania, „Solidarność Jastrzębie” 1981, nr 14, s. 3.

114 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 222–225.

115 Ibidem, s. 224–225.

116 AZRŚD, z. 46, t. 2, Dokumenty I Walnego Zebrania Delegatów, wrzesień 1981 r., Uchwała nr 1 w sprawie struktury organizacyjnej oraz zasad funkcjonowania władz Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność”, 1 VIII 1981 r.; Uchwała o ostatecznym połączeniu organizacyjnym w Region Śląsko-Dąbrowski; Uchwała nr 2 w sprawie gospodarki finansowej Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność”, 28 VII 1981 r., s. 3–9, 19.

117 J. Neja, T. Kurpierz, NSZZ „Solidarność”..., s. 226 i passim.

118 Cyt. za: Z. Zwoźniak, Jak się rodziła Solidarność..., s. 217.

Piotr Osęka

Elita „Solidarności”. Prozopografia Komisji Krajowej

Portret elit „Solidarności” to wciąż jedna z kwestii niemal nieobecnych w literaturze naukowej. O ile społeczna dynamika ruchu i światopogląd jego uczestników są stosunkowo dobrze opisane1, podobnie jak historia polityczna „Solidarności”2 (ze szczególnym uwzględnieniem badań lokalnych3), o tyle brakuje prac poświęconych studiom nad warstwą przywódczą związku.

Jest to sytuacja poniekąd paradoksalna, gdyż to właśnie elity – przede wszystkim Krajowa Komisja Porozumiewawcza, Komisja Krajowa, zarządy regionów – są głównym bohaterem książek i artykułów opisujących historię wydarzeniową lat 1980–1981, zwłaszcza w odniesieniu do relacji między władzą i „Solidarnością”, a także ewolucji stawianych przez ruch postulatów. Osią takich narracji w nieunikniony sposób stają się decyzje kolejnych gremiów kierowniczych.

O mechanizmach towarzyszących wyłanianiu elity związku wspomina Jerzy Holzer, pisząc o „konkurencji między grupami i silnymi indywidualnościami o wejście do instancji i uzyskanie w nich przewagi” podczas wyborów delegatów na I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”. Zaznacza, że ostatecznie reprezentantami związku podczas zjazdu zostali głównie „działacze szczebla zakładowego [...] na ogół organizatorzy »Solidarności«, często przywódcy komitetów strajkowych, ludzie o dużym radykalizmie opozycyjnym, dynamizmie i niechęci do kompromisów”4. Skrótowy, ale nasycony danymi portret socjologiczny delegatów na zjazd można znaleźć w książce Bartosza Kaliskiego.

Niniejsze studium poświęcone portretowi socjologicznemu KK oparte jest na metodologii prozopograficznej. Termin prozopografia, używany od XIX w., upowszechnił w obiegu naukowym Lawrence Stone. Jak pisał w 1971 r., „jest to badanie wspólnych cech charakterystycznych grupy aktorów dziejowych poprzez zbiorową analizę ich biografii”5. Fundamentem badań prozopograficznych jest założenie, że wspólne cechy biograficzne determinują określone zachowania członków grup wyodrębnionych do badania. Prozopografia jest przy tym nastawiona na opisywanie zbiorowości wyodrębnionych ze względu na jakąś formalną cechę je definiującą, np. członków rodziny królewskiej, rzymskiego senatu, szlachty francuskiej w XV w., duchowieństwa niderlandzkiego lub złotników w XIX-wiecznej Antwerpii.

Od czasu artykułu Stone’a literatura naukowa wzbogaciła się o setki prac dotyczących zarówno kwestii metodologicznych, jak i zastosowania prozopografii w konkretnych badaniach (przeważnie dotyczących starożytności i średniowiecza). W pewnym uproszczeniu można przyjąć, że w studiach prozopograficznych dominują obecnie dwa podejścia: badanie elit z zastosowaniem metody case studies i naciskiem na analizę pokrewieństw między członkami grupy oraz prozopografia dużych grup skupiona na tworzeniu typów idealnych i portretów zbiorowych, częściej odwołująca się do danych statystycznych6. Poniższy artykuł poniekąd łączy obie konwencje: jest próbą naszkicowania portretu zbiorowego elity „Solidarności” za pomocą zestawienia informacji statystycznych oraz – przede wszystkim – nakreślenia indywidualnych trajektorii życiowych wszystkich 107 członków Komisji Krajowej.

Objaśnienia wymaga znaczenie, jakie nadaję terminowi elita. Od czasów książek, które pisali Vilfredo Pareto i Gaetano Mosca, pojęcie to definiowane było na wiele sposobów. Autorzy kładli nacisk na aspekt genetyczny (rekrutacja), strukturalny (wzajemne relacje wewnątrz) lub funkcjonalny (oddziaływanie na otoczenie, interakcja z otoczeniem). Na podstawie zasobów znajdujących się w dyspozycji definiowanej grupy wyróżniano m.in. elity polityczne, urzędnicze, militarne, finansowe, mediów, związkowe, intelektualne, kulturalne, akademickie, związkowe i kościelne7.

Zdecydowana większość zarówno klasycznych, jak i nowoczesnych teorii elit nie ma jednak zastosowania w przypadku „Solidarności”, zakładają bowiem, że elity wyodrębniają się w społeczeństwie w wyniku dłuższego procesu. Tymczasem ruch „Solidarności” był zjawiskiem nagłym, impulsowym – sytuacją rewolucyjną, w której doraźni przywódcy stanowiliby jedynie zaczyn przyszłej elity, w którą mogliby, lecz nie musieli się przeistoczyć. W takiej sytuacji trudno jest ustalić formalny status elity politycznej, gdyż płynna staje się granica między pozycją wybranych przywódców związkowych i liderów opinii (takich jak np. Jacek Kuroń, Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki). Analizując pozycję członków Komisji Krajowej, nie mamy także możliwości prześledzenia procesu wymiany elit, instancja ta bowiem funkcjonowała zaledwie przez dwa i pół miesiąca – a więc dla teorii socjologicznych nieistotne mgnienie.

Jako teorię przydatną do niniejszej analizy można natomiast wskazać koncepcję Jacka Raciborskiego, który pokazał, że w obrębie najszerzej rozumianej elity politycznej mieszczą się w porządku koncentrycznych kręgów następujące pojęcia: elita rządząca, elita rządowa i elita polityczna. Dopasowując tę systematykę do realiów, w jakich funkcjonował NSZZ „Solidarność”, możemy przyjąć, że przez pojęcie elity politycznej rozumieć będziemy delegatów na zjazd krajowy, elity rządowej – Komisję Krajową, elity rządzącej – Prezydium Komisji Krajowej, elity gabinetowej zaś – przewodniczącego wraz z gronem najbliższych współpracowników i doradców8.

Członków Komisji Krajowej wybierało ze swojego grona swoiste „kolegium elektorskie”, jakie stanowili uczestnicy I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”. Zjazd miał uchwalić nowy statut, którego najważniejszą częścią był rozdział dotyczący władz związku. Krajową Komisję Porozumiewawczą, prowizoryczne ciało będące dotychczas najwyższą instancją, planowano zastąpić nowym organem. Pojawił się jednak spór, czy „Solidarność” powinna być rządzona przez jeden scentralizowany ośrodek, czy raczej stanowić luźną federację regionów, w której najważniejsze decyzje zarezerwowane będą dla mas członkowskich. Część delegatów obawiała się, że silna władza może wyrodzić się w „dyktaturę” garstki działaczy, stąd pomysły, by stanowisko przewodniczącego zastąpić funkcją sekretarza, nadzorującego jedynie sprawy organizacyjne, a Komisji Krajowej dodać strażnika w postaci nadzorującej ją Rady Naczelnej.

Jak się wydaje, szalę przeważyło wystąpienie Karola Modzelewskiego, który ostrzegł: „sytuacja, w jakiej jesteśmy wobec władz naszego kraju, jest sytuacją szybkiej wojny manewrowej [...] ścisłe kierownictwo związku musi być silne”. W efekcie zjazd zdecydował się na powołanie Komisji Krajowej wyposażonej w szerokie kompetencje, a także na utrzymanie stanowiska przewodniczącego związku9.

Wielostopniowy mechanizm selekcji, a także kontekst polityczny towarzyszący wyłonieniu KK sprawiają, że można uznać ją za przykład opisanej przez Raciborskiego elity rządzącej. Komisja, wybrana spośród tysiąca delegatów jako ciało odpowiedzialne za polityczną strategię związku – w tym za negocjacje z przedstawicielami władz – oraz jako jedyne uprawnione do ogłoszenia strajku generalnego, była rzeczywistym suwerenem „Solidarności”.

O autorytecie krajówki świadczą także postulaty zgłaszane przez część opozycji pod koniec lat osiemdziesiątych. Grupa Robocza Komisji Krajowej w grudniu 1987 r. domagała się ponownego zwołania komisji, jako jedynego ciała dysponującego społeczną legitymacją do sprawowania władzy w podziemnej „Solidarności”. Postulaty radykalnych działaczy, obliczone na osłabienie pozycji Lecha Wałęsy oraz storpedowanie rysujących się w perspektywie negocjacji z władzami, zostały odrzucone przez większość drugoobiegowej prasy, głównie z uwagi na nierealistyczny charakter: część członków KK znajdowała się na emigracji, część po stanie wojennym zrezygnowała z angażowania się w politykę. Z kolei większość członków komisji nadal – niezależnie od apeli Grupy Roboczej – działała w strukturach związku. Właśnie kształt ich biografii – co zamierzam wykazać w dalszej części artykułu – dowodzi, że stanowili oni grupę wyróżniającą się nie tylko pod względem formalnym, ale także ze względu na indywidualne zdolności przywódcze i organizacyjne oraz poczucie politycznej misji.

Kim byli członkowie władz „Solidarności” wybrani 5 października 1981 r.? Należy przede wszystkim podkreślić, że pod względem wykształcenia i wykonywanego zawodu tworzyli zbiorowość dość wiernie odzwierciedlającą przekrój społeczny wszystkich delegatów na zjazd (wykres 1). W stosunku do ogółu populacji uderza nadreprezentacja działaczy z wyższym wykształceniem, stanowiących nieco ponad 50 proc. obu grup. Ta cecha socjograficzna wpisuje Komisję Krajową w kategorię elity formalnej: przywództwo w związku obejmują przede wszystkim członkowie warstwy o największym kapitale wiedzy i kompetencjach kulturowych, potwierdzonych cenzusem dyplomu.

Wykres 1. Wykształcenie

Jeśli chodzi o wykonywany zawód, najliczniejszą grupą wśród członków komisji są robotnicy, najczęściej wykwalifikowani (wykres 2). Wśród inteligentów przeważają natomiast inżynierowie, w przytłaczającej większości zatrudnieni w średnich i dużych zakładach. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że także niektórzy przedstawiciele pozostałych profesji – zwłaszcza ekonomiści i prawnicy – pracowali w fabrykach i kopalniach na stanowiskach kierowniczych, uzyskamy tym wyraźniejszy obraz tendencji kształtującej elitę „Solidarności”. Skład KK odzwierciedlał mianowicie pracownicze oblicze związku, którego kośćcem
był – przełamujący wcześniejsze antagonizmy – sojusz wykwalifikowanych robotników z kadrą zarządzającą w przedsiębiorstwach (głównie wywodzącą się z inteligencji technicznej): głównymi technologami, projektantami, nadzorcami produkcji i pracownikami pionów administracyjnych.

Wykres 2. Członkowie Komisji Krajowej według zawodu

Jak zauważył Władysław Adamski, „»Solidarność« przyciągnęła do siebie znaczną część wykwalifikowanej kadry robotniczej oraz większość przedstawicieli inteligencji, w tym specjalistów, a także średniej i wyższej kadry kierowniczej, zwłaszcza z wielkich przedsiębiorstw i instytucji”. W tym ujęciu bazą społeczną związku jest nie tyle klasa robotnicza, ile warstwa pracowników wielkoprzemysłowych, którzy zawarli przymierza przeciwko partyjnej nomenklaturze10.

Należy dodać, że droga do owego sojuszu była trudna, zwłaszcza w momencie narodzin ruchu. Jak mówił jeden z robotników ankietowanych przez socjologów: „Była jeszcze kwestia pracowników umysłowych, bo niektórzy mówili, że przecież śmiech, jak zaczną strajkować pracownicy umysłowi, bo i tak jak się do biura wejdzie, to nie wiadomo, czy oni pracują, czy strajkują. W związku z tym jak oni nagle przestaną pracować, to żadnego efektu nie będzie. W związku z tym trzeba było iść na warsztat i uzgodnić [...] z ludźmi, że do tego strajku przyłączają się pracownicy umysłowi i występujemy wspólnie ze wspólnymi postulatami [...] Jeszcze była taka sytuacja, że nie chciano dać (podwyżki) pracownikom umysłowym, ale ponieważ byliśmy na wspólnym wiecu na warsztacie, i pracownicy umysłowi, i fizyczni, i zresztą ja też tam wtedy mówiłem, że przecież te same żołądki i tak dalej, że te same żądania powinny być spełnione”11.

Pełne znaczenie nowego sojuszu w procesie wyłaniania elit ukazał przebieg zjazdu w hali „Olivia”. Wybór Komisji Krajowej w jej robotniczo-inteligenckim składzie poprzedzały liczne dyskusje, w których nie brakowało też głosów artykułujących antyinteligenckie sentymenty i podkreślających rozbieżność grupowych interesów. Osobiste animozje i rywalizacja konkurencyjnych grup dały o sobie znać zwłaszcza w drugiej turze obrad, trwającej od 26 września do 7 października 1981 r. Wałęsie i Prezydium KKP zarzucano zarówno ustępliwość wobec władz w kwestii tzw. kryzysu bydgoskiego, jak i brak zdecydowanego sprzeciwu wobec podwyżek – w tym dotkliwej podwyżki cen papierosów, wprowadzonej w trakcie obrad. „Układacie się po cichu, za naszymi plecami” – krzyczano do mikrofonów – „zapominacie o dołach, o robotnikach, którzy was wybrali”.

Zdaniem niektórych źródłem zła byli doradcy, którzy „obsiedli Wałęsę jak stonki i trzeba ich strząsnąć”. Odżyły stare uprzedzenia, odwołujące się do podziału na odważny, mądry lud i tchórzliwe elity. „Nikt z panów, panowie eksperci, panowie doktorzy, panowie lekarze, nie był tak zdeterminowany jak [my] w stoczni, w »Pafawagu«, w »Ursusie« czy innych zakładach” – oskarżał Jan Moska, ślusarz z wrocławskiej fabryki12.

Tego rodzaju wypowiedzi spotykały się jednak z ripostą. Aleksander Małachowski przestrzegał przed wbijaniem klina między robotników i inteligencję. „W dyskusji [...] powiedziane zostało, że KKP otacza się fachowcami, ekspertami, ludźmi wykształconymi, że najwyższa pora, żeby w tym robotniczym związku głównymi decydującymi byli tylko robotnicy. Bardzo mnie niepokoi to zdanie. [...] To jakby ktoś mówił, że armia powinna się pozbyć broni. Doradcy, fachowcy, ludzie wykształceni, specjaliści w różnych dziedzinach [...] są bronią naszego związku, a nie jego obciążeniem”13.

Fakt, że mimo formułowanych głośno obiekcji ostatecznie do władz związku wybrano w równych proporcjach inteligentów i robotników, wskazuje na siłę tendencji jednoczącej różne grupy społeczne – tendencji, która najwyraźniej będąc w fazie wzrostowej, zdołała przeciwważyć ugruntowane animozje i konflikty. Źródeł solidarności dwóch tradycyjnie zantagonizowanych grup należy szukać nie tylko w rewolucyjnej atmosferze lata 1980 r., lecz i w pewnych zjawiskach pokoleniowych, o których będzie jeszcze szerzej mowa.

Ważnym elementem portretu socjologicznego Komisji Krajowej jest jej struktura wiekowa (wykres 3). Widać, że pewne roczniki są wyjątkowo mocno reprezentowane wśród władz „Solidarności”; na wykresie wyróżniają się zwłaszcza słupki oznaczające liczbę działaczy urodzonych w 1935, 1946 i 1954 r. Z kolei krzywa trendu trzyletniego nałożona na poprzednią grafikę pozwala dostrzec trzy szczyty wykresu: bardzo wyraźne, oznaczone literami B i C, odpowiadające pokoleniu – nazwijmy je umownie – 1946 i 1954 r. oraz łagodniej zarysowany szczyt A, który odnosi się do pokolenia urodzonego w drugiej połowie lat trzydziestych14.

Wykres 3. Członkowie Komisji Krajowej według wieku

Wykres 4. Struktura wiekowa Komisji Krajowej a struktura wiekowa populacji męskiej

Znaczenie takiej struktury wiekowej Komisji Krajowej najlepiej ukazać przez porównanie z analogiczną krzywą trendu trzyletniego dla całej męskiej populacji w 1981 r. (wykres 4)15. Możemy dostrzec anomalie demograficzne na wysokości szczytów B i C: w miejscach, w których krzywa dla całej populacji dopiero zaczyna się piąć ku górze, „odrabiając” wojenne straty i zwiastując nadejście powojennego wyżu demograficznego, krzywa wieku członków komisji osiąga swoje apogeum, a następnie obniżeniem przechodzi w kolejny szczyt, by opaść gwałtownie na wysokości rocznika 1956, kiedy z kolei krzywa populacji osiąga najwyższą wartość.

Dlaczego ludzi z roczników 1946 i 1954 jest w szeregach Komisji Krajowej zdecydowanie więcej, niż było ich w całej ówczesnej populacji? Zacznijmy od drugiej z dat. Działacze urodzeni w 1954 r. mieli we wrześniu 1981 r. 26–27 lat. Był to zapewne minimalny wiek predestynujący w oczach mas związkowych do wyboru na zjazd (a więc dający gwarancję, że kandydat nabył doświadczenia niezbędnego do orientowania się w robotniczych problemach), chociaż głosujący często sami ledwie przekroczyli dwudziestkę16.

Z kolei formację działaczy między 25 a 30 rokiem życia – zwłaszcza w odniesieniu do robotników – spajało kilka specyficznych doświadczeń historycznych. Było to pokolenie, którego start w dorosłość nastąpił w pierwszych latach dekady gierkowskiej, w okresie gwałtownego wzrostu stopy życiowej i równie szybko rosnących aspiracji, napędzanych propagandą sukcesu. Dwudziestoletni wykwalifikowany robotnik, który w 1974 r. podejmował pierwszą pracę w dużym przedsiębiorstwie, mógł spodziewać się, że jego zarobki będą rosły, z czasem dorobi się samochodu i kolorowego telewizora, a kiedy założy rodzinę, nie będzie miał problemu z uzyskaniem przydziału na mieszkanie spółdzielcze. Kryzys zapoczątkowany w 1976 r. zniweczył te nadzieje. Pojawiła się frustracja, zapewne szczególnie dotkliwa wśród młodych, a więc grupy bardziej skorej do buntu, zarazem mającej bolesne poczucie deprywacji – okradzenia z życiowych planów17.

To samo pokolenie w czerwcu 1976 r. doświadczyło pierwszego w swoim życiu buntu przeciw władzy. Robotnicze protesty, brutalna reakcja władz, propagandowe seanse nienawiści wobec „warchołów z Radomia i Ursusa” kształtowały polityczny światopogląd dwudziestokilkulatków. Załamała się legitymizacja nie tylko rządzącej ekipy, ale i całego systemu. O ile na początku dekady patrzono z optymizmem w przyszłość, o tyle schyłek lat siedemdziesiątych nacechowany był utratą złudzeń: państwo traktowano jako ciało obce, groźne i wrogie18. Chociaż Czerwiec ’76 nie miał w społecznej świadomości tak dramatycznych konotacji jak Grudzień ’70 – nie wprowadzono czołgów ani wojska strzelającego do ludzi, bito, lecz (poza kilkoma wyjątkami) nie mordowano – to właśnie protesty
z 1976 r. dla młodych robotników w 1980 r. były najlepiej zapamiętanym wydarzeniem, zasadniczym punktem odniesienia w ocenie sytuacji politycznej.

Dla niektórych zresztą wspomnienie tamtego czerwca było wręcz paraliżujące: „W 1976, jak Ursus stanął, tak i myśmy stawali, nic nie robiliśmy, myśmy solidnie stawali – opowiadała w 1980 r. jedna z respondentek zespołu Mirosławy Marody. – Ja miałam też, przez pół roku mi strącali 10%. Ja miałam 10%, bo pracowałam 10 lat, z tej pensji jeszcze mi coś dalej rąbnęli, ale to już nic takiego dla mnie nie było. Pomyślałam sobie, trudno. Teraz żeśmy w ogóle nie stawali z pracą”19.

Jeśli prezentowany już wykres wieku członków Komisji Krajowej zróżnicujemy pod względem wykonywanego zawodu, dokonując podziału na robotników i inteligencję, uzyskamy wynik jeszcze dobitniej podkreślający pokoleniową specyfikę (wykres 5). Podczas gdy pokolenie 1954 r. zdominowane jest przez robotników, generacja 35-latków urodzonych około 1946 r. składa się głównie z inteligentów. Dodajmy, że właśnie młodzież z rocznika 1946 jest najliczniejszą grupą wśród uczestników, a zwłaszcza organizatorów, studenckich strajków 1968 r.20 Obok pokolenia Czerwca ’76 widzimy oto pokolenie Marca ’68.

Wykres 5. Członkowie Komisji Krajowej według wieku i zawodu

Znaczenie pokoleniowych formacji uwypukla schemat trajektorii życiowych członków Komisji Krajowej (wykres 6). Na osi pionowej zaznaczono kolejne roczniki w porządku rosnącym ku dołowi, natomiast na osi poziomej, „osi czasu”, umieszczono „bramki”, odpowiadające hasłowo nazwanym strukturom opozycyjnym. Jest to podział umowny, mający rozgraniczyć poszczególne epoki w dziejach oporu społecznego w PRL, bez ambicji ukazania całej różnorodności tego zjawiska. Niektóre z działań uwzględnionych w schemacie miały zresztą charakter zupełnie indywidualny, były podejmowane niezależnie od funkcjonujących w tym czasie struktur opozycyjnych.

Wykres 6. Trajektorie życiowe członków Komisji Krajowej

W kolejności następują zatem wojenna i powojenna partyzantka lat czterdziestych (opisana jako Armia Krajowa oraz Wolność i Niezawisłość), antysystemowa działalność pierwszej połowy lat sześćdziesiątych, studenckie protesty z 1968 r., strajki z grudnia 1970 r., protesty czerwca 1976 r. i działalność w Komitecie Obrony Robotników, Wolne Związki Zawodowe, udział w KKP. Szara kolumna oznacza członkostwo w Komisji Krajowej – ten oczywisty element diagramu dodałem dla przejrzystości, żeby wyeksponować element wspólny wszystkich zrekonstruowanych życiorysów. Następne kolumny informują o internowaniu, działalności w podziemnej „Solidarności” po 13 grudnia 1981 r., wreszcie – ewentualnej emigracji. Każdy wiersz diagramu odpowiada biografii jednego z członków KK. Czarne lub kolorowe pole symbolizuje aktywność opisaną w tytule kolumny, białe pole – brak aktywności.

Na początek zauważmy, że część schematu na prawo od szarej kolumny, oznaczająca aktywność po 1981 r., jest znacznie gęściej zapisana niż część lewa. Większość członków elity rządowej „Solidarności” swoją karierę polityczną (i publiczną) rozpoczęła dopiero w 1980 r. Spośród 107 członków KK jedynie 25 uczestniczyło w działalności opozycyjnej
przed Sierpniem. Co więcej, nawet w perspektywie historii samego związku Komisja Krajowa jest elitą nową – w jej skład wchodzi jedynie 23 uczestników obrad KKP, a więc około połowy przedzjazdowej elity rządowej „Solidarności”21.

Zbiorowa biografia członków KK po grudniu 1981 r. dowodzi jednak, że ich przynależność do krajówki nie była dziełem przypadku. Są oni formacją dość jednolitą z perspektywy późniejszych życiowych wyborów: siedemdziesięciu z nich podejmuje działalność w podziemiu. Nawiasem mówiąc, w liczbie tej nie uwzględniam dwóch członków, którym udowodniono ścisłą współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa (w jednym przypadku na oficerskim etacie). Należy podkreślić, że agenturalna infiltracja w KK ma znaczenie marginalne, a w każdym razie nie wpływa na taką czy inną prozopografię grupy.

Współczynnik „aktywności opozycyjnej” wśród członków KK po stanie wojennym będzie jeszcze wyższy, jeśli uwzględnimy, że aż 27 spośród nich zostało zmuszonych do opuszczenia kraju. W dodatku wielu emigrantów także zaangażowało się w latach osiemdziesiątych w działalność na rzecz podziemnej „Solidarności”, zbierając pieniądze, organizując przerzuty sprzętu poligraficznego oraz informując zachodnią opinię publiczną. Część po 1989 r. zdecydowała się wrócić kraju i ponownie włączyła się do czynnej polityki – o czym będzie jeszcze mowa22.

Interesujących informacji dostarcza również lewa strona diagramu. Obserwując rozkład wątków biograficznych, opisanych przez poszczególne kolumny, dostrzeżemy, że najczęściej powtarzającym się elementem w życiorysach są dwa rodzaje aktywności: protesty 1968 r. oraz działalność w KOR lub strajkach z czerwca 1976 r. Dziewięciu członków Komisji Krajowej uczestniczyło w strajkach i manifestacjach studenckich Marca, siedemnastu zaś zaangażowanych było w KOR. W dodatku między tymi dwoma etapami na mapie życiowych trajektorii występuje silna współzależność: sześciu „ludzi z Marca” związało się następnie z KOR. W istocie można postawić tezę, że pokolenia 1968 i 1976 r. to jedna formacja polityczna, ukształtowana przez podobny system wartości. KOR nie tylko został stworzony przez „ludzi z Marca”, ale też pozwolił zaszczepić kolejnemu pokoleniu te wartości, jakie przyświecały zrywowi z 1968 r.: wolność słowa, niezgodę na autokratyzm, dystans do ideologicznych dogmatów.

Jak pisze Ireneusz Krzemiński: „sformułowałem hipotezę pokoleniową, zgodnie z którą – przynajmniej w Warszawie – zbieżne doświadczenie społeczne dwóch pokoleń miało szczególne znaczenie w rozwoju działań społecznych. Chodzi tu o pokolenie marca 1968 roku wśród inteligencji (żeby użyć tej nieprecyzyjnej nazwy) i pokolenie czerwca 1976 roku wśród robotników. Te dwie hipotezy – jedna głosząca, że aktywną działalność rozwijali ludzie w szerokim przedziale wieku, i druga, że szczególne znaczenie miały wskazane pokolenia – dają się pogodzić. Świadomość pokoleń, które wkraczając w życie społeczne, doświadczyły aktywnie »wydarzeń marcowych« i »czerwcowych«, odegrała bowiem w Warszawie szczególną rolę w tworzeniu nowej świadomości społecznej. Nie oznacza to, że tylko te pokolenia były aktywne w działaniach społecznych. Ale ich sposób myślenia i prezentowany styl życia formowały podstawę działań przyjmowaną także przez inne pokolenia o nie mniejszej woli społecznego czynu”23.

Ścieżki życiorysów łączące 1968 i 1976 r. z Komisją Krajową przypominają co prawda wąskie nitki, lecz stanowią jedyne wzory biograficznych trajektorii, jakie możemy odnaleźć na diagramie. Jeśli w ogóle ktoś z członków KK był w przeszłości zaangażowany w walkę z systemem, to w 80 proc. przypadków (20 biografii spośród 25) jego droga życiowa wiodła właśnie przez Marzec lub KOR. Niewykluczone, że widziane z tej perspektywy losy kilkunastu członków KK sygnalizują o wiele szersze i poważniejsze zjawisko: znaczenie Marca dla narodzin sierpniowego zrywu.

Większość działaczy należących do pokolenia lat 1946 i 1954, ujętych w zestawieniu, nie uczestniczyła przed 1980 r. w działalności opozycyjnej, ale ich nadreprezentacja w szeregach Komisji Krajowej może być skutkiem pewnych procesów społecznych zainicjowanych przez strajkujących studentów, a później współpracowników KOR.

Zbigniew Bujak, robotnik z rocznika 1954, mówił podczas konferencji na Uniwersytecie Warszawskim w 1981 r.: „Co od tego czasu [od 1968 r. – P.O.] zmieniło się w stosunkach między robotnikami a inteligencją? Nastąpiła wyraźna zmiana w stosunkach między robotnikami a kadrą inżynieryjno-techniczną. Z jednego głównie powodu. W obecnej chwili bardzo duża część tej kadry to ludzie z Marca ‘68. Kiedy się z nimi rozmawia, bardzo często wraca się do tych właśnie wydarzeń. Tutaj bariera, która nas przedtem dzieliła, została bardzo znacznie osłabiona”24.

O istnieniu pewnej generacyjnej kohorty, uformowanej przez doświadczenia 1968 r., uczestnicy tamtych wydarzeń często wspominali w publikacjach – zarówno legalnych, jak i drugiego obiegu – poświęconych dwudziestej rocznicy Marca. Seweryn Blumsztajn w wywiadzie dla emigracyjnego pisma jako jeden z pierwszych postawił wówczas tezę, że strajki studenckie 1968 r. stały się szkołą przyszłych działaczy opozycji: „Marzec został wpisany w historię polskich buntów obok robotniczych. Został wpisany w taką ludową wersję historii. Przede wszystkim myślę, że pokolenie marcowe zrobiło KOR. To jest personalnie wyliczalne. Prawie wszyscy KOR-owcy w Marcu siedzieli. Nie tylko Adam [Michnik – P.O.] i ja. Przecież nawet Mirek Chojecki przesiedział 48, Andrzej Celiński, Antek Macierewicz... Poza tym wiem, kto mi składał »Biuletyn Informacyjny« KOR-u, kto do niego pisał, kto woził. To wszystko była generacja ludzi z Marca. W Polsce niemal każda generacja musi mieć swoje powstanie, moment, który wyznacza identyfikację pokoleniową. I można mówić o czymś takim jak pokolenie marcowe. Spotykałem np. na Mazurach ustabilizowanych inżynierów z »maluchami«. Wieczorem przy wódce deklarowali: my jesteśmy pokolenie marcowe, i przypominali piosenki tamtych dni. To był po prostu zwornik świadomości tego pokolenia.

Marzec ją obudził. Część ludzi odkryła tego rodzaju problematykę, zetknęła się z pałką milicyjną, z wszystkimi problemami tego ustroju. Marzec ich stworzył. Czasami widać to nawet przestrzennie. W Warszawie Stegny i Ursynów były w czasie działalności KOR najaktywniejszymi dzielnicami. Tak zostało do dzisiaj. Wiązało się to z tym, że bloki te zostały wybudowane w pewnym momencie i wprowadziło się do nich marcowe pokolenie. KOR-owski »Biuletyn Informacyjny« miał 5 tys. nakładu i składany był w 10 punktach, chyba 8 było w tych dwóch dzielnicach. To coś znaczy”25.

Z kolei Jacek Kurczewski wskazywał, że najważniejszym doświadczeniem formującym marcowe pokolenie było zetknięcie z cyniczną, kłamliwą i otwarcie antysemicką kampanią propagandową. To miał być wstrząs, który ukształtował pewną generację – przede wszystkim w środowisku inteligenckim: „Pogoda była obrzydliwa, czas w ogóle był obrzydliwy i obrzydzenie bierze na wspomnienie tego wszystkiego. W tym brudnym błocie dokonywało się szybkie otrzeźwienie młodej, najmłodszej inteligencji polskiej. [...] Inteligencja bardziej wierzy słowu niż pracujący fizycznie, więc boleśniej odczuwa zdradę słowa. Z tego zawodu wyrosło pokolenie dysydentów, konspiratorów i buntowników choćby potencjalnych. Ziarno Marca wschodzi przecież i w Sierpniu”26.

Anna Dodziuk zwróciła uwagę na to, że marcowa generacja reprodukuje swój światopogląd w młodszych rocznikach (dodając tym samym argument do naszej tezy o wzorach biograficznych trajektorii): „rzeczywiście jest tak, że te więzi przetrwały. Nikt mnie nigdy nie przekona, że inaczej możliwa byłaby »Solidarność«, że byłaby możliwa bez Marca. W 1968 r. utkały się takie więzi, że wystarczyło pół słowa, żeby wszyscy zakasywali rękawki i zaczynali coś robić. Przychodzili inni ludzie, inne pokolenia i podłączały się pod ten wzorzec. Wzorzec istniał! [...] Wtedy się przecież ukształtował wzorzec niezeznawania w śledztwie. Przecież nie wiadomo było, że można to robić, nie wiadomo było, że warto to robić. Po Marcu właściwie nie było cienia wątpliwości”27.

Oczywiście teza, że tradycja marcowo-korowska stała się dominującym wzorem opozycyjnego zaangażowania członków elity „Solidarnosci”, pozostaje w sprzeczności z opisaną szeroko w literaturze niechęcią do KOR wśród części członków związku. Spór o formułę podziękowań dla tej organizacji, jaki rozgorzał podczas I Krajowego Zjazdu, podgrzał jeszcze nastroje przed wyborem do Komisji Krajowej. „Kiedy kandydaci się przedstawiali, okazało się, że ogół wycina skrajne skrzydła, to znaczy i KOR, i PZPR. KOR, mimo iż tyle dobrego przecież zrobił, traktowany był jako bardzo radykalny. Zastanowiło mnie, że ludzie mają taką niechęć do organizacji politycznych w ogóle” – relacjonował dziennikarzom na gorąco Waldemar Ban. „Nikt w Stoczni nie chciał, żeby utożsamiano »Solidarność« z KOR” – wtórował mu Marian Juszczuk28.

„Nie należy jednak przeceniać tego podziału – pisze Alain Touraine. – Wydaje się, że dotyczy on głównie małych, bardzo upolitycznionych grupek, skupionych wokół kierownictwa niektórych wielkich regionów, a niemających wpływu w zakładowych ogniwach związku”29.

Antykorowska retoryka w ustach niektórych działaczy mogła być właśnie reakcją obronną na autorytet przedsierpniowej opozycji. Orężem ambitnych, którzy uważali, że związkowa „arystokracja” stoi im na drodze do kariery. „Mechanizm mniej więcej był taki – tłumaczył Janusz Onyszkiewicz w rozmowie z Janiną Jankowską – ludzie, którzy od samego początku znaleźli się w centrum działalności ruchu, np. u nas w regionie, nawet jeżeli nie byli z KOR-em specjalnie związani, to wkrótce szukali u ludzi z tego środowiska oparcia i pomocy. [...] Ludzie, którzy wchodzili do ruchu później, po wyborach, i zaczynali aspirować do zajęcia jakichś wyższych stanowisk, zastawali zgrany zespół osób świeżych, ale już kombatantów, otrzaskanych z pracą związkową, ufających sobie wzajemnie. »Nowi« zaczynali postrzegać tę grupę jako swego rodzaju mafię. Wokół tej grupy zaś byli widoczni ludzie KOR-u, łatwo więc było – ulegając jeszcze odpowiednim podszeptom ze strony władz – traktować tę grupę jako korowską mafię”30.

Kolejny diagram (wykres 7) pokazuje losy członków Komisji Krajowej po 1989 r. Tym razem przedstawione w kolumnach rodzaje aktywności nie są podzielone chronologicznie, wszystkie rozgrywają się w tym samym okresie – między 1989 r. a teraźniejszością. Zaprezentowana typologia ma w naturalny sposób charakter arbitralny, jest jednak w moim przekonaniu formularzem najmniej zniekształcającym wtłoczone weń biografie. Do kategorii polityków zaliczyłem wszystkim działaczy, którzy otrzymali mandat w wyborach parlamentarnych (w tym do Parlamentu Europejskiego), samorządowych lub (jak w przypadku Lecha Wałęsy) prezydenckich, weszli w skład gremiów kierowniczych jakiejś partii lub zasiadali w Radzie Ministrów. Rubryka działacz społeczny ma zapewne charakter najbardziej umowny, dotyczy osób aktywnych w życiu publicznym: zakładających fundacje lub kierujących nimi, powołujących do życia lokalne stowarzyszenia, a także udzielających się w organizacjach polonijnych. Do działaczy związkowych zaliczałem tych członków byłej KK, którzy sprawowali funkcje w „Solidarności” lub innym związku zawodowym po 1990 r. (w 1989 r. ich odsetek był nieporównanie większy, jednak należy uwzględnić to, że po kilku-kilkunastu miesiącach znaczna część dawnej elity solidarnościowej zrezygnowała z aktywności związkowej). W kategorii biznesmenów umieściłem właścicieli firm oraz osoby zatrudnione w korporacjach na kierowniczych stanowiskach. Kolumna profesjonaliści obejmuje działaczy nastawionych na kariery zawodowe, odnoszących na tym polu sukcesy i zajmujących eksponowaną pozycję społeczną (także w wymiarze lokalnym), niewpisujących się jednak w poprzednie kategorie aktywności – naukowców, lekarzy, urzędników państwowych (poniżej stanowiska ministra), dziennikarzy, prezesów spółdzielni.

Wykres 7. Trajektorie życiowe członków Komisji Krajowej po 1989 r.

Niemal połowa składu Komisji Krajowej – 48 działaczy – pozostała w elicie politycznej, chociaż tylko mniejszość znalazła się w elicie rządzącej. Aktywność polityczna oznaczała dla tej grupy przede wszystkim działalność w sejmie i samorządzie terytorialnym. Interesujące przy tym, że znacząca część elity rządzącej III RP wywodziła się właśnie z szeregów „Solidarności”, jednak raczej spośród działaczy szczebla lokalnego i terytorialnego. Komisja Krajowa raczej nie stała się rezerwuarem kadr dla władz niepodległej Polski31.

Kolejną pozycją na liście życiowych wyborów jest działalność społeczna, której podjęło się siedemnastu członków KK. W opisywanej grupie zaledwie cztery osoby uczestniczyły w innym rodzaju aktywności – w tym przypadku w życiu politycznym oraz w jednym przypadku w biznesie. Zarazem tylko jedna osoba brała udział w opozycji przed 1980 r. Można zaryzykować hipotezę, że społecznikostwo wybrała ta część elity dawnej „Solidarności”, którą do aktywności publicznej przywiódł imperatyw działania na rzecz wspólnoty połączony ze zdolnościami organizacyjnymi i przywódczymi, ale też z niechęcią do instytucji politycznych. Ludzie ci odnajdywali się w „Solidarności” będącej żywiołowym ruchem rewindykacyjnym skierowanym przeciwko dyktaturze, ale nie potrafili lub nie chcieli dostrzec dla siebie miejsca w świecie wolnego rynku i demokracji parlamentarnej. Równocześnie omawiany model życiowej trajektorii jest silnie skorelowany z emigracją (działacze polonijni): ośmiu z przyszłych społeczników opuściło Polskę w latach osiemdziesiątych, w tym sześciu pozostało za granicą na stałe. Decyzja „emigrować czy nie” w zbyt dużym stopniu zależała od czynników zewnętrznych, losowych – siły szantażu SB, sytuacji życiowej i rodzinnej – żeby postrzegać ją w tych samych kategoriach co inne wybory życiowe. Ten aspekt należy wziąć pod uwagę, analizując prozopografię związkowej elity – nie wszyscy mieli równe szanse decydowania o swojej życiowej trajektorii.

Piętnaście osób zdecydowało się na karierę biznesmenów; w tej grupie znalazło się też dziewięciu (byłych lub przyszłych) polityków. Biznesmeni to także jedyna grupa znacząco wyróżniająca się swoim profilem wiekowym – mediana wynosi 36 lat (43 lata dla wszystkich członków KK). Jedenastu działaczy KK kontynuowało działalność w strukturach związku (przeważnie jako przewodniczący zarządów regionu), również często łącząc to z działalnością polityczną.

Kwerenda w słownikach biograficznych (zwłaszcza Encyklopedii Solidarności oraz Opozycji w PRL. Słowniku biograficznym 1956–89), a także w Internecie pokazuje, że 31 członków KK trwale wypadło poza nawias elity. To ludzie, o których, posługując się kategoriami potocznymi, można powiedzieć, że nie zrobili kariery. Najczęściej nie wiemy o nich po prostu nic; zwłaszcza o czternastu osobach, które emigrowały na Zachód. Jednak już sam brak wiadomości jest wymowny. W epoce społeczeństwa informacyjnego aktywna i przedsiębiorcza jednostka niemal zawsze pozostawia ślad w sieci. Omawiana grupa 31 działaczy nie jest znacząco starsza od ogółu członków KK; tylko dwie osoby osiągnęły wiek emerytalny w pierwszej dekadzie III RP, tylko dwie zmarły.

Komisja Krajowa przez 2,5 miesiąca swego funkcjonowania była zarazem najważniejszą reprezentacją społeczeństwa, jak i gremium decyzyjnym w instytucji wyrastającej na alternatywną władzę państwową. W przytłaczającej większości jej członkowie zetknęli się z opozycją po raz pierwszy w Sierpniu ’80, jednak po wprowadzeniu stanu wojennego gremialnie zaangażowali się w działalność podziemną, w której – jeśli represje nie zmusiły ich do emigracji – wytrwali aż do reaktywowania związku wiosną 1989 r. Wielu członków komisji zasiliło szeregi elity politycznej III RP, chociaż z woli wyborców przeważnie nie odegrali w niej pierwszoplanowej roli. Co znamienne, najbardziej rozwinęły się kariery tych działaczy, którzy wcześniej przeszli przez strajki studenckie 1968 r. lub KOR. To właśnie oni współtworzyli pierwsze i drugie pokolenie formacji, którą Jacek Raciborski, kreśląc portret elity rządowej III RP, nazwał „zawodowymi rewolucjonistami”32.

1 Wśród najważniejszych prac wymienić należy: Polacy ’81. Postrzeganie kryzysu i konfliktu, red. W. Adamski, Warszawa 1996; Polacy ’80. Wizje rzeczywistości dnia (nie)codziennego, oprac. M. Marody z zespołem, Warszawa 2004; Polacy – jesień ’80, oprac. I. Krzemiński z zespołem, Warszawa 2005; A. Touraine, Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980–1981, Gdańsk 2010; I. Krzemiński, Solidarność. Projekt polskiej demokracji, Warszawa 1997; B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiorowisko”? I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ Solidarność, Warszawa 2003.

2 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Warszawa 1990.

3 Na uwagę zasługuje zwłaszcza siedmiotomowa synteza NSZZ „Solidarność” 1980–1989 pod redakcją Łukasza Kamińskiego i Grzegorza Waligóry (Warszawa 2010), opracowana przez IPN.

4 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981..., s. 268.

5 L. Stone, Prosopography, „Daedalus” 1971, nr 1, s. 46–79.

6 Por. K.S.B. Keats-Rohan, Progress or Perversion? Current Issues in Prosopography: an Introduction, 2003, http://users.ox.ac.uk/~prosop/progress-or-perversion.htm; Select Bibliography of Works Relating to Prosopography, http://users.ox.ac.uk/~prosop/; T.F. Carney, Prosopography: Payoffs and Pitfalls, „Phoenix” 1973, t. 27, nr 2, s. 156–179.

7 Por. M. Żyromski, Teorie elit a systemy polityczne, Poznań 2007, s. 17–60; E. Etzioni-Halevy, Elites: Sociological Aspects [w:] International Encyclopedia of Behavioral and Social Sciences, red. N.J. Smelser, P.B. Baltes, Amsterdam – New York 2001, s. 4420–4424.

8 Elity rządowe III RP 1997–2004. Portret socjologiczny, red. J. Raciborski, Warszawa 2006, s. 9–10.

9 OK, „Solidarność” – narodziny ruchu, Stenogram obrad I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, 3 dzień I tury, mps, s. 20.

10 Polacy ’81..., s. 162.

11 Polacy – jesień ’80..., s. 95.

12 OK, „Solidarność” – narodziny ruchu, Stenogram obrad I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”, 6 dzień I tury (10 IX 1981 r.), mps, k. 18.

13 Ibidem, 4 dzień II tury (29 IX 1981 r.), mps, k. 63.

14 Za wskazówki dotyczące wykresu dziękuję Dariuszowi Stoli.

15 Źródło danych demograficznych: Główny Urząd Statystyczny, http://www.stat.gov.pl/PI_gus/ludnosc_piramida/start.htm (4 I 2012 r.). Ponieważ w skład KK wchodzili niemal wyłącznie mężczyźni, w tabeli uwzględniono dane dla populacji męskiej.

16 Jak wykazał Władysław Adamski, bazą społeczną „Solidarności” byli przede wszystkim robotnicy wykwalifikowani w wieku do 24 lat – 85 proc. z nich należało do związku (W. Adamski, Anatomia protestu i ruchu „Solidarności” [w:] Polacy ’81..., s. 160).

17 Por. M. Zaremba, „Bigosowy socjalizm”. Dekada Gierka [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003, s. 183–200.

18 Polacy ’80..., s. 110–126.

19 Ibidem, s. 115.

20 Por. P. Osęka, ‘The People of March’. A Self-portrait of Poland’s Generation ’68 [w:] ‘Talkin’ ‘Bout my Generation’. Conflicts of Generation Building and Europe’s ‘1968’, red. A. von der Goltz, Göttingen [2011], s. 137––159.

21 Dokładne ustalenie składu KKP nie jest możliwe na podstawie zachowanych dokumentów. Formalnie rzecz biorąc, do KKP należały 52 regiony, które delegowały swoich przedstawicieli do udziału w obradach – stąd jeden region mógł być reprezentowany na przestrzeni kolejnych miesięcy przez dwóch lub więcej działaczy (A. Paczkowski, Wstęp [w:] Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ „Solidarność”. Posiedzenie w dniach 9–10 kwietnia 1981 r., red. B. Kopka, Warszawa 1996, s. 16–18).

22 Por. D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010, s. 315–322. Pisząc o członkach KK, którym udzielono zezwolenia na wyjazd, Dariusz Stola wymienia wyższą liczbę – 36 osób. Być może rozbieżność wynika z niedokładności rejestrów MSW, niewykluczone też, że część liderów „Solidarności” w ostatniej chwili zrezygnowała z wyjazdu.

23 I. Krzemiński, Solidarność..., s. 139–140.

24 Marzec 68. Referaty z sesji na Uniwersytecie Warszawskim w 1981 roku, Warszawa 2008, s. 82.

25 M. de Hernandez-Paluch, Między marcem a KOR-em, „Kontakt” 1988, nr 4, s. 27.

26 Czy istnieje pokolenie marcowe?, „Więź” 1988, nr 3 (353), s. 8.

27 Relacja Anny Dodziuk, Warszawa 2009, w zbiorach autora.

28 M. Szejnert, T. Zalewski, Szczecin: grudzień – sierpień – grudzień, Londyn 1986, s. 357, 359.

29 A. Touraine, Solidarność..., s. 234.

30 J. Jankowska, Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, Warszawa 2003, s. 514–515.

31 Elity rządowe..., s. 90.

32 Ibidem, s. 86–89.

Bartosz Kaliski

Uczestnicy I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” o Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Próba analizy semantycznej

Za motto tego artykułu mógłby posłużyć fragment wypowiedzi Piotra Ejsmonta, delegata Regionu Gdańskiego „Solidarności”, który siódmego dnia drugiej tury krajowego zjazdu (2 października 1981 r.) rzekł: „Nie traktujmy władzy ani partii jako monolitu, bo to nie jest prawda. Trzeba odróżniać, że co innego znaczy Olszowski, co innego Kania, co innego Łabęcki czy Fiszbach, co innego Bratkowski czy doły partyjne. Tak samo jest w aparacie władzy. Co niektórzy chcieliby, żeby partyjni w związku określili się, chce tego również prawica w partii i pan Siwak. [...] Niektórzy np. boją się nawet rozmawiać z władzami partyjnymi w zakładach pracy, żeby się jakąś czerwoną chorobą nie zarazić. Boję się, żeby ta głęboka nieufność w naszych szeregach nie doprowadziła do kolejnego okresu wypaczeń, tym razem w naszym związku. Do pozbywania się wartościowych ludzi pod wpływem pomówień, do zrażania sobie społeczeństwa i innych bliskich nam organizacji. Myślę, że nie mamy co się bać o utratę naszej niezależności, jeśli u nas wszystko będzie jawne. Owszem, nie można iść na ścisłą współpracę z niektórymi ludźmi czy organizacjami, ale nie przesalajmy w drugą stronę, żebyśmy wszystkich, którzy nie są wśród nas, traktowali jako wrogów”33. Jego słowa odnosiły się do coraz głębszych podziałów politycznych w „Solidarności”, jakie rysowały się jesienią 1981 r. Czynnikiem różnicującym w sporach w związku stawała się w coraz większym stopniu przynależność do PZPR (aktualna lub miniona), która budziła nieufność. Ejsmont tymczasem przestrzegał delegatów przed upraszczającym, zideologizowanym rozumieniem partyjności, wskazywał na obecną w PZPR ideową różnorodność, większą niż kiedykolwiek wcześniej (będącą nota bene przyczyną kryzysu partii i odpływu jej członków: między latem 1980 r. a latem 1981 r. odeszło ich 300 tys.)34.

Paweł Rojek, autor jednej z najciekawszych książek o „Solidarności” wydanych w ostatnich latach, zauważył, że w korpusie dokumentów I Krajowego Zjazdu Delegatów nazwa Polska Zjednoczona Partia Robotnicza pada tylko raz, i to w marginalnym miejscu. Znajdziemy ją w sprawozdaniu Krajowej Komisji Porozumiewawczej, które stało się podstawą oceny KKP przez delegatów35. Nie znaczy to, że wówczas nie interesowano się w ogóle PZPR. Wręcz przeciwnie, z trybuny w różnoraki sposób, nieustannie odnoszono się do partii rządzącej – w dyskusjach mniej ważnych lub zasadniczych.

Oczywiście wolno nam w tym milczeniu najważniejszych dokumentów zjazdowych na temat partii widzieć tylko niechęć do niej, ale to, jak mniemam, nie opisze dostatecznie nastawienia wobec niej, jakie zaznaczało się w hali „Olivia”. Delegat Mazowsza, inżynier Karol Szadurski z Huty Warszawa, w swym wystąpieniu piątego dnia drugiej tury zjazdu (30 września) zabrał głos niejako w imieniu miliona członków „Solidarności” jednocześnie noszących legitymacje partyjne. Apelował o więcej demokracji w związku, ponieważ – alarmował – jest ona zagrożona: „Niejednokrotnie sam jako członek partii odczułem i w czasie trwania zjazdu, i wcześniej różne nieprzychylne, z góry źle nastawione do mnie stanowiska. Uważam, że błędem wszystkich nas byłoby, gdyby takie stanowiska stały się zjawiskiem powszechnym. Zamiast występować przeciw, uważam, że warto walczyć, warto się przyjrzeć naszym stanowiskom, naszej pozycji wobec podstawowych spraw i zagadnień związkowych. To nie jest tylko kwestia podpisania deklaracji, jest to kwestia aktywnego poparcia dla działań związku”. Dawał do zrozumienia, że linie podziałów politycznych nie przebiegają po prostu wzdłuż osi partyjni – bezpartyjni. Podał przykład swego zakładu pracy. Otóż około 18 września 1981 r. w dzienniku telewizyjnym w imieniu załogi zabrał głos reprezentant aktywu Komitetu Fabrycznego PZPR Huty Warszawa. Jego wypowiedź dotyczyła poparcia, jakiego komitet udzielił słynnemu oświadczeniu Biura Politycznego KC PZPR z 16 września tr., będącemu wrogą odpowiedzią na przebieg pierwszej tury. Jak się zdaje, aktywista, nie zważając na rzeczywiste nastroje panujące w hucie, uznał oświadczenie komitetu za stanowisko wszystkich pracowników członków PZPR. 19 września Szadurski, przewodniczący Komisji Zakładowej „Solidarności”, na wiecu wystąpił z apelem do hutników – szeregowych członków partii, by zaprotestowali przeciw manipulacji i wypowiadaniu się w ich imieniu przed kamerami telewizyjnymi. W ciągu dwu dni około 4 tys. zatrudnionych, w tym bardzo wielu partyjnych, pozytywnie odniosło się do jego słów, składając podpis pod protestem.

Szadurski z trybuny zjazdowej podawał ten fakt jako przykład zasypywania podziałów i uznawał go za przejaw żywej demokracji w „Solidarności”, godny naśladowania w innych zakładach. Nie wszyscy delegaci podzielali jego pozytywne (do tego czasu przynajmniej) doświadczenia współpracy z zakładową organizacją partyjną. W Hucie Warszawa dzięki sprzyjającej postawie dyrekcji Komisja Zakładowa „Solidarności” w niemałym zakresie faktycznie współuczestniczyła w zarządzaniu zakładem, utworzyła nawet Radę Robotniczą, będącą organem samorządu, dyrektor zaś chętnie i bez uprzedzeń wysłuchiwał opinii działaczy związku szczebla wydziału odnośnie do spraw produkcji36.

Niechęć do umieszczania w jakimkolwiek miejscu w programie związku dotychczas wszechobecnego przecież słowa partia stanowiła niewątpliwie wyraz zrodzonego w „Solidarności” ducha obywatelskości – przekonania, że PZPR nie reprezentuje już narodu czy społeczeństwa jako całości, jest wyrazicielką tylko części opinii społecznej. Faktycznie odmawiano partii jej dotychczas zajmowanej pozycji w państwie. Społeczeństwo przez szesnaście owych miesięcy każdego dnia wyrażało wotum nieufności do PZPR, która na mocy poprawek do Konstytucji PRL z 1976 r. jako podmiot polityczny dysponowała nieograniczonym prawem do podejmowania podstawowych decyzji społecznych i politycznych37. Zresztą i PZPR od 1980 r. wolała występować wobec „Solidarności” w kostiumie rządu, udawała, że o najważniejszych sprawach państwowych decyduje się już nie w Komitecie Centralnym, lecz w Urzędzie Rady Ministrów (zresztą faktycznie zaczął się wówczas proces przesuwania ciężaru odpowiedzialności i kluczowych decyzji do URM).

Niemniej jednak stosunek „Solidarności” do PZPR postrzegano jako poważny problem – obradował w tej sprawie osobny XI zespół Komisji Programowej, powołanej podczas pierwszej tury zjazdu (w jego skład wchodzili m.in. Lech Kaczyński, Aleksander Małachowski, Władysław Siła-Nowicki, Jan Strzelecki, Jadwiga Staniszkis, Andrzej Stelmachowski, Leszek Nowak, Bogdan Lis, Jacek Bukowski, Andrzej Rozpłochowski, Karol Modzelewski). Spory toczone na tym forum należały do najgorętszych poruszanych podczas krótkiej, zbyt krótkiej nawet jak na warunki wielomilionowego związku zawodowego, dyskusji programowej. To wówczas na tle stosunku do PZPR wyodrębniły się wśród przywódców związkowych dwa skrzydła – fundamentalistów i pragmatyków; niektórzy obserwatorzy minimalizowali różnice między nimi, lecz zaznaczały się one i w debacie zjazdowej38.

Partia komunistyczna dla aktorów społecznych była naturalnym punktem odniesienia do tego, czym jest ich niezależny i samorządny związek. Co jednak mieli na myśli delegaci, gdy z trybuny zjazdowej wymieniali partię? Jakie miejsce zajmowała ona w ich światopoglądzie, czym była dla „solidarnościowego rozumu”? Czy zajmowała centralne miejsce w myśleniu o kryzysie i sytuacji Polski? A może zajmowała je już „Solidarność”? Czy partia skupiała tylko emocje i oczekiwania, była adresatem zarzutów i pretensji, a może wręcz obiektem wrogości delegatów?

Artykuł ten jest próbą zastosowania metody analizy językowej, opartej na teoriach pól semantycznych. Bazują one na jednym, podstawowym założeniu, wspólnym dla wielu nurtów językoznawstwa. Otóż uważa się, że znaczeniowa strona języka może być nośnikiem także ukrytych, nie danych wprost społecznie utrwalonych sposobów kategoryzowania i oceny rzeczywistości. Szczególnie wyraziście widać to w leksyce, np. pary pojęć: solidarnościowiec – solidaruch, ksiądz – klecha, partyjny – „czerwony” denotują te same obiekty, a jednocześnie nie są synonimami. Język pozostaje w nieprostej relacji do rzeczywistości pozajęzykowej. Znaczenie wielu słów nie odzwierciedla wiernie wszystkich cech obiektu, choć zawsze słowa są nośnikami konkretnych treści realnoznaczeniowych (w powyżej przywołanych przykładach nazywają kolejno: zwolennika NSZZ „Solidarność”, osobę konsekrowaną, członka PZPR). Użytkownik języka tak dobiera słowa, by uwydatnić pewne odcienie ich znaczenia, a umniejszyć inne (dlatego solidarnościowiec ma konotacje raczej pozytywne, a solidaruch zdecydowanie negatywne). Sytuacja komunikacyjna decyduje o tym, co mówca podkreśli, uwydatni, a co z pola znaczeniowego wyeliminuje. Znaczenie słowa, czy też, mówiąc ściślej, leksemu, zawiera kategoryzację obiektu nazywanego oraz elementy ocenne i emocjonalne. To uwikłanie znaków językowych w różne zależności asocjacyjne, kontekstowe i sytuacyjne szczególnie mocno uwidacznia się w przypadku pojęć abstrakcyjnych, takich jak socjalizm, komunizm, wolność, czyli tych, które tradycyjnie wypełniają słowniki polityczne partii i ruchów społecznych. Użycie określonych słów implikuje automatycznie interpretację rzeczywistości, którą użytkownik upowszechnia w procesie językowej komunikacji. Tych interpretacji bywa bardzo wiele, są one wobec siebie antagonistyczne, niekiedy wykluczające. Badanie sposobu używania poszczególnych słów staje się więc skomplikowanym procesem, zwłaszcza że wiele zjawisk istotnych pod względem komunikacyjnym wymyka się analizie semantycznej39. Dlatego właśnie to, co tu przedstawiam, nazwać muszę jedynie próbą analizy semantycznej.

Teoria pól znaczeniowych stosowana była zrazu do badania zasobów leksykalnych języków. Słownictwo danego języka uznaje się za zbiór powiązanych ze sobą leksemów, w którym wyróżnić można zespoły słowne, zwane polami znaczeniowymi. W każdym takim polu między poszczególnymi słowami przebiegają granice znaczeniowe, a każda zmiana leksykalna, np. wprowadzenie słowa lub jego usunięcie, powoduje semantyczne przekształcenia elementów pozostałych. Kształt pól jest skorelowany z istniejącymi ponad językiem polami pojęciowymi, które odzwierciedlają swoiste dla danej kultury sposoby ujmowania rzeczywistości. Pola semantyczne uznać więc można za empiryczne, bo uchwytne dla badacza, odzwierciedlenie właściwego dla danej grupy użytkowników języka sposobu rozumienia i opisywania świata40. Metafora przestrzenna dwuwymiarowego pola wydaje się przy tym i tak nazbyt uboga, by objąć bogactwo i specyfikę takiego zjawiska, jakim jest język. Już na podstawie analiz prostych wydawałoby się słów, oznaczających np. kolory czy zapachy w różnych kulturach, językoznawcy dochodzili do wniosku, że odtworzenie pełnych pól semantycznych nastręcza ogromnych trudności. Wzrosną one, gdy weźmiemy pod uwagę podlegające rozmaitym interpretacjom wspominane już tu pojęcia abstrakcyjne.

Zasób słowny języka naturalnego zmienia się bardzo szybko, a gwałtowne przemiany polityczne – jak okres 1980–1981 – naruszają dotychczas obowiązujące wzorce komunikacji społecznej. „Solidarność” zdetronizowała nowomowę, dotychczas wszechwładnie panującą (choć podważaną i zwalczaną od kilku lat przez opozycję demokratyczną) i ujawniła jej ograniczenia, zdemaskowała ją jako język ideologiczny41. Antykomunikacyjna nowomowa wymuszała aprobatę, podporządkowanie się, nie dopuszczała słuchacza do głosu, była jednogłosem totalitarnej władzy. W spektakularny sposób uległa w zderzeniu z wielogłosową wspólnotą strajkujących w Stoczni Gdańskiej i wyrosłą z niej „Solidarnością”. Upowszechniany w propagandowych tekstach „socjalizmu model liryczny”42 rozsypał się w proch pod wpływem kryzysu ekonomicznego. Gołe półki w sklepach obnażały prawdę o PRL, o której mówiono już otwarcie jako katastrofie. Propaganda partyjna w sierpniu 1981 r. została jeszcze wzmocniona, co irytowało społeczeństwo. Kazimierz Brandys postulował wtedy pod adresem rządu: „jeśli nie jest zdolny mówić prawdy, niechże przynajmniej nie oczernia, niech zmieni metody i styl; skoro zabrakło papierosów i mięsa, śmiało może zabraknąć propagandy”43.

Szeroko czytywana, wszechobecna prasa powielaczowa „Solidarności” – biuletyny, pisemka zakładowe zajmujące się sprawami ogólnonarodowymi – strąciła z piedestału dotychczas czczone świętości, jak socjalizm, Związek Radziecki, partię. Oplotły je sieci zupełnie nowych, nieprawomyślnych, a nawet antysystemowych skojarzeń. Socjalizm oznaczać zaczął niedostatek i braki w zaopatrzeniu, otaczany wdzięcznością Związek Radziecki zamienił się w niesympatycznego Wielkiego Brata, a niezawodna partia – w syndykat czerwonych sługusów „onych”. Skończyła się wreszcie okupacja semantyczna, równie dla Polaków upokarzająca jak wojskowa – stwierdzał Timothy Garton Ash44. Rzeczy można było wreszcie nazwać po imieniu, choć proces odzyskiwania wolności słowa miał charakter ewolucyjny. Jego elementem było dążenie związku do objęcia instytucji cenzury regulacjami ustawowymi.

Paweł Rojek w swej ciekawej książce dokonał przeglądu stanowisk badawczych czołowych socjologów i politologów, opisujących „Solidarność”. Niektórzy z nich wskazywali na liczne treściowe i strukturalne podobieństwa między „Solidarnością” a PZPR, inni natomiast uznawali pełną unikatowość psychospołecznego zjawiska „Solidarności”. W polskiej literaturze socjologicznej, jak przekonuje autor Semiotyki Solidarności, ukształtowały się więc dwa generalne modele dyskursu „Solidarności”, w każdym z nich możemy oczywiście wyróżnić poszczególne odmiany. Podział ten jest – trzeba przyznać rację jego krytykom – nader ogólny i nieprecyzyjny, niemniej na nim semiotyk opiera część teoretyczną swej książki.

Pierwszy model podkreśla, że antykomunistyczna „Solidarność” była odbiciem systemu otaczającego, jego odzwierciedleniem. Jadwiga Staniszkis pisała w książce Samoograniczająca się rewolucja – według interpretacji Rojka – że bunt solidarnościowy odbijał znaczną część treści ideologii komunizmu, w dodatku bez zanegowania struktury rozumowania właściwej komunizmowi. Komunizm implikował bezalternatywność i dychotomiczność wizji świata, wprowadzał ostry podział na wroga i swojego, stanowił klasyczny – mówiąc językiem semiotycznym – binarny system myślowy. Odwrócenie realizowane było w ten sposób, że to, co w dyskursie komunistycznym ceniono najwyżej, w dyskursie solidarnościowym otrzymywało znak ujemny.

Sergiusz Kowalski szedł jeszcze dalej. Pisał, że związek zawodowy utożsamiał wszystkie niekomunistyczne wartości i symbole, ergo to, co niekomunistyczne, postrzegano jako antykomunistyczne. Zgodnie z tą wizją „Solidarność” uchodziła za ukoronowanie wszystkiego, co najlepsze w dziejach Polski, wyrastała z tradycji zarówno Józefa Piłsudskiego, jak i Romana Dmowskiego, nie pomijając myśli chrześcijańskiej45. Staniszkis z kolei stwierdzała, że obraz świata tworzony przez „Solidarność” był równie spolaryzowany jak obraz partyjny, a aprioryczność „Solidarności” zasadniczo podobna do aprioryczności PZPR, gdyż uznawała ona swą z góry słuszną moralną rację za niekwestionowaną. Dychotomiczna wizja świata (podział rzeczywistości na to, co dobre i złe, fałszywe i prawdziwe) pociąga za sobą dogmatyzację umysłu i myślenie życzeniowe, czyli czarno-białą wizję świata.

Zdaniem Kowalskiego ponadto wśród działaczy solidarnościowych powszechnie działał mechanizm eksternalizacji – przypisywania dobra społeczeństwu, zła zaś władzy-systemowi-PZPR46. W ten sposób powstawała „bezalternatywna ideologia solidarnościowa”. Była ona moralnie zniewalająca i kazała „w przypadku sporu posługiwać się tą samą argumentacją, odwołującą się do tego samego zestawu wartości, ukrywającą różnice aksjologiczne”. Co więcej, Kowalski nazywa ideologię „Solidarności” mylącą. Pozornie opowiadała się ona za pluralizmem i go dopuszczała, lecz w istocie usiłowała ujawnione w jej obrębie różnice zdań sprowadzić do „wyłaniającego się porządku zbiorowego, nad którym nikt z osobna nie panuje, a który ex definitione winien bezkolizyjnie kojarzyć to, co partykularne, z tym, co zbiorowe”47. To chyba najmocniejsze słowa, jakie usłyszała „Solidarność” ze strony swych sympatyków, do jakich przecież mimo wszystkich zastrzeżeń należał Kowalski (współpracownik Komitetu Obrony Robotników, zaangażowany jeszcze przed 1980 r. w działania opozycyjne).

Nie mniej finezyjną konstrukcję krytyczną zaproponowała Staniszkis, wytykając „Solidarności” kierowanie się mitem moralnej słuszności, nieumiejętność opisu rzeczywistości PRL, posługiwanie się nienegocjowalną ideą dobra wspólnego, a co za tym idzie – czarno-białą wizję świata, dogmatyzację myślenia. W konsekwencji solidarnościowcy pozostawali ślepi na podziały wewnątrz PZPR, nie dostrzegali liberałów, ignorowali „poziomki”, nie byli w stanie rejestrować i nagradzać zmian w zachowaniu przeciwnika48. Rojek do grona badaczy-krytyków „Solidarności” włącza także Bronisława Świderskiego. Nam wolno widzieć w nim jeszcze choćby Andrzeja Walickiego49.

Zgodnie z drugim generalnym modelem interpretacyjnym „Solidarność” była zasadniczo niekomunistyczna, aideologiczna, a jej myśl oznaczała nie tyle rozbicie systemu, ile jego przekroczenie. Rojek do reprezentantów tego stanowiska zalicza Ireneusza Krzemińskiego, Alaina Touraine’a z zespołem, Romana Bäckera. Utrzymywali oni, grosso modo, że nie tyle treść ruchu „Solidarności” odróżniała go od komunizmu, ile forma wizji świata. Zupełnie więc inaczej niż Staniszkis i Kowalski postrzegali związek. Nie widzieli w nim nosiciela objawionej prawdy, nie przypisywali mu charakteru manichejskiego – nie dostrzegali czarno-białych podziałów. „Solidarność” jawiła się im jako ruch wolnościowy, zmierzający do liberalnej demokracji w stylu zachodnim, niechętny wszelkim praktykom totalitarnym, a zwłaszcza tym cechom, które wykrywali Staniszkis i Kowalski. Zgodnie z tym modelem „Solidarność” akceptowała kilka podstawowych wartości, najmniej kontrowersyjnych, a w innych sferach dopuszczała różnicę zdań – pluralizm. Według Krzemińskiego wspólny zestaw wartości, wiara w godność i wspólnotę nie były ideologiczne – w odróżnieniu od tego, z czym mieliśmy do czynienia w PZPR. Wartości solidarnościowe nie pociągały za sobą konieczności przyjęcia zbioru sztywnych przekonań. Jedność nie równała się ujednoliceniu. We wspólnocie liczył się każdy głos każdej osoby z osobna. W konsekwencji można było wyrazić każdy punkt widzenia, i tak działo się podczas zjazdu delegatów w Gdańsku Oliwie. Jak to ujmuje Rojek: „Solidarność opierała się więc na pewnych wartościach i dzięki temu dopuszczała wielość opinii. Partia z kolei opierała się na pewnych przekonaniach, przez co musiała wykluczać niektóre opinie”50. Wywód powyższy nie jest precyzyjnym odtworzeniem różnic stanowisk, raczej je sygnalizuje i nieco przy tym upraszcza. Niemniej Rojek dobrze rozpoznał punkty ciężkości tych interpretacji, nawet jeśli je w jakimś stopniu na swoje potrzeby przerysował51.

Analiza użycia leksemu partia-PZPR w całym zapisie obrad krajowego zjazdu może nam pomóc w rozstrzygnięciu, którzy z wyżej opisanych badaczy zbliżają się do pojęciowego uchwycenia tego, czym była „Solidarność”. Sposobem na rozsądzenie sporu może być próba oceny stopnia ideologizacji języka „Solidarności”. Czy w czasie zjazdu doszło do wytworzenia się ideololektu związku? Czy ukształtował się propagandowy, w miarę jednolity obraz przeciwnika, czyli partii komunistycznej, właściwy strukturom i ugrupowaniom posługującym się sztywnymi, dychotomicznymi klasyfikacjami? Jeśli tak, to jakie formy i formuły językowe go współtworzyły?

Na potrzeby tego tekstu prześledziłem, w jakich kontekstach pojawiał się skrótowiec PZPR (i jego synonimy, czyli partia, pezetpeer) w całym liczącym blisko 2 tys. stron stenogramie I Krajowego Zjazdu Delegatów. Niewątpliwie PZPR jest pojęciem abstrakcyjnym, ale i zarazem konkretnym. Zastosowanie klasycznej definicji słownikowej, składającej się z dwu członów (genus proximum i differentia specifica, czyli podającej podobieństwo i różnicę, np. X to Y, który Z), nie oddaje tego, czym była PZPR. Zdefiniowanie PZPR jako partii politycznej, która rządziła w PRL, rozmija się z intuicjami świadków i badaczy przeszłości (PZPR nie była klasyczną partią, tj. elementem wielopartyjnego systemu opartego na swobodnej konkurencji i rywalizacji, lecz partią hegemoniczną) i przez to trąci fałszem. Trafniej byłoby określić PZPR jako grupę ludzi dzierżącą władzę w PRL, co niewiele zresztą ułatwia, albowiem nie każda osoba w szeregach partii miała równy dostęp do jakiejkolwiek władzy politycznej (można by rzec, że władzę sprawowała partia, lecz władzę dzierżyli tylko nieliczni, najwyżej uplasowani jej członkowie). Innymi słowy, nie da się opisać PZPR, nie opisując systemu politycznego PRL i rzeczywistości realnego socjalizmu. W definicję uwikłane muszą być tym samym nasze sądy na temat Polski Ludowej jako takiej, a więc staje się ona zależna od stanowisk ideowo-politycznych zajmowanych przez użytkowników języka – aktorów społecznych. Czy działacze związkowi mieli na tyle wyraziście określoną własną definicję PZPR, że można mówić o ideologizacji jej postrzegania? Stąd już niedaleko do pytania, czy istniała ideologia „Solidarności”. Sergiusz Kowalski przed laty dał na nie odpowiedź raczej twierdzącą, a uczynił to moim zdaniem nazbyt pochopnie. Ten tekst jest więc w szczególności polemiką z jego stanowiskiem, wyrażonym w przywoływanym już haśle o istnieniu „bezalternatywnej ideologii solidarnościowej”.

W pomysłowy i użyteczny badawczo sposób zoperacjonalizowali pojęcie pola semantycznego francuscy badacze z Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint-Cloud. Zajmowali się oni badaniem słownictwa zarówno poszczególnych publicystów (np. Saint-Justa), jak i okresów w dziejach Francji. Właśnie im zawdzięczam inspirację teoretyczną52. Generalne założenia badawcze metody podkreślają, że tekst nie jest przezroczysty, szukanie znaczenia słowa wymaga pracy nad tekstem (zarówno mówionym, jak i pisanym). Odszukać znaczenie znaczy przeanalizować wszystkie konteksty, w jakich się ono pojawia.

Dane słowo analizuje się poprzez ustalenie kilku jego powiązań w kontekście całych wypowiedzi. Na siatkę powiązań leksemu składają się słowa będące określeniami (odpowiadają na pytanie: jaki jest?), asocjacjami (z czym się wiąże?, co mu towarzyszy?), opozycjami (co jest jego przeciwieństwem?), ekwiwalentami (równoważnikami wskazującymi, z czym utożsamiany jest podmiot). Leksykolodzy wyodrębniali jeszcze określenia opisujące działania podmiotu (co robi?) i działania na podmiot (co się wobec niego, z nim robi i co trzeba zrobić?). Przeprowadzone na potrzeby tego tekstu rozróżnienia w obrębie zbiorów powiązań (podział asocjacji na pozytywne, negatywne, neutralne; podział opozycji na abstrakcyjne i zbiorowe bądź osobowe; szczegółowe rozróżnienie działań podmiotu) są wkładem własnym autora niniejszego artykułu do tej metody. Ostatnim etapem pracy badacza jest oczywiście interpretacja53.

Leksykologia operuje zasadniczo na poziomie słownictwa, a nie całych wypowiedzi, dotyczy więc języka zbiorowości, a nie jednostek. Stąd bierze się jej słabość. Pewne zjawiska komunikacyjne wymykają się analizie – wszelkie erystyczne i retoryczne chwyty, indywidualna strategia argumentacyjna, ambiwalencja, żart, ironia. Metoda nie bierze pod uwagę reakcji słuchaczy, a jak wiemy, delegaci na zjazd mieli możność łatwego wyrażania aprobaty tego, co było z trybuny zjazdowej wygłaszane. Podnosili wówczas w górę swe mandaty lub bili brawo. Chętnie i często to czynili, więc ich reakcje są niekiedy ważnym tłem wypowiedzi z trybuny zjazdu, tu nieuwzględnianym.

Nie jest celem artykułu odkrywanie jakiegoś specyficznie solidarnościowego sposobu widzenia świata polityki, a w szczególności PZPR na zjeździe „Solidarności”. Nie chcę w nim przeprowadzić dekonstrukcji myślenia związkowców. Aby naprawdę rzetelnie opisać specyficznie „solidarnościowy rozum”, należałoby poddać analizie jakiś zespół komunikatów językowych z tej samej epoki, zdefiniowany jako niesolidarnościowy (jeśli udałoby się takowy ostro wyodrębnić), a następnie porównać go z językiem „Solidarności”. W tym kierunku poszedł Rojek, zestawiając w ciekawy sposób kluczowe dokumenty IX Zjazdu PZPR i I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”. Mnie jednak interesują słowa żywe, wypowiedziane przez związkowców obecnych w „Olivii”, a nie wypracowane, wyważone projekty polityczne (np. program Samorządna Rzeczpospolita). By zachować minimum naukowej ścisłości rygorów, należałoby dopiero z ich słowami zestawić stenograficzny zapis obrad delegatów PZPR w warszawskiej Sali Kongresowej. To zadanie dla całego zespołu badaczy dyskursu i może kiedyś zostanie zrealizowane. Tymczasem w artykule tym postaram się jedynie ustalić, czy „Solidarność” wykształciła swój ideololekt – własny język ideologiczny, który dążyłby do zastąpienia dotychczas dominującego języka partyjnej nowomowy.

Ideololekt – jak każda mowa propagandowa – charakteryzuje się arbitralnością i odgórnością stwierdzeń, posługuje się zrytualizowanymi formułami językowymi. Chętnie sięga po wykładniki imperatywności – tryb rozkazujący, formę bezokolicznika, tryb warunkowy, stosuje szeroko przeciwstawienie „my” – „wy”, dychotomicznie wartościuje zjawiska i osoby. Unika pojęć neutralnych emocjonalnie, a nawet sięga po ekspresywizmy leksykalne, najczęściej pejoratywne. Lubuje się w słownictwie patriotycznym, patetycznym, niekiedy militarnym54. Stanie się nowomową, gdy posługująca się nią grupa obejmie władzę.

Pierwsza tura zjazdu „Solidarności” dostarczyła mniej materiału leksykalnego niż druga, albowiem trwała krócej. Nie zdecydowałem się jednak połączyć materiału uzyskanego ze stenogramów obu tur, by podkreślić, że obradowały one w odmiennej sytuacji politycznej. Uchwalone 8 września 1981 r. Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej zintensyfikowało antysolidarnościową kampanię propagandową, która nie pozostała bez wpływu na postrzeganie partii w szeregach aktywistów „Solidarności”. Można wręcz postawić hipotezę, że przyspieszyła proces polaryzacji postaw wśród delegatów. W artykule wzięto pod uwagę wszystkie wypowiedzi delegatów, pominięto np. przemówienie ministra Stanisława Cioska, który w imieniu rządu witał obradujących i prezentował oczywiście inny obraz ugrupowania, z którym był związany. Zestawienie poniższe ujmuje również słowa, jakie pojawiły się w polu semantycznym PZPR tylko raz, w jednej wypowiedzi (nie uwzględnia ono nazw własnych, np. nazwisk działaczy i polityków, albowiem same w sobie nie niosą one treści realnoznaczeniowych, choć w konkretnej sytuacji społeczno-politycznej były bardzo znaczące). Uporządkowane wyniki badania wyglądają następująco:

Uczestnicy pierwszej tury zjazdu (5–10 września 1981 r.) o PZPR

Określenia: wyposażona w podwójną władzę polityczną i gospodarczą; odporna na wpływ społeczeństwa i „Solidarności”.

Asocjacje pozytywne: konstytucja; socjalistyczne stosunki społeczne; linia porozumienia; akceptowana przez naród i wybrana silna władza.

Asocjacje negatywne: klęska, gospodarcza tragedia, narzucony członkom „Solidarności” system mentalności; zasłanianie się hasłami; tak zwany socjalizm; upadek kraju; ubóstwo; wyzysk; strach i kłamstwo; katastrofa narodowa; radykalizm; znana nam wszystkim rola; monopol polityczny; konfrontacja, świadome dezinformowanie społeczeństwa; incydent bydgoski, niemożliwe ukaranie przestępcy.

Asocjacje neutralne: członkowie egzekutywy, komisji rewizyjnej PZPR, komisji kontroli
partyjnej; kierownicza rola; losy całego kraju i narodu; metody rządzenia; umowy dwustronne.

Opozycje abstrakcyjne: odbudowa etyczna społeczeństwa; reforma gospodarcza, szansa uniknięcia kompletnej ruiny i głodu; zasada powoływania i zatwierdzania dyrektorów przez samorządy pracownicze i załogi; mniej podejrzliwości, większe zaufanie, wzmocnienie władzy związkowej; niezależność ruchu związkowego; struktura zarządzająca i wykonawcza „Solidarności”; świat cywilizowany; strona społeczna; reforma; praca nad uzdrowieniem systemu społecznego i gospodarczego; samorządy; prokuratura.

Opozycje osobowe i zbiorowe: załogi; my; ludzie, jakich będziemy wybierać; pokrzywdzeni, wielka niezależna „Solidarność”; społeczeństwo; związek niechcący pełnić roli partii, zrzeszający ludzi o różnych poglądach politycznych; partia kokietująca związek; partia artykułująca interesy „Solidarności” wobec parlamentu; naród polski; Kościół; Komisja Rewizyjna „Solidarności”.

Ekwiwalenty abstrakcyjne: aparat partyjny; układ centralizacyjny; socjalistyczne i postępowe siły polskie; władze; inne kierunki polityczne; system polityczny i społeczny; państwo; dotychczasowy sposób rządzenia.

Ekwiwalenty osobowe i zbiorowe: rząd; klasa robotnicza; związek zawodowy „Solidarność”; pracodawcy, właściciele, oni; osoby pełniące funkcje w organizacjach politycznych; klub właścicieli Polski Ludowej; klasa prominentów; oligarchia egoistyczna i dyletancka, niepodlegająca żadnej kontroli.

Działania podmiotu:

– działania wobec „Solidarności”: robi propagandę, celową robotę, żeby żaden plon „Solidarności” nie wzeszedł; próbuje narzucać „Solidarności” próbę sił; dzieli „Solidarność” na umiarkowanych i radykałów;

– inne działania: dyktuje decyzje rządowi; pełni kierowniczą rolę w budowie socjalizmu i w państwie; robi to samo co „Solidarność”, tj. wszystko miesza; wyczerpała kredyt zaufania; nie ma koncepcji na temat swej kierowniczej roli; dogaduje się ze związkami branżowymi; ma władzę (milicję, bezpiekę, wszystko); straciła monopol polityczny; usztywnia ton prasy; robi konflikty zastępcze; formuje władze państwowe; obudziła się z kacem; podporządkowuje sobie życie publiczne; niszczyła, obezwładniała wszystkie instytucje społeczeństwa służące wyrażaniu woli społecznej; obawia się załóg zakładów, samorządów, dezinformuje społeczeństwo.

Działania wyrażone za pomocą czasowników modalnych:

a) nie powinna ograniczać kierowniczą rolą swobody rozwoju podstawowych wartości społecznych; nie powinna uzależniać związku zawodowego; jej program powinien zyskać akceptację; jej członkowie będący w „Solidarności” winni się określić w sytuacjach konfliktowych;

b) musi wykreślić hasło w rodzaju „program partii – programem narodu”; musi wykazać partnerstwo, przeprowadzić konsultacje, zyskać społeczną aprobatę;

c) chce odłączyć „Solidarność” od zakładów pracy;

d) nie może sobie pozwolić na utratę władzy nad społeczeństwem przez utratę możliwości obsadzania stanowisk; nie może mieć zagwarantowanej w konstytucji przewodniej roli.

Działania wobec podmiotu:

– działania „Solidarności”: „Solidarność” nie będzie wyróżniać pozytywnie żadnej partii, będzie stosowała tolerancję w sprawie przynależności swych członków do partii; „Solidarność” może wypowiadać się i wpływać na sposób sprawowania jej kierowniczej roli; „Solidarność” uzna rolę partii, jeśli zostanie to potwierdzone społecznym zaufaniem; „Solidarność” dąży do społecznej kontroli nad jej ekonomicznymi decyzjami; członkowie „Solidarności” powinni działać na rzecz programu „Solidarności” w PZPR;

– inne działania: trzeba zreformować władanie i dysponowanie produkcją przez PZPR; trzeba zweryfikować pełnienie kierowniczej roli w budowie socjalizmu i w państwie; związki zawodowe i robotnicy Jugosławii śledzą i śledzili jej wysiłki; nie stanie się tematem rozmów na zjeździe „Solidarności”; przejęli ją ludzie młodzi, zdecydowani, chcący jej bronić; należy świadomie ustawić ją w systemie; należy zlikwidować jej nomenklaturę; trzeba jasno określić przewodnią rolę; struktury kontrolne nic w niej nie zmieniły.

Interpretacje, część 1

Korpus określeń przymiotnikowych okazał się nader ubogi i nie może stać się podstawą do wyciągania szerszych wniosków. Nader znaczący wydaje się kolejny zbiór powiązań. Asocjacje zaklasyfikowane jako pozytywne nie mają nic wspólnego z językiem potocznym, zaczerpnięte są z nowomowy względnie języka oficjalnego, co widać w porównaniu z asocjacjami negatywnymi. Wśród tych znajdziemy silnie nacechowane emocjonalnie słowa, takie jak ubóstwo, wyzysk, strach i kłamstwo, katastrofa narodowa, a także silnie polemiczne, aluzyjne zwroty – znana nam wszystkim rola, tak zwany socjalizm, zasłanianie się hasłami – które co najmniej sugerują zdecydowaną negację. Jest ona tym wyraźniejsza, że słowa w rodzaju klęska, katastrofa gospodarcza w 1981 r. cieszyły się prawem obywatelstwa nawet w ówczesnym języku oficjalnym, który – jak wiemy – jeszcze w 1980 r. zerwał z propagandą sukcesu. Nawet PZPR przyznawała wówczas krótko i węzłowato, że sytuacja kraju jest fatalna55. By więc podkreślić odrzucenie istniejącego stanu rzeczy, należało język oficjalny, tracący stopniowo cechy nowomowy, jeszcze wyraźniej odrzucić; odróżnić się od niego.

W opozycji do PZPR stawiano – jak się można było spodziewać – zbiorowość określaną jako „my”, a także oczywiście „Solidarność” i społeczeństwo, a nawet naród polski. Społeczeństwo, które dotychczas rzadko było wymieniane w mowie publicznej (z wyjątkiem środowiska opozycyjnego po 1976 r.), awansowało do roli głównego oponenta partii. W tym gronie znajduje się także paradoksalnie – partia, ale inna niż dotychczas, czyli taka, która mogłaby artykułować interesy „Solidarności” wobec parlamentu, partia postulowana, PZPR w nowym kostiumie, przekształcona, inna niż dotychczas, jeszcze nieistniejąca. Pojawienie się wśród zbioru opozycji partii nie świadczy o istnieniu czarno-białego schematu PZPR versus nie-PZPR, czyli społeczeństwo itd. Zbiór opozycji-abstraktów denotuje nader szeroki zakres tego, czym PZPR nie była. Szczególnie wyraziście brzmią takie pojęcia jak świat cywilizowany, strona społeczna, odbudowa etyczna społeczeństwa. Terminy uznane za ekwiwalentne wobec PZPR już nie mają tej wyrazistości etycznej, znajdziemy wśród nich tradycyjne pojęcia z zasobu języka politologii: układ, system, aparat. Żywioł potoczności wnika natomiast do zbioru ekwiwalentów osobowych i zbiorowych, pojawiają się w nim ekspresywizmy leksykalne, udające terminy politologiczne – klub właścicieli Polski Ludowej, klasa prominentów, oligarchia. Podkreślają obcość PZPR. Schemat ten nie jest jednak jednoznaczny – w roli ekwiwalentu partii występuje też „Solidarność”.

Zbiór wyrażeń opisujących działania PZPR jest już pozbawiony niejednoznaczności – nie można wśród nich odnaleźć takich, które nie pokazywałyby jej destrukcyjnej zdaniem delegatów roli w społeczeństwie. W związku z tym pojawiają się liczne postulaty domagające się zmiany tego stanu rzeczy – działacze „Solidarności” zakazują i wymagają, wskazują, czego PZPR robić nie powinna. Ściśle z tymi postulatami związane są więc działania, jakim podlega PZPR, czyli działania ograniczające, powstrzymujące (są to oczywiście raczej czynności postulowane przez delegatów, ponieważ opisujemy tu rzeczywistość językową, a nie realną sytuację, w jakiej znajdowała się Polska we wrześniu 1981 r.). Wyraźnie brzmi wśród nich żądanie zweryfikowania kierowniczej roli partii w życiu politycznym, ale nie występuje do niego równoległe inne żądanie – by rolę tę przejęła po niej „Solidarność”, co należy podkreślić jako fakt znamienny, nieobojętny dla odpowiedzi na postawione tu pytanie o to, czy związek wytworzył swój ideololekt.

Uczestnicy drugiej tury zjazdu (25 września – 7 października 1981 r.) o PZPR

Określenia: robotnicza; częściowo polska i zjednoczona oraz robotnicza; rządząca; rządząca monopolistycznie; pozbawiona autorytetu i kredytu zaufania; zdominowana przez siły konserwatywne wszędzie poza Gdańskiem; atakowana przez kierownictwo „Solidarności”; komunistyczna; nasza; solidarna z załogą, strajkująca razem z nią.

Asocjacje pozytywne: partnerstwo między nią a „Solidarnością”; linia porozumienia i konstruktywnego dialogu; spokój ojczyzny; niezwykłe osiągnięcia; stabilizacja i pokój; wielopoglądowa „Solidarność”; otwarta dyskusja, debata.

Asocjacje negatywne: dyskryminacja; bezprawny zapis w konstytucji o jej kierowniczej roli; kryzys; ustrój komunistyczny, który powołał Stalin; procesy, sfingowane dochodzenia; nomenklatura; degeneracja życia społecznego i gospodarczego; potępienie „Solidarności”; koszty reformy; wystrzelanie polskich oficerów w 1952 r.; nieodpowiedzialna polityka, aresztowanie delegata „Solidarności”; czerwiec 1956 r.; przestępstwo córki sekretarza komitetu wojewódzkiego; kryzys; dyskryminowanie; czerwona choroba; zaniedbania i błędy wynikłe z 36 lat jej rządów; pozorowana reforma gospodarcza; cyniczne hasła tworzące jej politykę przez 36 lat; cynizm; brak elementarnego zainteresowania społeczeństwem – starcami, emerytami, kalekami; dominacja; niedokarmione społeczeństwo, brak przedszkoli i łóżek w szpitalach, brak leków; kolejki; siły konserwatywne; brak postępów; coś niskiego, niedopuszczalnego; UB, MO; ludzie interesowni, egoistyczni, głupi; siły antysocjalistyczne i antyrewolucyjne; pozorny sukces; sąd, który nie jest niezawisły ani niezależny.

Asocjacje neutralne: przedstawiciele Stronnictwa Demokratycznego; specjalne oddziały wojska i MO; rząd; dyskusja nad reformą; doły partyjne; demokracja w życiu wewnątrzzwiązkowym; posłowie; „Ekran”, „Rzeczywistość”, organy branżowych związków zawodowych.

Opozycje abstrakcyjne: prawdziwa demokracja; samorząd robotniczy; powodzenie reformy; niewłaściwy światopogląd; uczciwość względem związkowców; autentyczne dążenia społeczeństwa do przeprowadzenia wyborów; zjazd „Solidarności”; sumienie i godność człowieka; wydarzenia w Ursusie i Radomiu w 1976 r.; wielopartyjność; polityka proponowana przez Konfederację Polski Niepodległej; prawica w PZPR; radykalny, nasz konkretny, jasny program „Solidarności”; zupełnie coś innego; plan stabilizacji gospodarczej „Solidarności”; inne, narodowe tradycje; twardy i zdecydowany kurs polityki związkowej; nieprzychylne stanowiska; posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej; demokracja.

Opozycje osobowe i zbiorowe: społeczeństwo; naród; nasz naród; sejm; ruchy chadeckie; partia antykomunistyczna wyłoniona potencjalnie z „Solidarności”; nasz związek; niezależna „Solidarność”; my; Krajowa Komisja Porozumiewawcza; człowiek normalnie myślący; delegaci; uczciwi, szeregowi członkowie PZPR; 10-milionowa rzesza związkowców; nie-ciemniaki; 32 miliony bezpartyjnych; Polacy; aktywiści Konfederacji Polski Niepodległej, Komitetu Obrony Robotników; część przywódców „Solidarności”, która burzy i podżega; członkowie „Solidarności” – obrońcy narodu i ludzi pracy.

Ekwiwalenty abstrakcyjne: namiestnictwo partyjne, polityczne; kierownictwo rządu; przeciwnik; monopol, który trzeba złamać; organa prokuratorskie; nomenklatura; państwo; aparat władzy; statut PZPR; ciało obce przeszczepione z gruntu sowieckiego; aparat partyjny; władza systemu totalnego; siła rządząca; druga strona; wróg; przeciwnik; władze; polityka państwa; ruchy socjalizujące; czynniki zewnętrzne.

Ekwiwalenty osobowe i zbiorowe: Zjednoczone Stronnictwo Ludowe; malwersanci, złodzieje, dwulicowcy, sprzedawczyki i agenci Służby Bezpieczeństwa; nie wszyscy członkowie to wrogowie; ofiara systemu i ogłupiania w szkole; panowie; polski rząd; dyrektorzy; działacze partyjni; rząd; posłowie; oni; ludzie odpowiedzialni za kryzys; winni katastrofy gospodarczej; niektórzy działacze związków branżowych; nasz rząd; my będący członkami „Solidarności” i partii zarazem; wchodzący w skład rządu; 1 milion członków „Solidarności”; ja.

Działania podmiotu:

– działania PZPR wobec „Solidarności”: przynależności do partii nie da się pogodzić z funkcjami kierowniczymi w „Solidarności”; ma cele inne niż KPN i „Solidarność”; uniemożliwia „Solidarności” politykę współpracy; wypowiedź jej członka wykorzystana została przeciw „Solidarności”; oczernia i posądza „Solidarność” o działania polityczne; utrzymuje swych niektórych członków w „Solidarności”, by ją rozbijać od środka; prowokuje działaczy „Solidarności” do nieprzemyślanych protestów; partyjni w „Solidarności” są piorunochronem dla „Solidarności”; celowo atakuje „Solidarność”, by stała się jeszcze bardziej radykalna; ogranicza działalność „Solidarności”; wyraża swoją aprobatę dla konstruktywnych i odpowiedzialnych wypowiedzi na zjeździe „Solidarności”; łączy swe nadzieje ze zwycięstwem elementów umiarkowanych w „Solidarności”; polityka jej w stosunku do „Solidarności” idzie w odwrotnym kierunku; jej ludzie są w „Solidarności” i przez to ona jest silna; przeszkadzają jej członkowie „Solidarności”; wciągała „Solidarność” w akcje; manipulowała i instrumentalizowała KKP; jej organizacje żądały interwencji, uwolnienia aresztowanego przewodniczącego komisji zakładowej „Solidarności”;

– działania inne PZPR: jej przedstawiciele w samorządach ugruntowują jej namiestnictwo; nie przebiera w środkach; Biuro Polityczne zabroniło jej członkom udziału w strajku; rozpoczęła frontalny atak, wojnę psychologiczną; ma środki masowego przekazu; drwi; ośmiesza, straszy; jej zjazd wyciął polityków mających nie tylko doraźną, ale i odważną, i śmiałą partyjną koncepcję; obraża się na naród; organizuje samorząd w zakładach, ignorując załogi, gwałcąc brutalnie zasady; jej członkowie reprezentują w organizacjach jej linię, także w kwestiach spornych; interesy jej aparatu spowodowały kryzysy w 1956, 1968, 1970, 1976 i 1980 r.; nie ma prawa reprezentować społeczeństwa, narodu, a tylko swoich członków; ma monopol na decyzje w sferze gospodarczej, kulturalnej, społecznej; kurczowo i niemęsko broni monopolu; jej działacze nie tyle kradli, ile marnotrawili; dla niej czyste związki zawodowe to coś w rodzaju branżowych związków; zależy jej, żeby ludzie dzielili się na ludzi pracy na wsi i w mieście; nie zajęła się rolnictwem i wyżywieniem społeczeństwa; niekoniecznie zmierza do wyprowadzenia kraju z kryzysu; nie jest monolitem; przed 1980 r. dominowała nad wszystkimi instytucjami i posługiwała się nimi do rozbijania wszelkich inicjatyw społecznych; przynagla propagandą, kolejkami, straszy rozlewem krwi, wizją zimy, kiedy umrze część dzieci, kobiet, starców; straszy interwencją; ma kontrolę nad życiem gospodarczym; nie dopuszcza do istotnych reform politycznych; jeszcze pełni władzę polityczną w PRL; propaguje przymusowe dostawy; jej zakładowe komitety oddziałują politycznie na produkcję; w 1976 r. w Radomiu i Ursusie plunęła w twarz robotnikom i wszystkim; zagwarantowała zajmowanie się polityką w porozumieniu gdańskim; nie ma dzisiaj nic do powiedzenia; utrudnia negocjacje; użyje wszelkich środków, do rozlewu krwi włącznie; ma tę samą metodę działania co przez 35 lat; wyraża nadzieję na możliwość przyszłej współpracy; zainteresowana tym, jak sprawować władzę; zbyt tolerancyjnie przyjmuje ataki na siebie; wytwarza elitę władzy; naciskała na posłów; wypowiedziała się publicznie w sprawie możliwości podziału władzy; poczyniła poważne ustępstwa; wstydzi się nosić swoje emblematy; czekała na odnowę 10 lat; pozwala na wydawanie pism komunofaszystowskich; walczą w niej dwa zwalczające się odłamy; ma w rękach sejm; nacisnęła na sejm, aż uległ.

Działania PZPR wyrażone za pomocą czasowników modalnych:

a) nie powinna ingerować politycznie w zakładach pracy; powinna robić politykę i sojusze, ale nic w gospodarce; powinna wyjść poza zakłady pracy; powinna ponieść większość kosztów kryzysu i reformy; jej kierownicza rola powinna wynikać z rzeczywistego autorytetu, a nie konstytucji; jej działacze winni zapłacić; jej członkowie należący do „Solidarności” powinni się określić; powinna spełniać taką rolę jak królowa angielska w Wielkiej Brytanii;

b) musi się podzielić władzą;

c) chce nas podzielić; chce pracować dla wyciągnięcia kraju z kryzysu; nie chce dopuścić do powstawania niezależnych inicjatyw politycznych; chce podporządkować sobie „Solidarność Wiejską”;

d) jej członkowie mogą swobodnie działać politycznie poza strukturami „Solidarności”; nie może kierować pracą człowieka i decydować za niego; dzięki swoim dołom może stać się polska, zjednoczona, robotnicza; nie może być partnerem dla społeczeństwa.

Działania wobec podmiotu:

– działania „Solidarności” wobec PZPR: „Solidarność Wiejska” nie uznaje jej kierowniczej roli, „Solidarność” Rolników Indywidualnych uznaje jej kierowniczą rolę; powstanie „Solidarności” otworzyło oczy jej członkowi; niektórzy delegaci są wobec niej lojalni; zjazd „Solidarności” winien ograniczyć monopol jej władzy; działacze związku i eksperci nie powinni z nią dokonywać uzgodnień za plecami „Solidarności”; „Solidarność” powinna się domagać od niej spokoju społecznego; „Solidarność” próbowała wyślizgać ze swego statutu jej kierowniczą rolę; „Solidarność” nawołuje do ograniczenia jej monopolu;

– działania inne wobec PZPR: należy jej wyrwać instrument sprawowania władzy politycznej; jej członków muszą weryfikować i oceniać bezpartyjni; wielu ludzi odwróci się od niej, jeśli kryzys będzie się pogłębiał; ktoś wstąpił do niej, by załatwić sprawy załogi; ktoś podpisał list przeciw wprowadzeniu kierowniczej roli partii do konstytucji; ktoś wstąpił do niej z gorącą głową w 1971 r.; ktoś wystąpił z niej z zimną głową w 1981 r.; wypadki czerwca 1976 r. spowodowały, że ktoś z niej wystąpił; ktoś nie ufa jej; należy zabrać jej monopol na pracę w komisjach wyborczych; nie można zwalniać osób pełniących w niej najwyższe funkcje kierownicze od odpowiedzialności; sprawi się, że będzie współpracowała ze swoim narodem; ustawa o samorządzie umożliwia jej porozumienie z „Solidarnością”; czas skończyć z nią; należy określić jej obszar działania, „Solidarności” oraz pośredni; nie należy jej już ulegać; należy zmusić jej członków, aby się określili i wystąpili z „Solidarności” lub PZPR; trzeba ją osłabić, by służyła narodowi; chcący tworzyć partię polityczną winni to robić poza „Solidarnością”; partyjni w „Solidarności” powinni się zdeklarować; nie można prześladować jej członków za przekonania; trzeba się pozbyć jej komitetów z zakładów pracy; trzeba podzielić jej władzę na polityczną i gospodarczą; należy zlikwidować dotację dla niej; należy zablokować wypłacanie rent i emerytur jej członków; trzeba jej przeszkodzić w zakładaniu samorządów w zakładach; zmieniły się w niej tylko osoby; utrzymuje się w niej stan napięcia; ktoś nasyła jej członków na bezpartyjnych; członkowie jej aktywu są podstawiani pod kamery telewizyjne w wiadomych celach; doszło w niej do swobody dyskusji i prawdziwych wyborów; na jej nomenklaturze zbudowano aparat; zdanie rezolucji jej dopieprza; trwa w niej walka o stanowiska, tak jak i w „Solidarności”.

Interpretacja i podsumowanie

Podczas drugiej tury, trwającej o wiele dłużej niż pierwsza, do tematu PZPR wracano wielokrotnie, stąd obfitość materiału leksykalnego, i to bardziej zróżnicowanego. Zbiór określeń zawiera sprzeczności, wskazujące na niejednoznaczny ogląd partii – jest ona „częściowo polska”, ale i nasza, „częściowo robotnicza”, ale i, co zaskakuje, solidarna. Zbiór asocjacji pozytywnych jest wielokrotnie mniejszy niż pozytywnych. Te negatywne skupiają się wokół kierowniczej roli PZPR zagwarantowanej w Konstytucji PRL, a także wokół katastrofalnego stanu gospodarki, zagrożenia egzystencji biologicznej Polaków („niedokarmione społeczeństwo”). W porównaniu z pierwszą turą zjazdu pojawia się tu nowy wątek – historycznych rozliczeń, sięgających stalinizmu, dotyczących również kryzysów „polskich miesięcy” PRL. PZPR, kojarzonej z „czerwoną chorobą”, zarzuca się wieloletnie praktykowanie cynizmu w polityce. Sytuuje się ją w opozycji do demokracji, godności, a także programu związku. Mamy też wyraźne polityczne przeciwstawienia – KPN, wielopartyjność, inne narodowe tradycje. W grupie opozycji osobowych znajdziemy nie tylko 10 mln zwolenników „Solidarności”, ale także osoby bezpartyjne w liczbie 32 mln, wreszcie Polaków jako takich. Można odnieść wrażenie, że po jednej stronie stoi partia, a po drugiej – całe społeczeństwo, wszyscy „normalnie myślący” ludzie.

O tym, co oznacza być partyjnym, informuje nas zbiór ekwiwalentów. Po raz pierwszy pojawia się tu (w zbiorze abstraktów) wróg, przeciwnik, a wśród równoważników osobowych słowa oznaczające ludzi w jakiś sposób niemoralnych, takich, z którymi mówiący nie chcą w żaden sposób się kontaktować (malwersanci, sprzedawczyki, złodzieje). Zestaw ten nie jest jednobarwny, albowiem znajdziemy w nim także członków związku – granice między członkami partii i „Solidarności” nie są więc jeszcze niemożliwe do przekroczenia. Dopuszcza się uczestnictwo w obu tych zbiorowościach.

Zestaw opisujący działania partii wobec „Solidarności” jest obszerny i zdominowany przez negatywnie odbierane wyrażenia. Partia w optyce delegatów na różne sposoby rozsadza od środka związek, usiłuje uniemożliwić jednoczesną przynależność do niej i do „Solidarności” (takie same wewnątrzzwiązkowe tendencje w kierunku oddzielenia partyjnych od związkowców zaznaczały się już w materiale leksykalnym pierwszej tury zjazdu). Partia narusza autonomię związku, odmawia się jej prawa reprezentowania całego społeczeństwa, niemniej dostrzega się także jej słabość i ustępstwa, a jednocześnie niebezpieczny potencjał siłowy, wyrażający się w pogróżkach i antyzwiązkowej propagandzie. Za pomocą czasowników modalnych (musi, powinna) w zdecydowanym tonie delegaci domagają się ograniczenia jej roli, ustąpienia pola społeczeństwu, faktycznej detronizacji. Odnotować trzeba, że wyrażają także nadzieję na to, że dzięki swoim dołom partia może stać się polska, zjednoczona, robotnicza (taka więc jeszcze – a może już? – nie była). Coraz wyraźniejsze w zbiorze działań wobec PZPR zdają się postulaty ściśle polityczne – usunięcia partii z zakładów pracy i zmniejszenia w ten sposób jej władzy. „Czas skończyć z nią” – brzmi lapidarne hasło. Zdaniem delegatów przynajmniej należy oddzielić ją od reszty społeczeństwa albo odebrać pewne prerogatywy, zwłaszcza w dziedzinie
gospodarczej. Wśród wyrażeń znajdziemy jednak także nieliczne, które nawołują do bardziej oględnego postępowania z PZPR, do umiaru i niezwalczania jej członków będących jednocześnie w „Solidarności”.

Druga tura przynosi więc emocjonalną intensyfikację odniesień wypowiedzi delegatów wobec PZPR, która staje się negatywnym bohaterem zjazdu, obok, jak wiadomo, np. ekspertów związkowych, krytykowanych po sejmowej decyzji w sprawie samorządów. Partia uznana została za ciało obce, lecz nie widać po powyższym zestawieniu, by stała się obiektem jednoznacznie ideologicznie zdefiniowanym, wrogim ośrodkiem, będącym odniesieniem do „solidarnościowego rozumu”. Zebrani w hali „Olivia” nie przepadają za nią – to pewne. Ale nie konstruują wokół niej „bezalternatywnej ideologii solidarnościowej”, jak chciał Sergiusz Kowalski. Wręcz można rzec, że nie mamy tu do czynienia ani z ideologią, ani jakimkolwiek bezalternatywnym sposobem myślenia, zakładającym bezwzględne wykluczenie oponenta i jego demonizację, dychotomiczny podział obywateli na bloki opatrzone etykietami „my” i „oni”. Działacze „Solidarności” nie posługują się więc związkowym ideololektem. Nie mają utartego, kanonicznego sposobu mówienia o partii, która jest jeszcze problemem do przemyślenia i zinterpretowania, czymś, co uwiera i prowokuje, irytuje i drażni. Rozsiane tu i ówdzie formuły wyrażające autokrytycyzm są dowodem, że związkowcy nie postrzegają „Solidarności” jako przeciwstawienia PZPR (choć istotnie przypisują jej wiele godnych potępienia i odrzucenia cech). Co więcej, można w ich słownictwie dostrzec jeszcze formuły pochodzące z przezwyciężonej nowomowy, przełamane kolokwialnymi wyrażeniami, jakie cechowały język związkowców tego czasu56. Język uchwał Krajowej Komisji Porozumiewawczej (Komisji Krajowej) związku z tego czasu jest już pozbawiony naleciałości nowomowy, o wiele bardziej, co zrozumiałe, dyplomatyczny, a zarazem bardziej precyzyjny w zakresie wyrażanej i postulowanej aksjologii57.

Badania socjologiczne z 1981 r. pokazały, że w porównaniu z rokiem poprzednim w postrzeganiu kryzysu i sporu politycznego w Polsce zaznaczyły się pewne wątpliwości. Krytycyzm wobec rządu i partii – tak jednomyślnie niemal łączący Polaków jesienią 1980 r. – ustąpił miejsca rozlicznym wątpliwościom. Za stan spraw państwa i narodu obwiniać zaczęto także stronę społeczną – „Solidarność”. Charakterystyczne, że zwolennicy obu stron coraz bardziej krytycznie na nie spoglądali, definicja sytuacji traciła na jednoznaczności58. Po obu stronach konfliktu zachodził proces radykalizacji, widoczny także w materiale językowym, zwłaszcza drugiej tury. Wspólnota „Solidarności”, opisywana jako otwarta na wszystkich59, zaczynała się jesienią 1981 r. zamykać, stawiać warunki osobom chcącym w niej uczestniczyć, pozycjonować wobec świata zewnętrznego. Nie oznacza to jednak, że stawała się grupą ideologiczną, zainteresowaną uczestnictwem we władzy i artykułującą swe ambicje w języku stricte ideologicznym. Do podobnych konstatacji dochodzili już historycy zajmujący się historią „Solidarności” i opisujący program związkowy uchwalony na zjeździe. Artykuł ten dostarcza kolejnego dowodu trafności ich spostrzeżeń.

33 Ten i inne cytaty z obrad I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” podaję za stenogramem, który jest przygotowywany do wydania przez Instytut Pamięci Narodowej i Stowarzyszenie „Archiwum Solidarności”. Tom obejmujący pierwszą turę już doczekał się edycji: I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”. Stenogramy, t. 1, oprac. i red. G. Majchrzak, J.M. Owsiński, wstęp B. Kaliski, Warszawa 2011.

34 A. Sułek, Od mobilizacji do nie-reprezentacji. PZPR w świetle statystyki własnej [w:] idem, Ogród metodologii socjologicznej, Warszawa 2002, s. 149–150.

35 P. Rojek, Semiotyka Solidarności. Analiza dyskursów PZPR i NSZZ Solidarność w 1981 roku, Kraków 2009, s. 220.

36 Szerzej zob. B. Kaliski, NSZZ „Solidarność” a PZPR na przykładzie Huty Warszawa w latach 1980–1981 [w:] Niepiękny wiek XX, red. J. Eisler et al., Warszawa 2010, s. 575–578.

37 M. Michalewska-Pawlak, Obywatelskość demokratyczna jako idea normatywna w koncepcjach polityczno-programowych polskiej opozycji w latach 1980–1989, Gdańsk 2010, s. 183–184.

38 „Jaka jest różnica między fundamentalistami a pragmatykami? Fundamentaliści chcą wykończyć czerwonych, a pragmatycy tak nimi manipulować, aby się sami wykończyli” – powtarza ówczesny dowcip Waldemar Kuczyński (idem, Burza nad Wisłą. Dziennik 1980–1981, Warszawa 2002, s. 184).

39 R. Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001, s. 343–354.

40 Ibidem, s. 361; por. D. Buttler, Koncepcje pola znaczeniowego, „Przegląd Humanistyczny” 1967, z. 2, s. 41–44; R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa 1995, s. 65–68.

41 M. Głowiński, Nowomowa [w:] Współczesny język..., s. 180; por. D. Pazio-Wlazłowska, Wydawnictwa niezależne lat 1976–1989 o języku, manipulacji językowej i propagandzie [w:] Opozycja i opór społeczny w Polsce po 1956 roku, t. 1, red. T. Kozłowski, J. Olaszek, Warszawa 2011, s. 85–95.

42 Propagandą w latach siedemdziesiątych rządziły m.in. następujące założenia: 1) centrum systemu władzy ma wszelkie cechy odpowiadające przymiotom dobrej władzy; 2) natura dobra powszechnego jest jasna i oczywista, a członkowie centrum mają najwyższą zdolność jej postrzegania i kierowania się tą jasnością i oczywistością; 3) wszelkie dziedziny życia dzięki kierowanemu przez centrum działaniu ulegają wieloliniowemu wzrostowi ku coraz lepszemu stanowi (J. Strzelecki, Socjalizmu model liryczny. Założenia o rzeczywistości w mowie publicznej: Polska 1975–1979, Warszawa 1989, passim).

43 K. Brandys, Miesiące 1978–1981, Warszawa 1997, s. 451.

44 T. Garton Ash, Polska rewolucja. Solidarność 1980–1981, Warszawa – Londyn 1987, s. 31.

45 S. Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, s. 82.

46 Ibidem, s. 85; por. P. Rojek, Semiotyka..., s. 129.

47 S. Kowalski, Krytyka..., s. 145–147.

48 P. Rojek, Semiotyka..., s. 120–128, 130.

49 A. Walicki, Idee i ludzie. Próba autobiografii, Warszawa 2010, s. 159–164.

50 P. Rojek, Semiotyka..., s. 134, 135–156.

51 Por. B. Kaliski, Tertium non datur? (czyli o ograniczeniach analizy dyskursu), „Kwartalnik Historyczny” R. CXVIII, 2011, nr 4, s. 767–772.

52 R. Robin, Badanie pól semantycznych. Doświadczenia Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint-Cloud [w:] Język i społeczeństwo, red. M. Głowiński, Warszawa 1980, s. 252–281.

53 Udany przykład zastosowania metody: M. Kłosiński, Semantyczna analiza pojęć „bezrobocie” i „bezrobotny” („bezrobotni”) w wypowiedziach prasowych, „Kultura i Społeczeństwo” 1994, nr 3.

54 I. Borkowski, Świt wolnego słowa. Język propagandy politycznej 1981–1995, Wrocław 2003, s. 23–24.

55 M. Głowiński, Nowomowa po Sierpniu [w:] idem, Nowomowa i ciągi dalsze. Szkice dawne i nowe, Kraków 2009, s. 137.

56 Ibidem, s. 140–141.

57 I on zasługiwałby na osobną, solidną analizę, zwłaszcza że wydano już najważniejsze źródła: Dokumenty Krajowej Komisji Porozumiewawczej i Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” (1980–1981), wybór M. Owsiński, wstęp i oprac. T. Kozłowski, Warszawa 2012.

58 Polacy ’81. Postrzeganie kryzysu i konfliktu, red. W. Adamski, Warszawa 1996, passim.

59 Z. Stawrowski, Doświadczenie „Solidarności” jako wspólnoty etycznej [w:] Lekcja Sierpnia. Dziedzictwo „Solidarności” po dwudziestu latach, red. D. Gawin, Warszawa 2002, s. 109–117.

Krzysztof Podemski

Prasa „Solidarności” w oficjalnym obiegu w 1981 roku

Czas społecznego buntu 1980–1981 to okres ogromnego popytu na niezależną informację i publicystykę. Gdy w lipcu 1980 r. wybuchały pierwsze strajki, nadal obowiązywał dekret Krajowej Rady Narodowej z 5 lipca 1946 r. powołujący Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk – instytucję, która przez pół wieku formalnie odpowiadała za ideologiczną i polityczną kontrolę wszelkich publikowanych tekstów i publicznych spektakli. Dekret ten sankcjonował cenzurę polityczną i obyczajową, czyli po prostu tłumienie wolności słowa. Faktycznie cenzura nie była ograniczana jakimikolwiek przepisami, miała charakter arbitralny, a GUKPPiW i jego wojewódzkie agendy były całkowicie podporządkowane centralnym i wojewódzkim organom Polskiej Partii Robotniczej, a potem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Cenzura miała charakter prewencyjny, co w połączeniu z wydawniczym, medialnym i kolporterskim monopolem państwa niemal całkowicie uniemożliwiało ukazywanie się jakichkolwiek „nieprawomyślnych” treści.

Władze państwowe przydzielały poszczególnym redakcjom deficytowy w „gospodarce niedoboru” papier, co było jeszcze jednym mechanizmem kontroli nad mediami. Jedynymi szerzej dostępnymi, a jednocześnie niepoddanymi cenzurze PRL mediami były zachodnie rozgłośnie radiowe, których odbiór zresztą w różnych okresach próbowano mniej lub bardziej skrupulatnie zagłuszać za pomocą specjalnej aparatury. Przemycane z Zachodu książki wydawnictw emigracyjnych oraz rozwijający się od połowy lat siedemdziesiątych nielegalny w świetle dekretu z 1946 r. tzw. drugi obieg wydawniczy docierały jedynie do niewielkiej liczebnie, choć znaczącej opinio- i kulturotwórczo grupy czytelniczej. O ile oba te obiegi z konieczności miały charakter wybitnie elitarny, o tyle świadomość istnienia cenzury i jej szkodliwości była powszechna. W trakcie wystąpień społecznych w 1956, 1968, 1970 i 1976 r. dawano temu wyraz, wznosząc okrzyki „Prasa kłamie”. Nic dziwnego, że jednym z pierwszych działań komitetów strajkowych latem 1980 r. stał się druk i kolportaż własnych biuletynów informacyjnych, a punkt trzeci na liście 21 postulatów gdańskich brzmiał po prostu: „Przestrzeganie zagwarantowanej w Konstytucji PRL wolności słowa, druku i publikacji”.

Porozumienie gdańskie nie spowodowało w następnych miesiącach zmiany regulacji prawnych dotyczących funkcjonowania cenzury. Dopiero 12 sierpnia 1981 r. opublikowano w „Dzienniku Ustaw” nową ustawę o kontroli publikacji i widowisk, która zastąpiła dekret z 1946 r. Ustawa, obowiązująca od 1 października 1981 r., bynajmniej nie likwidowała cenzury, ale nieco ją cywilizowała, m.in. przyznając redakcjom możność zaznaczania w publikowanych tekstach ingerencji cenzorskich, które do tej pory były utajnione. Po Sierpniu nie wyeliminowano państwowego monopolu w środkach masowego przekazu ani w systemie kolportażu. Radio i telewizja nadal podlegały władzom partyjnym poprzez nomenklaturowy Radiokomitet, a prasa za pośrednictwem Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch”. Jednocześnie dokonały się ogromne zmiany.

Po pierwsze – wraz z rozwojem ruchu społecznego „Solidarność” pojawiało się coraz więcej zakładowych, lokalnych i regionalnych biuletynów i gazetek „do użytku wewnętrznego”, niepoddawanych cenzurze i kolportowanych poza systemem RSW. Ich liczbę pod koniec 1981 r. szacowano na 1500–1800 tytułów. Większość z nich była sygnowana przez komisje zakładowe lub zarządy regionalne NSZZ „Solidarność”, ale wiele pism tego typu autonomizowało się i wiązało z różnymi opozycyjnymi ośrodkami politycznymi, np. z Konfederacją Polski Niepodległej.

Po drugie – zarówno pod wpływem szoku wywołanego dojrzałością i sukcesem ruchu strajkowego, jak i ze względu na konkurencję wydawnictw „do użytku wewnętrznego” znacząco zwiększył się margines swobody w mediach oficjalnych, zwłaszcza w prasie. Dotyczyło to nie tylko „Tygodnika Powszechnego” – jedynego pisma w Europie Wschodniej redagowanego przez niezależne środowiska (choć oczywiście kontrolowanego przez GUKPPiW) – ale także znacznej części prasy reżimowej, należącej do koncernu RSW „Prasa-Książka-Ruch”. Wkrótce po podpisaniu porozumień sierpniowych w owych reżimowych tygodnikach opinii, takich jak „Literatura”, „Kultura ”, „Polityka”, ukazywały się teksty, o jakich jeszcze parę tygodni wcześniej nawet nie można było marzyć. Najbardziej znany z nich to Notatki z Wybrzeża Ryszarda Kapuścińskiego, opublikowane w 37 numerze „Kultury” warszawskiej z 14 września 1980 r.: „sierpniowy strajk był zarazem i dramatycznym zmaganiem, i świętem. Zmaganiem o swoje prawa i Świętem Wyprostowanych Ramion, Podniesionych Głów. [...] Na Wybrzeżu rozegrała się również batalia o język, o nasz polski język, o jego czystość i jasność, o przywrócenie słowom jednoznacznego sensu, o oczyszczenie naszej mowy z frazesów i bredni, o uwolnienie jej z trapiącej ją plagi – plagi niedomówień” – pisał Kapuściński. Spektakularnym przykładem była „Gazeta Krakowska”, organ Komitetu Wojewódzkiego PZPR, który pod redakcją Macieja Szumowskiego przekształcił się w jedyny niezależny – choć oczywiście jak wszystko, co znajdowało się w oficjalnym obiegu, cenzurowany – dziennik okresu 1980–1981. Owa liberalizacja działań cenzorskich była znacznie mniej widoczna w przypadku bardziej masowych mediów elektronicznych.

Po trzecie wreszcie – rozpoczęła się walka nowego ruchu społecznego o uczestnictwo we względnie masowym, a zatem oficjalnym obiegu wydawniczym. Szczególną rolę odegrały w niej dwa tygodniki: „Jedność” i „Tygodnik Solidarność”, będące jednocześnie przykładem dwóch odmiennych dróg legalizacji prasy „Solidarności”, reguł istnienia w systemie prasy cenzurowanej oraz ideologicznych definicji sytuacji. Oba miały też różny zasięg oraz kapitał kulturowy i społeczny stanowiący ich zaplecze. W niniejszym
artykule próbuję pokazać na ich przykładzie rolę oficjalnej prasy „Solidarności” w 1981 r. – bo dopiero wtedy starania o wydawanie solidarnościowych pism oficjalnie dystrybuowanych uwieńczone zostały sukcesem1. Oba tygodniki różniły się zasadniczo i od pism koncernu RSW „Prasa”, i (zwłaszcza „Tygodnik Solidarność”) od pism bezdebitowych.

Badania nad prasą lat 1980–1981

Najprostszy schemat komunikacji, który można zastosować do analizy prasy, wyróżnia nadawcę, przekaz i odbiorcę; elementy te ulokowane są w szeroko rozumianym kontekście społecznym. Gdy z tej perspektywy spojrzeć na prasę NSZZ „Solidarność” lat 1980–1981, dostrzec można, że cieszyła się ona znacznie mniejszym zainteresowaniem badaczy niż kontekst, czyli wydarzenia, zjawiska oraz procesy społeczne, kulturowe, polityczne i ekonomiczne zachodzące w tym czasie w Polsce.

Badania nad komunikacją społeczną obejmujące nadawcę, przekaz i odbiorcę, a także bezpośredni prawno-organizacyjny kontekst funkcjonowania mediów w PRL, prowadził na bieżąco krakowski Ośrodek Badań Prasoznawczych2, ale wyniki tych badań były rzadko publikowane. Cały raport dotyczący okresu legalnego istnienia „Solidarności” ukazał się dopiero... po 25 latach3. Poza ośrodkiem krakowskim prasa tego przełomowego w dziejach Polski okresu rzadko cieszyła się zainteresowaniem badaczy. Najszybciej, jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych, badania nad przekazami solidarnościowymi (w tym „Tygodnikiem Solidarność”) podjęli socjologowie4. Dopiero w ostatnich latach w wyniku otwarcia archiwów Instytutu Pamięci Narodowej badania nad nadawcą, w tym nad redakcją „Tygodnika Solidarność” i warunkami jej funkcjonowania, podjęli historycy5. Najsłabiej rozwinięte są badania nad czytelnikami prasy solidarnościowej. Jedyne znane mi – badania nad odbiorcami tygodnika „Jedność” – przeprowadzono dopiero niedawno6.

Dodać należy, że roli polskiej prasy w tym okresie poświęciła książkę już w 1983 r. Madeleine Korbel Albright (za czasów prezydentury Billa Clintona sekretarz stanu USA), a przedmowę do niej napisał Zbigniew Brzeziński7. Albright jest też autorką wcześniejszej pracy o roli prasy w trakcie praskiej wiosny. Niestety, w książce o polskiej prasie nie pokusiła się o porównanie znaczenia prasy w Czechosłowacji w 1968 r. i w Polsce w latach 1980–1981.

„Jedność” i „Tygodnik Solidarność” – dwa przypadki prasy „Solidarności” w oficjalnym obiegu

Odmienne drogi do uczestnictwa w oficjalnej dystrybucji

Tygodnik „Jedność” wywodził się bezpośrednio z biuletynu o takim samym tytule wydawanego przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego, który po raz pierwszy (jeszcze bez numeru) został wydrukowany na powielaczu w fabryce papieru „Skolwin” na kartce formatu A4, z zieloną winietą i datą 24 sierpnia 1980 r. Inicjatorem i wydawcą pisma był członek szczecińskiego MKS inżynier Leszek Dlouchy, specjalista do spraw paliwowo-smarowniczych w Stoczni Remontowej „Gryfia”. Tworząc biuletyn, poprosił o pomoc reporterów tygodnika „Literatura” – Małgorzatę Szejnert i Tomasza Zalewskiego, którzy w Szczecinie zbierali materiały o sierpniowym strajku. Podczas strajku ukazały się trzy następne numery, a po jego zakończeniu biuletyn stopniowo przekształcał się w periodyk tworzącej się „Solidarności”; miał format gazetowy i charakterystyczny dla tego okresu napis nad winietą: „do użytku wewnątrzorganizacyjnego”. Do końca 1980 r. wydano osiemnaście numerów.

Z początkiem nowego roku, od numeru 19, biuletyn „do użytku wewnątrzorganizacyjnego” przekształcił się w pierwsze legalne pismo nowego ruchu społecznego – tygodnik NSZZ „Solidarność” Pomorza Zachodniego „Jedność”. Spotkać można opinie, że władze zgodziły się na legalizację szczecińskiego pisma, aby wspierać ośrodek konkurencyjny wobec uznawanego za bardziej radykalny Gdańska8 i przewlekać negocjacje z Krajową Komisją Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność” w sprawie utworzenia
ogólnopolskiego tygodnika związku. „Jedność” otrzymała zgodę na osiem stron każdego numeru, nakład 100 tys. egzemplarzy i druk w Szczecińskich Zakładach Graficznych. Pismo zachowało ciągłość numeracji; łącznie od 24 sierpnia 1980 do 10 grudnia 1981 r. ukazało się 67 numerów. Było dostępne także w innych regionach, aczkolwiek z trudnościami ze względu na niewielki w stosunku do potrzeb nakład. Warunkiem legalizacji i – co za tym szło – przydziału papieru i kolportażu w sieci RSW „Prasa-Książka-Ruch” było poddawanie tygodnika cenzurze lokalnego oddziału GUKPPiW. Skutki tego były widoczne natychmiast. W ostatnim bezdebitowym numerze ukazał się pierwszy odcinek cyklu „System i my” poznańskiego filozofa Leszka Nowaka, twórcy tzw. niemarksowskiego materializmu historycznego i koncepcji trójpanowania klasowego. Nie miał on swojej kontynuacji w legalnych wydaniach „Jedności”, lecz dopiero w „nielegalnym” numerze 3 z 1981 r. Ukazywały się bowiem od czasu do czasu numery „Jedności” bez cenzorskiej zgody. Pierwszym był właśnie numer z 23 stycznia 1981 r. Mimo strajku załoga Szczecińskich Zakładów Graficznych wydrukowała tygodnik, i to wraz ze specjalnym dodatkiem, ale w ramach protestu nie oddała go do kontroli cenzorskiej. Numer 10 „Jedności” (1981) nie ukazał się wcale, gdyż – jak wyjaśniono czytelnikom w numerze następnym – cenzura zakwestionowała replikę Tadeusza Dziechciowskiego na „oszczerczy artykuł »Trybuny Ludu«” będący „komentarzem do wydanego przez szczeciński MKR oświadczenia, które dotyczyło wystąpienia S. Kani na XXVI zjeździe KPZR w Moskwie”. Numery 31 i 32 zostały wydane nielegalnie i rozwiezione do szczecińskich zakładów pracy karetkami pogotowia, za co prokuratura wytoczyła redakcji postępowanie. Powodem konfliktu z cenzurą były publikacje o zbrodni katyńskiej9. W październiku 1981 r. natomiast problemy z cenzurą doprowadziły do opóźnienia w wydaniu pisma. Redakcja wyjaśniała, że na mocy nowej ustawy cenzura zakwestionowała jeden cały tekst i „poważnie okroiła trzy inne”, co wymagało uzupełnienia zawartości numeru.

„Tygodnik Solidarność” przypominał tytułem wydawany w strajkującej Stoczni Gdańskiej im. Lenina biuletyn „Solidarność”, pierwsze (o dzień wcześniejsze od szczecińskiej „Jedności”) pismo nowego ruchu. Nie był jednak w żadnej mierze kontynuacją tego biuletynu ani w sensie formalnym, ani personalnym. Był zupełnie nowym pismem, powstałym w wyniku długotrwałych i żmudnych negocjacji z władzami, a także sporów wewnątrz NSZZ „Solidarność”. Oba te spory, związkowo-partyjny i wewnątrzzwiązkowy, były istotne i wielowątkowe. Gra toczyła się bowiem o główny względnie masowy środek przekazu, za pomocą którego ruch „Solidarności” mógł przekazywać informacje oraz kształtować opinię publiczną. W łonie „Solidarności” był to konflikt o to, która ze związkowych frakcji – związana z Komitetem Obrony Robotników czy z Towarzystwem Kursów Naukowych – będzie tworzyła dominującą narrację związku10.

W procesie powstawania „Tygodnika Solidarność” wyróżnić można dwie fazy. Pierwszą otwierał list Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” z 6 października 1980 r. do wicepremiera Mieczysława Jagielskiego w sprawie dostępu do środków masowego przekazu. Jego punkt pierwszy brzmiał: „wydawanie własnego dziennika z obiegiem ogólnokrajowym w nakładzie nie mniejszym niż nakład »Głosu Pracy« i w miarę potrzeby systematycznie zwiększanego”11. Pismo miało wychodzić od nowego roku. W tej sprawie odbyło się wiele narad wewnętrznych – we władzach „Solidarności” oraz w organach partyjno-państwowych – i kilka spotkań bilateralnych (m.in. 21 i 31 października 1980 r.). Pierwszą fazę zamknęła decyzja Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR o wyrażeniu zgody na wydawanie ogólnopolskiego tygodnika w nakładzie 500 tys. egzemplarzy12.

Faza druga to nadawanie temu politycznemu kompromisowi konkretnej formy organizacyjnej. Po stronie związkowej otwierała ją jeszcze przed zgodą Biura Politycznego decyzja Lecha Wałęsy o powierzeniu funkcji redaktora naczelnego nowego pisma Andrzejowi Micewskiemu, publicyście i działaczowi związanemu nie z opozycją demokratyczną, lecz z episkopatem, zwłaszcza z prymasem Polski kard. Stefanem Wyszyńskim. Micewskiemu nie udało się pozyskać do współpracy znaczących przedstawicieli demokratycznej opozycji i jego misja skończyła się niepowodzeniem, co doprowadziło do złożenia przezeń 26 grudnia rezygnacji. 7 stycznia 1981 r. KKP powołała na stanowisko redaktora naczelnego Tadeusza Mazowieckiego, w sierpniu 1980 r. szefa komisji ekspertów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, redaktora naczelnego katolickiego miesięcznika „Więź”, związanego zarówno z Kościołem, jak i opozycją demokratyczną, zwłaszcza z TKN. Z grupą korowską Mazowiecki pozostawał w konflikcie, szczególnie od czasu sierpniowego strajku13. Wskutek tego konfliktu zabrakło współpracy między najważniejszym solidarnościowym środkiem przekazu a najbardziej znaczącym środowiskiem opozycyjnym.

W relacjach między władzami związku a władzami partyjno-państwowymi drugą fazę otwierało wystąpienie KKP 30 stycznia 1981 r. do GUKPPiW o formalną zgodę na wydawanie ogólnopolskiego „Tygodnika Solidarność”. 10 lutego organ ten wydał pozytywną decyzję, zgodził się na nakład 500 tys. egzemplarzy, objętość 24 stron i format A3. Pierwszy, tak długo oczekiwany numer pisma ukazał się 3 kwietnia 1981 r. Do stanu wojennego wyszło 37 numerów; przygotowany nr 38 nie zdążył się już ukazać.

Amatorzy vs profesjonaliści

Redaktorem naczelnym „Jedności” od sierpnia 1980 do grudnia 1981 r. pozostawał Leszek Dlouchy. W skład redakcji wchodzili głównie amatorzy, którzy w nowej sytuacji odnaleźli się w pracy redakcyjnej, a także byli dziennikarze lokalnej prasy, m.in. Piotr Buczkowski, Wojciech Duklanowski, Tadeusz Dziechciowski, Zygmunt Dziechciowski, Edmund Kitłowski, Zygmunt Lampasik, Bogusław Lizak, Lidia Kowalińska-Maślanka, Karol Markowski, Walter Matysiok, Michał Paziewski, Jarosław Piwowar, Krzysztof Sałaciński, Andrzej Węglarz, W. Wilczyński, Ferdynand Woliński (prawdopodobnie pseudonim) i Tomasz Zieliński14. Według informacji otrzymanej od Artura Kubaja ze szczecińskiego oddziału IPN w gronie osób publikujących lub wypowiadających się w „Jedności” można wymienić Andrzeja Tymowskiego, Leszka Nowaka, Janinę Jankowską, Józefa Balcerka, bp. Stanisława Stefanka, o. Jacka Salija, Jana Rulewskiego, Jerzego Borowczaka, Michała Bobrzyńskiego, Jerzego Milewskiego, Piotra Wierzbickiego, Michała Głowińskiego, Marka Nowakowskiego, Małgorzatę Szejnert, Piotra Zalewskiego, Andrzeja Gwiazdę, Annę Walentynowicz, Adama Michnika, Mirosława Chojeckiego, Bronisława Geremka, Ryszarda Bugaja, Jerzego Zawieyskiego, a ze Szczecina Andrzeja Milczanowskiego, Jerzego Zimowskiego, Mariana Jurczyka, Edmunda Bałukę, Mirosława Witkowskiego, Edmunda Kitłowskiego, Bronisława Ziemianina, Ryszarda Ukielskiego, Krzysztofa Luksa, Zenobiusza Ponarskiego, Tadeusza Grabowskiego, Adama Szymskiego, Artura Junga, spośród szczecińskich dziennikarzy zaś Danutę Kaczanowską i Władysława Daniszewskiego.

W przeciwieństwie do tworzonej przez amatorów i lokalnych dziennikarzy „Jedności”, do redakcji „Tygodnika Solidarność” należeli w większości wybitni intelektualiści i doświadczeni dziennikarze, obecni w polskiej kulturze często jeszcze od Października ’56. Taką osobą był zarówno sam redaktor naczelny, jak i jego dwaj zastępcy: Bohdan Cywiński (związany z Kościołem autor znaczącej dla przedsierpniowej opozycji demokratycznej książki Rodowody niepokornych) i Kazimierz Dziewanowski (dziennikarz tygodnika „Literatura”, członek Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość” – grupy eksperckiej funkcjonującej na pograniczu instytucji oficjalnych i opozycyjnych) oraz sekretarz redakcji Artur Hajnicz (dziennikarz oficjalnej prasy do 1973 r., wywodzący się z Klubu Krzywego Koła, intelektualnej formacji odwilży 1956 r.). Wiosną 1981 r. różnice poglądów w łonie redakcji spowodowały, że ekonomista Waldemar Kuczyński zastąpił Dziewanowskiego, a Krzysztof Wyszkowski Hajnicza. Dziewanowski i Hajnicz pozostali w tygodniku jako publicyści.

W ciągu kilku miesięcy istnienia przez łamy pisma przewinęło się wielu autorów. Analiza indeksu osobowego do zdigitalizowanej wersji „Tygodnika Solidarność”15 pokazuje, że co najmniej po pięć publikacji (tekstów autorskich lub wywiadów) mieli następujący autorzy (w kolejności alfabetycznej): Jacek Ambroziak, Wojciech Arkuszewski, Bohdan Cywiński, Krzysztof Czabański, Józef Duriasz, Jan Dworak, Kazimierz Dziewanowski, Lech Falandysz (absolutny rekordzista, obecny w 25 numerach), Wanda Falkowska, Andrzej Friszke, Krzysztof Gottesman, Wiesława Grochola, Artur Hajnicz, Jerzy Jedlicki, Andrzej Kaczyński, Krzysztof Kłopotowski, Maciej Kozłowski, Teresa Kuczyńska, Waldemar Kuczyński, Tadeusz Mazowiecki, Małgorzata Niezabitowska, Piotr Rachtan, Ernest Skalski, Joanna Strzelecka, Jarosław Szczepański, Krzysztof Szurmak, Lech Wałęsa, Mateusz Wyrwich i Krzysztof Wyszkowski.

Sporadycznie w tygodniku pojawiały się także teksty lub wypowiedzi następujących postaci publicznych ze świata nauki (głównie ekonomistów, historyków i socjologów), kultury, dziennikarstwa i polityki: Stefan Amsterdamski, Władysław Bartoszewski, Janusz Beksiak, Ireneusz Białecki, Jacek Bocheński, Grzegorz Boguta, gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz, Bogdan Borusewicz, Leon Bójko, Stefan Bratkowski, Juliusz Braun, Ryszard Bugaj, Zbigniew Bujak, Wiesław Chrzanowski, Kazimierz Dejmek, Krzysztof Dybciak, Marek Edelman, Dariusz Fikus, piszący wspólnie ekonomiści Wiktor Herer i Władysław Sadowski, Władysław Frasyniuk, Bronisław Geremek, kard. Józef Glemp, Lechosław Goździk, Stanisław Gomułka, Helena Góralska, Konrad Górski, Günter Grass, Jan Grosfeld, Janusz Grzelak, Józefa Hennelowa, Jerzy Holzer, Ryszard Holzer, Szymon Jakubowicz, Grzegorz Jaszuński, Cezary Józefiak, Krystyna Kersten, Stefan Kisielewski, Tadeusz Konwicki, Sergiusz Kowalski, Marcin Król, Jacek Kurczewski, Piotr Krasucki, Erwin Kruk, Zofia Kuratowska, Stefan Kurowski, Barbara Labuda, Ewa Łętowska, Maria Łopatkowa, Ryszard Manteuffel, Andrzej Micewski, Czesław Miłosz, Arnold Mostowicz, Jan Olszewski, Kazimierz Orłoś, Jerzy Osiatyński, Andrzej Paczkowski, Zbigniew Romaszewski, Jan Rulewski, Bogdan Skaradziński, Barbara Stanosz, Andrzej Stelmachowski, Jan Strzelecki, Adam Strzembosz, Tomasz Strzembosz, Jerzy Surdykowski, Klemens Szaniawski, Mieczysław Szerer, Kazimierz Świtoń, Józef Tischner, Jerzy Tomaszewski, Witold Trzeciakowski, Andrzej Tymowski, Andrzej Wajda, Jan Walc, Stanisław Wądołowski, Andrzej Wielowieyski, Stefan Wilkanowicz, Jacek Woźniakowski, Irena Wóycicka, Krzysztof Zanussi, Antoni Zambrowski, Maciej Zięba, Jerzy Zieleński, Andrzej Ziemilski, Mariusz Ziomecki, Jacek Żakowski. W tym zestawieniu zwraca uwagę nieobecność wielkich nazwisk opozycji demokratycznej lat siedemdziesiątych: Jacka Kuronia, Adama Michnika i Karola Modzelewskiego oraz Leszka Moczulskiego. Ani razu nie publikowała też w „Tygodniku Solidarność” Jadwiga Staniszkis16.

Nie ma wątpliwości, że niezależne pismo o takim zasięgu musiało wchodzić w konflikty z urzędem cenzury17. Konflikty te nie miały jednak tak spektakularnego charakteru jak w przypadku „Jedności”, nie skutkowały wydawaniem numerów bez zgody GUKPPiW. Takie posunięcie w przypadku ogólnopolskiego pisma będącego organem KKP (KK) miałoby zresztą zupełnie inne konsekwencje niż w przypadku tygodnika lokalnego. Dodać należy, że jeszcze przed wydaniem pierwszego numeru w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych powołano zespół do rozpracowania „Tygodnika Solidarność”18.

Funkcje prasy „Solidarności”

Prasa solidarnościowa pełniła kilka niezwykle istotnych w tym okresie funkcji. Bardzo trudno jest przy tym powiedzieć, czy niektóre z nich wypełniała lepiej prasa oficjalna „Solidarności”, czy też prasa bezdebitowa. Oba obiegi prasy solidarnościowej różniły się między sobą jakością formy i treści, kanałami dystrybucji, a prawdopodobnie – choć o tym trudno po latach wyrokować – poziomem zaufania. Pisma te docierały do mniejszej
liczby odbiorców niż media reżimowe, ale cieszyły się znacznie większym zaufaniem. Według Raportu o stanie komunikacji społecznej sierpień 1980 – 13 grudnia 1981 na przełomie kwietnia i maja 1981 r. najbardziej ufano „biuletynom, gazetkom i materiałom powielanym” (65,5 proc. osób wyrażających opinie), następnie „gazecie czytanej zazwyczaj” (51,8 proc.), wiadomościom Polskiego Radia (33,1 proc.), „radiu zagranicznemu w języku polskim” (42,5 proc.), a na szarym końcu „Dziennikowi Telewizyjnemu” (20,8 proc.). Jednocześnie o tym ostatnim opinię potrafiło wyrazić aż 97,3 proc. badanych, a o „materiałach powielanych”, będących tu synonimem drugiego obiegu, jedynie 53 proc.19 Według przytoczonych w tymże raporcie badań OBOP w maju 1981 r. z prasy i komunikatów „Solidarności” korzystało „bez trudności” 15 proc. badanych, a „z trudnościami” kolejne 18 proc. Znacznie mniej osób, odpowiednio 2 i 5 proc. badanych, deklarowało korzystanie z „druków bezdebitowych”. W przypadku mediów oficjalnych wskaźniki te były zdecydowanie wyższe: telewizja 95 proc., radio 92 proc., prasa codzienna bez trudności 38 proc., „z pewnymi trudnościami” 47 proc. Badanie to pokazywało jednocześnie stosunkowo wąski zasięg tygodników w ogóle (bez trudności korzystało z nich 15 proc. respondentów, z trudnościami 18 proc.) i relatywnie znaczną słuchalność „radia zagranicznego” (bez trudności 26 proc., z trudnościami 21 proc.)20.

Nie wiadomo, do której z tych kategorii badani zaliczali „Jedność” i „Tygodnik Solidarność”, gdyż w raporcie oba tygodniki są omawiane w rozdziale Pozaoficjalne kanały komunikacji społecznej. Jedyne, co można po latach przypuszczać, to to, że legalnie ukazujące się tygodniki „Solidarności” dla niektórych odbiorców mogły być bardziej wiarygodne od powielaczowych biuletynów związkowych, ale dla innych – przeciwnie.

Zarówno oficjalne, jak i nieoficjalne środki przekazu „Solidarności” pełniły wiele funkcji społecznych. Informowały o ważnych wydarzeniach i stanowisku związku. Zadanie to realizowały liczne zakładowe, lokalne i regionalne biuletyny, ale także oba omawiane tu tygodniki. Prasa bezdebitowa „do użytku wewnętrznego” nie docierała do wszystkich i nie była wystarczającą alternatywą dla prasy oficjalnej, przede wszystkim dla radia i telewizji. Przejęcie czysto informacyjnej funkcji odbijało się zwłaszcza na „Jedności”, bo przy objętości ośmiu stron niewiele miejsca zostawało na materiał typowo dziennikarski, zwłaszcza publicystykę i reportaż.

Prasa „Solidarności” kreowała nową, posierpniową opinię publiczną. Budowała agenda setting, czyli definiowała, co jest ważne i o czym się mówi. Pokazywała rzeczywistość z perspektywy innej niż partyjno-rządowa, dominująca zwłaszcza w telewizji, najbardziej masowym medium. Ważnym elementem było też przywracanie pamięci historycznej, stąd prasa wiele miejsca poświęcała zapełnianiu białych plam: pisano o Katyniu, powojennych losach żołnierzy Armii Krajowej, wystąpieniach robotniczych 1956, 1970 i 1976 r. czy studenckich 1968 r.

Solidarnościowe tytuły prasowe kreowały nowy język publiczny. Język PRL zdecydowanie nie pasował do nowej sytuacji. Zwulgaryzowany marksizm połączony z oficjalną „jednością narodu” nie nadawał się do opisu strajków i konfliktu w społeczeństwie „socjalistycznym”.

Oficjalna i nieoficjalna prasa „Solidarności” kreowała nową elitę symboliczną i polityczną. Nawet wokół lokalnych i zakładowych pism w latach 1980–1981 tworzyły się środowiska, które w stanie wojennym i później podejmowały podziemną działalność organizatorską i wydawniczą. Także członkowie redakcji „Jedności” i „Tygodnika Solidarność” byli z reguły bardzo aktywni publicznie przez całe lata osiemdziesiąte. Tadeusz Mazowiecki należał w tym okresie do czołowych doradców Lecha Wałęsy, a po powstaniu Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” został szefem komisji pluralizmu związkowego. W gronie członków Komitetu Obywatelskiego i uczestników obrad Okrągłego Stołu przewijało się wiele osób związanych w 1981 r. z „Tygodnikiem Solidarność”. Pierwszy niekomunistyczny rząd w Europie Wschodniej tworzył redaktor naczelny „Tygodnika”, w skład rządu wchodzili członkowie redakcji Małgorzata Niezabitowska i Waldemar Kuczyński.

W mniejszej skali zasobem nowej elity politycznej była „Jedność”. Pisujący do tego tygodnika poznański socjolog prof. Piotr Buczkowski został na początku lat dziewięćdziesiątych marszałkiem Krajowego Sejmiku Samorządu Terytorialnego, był także posłem na sejm II kadencji z ramienia Unii Demokratycznej. Redaktor naczelny „Jedności” Leszek Dlouchy w 2005 r. na mocy decyzji prezydenta Szczecina Mariana Jurczyka został wiceprezydentem miasta.

Władza kontra społeczeństwo. Struktura społeczna PRL w narracji oficjalnych pism „Solidarności”

Czas rewolucji, a pod pewnym względem taki charakter miał społeczny bunt początku lat osiemdziesiątych, to także czas stawiania pytań o strukturę społeczną. Kto jest beneficjentem systemu, a kto jest najbardziej wykluczony? Na czym polega hegemonia? Na czym polega wykluczenie? Jakie grupy są zainteresowane wspieraniem ancien régime’u, a jakie jego zmianą lub obaleniem? Jakie siły społeczne mogą dokonać zmian? Kim są przeciwnicy i gdzie szukać sojuszników?

Odpowiedzi na te pytania nie mogła udzielić akademicka socjologia, również zaskoczona wydarzeniami lata 1980 r. Porzuciła ona inspirujące rozważania Stanisława Ossowskiego z przełomu październikowego nad klasami jako grupami różniącymi się „przywilejami i upośledzeniami niewyznaczonymi przez kryteria biologiczne”21 i nad zrodzonym „na warszawskim bruku żartobliwym określeniem dwuklasowości w państwach socjalizmu w terminach »proletariat« i »szewroletariat«”22. Centralne miejsce zajęły empiryczne badania nad grupami społeczno-zawodowymi. Marksistowscy socjologowie z kolei chętnie podejmowali problematykę klas społecznych, ale w odniesieniu do innych społeczeństw niż własne. W języku propagandy natomiast przedstawiano
społeczeństwo PRL jako złożone z klasy robotniczej, inteligencji pracującej i chłopów, czasami do tego podziału dodając chłoporobotników i prywaciarzy. Ani koncepcja grup społeczno-zawodowych, ani tym bardziej propagandowy obraz jedności narodu złożonego z klasy robotniczej, inteligencji pracującej i chłopstwa nie pozwoliły na wyjaśnienie procesów rozpoczętych latem 1980 r., pomijały przy tym zupełnie istnienie elity władzy. W oficjalnym obiegu, także akademickim, zakazane były – wydawane jedynie na emigracji – rewizjonistyczne teorie „nowej klasy” Milovana Djilasa, „klasy biurokratycznej” Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego czy „nomenklatury” Michaiła Woslenskiego23.

Do tych ostatnich koncepcji nawiązywała wspomniana już teoria Leszka Nowaka publikowana w niecenzurowanych wydaniach „Jedności” (m.in. w numerze 18 w 1980 r. i 3 w 1981 r.), nazwana przez autora niemarksistowskim materializmem historycznym i koncepcją trójpanowania klasowego. „Klasa trójpanów” to aparat partyjny mający monopol na dysponowanie środkami produkcji, przemocy i indoktrynacji. Sprawuje ona władzę nad „klasą ludową” złożoną z poddanych i pracowników pozbawionych przywilejów oraz dostępu do środków masowego przekazu. „Klasa trójpanów” stworzyła autokratyczny system polityczny funkcjonalny wyłącznie w odniesieniu do jej partykularnych interesów. Degeneracja władzy powoduje dezorganizację gospodarki i wybuch konfliktu politycznego, konflikt polityczny w warunkach władzy autokratycznej prowadzi do rozpadu systemu politycznego, wtórnej dezorganizacji gospodarki, frustracji i radykalizacji społeczeństwa.

W „Tygodniku Solidarność” obraz struktury społecznej PRL – odmiennie niż w „Jedności” – nie był rezultatem jakiejś wyrafinowanej i spójnej refleksji teoretycznej. Był za to znacznie bogatszy. Podstawowy strukturalny podział społeczeństwa polskiego ukazany w przeanalizowanych przeze mnie w połowie lat osiemdziesiątych 37 numerach „Tygodnika”24 to podział na dwie antagonistyczne zbiorowości: władzę i społeczeństwo. Te dwa zasadnicze elementy struktury klasowo-warstwowej są jednocześnie dwiema stronami konfliktu społecznego. Synonimami władzy są następujące określenia: elita władzy, klasa rządząca, aparat władzy, oni, biurokracja, a w kategoriach instytucjonalnych – rząd, partia, rzadziej państwo. Synonimami społeczeństwa są ludzie pracy, my, rzadziej naród. W „Tygodniku” nie pojawiała się nigdy retoryka klasowa.

Dychotomia władza – społeczeństwo kryje w sobie dwa przeciwstawienia. Oznacza stosunki między zbiorowością, która jest podmiotem władzy, a zbiorowością ukonstytuowaną przez jedynie przedmioty władzy, stosunki między rządzącymi i rządzonymi. Oznacza też przeciwstawienie państwowego pracodawcy pracownikom25.

Władza

Władza to określenie grupy dzierżącej władzę, rządzącej, decydującej o sprawach publicznych – w skali państwa, społeczności terytorialnej, sektora życia społeczno-ekonomicznego. Władza to zatem aparat władzy. Ale rola aparatu władzy w systemie społecznym PRL wykracza poza funkcje czysto administracyjne, jest wyjątkowa. Dwie są tego przyczyny. Przede wszystkim aparat ten nie jest wybierany demokratycznie, ale narzucany, nie podlega społecznej kontroli. Powoduje to jego wyalienowanie ze społeczeństwa. Wyobcowanie aparatu władzy, jego zamykanie się, odrywanie od zbiorowości, której interesy miał reprezentować, to proces historyczny, postępujący stopniowo aż do przeobrażenia się w latach siedemdziesiątych w elitę władzy, klasę rządzącą, nową klasę26. Przekształcony w klasę rządzącą aparat władzy, rządząc państwem, kieruje się przede wszystkim własnym interesem. Ponieważ zbudowany przezeń system polityczny nie daje innym grupom społecznym możliwości wywierania wpływu na sprawy publiczne, państwo stało się jego instrumentem. Aparat władzy ma liczne przywileje, w tym przywilej bycia jedynym podmiotem władzy oraz nadawania przywilejów innym.

„Przywileje dotyczą nie tylko, a może nawet nie przede wszystkim, dóbr materialnych. Mamy do czynienia z przywilejami podejmowania decyzji niepodlegających kontroli społecznej, z przywilejem nieodpowiedzialności i przywilejem wypowiadania sądów obowiązujących. Właściwie dopiero to powoduje, że przywileje stają się zasadą ogólną, rządzącą całością procesów społeczno-gospodarczych i politycznych w kraju [...]. Żeby system przywilejów działał skutecznie, może być tylko jedno źródło ich uzyskiwania. W tym wypadku jest to kierownictwo polityczne kraju. Duże pieniądze, a nie brak przecież ludzi zamożnych poza aparatem władzy, pozwalają na kupowanie rzeczy, przedmiotów, nie dają jednak prawa do podejmowania decyzji w sprawach społecznych, nie pozwalają na sterowanie polityką kadrową. System przywilejów zakłada podział dychotomiczny społeczeństwa: na masy i centrum. Obywatele znikają z mapy kraju. Następuje rozpad struktury społecznej i tworzą się nowe uwarstwienia związane z dostępem do przywilejów. Mamy więc w istocie do czynienia z sytuacją, kiedy uzyskanie niemal wszystkiego, co potrzebne członkom społeczeństwa do życia, zależy od uznania grupy rządzącej lub dysponentów lokalnych (cząstkowych)” – pisał Krzysztof Czabański, autor najbardziej analitycznego na łamach „Tygodnika Solidarność” obrazu struktury społecznej27.

Oprócz grupy przywilejów politycznych aparat władzy dysponował wieloma innymi, bardziej pospolitymi przywilejami: ekonomicznymi, prawnymi, społecznymi, takimi jak:

– dostęp do deficytowych towarów i usług, i to po niższych cenach, dzięki rozmaitym manipulacjom (przeceny pełnowartościowych towarów, nadwyżki materiałowe, luzy przerobowe itp.)28,

– nakłanianie przedsiębiorstw do produkcji luksusowych, elitarnych towarów kosztem produkcji towarów powszechnego użytku29,

– specjalny system emerytur dla wyższych funkcjonariuszy państwowych i ich rodzin30,

– niesymetryczność prawa: „obywatel, który bije funkcjonariusza, jest karany surowiej, a funkcjonariusz, który bije obywatela, przestaje być nagle funkcjonariuszem i odpowiada jak zwykły obywatel”31,

– nieopodatkowanie dochodów nominalnych,

– przydziały deficytowych towarów poniżej ich rynkowej wartości,

– łapówki, prezenty, kopertówki,

– możliwość uzyskania dewiz po cenach oficjalnych,

– niepodleganie kontroli celnej,

– niepodleganie kontroli drogowej,

– posiadanie prywatnych przedsiębiorstw lub udziału w nich,

– patronat nad przedsiębiorstwami prywatnymi i polonijnymi,

– specjalny system zaopatrzenia w leki i wyodrębnione lecznictwo,

– korzystanie darmo z elitarnych rozrywek (polowania, jachty itp.),

– specjalny system informacji,

– bezkarność przy nadużyciach i innych przestępstwach kryminalnych,

– uzyskiwanie odznaczeń państwowych,

– nieprawne uzyskiwanie tytułów naukowych,

– ochrona osobista i straż strzegąca prywatnych posiadłości32.

Władza to zatem coś więcej niż tylko aparat władzy, to wielorako uprzywilejowana klasa rządząca.

Aparat władzy, będący faktycznie klasą rządzącą, jest jednocześnie w systemie polityczno-ekonomicznym PRL pracodawcą. Jeżeli państwo jest właścicielem środków produkcji, a klasą rządzącą w państwie jest aparat władzy, to aparat ten dysponuje także środkami produkcji. Do władzy należy tylko część osób piastujących stanowiska kierownicze: ci, którzy mają realną władzę, realną możliwość wywierania wpływu na życie publiczne różnych szczebli, bądź też ci, którzy nie dzierżąc władzy realnej, zajmują formalnie wysokie pozycje w hierarchii władzy i czerpią z tego przywileje ekonomiczne, prawne i społeczne. Formalnym kryterium przynależności do klasy rządzącej jest podleganie nomenklaturze – instytucji nadawania przez najwyższe władze partyjne centralne lub regionalne stanowisk kierowniczych wraz z przynależnymi do nich przywilejami33. Klasa rządząca jest wewnętrznie zróżnicowana – na podstawie zakresu realnej władzy oraz dostępności przywilejów. Czabański przedstawił następujący obraz wewnętrznej hierarchii klasy rządzącej:

– członkowie Biura Politycznego i Sekretariatu Komitetu Centralnego PZPR wraz z rodzinami („oni o nic nie muszą prosić”),

– członkowie rządu, pierwsi sekretarze instancji wojewódzkich PZPR, kierownicy wydziałów KC PZPR, przywódcy stronnictw politycznych, generalicja wojska i milicji („im też przysługuje wszystko, z tym że muszą prosić”),

– szefowie urzędów centralnych, funkcjonariusze partyjni, szefowie zjednoczeń i największych fabryk, a także wyżsi funkcjonariusze stronnictw politycznych, szefowie związków zawodowych (w starym ceerzetowskim układzie) i szefowie związków młodzieżowych oraz członkowie KC PZPR („oni też muszą prosić, a nadto nie wszystko dostaną”),

– „członkowie zaplecza grupy rządzącej” (czyli ci, którzy w zamian za przywileje zapewniają elicie władzy jej wyjątkową pozycję; aparat represji, aparat propagandowo-ideologiczny, lojalni przedstawiciele środowisk twórczych), władze regionalne i lokalne, sekretarze partii szczebla zakładowego i podstawowego w większych zakładach pracy („uprzywilejowanie lokalne”, „cząstkowe”).

Dyrektorzy i biurokracja

Problematyka szczebli pośrednich pomiędzy władzą a społeczeństwem była poruszana w „Tygodniku Solidarność” sporadycznie, ze względu jednak na jej wagę oraz to, że w piśmie prezentowano kilka różnych poglądów w tej sprawie, zasługuje na omówienie.

Zgodnie z pierwszym poglądem aparat administracyjny i gospodarczy niższych szczebli jest po prostu niższą warstwą klasy rządzącej. Ta perspektywa, choć nieartykułowana wyraźnie, wydaje się dominować, gdyż wiąże się z podkreślaniem dychotomiczności struktury społecznej.

Drugie stanowisko właśnie w tej grupie, zwłaszcza w pracownikach ministerstw i zjednoczeń, widzi właściwą klasę społeczną. To jej interesy, a nie własne interesy grupowe, reprezentuje kierownictwo partii i państwa. Niepowodzenia reform gospodarczych świadczyć mają o tym, że władza ochrania interesy tej właśnie klasy kosztem reszty społeczeństwa34.

Zgodnie z trzecim stanowiskiem dyrektorzy to typowa klasa średnia, która pewne interesy ma zbieżne z władzą, inne zaś ze społeczeństwem. Wynika to z ich pośredniej pozycji w strukturze władzy. Dyrektorzy, podobnie jak władza, są pracodawcami, ale tak jak społeczeństwo są jedynie rządzonymi35.

Czwarta koncepcja traktuje władzę, przynajmniej niższych szczebli, jako tylko jedną z ról społecznych. Odgrywanie roli funkcjonariusza wobec petentów łączy się przy tym z pewnymi przywilejami. Role władzy i społeczeństwa przynależą do tej samej osoby, która w zależności od sytuacji gra jedną z nich36.

Społeczeństwo

Społeczeństwo jest niejako odwrotnością władzy. Tworzą je rządzeni (a właściwie poddani) oraz pracownicy (niekoniecznie najemni). Do tych dwóch cech będących prostym przeciwstawieniem władzy dochodzi jeszcze nowa cecha: społeczeństwo to także konsumenci. Władza jest uprzywilejowana, społeczeństwo – upośledzone. Upośledzone strukturalnie – tak jak poddany jest zawsze upośledzony wobec władzy, pracownik wobec pracodawcy, a konsument wobec monopolistycznego producenta (państwowego) w gospodarce niedoboru (eufemistycznie nazywanej czasami rynkiem producenta).

Podstawowe upośledzenie społeczeństwa to pozbawienie go możliwości decydowania o własnych losach, odebranie mu prawa do bycia podmiotem życia społecznego, a także całkowite uzależnienie od totalnej władzy37. Społeczeństwo to masy pozbawione podstawowych praw obywatelskich. Masy zdezintegrowane, zatomizowane, zastraszone38. Społeczeństwo o strukturze masy nie było do tej pory – w przeciwieństwie do władzy – klasą dla siebie. Proces organizowania się społeczeństwa, przekształcania się masy w społeczeństwo obywatelskie, nastąpił dopiero latem 1980 r.39

Społeczeństwo to ludzie pracy: robotnicy, rolnicy, inteligencja, rzemieślnicy. Łączy ich przede wszystkim to, że w jednakowym stopniu pozbawieni są możności decydowania o sprawach publicznych, zmonopolizowanych przez klasę rządzącą. Łączy ich zatem wspólny interes, wspólne dążenie, jakim jest zmiana systemu politycznego na taki, który umożliwi wszystkim klasom, warstwom i grupom społecznym udział w sprawowaniu władzy. Wymienione elementy społeczeństwa różnią się natomiast stopniem zależności od władzy oraz dostępem do pozapolitycznych wartości. Można zatem społeczeństwo uznać za klasę społeczną, a robotników, rolników, inteligencję i rzemieślników za jej warstwy.

Nie można zrekonstruować hierarchii warstw społeczeństwa prezentowanej w „Tygodniku Solidarność”, gdyż różnice między warstwami nie były przedstawiane jako znaczące, a poszczególni autorzy nie byli zgodni co do tego, które z tych warstw znajdują się w korzystniejszym położeniu niż inne. Ponadto mamy do czynienia z zastosowaniem schematu gradacji złożonej, tzn. uznaniem wagi kilku wymiarów zróżnicowania społecznego (np. dochodu, rodzaju pracy, stopnia niezależności od władzy)40.

Ekonomicznie najlepiej sytuowani są rzemieślnicy. Dyskryminuje się ich natomiast jako obywateli (np. propaganda przeciwko „prywaciarzom”, brak opieki socjalnej, konieczność płacenia wyższych cen za materiały niż w sektorze państwowym i spółdzielczym, niechęć innych warstw społecznych). Odgrywają ponadto rolę kozła ofiarnego, zastępczego wroga mającego odwrócić uwagę od przywilejów klasy rządzącej41.

Najbardziej niezależni od władzy są rolnicy. Mimo wszystko ich byt bardziej zależy od czynników naturalnych niż politycznych. Są też w znacznym stopniu zintegrowani w środowiskach lokalnych42. Praca „na własnym” w warunkach kryzysu wymaga z kolei olbrzymich poświęceń i dodatkowego wysiłku na poszukiwanie i załatwianie podstawowych środków produkcji43. W wypowiedziach przywódców Kościoła zamieszczanych w „Tygodniku Solidarność” (podobnie w „Tygodniku Powszechnym”) chłopi przedstawiani są jako warstwa szczególnie upośledzona obywatelsko44.

Robotnicy są bardziej niezależni od władzy niż inteligencja. Są stosunkowo silni, gdyż pracują w kolektywie45. To jedyna warstwa – zwłaszcza robotnicy wielkoprzemysłowi – której siły władza się obawia, w pewnym stopniu musi się z nią liczyć46. W porównaniu z rolnikami robotnikom jednak znacznie trudniej jest zdobyć żywność47.

Inteligencja znajduje się najbliżej władzy, jest zatem najbardziej od niej zależna: „sytuacja inteligenta jest najtrudniejsza. Deklaracji wielkich i małych, stałych i sporadycznych oczekuje się przede wszystkim od niego. Efekty jego pracy bywają oceniane najczęściej wedle kryteriów mieszanych: rzeczowych i ideologicznych [...]. Wydłużona drabina stanowisk działa jak stale obecna pokusa oportunizmu”48. Inteligencja jest jednocześnie – oprócz oczywiście klasy rządzącej – grupą najbardziej odpowiedzialną za kryzys. To ona bowiem najwięcej wiedziała i rozumiała, a jednocześnie milczała ze strachu49.

Robotnicy przedstawiani są w „Tygodniku” jako centralna warstwa społeczeństwa, najsilniejsza i najbardziej odważna jego część. Robotnicy, a zwłaszcza ich wielkoprzemysłowy odłam, to trzon „Solidarności”. Sierpień jest owocem ewolucji świadomości robotniczej, jej dojrzałości50.

Podstawowe warstwy społeczeństwa i stosunki między nimi nie są w „Tygodniku” przedmiotem skomplikowanych analiz. W dominującym nurcie społeczeństwo składa się z warstw (nazywanych właśnie warstwami, ale także klasami lub – najczęściej – jedynie nazwą własną) nierównych, ale solidarnych, powiązanych wspólnymi interesami, wzajemnymi, obustronnymi zależnościami funkcjonalnymi, warstw współdziałających. Szczególnie dotyczy to inteligencji, robotników i chłopów. Jeżeli ta naturalna harmonia zostaje zaburzona, dzieje się to albo w wyniku makiawelizmu władzy, która postępuje zgodnie z zasadą divide et impera, albo wskutek patologicznych cech systemu polityczno-ekonomicznego. Następujący cytat jest bardzo typowy dla analizy stosunków międzywarstwowych w „Tygodniku”: „rodzenie się autentycznej więzi między robotnikami, chłopami i inteligencją, a więc grupami dotychczas sobie przeciwstawianymi”51. Wyjątkowo zdarzają się w piśmie artykuły podające w wątpliwość tożsamość interesów robotników i inteligencji52.

Inne podziały

Odmienny charakter ma ciekawa koncepcja struktury klasowej społeczeństwa polskiego, przedstawiona przez socjologa Jacka Kurczewskiego. Wyróżnia on trzy podstawowe klasy: klasę rządzącą, nową klasę średnią – podstawową bazę społeczną ruchu „Solidarność”, do której zalicza pracowników umysłowych i robotników wykwalifikowanych – oraz klasy niższe – „skoncentrowane na swoich doraźnych sprawach i wyobcowane z nowoczesnego społeczeństwa kategorie mniej uposażone, mniej wykształcone i mniej wykwalifikowane”53.

„Tygodnik” na marginesie ekonomicznym społeczeństwa umieszcza rencistów, emerytów i rodziny wielodzietne54. Margines obywatelski stanowią z kolei mniejszości narodowe i grupy autochtoniczne. Pozbawione autonomii stały się obiektem dyskryminacji kulturalnej55. Postawy polityczne społeczeństwa są według „Tygodnika” określone przez przynależność pokoleniową, odmienność doświadczeń historycznych. Starsi są bardziej ostrożni, lękliwi i rozsądni, młodsi bardziej bezkompromisowi, odważni, ale jednocześnie bardziej cyniczni56.

Podsumowując, obraz struktury społecznej przedstawiony w „Tygodniku Solidarność” opiera się na dychotomii wielorako uprzywilejowanej klasy (choć kategoria ta nie była używana) rządzącej, będącej jednocześnie pracodawcą i rekrutującej się z aparatu władzy (władza), oraz upośledzonej, zwłaszcza politycznie, klasy poddanych, pracowników (społeczeństwo), złożonej z nierównych, ale solidarnych, funkcjonalnie powiązanych ze sobą warstw. Podstawową przyczyną kryzysu jest autokratyczny system polityczny. Prowadzi on do etatyzacji życia społecznego, partykularno-irracjonalnych działań aparatu władzy państwowej, osłabienia energii społeczeństwa. W efekcie istniejące instytucje publiczne nie zaspokajają potrzeb społecznych. Piętrzące się sprzeczności systemowe w sprzyjających okolicznościach doprowadziły do jawnego konfliktu o charakterze obywatelsko-ekonomicznym między społeczeństwem a władzą. Konflikt dotyczy podstawowych zasad systemu, a jego stronami są główne zbiorowości struktury społecznej. Niezbędnym warunkiem wyjścia z kryzysu miała być zmiana systemu polityczno-ekonomicznego w kierunku jego deetatyzacji, demokratyzacji i uspołecznienia. Nowy ład miałby umożliwić realizację naczelnej wartości: podmiotowości jednostki i zbiorowości. Zmiana ładu mogłaby się dokonać tylko za przyzwoleniem władzy, choć zgoda taka musiałaby zostać na niej wymuszona.

Zakończenie

Prasa niezależna lat 1980–1981 odegrała ogromną rolę w procesie demokratyzacji kraju. Informowała o aktualnych wydarzeniach, ale przypominała też wydarzenia historyczne i postacie pomijane przez media i edukację PRL. Dostarczała nowego języka i nowych narzędzi, za których pomocą można było od tego czasu oglądać rzeczywistość. Pozwalała na powstanie lokalnych i ponadlokalnych wspólnot opinii publicznej. Wytworzyła własną elitę symboliczną i przyszłą elitę polityczną. „Tygodnik Solidarność”, choć ukazywał się jedynie przez osiem miesięcy trwającego dwukrotnie dłużej „karnawału »Solidarności«”, zajmował miejsce szczególne. Był w tym okresie najbardziej masowym niezależnym środkiem przekazu, czytanym przez kilka milionów czytelników. W przeciwieństwie do większości pism „Solidarności” był nie tylko pismem informacyjnym, lecz przede wszystkim tygodnikiem opinii. Tygodnikiem, który – mimo krótkiego stażu – poziomem edytorskim i merytorycznym nie odbiegał od tytułów istniejących od lat, takich jak „Tygodnik Powszechny”, „Polityka”, „Literatura” czy „Kultura”.

Walcząc o wartości demokratyczne i cywilizacyjne, unikał jednocześnie propagandowego języka, populizmu, demagogii i radykalizmu, cech nieobcych przecież wielu powielaczowym pismom tego okresu. Jak pisał o nim uczestniczący obserwator: „W Polsce roku 1981 »Tygodnik Solidarność« był niepowtarzalnym zjawiskiem. Kronikarzem i świadectwem ówczesnych myśli, przeżyć, dążeń. Bywał trudny w lekturze, w wielu sprawach nadmiernie wstrzemięźliwy, a może też zbyt mało krytyczny dla »naszej« strony. Podlegał cenzurze, ale i podejmował z nią boje, które nie powinny być zapomniane. Ludzie, którzy spotkali się w redakcji wiosną 1981 r., byli pełni entuzjazmu i chcieli coś znaczącego zrobić dla »Solidarności« i dla Polski. Dziś są rozproszeni, związani z różnymi redakcjami lub w ogóle odeszli od pracy dziennikarskiej, wielu podzieliły różnice polityczne”57.

Na przywrócenie pamięci zasługują także szczecińska „Jedność” i gdańska „Samorządność”, obecnie niemal niedostępne. One także były lustrami, w których odbijała się rzeczywistość tamtego wyjątkowego okresu.

1 Istniało kilka innych tygodników lokalnych ukazujących się legalnie. Z całą pewnością jesienią 1981 r. zgodę na przekształcenie solidarnościowego dodatku „Samorządność” do oficjalnego „Dziennika Bałtyckiego” w tygodnik o tymże tytule o nakładzie 250 tys., 16 stronach i kolportażu w województwie gdańskim i województwach sąsiednich otrzymał zespół trójmiejskiego literata i działacza społecznego Lecha Bądkowskiego. Do czasu stanu wojennego ukazały się jednak zaledwie trzy numery. Nie udało mi się także ustalić, czy formuła solidarnościowych dodatków w lokalnej prasie była powszechna. Według informacji otrzymanej od dr. Artura Kubaja ze szczecińskiego oddziału IPN struktury NSZZ „Solidarność” wydawały ponadto w tym czasie w obiegu oficjalnym następujące tytuły: „Solidarność Jastrzębia”, „Kwadrat” (dwutygodnik społeczno-zawodowy Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Poligrafii NSZZ „Solidarność”, Szczecin), „Odrodzenie” (Jelenia Góra), „Sierpień ’80” (Koszalin), „Niezależne Słowo” (Wałbrzych), „Solidarność Ziemi Płockiej”.

2 Między innymi W. Pisarek, Raport o komunikacji społecznej w Polsce. Sierpień 1980 – grudzień 1981, „Zeszyty Prasoznawcze” 1982, nr 3, s. 17–28.

3 Raport o stanie komunikacji społecznej w Polsce. Sierpień 1980 – 13 grudnia 1981, red. W. Pisarek, Kraków 2007.

4 S. Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990 (poprawiona praca doktorska; 1 wyd.: Solidarność polska. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1988); K. Podemski, Obrazy i wizje społeczeństwa polskiego w prasie krajowej w 1981 roku, Poznań 2008 (skrócona praca doktorska; 1 wyd.: Analiza wiedzy społecznej kreowanej przez środki masowego przekazu. Przypadek tygodników polskich w 1981 roku [w:] Poza granicami socjologii ankietowej, red. A. Sułek, K. Nowak, A. Wyka, Warszawa 1989, 2 wyd. angielskie: The Nature of Society and Social Conflict as Depicted in Polish Press in 1981 [w:] The Reemergence of Civil Society in Eastern Europe and the Soviet Union, red. Z. Rau, San Francisco – Oxford 1991); P. Rojek, Semiotyka Solidarności. Analiza dyskursów PZPR i NSZZ Solidarność w 1981 roku, Kraków 2009.

5 A. Friszke, „Tygodnik Solidarność” 1981, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2005, nr 7/8; G. Majchrzak, Z dziejów „Tygodnika Solidarność”. Rozpracowanie „Tygodnika Solidarność” przez Służbę Bezpieczeństwa 1980–1982, Warszawa 2007.

6 M. Paziewski, Niezależność tygodnika „Jedność” wobec dychotomicznych realiów społeczno-politycznych lat 1980––1981 [w:] Wokół dwuwładzy politycznej, red. H. Komarnicki, K. Kozłowski, Szczecin 2004; E. Krasucki, NSZZ „Solidarność” w świetle korespondencji do szczecińskiej „Jedności” z roku 1981 [w:] Stan wojenny w skali kraju i Pomorza Zachodniego. Informacje źródłowe i refleksje, red. M. Machałek, J. Macholak, Szczecin 2005; idem, Listy do redakcji szczecińskiej „Jedności” z lat 1980–1981 jako źródło do poznania tła historycznego [w:] Księga pamiątkowa na siedemdziesiątą rocznicę urodzin profesora Janusza Farysia, Gorzów Wielkopolski 2009.

7 M.K. Albright, Poland. The Role of Press in Political Change, Washington 1983.

8 Zob. www.sedinum.stetinum.pl. (31 I 2011 r.).

9 Ibidem.

10 Spory te opisuje członek redakcji „Tygodnika Solidarność” z lat 1980–1981, dzisiaj historyk „Solidarności” i opozycji demokratycznej Andrzej Friszke, „Tygodnik Solidarność”...

11 A. Friszke, „Tygodnik Solidarność”..., s. 22. „Głos Pracy” to dziennik „starych”, podporządkowanych PZPR związków.

12 G. Majchrzak, Z dziejów „Tygodnika Solidarność”..., s. 8. Andrzej Friszke podaje nakład wyższy o 100 tys., czyli 600 tys. egzemplarzy Według tego autora KKP występowała na początku o nakład 1 mln egzemplarzy (idem, „Tygodnik Solidarność”..., s. 23).

13 A. Friszke, „Tygodnik Solidarność”...

14 Zob. www.sedinum.stetinum.pl (31 I 2011 r.).

15 „Tygodnik Solidarność”. Faksymile 37 numerów „Tygodnika Solidarność” z 1981 roku, Warszawa 2005, płyta CD.

16 Na co m.in. zwróciła uwagę M.K. Albright, Poland...

17 Potwierdza to A. Friszke, „Tygodnik Solidarność”...

18 G. Majchrzak, Z dziejów „Tygodnika Solidarność”...

19 Raport o stanie komunikacji społecznej..., s. 33.

20 Ibidem, s. 28.

21 S. Ossowski, O strukturze społecznej, Warszawa 1982, s. 248.

22 Ibidem, s. 253.

23 M. Djilas, Nowa klasa wyzyskiwaczy. Analiza systemu komunistycznego, Paryż 1957; J. Kuroń, K. Modzelewski, List otwarty do partii, Paryż 1966; M. Woslenski, Nomenklatura. Die herrschende Klasse der Sowjetunion, Wien 1980.

24 K. Podemski, Obrazy i wizje społeczeństwa...

25 K. Kersten, 1956–1970–1980. Refleksje historyka, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 16 (dalej opis tekstów z „Tygodnika Solidarność”, publikowanych w 1981 r., będzie zawierał tylko skrót TS oraz numer); W. Kuczyński, Ruch gospodarczej naprawy, TS nr 14; Tezy do dyskusji. Kierunki działania związku w obecnej sytuacji kraju, TS nr 3; Program NSZZ „Solidarność” uchwalony przez I Krajowy Zjazd Delegatów, TS nr 29.

26 A. Szczypiorski, Spustoszenia, TS nr 2; K. Kłopotowski, Zdrada mecenasa, TS nr 11; S. Kisielewski, Czego oczekuję od „Solidarności”, TS nr 13.

27 K. Czabański, Przywileje (2), TS nr 35.

28 J. Łoś, Osiem mitów reformy gospodarczej, TS nr 30.

29 A. Hajnicz, Gorące żelazo, TS nr 30.

30 M. Wąsowicz, Odnowa w prawie, TS nr 8.

31 L. Falandysz, Ja i moje prawo: funkcjonariusze i obywatele, TS nr 31.

32 K. Czabański, Przywileje (1), TS nr 34.

33 In.K. Strzała, Wasale, TS nr 16.

34 S. Kawalec, Kto przygotuje reformę, TS nr 6; E. Skalski, Dlaczego nie można inaczej?, TS nr 19.

35 R. Kozłowski, Dyrektorzy, TS nr 26.

36 L. Falandysz, Ja i moje prawo: funkcjonariusze i obywatele, TS nr 31.

37 B. Cywiński, Kiedy przestajesz się bać, TS nr 2; Program NSZZ „Solidarność”, TS nr 29.

38 B. Cywiński, Kiedy przestajesz się bać...; E. Skalski, Przestraszeni i rozdrażnieni, TS nr 10.

39 Program NSZZ „Solidarność”...

40 S. Ossowski, Dzieła, t. 4, Warszawa 1967.

41 Nie być poza... Rozmowa z przewodniczącym Komitetu Założycielskiego NSZZ Rzemieślników Indywidualnych „Solidarność” Jerzym Rogalą-Lewickim, TS nr 14; T. Kuczyńska, Nie zielone światło, ale święty spokój, TS nr 7; eadem, Uzwyczajnić nadzwyczajne, TS nr 23.

42 B. Cywiński, Kiedy przestajesz się bać...

43 W. Herer, W. Sadowski, Obrona złotówki bez mistyfikacji, TS nr 11.

44 Prymas Polski do „Solidarności”, TS nr 10; Niech „Solidarność” będzie „Solidarnością”. Wywiad T. Mazowieckiego i B. Cywińskiego z Prymasem J. Glempem, TS nr 20.

45 B. Cywiński, Kiedy przestajesz się bać...

46 E. Skalski, Przestraszeni i rozdrażnieni...

47 W. Herer, W. Sadowski, Obrona złotówki...

48 B. Cywiński, Kiedy przestajesz się bać...

49 P. Krasucki, Inteligenci w Związku, TS nr 20.

50 Sprawozdanie KKP NSZZ „Solidarność”, TS nr 24; I. Białecki, Przed Sierpniem, TS nr 20; K. Wyszkowski, Od WZZ do Sierpnia, TS nr 5; Nie pierwszy raz nas oszukano. Rozmowa z L. Goździkiem, TS nr 30.

51 Obaliliśmy mur, który nas dzielił. Rozmowa z doradcami MKZ Wrocław B. Labudą i M. Zlatem, TS nr 8. Bardzo podobne opinie zawierają artykuły i wypowiedzi w TS: Nasze rozmowy: rozmowa z M. Janasem, przewodniczącym Komisji Zjazdowej, nr 26; J. Duriasz, Ze sposobów walki, nr 8; B. Cywiński, Nasz egzamin trwa, nr 12; Nie pierwszy raz nas oszukano...; S. Małecki-Tepicht, Tezy programowe czy deklaracja ideowo-polityczna, nr 15; Lech Wałęsa w MOP, nr 11.

52 Powiedzieli nam: A. Lenkiewicz, delegat Dolny Śląsk, TS nr 22; K. Komosiński, Co robić, TS nr 20.

53 J. Kurczewski, Czerwień Czerwca, TS nr 22. Podobne stanowisko w: E. Skalski, Przestraszeni i rozdrażnieni...

54 K. Czabański, Kto przeżyje do jesieni, TS nr 25; I. Wóycicka, Pod kreską, TS nr l; Podatek drożyźniany. Rozmowa J. Ruszara z A. Góralską i I. Wóycicką, TS nr 13.

55 B. Skaradziński, Głos Białorusinów, TS nr 31; E. Kruk, Dlaczego Mazurzy stracili serce?, TS nr 33.

56 B. Cywiński, Kiedy przestajesz się bać...; K. Dziewanowski, Nie za późno, nie za wcześnie, TS nr 1.

57 A. Friszke, „Tygodnik Solidarność”..., s. 21.

Jan Olaszek

Prasa NSZZ „Solidarność” 1980–1981

Niezależna prasa towarzyszyła ruchowi „Solidarności” od samego jego początku. Była jednym z czynników wpływających na przebieg masowych strajków w Polsce w lipcu i sierpniu 1980 r.1 Niezależne pisma od początku protestów informowały o wydarzeniach w kraju. Wiele miejsca poświęcały strajkom zwłaszcza redakcje pism związanych z Komitetem Samoobrony Społecznej „KOR”: „Biuletynu Informacyjnego”, „Robotnika” oraz „Głosu”; publikowano w nich instrukcje dotyczące sposobów prowadzenia negocjacji przez strajkujących. Tematy te pojawiały się również na łamach pism wydawanych przez ROPCiO. Tą drogą oraz za pośrednictwem Radia Wolna Europa wiadomości te docierały do społeczeństwa. W szybko zmieniającej się sytuacji rosła rola zagranicznych rozgłośni, zwłaszcza RWE, które podawały informacje i instrukcje uzyskane bezpośrednio od działaczy opozycji (m.in. od Jacka Kuronia, w którego mieszkaniu zorganizowano swoiste centrum informacji strajkowej), nie czekając na ukazanie się w ich w bezdebitowej prasie2.

Latem 1980 r. na łamach pism niezależnych – podobnie jak w latach wcześniejszych – podkreślano wagę prowadzenia strajków na terenie zakładów pracy, bez formowania pochodów na ulicach miast. Odwoływano się do doświadczeń Czerwca ’56, Grudnia ’70 i Czerwca ’76, kiedy właśnie uliczna forma protestów doprowadziła do brutalnej ich pacyfikacji, a w dwóch pierwszych przypadkach do licznych ofiar śmiertelnych. Prasa opozycyjna, wspierając strajkujących, jednocześnie wpływała na ich nastroje. Strajkujący wyrażali niechęć do mediów oficjalnych, ale opozycyjne pisma uznawali za wiarygodne3. Publikacje w prasie opozycyjnej oddziaływały na rozwój fali strajkowej. Na przykład kierowana przez Kornela Morawieckiego redakcja „Biuletynu Dolnośląskiego” przygotowała numer specjalny pisma poświęcony strajkom, co wpłynęło na to, że Wrocław i Dolny Śląsk jako pierwsze masowo wyraziły poparcie dla strajków na Wybrzeżu4.

W Stoczni Gdańskiej od 23 sierpnia ukazywał się „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność”. Możemy go uznać za pierwsze pismo ruchu „Solidarności”. Jego redakcję tworzyli Konrad Bieliński, Ewa Milewicz, Mariusz Wilk i Krzysztof Wyszkowski. Biuletyn początkowo drukowano w nakładzie 15 tys., później nawet kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy. W sumie ukazało się trzynaście numerów i nadzwyczajny dodatek wydany w dniu podpisania porozumień, 31 sierpnia 1980 r. Zamieszczano w nim przede wszystkim informacje i dokumenty dotyczące strajków, postulaty, listy popierające protestujących. Szczególne znaczenie miało opublikowanie w numerze z 24 sierpnia 1980 r. orędzia Jana Pawła II do kard. Stefana Wyszyńskiego, w którym poparł on postulaty strajkujących i wyraził oczekiwania, że polski episkopat będzie popierał tworzący się ruch związkowy5.

Biuletyn pomagał strajkującym robotnikom bronić się przed propagandowymi działaniami władz. W numerze z 25 sierpnia redakcja oświadczała: „Dzisiaj (24 sierpnia) w godzinach rannych w całym mieście zostały rozprowadzone ulotki podpisane przez Wojewódzki Komitet Frontu Jedności Narodu. Ulotki te oskarżają MKS o odrzucenie rozmów z komisją rządową »mimo skierowania do nich zaproszenia«. Perfidia tego wydarzenia oraz »zarzutów« skierowanych pod adresem strajkujących, zawartych w ulotce, jest tym większa, że kolportowana ona była zaledwie parę godzin po opuszczeniu Stoczni Gdańskiej przez komisję rządową pod przewodnictwem M. Jagielskiego. Komisja ta przybyła do strajkujących na zaproszenie MKS-u. Jakże fałszywe w świetle wyżej opisanego wydarzenia okazały się słowa wicepremiera M. Jagielskiego powołującego się kilkakrotnie we wczorajszym wystąpieniu na swoją gotowość do przeprowadzenia rozmów w atmosferze szczerości. Wystarczyło kilka godzin, by słowa wicepremiera okazały się zbiorem czczych frazesów”6. Prasa niezależna za pomocą takich komentarzy pokazywała czytelnikom manipulacje oficjalnych mediów.

Nielegalne pisma cieszyły się dużą popularnością wśród strajkujących. Zapotrzebowanie przekraczało możliwości produkcyjne strajkowej poligrafii. Prasę wydawano w wielu ośrodkach strajkowych. W Gdyni poligrafią kierował współpracownik Wolnych Związków Zawodowych Andrzej Butkiewicz. Numery pism i ulotki sygnowano „Wolna Drukarnia Stoczni Gdańskiej” i „Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia”. W Szczecinie ukazywała się „Jedność”, którą drukowano w papierni poza stocznią, gdyż zakładowa poligrafia była zepsuta7.

Od powstania „Solidarności” jednym z jej dążeń było przełamanie monopolu informacyjnego władz PRL. Nowa sytuacja polityczna nie była czymś łatwo zrozumiałym dla społeczeństwa przyzwyczajonego do funkcjonowania w zupełnie innych warunkach. „Solidarność” miała prawo do własnej, niezależnej od kierownictwa zakładu pracy informacji. Konieczne do tego środki techniczne udostępniali działacze opozycji
przedsierpniowej lub przysyłano je z zagranicy jako dary zachodnich central związkowych. Powstająca wraz ze związkiem prasa „Solidarności” umożliwiała upowszechnianie informacji na temat form i możliwości organizowania się. Zwłaszcza w początkowym okresie na jej łamach dominowały informacje, statuty i oświadczenia władz związkowych. Pisma tego rodzaju miały skromną formę i objętość. Najczęściej była to dwustronnie zadrukowana kartka papieru. Odbijano je na najprostszych powielaczach, na ogół w rytmie tygodniowym, zwiększając częstotliwość w momencie napięć i kryzysów w relacjach między „Solidarnością” a władzami PRL.

W latach 1980–1981 miał miejsce niespotykany wcześniej rozwój niezależnego ruchu wydawniczego. Wprawdzie niektóre pisma związane ze środowiskami opozycji demokratycznej już się nie ukazywały, ale pojawiło się nieporównywalnie więcej nowych8. W ciągu kilku miesięcy 1980 r. ukazało się około 400 nowych tytułów prasy bezdebitowej. W następnym roku wychodziło już ponad 1800 tytułów. W sumie w czasach legalnej „Solidarności” wydano prawie 2 tys. tytułów prasy niezależnej. Dane te obejmują nie tylko pisma NSZZ „Solidarność”, lecz również Niezależnego Zrzeszenia Studentów, rolniczej „Solidarności” oraz różnego rodzaju innych struktur opozycyjnych. Ogromną większość w tej liczbie stanowi prasa NSZZ „Solidarność”. Niekiedy trudno postawić granicę – redakcje pism niezwiązanych bezpośrednio organizacyjnie ze związkiem identyfikowały się z nim i czuły się jego częścią. Na przykład korowski „Robotnik”, który osiągnął w 1981 r. status ogólnopolski, był kolportowany w strukturach związkowych. Najwięcej pism ukazywało się w Warszawie (273 tytuły), Krakowie (153), Wrocławiu (143) i Gdańsku (136)9. Były to główne miasta najważniejszych regionów związku. Dominowały one nie tylko pod względem liczby pism, ale też ich znaczenia. Ukazywały się tam tytuły ważne w skali całej „Solidarności”.

W Warszawie szczególną pozycję miały dwa popularne pisma związkowe wydawane przez środowiska KSS „KOR”: „Niezależność” – wychodząca od października 1980 r. jako tygodnik, następnie jako dziennik, od kwietnia 1981 r. redagowana przez Konrada Bielińskiego, oraz „Wiadomości Dnia” – dziennik wydawany od stycznia 1980 r. przez grupę związaną z Antonim Macierewiczem, wówczas kierownikiem Ośrodka Badań Społecznych przy Regionie Mazowsze NSZZ „Solidarność”. Oba pisma konkurowały ze sobą, prezentując odmienne wizje programu „Solidarności” czy oceny działań podejmowanych przez kierownictwo Regionu Mazowsze i całego związku10.

W Krakowie głównym pismem regionu był tygodnik „Solidarność. Biuletyn Informacyjny”. Redagowali go m.in. byli działacze Studenckiego Komitetu Solidarności w Krakowie. Codziennie ukazywał się „Informator” (następnie pod nazwą „Aktualności”) wydawany przez Zarząd Regionu. Bardziej publicystyczny charakter miały „Wiadomości Krakowskie”. Spośród tamtejszych pism zakładowych dużą popularnością cieszył się „Biuletyn Informacyjny Hutników” wydawany przez struktury związkowe w Hucie im. Lenina11.

We Wrocławiu od września 1980 r. ukazywała się „Solidarność Dolnośląska”, organ prasowy regionu, jego redaktorem naczelnym był Maciej Zięba. Dużą popularnością cieszyło się drukowane od lipca 1981 r. pismo „Z Dnia na Dzień”, którego redaktorem naczelnym był Zenon Pałka. Ukazywało się trzy razy w tygodniu w nakładzie kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy12.

W Trójmieście od końca września 1980 r. ponownie ukazywał się „Biuletyn Informacyjny Solidarność” – jako organ Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej NSZZ „Solidarność”. Redagowali go Joanna Duda-Gwiazda, Mariusz Wilk i Joanna Wojciechowicz. Pismo dla odróżnienia od innych pism o podobnym tytule ze względu na kształt winiety nazywano „Solidarnością” z lwami. Należało ono do kilku głównych związkowych tytułów w kraju13.

W tworzeniu prasy związkowej dużą rolę odgrywali działacze opozycji przedsierpniowej. Wspomniane cztery główne miasta, w których rozwijała się niezależna prasa – Warszawa, Kraków, Wrocław i Gdańsk – były jednocześnie głównymi ośrodkami opozycji demokratycznej lat 1976–1980. Jej działacze dzielili się doświadczeniem z tymi, którzy pierwszy raz uczestniczyli w pracy wydawniczej w ramach „Solidarności”. Dotyczyło to zarówno redagowania pism, jak i technik ich drukowania. Część z tych technik powstała przed 1980 r., inne modyfikowano, wymyślano także nowe. Stosowanie niektórych z nich miało znaczenie integracyjne – prowadziło do formowania się zgranych ekip drukarskich. W wielu ośrodkach odbywały się również szkolenia drukarskie, dzięki czemu znacznie zwiększyła się liczba osób potrafiących wydawać niezależne publikacje14. Również w regionach bez silnych tradycji opozycyjnych powstawały ważne pisma, m.in. „Solidarność Ziemi Puławskiej”, „Wolny Związkowiec”, „Wiadomości Katowickie”, olsztyński „Rezonans”.

Potrzeba dostępu do niezależnej informacji wzrastała wraz z eskalowaniem się konfliktu między władzami a „Solidarnością”. W pierwszych tygodniach „Solidarności”, w czasie kryzysu rejestracyjnego, widocznym problemem był niedostatek prasy związkowej. Działacze „Solidarności” narzekali na brak informacji. Wraz z rozbudową struktur związkowych rozwijała się też prasa niecenzurowana. To dzięki niej do członków
„Solidarności” docierały bieżące informacje, statuty, dokumenty związkowe15. Podobnie jak cały niezależny ruch wydawniczy, w latach 1980–1981 przestała być zjawiskiem elitarnym. W porównaniu z drugą połową lat siedemdziesiątych znacznie wzrosły nakłady pism bezdebitowych. Największe z nich ukazywały się w kilkudziesięciu tysiącach egzemplarzy. Były stosunkowo łatwo dostępne, chociaż ogniwa „Solidarności” skarżyły się, że zapotrzebowanie jest znacznie większe niż drukowane nakłady. W tych czasach kształtował się rzeczywisty rynek niezależnej prasy. Można było ją uzyskać bez większych kłopotów, nie wiązało się to właściwie z żadnym ryzykiem.

Ważnym momentem dla zorganizowania prasy związkowej był ogólnopolski zjazd jej twórców w styczniu 1981 r. Odbył się on w Hucie Katowice z inicjatywy redakcji „Wolnego Związkowca” (Dąbrowa Górnicza), „Niezależności” i „NTO” (Mazowsze). Na zjeździe obecni byli przedstawiciele 24 pism regionalnych. W dyskusjach pojawiało się pytanie, w jakim stopniu powinny one reprezentować interesy związku, prezentować jego racje, a w jakim zachowywać niezależność. Ustalono wówczas, że odpowiedzialność za kształt pisma ponosi wyłącznie redakcja. Postulowano niezależność prasy związkowej od zarządów regionalnych „Solidarności” i odejście od koncepcji pisma będącego organem prezydium. Wychodzono z założenia, że prasa oprócz funkcji informacyjnej powinna pełnić funkcję kontrolną wobec władz związkowych – czyli zachować niezależność i publikować teksty krytyczne16. Podczas zjazdu zwrócono się do Krajowej Komisji Porozumiewawczej z prośbą o poparcie społecznego projektu ustawy o kontroli prasy. Przyczyną tej inicjatywy były podejmowane przez władze próby cenzurowania prasy związkowej. W uchwale podkreślano, że w negocjacjach z władzami nie można zgodzić się na cenzurę prewencyjną pism i biuletynów związkowych17.

Wśród zgłaszanych w czasie zjazdu problemów zwracano uwagę na ograniczenia techniczne. Redakcjom brakowało papieru, farby i maszyn. Wystosowano apel do KKP o jak najszybsze przekazanie międzyzakładowym komisjom założycielskim zablokowanych na cle maszyn drukarskich. Zaproponowano dołączenie przedstawicieli redakcji pism związkowych do składu komisji KKP do spraw dystrybucji maszyn poligraficznych. Uczestnicy zjazdu uchwalili, że o kształcie prasy zakładowej i odgrywanej przez nią roli mogą decydować załogi robotnicze, które zostały zobowiązane do powołania rad programowych pism i rozliczania spraw finansowych, w czym pomóc mieli przedstawiciele zespołów redakcyjnych. Jednocześnie apelowano do ogólnopolskich i regionalnych władz związku o udzielenie poparcia redakcji „Robotnika” – o pomoc w kolportażu pisma i zwiększaniu jego nakładu. Przyczyną tego apelu były przypadki utrudniania jego rozpowszechniania w niektórych regionach18.

W 1981 r. powstały dwie główne agencje informacyjne związku: Agencja Informacyjna „Solidarność” oraz Biuro Informacji Prasowej „Solidarności” działające przy KKP, a następnie Komisji Krajowej. Obie miały zasięg ogólnopolski i zapewniały twórcom związkowej prasy szybki dostęp do informacji na temat aktualnych wydarzeń dotyczących „Solidarności”. Agencje funkcjonowały obok siebie, po części się uzupełniając, po części konkurując ze sobą. Odgrywały one szczególną rolę.

Agencja Prasowa „Solidarność” wydawała „Biuletyn Pism Związkowych i Zakładowych” znany jako „AS”19. Powstał on w czasie obrad I Ogólnopolskiego Zjazdu Prasy Związkowej20. Biuletyn wychodził w Warszawie, jego redakcję tworzyły osoby ze środowiska KSS „KOR”21, m.in. Seweryn Blumsztajn, Anna Dodziuk, Ewa Jastrun, Wojciech Kamiński, Maria Kruczkowska, Krzysztof Leski, Małgorzata Pawlicka, Joanna Stasińska, Jan Strękowski, Joanna Szczęsna i Helena Łuczywo, która kierowała zespołem. Z prośbą o prowadzenie pisma zwrócili się do niej uczestnicy zjazdu22. Większość tych osób miała doświadczenie wydawania niezależnej prasy z drugiej połowy lat siedemdziesiątych. W kolejnych miesiącach skład redakcji „AS-a” zwiększał się, jesienią 1981 r. osiągnął 41 osób. Początkowo planowano opracowanie codziennych serwisów informacyjnych nadawanych teleksem, jednak okazało się to niemożliwe ze względów technicznych i organizacyjnych. Ostatecznie „AS” ukazywał się w cyklu tygodniowym, od lutego 1981 r. Serwis opierał się na materiałach przekazywanych teleksami z regionów, prasie związkowej i innych publikacjach23.

W kwietniu 1981 r. w Gdańsku wyrosła mu konkurencja w postaci „Serwisu BIPS”24. Biuro Informacji Prasowej podlegało przewodniczącemu NSZZ „Solidarność” Lechowi Wałęsie, kierowane było przez Arkadiusza Rybickiego. Prowadziło obsługę posiedzeń KKP, decydowało o przydziale akredytacji. BIPS miał kilka oddziałów: warszawski, krakowski i łódzki. Głównym jego zadaniem było wydawanie codziennego czterostronicowego serwisu. Pracami redakcji kierował Andrzej Zarębski, w jej skład wchodzili także Zofia Modzelewska, Maria Kosacz, Jacek Kozłowski, Janusz Kozłowski. W BIPS dominowały osoby związane z Ruchem Młodej Polski, blisko współpracujące z przewodniczącym NSZZ „Solidarność”25.

Dwie główne agencje informacyjne „Solidarności” były tworzone przez środowiska różnie podchodzące do spraw ideologicznych i strategii działania związku, jednak ze względu na czysto informacyjny charakter obu biuletynów różnice te nie odgrywały dużej roli. Pisząc o szczególnie newralgicznych momentach w historii „Solidarności”, takich jak I Krajowy Zjazd Delegatów, odmiennie rozkładały akcenty, jednak nie były to wielkie różnice. Wizje „Solidarności” wyłaniające się z lektury obu pism nie odbiegają od siebie w sposób radykalny.

Oba serwisy skupiały się na bieżących informacjach dotyczących funkcjonowania NSZZ „Solidarność”. Pisano o tworzeniu się nowych struktur związkowych, działaniach władz, represjach. Informowano także o innych organizacjach, zwłaszcza o Niezależnym Zrzeszeniu Studentów i NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. BIPS jako komórka związana z ogólnopolskimi władzami związku w większym stopniu skupiał się na działaniach jego władz: Krajowej Komisji Porozumiewawczej, I Krajowego Zjazdu Delegatów i innych struktur o charakterze centralnym. Większą część serwisu zajmowały sprawozdania z ich działalności, relacje ze spotkań liderów. W „AS-ie” spojrzenie na ruch „Solidarności” było szersze, w większym stopniu skupiano się na sprawach regionalnych. O najważniejszych wydarzeniach na łamach obu biuletynów informowano w sposób bardzo szczegółowy (zwłaszcza w większym objętościowo „AS-ie”), przede wszystkim o posiedzeniach KKP i przebiegu I Krajowego Zjazdu Delegatów. Dzięki tej formie czytelnik mógł zapoznać się nie tylko z postanowieniami władz związku, ale również z przebiegiem obrad, poznając różnorodne stanowiska jego poszczególnych działaczy.

Redakcja „AS-a” spełniała dodatkowo funkcję usługową wobec innych pism niezależnych, wspomagała redakcje poszczególnych pism związkowych, zapewniając im szerszy zasięg. Przedrukowywano teksty z najpopularniejszych pism regionalnych – warszawskich „Niezależności” i „Wiadomości Dnia”, szczecińskiej „Jedności”, katowickiego „Wolnego Związkowca”, ale też z pism o mniejszym zasięgu. Z czasem agencja zaczęła przygotowywać „Magazyn Pism Związkowych i Zakładowych” zawierający wybór najciekawszych tekstów z prasy związkowej26.

W maju 1981 r. w Ursusie odbył się II Zjazd Prasy Związkowej z udziałem przedstawicieli 107 pism. Podobnie jak poprzednio głównym tematem była niezależność prasy związkowej i stopień jej kontroli przez władze „Solidarności”27. Seweryn Blumsztajn („AS”) zwracał uwagę, że zadaniem prasy związkowej jest reprezentowanie związkowców wobec władz „Solidarności”, więc cenzurowanie pism przez kierownictwo związku jest niedopuszczalne. Inni delegaci podnosili, że redakcje powinny być rozliczane przez czytelników. Jak relacjonował „AS”, uczestnik zjazdu z Puław argumentował: „jest mimo wszystko niebezpieczeństwo ze strony zarządów [MKZ], ponieważ nikt nie lubi krytyki”; „musi istnieć wydawnictwo związkowe działające na zasadach usługowych, w wypadku przeciwnym bowiem MKZ może – w przypadku kontrowersji – zamknąć pismu dostęp do bazy poligraficznej”.

Ważnym tematem zjazdu była też kwestia zrzeszania się dziennikarzy związkowych. Proponowano staranie się o członkostwo w Stowarzyszeniu Dziennikarzy Polskich, powołanie własnego stowarzyszenia lub utworzenie sekcji zawodowej przy KKP. Żadna z tych propozycji jednak nie spotkała się z aprobatą uczestników zjazdu. Uznano, że na tym etapie nie ma konieczności tworzenia organizacji, i powołano – do następnego zjazdu – komisję międzyzjazdową mającą zajmować się prasą. W skład komisji weszło jedenaście osób: Jarosław Broda, Lesław Maleszka, Włodzimierz Zbiniewicz, Wojciech Arkuszewski, Seweryn Blumsztajn, Piotr Czartołomny, Mariusz Wilk, Witold Sułkowski, Józef Orzeł, Adam Szostkiewicz, Z. Tuczewska28.

W czasie zjazdu opowiedziano się za samodzielnością redakcji i przeciwko cenzurowaniu tekstów, podkreślając, że jedynym ciałem mogącym odebrać redakcji status pisma związkowego jest walne zebranie delegatów odpowiedniego szczebla. Stwierdzono jednocześnie, że pisma muszą prezentować linię związku nawet wówczas, gdy członkowie ich redakcji mają inne poglądy, są też zobowiązane do pełnej dyspozycyjności w wypadku ogłoszenia gotowości strajkowej bądź strajku. Kwestia ta była przedmiotem sporów wewnątrz „Solidarności”29.

Brak kontroli nad prasą związkową mógł niepokoić przedstawicieli władz „Solidarności”. Publikowane tam teksty traktowano niekiedy na wyrost jako stanowisko całego związku. Zwracał na to uwagę rzecznik KKP Janusz Onyszkiewicz w dyskusji na łamach „Niezależności” w czerwcu 1981 r., mówiąc: „istnieje tendencja do traktowania tego, co w prasie związkowej, jako oficjalnego stanowiska związku. Tendencja ta ujawnia się zarówno u członków związku, jak i u władz. Władze odbierają tak zwłaszcza wypowiedzi, w których widzą zagrożenie dla siebie. I tu dochodzimy do tego, co nazwałbym kulturą prasową. Trzeba przyznać, że nasze pisma często roją się od niepotrzebnych uszczypliwości pod adresem władz. A przecież pewne rzeczy można przekazać w sposób bardziej nośny, a mniej drażliwy”. Polemizował z nim Krzysztof Wolicki. Podkreślał, że w prasie związkowej rzadko obecne są wypowiedzi mogące być pretekstem do atakowania związku za negowanie sojuszy międzynarodowych PRL. Podobną opinię miał Adam Michnik: „Myślę, że w sytuacji, w której przyszło nam funkcjonować, a gazetom pisać, zdumiewający jest ten wybuch odpowiedzialności za słowo, jaki teraz właśnie nastąpił. Widzę go nie tylko w gazetach, ale w samym ruchu. Zdarzają się pewne uchybienia, np. organizowanie kampanii w sprawie katyńskiej. Ale oczywiście czym innym jest propagowanie kampanii rocznic, demonstracji, ulotek, a czym innym publikowanie rzeczowych informacji na temat Katynia. Od tego ani prasa, ani niezależne wydawnictwa nie mogą się uchylać, jeśli chcą pozostać w zgodzie z zasadą respektowania prawdy historycznej”. Działacze „Solidarności”, dyskutując na temat stopnia kontroli prasy związkowej i odpowiedzialności jej twórców za słowo, podkreślali, że nie można pozwolić na próby kontrolowania jej przez władze30.

Prasa związkowa była głównym miejscem szerokich dyskusji dotyczących programu „Solidarności”. Na jej łamach komentowano strategię związku, spierano się o kluczowe sprawy dotyczące programu politycznego, gospodarczego i społecznego, opisywano codzienne życie związku. Jednocześnie prasa stanowiła główne narzędzie walki propagandowej z władzą PRL. Warto przyjrzeć się zawartości pism związkowych w dwóch wybranych momentach.

Prasa NSZZ „Solidarność” szczególne znaczenie miała w pierwszych tygodniach funkcjonowania związku. Spojrzeć można na numery gdańskiej „Solidarności” z jesieni 1980 r. Numer z końca września 1980 r. otwierał wstępny artykuł redakcyjny Czy chcemy rządzić. Polemizowano w nim z zarzutami formułowanymi przez władze PRL wobec „Solidarności”, pokazywano, że tworzy się związek zawodowy, a nie ruch, który ma przejąć władzę31. Na kolejnych stronach obszernie informowano o działalności związku, m.in. zamieszczano oświadczenia jego władz na temat bieżącej sytuacji i inne dokumenty. Opublikowano też przemówienie Stefana Bratkowskiego na zebraniu partyjnym przy Oddziale Warszawskim Związku Literatów Polskich, w którym domagał się on reform wewnątrz PZPR32. Dlaczego w piśmie „Solidarności” wydrukowano ten tekst? Redakcja od razu odpowiadała na takie pytanie. „Wystąpienie to cechuje duża bezkompromisowość, co jest szczególnie istotne, gdyż jest ono dramatycznym głosem działacza partyjnego, który chce ratować prestiż swojej partii. Uważamy, że tekst tego wystąpienia jest ważnym głosem w dyskusji na temat możliwości odzyskania prestiżu przez PZPR, a także bardzo ciekawą i pouczającą diagnozą obecnej sytuacji społeczno-politycznej w naszym kraju, toteż publikujemy go w całości bez wiedzy autora”. Numer zamykał artykuł Mariusza Wilka opisujący trudności ze strony władz, z jakimi pismo musiało się borykać33, oraz telegram z podziękowaniem dla stoczniowców od przedstawicieli jednego z gliwickich zakładów pracy.

Jeden z numerów wydawanych kilka tygodni później, w czasie kryzysu rejestracyjnego, rozpoczynał się od obszernego apelu o udział wszystkich członków „Solidarności” w akcjach w tej sprawie. Opublikowano także dotyczące jej dokumenty, m.in. oświadczenie sygnowane przez Lecha Wałęsę. „Niezależny Samorządny Związek Zawodowy »Solidarność« stwierdza, że sprawa rejestracji sądowej przewlekana jest ponad wszelką miarę. Oświadczamy, że naszą naczelną intencją jest działanie w duchu podstawowych interesów narodowych, zapewnienia spokoju społecznego i ładu publicznego. Zapytujemy zatem: – w czym interesie leży podsycanie napięć społecznych i przedłużanie klimatu niepewności i braku zaufania? – jakie siły działają przeciw potrzebom i nadziejom ludzi pracy, przeciw nadrzędnym racjom narodowym i państwowym? Zwracamy się z tymi pytaniami do Rządu PRL i do opinii publicznej. Oczekujemy, że odpowiedzią na te pytania będzie niezwłoczna rejestracja NSZZ »Solidarność«”34.

Czytelnicy uzyskiwali z prasy związkowej podstawowe informacje na temat tego, czym jest związek, jakie są jego cele. Jednocześnie w tamtym okresie, kiedy „Solidarność” się tworzyła, ważne było pokazywanie tego, co dzieje się w Polsce, mobilizowanie ludzi do aktywności w związku i wsparcia jego walki o rejestrację.

„Solidarność” jednocześnie w swojej prasie prezentowała pewien obraz władz PRL. Publikowano teksty pokazujące próby zmian (jak cytowane przemówienie Stefana Bratkowskiego), ale częściej materiały świadczące o nadużyciach władz, represjach czy nieudolnej polityce. Przykładów można szukać w okresie IX Zjazdu PZPR w lipcu 1981 r. Postawy działaczy „Solidarności” wobec tego zjazdu nie były jednolite. Wśród części z nich istniał silny odruch sprzeciwu wobec partii jako takiej. Wielu uważało, że nie należy zjazdowi poświęcać wiele miejsca. Regionalne biuletyny związkowe nie pisały wiele o nadziejach związanych ze zjazdem. Kilka głosów na ten temat opublikowano w „Niezależności”. Krzysztof Wolicki pesymistycznie ocenił tu perspektywy demokratyzacji PZPR: „Jeśli mam wypowiedzieć swoje zdanie, uważam, że »Solidarność« powinna przyzwyczaić się do myśli, że walka o odnowę nie tylko nie jest wygraną, ale że wchodzimy w okres, w którym będziemy musieli pilnować każdej uzyskanej zdobyczy, bo każdą uzyskaną zdobycz będą nam usiłowali wydzierać”35.

Po zakończeniu zjazdu PZPR dość obszernie skomentował go Jan Lityński na łamach „Niezależności”. Zwrócił uwagę na to, że zjazd miał odmienny, nieco bardziej autentyczny przebieg od dotychczasowych. Jednocześnie podkreślił obecne w czasie obrad ataki na „Solidarność” oraz porażkę partyjnych reformatorów36. Inny z autorów tego pisma stwierdzał, że głoszone na zjeździe reformatorskie hasła nie robią wrażenia na społeczeństwie, które przyzwyczaiło się do rozdźwięku między teorią i praktyką w działaniach władzy37. Sceptycznym komentarzem „Niezależności” do zmian w składzie władz PZPR był krótki wiersz Ryszarda Krynickiego: „Podobno w Biurze Politycznym rządzą teraz sami liberałowie. Brakuje im tylko silnej ręki, żeby swój liberalizm wprowadzić”38.

W tym czasie związkowi dziennikarze dużo uwagi poświęcali wewnętrznym sprawom „Solidarności”, zwłaszcza przygotowaniom do I Krajowego Zjazdu Delegatów i wyborom władz regionalnych. Na łamach organu MKZ w Gdańsku partyjną imprezę przyćmiło walne zebranie delegatów regionu. Przytaczane przykłady z lipca 1981 r. pokazują charakterystyczne tendencje. Prasa związkowa skupiała się właśnie na prezentowaniu życia związku, relacjonowaniu obrad, opisywaniu nowych inicjatyw czy programów. Jednocześnie zajmowała się sprawami bardziej ogólnymi, czyli polityką, sytuacją społeczeństwa, gospodarką Polski.

Duże znaczenie miała prasa zakładowa, informująca członków „Solidarności” o sytuacji związku w ich miejscu pracy i o problemach, które bezpośrednio ich dotyczyły. W całej Polsce ukazywały się pisma tego rodzaju, które miały podobne nazwy: „biuletyn”, „informator”, „komunikat” bądź „serwis”; ich tytuły uzupełniała nazwa zakładu pracy. Odnoszono się w nich nie tylko do spraw lokalnych, ale również do tematyki ogólnopolskiej i historii. Znaczenie niektórych z nich nie ograniczało się jedynie do zakładu pracy. Przykładem jest „Wolny Związkowiec” – pismo „Solidarności” w Hucie Katowice, gdzie przez pewien czas znajdowała się siedziba regionalnych struktur związku. Osiągał on nakład nawet do 40 tys. egzemplarzy39. Swoje pisma wydawały też struktury branżowe40.

Pisma związkowe ukazywały się jawnie. Posiadanie przez „Solidarność” wydawnictw przeznaczonych do użytku wewnątrzorganizacyjnego bądź wewnątrzzwiązkowego określał punkt 36 statutu związku41. Traktowano go dość swobodnie; pisma rozpowszechniano wśród wszystkich zainteresowanych. Do związku należała tak duża część społeczeństwa, że zapis ten nie miał właściwie znaczenia42. Status pism związkowych został usankcjonowany prawnie w ustawie o kontroli publikacji i widowisk z 31 lipca 1981 r. Omijanie cenzury było możliwe dzięki wykorzystywaniu statusu biuletynów wewnątrzzwiązkowych43. Informował o tym zapis w ustawie, że kontroli nie podlegają „biuletyny zawierające informacje, w tym i opinie w sprawach dotyczących statutowej działalności oraz druki, formularze i zawiadomienia organizacji politycznych, związków zawodowych i innych organizacji społecznych przeznaczone dla członków tych organizacji do wewnętrznego kolportażu i opatrzone taką klauzulą”44. Faktycznie jednak rozpowszechniano je również poza strukturami związkowymi. Na łamach prasy związkowej pojawiały się teksty usuwane przez cenzurę z łamów pism oficjalnych.

Władze w czasach legalnego działania „Solidarności” tolerowały rozwój niezależnego ruchu wydawniczego, jednak nie zrezygnowały z represji wobec niego. Prasa „Solidarności” borykała się z kłopotami materialnymi, zdarzały się utrudnienia ze strony władz, opór prorządowych związków zawodowych, struktur administracyjnych i partyjnych45. Jak alarmował „AS”, w marcu 1981 r. w Pile prokurator wojewódzki przesłuchiwał pracowników tamtejszej drukarni w sprawie wydawania biuletynów i ulotek przeznaczonych do użytku wewnętrznego „Solidarności”. W tym samym miesiącu w Płocku szef tamtejszej cenzury nie zezwolił na drukowanie biuletynu informacyjnego regionalnej „Solidarności”46. W kolejnym miesiącu redakcja „Niezależnego Słowa”, pisma MKZ w Wałbrzychu, otrzymała wiadomość, że następny numer nie ukaże się bez cenzury47.

Rewizje czy zatrzymania przyjmowały niekiedy brutalną formę. Służba Bezpieczeństwa prowadziła działania operacyjne zmierzające do kontrolowania wydawnictw i wpływania na ich treść (eliminowanie treści antysystemowych i antysowieckich) oraz ograniczania jej zasięgu. Niektóre pisma obejmowano rozpracowaniem, próbując wprowadzać do zespołów redakcyjnych tajnych współpracowników. Starano się także minimalizować wpływ działaczy opozycyjnych, zwłaszcza wywodzących się ze środowiska KSS „KOR”, na zespoły redakcyjne48.

Sytuacja prasy niezależnej lat 1980–1981 budzi wątpliwości interpretacyjne dotyczące zaliczania jej do prasy drugiego obiegu. Nie była ona przygotowywana w konspiracji, ukazywała się jawnie, bez większych przeszkód ze strony władz. Jednocześnie trzeba podkreślić, że to właśnie w tym okresie nastąpiła prawdziwa eksplozja niezależnej działalności wydawniczej, dzięki czemu zaczęła ona docierać do szerokich kręgów społecznych. Doświadczenie niemal swobodnego dostępu do niezależnej informacji w tym okresie, a także zdobycia przez szeroką rzeszę członków związku umiejętności drukowania, niewątpliwie miało ogromne znaczenie dla rozwoju drugiego obiegu w następnych latach.

* * *

Niezależnie od ogromnego rozwoju i popularności niezależnych publikacji w latach 1980–1981 miały one mniejszy zasięg niż korzystające ze wsparcia państwa oficjalne media. Prasa związkowa była słabą bronią w walce propagandowej, zwłaszcza w porównaniu z radiem i telewizją. „Solidarność” poza tworzeniem własnego systemu informacji dążyła do uzyskania dostępu do mediów publicznych, zagwarantowanego przecież w porozumieniach sierpniowych. W praktyce jednak kwestia ta stała się jednym z głównych pól konfliktu między władzami PRL a domagającym się przestrzegania swoich praw ruchem społecznym. Sytuację związku w tym względzie dobrze oddawały słowa przewodniczącego mazowieckiej „Solidarności” Zbigniewa Bujaka: „Brak dostępu do środków masowego przekazu: radia, TV, prasy powoduje niemożność publicznego reagowania na oszczerstwa i dezinformację, którymi karmi się odbiorcę, oraz niemożność informowania opinii publicznej o celach, formach, stanie bieżącej działalności »Solidarności«”49.

Brak swobodnego dostępu do oficjalnych mediów (z wyjątkiem ogólnopolskiego „Tygodnika Solidarność” i kilku pism regionalnych) spowodował, że prasa związkowa stała się głównym dostarczycielem niezależnej informacji. Możliwość jej swobodnego czytania była jednym z głównych elementów przełomu w świadomości społeczeństwa, przynajmniej jego części sympatyzującej z opozycją. Jednocześnie związkowe biuletyny integrowały struktury i ludzi „Solidarności”50. Doświadczenie kontaktu z wolnym słowem lat 1980–1981 miało kluczowe znaczenie dla dalszej historii „Solidarności”, kiedy w reakcji na wprowadzenie stanu wojennego jednym z głównych sposobów manifestowania sprzeciwu wobec polityki władz była działalność wydawnicza.

1 Tekst powstał dzięki badaniom wspieranym przez stypendium Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w ramach programu „Start” (2012).

2 A. Friszke, Telefon Jacka Kuronia. KSS „KOR” wobec strajków latem 1980 r., „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1; G. Waligóra, Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela 1977–1981, Warszawa 2006, s. 271–272.

3 P. Sowiński, Komunikaty z pola walki, „Wolność i Solidarność” 2010, nr 1.

4 Ł. Kamiński, G. Waligóra, Solidarność Walcząca [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2: Ruch społeczny, red. eidem, Warszawa 2010, s. 453.

5 Orędzie Ojca św. Jana Pawła II do Prymasa Polski Kardynała Wyszyńskiego, „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność”, 24 VIII 1980.

6 Zob. tekst podpisany „Redakcja”, „Strajkowy Biuletyn Informacyjny Solidarność”, 25 VIII 1980.

7 Na temat prasy wydawanej w głównych ośrodkach strajkowych w sierpniu 1980 r. zob. M. Sandecki, Matryca wolnej prasy [w:] Narodziny „Solidarności”. Kroniki sierpniowe, Gdańsk 2010, s. 191–197; J. Błażejowska, Drukarnia – duża szpilka, która kłuje, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2010, nr 9/10, s. 35–44.

8 C. Kuta, Prasa drugiego obiegu w PRL [w:] Wbrew partii i cenzurze. Media podziemne w PRL. Studia i artykuły, red. P. Kardela, P. Warot, T. Wolsza, Warszawa 2012, s. 18.

9 Dane statystyczne za: J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń” – zadrukowane kartki papieru. Pisma pozacenzuralne 1980–1989/1990 [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2..., s. 238; R. Wróblewski, Charakterystyka liczbowa prasy niezależnej z lat 1976–1990 [w:] Papierem w system. Prasa drugoobiegowa w PRL, red. M. Marcinkiewicz, S. Ligarski, Szczecin 2010, s. 158. Dotychczas opublikowano kilka bibliografii prasy niezależnej; zob. np. Bibliografia niezależnych wydawnictw ciągłych z lat 1976–1990, red. S. Skwirowska, Warszawa 2001, aktualizowana w bazie internetowej Biblioteki Narodowej.

10 W. Domagalski, NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 5: Polska środkowo-wschodnia, s. 264–265.

11 E. Zając, NSZZ „Solidarność” Region Małopolska [w:] ibidem, t. 6: Polska południowa..., s. 46–47, 55–56.

12 Ł. Kamiński, NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk [w:] ibidem, t. 6..., s. 335–336; S. Rudka, Poza cenzurą. Wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989, Warszawa – Wrocław 2001.

13 A. Kazański, NSZZ „Solidarność” Region Gdański [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 3, s. 36–38.

14 C. Kuta, Niezależny ruch wydawniczy 1980–1989 [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 2, s. 263–264; W. Polak, Środki techniczne poligrafii podziemnej w Polsce w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku [w:] Między zniewoleniem a wyzwoleniem 1939–1989, red. J. Waskan, Toruń 2010.

15 A. Friszke, Bibuła – sto lat doświadczeń [w:] „Przegląd Wiadomości Agencyjnych” 1984–1990. Przerwana historia ilustrowanej bibuły, red. J. Bryłowski, J. Doktór, Ossa 2009, s. 26.

16 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 206–207.

17 I Ogólnopolska Konferencja Prasy Związkowej, „AS” 1981, nr 1.

18 Ibidem.

19 A. Friszke, Bibuła – sto lat doświadczeń..., s. 27.

20 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 198–199.

21 A. Friszke, „Solidarność” 1980–1981 [w:] J. Jankowska, Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, Warszawa 2003, s. 29.

22 E. Kondratowicz, Szminka na sztandarze. Kobiety Solidarności 1980–1981, Warszawa 2001, s. 251.

23 G. Majchrzak, Operacja kryptonim „Jocker”. Rozpracowanie Agencji Prasowej „Solidarności” przez Służbę Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2006, nr 1 (9), s. 359.

24 A. Friszke, Bibuła – sto lat doświadczeń..., s. 27.

25 L. Biernacki, Serwis „BIPS” [w:] www.encyklopedia-solidarnosci.pl.

26 G. Majchrzak, Operacja kryptonim „Jocker”..., s. 360.

27 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 207.

28 Zjazd Prasy Związkowej, „AS” 1981, nr 15, s. 209–210.

29 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 207; A. Friszke, Bibuła – sto lat doświadczeń..., s. 27.

30 Żeby związek nie był niemy, „Niezależność”, 26 VI 1981.

31 Redakcja, Czy chcemy rządzić, „Solidarność” (Gdańsk), 30 IX 1980.

32 S. Bratkowski, Wypowiedź na zebraniu partyjnym przy Oddziale Warszawskim Związku Literatów Polskich w dniu 5 września 1980 roku, ibidem.

33 M. Wilk, Solidarność do szuflady, ibidem.

34 Oświadczenie, „Solidarność”, 23 X 1980.

35 Na tydzień przez zjazdem, „Niezależność”, 10 VII 1981.

36 J. Lityński, Po Zjeździe PZPR – znaki zapytania, „Niezależność”, 24 VII 1981.

37 J. Całuń, Komu i czemu to służy?, „Solidarność” (Gdańsk), 30 VII 1981.

38 R. Krynicki, Podobno, ibidem.

39 W. Polak, Niezależne i podziemne pisma zakładowe w latach 1980–1989 [w:] Papierem w system..., s. 73–74. Szerzej zob. Prasa zakładowa NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1989, red. T. Truskawa, Warszawa 2010.

40 C. Kuta, Prasa drugiego obiegu w PRL..., s. 18.

41 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 197.

42 A. Friszke, Bibuła – sto lat doświadczeń..., s. 26.

43 C. Kuta, Prasa drugiego obiegu w PRL..., s. 18.

44 Cyt. za: M. Marcinkiewicz, S. Ligarski, Wstęp [w:] ibidem, s. 11.

45 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 204.

46 Informacje tygodnia. Sprawa Radiowęzłów i prasy zakładowej, „AS” 1981, nr 6, s. 101.

47 Informacje tygodnia. Próby cenzurowania prasy związkowej, „AS” 1981, nr 12, s. 104.

48 J. Błażejowska, „Chciałem mieć w ręku broń”..., s. 210. Na temat działań władz wobec NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1981 zob. Ł. Kamiński, Władza wobec opozycji 1978–1989. Opozycja demokratyczna w działaniach władz PRL, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2 (4), s. 19–23; A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002.

49 Cyt. za: G. Majchrzak, Radio „Solidarność”. Niezależna działalność radiowa pod szyldem „Solidarności” 1980–1989 [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 2, s. 388.

50 A. Friszke, Bibuła – sto lat doświadczeń..., s. 26.

Adam Leszczyński

Mikrosocjologia strajku

„Insurekcje są częścią historii, a jednak w pewien sposób wykraczają poza nią. [...] Człowiek zbuntowany jest w gruncie rzeczy niewytłumaczalny. Musi istnieć jakaś wyrwa w historii i długa seria powodów, by człowiek »naprawdę« wolał ryzykować życie, niż być posłusznym” – pisał Michel Foucault, komentując na gorąco upadek szacha Iranu1.

Bunty są notorycznie trudne do przewidzenia. Zawsze post factum można wyliczyć długą listę powodów, dla których wybuchły. Wcześniej jednak udaje się to mało komu – i nie znam przypadku, w którym rewolucja albo choćby mały strajk zostały przewidziane wcześniej. Podobnie jak nikt w 1979 r. nie spodziewał się szybkiego upadku szacha – którego władzy pilnowała przecież bezwzględna i uzbrojona po zęby tajna policja Savak – tak samo nikt nie był w stanie przewidzieć wybuchu „Solidarności” rok później.

W opublikowanym niedawno artykule socjolog prof. Antoni Sułek próbuje dociec, dlaczego jego polscy koledzy po fachu zostali zaskoczeni przez „Solidarność”. Pisze, że naukowcowi nie jest łatwo się pogodzić z tym, iż nie potrafi przewidzieć ruchów społecznych tak, jak astronom ruchu gwiazd. „Oto autentyczne wypowiedzi trzech polskich znanych socjologów. »Tym razem socjologia polska nie skrewiła i zaskoczyć się nie dała« – napisał pierwszy, nie wiadomo, na jakiej podstawie. »Wiadomo było, że coś się musi zdarzyć« – mówił po fakcie drugi, i z pewnością miał rację, bo coś zawsze się zdarza. »Na podstawie moich danych można było wybuch protestów przewidzieć« – zapewniał trzeci, zapominając, że na podstawie samych danych empirycznych, bez teorii, niczego przewidzieć się nie da, i pozostawiając bez odpowiedzi pytanie, dlaczego w takim razie on sam wybuchu nie przewidział”2.

Wspominam o tej bezradności trochę tytułem usprawiedliwienia. To, co jest prawdą w skali makro – powstań i rewolucji – jest także prawdą w przypadku małych buntów: poszczególnych strajków i protestów. Mogę jednak zaproponować parę hipotez dotyczących kilku, jak sądzę, ważnych sfer protestu.

Pierwsza dotyczy tego, w jaki sposób dochodzi do załamania porządku władzy w fabryce. Organizacja fabryczna bliska jest szkole, więzieniu czy wojsku; nie trzeba przywoływać ponownie Foucaulta, żeby to zauważyć. Przestrzeń i czas w fabryce są zorganizowane tak, żeby wymusić posłuszeństwo. Władza – od majstra do dyrektora – ma bogaty repertuar kar i nagród, którym wymusza posłuszeństwo, a robotnicy są zwykle zatomizowani. Solidarność między nimi jest raczej wyjątkiem niż regułą. Złamanie tego porządku jest wydarzeniem niezwykłym i zagadkowym.

Druga dotyczy, ujmując sprawę metaforycznie, zapłonu protestu. To oczywiste, że strajk czy rewolucja mają swoje strukturalne przyczyny: niskie płace, złe warunki BHP, fatalne zaopatrzenie. One jednak nie wystarczą – potrzebne jest wydarzenie, które je uruchomi. Jakie kryteria musi ono spełniać?

Trzecia sfera obejmuje dynamikę protestu, sposób wyłaniania liderów, czyli organizowanie nowej władzy w fabryce. Jak się podejmuje decyzje? Jakie są modele sprawowania rządów w czasie strajku?

Czwarta sfera dotyczy relacji ze światem zewnętrznym – w przypadku strajku okupacyjnego światem poza bramą zakładu. Kto jest tu sojusznikiem, a kto wrogiem? Jak się z jednymi i drugimi komunikować?

Moje refleksje zostały oparte na badaniach trzech lokalnych strajków z lata i jesieni 1981 r. – strajku górników w Sosnowcu, drukarzy w Olsztynie i włókniarek w Żyrardowie3. Każdy z tych protestów był inny, wypada je tu krótko scharakteryzować.

Strajk w Kopalni Węgla Kamiennego „Sosnowiec” zaczął się 27 października 1981 r. od wydarzenia, które w oczach górników było prowokacją Służby Bezpieczeństwa – podrzuceniem przed bramą fiolek z (jak sądzono) trującym gazem. Zakład zatrudniał 4,7 tys. osób, w tym ponad 2 tys. partyjnych, równocześnie prawie 100 proc. załogi należało do „Solidarności”. Strajk był brutalny – doszło m.in. do uwięzienia dyrekcji w gabinecie – a jego punktem kulminacyjnym było zrzucenie z szybu wielkiej, dekoracyjnej czerwonej gwiazdy. Strajk zawieszono 14 listopada, kiedy władze spełniły żądanie górników – wyemitowały w telewizji lokalnej niecenzurowany materiał o strajku i domniemanej prowokacji.

Strajk w Olsztyńskich Zakładach Graficznych (OZGraf) – nowoczesnym zakładzie zatrudniającym kilkuset relatywnie dobrze wykształconych pracowników – wybuchł 18 sierpnia. Był pochodną ogłoszonych przez „Solidarność” „dni bez prasy” – protestu, który polegał na wstrzymaniu przez związkowców druku reżymowych gazet i służył poszerzeniu dostępu związku do mediów. W Olsztynie doszło do próby złamania strajku – kilku drukarzy ze związków branżowych chciało podjąć pracę. Drukarze z „Solidarności” im to uniemożliwili, doszło do przepychanki. „Dziennik Telewizyjny” podał, że „łamistrajków” pobito. Tą informacją drukarze poczuli się obrażeni, zażądali przeprosin w telewizji i postanowili strajkować, dopóki ich żądanie nie zostanie spełnione. Ostatecznie przegrali – ale strajk trwał trzy tygodnie, a protestujący nie chcieli od niego odstąpić mimo interwencji znanych działaczy „Solidarności” (m.in. Jacka Kuronia i Bogdana Lisa).

Strajk w Żyrardowie był prawdopodobnie najbardziej dramatyczny i największy. Wybuchł w ogromnych Zakładach Przemysłu Lniarskiego, gigantycznej, zatrudniającej 14 tys. ludzi fabryce włókienniczej, rozprzestrzenił się na kilka mniejszych i większych fabryk. W praktyce strajkowało całe miasto, chociaż ośrodkiem protestu były ZPL. Powodem był kryzys w zaopatrzeniu – a do pracujących w zakładach kobiet, zgodnie z patriarchalnym modelem rodziny, należało robienie zakupów.

Jeden z dziennikarzy piszących o strajku zanotował takie opowieści włókniarek: „Człowiek codziennie chodzi po sklepach z wywieszonym ozorem. Przychodzi do tej fabryki i nie wie, czy w kiosku kupi bułkę z kwaśnym serem, którego nawet kot nie ruszy, i zjełczałym masłem, żeby coś chociaż w usta włożyć.

Jeśli chce się kupić mięso we wtorek, to trzeba w poniedziałek rano o 6.00 zająć kolejkę. Przestać dzień, noc i dopiero we wtorek albo uda się coś kupić, albo nie kupi się nic. Pięć pierwszych osób z kolejki dostanie, a następne odchodzą już z pustymi koszykami. Rzucą czasem 5 kg kiełbasy zwyczajnej lub parówkowej – takiej rzadkiej, co wyleci z flaka. Renciści, emeryci, którzy stoją dzień i noc, to jeszcze coś kupią, ale człowiek, który pędzi do pracy, nie dostanie nic”4.

Władze zachowywały się ze zdumiewającą arogancją: podwyższały normy produkcyjne i przeciągały trwające od końca lipca 1981 r. negocjacje w sprawie poprawy zaopatrzenia. Ostatecznie strajk wybuchł 12 października, trwał do początku listopada. Zaopatrzenie się poprawiło, ale pozostałe żądania strajkujących – dotyczące m.in. przyłączenia Żyrardowa z powrotem do województwa warszawskiego, a nie skierniewickiego – nie zostały spełnione.

Refleksje

Co na podstawie tych przypadków można powiedzieć o wyróżnionych na początku sferach protestu? We wszystkich trzech przypadkach – tak różnych – można odnaleźć ten sam schemat prowadzący do wybuchu strajku. Przygotowywał go narastający konflikt. W przypadku KWK „Sosnowiec” był to proces Wojciecha Figla o nielegalny strajk z początku sierpnia 1981 r.; do domniemanej prowokacji doszło w dniu rozprawy sądowej. W Olsztynie protest podgrzały przygotowania do „dni bez prasy”. W Żyrardowie – wielomiesięczne negocjacje w sprawie zaopatrzenia.

Bunt nie wybucha więc nagle. Oprócz strukturalnych powodów (niskie płace, złe traktowanie w zakładzie, złe zaopatrzenie) prowadzi do niego powolny, ale bardziej już skonkretyzowany konflikt, często – choć nie zawsze – o personalnym charakterze. Mówiąc w uproszczeniu – ludzie są niezadowoleni z wielu powodów, ale dopiero spór o konkret daje im możliwość artykulacji swoich żądań i przygotowuje psychicznie do konfliktu z władzą.

Co więcej, z reguły wybuch nie jest spontaniczny – poprzedzają go próby negocjacji. Dopiero ich załamanie przynosi protest. Robotnicy decydowali się na bunt dopiero wtedy, kiedy uznawali, że inne możliwości załatwienia bolącej sprawy są albo wyczerpane, albo nierealistyczne (to był casus Sosnowca, w którym protest został ogłoszony natychmiast po domniemanej prowokacji, ale w sytuacji skrajnego braku zaufania do władz). Wbrew temu, co twierdziła ówczesna i późniejsza propaganda, ludzie decydują się na strajk bynajmniej nie beztrosko, ale po namyśle.

W tym kontekście szczególnie intrygująca jest bezradność i ślepota władz, które miały we wszystkich wypadkach wiele sygnałów o narastającym zagrożeniu. Nigdy jednak nie reagowały. Dla każdego badacza organizacji powinien to być interesujący przykład instytucjonalnej dysfunkcji: albo dyrektorzy i sekretarze PZPR byli tak oderwani od „mas”, że rzeczywiście nic nie wiedzieli, albo – i to wydaje się bardziej prawdopodobne – funkcjonowali w układzie instytucjonalnym, który uniemożliwiał im skuteczne rozładowanie sprawy i powstrzymanie narastającego buntu.

Kiedy już do niego doszło, bezradność władzy była uderzająca. Uczestniczka strajku w Żyrardowie wspominała, że w jej fabryce, Zakładach Tkanin Technicznych, dyrektor zamykał się codziennie na osiem godzin w swoim pokoju i nie wychodził z niego „nawet na siusiu”5. „Zupełnie się poddali” – mówił jeden z liderów protestu6. Zachował się dokument, w którym I sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR w Żyrardowie oraz prezydent miasta „proszą o umożliwienie wejścia na teren zakładów”, aby przeprowadzić rozmowy ze strajkującymi (a na nim ręczny dopisek: „po konsultacji z załogą wyrażono zgodę”)7. Duża część średniej kadry przyłączała się zresztą do protestu.

We wszystkich przypadkach istniał też zalążek alternatywnej struktury władzy i wzór protestu. Alternatywną władzą była oczywiście „Solidarność”, działająca już wtedy legalnie – i na tej bazie powstawały komitety strajkowe. Wzorowano się na „założycielskim” strajku w Stoczni Gdańskiej w 1980 r., m.in. przygotowując oprawę ikonograficzną protestu, czyli plakaty, transparenty i dekoracje (np. święte obrazy na płotach otaczających fabryki). Stocznia dostarczyła też inspiracji do formułowania postulatów strajkowych – zarówno w sferze języka, jak i w łączeniu żądań ekonomicznych z politycznymi.

We wszystkich trzech przypadkach – mimo strukturalnych powodów do niezadowolenia i narastającego konfliktu – potrzebne było jeszcze jedno wydarzenie, bezpośredni zapłon protestu. W Sosnowcu stało się nim podrzucenie fiolki z gazem pod bramą, w Olsztynie – oczernienie drukarzy w telewizji, w Żyrardowie – niepowodzenie negocjacji z władzami. Wtedy, jeśli wierzyć relacjom i dokumentom, następowało coś, co można porównać do psychologicznego pęknięcia: ludzie razem i spontanicznie mówili „dość” (tj. większość z nich, bo w proteście nigdy nie uczestniczyło 100 proc. załogi).

Oto relacja z Żyrardowa: „To [rozmowy] odbywało się na świetlicy, na dole zakład produkcyjny szedł, przedstawiciele [załogi] mieli od razu informacje na bieżąco. Jak się dowiedzieli w nocy, że te rozmowy skończyły się kolejnym »niczym«, ludzie ze zdesperowania – »to my ich mamy gdzieś« – zatrzymali, po prostu na hasło, jednego czy drugiego, poszedł strajk żywiołowo. Jak już stanęli na noc, to się to później rozpłynęło momentalnie... Ten problem tak narósł, że tylko potrzebował iskry. Jak poszła iskra, to momentalnie wszystkie przemysłowe zakłady zostały sparaliżowane”8.

We wszystkich trzech strajkach był oczywisty lider. Do odegrania roli związkowego przywódcy dochodzono bardzo różnymi drogami i próby dokonania tu jakiejś typologii byłyby karkołomne. W Olsztynie liderem strajku został drukarz, stojący dość nisko w zakładowej hierarchii, który w sierpniu 1980 r. pojechał służbowo do Gdańska i zobaczył, jak się tam strajkuje. W Sosnowcu był to górnik z dołu, niepokorny i przez to popularny wśród kolegów. W Żyrardowie (gdzie zarządzanie było najbardziej kolektywne) na czoło wybił się ambitny, należący do partii młody inżynier (który po 1989 r. zrobił także karierę w lokalnej polityce). W osobie lidera skupiały się sprzeczne oczekiwania: z jednej strony chciano, żeby był nieustępliwy i nie „zdradził” związkowców w negocjacjach, z drugiej – żeby różne rzeczy wynegocjował. Władza lidera nie była absolutna, zależała od akceptacji załogi. W każdym przypadku podejmowanie decyzji wyglądało inaczej – w Olsztynie były to tajne głosowania wśród załogi i zebrania, w Sosnowcu – wielkie masówki w ogromnej hali, na których zatwierdzano decyzje lidera przez aklamację (to dawało radykalnemu przywódcy chyba największą władzę), w Żyrardowie decyzje podejmował liczący kilkadziesiąt osób komitet, ale jego obrady transmitowano przez radiowęzły, a każdy chętny mógł przyjść, posłuchać i – ewentualnie – zabrać głos. Te mechanizmy częściowo można wytłumaczyć skalą protestu i demograficzną charakterystyką strajkujących. W OZGraf kilkuset względnie dobrze wykształconych drukarzy mogło podejmować decyzje w tajnym głosowaniu. W Sosnowcu, gdzie strajkowało kilka tysięcy górników z podstawowym lub zawodowym wykształceniem, byłaby to propozycja nierealistyczna.

Lider miał więc dużą, ale nie absolutną władzę, a jego mandat mógł być w każdej chwili wycofany. To czyniło jego sytuację niełatwą i sprawiało, że trudniej mu było zawrzeć porozumienie z władzą – bo zawsze groził mu zarzut o nadmierną ustępliwość.

Społeczna baza, jeżeli wolno użyć tu tego słowa, determinowała również w znacznym stopniu przebieg protestu. Jak wielokrotnie słyszałem – i o czym pisano wtedy bez zażenowania – strajki „kobiece” różniły się od „męskich”. Kobiety strajkowały dopiero postawione pod ścianą w tzw. życiowych sprawach i bały się „polityki”. Kiedy do strajkujących w Żyrardowie przyjechała Anna Walentynowicz i wygłosiła bojowe przemówienie, poparcie dla strajku – jeśli wierzyć relacjom – wyraźnie osłabło. Taki protest nie mógł mieć radykalnego lidera, bo strajkujące (90 proc. kobiet) by go nie poparły. W innym miejscu przywódca grupy młodych, sprawnych mężczyzn, pewnych swojej siły i znaczenia dla gospodarki narodowej (Edward Gierek miał partyjną legitymację z Sosnowca – z numerem 1!), mógł bezpiecznie wysuwać radykalne postulaty. Władze też przed siłą ustępowały – strajk w Sosnowcu jako jedyny z trzech analizowanych protestów osiągnął swój główny cel.

„Solidarność” – jak zauważyło już wielu autorów, od Timothy’ego Gartona Asha po Zbigniewa Stawrowskiego – była ćwiczeniem z demokracji, ale też ćwiczeniem dość szczególnym, bliższym szlacheckiego sejmiku niż nowoczesnego parlamentu. Jeśli przyjąć klasyczne rozróżnienie Benjamina Constanta na demokrację liberalną i nieliberalną, „Solidarność” sytuowałaby się zdecydowanie po stronie tej drugiej. Głos ludu decydował o wszystkim; prawa mniejszości często traktowano po macoszemu, przymuszając niekiedy ludzi do udziału w strajku; ograniczeniem władzy lidera była akceptacja robotniczego „ludu”, a nie żadne procedury, które traktowano elastycznie i tworzono ad hoc. To nie jest zarzut, chociaż byli autorzy (np. Sergiusz Kowalski), którzy dostrzegali w tym mroczny, groźny dla wolności potencjał.

Na tę ułomną demokrację strajkową trzeba jednak patrzeć w jej historycznym i społecznym kontekście. Ludzi, którzy brali w niej udział, ukształtował brutalny, totalitarny system fabryczny, w którym nie mieli nic do powiedzenia. Żyli w kraju, w którym demokracja była nawet nie fasadą, ale fikcją, demokratyczne instytucje – takie jak samorządy czy sejm – sprowadzono do roli atrapy, a państwo nie przestrzegało nawet tych praw, które samo w konstytucji zapisało. Ludzie z takim społecznym bagażem podjęli ogromny wysiłek zorganizowania samorządnej władzy w fabryce na czas protestu – i poszli w tym tak daleko, jak tylko w tych okolicznościach można było sobie wyobrazić.

Płeć – w znaczeniu gender, a nie sex – oczywiście miała także wpływ na kształt protestu. Chociaż takie badaczki jak Shana Penn czy Ewa Kondratowicz próbowały opisywać „Solidarność” od strony roli kobiet, skupiły się głównie na działaczkach opozycji; środowiska robotnic pozostały w znacznej mierze nieopisane. Ostatnio więcej uwagi poświęca im Małgorzata Fidelis, ale jej imponująca książka dotyczy lat pięćdziesiątych9.

Dlaczego kobiety – żeby zacytować jednego z moich rozmówców – były „bardziej bojaźliwe”? Dlaczego tak często pozostawały w cieniu liderów strajku? Nawet w Żyrardowie w komitecie strajkowym większość stanowili mężczyźni. Oczywista i narzucająca się odpowiedź sugeruje wpływ roli społecznej matki i żony oraz – szerzej – patriarchalnych relacji w domu i miejscu pracy. Kobiety w Żyrardowie zastrajkowały nie przeciw władzy. Zastrajkowały dopiero wtedy, kiedy niekompetencja władz (braki w zaopatrzeniu) uniemożliwiła wykonywanie tradycyjnie im przypisanej roli – osoby, która sprząta, gotuje, dba o dzieci i jeszcze w dodatku pracuje na pełny etat. Zarówno forma, jak i motywy „kobiecego” protestu odzwierciedlają układ sił i stosunki władzy w patriarchalnym społeczeństwie.

Na osobną analizę zasługują relacje strajkujących ze światem zewnętrznym, poza murami zakładu. Każdy protest – od rewolucji zaczynając, a na okupacji gminnego przedszkola kończąc – ma swoje dekoracje. Teatr protestu „Solidarności” miał bardzo złożoną i charakterystyczną symbolikę. Wspierający strajk ludzie wtykali kwiaty w bramę zakładu i przynosili jedzenie (w tym często towary trudne do kupienia, jak kawa i czekolada); strajkujący dekorowali mury transparentami, wywieszali listy żądań i religijne symbole – wbrew oficjalnie ateistycznemu państwu. Ten teatr był zaobserwowany i wyuczony, a jego prawzorem był strajk w Stoczni Gdańskiej. Dekoracje służyły, oczywiście, wielu celom: integrowały strajkujących, podkreślały niezwykłość sytuacji i tworzyły atmosferę święta, miały też funkcje komunikacyjne (nie można było liczyć na media, które pozostawały w rękach władz).

* * *

Na zakończenie tego krótkiego przeglądu – bo każdy z problemów poruszonych w tym tekście zasługuje na monografię – jedna uwaga generalna. Protest społeczny rozwija się w dialektycznej przestrzeni pomiędzy tym, co znane i tym, co nieznane. Przełożone na mniej abstrakcyjny język znaczy to tyle, że ludzie nawet w czasie rewolty poruszają się w uniwersum ról społecznych i symboli, w których są zakorzenieni. Dlatego struktury władzy w czasie protestu często mają wiele wspólnego ze strukturami władzy fabrycznego ancien régime’u; średnia kadra często nawet awansuje. Role przypisane płciom pozostają trwałe i nie są kwestionowane.

Jednocześnie bunt jest świadomą próbą przekroczenia reguł społecznego życia i zdefiniowania ich na nowo. Ten wysiłek jest trudną wyprawą w nieznane – i dlatego ludzie szybko uczą się wypracowanych przez innych reguł protestu (np. przejmując różne formy strajku w Stoczni Gdańskiej). Moment buntu nadchodzi powoli i nie jest łatwy. Kiedy jednak już zostanie osiągnięty, ludzie odnajdują w sobie kreatywność i wolę, której wcześniej nawet nie podejrzewali.

1 M. Foucault, Inutile de se soulever?, „Le Monde”, 17 V 1979.

2 A. Sułek, O nieprzewidywalności rewolucji [w:] idem, Obrazy z życia socjologii w Polsce, Warszawa 2011, s. 245. Antoni Sułek ostatecznie dochodzi do wniosku, że to przede wszystkim defekt teoretyczny był przyczyną tej poznawczej porażki: „Teorie dominujące w polskiej socjologii lat 70. nie tyle nie przewidywały wielkiego konfliktu społecznego, ile w ogóle nie pozwalały go przewidzieć. Coś takiego nie mieściło się w obiegowych koncepcjach socjologicznych – w ich języku, perspektywie i założeniach. [...] Systemowi udało się wytworzyć przekonanie, że dla ówczesnego ustroju nie istnieje żadna poważna i zarazem realna alternatywa i socjologia w tym ciasnym horyzoncie poznawczym się poruszała”.

3 Szerzej opisanych przeze mnie w książce Anatomia protestu, Warszawa 2006.

4 J. Kłosiński, Aż do skutku, „Niezależność” 1981, nr 157.

5 Relacja anonimowa, Żyrardów; relacje zbierane przez autora w 2005 r.

6 Relacja Ryszarda Chudzika.

7 Mps, archiwum prywatne Ryszarda Chudzika.

8 Relacja Mieczysława Gabrylewicza.

9 M. Fidelis, Women, Communism, and Industrialization in Postwar Poland, Cambridge 2010.

Dariusz Węgrzyn

Relacje między PZPR a NSZZ „Solidarność” w województwie
bielskim 1980–1981

Historia powstania i działalności NSZZ „Solidarność” w wymiarze ogólnokrajowym doczekała się już swojej literatury. Także dzieje lokalnych ośrodków ruchu związkowego są coraz lepiej zbadane1. Dzięki temu czytelnicy mogą poznać strategie przyjęte przez włodarzy PRL wobec ruchu społecznego, jakim była „Solidarność”, w wymiarze ogólnokrajowym oraz reakcje władz związkowych w Gdańsku. Równie ciekawe, acz słabo zbadane, są wzajemne relacje „Solidarności” i struktur PZPR na szczeblu lokalnym. Właśnie tego problemu dotyczyć będzie niniejszy artykuł. Jak się okazuje, w lokalnej społeczności Podbeskidzia2 stosunki owe były mocno skomplikowane i nacechowane piętnem konfliktu, który przybierał różne natężenie, a głównym jego przedmiotem była walka o wpływy wśród robotników. O ile podbeskidzka „Solidarność”, gdy w jej szeregach znalazła się znaczna część załóg poszczególnych przedsiębiorstw, rościła sobie prawo do reprezentowania ich interesów, o tyle PZPR jako partia robotnicza (przynajmniej z nazwy3) postawiła sobie za cel długodystansowy powrót na utracone pozycje i przejęcie rządu robotniczych dusz.

Historia owych zmagań z lat 1980–1981 stanowi przedmiot niniejszego opracowania. Decydującą rolę w artykule odgrywają wątki lokalne i spory rozgrywające się w wymiarze województwa bielskiego; wydarzenia ogólnopolskie są poruszane raczej pod kątem ich podbeskidzkiego echa.

Początki podbeskidzkiej „Solidarności” – krótka historia

W lipcu 1980 r. w województwie bielskim panował spokój. Na początku sierpnia doszło do kilku strajków o charakterze ekonomicznym (np. 8 sierpnia na kilka godzin odeszli od swych stanowisk pracy robotnicy Bielskich Zakładów Przemysłu Lniarskiego „Lenko”). Wyraźne przejawy ożywienia społecznego, będącego bez wątpienia reakcją na wieści z Wybrzeża, wystąpiły po 24 sierpnia. W większości zakładów podczas samorzutnych zebrań załogi dyskutowano o rozwoju sytuacji w kraju. Miały też miejsce krótkie przerwy w pracy. Najistotniejszym strajkiem dla podbeskidzkiego Sierpnia ’80 był protest komunikacji. Rozpoczął się on 27 sierpnia, gdy na trasy nie wyjechały autobusy Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w Bielsku-Białej. Nazajutrz dołączyli kierowcy z PKS, niewielkiego Przedsiębiorstwa Transportu Budowlanego „Transbud II” w Bielsku-Białej oraz Bazy Sprzętowo-Transportowej Bielskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego. Te właśnie zakłady, tworząc Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, stały się główną siłą protestu, trwającego do godzin rannych 31 sierpnia, gdy na wieść o podpisaniu porozumienia w Szczecinie kierowcy wrócili do pracy4.

Strajków było więcej, ale choć dotyczyły tak dużych zakładów jak Fabryka Samochodów Małolitrażowych Zakład nr 1 w Bielsku-Białej czy Fabryki Maszyn Włókienniczych „Befama”, nie odegrały takiej roli jak protest komunikacji. Trwały najczęściej jeden dzień, a przedsiębiorstwa skupione w MKS protestowały bez przerwy. Co więcej, kierowcy za kluczowe uznali postulaty sformułowane w Gdańsku i mimo gotowości władz lokalnych do natychmiastowego spełnienia żądań dotyczących płac, organizacji pracy i przestrzegania zasad BHP, nie byli skłonni do powrotu do pracy.

MKS dał też bielskiej „Solidarności” przywódców. To właśnie podczas protestu w WPK rodziła się kariera związkowa późniejszego szefa Regionu Podbeskidzie NSZZ „Solidarność” Patrycjusza Kosmowskiego, bez wątpienia osoby o wielkim znaczeniu dla całego ruchu związkowego w regionie. Oprócz niego ważnymi postaciami w początkowej fazie budowania struktur niezależnego związku na Podbeskidziu byli kierowca WPK Roman Walczak i pracownik „Transbudu II” Roman Pisulak5.

Wrzesień 1980 r. w województwie bielskim był okresem ożywienia społeczeństwa. Aż do połowy miesiąca trwały akcje strajkowe o intensywności nie mniejszej niż w sierpniu6. U ich podstaw leżały postulaty ekonomiczne i socjalne, ale równie ważne były obawy robotników, czy umowy społeczne ze Szczecina, Gdańska i Jastrzębia obejmą również tych, którzy nie strajkowali w sierpniu. Swój udział w wywoływaniu niepokojów społecznych miały też władze, próbujące utrudniać rozwój nowego ruchu związkowego, co wywoływało kontrakcję robotników. W domach, na ulicach, w zakładach pracy na zwoływanych masówkach – powszechnie dyskutowano i komentowano sytuację w kraju. Głos zabierali zarówno bezpartyjni, jak i członkowie PZPR. Opracowane wnioski kierowano do specjalnie powołanego przez lokalną administrację Wojewódzkiego Zespołu do spraw Realizacji Postulatów Załóg Pracowniczych. Gdy w listopadzie Komitet Wojewódzki PZPR w Bielsku-Białej podsumował całą akcję, okazało się, że zgłoszono około 30 tys. różnych petycji dotyczących całego życia społeczno-gospodarczego województwa, łącznie z postulatem jego likwidacji7.

Wśród niebywałego ożywienia społecznego rodził się na Podbeskidziu niezależny ruch związkowy, a pierwsze jego inicjatywy związane były ze spotkaniem delegacji 29 zakładów 11 września 1980 r. w lokalu bielskiego Stowarzyszenia PAX. Powstał wtedy Międzyzakładowy Komitet Założycielski Samorządnych Niezależnych Związków Zawodowych, na którego czele stanął Patrycjusz Kosmowski, jego zastępcami mianowano Romana Pisulaka i Romana Walczaka. Nie ma potrzeby przedstawiania dalszych etapów organizowania się bielskiej struktury regionalnej, która przyjęła nazwę Międzyzakładowej Komisji Założycielskiej NSZZ „Solidarność” w Bielsku-Białej, ale niezbędne jest wskazanie jej cech szczególnych.

W powstaniu i działalności „Solidarności” w województwie bielskim skupiły się jak w soczewce zjawiska wynikające z tego, że województwo to było tworem sztucznym, powstałym z połączenia ziem o różnej przeszłości historycznej. W MKZ w Bielsku-Białej rejestrowały się organizacje związkowe z dużych zakładów stolicy województwa oraz Żywca. Cała wschodnia część województwa, z Andrychowem, Wadowicami, Oświęcimiem i Suchą Beskidzką, z racji przeszłości historycznej i powiązań zawodowych związała się z małopolską „Solidarnością”. Zakłady z Cieszyna z podobnych względów rejestrowały
się w Jastrzębiu Zdroju, a dopełnieniem chaosu było zarejestrowanie się Zakładów Metali Lekkich z Kęt w Hucie Katowice.

Ten stan trwał do strajku generalnego na Podbeskidziu (styczeń – luty 1981 r.). Po zakończeniu strajku organizacja regionalna z Bielska-Białej zaczęła porządkować to zamieszanie, a zakłady z województwa przechodziły do MKZ NSZZ „Solidarność” Regionu Podbeskidzie. Pod koniec 1980 r. w Bielsku-Białej było około 100 tys. zarejestrowanych związkowców; najwyższy ich stan liczbowy zanotowano w październiku roku następnego – sięgnął on pułapu 225 tys., co przy liczbie ponad 300 tys. zatrudnionych w województwie w gospodarce uspołecznionej oznaczało, że przeważający odsetek pracowników należy do nowych związków zawodowych. Do czasu wprowadzenia stanu wojennego nie udało się procesu scalania struktur związkowych w województwie zakończyć. Symbolem tego była sytuacja w Oświęcimiu, gdzie funkcjonowały delegatury bielska i krakowska „Solidarności”. Różna podległość organizacyjna wpływała zdecydowanie na postawę władz wobec „Solidarności”. Komitet Wojewódzki PZPR był wybitnie zainteresowany utrzymaniem tego rozbicia, a realizatorem linii partii w tej materii była miejscowa SB, ustawicznie pracująca na rzecz dezintegracji „Solidarności”, skłócania jej przywódców i utrzymywania antagonizmów wewnętrznych8.

MKZ kontra KW PZPR

Przez cały okres legalnej „Solidarności” na jej działalność w województwie bielskim w dużym stopniu wpływał Patrycjusz Kosmowski, aktywny również na forum krajowym związku, który uważany był za działacza radykalnego. Widział on rolę „Solidarności” znacznie szerszą niż tylko jako związku zawodowego. Dla niego była ona polem, na którym występował przeciwko systemowi państwa komunistycznego. Determinowało to jego postawę, ale też w dużym stopniu stosunek władz regionalnych „Solidarności” do KW PZPR. O ile dopuszczano współpracę z dołami partyjnymi, o tyle stosunki z Komitetem Wojewódzkim w latach 1980–1981 w najlepszych okresach można określić jako chłodne, a od października 1980 do lutego 1981 r. jako regularną wojnę9.

Niezwykle istotnym czynnikiem determinującym relacje między PZPR i NSZZ „Solidarność” było odradzanie się w oparciu o formującą się „Solidarność” społeczeństwa obywatelskiego. Według Patrycjusza Kosmowskiego i jego otoczenia niezależny związek zawodowy miał reprezentować nie tylko wąsko pojęte interesy robotników. Jako ruch społeczny szybko przejmował rolę lidera lokalnej społeczności. Wynikało z tego wiele inicjatyw wywołujących konflikt ze stojącą na straży „starego porządku” PZPR. Również ta kardynalna zasada wyznawana przez związkowców z Podbeskidzia rzutowała na relacje z władzami centralnymi związku. Niejednokrotnie podkreślano, że MKZ, a potem Zarząd Regionu Podbeskidzie NSZZ „Solidarność”, reprezentuje w pierwszym rzędzie mieszkańców województwa bielskiego, władze krajowe „Solidarności” zaś pełnią funkcję koordynatora działań, a nie czynnika narzucającego swe decyzje ośrodkom regionalnym. Było to doskonale widać, gdy wobec narastającego konfliktu między MKZ NSZZ „Solidarność” w Bielsku-Białej a tamtejszym Komitetem Wojewódzkim PZPR władze z Gdańska próbowały studzić nastroje. Wynikało to z ogólnej sytuacji w kraju i prowadzonych rozmów z rządem, ale wywołało sprzeciw związkowców z Bielska-Białej.

Niezwykle ciekawy był stosunek lokalnych władz PZPR do rodzącej się „Solidarności”. Pierwotnie zastosowana taktyka nie była czymś oryginalnym. W podejmowanych działaniach propagandowych opierano się na prostym założeniu – popierano ideę „Solidarności” jako związku zawodowego i krytykowano zaangażowanie się w jej organizację tzw. sił antysocjalistycznych (w domyśle Komitetu Obrony Robotników). Presja ta była na tyle silna, że MKZ w Bielsku-Białej już 17 września 1980 r. wydał oświadczenie, w którym zaprzeczał zaangażowaniu się działaczy politycznych w jego działalność. Przez krótki czas związał się z bielską „Solidarnością” Zdzisław Mnich, działacz Wolnych Związków Zawodowych; miał on też kontakt z Komitetem Samoobrony Społecznej „KOR”, ale bardziej widział siebie jako prekursora ruchu związkowego niż działacza politycznego. W wyniku sporów personalnych już w listopadzie 1980 r. jego drogi z MKZ się rozeszły10.

Prominentni działacze partyjni niewątpliwie przeceniali siłę oddziaływania „Solidarności” na społeczeństwo w pierwszych tygodniach jej istnienia w województwie. Nie potrafili dostrzec ożywienia społecznego będącego spuścizną Sierpnia ’80. Dlatego coraz powszechniejsze głosy wzywające do sanacji i usunięcia osób odpowiedzialnych za nadużycia zarówno z administracji województwa, jak i władz partyjnych uważano za skutek propagandy nowych związków zawodowych. Spodziewano się więc, że wystarczy w oficjalnych publikatorach wszcząć akcję propagandową zapowiadającą „odnowę” – i na tym poprzestać. Tymczasem wśród mieszkańców regionu narastał gniew wobec takiej postawy władz partyjnych, a „Solidarność” przygotowywała się do tego, by wyartykułować te żądania i stać się rzecznikiem robotników. To w sferze pojęciowej oznaczało odwrócenie akcentów i wystąpienie „ludu pracującego” przeciwko PZPR – partii, która miała w swej nazwie przymiotnik „robotnicza”. Tych procesów działacze partyjni nie dostrzegali lub nie chcieli dostrzec. Doskonale obrazują to słowa I sekretarza KW PZPR w Bielsku-Białej Józefa Buzińskiego z października 1980 r.: „Niektórzy działacze niezależnych samorządnych związków skutecznie wspierani przez KSS »KOR« ukierunkowują toczące się dyskusje wśród załóg przeciwko władzy państwowej, partii i jej działaczy. Sporządzają listę faktów i ludzi, którzy rzekomo nadużyli władzy bądź też weszli w kolizję z prawem lub moralnością. Oficjalnie odcinając się od plotek, sami wzbogacają je o kolejne insynuacje. Toczą i rozwijają ostrą walkę psychologiczną dla pozyskania sympatyków, dla tworzenia atmosfery wrogości wobec partii”11.

Część działaczy partyjnych, na których czele stanął prokurator wojewódzki Stanisław Wyciszczak, zaczęła optować za bardzo ostrym kursem wobec rodzących się struktur „Solidarności”. „Stwierdził [Wyciszczak], że działacze NSZZ pod hasłem rzekomej apolityczności, uznawania Konstytucji PRL i kierowniczej roli partii zmierzają do postawienia partii pod ścianą. Pyta zatem, ile centymetrów zostało nam do tej ściany. Przez 10 lat zawiesiliśmy stosowanie kodeksu karnego, nie ścigaliśmy przestępstw przeciwko państwu i teraz ponosimy tego konsekwencje. Dzisiaj popadliśmy w drugą skrajność, w propagandę czerni. Z niej to wynika, że wszyscy jesteśmy przestępcami – z wyjątkiem działaczy NSZZ. Należy przeciwstawić się tej propagandzie”12.

Inaczej taktykę PZPR wobec „Solidarności” widział działacz PZPR z Cieszyna i przyszły wojewoda bielski Stanisław Łuczkiewicz. Oto omówienie jego wypowiedzi z października 1980 r.: „Należy rozważyć możliwość wydania polecenia członkom partii w sprawie wstępowania do NSZZ celem rozpoczęcia walki od środka13. W sprawach propagandy zawnioskował zupełne wygłuszenie audycji [Radia] Wolna Europa i powrót do ukazywania przez środki masowego przekazu naszych sukcesów i ludzi dobrej roboty. Przekazał prośbę o większy nakład prasy, gdyż decyzje porządkujące sprzedaż pozbawiły aktyw codziennej prasy. Więcej informacji powinno być o tych, co popełnili przestępstwa. Działacze partyjni winni mieć lepszy kontakt ze Służbą Bezpieczeństwa, chodzi o obserwację »punktów skażenia«. Należy przyśpieszyć uchwalenie nowej ustawy o związkach zawodowych, gdyż taktyka opóźniania kieruje się przeciwko nam. [...] Musimy też podjąć walkę psychologiczną i wykorzystać słabości pseudodziałaczy komitetów robotniczych, może poprzez ich eksponowanie, »wyróżnianie« dodatkowymi premiami, a także upowszechnianie ich skaz życiorysowych”14.

Ścieranie się różnych koncepcji w łonie KW PZPR w Bielsku-Białej ostatecznie doprowadziło do przyjęcia strategii umiarkowanej konfrontacji. Podkreślano, że głównym wrogiem dla partii są „elementy antysocjalistyczne”, które pojawiły się w NSZZ „Solidarność”, i postanowiono je zaciekle zwalczać. Zakładano rozbudowaną akcję propagandową w prasie, radio, radiowęzłach zakładowych, planowano rozklejanie na ulicach plakatów, np. „Solidarność – tak, elementy antysocjalistyczne w ruchu związkowym – nie”. W wytycznych Komitetu Wojewódzkiego kierowanych do organizacji zakładowych PZPR zalecano, by nie atakować otwarcie nowych związków zawodowych, a równocześnie przestrzegać robotników przed zaangażowaniem politycznym. Eksponowane miały być też działania rządu na rzecz „odnowy”. Przewidywano utrudnienia administracyjne dla działaczy związkowych, a aktywną rolę dezintegracyjną miała odgrywać SB15.

Niezależnie od podejmowanych działań uwidocznił się kryzys zaufania do PZPR, czego wyrazem było oddawanie legitymacji członkowskich. Do 31 grudnia 1980 r. uczyniło tak 2696 osób, w zdecydowanej większości robotnicy (2369 złożonych legitymacji partyjnych). Przyjmując, że do wojewódzkiej organizacji partyjnej w Bielsku-Białej w czerwcu 1980 r. należało 68 083 osób, można szacować, iż do końca roku ubytek ten wynosił około 4 proc.16

Najważniejszym polem konfrontacji między podbeskidzką „Solidarnością” a KW
PZPR stała się sprawa szerokiego projektu sanacji w województwie postulowanego przez „Solidarność”. W trakcie działań interwencyjnych związkowcy otrzymywali informacje o nadużyciach władzy, niegospodarności i nieudolności lokalnych urzędników,
wykorzystywaniu w celach prywatnych stanowisk partyjnych, co kłóciło się z powszechnie występującymi w prasie hasłami „odnowy”. Po zebraniu danych o nadużyciach 21 listopada 1980 r. delegacja MKZ NSZZ „Solidarność” udała się do bielskiego Urzędu Wojewódzkiego. Wydarzenia, jakie się tam rozegrały, były bardzo podobne do tych z Bydgoszczy z marca roku następnego. Związkowcy działali z zaskoczenia; tematem rozmów z wojewodą były sprawy służby zdrowia, a dopiero na koniec spotkania przedstawiono mu listę (nota bene dość ogólnikową) z zarzutami wobec wojewódzkich władz administracyjnych i partyjnych. Włodarze województwa bielskiego zignorowali postulaty związkowców, wychodząc z założenia, że wykraczają oni poza zakres swojego statutu. Delegaci „Solidarności” zareagowali nerwowo. Ogłosili okupację sali Wojewódzkiej Rady Narodowej, gdzie zamierzali pozostać do przyjazdu komisji rządowej upoważnionej do zbadania zarzutów i natychmiastowych zmian kadrowych. Ostatecznie po konsultacjach Kosmowskiego z Krajową Komisją Porozumiewawczą NSZZ „Solidarność”, a w szczególności z Bogdanem Lisem, delegacja MKZ powróciła do swej siedziby, ale równocześnie w liście skierowanym do premiera Józefa Pińkowskiego oraz I sekretarza KC PZPR Stanisława Kani ponowiono żądanie przyjazdu komisji rządowej do 24 listopada pod groźbą ogłoszenia w województwie strajku generalnego17.

Porównywanie wydarzeń z Bielska-Białej do tych z Bydgoszczy wydaje się celne z jednego, podstawowego powodu. Mianowicie I sekretarz KW PZPR Józef Buziński informował Egzekutywę KW PZPR w Bielsku-Białej, gdy związkowcy jeszcze okupowali salę WRN, że Biuro Polityczne wyraziło zgodę na użycie wobec nich siły i usunięcie z budynku. Ostatecznie lokalne czynniki partyjne powstrzymały się od tego.

Wydawało się, że jesień 1980 r. na Podbeskidziu będzie niezwykle gorąca. Związkowcy bowiem żądali szerokich zmian kadrowych, obejmujących wojewodę, wicewojewodów, prezydenta i wiceprezydentów Bielska-Białej oraz sekretariaty komitetów wojewódzkiego i miejskiego PZPR. Do konfrontacji nie doszło, gdyż rząd postanowił załagodzić konflikt. 24 listopada 1980 r. do Bielska-Białej przyjechał minister administracji, gospodarki terenowej i ochrony środowiska Józef Kępa, który po burzliwych rozmowach ze stroną związkową w nocy z 24 na 25 listopada podpisał porozumienie. Zakładało ono, że zarzuty stawiane przez „Solidarność” zostaną zbadane przez specjalną komisję WRN, w której skład wejdą też delegaci związku. Sprawa miała powrócić po sporządzeniu przez komisję raportu końcowego. Konflikt został odłożony, choć miejscowe władze partyjne miały nadzieję, że sprawę da się wyciszyć, a związkowcy zajęci innymi problemami odstąpią od swych żądań. Jak pokazała nieodległa przyszłość, bardzo się myliły18.

Wydarzenia związane z udziałem zakładów Podbeskidzia w ogólnopolskim strajku 3 października 1980 r. oraz z ich włączeniem się do walki o wolne soboty w styczniu roku następnego pozwalają na wskazanie kilku ciekawych zjawisk. Podstawowym czynnikiem, który miał znaczenie dla relacji między „Solidarnością” i PZPR, była postawa I sekretarza KW PZPR Józefa Buzińskiego. Nie docierało do niego to, że wsparcie udzielone związkowcom przez robotników – którzy masowo uczestniczyli w organizowanych akcjach protestu – wynikało z przekonania, iż „Solidarność” prowadzi walkę w ich interesie, np. w sprawie wolnych sobót. Jeszcze 27 stycznia 1981 r., gdy właśnie ruszał na Podbeskidziu strajk generalny, Buziński tak wypowiadał się podczas narady I sekretarzy wojewódzkich i kierowników wydziałów KC PZPR: „»Solidarność« stosuje metody, które można by nazwać wręcz faszystowskimi. Jest to metoda szantażu, przemocy, zastraszania [...], podejmowania działań takich bardzo uciążliwych dla poszczególnych ludzi, czy to robotników, czy ludzi z kadry, z nadzoru, czy nawet kierownictwa zakładu”. Zalecał zaostrzenie kursu wobec związkowców, z pociągnięciem ich do odpowiedzialności karnej włącznie. Jak widać, dla niego podstawą sukcesu strony związkowej miało być zastraszenie innych. Jak błędna to była teza, wykazały najbliższe wypadki, gdy podczas strajku generalnego na Podbeskidziu robotnicy przez kilkanaście dni protestowali w atmosferze strachu przed możliwą interwencją siłową władz i nikt ich do tego nie zmuszał19.

Jednym z najciekawszych aspektów wydarzeń przełomu 1980 i 1981 r. jest prowadzona przez obie strony wojna propagandowa. Wydawało się, że w tym starciu „Solidarność” nie ma najmniejszych szans. MKZ nie miał szerszego dostępu do materiałów i maszyn poligraficznych. Zgodnie z porozumieniem zawartym z miejscowymi władzami administracyjnymi związkowcy drukowali swe materiały w zakładach poligraficznych dużych przedsiębiorstw regionu. Główny nurt wydawniczy mógł być kontrolowany lub ograniczany przez miejscowe władze. W tej sytuacji ulotki i komunikaty krytyczne wobec władz, a zwłaszcza zawierające zarzuty stawiane im przez „Solidarność”, drukowano na prymitywnych ręcznych urządzeniach. Samo przez się narzucało to ograniczenia ilościowe i jakościowe ulotek. Władze administracyjne i partyjne, zwłaszcza KW PZPR, miały natomiast nieograniczony dostęp do maszyn poligraficznych oraz wszystkich mediów, z własnym tygodnikiem pod tytułem „Kronika” na czele.

Atutem „Solidarności” stał się szybki przekaz informacji, jednolite stanowisko w kluczowych sprawach oraz ciągle rozbudowywany system kolportażu, pozwalający szybko dotrzeć z przekazem do robotników. Od 16 października 1980 r. decyzją Prezydium MKZ wszystkie nagrania i wypowiedzi do mediów miały być wcześniej przedyskutowane kolegialnie, co pozwalało na prezentowanie jednolitego stanowiska „Solidarności”. Z kolei system „centralizmu demokratycznego” w PZPR powodował bezradność lokalnych działaczy partyjnych. Widać to było doskonale w momentach kryzysowych, kiedy władze Komitetu Wojewódzkiego oczekiwały informacji, jak do danego problemu ustosunkowywał
się Komitet Centralny. Bielscy działacze PZPR nie komentowali na bieżąco wydarzeń, bojąc się, że ich ocena będzie różnić się od oficjalnej linii partii. Najczęściej więc komunikaty władz były spóźnione, co jak wiadomo w polityce informacyjnej skazuje na porażkę20.

W toczonej wojnie propagandowej liczyła się nie tylko szybkość, ale też sposób przekazu. Jak już podkreślono, „Solidarność” za pośrednictwem swych komisji zakładowych kolportowała ulotki i odezwy, a dzięki udziałowi przedstawicieli poszczególnych zakładów pracy w organizowanych co tydzień spotkaniach związkowych w świetlicy „Bewelany” na bieżąco informowała o stanowisku władz krajowych w kluczowych sprawach dla kraju. Zupełnie odmienny skutek miały działania prowadzone za pomocą podstawowych organizacji partyjnych, gdzie brakowało przepływu informacji z instancji wojewódzkiej do szczebla niższego. Doskonale widać to było podczas konfliktu o wolne soboty. Strona związkowa ogłosiła 10 stycznia 1981 r. dniem wolnym od pracy – wbrew temu, co głosiły władze. Tego dnia w województwie bielskim nie pracował właściwie żaden większy zakład pracy, gdyż albo robotnicy bez usprawiedliwienia nie podjęli produkcji, albo przełożyli sobie wolną sobotę z 31 na 10 stycznia. Sytuacja powtórzyła się 24 stycznia, a działania propagandowe, by temu się przeciwstawić, prowadzone przez POP, zostały ocenione przez sam KW PZPR jako totalna klęska. W świetle danych SB tej kampanii propagandowej de facto nie było, a lokalni działacze partyjni ograniczyli się do pouczenia dyrekcji zakładów, by wydały komunikaty o obowiązku pracy w te dni. Stosunkowo mała aktywność lokalnych działaczy partyjnych miała też swoje źródło w obawie, że działania propagandowe ich skompromitują, gdy rząd w ostatniej chwili zmieni zdanie w sprawie wolnych sobót. W ten sposób oddawano pole stronie związkowej21.

Konflikt o wolne soboty można uznać za preludium wojny, jaką był strajk generalny na Podbeskidziu trwający od 27 stycznia do 6 lutego 1981 r. W trakcie prac komisji zajmującej się badaniem zarzutów stawianych przez „Solidarność” miejscowym władzom część z nich się potwierdziła (m.in. przekazywanie mieszkań osobom nieuprawnionym, sprzedaż willi dla prominentów po zaniżonej cenie, bezprawne ulgi podatkowe, niegospodarność przy budowie hali widowiskowo-sportowej). Na podstawie tych ustaleń Patrycjusz Kosmowski ponownie wezwał władze państwowe do przysłania komisji rządowej i zmian personalnych, wyznaczając w ultymatywnym tonie termin przyjazdu komisji. Z uwagi na to, że decydenci w Warszawie pozostali głusi na te postulaty, od ranka 27 stycznia rozpoczął się strajk. Kierował nim MKS złożony z przedstawicieli 54 największych zakładów regionu, ulokowany w „Bewelanie”. Początkowo strajkowały zakłady zarejestrowane w MKZ w Bielsku-Białej, czyli duże przedsiębiorstwa ze stolicy województwa oraz Żywca. Z biegiem czasu dołączały kolejne fabryki. Trudno oszacować ostatecznie skalę protestu, ale liczba 200 tys. strajkujących w szczytowym okresie, czyli w pierwszych dniach lutego, nie wydaje się przesadzona22.

Strajk generalny na Podbeskidziu nie spotkał się z przychylnym stanowiskiem KKP i Lecha Wałęsy, który był wtedy zwolennikiem wyciszania protestów lokalnych, wybuchających coraz to w nowych miejscach i grożących wymknięciem się sytuacji spod jakiejkolwiek kontroli. Władze krajowe NSZZ „Solidarność”, prowadząc trudne rozmowy z rządem na temat dostępu strony związkowej do środków masowego przekazu, wolnych sobót oraz rejestracji „Solidarności” rolniczej, napotykały zarzuty angażowania się związkowców w sferę polityczną. Protest na Podbeskidziu z uwagi na żądania całkowitej wymiany struktur KW PZPR doskonale pasował do tego argumentu propagandy komunistycznej. Dla Kosmowskiego nie miało to aż tak dużego znaczenia, gdyż on i jego otoczenie uważało, że główną rolę odgrywają autonomiczne struktury regionalnej „Solidarności”, a KKP ma jedynie funkcje koordynacyjne. Potem, gdy protest już nabrał tempa, nikt – nawet Lech Wałęsa, który na początku lutego przybył do Bielska-Białej – nie był w stanie go zatrzymać. Zresztą z racji poparcia społeczności lokalnej dla strajku jego wygaszenie oznaczałoby katastrofę i rozpad struktur związkowych w województwie bielskim. Ostatecznie z uwagi na rozmiar strat finansowych i silną determinację strajkujących, wspartych powszechnym przekonaniem mieszkańców województwa o konieczności zmian, władze ugięły się i 6 lutego 1981 r. podpisały porozumienie, godząc się na szerokie zmiany personalne w administracji lokalnej oraz w KW PZPR. Gorzką pigułką do przełknięcia dla członków partii był fakt, że dokument podpisano w obecności komisji mediacyjnej Kościoła katolickiego, kierowanej przez sekretarza Episkopatu Polski bp. Bronisława Dąbrowskiego, a sam Kościół był gwarantem jego realizacji23.

W przypadku analizy relacji między „Solidarnością” i PZPR oraz stopnia ich oddziaływania na robotników Podbeskidzia faktografia strajku nie ma takiego znaczenia jak jego skutki. Dla związkowców porozumienie z 6 lutego było sukcesem z kilku powodów. Wzmocnił się autorytet „Solidarności” wśród mieszkańców województwa, ale też utrwaliło się w nich poczucie wspólnej więzi. To właściwie od tej chwili termin Podbeskidzie na dobre zadomowił się w świadomości mieszkańców. Sam związek także się wzmacniał w wyniku powolnego procesu przechodzenia komisji zakładowych „Solidarności” z ościennych regionów do Bielska-Białej. Podczas strajku „Solidarność” bardzo rozwinęła politykę informacyjną. Kilka razy dziennie wydawano specjalne komunikaty, a po połączeniu radiowęzłów zakładowych w sieć można było na szeroką skalę propagować ruch związkowy wśród robotników. Nigdy wcześniej ani później nie udało się przeprowadzić takiej akcji na równie szeroką skalę, zwłaszcza że przebywający w strajkujących zakładach robotnicy z uwagą i ekscytacją słuchali audycji emitowanych z radiowęzłów. Do negatywnych skutków można zaliczyć samozadowolenie, jakie ogarnęło część związkowców, i późniejsze ciągłe odwoływanie się do strajku, traktowanie go jako remedium na pojawiające się problemy24.

Poważny kryzys dotknął struktury partyjne w województwie bielskim. Nastroje wśród szeregowych członków partii były złe lub bardzo złe. Wielu działaczy PZPR ustępstwo na rzecz strajkujących uznało za zdradę, zwłaszcza że jeszcze kilka dni przed podpisaniem porozumienia zapewniano, iż rząd się nie ugnie. Część z nich wyrażała szczególne oburzenie na wieść o tym, że gwarantem porozumienia jest Kościół katolicki. W Skoczowie dwóch sekretarzy Oddziałowej Organizacji Partyjnej na znak protestu zrezygnowało ze swoich stanowisk. Wskazywano na całkowity upadek autorytetu działaczy partyjnych. Notowano takie wypowiedzi tzw. dołów partyjnych: „Nie dysponujemy już żadnym argumentem i nikt z aktywu nie ma już odwagi podjąć jakiejkolwiek działalności. Załoga przez 10 dni słuchała obelg, wyzwisk, ubliżających władzy wierszy podawanych przez pełne 24 godziny na dobę, że każde prostowanie ze strony KZ PZPR uważane jest jako jeszcze jedno kłamstwo zmierzające do omamienia ludzi. Po pełnym zwycięstwie »Solidarności« nie ma w zakładzie co mówić o partii i rządzie. Członkowie masowo zdają legitymacje partyjne, a w Wykańczalni i Szwalni Zakładu B gromadnie wszyscy złożyli legitymacje”25.

Od sierpnia 1980 do lutego 1981 r. złożono w województwie bielskim 3684 legitymacje, a w okresie po strajku generalnym do końca maja 1981 r. – 2816. Jak widać, liczba osób, które zniechęciły się do partii po strajku, wyraźnie wzrosła26.

Paradoksalnie jednak to, co się wydarzyło na początku 1981 r., miało duże znaczenie dla samego KW PZPR w Bielsku-Białej także w pozytywnym wymiarze. Odeszli „twardogłowi” z I sekretarzem KW Józefem Buzińskim. Przyszli na ich miejsce ludzie młodsi, z wojewodą Stanisławem Łuczkiewiczem oraz I sekretarzem KW Andrzejem Gdulą na czele. Równie ważne było dopuszczenie do KW w większym stopniu działaczy sprawdzonych w terenie oraz osób reprezentujących duże przedsiębiorstwa regionu. Oczywiście natychmiastowa wolta w sposobie myślenia prominentnych członków partii była niemożliwa, ale nowe władze w większym stopniu były otwarte na dyskusje i konsultacje z „dołami” partyjnymi27.

Okres kryzysu bydgoskiego z marca 1981 r. na Podbeskidziu można nazwać czasem inercji. Bielska „Solidarność” dosyć płynnie włączyła się do ogólnopolskiej akcji protestu, a strajk ostrzegawczy z 27 marca także w ocenie PZPR został przeprowadzony bardzo sprawnie. Kierował nim MKS, który tym razem miał siedzibę w „Befamie” w Bielsku-Białej. Opracowano szczegółowe instrukcje strajkowe uwzględniające możliwość użycia siły przez władze lub zastosowania prowokacji. Po odwołaniu przez KKP strajku generalnego w regionie zapanował spokój28.

Kryzys bydgoski można uznać za szczytowy okres znaczenia i roli strony związkowej w życiu województwa, a równocześnie czas największego upadku autorytetu PZPR wśród robotników. Już dzień po pobiciu Jana Rulewskiego, 20 marca, władze KW PZPR informowały o poniesionej porażce w sferze propagandowej. Związkowcy bardzo szybko za pomocą audycji w radiowęzłach i ulotek informowali o wydarzeniach w Bydgoszczy. Wersja zaprezentowana przez czynniki partyjne była nie tylko spóźniona, ale i mało wiarygodna w sytuacji, gdy lokalne władze partyjne nie zostały w należyty sposób poinformowane przez KC o przebiegu wypadków i początkowo nie miały pojęcia o pobiciu Rulewskiego. Informacje z Warszawy były dozowane. Pierwsze otrzymano 20 marca o piątej, potem uzupełniono je o dziewiątej podczas telekonferencji, a kolejna ich partia napłynęła w telegramie z KC o jedenastej. Z własną oceną wydarzeń związkowcy zdołali już w tym czasie dotrzeć do robotników i wyjaśnienia PZPR nikogo nie przekonywały.

Nieśmiałe próby akcji na rzecz odstąpienia załóg od strajku ostrzegawczego 27 marca – mimo wsparcia organizacji partyjnych w zakładach przez delegowanych do nich pracowników KW PZPR – zakończyły się klęską. W zapowiedzianym strajku nie tylko wzięły udział powszechnie załogi podbeskidzkich przedsiębiorców, ale też razem z nimi strajkowali członkowie partii. Podsumowaniem niech będzie fragment telegramu KW PZPR w Bielsku-Białej do KC, pokazujący nastroje klęski, jakie zapanowały w szeregach partyjnych: „Przebieg dzisiejszego strajku ostrzegawczego uwidocznił bardzo dużą siłę i wielorakość sposobów oddziaływania działaczy »Solidarności« na załogi zakładów pracy oraz wielkie zdyscyplinowanie w wykonywaniu dyrektyw ogniw nadrzędnych. Tam, gdzie szeroka akcja propagandowa prowadzona od kilku dni nie odnosiła pożądanych efektów, miary dopełniła presja. Wobec tych zdecydowanych działań »Solidarności« ogniwa partii w naszym województwie wypadły bardzo słabo. Pomimo prezentowanej przez członków partii dezaprobaty dla akcji strajkowej praktycznie udział ich w strajku był niemal powszechny. Co prawda – jak już sygnalizowaliśmy – w wielu
zakładach pracy członkowie partii wyrażali gotowość podjęcia pracy, lecz specyfika procesów produkcyjnych oraz działania »Solidarności«, graniczące niejednokrotnie z sabotażem (wyłączanie taśmy, energii elektrycznej, stawianie ultimatum), uniemożliwiły zrealizowanie zamiarów. Podkreślić należy, że kierownictwa administracyjne większych zakładów pracy nie podejmowały żadnych inicjatyw mobilizujących załogi do podjęcia pracy i wspierających organizacje partyjne. O słabości partii i administracji świadczy również fakt opanowania przez NSZZ »Solidarność« zakładowych rozgłośni radiowych oraz zmasowana propaganda wizualna, wobec której podejmowane inicjatywy propagandowe partii nie dawały wiarygodności”29. Nie jest więc dziwne, że spokój, jaki zapanował po odwołaniu zapowiedzianego na 30 marca przez KKP strajku, okazał się dla podbeskidzkiej PZPR zbawienny. Dał czas na uporządkowanie, a w niektórych wypadkach odbudowanie nadwątlonych po burzliwym przełomie 1980 i 1981 r. struktur.

Defensywa czy równowaga sił?

Wydawało się, że „Solidarność” niesiona na fali sukcesu pójdzie za ciosem i nadal będzie umacniać swój autorytet wśród robotników. Tymczasem, gdy zakończył się kryzys bydgoski, rozgorzała dyskusja na temat przyszłości związku na Podbeskidziu. Wiele spraw z okresu strajku generalnego, które odłożono na później, wymagało natychmiastowej realizacji. Również demokracja wewnątrzzwiązkowa, ograniczona w okresie walki o sanację w województwie, teraz została przywrócona, wywołując żarliwe dyskusje i spory programowe. Zapoczątkowało je spotkanie 2 kwietnia w świetlicy „Bewelany” z udziałem przedstawicieli zakładów, które 11 września 1980 r. inaugurowały działalność NSZZ. Poruszano sprawy zasadnicze dla dalszej działalności związkowej w regionie (m.in. rozszerzenie demokracji wewnątrzzwiązkowej poza wąskie grono doradców Kosmowskiego, większy udział w podejmowaniu decyzji przedsiębiorstw zakładających związek i dużych fabryk kosztem mniejszych, zmiany organizacyjne zmierzające do usprawnienia pracy MKZ). Wątek stosunku związkowców do władz i miejscowej PZPR podnosili delegaci FSM z Andrzejem Kralczyńskim na czele. Krytykowano samodzielność Kosmowskiego, który nie konsultował na szerszym forum swojego stanowiska, prezentowanego potem podczas spotkań KKP. W efekcie jego bardzo radykalne poglądy były utożsamiane ze stanowiskiem Prezydium MKZ w Bielsku-Białej, co do końca nie było prawdą. Wśród związkowców pojawiła się grupa, która uznała, że polityka ciągłej konfrontacji z KW PZPR nie jest już wskazana, i optowała za szukaniem koegzystencji z nowymi władzami partyjnymi w województwie30.

Generalnie od tego czasu rozgorzała dyskusja programowa, prym w niej wiedli przedstawiciele 23 przedsiębiorstw i instytucji, które zakładały MKZ. Temperatura sporów nieustannie rosła. Jedno z najbardziej burzliwych zebrań w tym okresie odbyło się 11 maja 1981 r. w „Befamie”. W toku dyskusji pojawiły się nawet groźby rozbicia jedności związkowej i powołania odrębnego Związku Zawodowego Beskidy reprezentującego duże zakłady regionu. W znacznym stopniu związane to było z I Walnym Zjazdem Delegatów Regionów i wyborami do Zarządu Regionu. Ostatecznie po drugiej turze wyborów zwycięsko z tej batalii wyszedł Patrycjusz Kosmowski, który od 2 czerwca 1981 r. objął stanowisko przewodniczącego Prezydium Zarządu Regionu Podbeskidzie NSZZ „Solidarność”.

Dla PZPR całe to zamieszanie miało kolosalne znaczenie, całkowicie bowiem angażowało energię związkowców w sprawy wewnętrzne do czasu wyborów, czyli do czerwca 1981 r. Okres przejściowy dodatkowo się przedłużył z uwagi na konieczność organizacji Zarządu Regionu na nowo po wyborach31. W efekcie okres do jesieni 1981 r. można uznać za czas wyjątkowego spokoju w relacjach miedzy „Solidarnością” a PZPR na Podbeskidziu. Wynikało to po części z kłopotów przeżywanych przez obie strony. Partia nie mogła się otrząsnąć po klęsce wynikającej ze strajku generalnego, a potem kryzysu bydgoskiego. Jednym z priorytetów, jakie sobie postawiła, było zatrzymanie odpływu członków. Jak groźne to było zjawisko z racji skali, pokazuje wykres.

Wykres 1. Stan liczbowy Wojewódzkiej Organizacji Partyjnej w Bielsku-Białej w okresie 1 kwietnia – 1 lipca 1981 r.

Źródło: AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 201.

Wynika z niego, że tylko w ciągu czterech miesięcy 1981 r. liczba członków PZPR w województwie bielskim skurczyła się o 6,8 proc. W drugim półroczu proces ten zaczął wyhamowywać. Przyjmując, że na koniec 1981 r. Wojewódzka Organizacja Partyjna liczyła 55 935 osób, można obliczyć, że od 1 lipca do 31 grudnia nastąpił dalszy spadek o blisko 5 proc., co nie było dla KW PZPR powodem do zadowolenia, ale dawało dobry prognostyk na przyszłość i nadzieje na opanowanie odpływu członków32.

Opisywany powyżej okres względnego spokoju zakończył się w sierpniu 1981 r. Region Podbeskidzie NSZZ „Solidarność” uporał się z kłopotami organizacyjnymi i podjął bardziej energiczne działania na zewnątrz. Zjawiskiem szczególnym, wprowadzającym nową jakość we wzajemne stosunki, była aktywizacja poszczególnych komisji zakładowych „Solidarności”, które prezentowały coraz bardziej radykalne stanowisko. Może z uwagi na lokalny charakter wywoływanych sporów sytuacja nie wydawała się PZPR tak groźna jak podczas skoordynowanych przez Zarząd Regionu „Solidarności” akcji obejmujących całe województwo, ale podejmowane próby zmian mogły wytworzyć precedens, który zachęcał innych do podobnych działań, a to już było niebezpieczne.

Szczególny niepokój władz partyjnych wzbudzały organizowane przez związkowców masówki w zakładach pracy. Z informacji, jakie napływały do KW PZPR, wynikało, że nastroje społeczeństwa wyraźnie się radykalizowały. W dużym stopniu był to skutek bardzo trudnej sytuacji gospodarczej i katastrofalnego zaopatrzenia. Niektóre jednak informacje były niepokojące. Choć działalność znanego z radykalnych wypowiedzi przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w Zakładach Elementów Wyposażenia Budownictwa „Metalpast” Andrzeja Zająca i jego ostre słowa pod adresem wicepremiera Mieczysława Rakowskiego, rządu i zawieranych przez niego umów gospodarczych z ZSRR nie dziwiły, to tych alarmistycznych wieści było więcej. Ośrodkiem szczególnej krytyki PZPR stał się w drugiej połowie 1981 r. Żywiec. Na zebraniu delegatów na zjazd krajowy „Solidarności” z pracownikami tamtejszych Zakładów Sprzętu Medycznego „Famed” nie tylko podważano kierowniczą rolę partii, wzywano do wystąpienia o wotum nieufności dla rządu oraz przeprowadzenia przedterminowych wyborów do sejmu i rad narodowych, ale też mówiono o konieczności przygotowań do możliwej konfrontacji między władzą i społeczeństwem. Do tego dochodziły postulaty wymiany kadry kierowniczej zakładów i przejęcia przez „Solidarność” środków masowego przekazu. Takie wieści musiały niepokoić władze partyjne, zwłaszcza że i w jej szeregach istniała grupa osób rozczarowanych bierną ich zdaniem postawą władz wobec „Solidarności”, zwolenników ostrego kursu wobec związkowców33.

Bardzo dynamiczna sytuacja i wyraźne ożywienie wśród związkowców z poszczególnych zakładów regionu stało się powodem poważnej dyskusji w łonie KW PZPR na temat obrania odpowiedniej taktyki wobec ruchu związkowego w wymiarze lokalnym. Na posiedzeniu 30 września 1981 r. burzę wywołał Stanisław Sagatowski z Komitetu Miejskiego PZPR w Bielsku-Białej, delegat na IX Zjazd PZPR. Oto fragment jego wypowiedzi: „»Solidarność« jako związek powinniśmy bronić, jest to bowiem polskie dziecko, które zapoczątkowało proces odnowy w naszym kraju. Dziecku temu należy pomóc, ponieważ zostało zaniedbane przez bratnie otoczenie socjalistyczne. Musimy zdecydowanie i konsekwentnie popierać słuszne żądanie polskiej klasy robotniczej reprezentowane przez »Solidarność«. Trzeba szeroko propagować taki sposób postępowania, bo to prowadzi do społecznego ładu i pracy, a tego nam najbardziej trzeba”34. Takie słowa wywołały oburzenie części zgromadzonych. Andrzej Kózka z KM PZPR w Bielsku-Białej wzywał, by bielska organizacja partyjna przestała cofać się przed „Solidarnością”, a Julian Kraus z tego samego KM pytał ironicznie: „Czy nie jest to dziecko, które próbuje wbić nóż w plecy?”. Zwracał uwagę, że robotnicy zrzeszeni w „Solidarności” są manipulowani przez Patrycjusza Kosmowskiego.

Jeszcze ostrzej wobec Sagatowskiego wystąpił Józef Piekarczyk, działacz partyjny z Wilamowic: „Ja jestem za »Solidarnością« robotniczą, a nie inteligencką »Solidarnością«. Za szerzenie takich poglądów należałoby ob. Sagatowskiego usunąć z partii, ciekawe, co za szkoły on kończył, że reprezentuje takie poglądy”. Rekapitulując, wystąpienie Sagatowskiego wywołało ostrą krytykę zebranych, ale równocześnie wskazuje na to, że w KW PZPR mogła istnieć frakcja zainteresowana szeroką współpracą z ruchem związkowym. Musiała być na tyle silna, że pojawił się człowiek odważny, który artykułował takie poglądy na plenum KW PZPR. Trudno to rozstrzygnąć, gdyż do tego tematu w późniejszych dyskusjach nie powracano. Nie można też wykluczyć, że głos Sagatowskiego był wyrazem jego osobistych przemyśleń, a krytyka, która go spotkała, zniechęciła innych do wypowiadania się na szerszym forum35.

Kluczowym dla wzajemnych relacji działaczy związkowych i partyjnych wydarzeniem drugiej połowy 1981 r. był incydent, który rozegrał się w Fabryce Wtryskarek „Ponar” w Żywcu w listopadzie 1981 r., związany z próbą usunięcia z zakładu organizacji partyjnej. Bez wątpienia zepchnął on na plan dalszy wszystko inne, wywołał aktywizację całego aparatu PZPR oraz interwencję władz centralnych. Komisje zakładowe „Solidarności” w „Ponarze”36 oraz w Ośrodku Badawczo-Rozwojowym w Żywcu 14 listopada 1981 r. wydały uchwałę. Opierając się na założeniu, że w fabryce interesy zakładu reprezentował dyrektor i Rada Robotnicza, a interesy załogi związki zawodowe, domagano się zaprzestania finansowania przez przedsiębiorstwo zakładowej organizacji PZPR i prowadzenia działalności partyjnej wyłącznie poza godzinami pracy. Wzywano także do zaprzestania konsultowania spraw dotyczących przedsiębiorstwa z organizacją partyjną oraz powoływania z urzędu przedstawicieli PZPR do komisji i zespołów roboczych. Na koniec żądano opuszczenia przez KZ PZPR użytkowanego przezeń pomieszczenia37.

Sprawa miała dalszy ciąg, gdyż z inicjatywy zakładowej „Solidarności” i Rady Robotniczej w „Ponarze” 23 listopada przeprowadzono referendum, w którym wzięło udział 1196 osób, blisko 78 proc. zatrudnionych. Zdecydowana większość (970 osób) poparła wcześniejszą uchwałę Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność”. W rozesłanym potem teleksie inicjatorzy akcji nie bez satysfakcji informowali, że znaczna część członków PZPR, których w „Ponarze” było około 350, głosowała tak jak większość załogi. Na podstawie wyniku referendum Rada Robotnicza kierowana przez Wiesława Wąsika 25 listopada nakazała realizację postulatów przegłosowanych przez załogę. Tak więc w „Ponarze” i Ośrodku Badawczo-Rozwojowym w Żywcu dyrekcja miała zaprzestać finansowania KZ PZPR, działalność partyjna mogła być prowadzona po pracy, a przedstawiciele partii nie mogli ingerować w działania gospodarcze zakładu, choć dopuszczano proszenie ich o opinię w razie potrzeby. Rada Robotnicza nie negowała też prawa do udostępniania działaczom PZPR pomieszczenia na zebrania i narady, lecz równocześnie wzywała do opuszczenia lokalu zajmowanego przez KZ PZPR w terminie do 8 grudnia. Dopiero wtedy na wniosek działaczy partyjnych możliwe było przydzielenie innego pomieszczenia. Decyzja Rady Robotniczej była ciosem w prestiż partii i wywołała burzę38.

Tak naprawdę w wydarzeniach w Żywcu chodziło o precedens. Władze KW PZPR w Bielsku-Białej zdawały sobie sprawę, że jeśli się uda pracownikom „Ponaru”, inne przedsiębiorstwa mogą iść tym śladem. O tym, że groźba ta była realna, świadczy uchwała Komisji Zakładowej „Solidarności” z zakładu filialnego FSM, Odlewni ze Skoczowa, która zapowiedziała przeprowadzenie do końca 1981 r. referendum wśród załogi w tej sprawie39.

Kroki w kierunku usunięcia PZPR z „Ponaru” wywoływały natychmiastową reakcję władz. W przededniu referendum, 21 listopada na plenum KZ PZPR uchwalono, że referendum z uwagi na pozaprawny charakter nie będzie miało mocy wiążącej. Członkowie partii zostali zobowiązani, by w nim nie uczestniczyć. Stanowisko to został potwierdzone dwa dni potem przez Egzekutywę KM PZPR w Żywcu. Po ogłoszeniu decyzji Rady Robotniczej z 25 listopada dyrektor „Ponaru” Jan Okarmus zawiesił jej wykonanie. 3 grudnia do Żywca przyjechał sekretarz KC PZPR Kazimierz Barcikowski oraz I sekretarz KW PZPR w Bielsku-Białej Andrzej Gdula. O zaangażowaniu się czynników centralnych w sprawę świadczy okólnik prezesa Rady Ministrów z 2 grudnia w sprawie ochrony działalności PZPR w zakładach pracy. Trudno powiedzieć, jak potoczyłyby się dalej wypadki. Wkrótce przyszedł 13 grudnia 1981 r. i zmienił diametralnie sytuację, także w Żywcu40.

Na Podbeskidziu grudzień był niespokojny nie tylko z powodu wypadków w „Ponarze”. Próby porozumienia „Solidarności” z władzami nie przynosiły efektu. Trwały już ostatnie przygotowania do wprowadzenia stanu wojennego. Jeszcze 7 grudnia Prezydium Zarządu Regionu Podbeskidzie NSZZ „Solidarność” wydało odezwę do członków PZPR. Trudno uznać ten dokument za przełomowy. Był to jedynie wyraz rozczarowania polityką władz partyjnych i rozgoryczenia katastrofalną sytuacją ekonomiczną kraju. Związkowcy odrzucali taki rodzaj porozumienia z rządem, który zakładał jedynie firmowanie przez „Solidarność” posunięć władz, bez wpływu na ich decyzje.

Ciekawsze wydarzenia rozegrały się na ostatnim przed wprowadzeniem stanu wojennego posiedzeniu Zarządu Regionu poszerzonym o delegacje 204 zakładów pracy. Analizowano na nim ankietę przeprowadzoną pośród ponad 10 tys. robotników z województwa bielskiego. Oprócz pytań dotyczących ewentualnego ich udziału w strajku generalnym ogłoszonym w przypadku wprowadzenia stanu wyjątkowego znalazło się pytanie odnoszące się do stosunku robotników do PZPR: „Czy popierasz stanowisko zajęte przez załogę Ponaru Żywiec w sprawie uregulowania statusu PZPR w samorządnym zakładzie pracy?”. Wśród odpowiedzi zdecydowanie przeważało „tak” (80,8 proc.), „nie” odpowiedziało 6,3 proc., „nie wiem” 12,9 proc. Pokazuje to, że wydarzenia z Żywca rzeczywiście stanowiły poważne zagrożenie dla pozycji partii na jej podstawowym szczeblu, czyli wśród robotników w zakładach pracy41.

Próba podsumowania

W okresie istnienia legalnej „Solidarności” na Podbeskidziu, czyli od września 1980 r. do grudnia roku następnego, związkowcy musieli wchodzić w różnego typu interakcje z działaczami partyjnymi. Wynikało to w dużym stopniu ze środowiska, w jakim
funkcjonowały i „Solidarność”, i PZPR. Chodziło o przyciągnięcie do siebie robotników, grupy społecznej w województwie bielskim bez wątpienia dominującej wobec stosunkowo słabej inteligencji. „Solidarność” jako ruch społeczny wychodziła poza rolę zwykłego związku zawodowego, w walce o prawa pracownicze oraz prawa człowieka automatycznie stawała na czele robotników, ale także całej lokalnej społeczności. Na Podbeskidziu uwidoczniło się to szczególnie na przełomie stycznia i lutego 1981 r., kiedy to związkowcy kierowali protestem zmierzającym do sanacji sytuacji w województwie, w którym mieszkali. Sukces, który osiągnęli, i jego pokłosie widoczne jeszcze w okresie kryzysu bydgoskiego to moment największego znaczenia i roli „Solidarności” w życiu społeczności Podbeskidzia. Potem jednak ruch związkowy powoli tracił efekt świeżości, a do głosu zaczęły dochodzić sprzeczności wewnętrzne.

Wszystko to działo się w kraju, w którym sytuacja gospodarcza była trudna, a zaopatrzenie katastrofalne. Długie kolejki ustawiały się po podstawowe towary. Miało to wpływ na narastające znużenie i zniechęcenie mieszkańców województwa. Trzeba również pamiętać o trwającej w mediach akcji propagandowej koncentrującej się na wskazywaniu katastrofalnej sytuacji ekonomicznej i wszelkiego rodzaju niepowodzeń z sugestią, że są one wynikiem aktywności NSZZ „Solidarność”. Trudno jednak uznać, że po kryzysie z początku 1981 r. PZPR odrodziła się, wzmocniła i zwarła szeregi, dzięki temu przeszła do kontrofensywy. Jeżeli już używać porównań z pogranicza publicystyki, partia po wycofaniu się na nowe pozycje zdołała przetrwać i stworzyć nową linię obrony. Tak więc można powiedzieć, że w drugiej połowie 1981 r. w relacjach między władzami regionalnymi „Solidarności” i KW PZPR panowała wojna pozycyjna.

Zjawiskiem nowym w tym czasie był radykalizm widoczny w zakładach pracy i aktywizacja poszczególnych komisji zakładowych „Solidarności”. Jaskrawym tego przykładem były wydarzenia rozgrywające się w Fabryce Obrabiarek „Ponar” w Żywcu, gdzie załoga podjęła decyzję o usunięciu PZPR z zakładu, ograniczeniu jej roli i przywilejów do minimum. Nerwowa reakcja na to ze strony KW PZPR w Bielsku-Białej wspartego przez władze centralne najdobitniej świadczy o traktowaniu incydentu z najwyższą powagą. To właśnie jeden zakład, stosunkowo zresztą niewielki, stał się poligonem doświadczalnym, który mógł pokazać innym, że by pracować i osiągać określone efekty gospodarcze, robotnicy nie potrzebują pomocy partii rządzącej. Wycofanie się partii robotniczej z jej naturalnego środowiska, jakim był zakład pracy, było nie do pomyślenia dla władz PRL. Akcja pracowników „Ponaru” w Żywcu nie miała większych szans, a problem został rozwiązany przez wprowadzenie stanu wojennego. W walce o wpływy wśród robotników zastosowano siłę.

1 W przypadku historii NSZZ „Solidarność” Regionu Podbeskidzie, obejmującego województwo bielskie, pionierską pracą jest: A. Grajewski, A. Kasprzykowski, Czas próby. „Solidarność” na Podbeskidziu w latach 1980–2005, Bielsko-Biała 2006. Nowsze opracowanie dotyczące tego tematu to: A. Kasprzykowski, D. Węgrzyn, NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 6: Polska południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 655–736. Uzupełnieniem są wspomnienia działaczy związkowych: L. Werpachowski, Wykuwaliśmy „Solidarność”. O latach 1980–1982 na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 2006; G. Staniszewska, Rowerem przed bezpieką. Pamiętnik mówiony spisany naprędce przez Jana Pichetę, Bielsko-Biała 2009. Niezwykle cenne są wywiady przeprowadzone przez Janusza Bargieła z działaczami podbeskidzkiej „Solidarności”, publikowane na łamach tygodnika „Kronika Beskidzka” w latach 2005–2006, przedrukowane w monografii Andrzeja Grajewskiego i Artura Kasprzykowskiego Czas próby... Kolejny korpus wspomnień 24 osób zebrał i opublikował Artur Kasprzykowski w tomie Którzy bezprawiu mówią nie... „Solidarność” Regionu Podbeskidzie 1980–1989 w relacjach świadków i uczestników, Bielsko-Biała 2010. Relacja Dariusza Mrzygłoda znalazła się w zbiorze Świadectwa stanu wojennego, oprac. A. Dudek, K. Madej, Warszawa 2001. Artur Kasprzykowski jest też autorem niewielkiej monografii Działalność członków Klubu Inteligencji Katolickiej w Bielsku-Białej w Biskupim Komitecie Pomocy Więzionym i Internowanym, Bielsko-Biała – Kraków 2007 oraz biogramów Jana Frączka i Grażyny Staniszewskiej w: Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 1, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2000. Kolejnych kilkadziesiąt biogramów tego samego autorstwa zamieszczono w internetowej Encyklopedii Solidarności (http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl), a szesnaście z nich zostało opublikowanych w wersji książkowej: Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1, Warszawa 2010.

2 Podbeskidzie to pojęcie nieformalne odnoszące się do terenów położonych u podnóża zachodniej części Beskidu Zachodniego. Wchodziły one w latach 1975–1998 w skład województwa bielskiego. Główne miasta to: Bielsko-Biała, Andrychów, Cieszyn, Kęty, Wadowice, Żywiec.

3 Dokładne dane na temat liczebności i składu społecznego PZPR w województwie bielskim pochodzą z czerwca 1980 r. Partia liczyła tu wtedy 59 061 członków i kandydatów, robotnicy stanowili w tej liczbie 45,6 proc. Odsetek chłopów był minimalny (1565 członków – 2,6 proc.), natomiast silną grupę stanowili pracownicy umysłowi (prawie 40 proc.). Trudno precyzyjnie określić, kogo kwalifikowano do kategorii pozostałych, których było ponad 7 tys. osób (12,3 proc.). AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI/21, t. 1, Informacja o stanie liczbowym i składzie klasowo-warstwowym członków i kandydatów do PZPR w okresie 30 VI 1980 – 30 VI 1981, Bielsko-Biała, lipiec 1981 r., k. 1–4.

4 J. Kamieniecki, Bielski Sierpień, „Kronika” 1982, nr 35 (621), s. 3; R. Walczak, Sierpień ’80 na Podbeskidziu [w:] A. Kasprzykowski, Którzy bezprawiu mówią nie..., s. 137–141; A. Kasprzykowski, Gorący sierpień pod Beskidami, „Solidarność Podbeskidzia” 2009, nr 6 (365), s. II.

5 Zob. szerzej A. Kasprzykowski, D. Węgrzyn, NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie..., s. 657–659.

6 Największy protest tego okresu odbył się w zakładach filialnych FSM w Skoczowie i Ustroniu. Robotnicy tamtejszych kuźni i odlewni strajkowali od 4 do 6 września, powołali własny MKS. Później w województwie protestów było sporo, ale dotyczyły mniejszych zakładów; dużą grupą wśród nich były spółdzielnie kółek rolniczych. Ostatni strajk odbył się 17 IX 1980 r. (AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 185, Teleks z KW PZPR w Bielsku-Białej do KC PZPR, Bielsko-Biała, 4 IX 1980 r., k. 23; Kronika, „Kronika” 1980, nr 37 (211), s. 7).

7 J. Kamieniecki, Postulaty, „Kronika” 1980, nr 39 (213), s. 11.

8 Na podstawie kompleksowej kwerendy przeprowadzonej w zasobie archiwum IPN w Katowicach autor jest w stanie dokonać wstępnej oceny skutków tej działalności wobec legalnej „Solidarności”. Brakuje dowodów na to, że werbowana agentura miała znaczący wpływ na podejmowanie kluczowych decyzji przez NSZZ „Solidarność”. Donosiciele dostarczali informacji o zamierzeniach związkowców, niekiedy bardzo szczegółowych i cennych również dla historyka, ale odgrywali bierną rolę. Jedynym widocznym przejawem aktywności agentury była realizacja stawianych przez SB zadań związanych z umacnianiem polaryzacji postaw związkowców. Trzeba jednak pamiętać, że był to naturalny proces wynikający z podstawowego założenia, iż „Solidarność” jest demokratycznym ruchem społecznym w komunistycznym kraju. Co więcej, policja polityczna przypisywała sobie pewne zasługi związane z wytworzeniem się sytuacji kryzysowych w łonie związku zawodowego. Tak niewątpliwie było w kwietniu 1981 r., kiedy przed I Walnym Zjazdem Delegatów Regionu doszło do silnych sporów dotyczących przyszłości „Solidarności” w województwie bielskim i roli Patrycjusza Kosmowskiego. W świetle materiałów SB był to wynik pracy operacyjnej i działalności tajnych współpracowników, takich jak „Jacek Żarski” czy „Kaśka”, a także rozmów operacyjnych z czołowymi działaczami związkowymi. W rzeczywistości tezy SB o rozpadzie struktur i powołaniu NSZZ „Solidarność” Beskidy jako alternatywy dla MKZ okazały się przykładem myślenia życzeniowego. Równie przesadzone były twierdzenia, że kryzys w podbeskidzkiej „Solidarności” jest skutkiem działalności policji politycznej.

9 Relacja Patrycjusza Kosmowskiego, Bielsko-Biała, 7 II 2011 r., nagranie w zbiorach autora.

10 Zdzisław Mnich przed Sierpniem ’80 był właściwie jedyną osobą w województwie bielskim utrzymującą szersze kontakty z KSS „KOR”; to za jego pośrednictwem trafiały na Podbeskidzie egzemplarze „Robotnika”. Z tej racji trafiał do aresztu, a SB często przeprowadzała w jego domu rewizje. Zresztą cały Sierpień ’80 Mnich spędził w areszcie Komendy Wojewódzkiej MO w Bielsku-Białej lub w areszcie domowym. W liście do członków „Solidarności” w 1981 r. podkreślał swoje związki z WZZ i uważał się za jednego z prekursorów ruchu związkowego; z materiałów otrzymywanych od KSS „KOR” korzystał w celu szerzenia idei ruchu związkowego. W MKZ, w którym we wrześniu 1980 r. Mnich został społecznym doradcą, wyłoniła się wobec niego silna opozycja pod przywództwem Andrzeja Zająca, energicznego przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w Zakładach Elementów Wyposażenia Budownictwa w Bielsku-Białej i członka MKZ. O jego stanowisku świadczy następujący cytat: „Dla KOR-u u nas nie ma miejsca. Przecież pan wie, że oni wszyscy są opłacani w dolarach [...]. Ci ludzie bez zastanowienia prą do konfrontacji, a jaki może być jej wynik, wiadomo. Stracimy wszystko. Ucierpi winny i niewinny [...]. Gdyby objął władzę taki Gwiazda, to by nas wpuścił w bagno”. Dzięki wykorzystaniu animozji wewnętrznych jesienią 1980 r. grupie Zająca udało się usunąć Mnicha z MKZ. Komitet Wojewódzki PZPR w Bielsku-Białej nie mógł więc łatwo udowodnić rzekomego zaangażowania osób ze środowiska KOR w działalność podbeskidzkiej
„Solidarności”, co nie oznaczało, że do takiego argumentu się nie odwoływano, ale oczywiście bez podawania nazwisk (AIPN Ka, WUSW Bielsko-Biała, 047/967, t. 2, Notatka służbowa dotycząca nawiązania dialogu z członkiem Prezydium MKZ NSZZ „Solidarność” w Bielsku-Białej Andrzejem Zającem, Bielsko-Biała, 17 VII 1981 r., k. 63–67; AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Ideologiczno-Propagandowy, 83, List otwarty Zdzisława Mnicha do członków NSZZ „Solidarność”, Bielsko-Biała, 1981 r., k. 2–6).

11 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI, t. 33, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Bielsku-Białej, 2 X 1980 r., k. 18–36.

12 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 1/II, t. 12, Przemówienie Stanisława Wyciszczaka, prokuratora wojewódzkiego, członka KW, na posiedzeniu plenarnym KW PZPR w Bielsku-Białej, 29 X 1980 r., k. 170–178; ibidem, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI, t. 33, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Bielsku-Białej, 2 X 1980 r., k. 18–36.

13 O wstępowaniu członków PZPR do NSZZ „Solidarność” mówiono na posiedzeniu Sekretariatu Komitetu Centralnego PZPR 25 X 1980 r. Kazimierz Barcikowski wypowiedział wtedy znamienne zdanie: „Zaleciliśmy członkom partii wejść do nowych związków zawodowych. Ale powstaje pytanie, czy [my] mamy członków partii w Solidarności, czy Solidarność [ma swoich członków] w partii” (cyt. za: A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002, s. 78).

14 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI, t. 33, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Bielsku-Białej, 2 X 1980 r., k. 18–36.

15 Ibidem, 1/VI/7, t. 54, Działania podejmowane przez KW PZPR w Bielsku-Białej w dniach 8–12 XI 1980 r. w celu przeciwdziałania przygotowywanej przez NSZZ „Solidarność” akcji strajkowej, b.d., k. 5–6.

16 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 150, Teleks nr 721 z KW PZPR w Bielsku-Białej do KC PZPR, Bielsko-Biała, 29 XII 1980 r., k. 26; ibidem, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI/7, t. 56, Informacja o stanie liczebnym wojewódzkiej organizacji partyjnej sierpień 1980 – maj 1981 r., b.d., k. 18–20.

17 Ibidem, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI, t. 33, Protokół posiedzenia Egzekutywy KW PZPR, Bielsko-Biała, 21 XI 1980 r., k. 106–108; AZRP, 908/2A, Komunikat nadzwyczajny MKZ w Bielsku-Białej, 21 XI 1980 r., b.p.; AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 150, Chronologia wypadków poprzedzających strajk generalny w województwie bielskim trwający od 27 I 1981 r., Bielsko-Biała, styczeń 1981 r., k. 87; Pismo do I sekretarza KC PZPR Stanisława Kani i premiera Józefa Pińkowskiego, Bielsko-Biała, 21 XI 1980 r., mps powielony, kopia w zbiorach autora.

18 AZRP, 908/2A, Komunikaty MKZ NSZZ „Solidarność” w Bielsku-Białej, 24 i 25 XI 1980 r., b.p.; Diariusz wydarzeń, „Kronika” 1980, nr 48 (222), s. 9.

19 Protokół narady I sekretarzy KW PZPR i kierowników wydziałów KC PZPR, 27 I 1981 r. [w:] Narady i telekonferencje kierownictwa PZPR w latach 1980–1981, oprac. M. Jabłonowski, W. Janowski, W. Władyka, Warszawa 2004, s. 601.

20 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI/7, t. 56, Protokół nr 4/81 posiedzenia Sekretariatu KW PZPR, Bielsko-Biała, 13–14 I 1981 r., k. 176–177.

21 AIPN Ka, WUSW Bielsko-Biała, 017/40, Analiza sytuacji operacyjno-politycznej, prognoz jej rozwoju i kierunków działania za okres 15 XII 1980 – 15 I 1981 r., Bielsko-Biała, 16 I 1981 r., k. 48–58; AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 151, Teleks nr 35 z KW PZPR w Bielsku-Białej do KC PZPR, Bielsko-Biała, 10 I 1981 r., k. 93.

22 Takie szacunki przedstawił Andrzej Grajewski (A. Grajewski, A. Kasprzykowski, Czas próby..., s. 47).

23 Szerzej zob. D. Węgrzyn, Strajk generalny na Podbeskidziu i jego rola w formowaniu się struktur NSZZ „Solidarność” oraz integracji społeczności województwa bielskiego w początkach 1981 r. [w:] Czas przełomu. Solidarność 1980–1981, red. W. Polak, P. Ruchlewski, V. Kmiecik, J. Kufel, Gdańsk 2010, s. 349–366; A. Kasprzykowski, Zimowe zwycięstwo, „Solidarność Podbeskidzia 1980–2010”, dodatek do „Tygodnika Solidarność” 2010, nr 25, s. VI–VII.

24 Ciekawie pisze o tym Grażyna Staniszewska we wspomnieniach: „Wygraliśmy strajk, ale... nie bardzo
wiedzieliśmy, co zrobić z tym zwycięstwem. Nawet nie próbowaliśmy wysunąć kandydatów na miejsca odwołanych. Tamci obsadzili więc wszystkie swoimi, choć nowymi ludźmi. [...] Pamiętam, jak jeździliśmy do Warszawy, śmiano się ze mnie – jak to, wygraliście strajk i nie umieliście skonsumować tego zwycięstwa? Nie umieliśmy, ale też baliśmy się zarzutów o to, że tak naprawdę chodziło o zdobycie władzy, a nie krzywdę ludzi. Myślę, że naszym zwycięstwem było skonsolidowanie regionu i uświadomienie mieszkańcom Podbeskidzia własnej odrębności i tożsamości” (G. Staniszewska, Rowerem przed bezpieką..., s. 53).

25 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 154, Informacja KZ PZPR przy BZPLn „Lenko”, Bielsko-Biała, 9 II 1981 r., k. 1–2; ibidem, 151, Teleksy nr 247–248 z KW PZPR w Bielsku-Białej do KC PZPR, Bielsko-Biała, 6 II 1981, k. 59–60. Bardzo podobne głosy oburzenia na przyjmowanie przez partię pozycji defensywnych wobec „Solidarności” napłynęły z KM PZPR w Chełmku. Także i tu krytykę wywołała akcja mediacyjna Kościoła katolickiego (ibidem, 154, Teleks z KM PZPR w Chełmku do KW PZPR w Bielsku-Białej, Chełmek, 9 II 1981 r., k. 4).

26 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, 1/VI, t. 21, Informacja o stanie liczbowym w wojewódzkiej organizacji partyjnej za okres sierpień 1980 – maj 1981 r., Katowice, czerwiec 1981 r., k. 18–20.

27 W czerwcu 1981 r. władze KW PZPR zapoznały się z raportem diagnozującym przyczyny porażki, jaką był strajk generalny na Podbeskidziu z przełomu stycznia i lutego 1981 r. Wskazywano na niewłaściwą politykę informacyjną KW PZPR wobec „dołów” partyjnych oraz zniekształcenie struktury KW, w której to przynajmniej teoretycznie plenum miało podejmować decyzje, a sekretariat i egzekutywa spełniać funkcje wykonawcze. W Bielsku-Białej to sekretariat i egzekutywa przejęły proces decyzyjny i realizacyjny, bez jakiejkolwiek kontroli. Podkreślano spadek znaczenia plenum, nota bene złożonego z etatowych działaczy partii, często ludzi przypadkowych, bez odpowiedniego doświadczenia i przygotowania; swej funkcji nie spełniały komisje problemowe plenum, zajmowały się jedynie wytwarzaniem masy materiałów sprawozdawczych i statystycznych. Pisano o tym, że szeregowy aparat partii został zdegradowany do funkcji nadzorczych w jednostkach gospodarczych z równoczesnym obowiązkiem prowadzenia działań propagandowych w myśl wytycznych KW, w efekcie wielu działaczy partyjnych traktowano jako strażników istniejącego porządku w województwie i przeciwników powszechnie głoszonej „odnowy” (AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, 1/IV, t. 34, Raport o sytuacji politycznej i społeczno-gospodarczej w województwie bielskim przed Wojewódzką Konferencją Wyborczą, Egzekutywa KW PZPR, Bielsko-Biała, czerwiec 1981 r., k. 192–237).

28 Szerzej zob. A. Kasprzykowski, D. Węgrzyn, NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie..., s. 683.

29 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 201, Teleks nr 458 z KW PZPR w Bielsku-Białej do KC PZPR, Bielsko-Biała, 27 III 1981 r., k. 44; ibidem, Teleksy nr 403, 419, 424, 441, 447 z KW PZPR w Bielsku-Białej do KC PZPR, Bielsko-Biała, 21–27 III 1981 r., k. 46, 48, 51, 55. W świetle danych MKZ Regionu Podbeskidzia w strajku ostrzegawczym 27 III 1981 r. wzięło udział około 97 proc. pracowników pierwszej zmiany (AZRP, materiały luźne bez sygnatury, Komunikat informacyjny nr 11 MKS NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie, Bielsko-Biała, 28 III 1981 r., b.p.).

30 AZRP, 908/2, Protokół zebrania przedstawicieli komisji zakładowych i MKZ Regionu Podbeskidzia w sali ZPW „Bewelana”, Bielsko-Biała, 2 IV 1981 r., b.p.

31 AIPN Ka, WUSW Bielsko-Biała, 017/40, Analiza sytuacji operacyjno-politycznej, prognoz jej rozwoju i kierunków działania za okres 15 IV – 15 V 1981 r., Bielsko-Biała, 15 V 1981 r., k. 74–81; AZRP, 908/3, Sprawozdanie z działalności MKZ NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie od 11 IX 1980 do 14 V 1981 r., Bielsko-Biała, 14 V 1981 r., b.p.; AZRP, 908/2, Protokół posiedzenia Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Podbeskidzie, Bielsko-Biała, 8 VI 1981 r., b.p.

32 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Sekretariat I Sekretarza, VI/21, t. 1, Informacja o stanie liczbowym i składzie klasowo-warstwowym członków i kandydatów na członka PZPR w okresie 30 VI 1980 – 30 VI 1981 r., Bielsko-Biała, lipiec 1981 r., k. 1–4.

33 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 174, Informacje Wydziału Organizacyjnego KW PZPR dla KC PZPR, Bielsko-Biała, 3 IX i 10 IX 1981 r., k. 65, 75.

34 Ibidem, 1/II, t. 15, Protokół nr III/81 posiedzenia plenarnego KW PZPR w Bielsku-Białej, 30 IX 1980 r., k. 124–132.

35 Ibidem. Niewątpliwie koncepcja szerszej współpracy z „Solidarnością” i odejścia od traktowania jej jako wroga i rywala w reprezentowaniu interesów robotników nie znalazła w KW PZPR w Bielsku-Białej szerszego poparcia. Obserwujemy wręcz proces odwrotny – nakłanianie członków PZPR, którzy równocześnie należeli do NSZZ „Solidarność”, do zrezygnowania z legitymacji związkowej. W październiku 1981 r. do „Solidarności” należało sześciu sekretarzy miejskich i powiatowych PZPR. Po rozmowach pięciu zrezygnowało z członkostwa w związku, a jeden był gotowy uczynić to w każdej chwili, choć postanowiono od tego odstąpić, gdyż w zakładzie, w którym pracował, do „Solidarności” należało sto procent zatrudnionych. Zebrano również dane o podobnych przypadkach we władzach wojewódzkich (KW, WKR, WKKP). Ustalono, że do „Solidarności” należy tam 114 osób, w tym sześciu członków egzekutywy KW PZPR. Również z nimi zaplanowano rozmowy (AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 174, Informacja Wydziału Organizacyjnego KW PZPR w Bielsku-Białej dla KC PZPR, Bielsko-Biała, 20 X 1981 r., k. 23).

36 Jej przewodniczącym był Antoni Kruczyński, wiceprzewodniczącym Wiesław Micherda. Micherda od kwietnia 1981 r. był inwigilowany przez SB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania „Ekstremista”. Wynikało to z jego działalności w NSZZ „Solidarność” i krytycznego ustosunkowania się do władz. Ponieważ był członkiem PZPR, I sekretarz Komitetu Zakładowego PZPR Bogusław Wyderko przeprowadził z nim w październiku 1981 r. tzw. rozmowę wyjaśniająco-profilaktyczną. Jak widać, nie przyniosła ona zamierzonych skutków, gdyż wkrótce Micherda stał się inicjatorem usunięcia PZPR z zakładu. Podczas stanu wojennego został internowany (13 XII 1981 – 25 VII 1982 r.), a w 1982 r. wyjechał wraz z rodziną do Stanów Zjednoczonych (AIPN Ka, WUSW Bielsko-Biała, 047/1048, Meldunki operacyjne Wydziału III-A KWMO w Bielsku-Białej, 30 V, 9 VI, 20 VII, 19 X, 1 XII, 13 XII, 21 XII 1981 r., k. 14–22; ibidem, Kwestionariusz SOR „Ekstremista”, k. 5–7).

37 AZRP, 908/2A, Uchwała Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” Fabryki Wtryskarek „Ponar” oraz Ośrodka Badawczo-Rozwojowego w Żywcu, Żywiec, 14 XI 1981 r., b.p.

38 Zob. D. Węgrzyn, Jak w Żywcu PZPR z zakładu wyrzucali [w:] „Przewodnia siła narodu”. Z dziejów partii komunistycznej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim 1945–1990, red. T. Kurpierz, Katowice 2010, s. 211–217.

39 AP Ka, KW PZPR Bielsko-Biała, Wydział Organizacyjny, 184, Uchwała Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” FSM Zakład nr 5 w Skoczowie (odpis), Skoczów, 11 XII 1981 r., k. 4.

40 Ibidem, 184, Informacja o sytuacji w Żywieckiej Fabryce Wtryskarek w Żywcu, 1 XII 1981 r., k. 49–50, 53; ibidem, 176, Pismo okólne nr 48 prezesa Rady Ministrów w sprawie ochrony działalności PZPR w zakładach pracy, Warszawa, 2 XII 1981 r., k. 4.

41 AZRP, materiały luźne bez sygnatury, Apel Prezydium ZR NSZZ „Solidarność” Regionu Podbeskidzie do Polaków w PZPR, Bielsko-Biała, 7 XII 1981 r., b.p.; AZRP, 908/2A, Teleks z relacją z posiedzenia ZR NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie, 10 XII 1981 r., b.p.

Kamil Dworaczek

Wszechnice związkowe na przykładzie Górnego Śląska,
Warszawy i Wrocławia 1980–1981

Niezależne inicjatywy samokształceniowe miały duże znaczenie w historii Polski. Trudno przecenić ich rolę w procesie emancypacji społeczeństwa polskiego i walki narodowowyzwoleńczej. Przede wszystkim należy wymienić powstały w 1885 r. w Warszawie Uniwersytet Latający. Studia w jego ramach trwały 5–6 lat i obejmowały cztery kierunki nauczania, a tajne wykłady odbywały się w prywatnych mieszkaniach. W 1905 r. uniwersytet został przekształcony w legalne Towarzystwo Kursów Naukowych, a te z kolei w 1919 r. – a więc już po odzyskaniu niepodległości – w Wolną Wszechnicę Polską. Podczas okupacji w latach 1939–1945 samokształcenie ponownie stało się istotnym elementem oporu przeciw obcej władzy. Rozwinięto sieć tajnych kompletów, które stanowiły namiastkę polskiego szkolnictwa.

W PRL powstały w 1977 r. Uniwersytet Latający nawiązywał nazwą do XIX-wiecznej inicjatywy. W łonie formalizującej się opozycji przeciw rządom PZPR dostrzeżono wagę samokształcenia i rozpoczęto organizację wykładów. W celu nadania akcji ram organizacyjnych w styczniu 1978 r. powołano do życia Towarzystwo Kursów Naukowych, także nawiązujące nazwą do poprzednika działającego pod zaborem rosyjskim. Jego skład tworzyli wybitni specjaliści. TKN organizował cykle wykładów cieszące się dużą popularnością. Władze jednak nie ignorowały zagrożenia – represjami bardzo ograniczyły zasięg inicjatywy w latach 1979–19801.

Niezależnie od okresu, w jakim podejmowano działania samokształceniowe, miały one podobny cel. W oficjalnych placówkach oświatowych oraz mediach pomijano niektóre tematy, szczególnie niewygodne dla rządzących. Głównie przedstawiciele inteligencji próbowali temu przeciwdziałać. W obliczu ograniczonej możliwości innej niezależnej działalności akcja samokształceniowa urosła do bardzo dużej rangi. Była również ważnym elementem pracy u podstaw, której celem była przebudowa świadomości społecznej. Widziano w niej walkę z fałszowaniem historii, indoktrynacją i rugowaniem niektórych elementów tradycji.

W środowisku opozycji lat siedemdziesiątych zdawano sobie sprawę, że doraźne akcje protestacyjne, mimo swojej spektakularności, mogą być niewystarczającym działaniem. Jeden z publicystów Studenckiego Komitetu Solidarności we Wrocławiu, proponując większy nacisk na samokształcenie, pisał: „Jeśli za lat kilkadziesiąt ktoś będzie dociekał, czego dokonały SKS-y w okresie swojej działalności, to czy będzie mógł stwierdzić, że wychowały tylu a tylu światłych, prawych i odważnych obywateli, czy też będzie on grzebał w archiwach, odnajdując tam tylko dawno zapomniane ulotki i oświadczenia?”2. Akcja oświatowa prowadzona przez garstkę opozycjonistów miała jednak bardzo ograniczony zasięg. Obejmowała przede wszystkim inteligencję dużych miast, w których istniała opozycja. Aby wziąć udział w wykładzie, trzeba było pokonać strach przed ewentualnym wkroczeniem Służby Bezpieczeństwa, na co nie wszystkim starczało odwagi. Sytuacja zmieniła się znacznie po strajkach w sierpniu 1980 r. i utworzeniu NSZZ „Solidarność”. Nowe okoliczności umożliwiły nadanie samokształceniu znacznie szerszego rozmachu.

W prawie wszystkich większych miastach przystąpiono do tworzenia związkowych wszechnic, zajmujących się szkoleniami i samokształceniem. Nazwa „wszechnica” najprawdopodobniej była nawiązaniem do Wolnej Wszechnicy Polskiej; od 1919 r. w jej ramach prowadzono wykłady dostępne dla wszystkich. Podobnie jak w czasach II RP, prelekcje organizowane przez „Solidarność” miały być dostępne dla szerokiej publiczności. W jednym z pierwszych dokumentów wrocławskiej wszechnicy czytamy zaś: „Wszechnica jest starym polskim słowem określającym uniwersytet, szkołę główną lub wyższą”3. Jak widać, w tych wypadkach autorzy koncepcji nie odwoływali się konkretnie do Wolnej Wszechnicy Polskiej, ale można przyjąć, że właśnie tę placówkę mogli mieć na myśli4.

Inicjatywa nabrała zasięgu ogólnopolskiego. W niniejszym opracowaniu skupiłem się na trzech wybranych wszechnicach – warszawskiej, wrocławskiej i górnośląskiej. Ograniczenie to jest spowodowane przede wszystkim podobieństwem działalności wszystkich placówek. Z dużym wysiłkiem można by wskazać specyfikę któregoś z ośrodków. Oczywiście wszechnice w większych miastach były aktywniejsze i powstawały szybciej (w mniejszych tworzono je zazwyczaj w 1981 r., niejednokrotnie w jego drugiej połowie), ale nie są to różnice stanowiące o wyjątkowości którejś z nich. Wydaje się, że trzy wytypowane placówki były najaktywniejsze; na ich przykładach można dokładniej przedstawić różne aspekty pracy wszechnic, tematykę wykładów oraz kwestie organizacyjne. Zająłem się tu wszechnicami związkowymi, wyłączyłem więc z opisu te o charakterze zawodowym (prowadzone przez przedstawicieli jednej profesji, np. wszechnica nauczycielska) i takie, które ograniczały się do jednego zakładu (np. Wszechnica w Zakładach Mechanicznych „Ursus”)5.

Wszechnice „Solidarności” raczej nie były bezpośrednimi kontynuatorkami TKN, ale niewątpliwie można mówić o jego roli inspirującej. W Katowicach dzięki wiedzy o wcześniejszym organizowaniu niezależnych wykładów powstał pomysł powołania Wszechnicy Górnośląskiej. Ponadto część osób inicjujących związkową działalność oświatową współpracowała lub zetknęła się z TKN – np. Henryk Wujec z Warszawy i Barbara Labuda z Wrocławia. Wcześniejsze doświadczenie na pewno było przydatne w nowych warunkach. Oprócz tego z poprzedniego okresu wyniesiono znajomości, które można było wykorzystać w akcji oświatowej związku6.

Historycy i dawni działacze związkowi zgodni są co do tego, że pierwsza wszechnica związkowa powstała we Wrocławiu7. Jej geneza sięga okresu protestu sierpniowego. Już w strajkującej zajezdni tramwajowej Barbara Labuda (późniejsza szefowa wrocławskiej placówki) organizowała prowizoryczne wykłady dla robotników. Wyjaśniała podstawowe wówczas kwestie, takie jak istota związku zawodowego czy 21 postulatów gdańskich. Zauważono potrzebę dalszych szkoleń działaczy związkowych ze środowiska robotniczego. Prowadzili je głównie pracownicy Uniwersytetu Wrocławskiego z Zakładu Prawa Pracy: Zygmunt Masternak i Tadeusz Żyliński. Mówili robotnikom o podstawach prawnych ruchu związkowego, o funkcjonowaniu, zadaniach i prawach związku zawodowego.

Już w komunikacie Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego we Wrocławiu z 8 września pojawiła się nazwa Wszechnica Robotnicza (rozważano jej powołanie). Na spotkaniach z robotnikami okazało się, że interesują ich nie tylko praktyczne aspekty funkcjonowania związku zawodowego, ale również najbardziej pomijane tematy z zakresu historii. Był to impuls, który doprowadził do powstania wrocławskiej placówki. Pierwszy tego typu wykład, który zarazem oficjalnie inaugurował działalność wszechnicy we Wrocławiu, odbył się 11 listopada 1980 r.; dr Adolf Juzwenko wygłosił prelekcję poświęconą odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r.8

Bardzo podobnie wyglądał proces tworzenia Wszechnicy Robotniczej w Warszawie. Od początku istnienia NSZZ odbywały się szkolenia działaczy obejmujące praktyczną stronę funkcjonowania związku zawodowego. Organizował je przede wszystkim Henryk Wujec. Już w październiku 1980 r. zauważono ogromne zapotrzebowanie na szeroko
dostępne wykłady, proszono o prelekcje na temat genezy „Solidarności”, historii PRL i innych niefunkcjonujących w oficjalnym obiegu publicznym zagadnień. Działalność stołecznej wszechnicy zainaugurowano 15 grudnia 1980 r. dwoma równoczesnymi wykładami – Jacek Kuroń w Zakładach Wytwórczych Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg, a Bronisław Geremek w siedzibie Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” mówili na temat: „Czym jest »Solidarność?«”.

W przypadku Górnego Śląska zaważył wzorzec TKN oraz informacje o wszechnicach powstających w kraju. Propozycja, aby tworzyć podobne ciało w Katowicach, wyszła od pracowników naukowych miejscowego uniwersytetu. Pierwszy wykład odbył się na początku stycznia 1981 r., dr Bogdan Kopański mówił na temat konfliktów w Azji Środkowej9.

Wszechnica stawiała sobie przede wszystkim za cel kształtowanie świadomości i poglądów uczestników wykładów. W jednym z dokumentów placówki wrocławskiej można przeczytać, że zaniedbanie w sferze oświatowo-kulturalnej jest większe niż zaniedbanie gospodarcze. To założenie prowadziło do wysunięcia na pierwszy plan działań mających uzdrowić świadomość zbiorową i indywidualną. Starając się podkreślić wagę samokształcenia, pisano, że „Solidarność” będzie funkcjonowała prawidłowo tylko wtedy, gdy stworzy się w świadomości związkowców jednolity stosunek do celów, metod i form działania. Niewątpliwie kształtowanie postaw działaczy związkowych mogło zniwelować liczbę sporów w łonie „Solidarności”. Ponadto podwyższanie poziomu wiedzy działaczy wpływało na polepszenie jakości działań „Solidarności”. Ogólnie rzecz biorąc, wszechnice dążyły do odkłamania wszystkiego, co zostało do tej pory przeinaczone lub przemilczane. Jako pole szczególnej aktywności wskazywano nauki społeczno-polityczne, literaturę, sztuki piękne, a nawet nauki przyrodnicze. W wyniku długoletniego odcięcia społeczeństwa od niezależnych źródeł wiedzy głód wiedzy był ogromny. Szczególnie osoby ze środowiska robotniczego nie znały wielu faktów z historii najnowszej; można tu przytoczyć przykład Katynia. Uprawnione jest więc mówienie o okresie zachłyśnięcia się nowo odkrywanymi przez nich informacjami.

Wszechnica próbowała zaspokoić potrzeby społeczne i mimo bardzo aktywnych działań nigdy chyba jej się to nie udało. Oprócz wszechnic związkowych funkcjonowały też inne inicjatywy odpowiadające na tego typu zapotrzebowanie. Istniejącą lukę w tym zakresie uzupełniała także literatura drugoobiegowa, która w okresie „Solidarności” zalała rynek czytelniczy. Wszechnice również starały się za pomocą słowa pisanego popularyzować wiedzę – prelekcje były nagrywane, a następnie przepisywane i rozpowszechniane10.

Innym bardzo ważnym celem wszechnic związkowych była budowa mostów między środowiskiem naukowym czy szerzej pojętej inteligencji a robotnikami. Było to bardzo istotne wobec żywej pamięci Marca ’68, który w powszechnym przekonaniu był symbolem rozbicia polskiego społeczeństwa na robotników i inteligencję. Sierpień ’80 przyniósł przełom pod tym względem – obie grupy społeczne budowały nowy związek zawodowy. Dopiero doświadczenie wspólnej działalności burzyło istniejący wcześniej mur nieufności. Wszechnica była miejscem bezpośredniego spotkania. Z biegiem czasu robotnicy, którzy początkowo byli milczącymi słuchaczami, z coraz mniejszym kompleksem uczestniczyli w dyskusjach. Inteligencja zaś miała poczucie spełnienia obowiązku swojego społecznego posłannictwa. Podobnym, choć nieco innym zadaniem wszechnic było zbliżenie związkowych liderów (nawet tych wywodzących się ze środowiska robotniczego) do załóg zakładów. Wydaje się, że do takiej roli pretendowała głównie Wszechnica Robotnicza w stolicy. Jej pracownicy starali się, aby na wykłady przychodził przedstawiciel władz lokalnej „Solidarności”, tak aby przy okazji wykładu mógł odpowiedzieć na nurtujące audytorium pytania dotyczące bieżących spraw związkowych. W ramach warszawskiej wszechnicy odbywały się także spotkania z delegatami na I Krajowy Zjazd Delegatów „Solidarności”11.

Wszechnice były tworzone głównie przez osoby wywodzące się z lokalnego środowiska naukowego, często działały dzięki miejscowej kadrze uniwersyteckiej, która zajmowała się organizacją wykładów i szkoleń oraz występowała w roli prelegentów. We Wrocławiu już 17 września 1980 r. Prezydium MKZ powołało zespół konsultacyjny12 do pomocy w sprawach organizacyjnych, prawnych i szkoleniowych; można powiedzieć, że było to grono lokalnych doradców związkowych. Dość szybko głównym polem działalności większości z nich stała się wszechnica, w zasadzie doszło więc do przekształcenia zespołu w nieformalną radę wszechnicy. Pracowników naukowych Uniwersytetu Wrocławskiego wsparły osoby pracujące na innych uczelniach oraz zrzeszone we Wrocławskim Towarzystwie Naukowym.

Na Górnym Śląsku ciało podobne do wrocławskiej rady wszechnicy przyjęło nazwę rady programowej. Na jej czele stał prof. Ireneusz Opacki z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, członkami rady zostali inni pracownicy naukowi oraz członkowie Niezależnego Zrzeszenia Studentów13. Kierownictwo Wszechnicy Robotniczej w Warszawie14 wywodziło się z analogicznych środowisk – pracowników naukowych uczelni, członków TKN, Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej, Klubu Inteligencji Katolickiej, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Nie przyjęło żadnej nazwy, co nie dziwi, gdyż
wymienione tu ciała nie miały formalnego charakteru. Niekiedy w skład ciał organizujących prace wszechnic wchodziły również osoby ze środowiska robotniczego15.

Kierownictwo wszechnic miało główny udział w układaniu harmonogramu wykładów i kursów związkowych. Dobór tematyki był podyktowany potrzebami oraz możliwościami zdobycia odpowiedniego prelegenta. Czasem starano się rozeznawać potrzeby słuchaczy bezpośrednio na wykładach. Na jednej z zachowanych list tematów zaproponowanych przez słuchaczy we Wrocławiu znalazły się aż 84 pozycje z siedmiu dziedzin, co pokazuje skalę zapotrzebowania. Dominowała tu historia i nauki społeczne, było to spowodowane zakłamaniem szczególnie tych dziedzin. Wśród tematów historycznych zdecydowanie przeważały zagadnienia związane z najnowszymi dziejami Polski. Ważne, choć nieco mniej istotne dla słuchaczy były tematy z dziedziny prawa, ekonomii, literatury i kultury oraz związane z działalnością związkową. Mniejszym zainteresowaniem cieszyły się psychologia, medycyna i ochrona środowiska. Przy doborze tematów kierowano się także prośbami, które płynęły z zakładów pracy. Jak słusznie zauważała Barbara Labuda, profil wszechnicy był wypadkową potrzeb zgłaszanych przez związkowców i możliwości środowiska naukowego16.

W dużej mierze wykorzystywano miejscowych naukowców, choć zależało to też od siły danego ośrodka naukowego. Przypuszczalnie z tego powodu na Górnym Śląsku gościło wielu prelegentów (73 wykłady prowadzone przez osoby przyjezdne i 33 przez miejscowe), w przeciwieństwie do Warszawy i Wrocławia (odpowiednio: 45 i 4, 32 i 3 wykładowców)17. Przy ich doborze brano pod uwagę nie tylko ich społeczne zaangażowanie i dorobek naukowy, ale także umiejętności ciekawego przedstawienia tematu. We Wrocławiu do dyspozycji wszechnicy było aż czterdzieści osób. Obsługiwały one nie tylko stolicę Dolnego Śląska, ale i inne miasta regionu. Istniała grupa osób szczególnie rozchwytywanych, które jeździły z prelekcjami po całym kraju. Należy do nich zaliczyć w pierwszej kolejności Adama Michnika i Jacka Kuronia, którzy dla większości byli autorytetami i żywymi legendami. Wszechnice ściągały prelegentów z innych ośrodków, dzięki czemu oferta samokształceniowa była szersza i ciekawsza. Poszczególne placówki wymieniały się swoimi prelegentami. Istotne były wcześniejsze znajomości, głównie z czasów opozycji przedsierpniowej – część wykładowców już wtedy angażowała się w działalność niezależną. Najczęściej prelegenci nie otrzymywali wynagrodzeń, a niejednokrotnie nawet nie przyjmowali zwrotu kosztów podróży. Wedle słów prof. Czesława Hernasa robili to w poczuciu społecznego posłania inteligencji. Jednak wbrew temu, co twierdzą osoby tworzące wszechnice, nie było to regułą. Świadczyć o tym może zachowany druk tutejszej wszechnicy wypełniany w celu zapłaty za wygłoszony wykład, a także dyskusja na ogólnopolskim zjeździe wszechnic, podczas której zastanawiano się nad wysokością wynagrodzeń dla wykładowców18.

Prelekcje odbywały się zazwyczaj raz w tygodniu (czasem częściej) w stałych miejscach – budynkach uczelnianych, zakładach pracy (z inicjatywy komisji zakładowych „Solidarności”, jeśli dysponowano salą zdolną pomieścić kilkaset osób) lub siedzibie władz związku. Zdarzały się też wykłady w innych miejscach, np. w domach kultury. O wykładach powiadamiano najczęściej w związkowej prasie, we Wrocławiu również w oficjalnych mediach (w tym w telewizji), przychylnie nastawionych do „Solidarności”. Podawano numery telefonu, pod którymi można było uzyskać informacje na temat aktualnych zajęć samokształceniowych. W siedzibie „Solidarności” wywieszano plakaty, a także rozdawano harmonogramy wykładów. Każdy zainteresowany przy odrobinie wysiłku mógł uzyskać potrzebne informacje. Czasem jednak ludzie przychodzili po prostu o stałej porze prelekcji, nie wiedząc, jaki jest temat19.

Wykłady cieszyły się ogromną popularnością. Słuchało ich każdorazowo od kilkudziesięciu do kilkuset osób. Oczywiście zainteresowanie zależało także od tego, kto wykładał i gdzie spotkanie się odbywało. W mniejszych miejscowościach przyjazd każdego prelegenta był dużym wydarzeniem, wykłady miały tam stale wysoką frekwencję. Nie zawsze było tak w większych ośrodkach. Swoisty rekord frekwencji zdobył Bogdan Kopański, którego wykład na temat wojny w Afganistanie we Wszechnicy Górnośląskiej trwał około dziesięciu godzin i zgromadził pięćsetosobowe audytorium. We Wrocławiu zdarzało się, że sala była tak przepełniona, iż obawiano się o wytrzymałość stropu.

Trudno wskazać dominującą wśród słuchaczy grupę społeczną, na pewno bardzo liczni byli robotnicy oraz inteligencja techniczna. W każdym razie oferta samokształceniowa nie zawężała się do żadnej z grup społecznych. Duża liczba słuchaczy spośród osób pracujących w przemyśle znosi poniekąd stereotyp robotnika buntującego się jedynie z powodów ekonomicznych. Liczny i aktywny udział robotników w samokształceniu pokazuje, że wolność słowa i swoboda badań naukowych również dla nich miały duże znaczenie. Pisałem już o ewolucji postaw słuchaczy i stopniowym zaniku kompleksów. Dostrzegalny był również inny proces: początkowo wśród audytorium dało się odczuć spięcie, rodzaj obawy, czy można jawnie i bez przemilczeń przedstawiać zakazane do tej pory treści. Z biegiem czasu sami uczestnicy prelekcji protestowali, gdy dostrzegli próbę pominięcia niektórych drażliwych kwestii przez wykładowcę20.

Przeważały wykłady poruszające aktualną sytuację społeczną, polityczną i gospodarczą. Dużo prelekcji poświęcono historii XX w., a szczególnie ostatnim kilkudziesięciu latom. W badanych przeze mnie wszechnicach dominowały podobne tematy, z niewielką
różnicą rozłożenia akcentów. Chyba jedynie w przypadku Wrocławia można mówić o specyfice: dużo prelekcji dotyczyło zagadnień prawniczych, szczególnie przepisów niezbędnych w pracy. Wynikało to najprawdopodobniej ze szczególnie dużego zaangażowania w akcję samokształceniową prawników z Uniwersytetu Wrocławskiego. W stolicy Dolnego Śląska uderza stosunkowo mała liczba prelekcji poświęconych sprawom bieżącym, należy jednak zwrócić uwagę na to, że bliskie tej tematyce były prelekcje związane z prawem pracy oraz funkcjonowaniem związku zawodowego. Generalnie spektrum poruszanych tematów odpowiadało ówczesnym potrzebom, chodziło przede wszystkim o odkłamanie niektórych faktów, uzyskanie orientacji w sytuacji bieżącej, a także o przygotowanie do funkcjonowania w społeczeństwie obywatelskim i związku zawodowym21.

Drugim poza wykładami bardzo ważnym wątkiem działalności wszechnic były szkolenia związkowe. Geneza wszechnic była związana właśnie z kursami, w późniejszym czasie nie porzucono tego typu działalności. W przeciwieństwie do otwartych wykładów zajęcia takie były przeznaczone wyłącznie dla działaczy „Solidarności”. Odbywały się w siedzibie związku, w zakładzie pracy lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Dopuszczano nawet możliwość organizacji kursu przed końcem zmiany – za zgodą dyrekcji zakładu. Bardziej realnymi terminami były jednak popołudnia i wolne soboty. We Wrocławiu np. zajęcia organizowano w soboty, każdy mógł więc w nich uczestniczyć, tak jak i w organizowanych w tygodniu wykładach. Wielkość grupy wahała się od 30 do 40 osób, nie dopuszczano większej liczby ze względu na częściowo konwersatoryjny charakter zajęć. W dokumentach przedstawiających organizację kursów jest mowa o tym, że są one bezpłatne, w praktyce jednak należało czasem uiścić opłatę. Potrzebną kwotę asygnowano jednak z pieniędzy związkowych, a nie z kieszeni uczestników kursów. Wydaje się, że kursy prowadziły jedynie prężniejsze wszechnice; warunkiem była również przychylność władz związku. W Katowicach przeprowadzano bardzo niewiele kursów, gdyż liderzy „Solidarności” nie widzieli takiej potrzeby22.

Kursy miały przygotować działaczy związkowych do pracy w „Solidarności”; zauważono duże braki w ich wiedzy. Sprowadzało to wszechnice do bardzo ważnej roli szkół dla elit związkowych i narzucało tematykę szkoleń. We Wrocławiu duży nacisk kładziono na przekazywanie wiedzy ogólnej z zakresu prawa i ekonomii. Chodziło o to, aby działacz związkowy rozumiał zachodzące mechanizmy i potrafił odnaleźć się w rzeczywistości prawnej. Oczywiście omawiano zagadnienia, które bezpośrednio dotyczyły związku zawodowego i zakładu pracy, np. „Ogólne zasady prawa pracy”, „Podstawowe prawa pracownika”, „Prawo karne a działalność związkowa. Prawa i obowiązki osoby pozbawionej wolności”, „Wydajność pracy i zatrudnienie w przedsiębiorstwach”, „Znaczenie czynnika organizacyjnego dla efektywnego gospodarowania”. Podobne sprawy poruszano na kursach organizowanych w Warszawie.

Można przypuszczać, że dysproporcja między liczbą kursów związkowych i wykładów otwartych nie była znacząca. W kwietniu 1981 r. Henryk Wujec mówił o piętnastu kursach i planowanych kolejnych stu, w których łącznie miałoby uczestniczyć 5 tys. związkowców. O kursach zawiadamiano w podobny sposób jak w wypadku prelekcji, wysyłano również ofertę bezpośrednio do zakładowych struktur „Solidarności” lub udzielano informacji na zebraniach przewodniczących komisji zakładowych. Czasami powielano materiały szkoleniowe dla uczestników kursów. Można więc mówić o postępującej profesjonalizacji23.

Bardzo ważny był kurs organizacji i kierownictwa przeznaczony dla przewodniczących i wiceprzewodniczących ogniw „Solidarności” różnego szczebla. Zbigniew Bujak, szef mazowieckiej „Solidarności”, pisał: „Celem kursu jest doskonalenie umiejętności rozwiązywania złożonych problemów, z którymi przewodniczący i zastępcy przewodniczących spotykają się w swoim zakładzie pracy. Celem jest też przygotowanie do praktycznego działania z załogą w społeczności zakładowej i wobec kierownictwa zakładu pracy”24. Najpierw zorganizowano go w Warszawie (informacja na ten temat pojawiła się już w marcu). We Wrocławiu przygotowywano się do skopiowania tego pomysłu, ale nie zdążono przed wprowadzeniem stanu wojennego. W stolicy tworzono centra szkoleniowe grupujące działaczy z kilku zakładów, tak aby liczba uczestników kursu dochodziła do kilkudziesięciu osób. Program kursu obejmował dwadzieścia 2,5-godzinnych zajęć przyporządkowanych do czterech grup tematycznych („Podstawowe zagadnienia związku”, „Zasady działania związku zawodowego w zakładach pracy”, „Rozwiązywanie
problemów pracowniczych”, „Problemy zakładu pracy”). Wrocławska wszechnica plan lekko zmodyfikowała, dodając piąty temat: „Związkowiec a Służba Bezpieczeństwa”.

W Warszawie szefowie związkowych struktur dostawali zalecenie od Zbigniewa Bujaka, aby skończyć kurs w pierwszej połowie 1981 r. Wszechnica planowała również drugi cykl zajęć, ale w dostępnych źródłach nie trafiłem na więcej informacji tego dotyczących. Wiadomo tylko, że organizowała w przedsiębiorstwach przemysłowych cykl szkoleń dla działaczy samorządowych, które prowadzili specjaliści ze Szkoły Głównej Planowania i Statystyki oraz Uniwersytetu Warszawskiego. W listopadzie 1981 r. prowadzono zapisy na pierwszy kurs z tego cyklu: „Analiza ekonomiczna przedsiębiorstwa”; miał on przygotować działaczy samorządu do współzarządzania zakładem. Nie wiadomo, czy udało się zrealizować te zamierzenia przed wprowadzeniem stanu wojennego25.

Warto też wspomnieć o innych projektach, które nie miały już takiego zasięgu jak prelekcje i kursy związkowe, cechowała je jednak duża oryginalność. W Warszawie organizowano pokazy filmowe. Tu także powstał plan utworzenia studium podyplomowego, w którym działacze związkowi mieli być dokształcani w dziedzinie prawa pracy i prawa gospodarczego. Rozpoczęcie zajęć planowano na początek 1982 r. i oczywiście inicjatywa nie doszła do skutku. We Wrocławiu z kolei w ramach wszechnicy utworzono klub dyskusyjny „Tygiel”, w którym przeprowadzono kilka debat, a w okresie wyborów do władz regionalnych związku organizowano spotkania z kandydatami. Planowano również utworzenie funduszu stypendialnego na wzór Kasy im. Józefa Mianowskiego, z którego wypłacano by stypendia i wspierano niezależne wydawnictwa. W sprawie funduszu rozpoczęto nawet rozmowy z Towarzystwem Popierania i Krzewienia Nauk. Wrocławianie chcieli wykorzystać państwowe radio, a nawet telewizję do popularyzacji wiedzy. W każdej z omawianych wszechnic oprócz prelekcji organizowano także panele dyskusyjne, do których zapraszano również osoby z obozu władzy. Można przypuszczać, że gdyby wszechnice miały trochę więcej czasu na rozwinięcie swojej działalność, to poszerzyłaby się ich oferta i pojawiałyby się kolejne ciekawe propozycje26.

Wszechnice, mimo że prowadzona przez nie akcja samokształceniowa odgrywała ważną rolę, nie były traktowane priorytetowo. „Solidarność” absorbowały inne sprawy, najczęściej związane z polityką. Związkowi przywódcy nie ignorowali jednak tego aspektu działalności. Przeważnie doceniali oni wagę wiedzy i informacji, byli nawet dumni, że w ich regionie prężnie działają tego typu placówki. Na Górnym Śląsku, zanim doszło do powstania jednego zarządu regionu, poszczególne struktury międzyzakładowe zabiegały, aby Wszechnica Górnośląska została afiliowana właśnie przy nich. Dopiero po powstaniu Zarządu Regionu w Katowicach twórcy wszechnicy mu się podporządkowali. Wydaje się, że we wszystkich regionach wszechnice miały pewną autonomię i żaden z liderów „Solidarności” nie starał się narzucać im swojej wizji działalności27.

Wspomniałem już o współpracy między wszechnicami (np. wymieniano wykładowców). W 1981 r. doszło do kilku spotkań przedstawicieli wszechnic. Najważniejszym z nich był Ogólnopolski Zjazd Wszechnic Związkowych „Solidarności”, który odbył się 1 marca 1981 r. w Toruniu. Jego inicjatorem była tamtejsza wszechnica, którą kierowała Lena Kuczyńska. Ona też wygłosiła jeden z dwóch referatów, drugi przedstawił Aleksander Achmatowicz. Kuczyńska dzieliła się refleksjami na temat wszechnicy w Toruniu i przedstawiła kilka zagadnień, którymi miał zająć się zjazd. Achmatowicz skupił się na oświacie wśród robotników, opierając się głównie na doświadczeniach ze swojego zakładu – Zakładów Mechanicznych „Ursus”. Na zjazd przybyły jedynie 34 osoby z osiemnastu ośrodków, co z góry uniemożliwiało podjęcie uchwał obowiązujących wszystkie placówki. Niemniej w trakcie dyskusji udało się sformułować kilka roboczych wniosków. Dostrzeżono potrzebę koordynacji działań i powołania struktury za to odpowiedzialnej. Ustalono, że do następnego zjazdu (planowanego na maj 1981 r.) tymczasowe centrum koordynacyjne znajdzie się w Toruniu. Do zadań Rady Koordynacyjnej, którą planowano utworzyć, miałoby należeć ustalanie ogólnego kanonu tematów, prowadzenie szkoleń dla aktywu wszechnic, dbanie o jakość ich pracy. Mówiono o tworzeniu banku wykładowców, tematów, wydawnictw i nagrań, co ułatwiałoby współpracę między placówkami. W dyskusji i referacie Leny Kuczyńskiej pojawiła się koncepcja tworzenia centrów koordynacyjnych również na szczeblu regionalnym, przez najprężniejsze ośrodki (Gdańsk, Poznań, Toruń, Łódź, Lublin, Kraków, Katowice, Wrocław, Warszawa). Postulowano także rozwinięcie sieci bibliotek przy ośrodkach samokształceniowych. Oprócz tego na zjeździe dyskutowano na temat dopuszczania do wszechnicy prelegentów reprezentujących stronę rządową (powołano się na wykład Jerzego Urbana we Wszechnicy Górnośląskiej). Ostatecznie zwyciężył pogląd, że wszechnice powinny być otwarte dla wszystkich, a nie pełnić funkcji tuby „jedynie słusznych” poglądów „Solidarności”. Uczestnicy spotkania dostrzegali potrzebę kolejnych spotkań, chociażby w celu wymiany doświadczeń28.

Funkcjonowanie wszechnic związkowych planowano omówić na posiedzeniu Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność”. Wybrano kilkuosobową delegację, przygotowano także projekt uchwały dla KKP, w której była mowa o programie, organizacji i sposobach finansowania wszechnic. Wydaje się jednak, że jedynymi praktycznymi rezultatami zjazdu było wzajemne poznanie się, podzielenie się doświadczeniami i wymiana wykładowców29.

W późniejszym okresie doszło jeszcze do kilku spotkań działaczy wszechnic związkowych. Nie trafiłem na informacje dotyczące zapowiedzianego zjazdu. Kolejne spotkanie, które znalazło swoje odbicie w źródłach, odbyło się w Łodzi 30 lipca 1981 r. z udziałem przedstawicieli dziesięciu regionów „Solidarności”. Poświęcono je przede wszystkim szkoleniom związkowym. Zwrócono uwagę na potrzebę zakładania szkół związkowych dla działaczy „Solidarności”, lokowanych przy zarządach regionów, specjalizujących się w konkretnej dziedzinie, np. we Wrocławiu miała powstać związkowa szkoła pracy i ubezpieczeń społecznych. Powołano kilka zespołów, które miały zająć się opracowaniem następujących tematów: organizacja szkoły związkowej, organizacja kursów, propozycje metodyczne. Kolejne spotkanie umówiono na 17–18 sierpnia w tym samym mieście30.

Zgodnie z zapowiedzią to ogólnopolskie spotkanie przedstawicieli wszechnic odbyło się 18 i 19 sierpnia. Tym razem wzięli w nim udział delegaci z piętnastu regionów. Omawiano sprawy związane ze szkoleniami. Opracowano ramowy model szkolenia: program, metodykę i organizację. Uznano za konieczne utworzenie krajowego ośrodka szkoleń związkowych oraz powołanie działów szkolenia w zarządach regionów. Przekształcono nieco koncepcję szkół związkowych; zamiast nich miałyby powstać wyspecjalizowane ośrodki programowo-metodyczne służące pomocą organizacyjną i metodyczną regionom pozbawionym zaplecza naukowego31.

W literaturze i źródłach trafiłem na wzmianki o dwóch innych zjazdach działaczy wszechnic. Pierwszy odbył się w Krakowie we wrześniu 1981 r., ograniczył się do wymiany spostrzeżeń i dyskusji nad formami działalności. Nieco większe znaczenie miało chyba spotkanie w Katowicach 14–15 listopada z udziałem przedstawicieli wszechnic z szesnastu regionów. Jego wynikiem było powołanie Ogólnopolskiego Porozumienia Wszechnic, przy którym miał funkcjonować bank informacji, z siedzibą w Warszawie (na pewno był to też owoc dyskusji w Toruniu). Trudno jednak powiedzieć, czy porozumienie to zdążyło podjąć działalność przed 13 grudnia.

Podsumowując ten wątek, należy stwierdzić, że spotkania ogólnopolskie służyły przede wszystkim wymianie doświadczeń, nie zabiegano raczej o utworzenie jednolitego schematu, któremu miałyby podporządkować się wszystkie wszechnice. Dominowało raczej poszanowanie autonomii każdej z tych placówek. Najbardziej widocznym efektem współpracy była wymiana wykładowców, którą zainteresowani byli wszyscy ze względu na możliwość uatrakcyjnienia własnej oferty edukacyjnej32.

Władze nie miały możliwości hamowania tej działalności za pomocą kar administracyjnych. Wszechnice były jednak inwigilowane przez Służbę Bezpieczeństwa. Za pośrednictwem agentów lub funkcjonariuszy nagrywano wykłady niektórych prelegentów. Podstawieni uczestnicy starali się rozbijać spotkania, zadając prowokacyjne pytania i wypowiadając się w sposób dyskredytujący wykładowców. Nie były to działania mogące w znaczący sposób utrudnić pracę wszechnic, ale na pewno były odczuwalne33.

Po wprowadzeniu stanu wojennego niektóre wszechnice kontynuowały nauczanie w podziemiu, co więcej, działały nawet po przełomie 1989 r. (np. Wszechnica Górnośląska).

Wszechnice podjęły olbrzymi trud uczenia o tym, co dla władz było niewygodne. Starano się nadrobić lata zaniedbań edukacyjnych w przypadku niektórych dziedzin wiedzy. Oczywiście nie było to możliwe w tak krótkim czasie (1980–1981), ale można przypuszczać, że gdyby wszechnice działały dłużej, zrealizowałyby swoje plany koordynacji działań w skali ogólnopolskiej i rozwinięcia kolejnych rodzajów aktywności, poszerzających ich zasięg. Wykłady na pewno przyczyniły się do zmian światopoglądowych w pewnych grupach osób. Nie sposób określić wielkości tych grup, jednak wykłady cieszyły się olbrzymią popularnością (w większości przypadków słuchało ich po kilkaset osób). Natomiast kursy związkowe miały przede wszystkim dostarczyć wiedzy kierownictwu zakładowych komórek „Solidarności” w dziedzinach przydatnych w ich związkowej działalności. Ambitnym zamierzeniem, niestety niezrealizowanym, było objęcie szkoleniem wszystkich działaczy komisji zakładowych i wyższych ogniw związku. Przez kursy przeszła jednak część działaczy, a jeśli doliczyć do tego uczestnictwo członków „Solidarności” w wykładach, to z całą pewnością można stwierdzić, że działalność wszechnic przyczyniła się do polepszania jakości pracy związku34.

1 Kryptonim „Pegaz”. Służba Bezpieczeństwa wobec Towarzystwa Kursów Naukowych 1978–1980, oprac. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2008, s. 23; szerzej zob. R. Terlecki, Uniwersytet Latający i Towarzystwo Kursów Naukowych 1977–1981, Kraków – Rzeszów 2000.

2 „j”, Czy Studencki Komitet Solidarności ma przyszłość?, „Akademickie Pismo Informacyjne” 1980, nr 5, s. 13–14.

3 OK, A/13.12, dok. 6, Wszechnica NSZZ „Solidarność” we Wrocławiu.

4 J. Zieliński, Wolna Wszechnica Polska, „Ochotnik” 2004, nr 13, s. 5; Relacje Henryka Wujca, Barbary Labudy, Michała Lutego, 2010 r., w zbiorach autora.

5 OK, A/8F.4.3, dok. 2, „»Solidarność« – potrzeby rozwoju osobowości”, referat wygłoszony przez Lenę Kuczyńską na I Ogólnopolskim Zjeździe Wszechnic Związkowych „Solidarności” w Toruniu 1 III 1981 r., s. 15; ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Wszechnica dla polonistów, 1 XII 1981 r.; ibidem, Komunikat Zespołu Programowego Klubu Historyków NSZZ „Solidarność”. Ogólny ogląd działalności wszechnic związkowych w poszczególnych regionach uzyskałem na podstawie: NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 2–6, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

6 Byłem człowiekiem do pomocy... Rozmowa z Henrykiem Wujcem, członkiem Prezydium NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze, „Niezależność”, 17 III 1981; Relacje Henryka Wujca, Barbary Labudy.

7 W. Suleja [S. Stefański], Solidarność na Dolnym Śląsku, Wrocław 1986, s. 158; Ł. Kamiński, NSZZ „Solidarność” Region Dolny Śląsk [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 6: Polska południowa; OK, A/8F.4.3, dok. 2, „»Solidarność« – potrzeby rozwoju osobowości”, referat wygłoszony przez Lenę Kuczyńską na I Ogólnopolskim Zjeździe Wszechnic Związkowych „Solidarności” w Toruniu 1 III 1981 r., s. 13; Relacje Barbary Labudy, Henryka Wujca.

8 W. Suleja [S. Stefański], Solidarność na Dolnym Śląsku..., s. 158–159; Samoedukacja narodu. O Wszechnicy NSZZ „Solidarność” we Wrocławiu mówi prof. Czesław Hernas, „Odra” 1981, nr 10, s. 51; Program i kalendarz szkolenia, „Solidarność Dolnośląska” 1980, nr 1, s. 8; ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Wszechnica NSZZ „Solidarność” we Wrocławiu; Relacja Barbary Labudy.

9 Byłem człowiekiem do pomocy..., s. 1; Robotnicza Wszechnica „Solidarności”, „Niezależność”, 31 XII 1980; „Wolny Związkowiec” 1981, nr 2 (35), s. 2; Relacja Michała Lutego.

10 W. Suleja [S. Stefański], Solidarność na Dolnym Śląsku..., s. 158; Samoedukacja narodu..., s. 52; „Wolny Związkowiec” 1981, nr 2 (35), s. 2; ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Wszechnica NSZZ „Solidarność” we Wrocławiu.

11 W. Suleja [S. Stefański], Solidarność na Dolnym Śląsku..., s. 157; Samoedukacja narodu..., s. 52–53; „Wolny Związkowiec” 1981, nr 2 (35), s. 2; Byłem człowiekiem do pomocy..., s. 1; Ogłoszenie, „Niezależność”, 17 IX 1981; Ogłoszenia, „Niezależność”, 15 X 1981.

12 W jego skład weszli: prof. Adam Galos, prof. Czesław Hernas, dr Adolf Juzwenko, dr Aleksander Labuda, Barbara Labuda, doc. Jan Selwa, Maciej Zięba, prof. Mieczysław Zlat. Wszyscy poza Ziębą byli pracownikami Uniwersytetu Wrocławskiego (Zespół konsultacyjny, „Solidarność Dolnośląska” 1980, nr 1, s. 2).

13 Wśród działaczy Wszechnicy Górnośląskiej wymienić można także: Marię Turkowską-Luty, Michała Lutego (twórcy wszechnicy), Edwarda Sołtysa, Marka Nitę, Adama Kasprzyka, Zygmunta Barczyka i Macieja Miszewskiego oraz studentów: Aleksandrę Izdebską, Wojciecha Szaramę, Jana Jurkiewicza, Tomasza Polewkę, Andrzeja Węgierskiego (R. Dyja, Wszechnica Górnośląska, www.encyklopedia-solidarnosci.pl).

14 Tworzyli je m.in. Mirosława Grabowska, Janusz Grzelak, Joanna Kurczewska, Aleksander Luty, Teresa Mąka, Teresa Nita, Włodzimierz Pańków, Wisła Stankiewicz, Tadeusz Szawiel, Joanna Wilhelmi, Edmund Wnuk-Lipiński, Henryk Wujec (relacja Henryka Wujca).

15 Zespół konsultacyjny, „Solidarność Dolnośląska” 1980, nr 1, s. 2; Wszechnica, „Solidarność Dolnośląska” 1980, nr 8, s. 6; Byłem człowiekiem do pomocy..., s. 1; Samoedukacja narodu..., s. 51–53; „Wolny Związkowiec” 1981, nr 2 (35), s. 2.

16 Wszechnica, „Solidarność Dolnośląska” 1980, nr 8, s. 6; ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Propozycje tematów wykładów zgłoszone przez słuchaczy wszechnicy związkowej we Wrocławiu; Relacja Henryka Wujca.

17 Sumowałem wykłady przeprowadzone przez tę samą osobę. W przypadku paneli dyskusyjnych z udziałem kilku osób każda jest uwzględniona osobno. Nie zawsze w zapowiedziach podawano nazwisko wykładowcy.

18 Samoedukacja narodu..., s. 53–54; OK, Ogólnopolski Zjazd Wszechnic Związkowych „Solidarność”, s. 8; Relacje Michała Lutego, Barbary Labudy, Henryka Wujca.

19 Robotnicza Wszechnica „Solidarności”, „Niezależność”, 31 XII 1980; OK, A/12.12.38, dok. 6, Wszechnica Robotnicza NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze proponuje; „Niezależność” 1981; „Wiadomości Dnia” 1981; „Wolny Związkowiec” 1981; „Z Dnia na Dzień” 1981; Relacje Barbary Labudy, Michała Lutego, Henryka Wujca.

20 Byłem człowiekiem do pomocy..., s. 1; Samoedukacja narodu..., s. 53; Relacje Michała Lutego, Barbary Labudy.

21 Trafiłem na informacje o 98 wykładach zorganizowanych przez Wszechnicę Górnośląską; tematem 38 z nich była historia, 41 dotyczyło spraw bieżących, 7 literatury, po 3 filozofii i kultury, 5 socjologii, 1 sztuki. W przypadku Wszechnicy Robotniczej w Warszawie odnotowałem 36 prelekcji: 9 historycznych, 24 dotyczące spraw bieżących i 3 poświęcone funkcjonowaniu związku zawodowego. We wszechnicy we Wrocławiu odbyło się 37 prelekcji: 16 na temat historii, 9 prawa, 4 związane z funkcjonowaniem związku zawodowego, po 3 poświęcono ekonomii i socjologii. Pozostałym dziedzinom (literatura, medycyna, statystyka, aktualna sytuacja) poświęcono po jednym wykładzie. Łącznie we wszystkich trzech wszechnicach najwięcej wykładów dotyczyło historii i spraw bieżących (odpowiednio 63 i 66).

Jedynie w przypadku Wrocławia dysponuję kompletnymi danymi o wykładach, w przypadku Górnego Śląska brak jest informacji na temat prelekcji w okresie październik – grudzień 1981 r., w przypadku Warszawy styczeń – marzec 1981 r. Dane liczbowe na podstawie: Górny Śląsk – OK, A/12.20, dok. 16, Program Wszechnicy Górnośląskiej; „Wolny Związkowiec” 1981, nr 2, s. 2; Wszechnica Górnośląska, „Wolny Związkowiec” 1981, nr 10 (43), s. 2 oraz dwutygodniowych programów wykładów zamieszczanych w kolejnych numerach „Wolnego Związkowca” w 1981 r.: nr 13 (46), 14 (47), 17 (50), 19/20 (52/53), 21 (54); Warszawa – ogłoszenia o działalności wszechnicy w publikowane w pismach Regionu Mazowsze: „Wiadomości Dnia” (2 III 1981; 10 IV 1981; 18 V 1981; 22 V 1981; 11 VI 1981; 3 VII 1981; 24 VII 1981; 11 VIII 1981; 23 VIII 1981; 15 IX 1981; 26 X 1981; 17 XI 1981; 26 XI 1981; 2 XII 1981; 8 XII 1981) i „Niezależność” (31 XII 1980; 1 VI 1981; 8 VI 1981; 17 IX 1981; 15 X 1981; 23 X 1981; 27 X 1981; 30 X 1981; 2 XI 1981); Wrocław – ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Wszechnica NSZZ „Solidarność” we Wrocławiu; ibidem, Wszechnica NSZZ „Solidarność”; „Serwis Informacyjny” 1981, nr 42, s. 2 i nr 58, s. 2; Komunikaty, „Z Dnia na Dzień”, 16 X 1981; Komunikaty, „Z Dnia na Dzień”, 8 XII 1981; Wszechnica, „Solidarność Dolnośląska” 1980, nr 14, s. 6.

22 Program wykładów Wszechnicy Górnośląskiej na okres 1.03–15.03.1981 r., „Wolny Związkowiec” 1981, nr 13 (46), s. 1; ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Organizacja kursów; ibidem, Kursy związkowe; OK, A/12.12.38, dok. 4, Organizacja kursów; Relacje Henryka Wujca, Michała Lutego.

23 ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Kursy związkowe; Robotnicza Wszechnica „Solidarności”, „Niezależność”, 31 XII 1980; Ogłoszenia, „Wiadomości Dnia”, 15 IV 1981; OK, A/12.12.38, dok. 4, Organizacja kursów; ibidem, dok. 3, Pismo do przewodniczących i zastępców przewodniczących komisji zakładowych; ibidem, dok. 1, J. Drążkiewicz, Doświadczenia a szanse samorządu pracowniczego w PRL; ibidem, dok. 2, W. Pańków, Reforma gospodarcza a uspołecznienie własności; Relacja Henryka Wujca.

24 OK, A/12.12.38, dok. 3, Pismo do przewodniczących i zastępców przewodniczących komisji zakładowych.

25 W. Suleja [S. Stefański], Solidarność na Dolnym Śląsku..., s. 161–162; Byłem człowiekiem do pomocy..., s. 2; Ogłoszenia, „Niezależność”, 2 XI 1981; OK, A/12.12.38, dok. 3, Pismo do przewodniczących i zastępców przewodniczących komisji zakładowych; ibidem, dok. 5, Wszechnica Robotnicza „Solidarność”; ZNiO, DDŻS, VII/8-2, t. 19, Wszechnica Związkowa „Solidarność”.

26 W. Suleja [S. Stefański], Solidarność na Dolnym Śląsku..., s. 158, 160–161; Samoedukacja narodu..., s. 52–53; Byłem człowiekiem do pomocy..., s. 2; Program Wszechnicy Górnośląskiej na okres 1.05.–17.05., „Wolny Związkowiec” 1981, nr 21 (54), s. 1; Relacje Henryka Wujca, Michała Lutego.

27 OK, A/8F.4.3, dok. 2, „Solidarność” – potrzeby rozwoju osobowości..., s. 9, 15; ibidem, dok. 1, Ogólnopolski Zjazd Wszechnic Związkowych „Solidarność”, s. 3; Relacje Barbary Labudy, Michała Lutego, Henryka Wujca.

28 OK, A/8F.4.3, dok. 2, „Solidarność” – potrzeby rozwoju osobowości..., s. 14–16; ibidem, dok. 1, Ogólnopolski Zjazd Wszechnic Związkowych „Solidarność”, s. 1–8.

29 OK, A/8F.4.3, dok. 1, Ogólnopolski Zjazd Wszechnic Związkowych „Solidarność”, s. 7–8; Ogólnopolski Zjazd Wszechnic Związkowych, „AS” 1981, nr 6, s. 102; Relacja Henryka Wujca.

30 Spotkanie ws. szkoleń związkowych, „AS” 1981, nr 27, s. 202; Szkolenie, ale jakie?, „Solidarność Dolnośląska” 1981, nr 34 (48), s. 7.

31 Ogólnopolskie spotkanie ws. szkoleń związkowych, „AS” 1981, nr 31, s. 203.

32 T. Kurpierz, J. Neja, NSZZ „Solidarność” Region Śląsko-Dąbrowski [w:] NSZZ „Solidarność”..., t. 6, s. 238; Samoedukacja narodu..., s. 53; Relacja Barbary Labudy.

33 Relacje Barbary Labudy, Henryka Wujca.

34 R. Dyja, Wszechnica Górnośląska, www.encyklopedia-solidarnosci.pl; Ogólnopolskie spotkanie ws. szkoleń związkowych, „AS” 1981, nr 31, s. 203; M. Luty, Wszechnica Górnośląska, mps w zbiorach autora.

Jacek Luszniewicz

Koncepcje ekonomiczne „Solidarności” 1980–1981. Reforma czy transformacja socjalistycznego systemu gospodarczego?

Myśl ekonomiczna pierwszej „Solidarności” wykazywała dwie specyficzne właściwości. Pierwszą z nich był daleko posunięty pluralizm. W latach 1980–1981 w kwestiach gospodarczych wypowiadali się przedstawiciele przynajmniej kilkunastu solidarnościowych ośrodków koncepcyjnych. Sytuowały się one na szczeblu centralnym lub regionalnym, funkcjonowały permanentnie, periodycznie bądź tylko epizodycznie, miały umocowanie statutowe albo nieco mniej formalne, odznaczały się różnym stopniem politycznej miarodajności. Wymienić tu należy przede wszystkim Krajową Komisję Porozumiewawczą i jej następczynię – Komisję Krajową (od października 1981 r.), prezydia KKP i KK (i wcześniejszą tzw. jedenastkę1), Krajowy Zjazd Delegatów, Komisję Programową zjazdu i kilka jej zespołów tematycznych2 oraz kolejne grupy negocjacyjne powoływane do rozmów ze stroną rządową3.

Na tym jednak nie koniec. Problematyką gospodarczą zajmowały się również lokalne władze „Solidarności” – zarządy regionów, ich prezydia, walne zebrania delegatów; rozmaite gremia eksperckie – Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych przy KKP (KK), grupa Janusza Beksiaka, struktury doradcze przy zarządach regionów (mazowiecki Ośrodek Badań Społecznych, dolnośląski OPSZ i inne); liczne związkowe agendy wewnętrzne – Krajowa Konferencja do spraw Żywności NSZZ „Solidarność”, Sieć Organizacji Zakładowych NSZZ „Solidarność” wiodących zakładów pracy, tzw. Grupa Lubelska4, Społeczne Porozumienie na rzecz Reformy, Komitet Założycielski Krajowej Federacji Samorządów, sekcje branżowe i zawodowe (górników, portowców, kolejarzy, pracowników służby zdrowia, pracowników oświaty itd.). O sprawach gospodarczych debatowano jeszcze na konferencjach programowych i sympozjach naukowych, zjazdach działaczy samorządowych, spotkaniach pełnomocników „krajówki” i zarządów regionów5.

Tak wielka liczba ośrodków koncepcyjnych, a co za tym idzie – programów, projektów, stanowisk, uchwał, oświadczeń i innych enuncjacji traktujących o gospodarce, musiała powodować wrażenie chaosu. Jakkolwiek formalna hierarchia była mniej więcej ustalona (głos krajowego zjazdu uznawano za bardziej miarodajny niż KKP i KK, głos tych ostatnich za bardziej miarodajny niż np. OPSZ, szczebel krajowy za ważniejszy od regionalnego, regionalny za ważniejszy od branżowego, zawodowego czy środowiskowego), ale problem w tym, że na różnych szczeblach upowszechniano odmienne, a nawet wzajemnie wykluczające się treści merytoryczne. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że co innego wynikało z dokumentów zjazdu, a co innego z dokumentów KKP i KK, opracowań OPSZ, projektów Sieci, propozycji władz regionu bydgoskiego, dolnośląskiego, mazowieckiego czy ziemi łódzkiej.

Drugą charakterystyczną właściwością myśli ekonomicznej „Solidarności” z lat 1980–1981 była jej wieloaspektowość. Generalnie rzecz biorąc, wystąpienia gospodarcze związku można podzielić na formułowane w kontekście negatywnym (z przewagą krytyki stanu zastanego) albo pozytywnym (z przewagą postulatów naprawczych). Szczegółowe ukierunkowania przedmiotowe bywały jednak w obu przypadkach bardzo różne. Jedne dotyczyły bieżącej sytuacji lub polityki gospodarczej, inne kwestii systemu gospodarczego (ujętej całościowo bądź selektywnie), a jeszcze inne zamierzeń PRL-owskich władz co do metod przezwyciężania kryzysu i treści reform systemowych.

Podkreślić należy, że zainteresowania gospodarcze pierwszej „Solidarności”, zarówno w warstwie krytycznej, jak i pozytywnej, kierowały się głównie ku zagadnieniom bieżącym. Krytyka i postulaty przebudowy systemu gospodarczego (układu własności, mechanizmu makroregulacji itd.) znajdowały się zdecydowanie na dalszym planie. Wśród działaczy i ekspertów „Solidarności” znacznie więcej było ekonomicznych „analityków” (zorientowanych na rozwiązywanie aktualnych trudności) niż „modelarzy” (przedstawiających docelowe wizje systemowe)6. Ma to o tyle znaczenie, że wobec postawionego w tytule pytania w niniejszym tekście rozpatruję niemal wyłącznie ów mniejszościowy nurt „modelarski”. Prezentowana analiza odnosić się będzie zatem wprawdzie do bardzo istotnego, ale jedynie fragmentu solidarnościowej myśli ekonomicznej.

Sprecyzowania wymagają także występujące w tytule pojęcia reformy, transformacji i socjalistycznego systemu gospodarczego. Pierwsze z nich utożsamiam – w ślad za Antonim Z. Kamińskim – ze zmianami nastawionymi na „zmniejszenie trudności albo przezwyciężenie stanów krytycznych”, przeprowadzanymi bez zaprzeczania podstawowym cechom tożsamościowym systemu7. Intencją, a zarazem skutkiem jest tu więc naprawa, ulepszenie, zwiększenie sprawności, ale nie likwidacja istniejącego porządku gospodarczego. Słowem, reforma to zmiana wewnątrzsystemowa, a nie antysystemowa. Z kolei transformacja to właśnie zmiana likwidacyjna, znosząca tożsamościowe cechy systemu dotychczasowego i w konsekwencji kreująca – bez względu na wyjściowe intencje – nowy porządek systemowy. Jest to więc zawsze zmiana antysystemowa, a nie wewnątrzsystemowa8.

Możliwych rozwinięć pojęcia socjalistycznego systemu gospodarczego jest szczególnie wiele. Wynika to nie tylko z różnego odczytywania konstytutywnych cech gospodarki socjalistycznej9, ale także z rozmaitych zapatrywań na elementy składowe definicji systemu gospodarczego. Występują tu, niekiedy wzajemnie się przenikając, m.in. podejścia: instytucjonalne (skupiające się na formalnoprawnej strukturze organizacyjnej gospodarki), ainstytucjonalne (uwypuklające aspekty funkcjonalne, a zwłaszcza immanentne dla danego systemu mechanizmy regulacyjne), instytucjonalno-regulacyjne (łączące dwa pierwsze punkty widzenia)10; czysto ekonomiczne (abstrahujące od czynników politycznych, ideologicznych, mentalnych itp.) i ekonomiczno-polityczne (często uznające tę drugą składową za decydującą o logice całego systemu)11; utożsamiające system gospodarczy z ustrojem gospodarczym bądź też traktujące pojęcia te rozdzielnie12.

Niezależnie od wszelkich odmienności, w dotychczasowych próbach określania systemowych właściwości gospodarki socjalistycznej daje się wyróżnić kilka powszechnie powtarzających się elementów. Są to po pierwsze dominacja własności państwowej nad innymi jej typami (własnością prywatną, spółdzielczą itd.), po drugie dominacja państwowej makroregulacji, tj. centralnego planowania i zarządzania, nad oddolnymi mechanizmami rynkowymi (działającymi jedynie marginesowo), po trzecie bierna rola kategorii pieniężnych zdeterminowana przez odgórny tryb ustalania większości cen, płac i kursów walutowych, nieekonomiczny charakter kredytów bankowych, wykluczenie groźby bankructw, likwidację rynku kapitałowego, zniesienie wymienialności waluty krajowej itp.13 Wychodząc poza sferę stricte ekonomiczną, poszerzyłbym ów interpretacyjny konsensus o element czwarty – względny paternalizm społeczny, obejmujący m.in. zasadę pełnego zatrudnienia, bezpłatne szkolnictwo i ochronę zdrowia oraz szeroki zakres świadczeń socjalnych14.

W takim właśnie najbardziej ogólnym, modelowym rozumieniu stosować będę pojęcie socjalistycznego systemu gospodarczego. Wyróżnione cztery cechy gospodarki socjalistycznej uważam za warunkujące jej systemową tożsamość, ich odrzucenie – wszystkich albo większości – za równoznaczne z przejściem do opcji transformacyjnej.

Orientacje nurtu „modelarskiego”

Odpowiedzi na pytanie, czy w swym systemowym wymiarze ekonomiczne koncepcje pierwszej „Solidarności” były reformistyczne, czy transformacyjne, tj. czy wykraczały poza tożsamościowe cechy gospodarki socjalistycznej, udzielano już bardzo często. Przy tym owe odpowiedzi brzmiały dość podobnie. Zdecydowana większość autorów z grona historyków (polityki, idei, gospodarki itd.), ekonomistów, socjologów, politologów, prawników i innych specjalistów stwierdzała mianowicie, że solidarnościowe postulaty z lat 1980–1981 zmierzały do zmian wewnątrzsystemowych, a nie antysystemowych. A zatem ostateczny horyzont programowy w myśleniu o gospodarce wyznaczać miała wizja poprawionego, przeobrażonego, zdecentralizowanego, ale jednak socjalizmu. Jest to konsensus interpretacyjny niemal powszechny, bodaj czy nie najszerszy ze wszystkich dotyczących czasów pierwszej „Solidarności”, w każdym razie utrzymujący się ponad podziałami politycznymi i ideowymi.

Jeśli do wyróżników socjalizmu zaliczyć m.in. odwołania do egalitaryzmu i kolektywizmu, lekceważenie praw jednostkowych (prywatnej własności, prywatnych umów itp.), wiarę w nieograniczone możliwości władzy (również zdemokratyzowanej), hołdowanie prymatowi polityki nad gospodarką – pisał Andrzej Walicki – „to »Solidarność« widzieć trzeba jako socjalistyczny [kursywa za źródłem cytatu – J.L.] ruch mas; ruch dążący do partycypacji we władzy lub przejęcia władzy, ale nie do prawnego ograniczenia zakresu władzy w imię wolności jednostki; ruch dążący nie tyle do separacji ekonomiki od polityki, lecz raczej do demokratyzacji politycznej kontroli nad ekonomiką. Jest to więc ruch demokratyczny, ale nie ruch liberalny, ruch walczący z autorytarnym, biurokratycznym kolektywizmem nie w imię wartości indywidualistycznych, lecz w imię demokratycznego kolektywizmu mas”15.

Bardziej lapidarnie, ale w analogicznym duchu, konkludował Janusz Beksiak, w latach 1980–1981 jeden z ekspertów ekonomicznych związku: „»Solidarność« nie zmierzała ku zmianie ustroju na kapitalistyczny, lecz żądała spełnienia tego, co komuniści kłamliwie obiecywali i wmawiali jako zrealizowane”16. Inny ekspert pierwszej „Solidarności”, Tadeusz Kowalik, oceniał, że jej program „nie wykraczał poza granice samorządowego socjalizmu”17. Z kolei według Grzegorza Kucharczyka: „Program gospodarczy (a właściwie jego brak) był największym deficytem myśli politycznej »Solidarności« w latach 1980–1981. Zatrzymano się na hasłach, a remedium na wszystkie niemal niedostatki tzw. realnego socjalizmu postrzegano w socjalizmie »prawdziwym« (czy to samorządowym, czy konstytucyjnym)”18. Do niewiele dalej idącego wniosku doszli Janusz Kaliński i Zbigniew Landau: „Propozycje Związku nie naruszały podstaw systemu »realnego socjalizmu« i nie zawierały idei powrotu do gospodarki kapitalistycznej. Pluralizm własnościowy, powiązany z samorządnością przedsiębiorstw państwowych, wyraźnie wskazywał na poszukiwanie przez »Solidarność« tzw. trzeciej drogi”19. Na ciekawy paradoks w stanowisku „Solidarności” zwrócił uwagę Antoni Dudek: „Kontestując wynikającą z realiów ustrojowych dominację PZPR w systemie politycznym, jednocześnie dość szeroko akceptowano socjalizm rozumiany jako ustrój gwarantujący prawa pracowników do zarządzania przedsiębiorstwem oraz rozbudowany system świadczeń socjalnych”20. Mogłoby to wskazywać, że za znacznie większym radykalizmem projektów politycznych niż ekonomicznych kryło się coś więcej niż tylko ostrożność motywowana racjami geopolityki.

Zbliżonych sądów, konstatujących bądź sugerujących reformistyczny, czyli w istocie quasi-socjalistyczny (quasi-kolektywistyczny) wymiar postulatów gospodarczych pierwszej „Solidarności”, a co najwyżej orientację na trzecią drogę, przy tym interpretowaną na ogół synkretycznie, tj. jako połączenie elementów socjalizmu i kapitalizmu, można by przywołać znacznie więcej21. Wobec tak dużej liczby zgodnych co do generaliów ocen nie dziwi, że do szerszego obiegu naukowego, nie mówiąc o odczuciu potocznym, nie zdołały przebić się głosy odrębne, stawiające pod znakiem zapytania tezę o zasadniczo socjalistycznych filiacjach solidarnościowej myśli ekonomicznej z lat 1980–1981.

Na naukowej i społecznej nośności tych nielicznych głosów negatywnie zaważyła też okoliczność, że zwłaszcza w początkowym okresie płynęły one głównie ze środowisk zasłużenie podejrzewanych o kierowanie się raczej polityczną interesownością niż wymogami obiektywizmu. Mam tu na myśli badaczy „Solidarności” z placówek afiliowanych przy KC PZPR, MSW czy oficjalnych związkach zawodowych, a także radykalnie lewicowych analityków z kręgu IV Międzynarodówki, odrzucających realny socjalizm jako antyrobotniczą opresję stojącą na straży interesów partyjnej biurokracji. Jedni i drudzy specjalizowali się w wynajdowaniu wewnątrz pierwszej „Solidarności” osób, grup i instytucji, których ukryty cel stanowić miała restauracja ustroju kapitalistycznego. Niekiedy nawet przypisywano ów zamiar głównemu nurtowi związku.

Waldemar Stelmach, przed stanem wojennym publikujący m.in. w powiązanym ze Zjednoczeniem Patriotycznym „Grunwald” tygodniku „Rzeczywistość”, pisał w 1985 r. o projektach Sieci wiodących zakładów pracy: „Przyjęcie [...] założeń Sieci oznaczałoby w praktyce bardzo szybkie zatomizowanie gospodarki narodowej w sferze zarządzania, szczególnie w sferze własności, oraz odsunięcie państwa od wpływu na określanie celów gospodarowania i sposobów ich realizacji, a w konsekwencji ubezwłasnowolnienie go w sferze gospodarki i realizacji celów społecznych”22. W efekcie reprezentujące załogi organy samorządowe, jeśli rzeczywiście stałyby się suwerenem przedsiębiorstw państwowych, odgrywałyby „analogiczną rolę jak [...] kapitalistyczny właściciel”, kierując się wskazaniami rynku i motywem zysku. „Tak więc jedyną istotną różnicą między przedsiębiorstwem »samorządowym« a kapitalistycznym jest to, iż w zyskach partycypuje cała załoga, nie poszczególny kapitalistyczny właściciel. Trudno tylko z tego powodu określić przedsiębiorstwo samorządowe [...] jako socjalistyczne”23. W podobny sposób o postulatach Sieci wypowiadali się m.in. Mieczysław Kamiński, Andrzej Tudek,
Mieczysław Sorycz i Ewa Wierzbicka24. Antysocjalistycznych i prokapitalistycznych treści dopatrywano się też w koncepcjach czołowego doradcy ekonomicznego związku Stefana Kurowskiego, wśród działaczy Konfederacji Polski Niepodległej, a nawet w środowisku Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”, w tym u Jacka Kuronia25. Z kolei w odniesieniu do całej „Solidarności”, a przynajmniej jej kierowniczych ośrodków, analogiczne oceny ferowali np. Zdzisław Bombera, Jerzy Borowiecki, Henryk Pałaszewski i Tadeusz Walichnowski26.

Wszystkie te opinie, choć nie w każdym przypadku daleko odbiegały od rzeczywistości, służyły w znacznie większym stopniu dyskredytacji niż analizie dorobku programowego zdelegalizowanego po 13 grudnia 1981 r. przeciwnika politycznego. W tym kontekście warto podkreślić, że występowanie w obrębie „Solidarności” prokapitalistycznych intencji miarodajne czynniki radzieckie i PRL-owskie sugerowały jeszcze przed stanem wojennym27.

Podobną czujność wykazywali niektórzy działacze i sympatycy IV Międzynarodówki. Wprawdzie jej główny nurt odciął się od obozu „Solidarności” ostatecznie dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych, potępiając negocjacje i porozumienia Okrągłego Stołu jako prokapitalistyczne układy inteligenckich elit opozycji z partyjno-państwową biurokracją, tak kontrastujące z czasem szesnastomiesięcznego „karnawału”, kiedy to rzekomo próbowano uspołecznić gospodarkę i państwo w imię klasowych interesów ludzi pracy28, ale wśród trockistów zdarzali się przecież już w 1981 r. obserwatorzy bardziej wnikliwi. Należeli do nich np. Paul Botterman i Cyryl Smuga. I oni za główny cel ataku obrali Sieć, oskarżając ją o hołdowanie opcji wolnorynkowej, dążenie do zniesienia centralnego planowania i minimalizacji państwowego interwencjonizmu, akceptację dla zamykania nierentownych przedsiębiorstw i masowego bezrobocia29. W Polsce oceny Bottermana i Smugi usiłował upowszechniać Zbigniew M. Kowalewski, ideolog i jeden z liderów konkurencyjnego względem Sieci kierunku samorządowego związanego najpierw z łódzką platformą programową „Niezależni”, a następnie z Grupą Lubelską30. Swego czasu była to w „Solidarności” postać dość wpływowa: członek Prezydium Zarządu Regionu Ziemi Łódzkiej (od maja 1981 r.) i delegat na zjazd krajowy, podczas którego wszedł do Komisji Programowej, a następnie ścisłego, kilkuosobowego grona redagującego ekonomiczną część programu związku31. Stan wojenny zastał Kowalewskiego we Francji. Tam stał się on aktywistą ruchu trockistowskiego (do IV Międzynarodówki wstąpił jeszcze we wrześniu 1981 r.) i konsekwentnym krytykiem „odchylenia” liberalno-rynkowego w „Solidarności”32.

Niszowe opinie, płynące ze środowisk PZPR-owskich i trockistowskich, o niesocjalistycznych czy nawet restauracyjnych koncepcjach ekonomicznych części miarodajnych gremiów pierwszej „Solidarności” ze względu na swą bardzo czytelną polityczną i ideologiczną genezę pozostały praktycznie bez echa. Spośród badaczy przypisujących związkowi intencję reformowania socjalizmu bądź poszukiwania trzeciej drogi jedynie nieliczni zauważali istnienie w latach 1980–1981 mniejszościowego nurtu antysystemowego.

Stosunkowo najbardziej dobitnie wyrazili tę myśl Andrzej Jezierski i Barbara Petz. „Można przypuszczać – pisali we wspólnej syntezie historii gospodarczej PRL – że niektórzy doradcy widzieli przyszłość w zniszczeniu dotychczasowego systemu gospodarowania i odtworzeniu gospodarki wolnorynkowej, być może z rozwiniętym sektorem państwowym. Tego rodzaju koncepcja nie była nowa, gdyż podobny system funkcjonował w Polsce w latach trzydziestych XX wieku [...]. Wydaje się więc, że hasła demokracji przemysłowej stanowiły hasła polityczne, a nie rzeczywisty (w przypadku zwycięstwa) program ekonomiczny »Solidarności«”33. Inni autorzy poprzestawali na krótkich wzmiankach o wolnorynkowych postulatach pojedynczych instancji i ekspertów „Solidarności”34. Stanowisko całej tej grupy – również Jezierskiego i Petz – dobrze syntetyzowały słowa Witolda Morawskiego: „Inteligencja wnosiła do ruchu [„Solidarności” – J.L.] wartości liberalne, ale nie można twierdzić, że ukształtowały one oblicze całego ruchu”35.

Na tym tle absolutnie wyjątkowo przedstawiały się wnioski innego wybitnego socjologa, Ireneusza Krzemińskiego. Jego zdaniem zamierzenia pierwszej „Solidarności” zdecydowanie wyrastały poza wartości i rozwiązania zgodne z etosem socjalistycznym, a jej „dążności reformatorskie były totalne”, zasadzając się na coraz powszechniejszym przekonaniu, że przebudować i oprzeć na nowych podstawach trzeba „całą tkankę życia społecznego”, a więc zarówno sferę polityczną, jak i ekonomiczną36. O niesocjalistycznym celu ustrojowym przesądzać miało głębokie światopoglądowe zakorzenienie solidarnościowego myślenia z jednej strony w tradycji chrześcijańskiej (niezależnie od politycznych związków z instytucją Kościoła), a z drugiej strony w idei społeczeństwa obywatelskiego (w ujęciu preferującym raczej prawa indywidualne niż wspólnotowe)37. Krzemiński przyznawał, że niektóre ekonomiczne koncepcje „Solidarności” – m.in. postulat samorządu pracowniczego – „można zasadnie powiązać z tradycją socjalistyczną”38. Mocniej wybijał jednak obecność innych ideowych odniesień („konserwatywnych”, „prawicowych”), rehabilitację fachowego zarządzania i technokracji, a przede wszystkim systemowe konsekwencje ożywienia idei społeczeństwa obywatelskiego. „Czyż [...] manifestacja postaw i dążeń na nią się składających nie jest opowiedzeniem się za »złym kapitalizmem«?” – pytał nie bez racji39.

Uważam, że przy wszystkich słabościach i wzajemnych różnicach część sądów autorów o proweniencji PZPR-owskiej i trockistowskiej (głównie dotyczących Sieci), jak również interpretacje Andrzeja Jezierskiego i Barbary Petz oraz – znacznie dalej idąca – Ireneusza Krzemińskiego są zasadniczo prawidłowe. Co więcej, dają się one dość łatwo pogodzić z poglądem większości o zasadniczo socjalistycznym horyzoncie programowym myśli ekonomicznej pierwszej „Solidarności”. Rozbieżności biorą się bowiem z wnioskowania opartego na odmiennych punktach widzenia i podstawach źródłowych. Do innych konkluzji dochodzi się przy analizowaniu wyłącznie enuncjacji najwyższych władz związku (zjazdu krajowego, KKP, KK, ich prezydiów, przewodniczącego Lecha Wałęsy), głównego ośrodka eksperckiego (OPSZ) czy kolejnych grup negocjacyjnych, do innych zaś przy skupieniu się na postulatach artykułowanych przez gremia i osoby politycznie drugorzędne (jak Sieć i niektórzy pojedynczy eksperci) albo też snuciu refleksji o prawdopodobnym wpływie celów politycznych na ekonomiczne (jak uczynił Krzemiński). W przypadku najbardziej miarodajnych ze względów statutowych instancji „Solidarności” rzeczywiście bardzo trudno doszukać się w latach 1980–1981 intencji przekroczenia systemowych granic socjalizmu40, jednakże po sięgnięciu w głąb struktur i środowisk związku takie intencje stają się łatwo dostrzegalne.

Orientacja antysystemowa była więc w myśli ekonomicznej „Solidarności” obecna. Kryterium odrzucenia w całości lub przeważającej części najważniejszych konstytutywnych elementów gospodarki socjalistycznej – dominacji własności państwowej, dyktatu odgórnej makroregulacji, biernej roli pieniądza i państwowego paternalizmu społecznego – spełniały w pierwszym rzędzie projekty parokrotnie już wzmiankowanej Sieci Organizacji Zakładowych NSZZ „Solidarność” wiodących zakładów pracy. Fakt ten jest tym bardziej godny podkreślenia, że mimo swej drugoplanowej pozycji politycznej struktura ta okazała się najprężniejszym i najbardziej wydajnym solidarnościowym ośrodkiem programowym w dziedzinie gospodarki. Istniała niespełna dziewięć miesięcy, ale w tym czasie zdołała opracować ponad sześćdziesiąt różnego rodzaju dokumentów, z czego prawie połowa bezpośrednio bądź pośrednio dotyczyła systemu gospodarczego41.

Socjalistyczne imponderabilia negowali również dwaj znani eksperci ekonomiczni związku: Stefan Kurowski oraz – w bardziej zawoalowanej formie – Janusz Beksiak42. W końcu września 1981 r., podczas drugiej tury krajowego zjazdu „Solidarności”, dziewiętnaście osób, w większości spoza grona delegatów, podpisało Deklarację na rzecz wolnej gospodarki, ogólnikowy w treści, ale dość jednoznaczny intencyjnie manifest na rzecz „zmiany struktur [gospodarczych – J.L.] na normalne”43.

Program gospodarczy Sieci44

W Sieci skupiły się komisje zakładowe „Solidarności” z siedemnastu wielkich przedsiębiorstw przemysłowych reprezentujących poszczególne obszary kraju, jednak nie według regionalnej struktury związku, ale „starego” – tj. sprzed reformy administracyjnej z 1975 r. – podziału na województwa. Skład kształtował się od drugiej połowy marca do końca czerwca 1981 r. Dobierano, co charakterystyczne, nie tyle przedsiębiorstwa największe, ile z punktu widzenia „Solidarności” najsilniejsze politycznie i dlatego właśnie uznawane za kluczowe. Od zasady „jedna komisja zakładowa na jedno dawne województwo” uczyniono dwa wyjątki. W gronie tzw. oczek Sieci zabrakło ostatecznie przedstawiciela byłego województwa koszalińskiego, znalazły się za to aż dwie komisje z byłego województwa katowickiego – z kopalni „Wujek” i świętochłowickiej „Zgody”. Porozumienie wiodących zakładów współtworzyły ponadto komisje „Solidarności” stoczni gdańskiej i szczecińskiej, kombinatów hutniczych z Krakowa i Ozimka (koło Opola), wytwórni sprzętu komunikacyjnego z Rzeszowa i Świdnika, podwarszawskiego „Ursusa”, wrocławskiego „Pafawagu”, łódzkiego „Marchlewskiego”, poznańskiego „H. Cegielskiego”, białostockich „Fastów”, kieleckiej „Iskry”, olsztyńskiego „Stomilu”, zielonogórskiego „Zastalu” i kolejowych zakładów naprawczych z Bydgoszczy (od listopada 1981 r. innego bydgoskiego przedsiębiorstwa – zakładów chemicznych „Zachem”).

Od strony organizacyjnej funkcjonowanie Sieci koordynowała Ogólnopolska Komisja Porozumiewawcza NSZZ „Solidarność” w Polskiej Akademii Nauk, rezydująca w Gdańsku i prowadząca Sekretariat Sieci, jedyny stale działający organ wiodących zakładów. Przewodniczący Prezydium OKP NSZZ „Solidarność” w PAN Jerzy Milewski, jednocześnie doradca komisji zakładowej związku w Stoczni Gdańskiej, był zresztą głównym inicjatorem powstania Sieci, a w późniejszym okresie uchodził za jej nieformalnego przywódcę45. Z tych wszystkich powodów PAN-owską OKP niekiedy uznawano błędnie za osiemnaste oczko porozumienia.

Podstawowe forum decyzyjne Sieci stanowiły tzw. zebrania konsultacyjne, których do 13 grudnia 1981 r. zdążono odbyć dziesięć (pierwsze 14–15 kwietnia w Gdańsku, ostatnie 8–11 grudnia w Świętochłowicach). Uczestniczyli w nich przedstawiciele poszczególnych komisji członkowskich (z reguły po dwóch) oraz eksperci – zarówno delegacji zakładowych, jak i całej Sieci (w zmiennej liczbie). Podczas zebrań konsultacyjnych przyjmowano wstępne i finalne wersje dokumentów programowych: komunikatów, oświadczeń, uchwał, stanowisk, propozycji, projektów aktów prawnych, poprawek do inicjatyw rządowych itp. Wypracowywano je najpierw w węższych zespołach roboczych (stałych bądź doraźnych), a następnie dyskutowano i poprawiano na zebraniach plenarnych aż do osiągnięcia pełnego konsensusu, tj. zgody wszystkich zrzeszonych komisji zakładowych (prawo głosu mieli jedynie ich formalni przedstawiciele). Przez ten czas zaś miano konsultować się z załogami przedsiębiorstw, zarówno z grona wiodących zakładów, jak i współpracujących46.

Mimo tak demokratycznych zasad funkcjonowania Sieć miała znamiona ruchu raczej eksperckiego niż społecznego. U jej genezy leżała nie wola załóg pracowniczych, ale determinacja kilku osób ze środowiska gdańskiej „Solidarności” – Jerzego Milewskiego i Joanny Pilarskiej (OKP PAN) oraz Jacka Merkla i Hansa Szyca (Stocznia Gdańska)47. W działaniu zaznaczała się zaś swego rodzaju elitarność. Przygotowane w zespołach roboczych, przy decydującym udziale fachowych doradców, projekty dokumentów bywały wprawdzie modyfikowane, a nawet odrzucane przez plena zebrań konsultacyjnych, te jednak również pracowały w dość wąskim składzie, a w przypadku dużych kontrowersji często ponownie odwoływały się do zespołów roboczych. Konsultacje wewnątrzzakładowe niezależnie od ich etapu bardzo rzadko wykraczały poza krąg członków i doradców poszczególnych komisji zakładowych. Dodatkowo grono wiodących zakładów było od pewnego momentu zamknięte, a starania o poszerzenie składu skutecznie torpedowano (odmówiono m.in. komisjom „Solidarności” z płockiej Petrochemii i warszawskiej Fabryki Samochodów Osobowych). Z eksperckim i elitarnym charakterem porozumienia dobrze korespondowała także wysoka pozycja osób wywodzących się ze środowiska PAN.

Nieporozumieniem jest też traktowanie Sieci jako ruchu samorządowego48. Rzecz nie tylko w tym, że tworzyły ją zakładowe komisje „Solidarności”, a nie samorządy pracownicze bądź ich komitety założycielskie (nota bene w sporej liczbie wiodących zakładów organy samorządu pracowniczego wyłoniono z dużym opóźnieniem), ale także w świadomym przekraczaniu granic problematyki samorządowej. Poza projektowaniem generalnej reformy systemu ekonomicznego wyrażało się to jeszcze w próbach pilotowania takich inicjatyw jak odbudowa samorządu terytorialnego i sędziowskiego, ustanowienie drugiej izby parlamentu, zmiany w ordynacjach wyborczych i konstytucji, a nawet powołanie związanej z „Solidarnością” partii politycznej (Polskiej Partii Pracy). Ruchami samorządowymi w stanie czystym, zarówno pod względem organizacyjnym, jak i merytorycznym, były Grupa Lubelska i Komitet Założycielski Krajowej Federacji Samorządów. W przypadku Sieci mówić można co najwyżej o instrumentalnym posługiwaniu się – i to w tylko w pierwszej fazie istnienia – sztafażem ruchu samorządowego dla zwiększenia własnej politycznej siły przebicia. Wiodącym zakładom, rzecz jasna, bardzo zależało na poparciu ze strony organizujących się niezależnych samorządów, zarazem jednak nie chciały stać się ich nadbudową organizacyjną.

Do osób najbardziej zaangażowanych w działalność Sieci, oprócz Milewskiego (prowadzącego niemal wszystkie zebrania konsultacyjne i sygnującego najważniejsze dokumenty programowe) oraz Merkla, Pilarskiej i Szyca, należeli w różnych okresach m.in. Alfons Brzeziński („H. Cegielski”), Tadeusz Duchiński („Pafawag”), Adam Matuszczyk (WSK Rzeszów), Andrzej Milczanowski (Stocznia Szczecińska), Edward Nowak (Huta im. Lenina), Michał Powroźny („Stomil”), Zdzisław Rudnik („Zastal”), Zbigniew Sieradzki (ZNTK Bydgoszcz), Adam Swinarski (PKS Wrocław49) i Mirosław Zwitek („Fasty”). Spośród osób pełniących funkcje eksperckie największą rolę odegrali ekonomiści
warszawscy: Leszek Balcerowicz, Tomasz Gruszecki, Tomasz Stankiewicz i Jerzy Strzelecki oraz dwaj prawnicy szczecińscy: Edmund Kitłowski i Bronisław Ziemianin.

Ambicją Sieci było zdobycie statusu oficjalnego ośrodka programowego całego związku we wszystkich kwestiach dotyczących reformy gospodarczej. W pierwszym okresie skoncentrowano się na zagadnieniach związanych z organizacją i uprawnieniami samorządów pracowniczych, następnie zaś na tej podstawie starano się rozwinąć kompleksową i szczegółową koncepcję przebudowy systemu ekonomicznego.

Na dorobek programowy wiodących zakładów złożyły się m.in.: „Tezy do ustawy o samorządzie pracowniczym – propozycja” (maj), „Ogólne założenia funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych jako podstawowych jednostek gospodarczych w ustroju socjalistycznym – zarys” (maj), „Zakres i kierunki reformy gospodarczej – zarys założeń” (maj), „Ustawa o przedsiębiorstwie społecznym. Projekt roboczy” (czerwiec), „Autopoprawki do projektu ustawy o przedsiębiorstwie społecznym” (lipiec), „Uzasadnienie projektu ustawy o przedsiębiorstwie społecznym” (lipiec), „Odpowiedzi na najczęściej powtarzające się zarzuty wobec projektu ustawy o przedsiębiorstwie społecznym” (lipiec), „Propozycja stanowiska NSZZ »Solidarność« w sprawie reformy społeczno-gospodarczej” (sierpień), „Projekt ustawy o planowaniu w gospodarce narodowej” (listopad), „Tezy do sieciowego projektu ustawy antymonopolistycznej” (listopad), „Uwagi do rządowego projektu ustawy o cenach” (listopad), „Uwagi do rządowego projektu ustawy Prawo bankowe” (listopad), „Uwagi do rządowego projektu uchwały Rady Ministrów w sprawie uprawnień do prowadzenia działalności handlu zagranicznego i rozporządzenia Rady Ministrów o systemie wyrównawczym w handlu zagranicznym” (listopad). Gdy ogłaszano stan wojenny, wiodące zakłady przygotowywały właśnie sumaryczny dokument o roboczym tytule: „Sieciowy projekt reformy społeczno-gospodarczej”.

Mimo tak dużej aktywności programotwórczej od naczelnych władz „Solidarności” uzyskano znacznie mniej, niż oczekiwano. Szczytowymi osiągnięciami okazały się deklaracja KKP z 28 maja 1981 r. o uznaniu Sieci „za jeden z ośrodków konsultacyjnych [...] przy pracach nad reformą społeczno-gospodarczą”50 oraz zaangażowanie się przez kierownictwo związku w lipcu, sierpniu i wrześniu w walkę o przeforsowanie w sejmie projektu ustawy o przedsiębiorstwie społecznym51. Nie udało się natomiast zapewnić projektom wiodących zakładów rangi oficjalnych dokumentów „Solidarności”.

Batalia w tej sprawie rozegrała się podczas zjazdu krajowego, obradującego we wrześniu i październiku 1981 r. Aktywa Sieci nie wyglądały źle. Wprawdzie osób zaangażowanych w jej działalność było wśród delegatów i ekspertów ledwie kilkanaście (a reprezentowanych oczek jeszcze mniej – dziewięć), ale niektórym udało się zająć strategicznie ważne pozycje. Nieformalny lider wiodących zakładów, Jerzy Milewski, pełnił funkcję sekretarza kierowanej przez Bronisława Geremka zjazdowej Komisji Programowej. W jej składzie znalazł się również Jacek Merkel, dodatkowo wybrany na drugiego, po Ryszardzie Bugaju, pełnomocnika najważniejszego z gospodarczych zespołów tematycznych Komisji Programowej – zespołu V. Członkiem tego zespołu został też Adam Swinarski, a jako eksperci występowali Leszek Balcerowicz i Tomasz Stankiewicz. Do zespołu IX wszedł Edward Nowak, jednocześnie zasiadający w zjazdowej Komisji Uchwał i Wniosków.

Wyniki osiągnięto więcej niż skromne. Program gospodarczy Sieci nie przebił się z trybuny zjazdu jako samodzielna propozycja, zatrzymując się na etapie wewnętrznych prac studialnych52. W ekonomicznych częściach końcowej uchwały programowej znalazło się wprawdzie wiele sformułowań bliskich postulatów wiodących zakładów, w większości jednak zredagowanych w sposób pozbawiony ostrza antysystemowego. Nie rozwinięto własnościowych kontekstów koncepcji przedsiębiorstwa społecznego, bardzo pobieżnie potraktowano problematykę pieniądza, docelowy system określono jako „planowo-rynkowy”, wystąpiono z daleko idącymi żądaniami w zakresie zabezpieczenia społecznego53.

Tymczasem Sieć była w swych propozycjach znacznie radykalniejsza; odrzucała bądź w zasadniczy sposób rewidowała najważniejsze tożsamościowe cechy gospodarki socjalistycznej: dominację własności państwowej, dyktat makroregulacji centralnej, marginalizację mechanizmów pieniężnych i osiągnięty poziom opiekuńczości społecznej.

W sferze własności lansowała daleko idącą dezetatyzację sektora państwowego, dla którego, nie licząc ustawowych monopoli państwowych, otwarte pozostać miały tylko transport, łączność, produkcja na potrzeby wojska, handel zagraniczny, bankowość, ubezpieczenia, infrastruktura energetyczna i infrastruktura społeczna. Otwarte, ale nie na wyłączność, gdyż we wszystkich tych dziedzinach dopuścić zamierzano także podmioty niepaństwowe: samorządowe, spółdzielcze, komunalne, akcyjne, indywidualno-prywatne, o mieszanym typie własności (w tym z udziałem kapitału zagranicznego) itd. Przewidywano przy tym, że szczegółowa lista przedsiębiorstw państwowych będzie ustalana i modyfikowana przez parlament. W podobnym trybie musiano by weryfikować decyzje rządu o centralnych inwestycjach. Spod państwowej własności i państwowych inwestycji z góry wyłączano rolnictwo i handel wewnętrzny. Z projektami ustawowych ograniczeń limitujących zasięg sektora państwowego i utrudniających jego odtwarzanie w drodze inwestycyjnej kontrastowały zapowiedzi niemal pełnej swobody zakładania i rozwoju firm niepaństwowych. Pewne ograniczenia planowano jedynie wobec własności prywatnej, wspominając m.in. o koncesjach na działalność (przyznawanych przez władze terenowe), limitowaniu rozmiarów przedsiębiorstw (na drodze prawnej i przez system podatkowy) oraz hamowaniu reprywatyzacji (bez określania sposobu).

Proponowana operacja dezetatyzacyjna nie zawierała zatem intencji restauracyjnej. Przeprowadzić ją chciano nie drogą prywatyzacji, ale ustawowego przekształcenia większości dotychczasowego sektora państwowego w nowy, prawnie wyodrębniony rodzaj własności, w którym funkcje właścicielskie pełniłyby załogi samorządnych przedsiębiorstw, a ściślej – działające w ich imieniu wybieralne rady pracownicze. W istocie była to koncepcja własności grupowej, choć w realiach 1981 r. wiodące zakłady od takiej kwalifikacji zdecydowanie się odżegnywały. Zamiast tego ukuły termin przedsiębiorstwo społeczne, kwestionujący prawomocność etatystycznego podejścia do kategorii uspołecznienia.

Szczegóły pozostały niedopracowane. Zmiana układu własnościowego nastąpić miała nie w wyniku sprzedaży czy poszukiwania inwestorów strategicznych, ale mocą automatyzmu prawnego (ustawowe przekreślenie powojennych aktów nacjonalizacyjnych), czyli całkowicie bezpłatnie, bez dofinansowania dezetatyzowanych przedsiębiorstw. Sugerowano potrzebę podziału własności samorządowej na akcje pracownicze, nie przesądzając jednak ich charakteru (indywidualne czy zbiorowe?) oraz zupełnie pomijając kwestię rynku kapitałowego54. Z czasem zaś, chcąc zaprzeczyć zarzutom o próbę demontażu socjalistycznej własności, przestano upierać się przy formalnym wyodrębnieniu sektora przedsiębiorstw społecznych, zgadzając się, by podmioty przekazywane we władanie samorządów traktować jako jedną z czterech form własności ogólnospołecznej (oprócz przedsiębiorstw państwowych, spółdzielczych i komunalnych). Choć było to posunięcie czysto taktyczne, niektórzy z opozycyjnych komentatorów zinterpretowali je jako poważne ustępstwo merytoryczne55.

Niezależnie od wszelkich niejasności i moderujących retuszy wyobrażenia Sieci na temat docelowego układu własności w żaden sposób nie dawały się pogodzić ze status quo. Tak jak nie wzywała ona do masowej prywatyzacji, poprzestając na limitowanym zielonym świetle dla kapitału prywatnego, tak samo konsekwentnie forsowała zamiar marginalizacji sektora państwowego. Dla przedsiębiorstw społecznych najpierw żądano oddzielnej tożsamości własnościowej (innej niż podmiotów państwowych, spółdzielczych czy prywatnych), później zgodzono się uznać je za część własności ogólnospołecznej (kategorii łączącej różne jej nieprywatne formy), ale w jednym i drugim przypadku byłyby wyłączone z domeny państwowej.

Poza tym z teoretycznego punktu widzenia prywatyzacja nie jest jedyną możliwą metodą dezetatyzacji56. Inną rzeczą jest pytanie o trwałość rozwiązań dezetatyzacyjnych opartych na nieprywatnych formach własności. Czy warunki konkurencji w połączeniu z wymogami rentowności nie wymusiłyby z czasem prywatyzacji np. własności samorządowej, zwłaszcza przy swobodzie obrotu akcjami pracowniczymi?57 Niektóre z enuncjacji wiodących zakładów zdawały się pozostawiać furtki uprawdopodobniające tę perspektywę. Idzie m.in. o uprawomocnienie przedsiębiorstw społecznych do łączenia się „z podmiotami zagranicznymi” oraz zbywania środków produkcji „osobom będącym lub niebędącym jednostkami gospodarki uspołecznionej”58.

Istotą sieciowych koncepcji w sferze makroregulacji było dążenie do przywrócenia pełnej suwerenności decyzyjnej niemal wszystkim przedsiębiorstwom (poza mniejszościowym sektorem państwowym, cieszącym się tylko częściową samodzielnością). Miało to nastąpić przede wszystkim dzięki demontażowi centralnego planowania. Choć literalnie nie postulowano jego likwidacji, domagano się, aby plany centralne – pięcioletnie, roczne itd. – utraciły cechę zewnętrznej obligatoryjności, stając się wyłącznie narzędziem programowania celów i metod polityki gospodarczej państwa, ale nie źródłem dyrektyw ani nawet punktem odniesienia dla podmiotów gospodarczych. Sprawę tę stawiano w dokumentach Sieci bardzo jasno („plan centralny może być jedynie planem dla Rządu”59), żądając ponadto uwolnienia przedsiębiorstw od obowiązku sporządzania planów własnych oraz przekazywania informacji o swych zamiarach organom zwierzchnim. Wszystko to razem w razie realizacji musiałoby się skończyć faktycznym rozbrojeniem socjalistycznego planowania centralnego.

Równolegle projektowano minimalizację bieżącego interwencjonizmu państwa (centralnego zarządzania). Sieć optowała, aby odbywało się to po pierwsze „w sposób generalny”, tj. wobec „wyrobu, usługi lub ich grupy”, ale nie konkretnego producenta czy sektora; po drugie w zgodzie z logiką rynku, tj. oddziałując na „dochód pieniężny i popyt”; po trzecie „na zasadzie zarządzania przez wyjątki”, tj. tylko wówczas, gdy zawodzą mechanizmy
rynkowe60. Przewidziano oczywiście rozmaite odstępstwa, jednak zawsze określone przepisami prawa (np. adresowość mogłaby się pojawiać przy postępowaniu upadłościowym, ubieganiu się o subsydia i koncesje, przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym oraz zawieraniu dobrowolnych umów z przedsiębiorstwami). Generalnie jednak podmioty gospodarcze, z wyjątkiem marginesowego sektora państwowego, funkcjonowałyby zasadniczo poza polem decyzyjnym organów centralnych, swobodnie ustalając m.in. rodzaj, asortyment i skalę produkcji (bądź usług), metody i organizację wytwarzania, źródła zaopatrzenia materiałowego i technologicznego (także z importu), wielkość i kanały sprzedaży (w tym w eksporcie), kierunki rozwoju i inwestycji, wysokość większości cen i wynagrodzeń, poziom zatrudnienia i obsadę stanowisk kierowniczych.

Specyficznie i ryzykownie rozstrzygano natomiast kwestię wewnętrznego układu władzy w usamodzielnionych przedsiębiorstwach. Głównym centrum decyzyjnym stać się bowiem miały rady pracownicze, wybierane na czteroletnie kadencje i górujące uprawnieniami nad naczelnymi dyrektorami (wyłanianymi i odwoływanymi przez rady). Sieć lansowała owo rozwiązanie w imię walki z zasadą nomenklatury partyjnej, stanowiącą jeden z najważniejszych „pasów transmisyjnych” socjalistycznego interwencjonizmu. Usuwanie jednych problemów rodzi jednak często następne, bynajmniej nie mniejsze. Jeśli funkcje dyrektorskie zostaną ograniczone do wykonywania uchwał rad pracowniczych, to „będziemy mieli dyrektorów z łapanek ulicznych” – przestrzegał nie bez racji Andrzej Milczanowski, reprezentujący w Sieci komisję zakładową Stoczni Szczecińskiej61. Na konieczność wytyczenia kompetencji rad pracowniczych w taki sposób, aby nie mogły one zastępować dyrekcji „w operatywnym zarządzaniu zakładami”, zwracali uwagę także niektórzy eksperci „Solidarności” i związanego z nią ruchu samorządowego62.

Wątpliwości wobec „dyrektorskiego” stanowiska Sieci poszerzyć można o zarzut braku logiki. Skoro w przedsiębiorstwach społecznych rady pracownicze zarazem spełniałyby główne funkcje zarządzające oraz powoływały i odwoływały dyrektorów, to ci ostatni byliby przecież namiestnikami niezależnych samorządów, a nie organów partyjnych czy państwowych. Po co zatem tak zawężać kompetencje dyrektorów i uzależniać ich od rad pracowniczych? Czyżby przeoczenie, niekonsekwencja, a może jednak wyraz wiary w zbawienność zarządzania przez kolektywy pracownicze? W grę wchodzi jeszcze przebiegłość polityczna. Gdyby nie udało się zerwać pasa transmisyjnego łączącego władze centralne z nomenklaturową kadrą dyrektorską, a dotychczasowe kanały zależności przetrwałyby w całości lub choćby tylko w części, to ubezwłasnowolnienie dyrektorów na rzecz samorządów mogłoby stanowić skuteczne remedium na taką sytuację. Najwyraźniej Sieć, starając się zwalczać gospodarkę centralnie kierowaną na kilku polach równocześnie, bardziej dbała o skuteczność polityczną niż o spójność proponowanych rozwiązań gospodarczych63.

Trzecią konstytutywną cechą gospodarki socjalistycznej – po państwowej własności i centralnej makroregulacji – odrzucaną przez wiodące zakłady było bierne wykorzystanie pieniądza. Ujmując rzecz całościowo, uznawały one przewagę kryterium rentowności nad wszelkimi innymi motywacjami występującymi w gospodarczych procesach decyzyjnych: rzeczowymi, społecznymi, politycznymi itd. A mówiąc jeszcze inaczej, wykazywały determinację do zerwania z mechanizmami określanymi zbiorczym mianem miękkiego (łagodnego) ograniczenia budżetowego64.

Wśród przejawów owej determinacji wyróżnić trzeba w pierwszej kolejności zasadę samofinansowania przedsiębiorstw, będącą logicznym i koniecznym dopełnieniem ich suwerenności decyzyjnej. Samofinansowanie polegać miało na pokrywaniu wydatków wyłącznie z dochodów własnych lub z kredytów bankowych, w powiązaniu z pełną odpowiedzialnością za skutki zobowiązań finansowych, aż po możliwość bankructwa włącznie. Należałoby więc zmienić w sposób fundamentalny reguły opodatkowania, kredytowania i dotowania podmiotów gospodarczych, prowadzenia przez nie rozmaitych funduszy (obowiązkowych i dobrowolnych), realizowania polityki płacowej i cenowej, podejmowania inwestycji własnych itd. We wszystkich tych kwestiach Sieć przedstawiła szczegółowe propozycje nowych rozwiązań.

Szczególną wagę przykładano do przeobrażeń w bankowości. Projektowano m.in. autonomizację Narodowego Banku Polskiego, dzięki której stać się on miał głównym ośrodkiem regulującym wielkość obiegu pieniądza (na podobieństwo zachodnich banków centralnych), oraz odbudowę bankowości komercyjnej – wraz z realną konkurencją na rynku kredytowym i dopuszczeniem kapitału zagranicznego. Planowano też powrót do wymienialności złotego, początkowo wewnętrznej, później również zewnętrznej. Postulatom tym towarzyszyła zdecydowana preferencja antyinflacyjna, wyrażająca się w przekonaniu, że podstawowe powinności polityki pieniężnej to ukrócenie „nadmiernego zasilania gospodarki w pieniądz” i utrzymywanie stabilnego kursu waluty krajowej65. Sądzę, że uprawnia to do sformułowania wniosku o monetarystycznych predylekcjach Sieci66.

Na takim ukierunkowaniu zaważyły w głównej mierze poglądy Leszka Balcerowicza, wyrażone w projekcie reformy systemowej ogłoszonym jesienią 1980 r., a więc jeszcze zanim został ekspertem wiodących zakładów67. Projekt stanowił plon dwuletnich prac nieformalnego zespołu tzw. młodych ekonomistów działającego pod szyldem Instytutu Rozwoju Gospodarczego Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, gdzie Balcerowicz prowadził otwarte seminarium68. Ujęcie zagadnień finansowych i bankowych w opracowaniu zespołu Balcerowicza oraz dokumentach programowych Sieci było pod względem treści bardzo podobne, a niektóre sformułowania zapisano nawet identycznie69.

Program wiodących zakładów w zasadniczy sposób rewidował również czwarty element gospodarczych imponderabiliów socjalizmu – standardy zabezpieczenia społecznego. Pierwszorzędne znaczenie przypisać tu należy pogodzeniu się z perspektywą bezrobocia (wskutek zamykania deficytowych przedsiębiorstw, zmniejszania zatrudnienia przez inne itd.). Wprawdzie nie deklarowano zerwania z zasadą pełnego zatrudnienia, zakładając jedynie bezrobocie czasowe, kończące się przemieszczeniem do innych miejsc pracy bądź przekwalifikowaniem zawodowym (za co odpowiedzialność ponosiłyby władze państwowe), ale tak samo strona „Solidarności” wypowiadała się u progu przełomu ustrojowego 1989 r. (vide kwietniowy program wyborczy Komitetu Obywatelskiego70). Co po niedługim czasie stało się na rynku pracy – powszechnie wiadomo. Często wystarcza bowiem jeden wyłom w systemie sztucznych zabezpieczeń, aby napór żywiołu stał się niekontrolowany i przełamał je wszystkie, tym bardziej gdy – jak w tym przypadku – zwolnieniom pracowników towarzyszyć miał antyinflacyjny reżim oszczędnościowy.

Bardzo wymowna była także akceptacja Sieci dla obniżania dochodów realnych ludności. W swych projektach przewidywała ona m.in. równoważenie popytu i podaży drogą drenażu siły nabywczej i uwolnienia większości cen, redukowanie płac w razie spadającej rentowności przedsiębiorstw oraz zakaz przekazywania wpływów ze sprzedaży ich majątku „na płace czy potrzeby socjalne załogi”71. Choć równocześnie domagano się niepogarszania stopy życiowej warstw najuboższych, zachowania niektórych przywilejów branżowych (zwłaszcza górniczych), ścigania monopolistycznych praktyk cenowych, uregulowania dopuszczalnej rozpiętości płac, wprowadzenia zasiłków dla bezrobotnych, progresywnego opodatkowania dochodów, indeksacji wynagrodzeń z tytułu wzrostu kosztów utrzymania (bądź poziomu inflacji) itd., ale wymowę tych postulatów osłabiały generalne konstatacje o możliwości tylko częściowego złagodzenia społecznych ciężarów polityki gospodarczej. Przykładowo: zasiłki dla bezrobotnych planowano wypłacać na poziomie minimum socjalnego, rekompensaty płacowo-dochodowe miały być z zasady niepełne, dopuszczano przejściowe odstępstwa od wywalczonej liczby wolnych sobót. Już wtedy też Sieć szermowała argumentem, później szeroko rozpropagowanym w okresie tzw. planu Balcerowicza, że powstrzymanie się od radykalnych zmian w gospodarce byłoby „bardziej kosztowne dla społeczeństwa niż koszty reformy – wzrost cen, zamykanie zakładów, przesunięcia pracowników”72.

W myśleniu o polityce społecznej wiodące zakłady, choć nie mogły i nie chciały jawnie wystąpić przeciw interesom pracowniczej bazy „Solidarności”, wykazywały więc raczej skłonność do kierowania się wartościami rynkowymi niż socjalnymi. Ewentualne urzeczywistnienie forsowanych przez nie rozwiązań niewątpliwie doprowadziłoby do zmniejszenia dotychczasowego zakresu bezpieczeństwa społecznego.

Czy koncepcje gospodarcze Sieci nadawały się do realizacji? Odpowiedź na tak postawione pytanie, nawet przecząca – a sam traktuję np. ideę samorządności pracowniczej jako utopijną – nie ma, jak sądzę, większego znaczenia. W świetle rozważanych tu zagadnień liczą się przede wszystkim antysystemowe intencje wiodących zakładów. Postulaty samorządowe rozwijały one raczej nie pod wpływem przekonań merytorycznych czy ideologicznych, ale w zastępstwie rozwiązań niemożliwych do przeprowadzenia w ówczesnych warunkach politycznych i geopolitycznych (z niemożnością restytucji własności prywatnej na czele). Zresztą jesienią 1981 r. Sieć wycofywała się już z roli głównego promotora ruchu samorządów pracowniczych (na rzecz Komitetu Założycielskiego Krajowej Federacji Samorządów), skupiając się na problematyce makrogospodarczej i kwestiach politycznych73.

Problem kolejny: czy samorządowa transformacja gospodarki to projekt wykraczający „daleko poza [...] horyzont komunistycznej bądź kapitalistycznej praktyki”, a zatem trzecia droga74, czy też „pomysł przejściowy w ewolucji ku gospodarce przypominającej zachodnie”, a więc kapitalistyczne75 – stracił na aktualności w ciągu niespełna jednej dekady.

Stefan Kurowski i inni

Kurowski, zaangażowany m.in. w prace OPSZ i mazowieckiego OBS oraz w negocjacje ze stroną rządową, zgłaszał przede wszystkim postulaty z zakresu bieżącej polityki gospodarczej, rozwijając i propagując własny autorski program przywrócenia równowagi i przezwyciężenia kryzysu76. Wizję zmian systemowych rozwijał niejako przy okazji77, często w sposób pośredni, a w konsekwencji ze znacznie mniejszą szczegółowością niż autorzy projektów Sieci. Zasadnicze kierunki prezentowały się jednak w obu przypadkach podobnie: radykalna redukcja sektora państwowego, deplanizacja i zawężenie interwencjonizmu, suwerenność i samofinansowanie przedsiębiorstw, przywrócenie „zasad gospodarki pieniężno-rynkowej”, obniżenie poziomu zabezpieczenia społecznego78.

Wskazać można jednak także kilka istotnych różnic. Największe dotyczyły generaliów ustrojowych oraz zagadnień własnościowych. W pierwszej kwestii Stefan Kurowski wypowiadał się znacznie ostrzej niż Sieć. Gospodarkę socjalistyczną oceniał wprost jako eksperyment całkowicie chybiony. Pytał: „jeżeli [...] socjalizm permanentnie przez 30 kilka lat wpędza nas w napięcia społeczne, biedę i katastrofę gospodarczą, a jednocześnie nie daje sprawiedliwości społecznej, to po cóż nam taki socjalizm?”79. Tym bardziej że to system niereformowalny i wskutek kumulujących się od dawna mechanizmów kryzysowych skazany na rychłą likwidację („procesy w tym kierunku idą, są to procesy obiektywne [...] to długo nie może trwać”)80. Perspektywy restauracji kapitalizmu Kurowski starał się wszakże nie zarysowywać. „Mamy prawo do zrewidowania sposobu urządzenia życia społecznego, do poszukiwania jakiegoś innego sposobu. To prawo nie może być utożsamiane – tak jak robi niesprzyjająca nam propaganda – z nawrotem do kapitalizmu. Tu nie ma dylematu socjalizm czy kapitalizm. Istnieje jeszcze szereg innych form ustrojowych, które można zastosować. Może to być taki – nazwijmy to tak – »samorządowizm«. Fabryk, które są rządowe i państwowe, a powinny być samorządowe i społeczne, nikt nie zamierza przekształcić w kapitalistyczne przedsiębiorstwa. Poza tym nie ma u nas kapitalistów. Natomiast te fabryki samorządowe powinny pracować tak efektywnie, jak dzieje się to u kapitalistów”81.

Propozycje Kurowskiego w kwestii własnościowej były z pewnego punktu widzenia radykalniejsze niż koncepcje wiodących zakładów, a z innego – bardziej stonowane. Znacznie mocniej wyeksponował on mianowicie wątek prywatyzacyjny, domagając się, aby w rolnictwie państwo sprzedało osobom indywidualnym około miliona hektarów gruntów „źle zagospodarowanych w sektorze uspołecznionym”, a poza rolnictwem – sprzedało bądź wydzierżawiło taką część „nieczynnych środków trwałych i obrotowych”, aby w prywatnym przemyśle, budownictwie i usługach mógł się zatrudnić dodatkowo milion pracowników82. Milion hektarów ziemi i milion zatrudnionych to w polskich realiach 1980–1981 ubytek tylko około jednej szóstej użytków rolnych będących w posiadaniu PGR-ów, spółdzielni produkcyjnych i kółek rolniczych oraz jednej dwunastej ogółu siły roboczej w pozarolniczym sektorze uspołecznionym83.

W rozumieniu Kurowskiego byłby to jednak dopiero pierwszy etap koniecznych zmian własnościowych („czubek przysłowiowej góry lodowej przekształceń, jakich trzeba dokonać”84). Zamierzenia finalne przedstawiały się znacznie ambitniej. „Wieloletnie obserwacje i wyniki ekonomiczne wykazują, że prywatne zakłady i przedsiębiorstwa rzemieślnicze, usługowe i przemysłowe wykazują znacznie wyższą, nieraz wielokrotnie wyższą efektywność niż zakłady sektora państwowego”85. Skoro tak, to w sprzyjających okolicznościach zewnętrznych i wewnętrznych przyjdzie czas, być może, na posunięcia dalej idące niż prywatyzacja części mienia państwowego i spółdzielczego. Nota bene już pod koniec 1980 r. Kurowski wzywał do przywrócenia rynku kapitałowego, co implikowało także dopuszczenie akcyjnej formy własności86. W maju następnego roku zaś, opracowując jedno z negocjacyjnych stanowisk „Solidarności”, wprowadził doń następujący postulat: „Należy również umożliwić w ramach sektora prywatnego działalność w dziedzinie nauki, oświaty i wynalazczości oraz dopuścić zagraniczne kapitały do działalności produkcyjnej w kraju”87.

Nie eksponował natomiast specjalnie własnościowych aspektów samorządności pracowniczej. Owszem, popierał jej rozwój, chciał przekazania większości podmiotów gospodarczych spod władzy administracji centralnej pod kuratelę samorządów, zapowiadał
pełnienie przez te ostatnie funkcji przedsiębiorcy i pracodawcy, nazywał nowy system „samorządowizmem” itd., ale nigdy nie żądał – jak czyniła to początkowo Sieć – formalnego wyodrębnienia sektora samorządowego88. W rezultacie jego postulatów w sferze własności nie da się w żaden sposób powiązać z tradycją socjalistyczną (kolektywistyczną)89.

Gospodarcze funkcje państwa sprowadzał do ogólnej koordynacji „programów długookresowych” (w centralnym planowaniu) oraz oddziaływania pośredniego (w bieżącym interwencjonizmie). W kontekście nowych mechanizmów pieniężno-rynkowych szczególnie mocno podkreślał potrzebę odbudowy stymulacyjnej, informacyjnej i zasileniowej funkcji cen oraz wycofania się z rozdzielnictwa wszystkich podstawowych surowców. Dość jasno stawiał też sprawę społecznych kosztów reform, akcentując związek między przywracaniem równowagi rynkowej a drenażem popytu oraz przewidując – niezależnie od wszelkich rekompensat z tytułu podwyżek cen – m.in. nieekwiwalentną wymianę pieniądza, czasowe zamrożenie większości oszczędności oraz rozpisanie pożyczki wewnętrznej. Sugerował ponadto pojawienie się niewielkiego stałego bezrobocia (choć zasadniczo miało być ono frykcyjne)90.

Koncepcje Kurowskiego spotykały się z krytyką wielu innych ekspertów „Solidarności”. Nie tylko ze względu na treść ekonomiczną, ale także towarzyszące konteksty polityczne: jawne odwołania do celów niepodległościowych i wartości narodowych, wysuwanie postulatów pluralizmu politycznego i wolnych wyborów, zarysowywanie perspektywy odsunięcia PZPR od władzy itp.91 Dochodził do tego specyficzny styl działania Kurowskiego, jego skłonność do poczynań na własną rękę, niechętne znoszenie odmiennych opinii partnerów i formalnych zwierzchników. W rezultacie był on poróżniony z większością czołowych ekspertów ekonomicznych związku (szczególnie z kręgu OPSZ), poza początkowymi numerami nie drukował go „Tygodnik Solidarność”, odmawiano mu wstępu na niektóre konferencje programowe92. Mimo wszystko jednak, związawszy się z kierowanym przez Antoniego Macierewicza mazowieckim OBS, a później także z wpływowym członkiem krajowego kierownictwa związku Grzegorzem Palką, odniósł niemałe sukcesy. Wielokrotnie prezentował swoje poglądy na posiedzeniach KKP i KK, wiosną 1981 r. przygotował stanowisko „Solidarności” na rozmowy gospodarcze z rządem, wczesną jesienią przekonał delegatów na zjazd krajowy, aby włączyli jego propozycje do finalnej uchwały programowej, a tuż przed stanem wojennym znalazł się w proponowanym składzie mocno wówczas lansowanej przez stronę „Solidarności” Społecznej Rady Gospodarki Narodowej (mającej opiniować projekty i działania gospodarcze rządu, wymuszać korekty i wysuwać własne inicjatywy ustawodawcze)93.

Janusz Beksiak wypowiadał się w kwestii zmian systemowych znacznie bardziej enigmatycznie niż Stefan Kurowski, a w kwietniu 1981 r. wyjechał w celach naukowych do Japonii. Do tego czasu wspomagał swoją wiedzą OBS Regionu Mazowsze, a ponadto próbował stworzyć niezależny od OPSZ zespół doradców ekonomicznych, również zorientowany na współpracę z krajowym kierownictwem „Solidarności”94. Mimo pewnej ogólnikowości w postulatach Beksiaka wyraźnie widać kontestację wszystkich bez wyjątku systemowych imponderabiliów gospodarki socjalistycznej: przewagi państwowej własności, dyktatu centralnej makroregulacji, marginalizacji roli pieniądza i odgórnego paternalizmu społecznego. W swych artykułach i wystąpieniach, zamieszczanych przez najbardziej miarodajne organy prasowe związku, konsekwentnie mówił o konieczności reformy systemu gospodarczego, w istocie jednak zmierzał do celu transformacyjnego. W nowym systemie dominować miały własność samorządowa i mechanizm rynkowy, zasady maksymalizacji zysku i regulacji za pośrednictwem instrumentów pieniężnych, priorytety rentowności ekonomicznej i równowagi rynkowej limitujące poziomy zatrudnienia i popytu95. Zrealizowanie tego wszystkiego w praktyce – nawet jeśli towarzyszyłyby temu zasiłki dla bezrobotnych, indeksacja wynagrodzeń w miarę wzrostu cen czy szczególna ochrona warstw najmniej zarabiających – musiałoby oznaczać porzucenie socjalizmu i przejście do innego systemu gospodarczego (choć jeszcze niekapitalistycznego).

Deklaracja na rzecz wolnej gospodarki sformułowana była siłą rzeczy hasłowo. Grono sygnatariuszy tworzyły przy tym osoby bardzo zróżnicowane pod względem poglądów politycznych i wykonywanych profesji. Obok Stefana Kurowskiego, sympatyzującego z nurtem chadecko-narodowym, swój podpis złożył także Edward Lipiński, związany z tradycją PPS-owską członek założyciel KOR. Zawodowych ekonomistów wśród dziewiętnastu sygnatariuszy doliczyć się można tylko kilku (najbardziej znani to właśnie Kurowski i Lipiński). Najliczniejszą grupę stanowili publicyści (w tym Stefan Kisielewski, Janusz Korwin-Mikke, Jacek Maziarski, Aleksander Paszyński i Ernest Skalski), ale byli również inżynierowie, historycy, socjolodzy96.

Deklaracja, choć właściwie pozbawiona konkretów, nie pozostawiała wątpliwości co do ekonomicznej orientacji sygnatariuszy. Stwierdzali oni m.in., „że wobec głębokości kryzysu niezbędna jest natychmiastowa i radykalna zmiana stosunków produkcji” (czyli także systemu własności), deklarowali wsparcie dla „inicjatywy samorządu połączonego z indywidualną odpowiedzialnością”, zapowiadali zintegrowanie pod swą egidą ośrodków i osób szerzących „nowoczesne idee w ekonomii” oraz „prowadzących działalność gospodarczą w oparciu o zdrowy rozsądek”97. Podpisy znanych z liberalnych zapatrywań na gospodarkę Kisielewskiego, Korwin-Mikkego czy Kurowskiego tylko wzmacniały wrażenie negowania podstaw systemu socjalistycznego.

Podsumowanie

Podkreślić należy raz jeszcze, że wykraczanie koncepcji Sieci, Janusza Beksiaka czy nawet Stefana Kurowskiego poza horyzont systemowy socjalizmu nie przekładało się automatycznie na opcję prokapitalistyczną. Do takiej kwalifikacji potrzebne byłoby uznanie prywatyzacji za główną metodę dezetatyzacji, a w konsekwencji sektora prywatnego za docelowo dominujący typ własności. Ani sugestie wiodących zakładów o możliwości transferu części mienia państwowego na rzecz kapitału prywatnego, ani też umiarkowane postulaty prywatyzacyjne Kurowskiego, odnoszone do źle wykorzystanych bądź nieczynnych państwowych środków produkcji, same w sobie nie naruszały przewagi własności nieprywatnej. Projekty Sieci i Beksiaka opowiadały się za przekazaniem większości przedsiębiorstw państwowych do dyspozycji własnościowej i decyzyjnej samorządów pracowniczych. Zachowywały natomiast milczenie w kwestii odtworzenia rynku kapitałowego, co według niektórych interpretatorów stanowiło warunek progowy przejścia od reformowania socjalizmu do restaurowania kapitalizmu98. Z kolei Kurowski, jeśli oceniać jego postulaty literalnie, proponował jedynie uszczuplenie większościowego udziału sektora państwowego, widząc w samorządności pracowniczej raczej narzędzie zmiany systemu centralnego kierowania (tj. planowania i zarządzania) niż panującego układu własności. Inaczej niż wiodące zakłady domagał się natomiast przywrócenia rynku kapitałowego, a w dłuższej perspektywie myślał o znacznie dalej idących przesunięciach na rzecz własności prywatnej.

Czy powstrzymywanie się w latach 1980–1981 od radykalnych żądań prywatyzacyjnych wynikało z merytorycznego wyboru, czy maskującej taktyki? Z fragmentu poświęconego poglądom Stefana Kurowskiego wynika, że w jego przypadku decydował ów drugi motyw. Wiele wskazuje, że leżał on również u podłoża własnościowego stanowiska Sieci. W jej dokumentach organy samorządu pracowniczego były traktowane jako emanacja strony pracodawców i przeciwstawiane związkom zawodowym reprezentującym interesy pracobiorców99. W tym samym kontekście pojawił się pomysł połączenia regionalnych i krajowych przedstawicielstw samorządowych w Ogólnokrajowy Związek Pracodawców100. Poszczególnym samorządom pracowniczym przypisywano zaś funkcję kolektywnych, quasi-kapitalistycznych przedsiębiorców działających w zastępstwie inicjatywy prywatnej, której nie można było oddać pierwszeństwa ze względu na wewnętrzne i zewnętrzne bariery polityczno-ideologiczne101. Założenie o nierealności prywatyzacji stanowiło zresztą jedno z trzech samoograniczeń przyjętych przez zespół Leszka Balcerowicza, którego projekt reformy z jesieni 1980 r. wywarł tak duży wpływ na program Sieci102. O zależności przyczynowo-skutkowej pomiędzy polityczną niemożnością powrotu do własności prywatnej a orientacją na samorządność pracowniczą otwarcie mówił w 1981 r. inny ekspert wiodących zakładów, Jerzy Strzelecki103.

Moderowanie postulatów własnościowych było za pierwszej „Solidarności” dość modne. Bardzo dobrze ilustruje to casus Mirosława Dzielskiego. Przed sierpniem 1980 r. należał on do nielicznych opozycjonistów głoszących potrzebę budowy liberalnej gospodarki kapitalistycznej i proponujących w związku z tym niemal całkowitą prywatyzację (na której zresztą skorzystać miał także aparat partyjny i państwowy)104. Po powstaniu „Solidarności” Dzielski został najpierw doradcą Komisji Robotniczej Hutników w Hucie im. Lenina, a w końcu lipca 1981 r. rzecznikiem prasowym Zarządu Regionu Małopolska105. Pracując na rzecz związku, doskonale wpisał się w taktykę samoograniczającej się rewolucji, nie wychodząc poza wizję częściowej dezetatyzacji dokonywanej za pośrednictwem niezależnych spółdzielni i spółek robotniczych106. Po wprowadzeniu stanu wojennego, gdy zniknęły konieczności taktyczne, niemal natychmiast powrócił do postulatów przedsierpniowych, przypominając sobie o konieczności prywatyzacji i opcji liberalno-kapitalistycznej (którą próbował nasycić wartościami chrześcijańskimi)107.

Stanowisko prezentowane w latach 1980–1981 przez Dzielskiego (i wielu innych) można zrozumieć, gdy pamięta się o sytuacji, w jakiej działała wówczas „Solidarność”. Była ruchem opozycyjnym niemającym bliskiej perspektywy nie tyle nawet objęcia władzy, ile doprowadzenia do zasadniczej zmiany politycznej w kraju. Chcąc być skuteczna, musiała z jednej strony osłabić siłę oskarżeń o antysystemowość, a z drugiej zadowolić robotniczą większość własnej bazy społecznej. Wszystko to skłaniało do werbalnego wpisywania się w socjalistyczne imponderabilia ustrojowe108. Próbowała tak postępować zdecydowana większość pierwszoplanowych działaczy i doradców związku. Ale jak słusznie konstatowali autorzy jednej z pierwszych analiz ruchu „Solidarności”: „Głęboka świadomość ograniczeń nigdy nie tłumi wielkich aspiracji; działacze żyją jak gdyby na dwóch oddzielonych od siebie poziomach – na poziomie pragnień i na poziomie możliwości”109. Niekiedy więc faktyczne aspiracje brały górę nad wyrozumowaną przestrzenią realnych możliwości.

Nurt antysystemowy w myśli ekonomicznej „Solidarności” był przed 13 grudnia 1981 r. wprawdzie mniejszościowy i niekapitalistyczny, ale z czasem nie tylko wyzbył się barw ochronnych, ale i okazał się najbardziej wpływowy. Ewoluować i umacniać się zaczął jeszcze w warunkach stanu wojennego, do tego stopnia, że w połowie lat osiemdziesiątych mówiono o zwrocie liberalnym, mając na myśli przejmowanie opozycyjnego rządu dusz przez zwolenników teorii Miltona Friedmana i Friedricha von Hayeka oraz polityki Ronalda Reagana i Margaret Thatcher110. Po przełomie politycznym 1989 r., oddającym władzę w ręce obozu „Solidarności”, opcja liberalno-kapitalistyczna uzyskała w kręgach decyzyjnych absolutną dominację. Wyraziło się to m.in. w porzuceniu postulatów samorządowych na rzecz szerokiej prywatyzacji i odbudowy rynku kapitałowego. Wielu byłych prominentnych sieciowców uczyniło tak jeszcze przed 1989 r.111 Podobnie było w przypadku Stefana Kurowskiego112. Idea samorządności pracowniczej przedstawiała się atrakcyjnie, dopóki wydawało się, że nie istnieje swobodny wybór między prawdziwie kapitalistycznymi stosunkami własności a ich surogatem113.

Przypomnienie, że kierunek przebudowy gospodarczej obrany w 1989 r. przez rząd Tadeusza Mazowieckiego miał swoje wcześniejsze, sięgające lat 1980–1981 źródła intelektualne, wydaje się o tyle istotne, że wielu badaczy nie dostrzega ciągłości antysystemowej myśli ekonomicznej „Solidarności” w dekadzie lat osiemdziesiątych. Eksplodować ona miała dość późno, nagle i nieoczekiwanie. Właśnie na bazie takich przekonań formułuje się opinie o porzuceniu robotniczej bazy związku przez jego inteligenckie elity (w wersji ostrzejszej: o zdradzie)114, przypisuje się tym ostatnim hołdowanie złudzeniu „trzeciej drogi” jeszcze w 1989 r.115 czy dostrzega pierwszeństwo prokapitalistycznego myślenia po stronie obozu władzy116. W rzeczywistości „porzucenie” i „zdrada” dojrzewały od dawna, złudzenia były w 1989 r. marginesowe, a pierwszeństwo należy się zupełnie komu innemu.

1 Było to quasi-prezydium składające się z przedstawicieli jedenastu największych regionów (bydgoskiego, dolnośląskiego, gdańskiego, jastrzębskiego, małopolskiego, mazowieckiego, rzeszowskiego, środkowo-wschodniego, wielkopolskiego, zachodniopomorskiego i łódzkiego). Jedenastka, powołana 19 XI 1980 r. przez KKP, zbierała się – częstokroć w poszerzonym składzie – do czasu wyłonienia tymczasowego stałego prezydium KKP 12 II 1981 r.

2 Z ogólnej liczby trzynastu zespołów tematycznych nad zagadnieniami gospodarczymi pracowały cztery: zespół V: stabilizacja gospodarcza, reforma gospodarki, samorząd pracowniczy; zespół VI: rynek, ceny, koszty utrzymania; zespół VII: praca i zatrudnienie, płace, ochrona pracy, prawo pracy; zespół VIII: człowiek i środowisko – polityka społeczna. Pośrednio z tematyką gospodarczą wiązały się też niektóre projekty zespołu XI: związek wobec władz państwowych i PZPR.

3 Były to m.in. Grupa Negocjacyjna KKP NSZZ „Solidarność” ds. Programu Stabilizacji i Rekonstrukcji Gospodarki, Grupa Robocza KKP NSZZ „Solidarność” i Krajowej Komisji Koordynacyjnej Sekcji Górnictwa NSZZ „Solidarność”, Grupa Robocza KKP NSZZ „Solidarność” ds. Płac i Świadczeń Socjalnych, Grupa Robocza KKP NSZZ „Solidarność” ds. Żywności, Grupa Negocjacyjna KKP NSZZ „Solidarność” ds. Gospodarczych i Zatrudnienia, Zespół KKP NSZZ „Solidarność” do Kontaktów z Sejmem PRL w sprawie ustawy o przedsiębiorstwie i samorządzie pracowniczym oraz Grupa Negocjacyjna KK NSZZ „Solidarność” ds. Reformy Gospodarczej.

4 Formalnie: Grupa Robocza na rzecz Międzyregionalnej Współpracy Samorządów. Powszechnie stosowana nazwa Grupa Lubelska pochodziła od miejsca konferencji założycielskiej (Lublin, 12–13 VII 1981 r.).

5 Szerzej na temat ośrodków koncepcyjnych „Solidarności” lat 1980–1981 zajmujących się sprawami gospodarczymi zob. J. Luszniewicz, A. Zawistowski, Wstęp [w:] Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej Solidarności, t. 1: 16 sierpnia 1980 – 30 czerwca 1981, wstęp i oprac. eidem, Warszawa 2008, s. 29–55.

6 Określenia „analitycy” i „modelarze” za: E. Stachura, Rozmowa z Waldemarem Kuczyńskim w dniu 27.03.2001 r. [nieautoryzowana] [w:] E. Stachura, Koncepcje ekonomiczne Waldemara Kuczyńskiego w latach 1980–1981, Warszawa 2001, mps, praca zaliczeniowa z ćwiczeń z historii gospodarczej w SGH, s. 18.

7 A.Z. Kamiński, Reformowalność i potencjał rozwojowy ustrojów polityczno-ekonomicznych. Przypadek komunizmu [w:] Zmierzch socjalizmu państwowego. Szkice z socjologii ekonomicznej, red. Witold Morawski, Warszawa 1994, s. 26–30.

8 Przeciwstawianie reformy i transformacji byłoby jednak ryzykowne. Bywało bowiem, że działania pomyślane jako reformy stawały się w praktyce transformacjami, zdarzało się też odwrotnie. W istocie transformacja to także reforma, tyle że przekraczająca granice reformowalności systemu. Odnosząc się do prób reformowania realnego socjalizmu, Antoni Z. Kamiński idzie nawet dalej i utrzymuje, że niedostatek legitymizacji politycznej i społecznej skłaniał rządzące monopartie do zmian „w kierunku liberalno-demokratycznym”, przez co słabła tożsamość i spoistość ancien régime’u, a w efekcie narastały przesłanki ewolucyjnej metamorfozy „w jego logiczne przeciwieństwo” (ibidem, s. 30, 32–34).

9 Wszechstronną analizę problemu i przykłady rozbieżnych interpretacji zob. M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna w Polsce, Warszawa 2009, s. 298–421.

10 Szerzej zob. L. Balcerowicz, Systemy gospodarcze. Elementy analizy porównawczej, Warszawa 1993, s. 16–28.

11 Za ilustrację służyć mogą kolejne prace Jánosa Kornaia. Początkowo prowadził on analizy systemowe wyłącznie w kategoriach ekonomicznych (Anti-Equilibrium. Teoria systemów gospodarczych. Kierunki badań, tłum. J. Beksiak, U. Libura, Z. Wiankowska-Ładyka, Warszawa 1973; Niedobór w gospodarce, tłum. U. Grzelońska, Z. Wiankowska, Warszawa 1985; Wzrost, niedobór, efektywność. Makrodynamiczny model gospodarki socjalistycznej, tłum. Z. Wiankowska, Warszawa 1986), ostatecznie uwzględnił również – i to jako kluczową determinantę (swoisty kod genetyczny systemu) – wpływ sfery polityczno-ideologicznej (The Socialist System. The Political Economy of Communism, Princeton 1992; What the Change of System from Socialism to Capitalism Does and Does Not Mean, „The Journal of Economic Perspectives” 2000, t. 14, nr 1, s. 27–42).

12 Oba pojęcia odróżnia np. W. Wilczyński, Polski przełom ustrojowy 1989–2005. Ekonomia epoki transformacji, Poznań 2005, s. 17–18.

13 Zob. D. Piątek, Gospodarka centralnie zarządzana jako źródło kryzysu gospodarczego, s. 43–45, www.ue.poznań.pl/cmc/att//DZIEK-EKON/3-d.piątek.-z25.pdf (22 IV 2011 r.).

14 J. Luszniewicz, Wzorzec radziecki a system gospodarczy Polski w latach 1944–1956. Odwzorowanie, modyfikacja czy rewizja? [w:] W objęciach Wielkiego Brata. Sowieci w Polsce 1944–1993, red. K. Rokicki, S. Stępień, Warszawa 2009, s. 101. Na temat względności opiekuńczości społecznej w gospodarce socjalistycznej zob. J. Chumiński, Strukturalne uwarunkowania nieefektywności gospodarki socjalistycznej [w:] Modernizacja czy pozorna modernizacja. Społeczno-ekonomiczny bilans PRL 1944–1989, red. idem, Wrocław 2010, s. 33–42.

15 A. Walicki, Myśli o sytuacji politycznej i moralno-psychologicznej w Polsce, „Aneks” 1986, nr 35, s. 102–103. Zob. też idem, Paradoksy Polski Jaruzelskiego [w:] idem, Polskie zmagania z wolnością. Widziane z boku, Kraków 2000, s. 26–28.

16 J. Beksiak, Wyobrażenia i postawy [w:] J. Beksiak, T. Gruszecki, U. Grzelońska, J. Papuzińska, D. Żochowski, Polska gospodarka w XX wieku. Eseje historyczno-ekonomiczne, Łódź 2003, s. 147.

17 T. Kowalik, Systemy gospodarcze. Efekty i defekty reform i zmian ustrojowych, Warszawa 2005, s. 315.

18 G. Kucharczyk, Polska myśl polityczna po roku 1939, Dębogóra 2009, s. 135.

19 J. Kaliński, Z. Landau, Gospodarka Polski w XX wieku, Warszawa 1998, s. 333.

20 A. Dudek, Dzieje dziesięciomilionowej „Solidarności” (1980–1981) [w:] Droga do niepodległości. „Solidarność” 1980–2005, Warszawa 2005, s. 57.

21 Nie sposób tu wymienić wszystkich ani nawet większości ich autorów; zob. np. J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Warszawa 1984, s. 192, 195, 237; T. Garton Ash, Polska rewolucja. Solidarność 1980–1981, tłum. M. Dziewulska, M. Król, Warszawa 1990, wyd. krajowe II, s. 219; S. Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990, s. 20, 22, 26, 34–35, 37–38, 63–65, 146; J. Szacki, Liberalizm po komunizmie, Kraków 1994, s. 138–144, 148; Witold Morawski, Zmiana instytucjonalna. Społeczeństwo, gospodarka, polityka, Warszawa 1998, s. 69, 71, 177–178; J. Skodlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa 2000, s. 504–505, 507–508; L. Mażewski, W objęciach utopii. Polityczno-ideowa analiza dziejów Solidarności, Toruń 2001, s. 59, 297–304; K. Łabędź, Koncepcje polityczne w prasie NSZZ „Solidarność” w latach 1980–1981, Toruń 2003, s. 141, 146–147, 157–158; J.R. Sielezin, Płaszczyzna konfrontacji politycznej między „Solidarnością” a władzą w latach 1980–1981, Wrocław 2005, s. 394; M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna..., s. 249–251; Wojciech Morawski, Dzieje gospodarcze Polski, Warszawa 2010, s. 291.

22 W. Stelmach, Drugie oblicze Solidarności, Warszawa 1985, s. 94–95.

23 Ibidem, s. 96. Zob. też W. Stelmach, Główne kontrowersje wokół koncepcji samorządu pracowniczego w latach 1980–1981 [w:] Problemy i perspektywy samorządu społecznego, red. L. Gilejko, Warszawa 1983, s. 290–304.

24 E. Wierzbicka, Doskonalenie własności socjalistycznej czy jej rozkład? (Krytyka koncepcji przedsiębiorstwa społecznego) [w:] Odkłamanie czasu przeszłego. (Krytyka antysocjalistycznych koncepcji w gospodarce), red. Z. Bombera, Warszawa 1982, s. 52–60; M. Kamiński, A. Tudek, Związki zawodowe a samorząd pracowniczy [w:] Problemy i perspektywy..., s. 141–144; M. Sorycz, Anarchosyndykalizm w działalności antypaństwowej lat 1980–1981, „Ideologia i Polityka” 1983, nr 12, s. 80–81.

25 Z. Bombera, Własność – władza [w:] Odkłamanie czasu..., s. 20; J. Leonarski, Stefana Kurowskiego metoda rewidowania marksizmu [w:] ibidem, s. 61–68; M. Dąbrowa-Szefler, Program KPN likwidacji gospodarki socjalistycznej w Polsce [w:] ibidem, s. 26–37; E. Modzelewski, Import kontrrewolucji. Teoria i praktyka KSS KOR, Warszawa 1982, s. 21–22, 25–26, 90–104, 128–135. O stanowisku Jacka Kuronia ten ostatni autor pisał: „Tak apologetycznego, pozbawionego krytycyzmu stosunku do kapitalizmu mógłby pozazdrościć Kuroniowi niejeden teoretyk kapitalizmu”. Przyznawał jednocześnie: „Kuroń starał się ulepszyć kapitalizm poprzez wprowadzenie do zasady pluralizmu politycznego tzw. ruchu samorządów” (ibidem, s. 23).

26 Z. Bombera, Własność – władza..., s. 9–25; H. Pałaszewski, Od protestu do władzy [w:] Odkłamanie czasu..., s. 40–43; J. Borowiecki, „Solidarność”. Fronty walki o władzę, Warszawa 1982, s. 11, 31–32; T. Walichnowski, Kryzysy i konflikty społeczno-polityczne w Polsce, Warszawa 1986, s. 227.

27 Zob. np. „Prawda” o dokumencie związku zawodowego „Solidarność”, „Gazeta Robotnicza” 1981, nr 96, s. 2 (tekst dotyczył artykułu W. Nikityna O ambicjach i odpowiedzialności, „Prawda”, 15 V 1981); Zadania partii w kształtowaniu pozycji samorządu załóg socjalistycznych przedsiębiorstw w warunkach reformy gospodarczej. Referat Biura Politycznego wygłoszony przez Jana Główczyka [w:] Samorząd załóg socjalistycznych przedsiębiorstw w warunkach reformy gospodarczej. III Plenum KC PZPR 2–3 września 1981. Podstawowe dokumenty i materiały, Warszawa 1981, s. 24; Przemówienie Stanisława Kociołka, I sekretarza Komitetu Warszawskiego PZPR [w:] ibidem, s. 37.

28 Zob. np. [artykuł redakcyjny] Kryzys ruchu społecznego, „Inprekor. Solidarność z »Solidarnością«” 1985, nr 18, s. 22–25; U. Ługowska, A. Grabski, Trockizm. Doktryna i ruch polityczny, Warszawa 2003, s. 161–163. Koncepcje ekonomiczne podziemnej „Solidarności” krytykowano w środowiskach trockistowskich już pod koniec pierwszej połowy lat osiemdziesiątych, zob. D. Zalega, Zapomniana opozycja. Trockizm w PRL, „Lewą Nogą” 2001, nr 13, s. 84.

29 C. Smuga, P. Botterman, Sytuacja w przeddzień IX Zjazdu PZPR, „Inprecor – Intercontinental Press” 1981, nr 106, za: Z.M. Kowalewski, „Solidarność” i walka o samorząd załogi, Łódź 1981, s. 45–47.

30 O koncepcjach Z.M. Kowalewskiego zob. J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd pracowniczy, transformacja systemu. O programie gospodarczym Sieci Organizacji Zakładowych NSZZ „Solidarność” wiodących zakładów pracy (rok 1981), Warszawa 2008, s. 49, 51, 84–86.

31 W. Kuczyński, Burza nad Wisłą. Dziennik 1980–1981, Warszawa 2002, s. 183.

32 D. Zalega, Zapomniana opozycja..., s. 80, 83–84; Z.M. Kowalewski, Solidarność on the Eve, „Labour Focus on Eastern Europe” 1982, t. 5, nr 1/2, s. 25–29; idem, Solidarność wobec kwestii władzy, „Sprawa Robotnicza” 1984, nr 1, s. 17–26; idem, Rendez-nous nos usines! Solidarnosc dans la combat pour l’autogestion ouvrière, Montreuil (Francja) 1985, passim; Ch. Phelps, Solidarność in Łódź: An Interview with Zbigniew Marcin Kowalewski, „International Labor and Working-Class History” 2008, t. 73, nr 1, s. 106–136.

33 A. Jezierski, B. Petz, Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1985, Warszawa 1988, s. 407.

34 J. Skodlarski, Zarys historii..., s. 504; W. Morawski, Dzieje gospodarcze..., s. 291; A. Walicki, Liberalizm w Polsce [w:] idem, Polskie zmagania..., s. 56; J. Szacki, Liberalizm..., s. 148.

35 W. Morawski, Zmiana instytucjonalna..., s. 177.

36 I. Krzemiński, Polska i „Solidarność” – sens ludzkiego doświadczenia [w:] idem, Świat zakorzeniony, Warszawa 1988, s. 21 (całość wywodu s. 18–22).

37 Szersza argumentacja zob. ibidem, s. 22–33.

38 Ibidem, s. 25.

39 Ibidem, s. 25–27.

40 Szerzej zob. J. Luszniewicz, Wizje reformy gospodarczej w koncepcjach pierwszej „Solidarności” [w:] Między zacofaniem a modernizacją. Społeczno-gospodarcze problemy ziem polskich na przestrzeni wieków, red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2009, s. 267–270, 274, 276–278. Zob. też zamieszczony w niniejszym tomie artykuł Rafała Chwedoruka.

41 J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 76.

42 Pomijam tu osoby działające poza strukturami „Solidarności” albo na jej obrzeżach: J. Bartyzel, Socjalizm albo Europa, „Bratniak” 1981, nr 27, s. 7–11; idem, Rozważania nad ustrojem gospodarczym, „Bratniak” 1981, nr 30, s. 7–14; Kisiel [S. Kisielewski], Leczyć przyczyny czy objawy?, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 9, s. 8; idem, Socjalizm, czyli o zieleni, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 40, s. 8; J. Korwin-Mikke, Liberalizm tu i dziś, „Biuletyn Dolnośląski” 1981, nr 2, s. 7–8; idem, Do dołu nogami! Projekt radykalnej reformy społecznej, Warszawa 1981, s. 2–14. Zob. też program gospodarczy KPN z 1981 r.: Plan stabilizacji gospodarki [w:] Komunikat, b.m.w., s. 7–10, mps powielony.

43 Sygnatariuszami byli: Jarosław Chołodecki, Arkadiusz Góral, Stefan Kisielewski, Janusz Korwin-Mikke, Zygmunt Krzywulski, Stefan Kurowski, Edward Lipiński, Jerzy Łojek, Tomasz Majewicz, Andrzej Mazur, Jacek Maziarski, Andrzej Nałęcz-Jawecki, Andrzej Ostoja-Owsiany, Aleksander Paszyński, Ernest Skalski, Kazimierz Sowa, Janusz Tymowski, Jan Waszkiewicz, Adam Wojciechowski (Deklaracja na rzecz wolnej gospodarki, „Wiadomości Dnia” 1981, nr 201, s. 4).

44 Na temat Sieci i jej koncepcji ekonomicznych pisałem już parokrotnie; zob. J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 13–21, 59–78, 95–275; idem, Postulaty gospodarcze Sieci Organizacji Zakładowych NSZZ „Solidarność” wiodących zakładów pracy. Reforma czy transformacja systemu? [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007, s. 298–325; idem, Wizje reformy..., s. 266–267, 270–278, tamże szeroka bibliografia i przypisy do dokumentów Sieci. W niniejszej charakterystyce te ostatnie przywoływać będę jedynie w przypadku cytatów.

45 Z czasem wzmocnił także swą pozycję w „Solidarności”, wchodząc do Zarządu Regionu Gdańskiego i uzyskując mandat na zjazd krajowy (podczas którego był sekretarzem Komisji Programowej i bez powodzenia kandydował do Komisji Krajowej).

46 Wokół niektórych oczek Sieci próbowano tworzyć jej lokalne odpowiedniki.

47 Cała czwórka podpisywała pierwsze porozumienia o współpracy „Solidarności” Stoczni Gdańskiej z komisjami zakładowymi WSK Rzeszów, Stoczni Szczecińskiej, Zakładów Cegielskiego i Huty im. Lenina.

48 Tak kwalifikują Sieć m.in. M. Chodorowski, Sieć – rok 1981. Powstanie, struktura, działanie, Warszawa 1992, s. 27 i L. Gilejko, Wprowadzenie [w:] Społeczne ruchy czasów przełomu, red. idem, Warszawa 1997, s. 7.

49 Komisja zakładowa „Solidarności” z PKS Wrocław współpracowała z reprezentowaną w Sieci komisją z „Pafawagu”.

50 Komunikat Krajowej Komisji Porozumiewawczej w sprawie Sieci Organizacji Zakładowych, „AS” 1981, nr 18, s. 303.

51 Negocjacje w tej sprawie toczyły się najpierw pod szyldem odpowiednich podkomisji i komisji sejmowych, a w końcowej fazie już bezpośrednio. Zespół negocjacyjny „Solidarności” składał się z osób delegowanych przez KKP, OPSZ i Sieć. Z ramienia tej ostatniej w rokowaniach najczęściej uczestniczyli Edmund Kitłowski, Adam Swinarski, Bronisław Ziemianin i Tomasz Stankiewicz, rzadziej Edward Nowak, a incydentalnie Jacek Merkel i Jerzy Milewski. Pełne dramatycznych zwrotów negocjacje zakończyły się tzw. kompromisem sejmowym, zawartym w nocy z 21 na 22 IX 1981 r. (bez udziału pełnomocników Sieci) i wykraczającym poza ramy określone podczas pierwszej tury I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” (uchwała z 8 września). Zatwierdzenie kompromisu przez Prezydium KKP, obradujące przy braku kworum, otworzyło drogę do uchwalenia 25 września ustaw o przedsiębiorstwach państwowych i samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, ale spowodowało także ogromne kontrowersje w trakcie drugiej tury zjazdu, skutkujące krytyką zakresu decyzji i trybu jej podejmowania ze strony Prezydium KKP oraz zapowiedzią zorganizowania referendum mającego wymusić nowelizację obu ustaw (uchwały z 29 września i 3 października). Szerzej zob. S. Jakubowicz, Bitwa o samorząd 1980–1981, Londyn 1988, s. 131–163; J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 147–148, 153–155, 159–161, 153–164, 168, 198–203, 214–225, 241–244.

52 Śladem tego jest tekst Kierunki reformy gospodarczej, oprac. A. Swinarski, J. Ejsmont [właśc. Eysymontt], „AS” 1981, nr 38, s. 12.

53 Program NSZZ „Solidarność” uchwalony przez I Krajowy Zjazd Delegatów, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 29, wkładka, s. 2–4.

54 Mimo to dla PZPR-owskiego analityka jasne było, że ewentualna restytucja własności akcyjnej doprowadzić musi do „całkowitej reprywatyzacji” (M. Sorycz, Anarchosyndykalizm w działalności..., s. 81).

55 „Sieć systematycznie mięknie i spuszcza z tonu w ostatnich tygodniach” – oceniał w sierpniu 1981 r. Janusz Korwin-Mikke (Jedność czy kompromis. Głos megalomana, „Jedność” 1981, nr 37, s. 6). Stanowisko w kwestii docelowych typów własności wiodące zakłady zmodyfikowały w końcu lipca 1981 r.

56 Na temat nieetatystycznych, a zarazem nieprywatnych form własności zob. np. L. Balcerowicz, W stronę analizy własności [w:] idem, Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok, Warszawa 1997, s. 122–124.

57 Różne spojrzenia na tę kwestię zob. np. J. Osiatyński, Miejsce samorządu w polskiej gospodarce, „Krytyka” 1987, nr 23/24, s. 15–17; B. Błaszczyk, Klasyczne przedsiębiorstwo samorządowe a gospodarka rynkowa, Warszawa 1990, s. 62; S. Kurowski, Polityka gospodarcza PRL. Ujęcie modelowe. Cele, zasady, metody. Analiza krytyczna, Warszawa 1990, s. 318, 321–322.

58 Ustawa o przedsiębiorstwie społecznym. Projekt roboczy przygotowany przez sieć wiodących zakładów pracy, „AS” 1981, nr 19, s. 308; Uzasadnienie projektu ustawy o przedsiębiorstwie państwowym, „AS” 1981, nr 27, s. 310. Już w okresie III RP, jak się zdaje właśnie w związku z przywołanymi postulatami, jeden z dawnych konsultantów Sieci ocenił, że jej program zakładał „częściową prywatyzację mienia ogólnonarodowego” (S. Włodyka, Własność a reformy gospodarcze [w:] Obywatelskie inicjatywy ustawodawcze „Solidarności” 1980–1989. Materiały i projekty ustaw Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych „S” i Społecznej Rady Legislacyjnej, oprac. K. Barczyk, S. Grodziski, S. Grzybowski, Warszawa 2001, s. 574, 575). Zob. też C. Żuławska, Uwagi do projektu roboczego na temat ustawy o przedsiębiorstwach społecznych (SOZ NSZZ „Solidarność”). Dodatek do Protokołu [w:] ibidem, s. 399.

59 Zakres i kierunki reformy gospodarczej – zarys założeń, „AS” 1981, nr 16, s. 311.

60 Ustawa o przedsiębiorstwie..., s. 310; Propozycja stanowiska NSZZ „Solidarność” w sprawie reformy społeczno-gospodarczej, cz. 1, „AS” 1981, nr 34, s. 301, 302.

61 Cyt. za: M. Chodorowski, Sieć – rok 1981..., s. 34–35.

62 Zob. np. J. Beksiak, O reformie, „Niezależność” 1981, nr 14, s. 4; J. Lewandowski, J. Szomburg, Samorząd w dobie „Solidarności”. Współpraca samorządów pracowniczych Pomorza Gdańskiego na tle sytuacji w kraju w latach 1980–1981, Londyn 1985, s. 45–48.

63 Niekiedy taki zarzut stawiano całemu solidarnościowemu ruchowi samorządowemu. „Jesienią 1981 mówiono wręcz bez zażenowania, że »reforma samorządowa nie uratuje gospodarki«, wprost przeciwnie (sic!), ale za to umożliwi wyeliminowanie nomenklatury, stworzy forum walki politycznej, utoruje drogę stopniowej »autofinlandyzacji« Polski” (A. Walicki, Myśli o sytuacji..., s. 96; kursywa za źródłem cytatu).

64 O treści tego pojęcia zob. J. Kornai, Niedobór w gospodarce..., s. 410–414; idem, The Soft Budget Constraint, „Kyklos” 1986, t. 39, nr 1, s. 3–30.

65 Zakres i kierunki..., s. 311.

66 J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 189–190. Por. uwagi o związku między podażą pieniądza a poziomem cen autorstwa jednego z twórców monetaryzmu – Miltona Friedmana, The Quantity Theory of Money – A Restatement [w:] Studies in the Quantity Theory of Money, red. idem, Chicago 1956, s. 20–21.

67 W 1980 r. projekt Leszka Balcerowicza opublikowało Polskie Towarzystwo Ekonomiczne (w serii „Alternatywy rozwoju”). W niniejszym tekście korzystam z wydania z 1981 r.: [L. Balcerowicz], Reforma gospodarcza: główne kierunki i sposób realizacji [w:] Reforma gospodarcza. Propozycje, tendencje, kierunki dyskusji, red. R. Krawczyk, Warszawa 1981, s. 279–359.

68 Oprócz Balcerowicza w pracach zespołu uczestniczyli: Henryk Bąk, Barbara Błaszczyk, Marek Dąbrowski, Jerzy Eysymontt, Wincenty Kamiński, Stanisław Kasiewicz, Adam Lipowski, Ryszard Michalski, Andrzej Parkoła i Piotr Pysz. Korzystano też z materiałów opracowanych przez Sławomira Ludwikowskiego, Tomasza Gruszeckiego i Anny Mokrzysz-Olszyńskiej. Tylko niektóre z wymienionych osób pracowały w SGPiS.

69 Por. [L. Balcerowicz], Reforma gospodarcza..., s. 290, 300, 303–308, 315, 332–342, 347–353; Propozycja stanowiska NSZZ „Solidarność” w sprawie reformy społeczno-gospodarczej, cz. 2, „AS” 1981, nr 35, s. 309–311.

70 Łączył on poparcie dla polityki pełnego zatrudnienia z żądaniami „świadczeń socjalnych dla ludzi przejściowo pozbawionych możliwości pracy, opłacania kosztów nauki nowego zawodu w przypadku likwidacji nierentownych przedsiębiorstw, sprawnej pomocy w poszukiwaniu nowego zatrudnienia” (Program wyborczy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” [w:] Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie. Stenogramy posiedzeń: 7 listopada 1987, 18 grudnia 1988, 23 kwietnia 1989, oprac. M. Strasz, wstęp Geneza i historia Komitetu Obywatelskiego A. Friszke, Warszawa 2006, s. 360–361). Zob. też Informacja nr 12 (Biuro Informacyjne przy Lechu Wałęsie), Warszawa 1989, s. 3.

71 Uzasadnienie projektu..., s. 306.

72 Zakres i kierunki..., s. 311.

73 Mimo że wybrany na zjeździe do KK Jacek Merkel po wejściu do jej prezydium odpowiadał akurat za problematykę samorządu pracowniczego.

74 L. Goodwyn, Jak to zrobiliście? Powstanie Solidarności w Polsce, Gdańsk 1992, s. 446–447; M. Chodorowski, Sieć – rok 1981..., s. 69–70.

75 W. Kuczyński, Katastrofa i przebudzenie. (Polski problem gospodarczy w latach 1980–1981) [w:] idem, Agonia systemu, Warszawa 1996, s. 176. Tezy o quasi-kapitalistycznym wymiarze programu Sieci próbowałem dowodzić w: J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 265–275. Zob. też uwagi o transformacyjno-rynkowej roli samorządów pracowniczych w systemie socjalistycznym oraz kamuflowaniu kapitalistycznych aspiracji przez opozycję demokratyczną w krajach bloku wschodniego: P. Kuczyński, Dwa modele świadomości politycznej robotników: analiza ruchu społecznego w okresie 1980–1981 [w:] Demokracja i gospodarka, red. Witold Morawski, Warszawa 1983, s. 483; M. Glenny, The Rebirth of History, London 1990, s. 191.

76 Dzięki m.in. konwersji gospodarki na cele konsumpcyjne (przesunięciom w bieżącej produkcji, sferze zaopatrzenia, kierunkach inwestycji, handlu zagranicznym, rozmieszczeniu siły roboczej), ograniczeniu popytu przez stopniowe uwolnienie cen (zarówno detalicznych, jak i zaopatrzeniowych), wynegocjowaniu dziesięcioletniego moratorium na spłatę długów zagranicznych (zamrażającego raty, odsetki i naliczanie odsetek) i zaciągnięciu nowych kredytów na Zachodzie (na import inwestycyjny i konsumpcyjny). Por. S. Kurowski, Wyjście z kryzysu – program alternatywny, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 37, s. 4; Aneks do Uchwały programowej I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”. Materiały dyskusyjne do III części programu: Związek wobec kryzysu i reformy gospodarczej. Propozycja nr 2: Ocena rządowego programu wyjścia z kryzysu, oprac. S. Kurowski, G. Palka, W. Adamczak, Z. Karwowski [faktycznie S. Kurowski], „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 29, s. 13–14 (wkładka); S. Kurowski, Jeszcze o programie alternatywnym (w odpowiedzi red. Stanisławowi Albinowskiemu), „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 43, s. 4.

77 Kryzysu nie da się pokonać „metodą centralizmu nakazowo-rozdzielczego [...]. Optymalnej alokacji może dokonać tylko system samodzielnych przedsiębiorstw działających według rynku jako tako konkurencyjnego” (S. Kurowski, Wyjście z kryzysu..., s. 4).

78 Z takimi postulatami Kurowski zaczął występować jeszcze przed końcem 1980 r.; zob. Co można zrobić natychmiast?, „Tygodnik Powszechny” 1980, nr 40, s. 4–5; S. Kurowski, Co Zachód może zrobić dla Polski?, „Kultura” (Paryż) 1981, nr 1/2, s. 9–10; idem, Plan rządowy i społeczna alternatywa, „Głos” 1981, nr 1, s. 43–45. Teksty opublikowane w „Kulturze” i „Głosie” powstały – odpowiednio – w listopadzie i grudniu 1980 r.

79 [S. Kurowski], Przyczyny i charakter przełomu społecznego w Polsce [w:] idem, Od Sierpnia do Grudnia, Warszawa 1985, s. 87.

80 [S. Kurowski], Czy socjalizm jest reformowalny? [w:] ibidem, s. 45–47; [idem], Przyczyny niepowodzeń wdrażania reform gospodarczych w Polsce [w:] ibidem, s. 54.

81 [S. Kurowski], „Solidarność” wobec aktualnej sytuacji gospodarczej [w:] idem, Od Sierpnia..., s. 113.

82 Aneks do Uchwały..., s. 13.

83 Przeliczenia własne na podstawie „Rocznika Statystycznego GUS” 1981, s. 64 (tabl. 1), 299 (tabl. 1).

84 S. Kurowski, Jeszcze o programie..., s. 4.

85 Idem, Wyjście z kryzysu..., s. 4.

86 Idem, Co Zachód..., s. 9; idem, Komu pomagać i jak?, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 15, s. 8.

87 Stanowisko Grupy Negocjacyjnej Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” ds. Programu Stabilizacji i Rekonstrukcji Gospodarki w sprawie pożądanych kierunków i sposobów przeprowadzenie reformy gospodarczej opracowane przez Stefana Kurowskiego, przedstawione w rozmowach z delegacją rządową 21 maja 1981 r. [w:] Sprawy gospodarcze..., s. 344.

88 Por. S. Kurowski, Uwagi do projektu ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego, „AS” 1981, nr 16, s. 401–402; idem, Uwagi o projekcie ustawy o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (skrót), „Wiadomości Dnia” 1981, nr 102, s. 1; idem, Projekt opinii ustawy o przedsiębiorstwie państwowym (skrót), „Wiadomości Dnia” 1981, nr 105, s. 2.

89 Koncepcje własności samorządowej i inne konkretyzacje idei samorządności pracowniczej bywały wiązane z tradycją socjalistyczną bądź kolektywistyczną ze względu na zawarty w nich aspekt wspólnotowości. B. Łagowski, Filozofia rewolucji czy filozofia państwa, „Zdanie” 1982, nr 3, s. 3; S. Ernest [ps.], Misja Solidarności, „Aneks” 1984, nr 34, s. 120–122; P. Wierzbicki, Myśli staroświeckiego Polaka, Gdańsk 1986, s. 65; M. Zieliński, Co nam zostało z tych lat? O ekonomicznej ideologii Solidarności, „Res Publica Nowa” 1993, nr 7/8, s. 24; Lech Mażewski, Longin Mażewski, Solidarność a spór o model polskiego kapitalizmu [w:] Solidarność a wychodzenie Polski z komunizmu. Studia i artykuły z okazji XV rocznicy powstania NSZZ Solidarność, Gdańsk 1995, s. 144, 146; J. Baczyński, Rzeczpospolita samorządna [w:] Rewolucja Solidarności. Polska od Sierpnia 1980 do Grudnia 1981, „Polityka” 2005, nr 4, s. 86–88. Zob. też przypisy 15–21.

90 Por. S. Kurowski, Co Zachód..., s. 9; idem, Plan rządowy..., s. 43–45; idem, Reforma cen za cenę reformy. Referat wygłoszony w dn. 28.06.1981 r. na Krajowej Konferencji ds. Cen Żywności zorganizowanej przez NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 34, s. 5; Stanowisko Grupy..., s. 341–344.

91 S. Kurowski [w:] Program związku. Dyskusja, „Niezależność” 1981, nr 129, s. 4; Prof. Stefan Kurowski na posiedzeniu KKP w dniu 11 sierpnia 1981, „Wiadomości Dnia” 1981, nr 167, s. 2; S. Krukowski, Przez wolne wybory do suwerenności narodu. Wykład dr. Stefana Kurowskiego, „Wiadomości Dnia” 1981, nr 234, s. 1–2.

92 Zob. J. Luszniewicz, A. Zawistowski, Wstęp..., s. 44; Program prof. S. Kurowskiego. Za i przeciw, „Wiadomości Dnia” 1981, nr 204, s. 1–2; Odpowiedź, oprac. S. Blumsztajn, Z. Gach, „Głos Wolny” 1981, nr 18, s. 3; S. Kurowski, Odpowiedź na „List do doradców i ekspertów ekonomicznych NSZZ »Solidarność«”, „Polityka” 1981, nr 33, s. 8; [S. Kurowski], Przyczyny niepowodzeń..., s. 88. „Tygodnik Solidarność” wydrukował teksty Kurowskiego dwukrotnie (Inspiracje i źródła programu. W sprawie tez programowych „Solidarności” (1), nr 4, s. 5 oraz Wartości ideowe. W sprawie tez programowych „Solidarności” (2), nr 5, s. 9).

93 J. Michałowski, Wywiad z Profesorem Stefanem Kurowskim [w:] Od socjalizmu do gospodarki rynkowej. Księga dedykowana Profesorowi Stefanowi Kurowskiemu, red. T. Gruszecki, Lublin 2000, s. 32; Sprawy gospodarcze..., s. 311, 344; W. Kuczyński, Burza nad Wisłą..., s. 179, 183; Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”. Posiedzenie w dniach 11–12 grudnia 1981 r., oprac. T. Tabako, wstęp A. Paczkowski, Warszawa 2003, s. 367.

94 Szczegóły zob. J. Luszniewicz, A. Zawistowski, Wstęp..., s. 42–43.

95 J. Beksiak, O reformie..., s. 4; idem, Opinia w sprawie reformy gospodarczej w Polsce, „AS” 1981, nr 4, s. 301––302; idem, Cena reformy gospodarczej, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 1, s. 10.

96 Lista sygnatariuszy zob. przypis 43.

97 Deklaracja na rzecz..., s. 4.

98 „Rynek kapitałowy wywiera wpływ na wszystkie główne filary socjalistycznego systemu gospodarczego: (1) na planowanie centralne rozumiane jako projektowanie ex ante przyszłej fizycznej struktury gospodarki; (2) na mechanizm podziału zarówno w sensie globalnego podziału produktu narodowego na spożycie i akumulację, jak i w sensie uprawomocnienia niezwiązanych z pracą czynników podziału dochodu pomiędzy różne jednostki i grupy; (3) na stosunki własności. Ten ostatni problem staje się szczególnie złożony [...]. Sprawy nie da się już rozpatrywać z punktu widzenia społecznego charakteru zintegrowanej własności państwowej; trzeba wprost postawić kwestię praktycznej wartości takiego zintegrowania praw własnościowych w skali ogólnonarodowej [...], potrzebne jest gruntowne zredefiniowanie rozdziału praw własnościowych między państwem w roli właściciela a pojawiającym się na rynku kapitałowym przedsiębiorcą, ponoszącym ryzyko i odpowiedzialność. To oddzielenie państwa od przedsiębiorstw musi iść ręka w rękę z pełnym rozdzieleniem samych przedsiębiorstw. Wtedy powstaje problem, czy – lub w jakim stopniu – stanowiące własność państwa twory w ogóle nadają się do występowania na rynku kapitałowym” (W. Brus, Od rewizjonizmu do pragmatyzmu. Szkic do autoportretu „ekonomisty – zwolennika reformy” [w:] Zachodni spór o socjalizm rynkowy. Wybór tekstów, red. T. Kowalik, tłum. H. Hagemejer, Warszawa 1991, s. 130–131).

99 Uwagi do projektu ustawy o związkach zawodowych, „AS” 1981, nr 19, s. 312.

100 J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 256.

101 Ibidem, s. 16, 256; M. Chodorowski, Sieć – rok 1981..., s. 69.

102 Za niemożliwe do przeprowadzenia uznano także wystąpienie z Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej oraz pozbawienie władzy PZPR. L. Balcerowicz, Reforma gospodarcza – główne kierunki i sposoby realizacji, Warszawa 1980, s. 2–3. Fragmentu o samoograniczających założeniach poczynionych przez zespół Balcerowicza brak w cytowanym wcześniej zbiorze pod red. Rafała Krawczyka (zob. przypis 67). Nie miał racji Michał Zieliński, oceniając, że „pierwszy plan Balcerowicza był typowym programem socjalistycznym opartym na tzw. społecznej własności środków produkcji”. W rzeczywistości projekt z 1980 r., choć nie przewidywał prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, zdecydowanie podkopywał własnościowe status quo (podobnie jak inne gospodarcze i polityczne imponderabilia socjalizmu). Por. M. Zieliński, Co nam zostało..., s. 24; J. Luszniewicz, Solidarność, samorząd..., s. 55–59.

103 Samorządy reformują gospodarkę. Wywiad z Jerzym Strzeleckim – współpracownikiem OBS, „Wiadomości Dnia” 1981, nr 146, s. 1. Zob. też relację Jacka Merkla z kwietnia 1991 r. [w:] M. Chodorowski, Sieć – rok 1981..., s. 69–70.

104 A. Romański [M. Dzielski], Jak zachować władzę w PRL. Życzenia noworoczne Adolfa Romańskiego dla por. Jerzego Borewicza, „Merkuryusz Krakowski i Światowy” 1986, nr 6, s. 28–43. Rekompensatą dla PRL-owskiego reżimu za zgodę na przejście do kapitalizmu miało być również czasowe zachowanie politycznego autorytaryzmu.

105 W.W. Wiśniewski, Biogram Mirosława Dzielskiego [w:] M. Dzielski, Odrodzenie ducha – budowa wolności. Pisma zebrane, Kraków 1995, s. 827. We wrześniu 1981 r. Dzielski kandydował bez powodzenia przeciwko Januszowi Onyszkiewiczowi na stanowisko rzecznika prasowego KKP.

106 Szczegóły zob. M. Dzielski, S. Jurczak, M. Kania, Z. Wagner, Program działania Komisji Robotniczej Hutników w dziedzinie społeczno-ekonomicznej – ruch spółdzielczy [w:] M. Dzielski, Odrodzenie ducha..., s. 799–804; L. Kuzaj, Robota w bazie. Wywiad z Mirosławem Dzielskim, ekspertem Komitetu Robotniczego Hutników przy Hucie im. Lenina, „Universitas” 1981, nr 6, s. 6–12; M. Dzielski, Odpowiedź rzecznika prasowego Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Małopolska na artykuł redakcyjny w Gazecie Krakowskiej „Kiedy znów ujawni się Centrum?”, „Universitas” 1981, nr 7, s. 52–57.

107 Wyczerpującą analizę poglądów Dzielskiego przedstawił S. Drzyżdżyk, Chrześcijaństwo i liberalizm. Mirosława Dzielskiego koncepcja liberalizmu chrześcijańskiego, Bielsko-Biała 2000.

108 Korespondują z tym uwagi Pétera Kendego na temat horyzontu programowego rewolucji węgierskiej 1956 r. Oceniał on, „że obecność Sowietów – lub w każdym razie, nawet po ewentualnym zwycięstwie, przytłaczająca bliskość i status supermocarstwa ZSRR – wywoływała pewien rodzaj autocenzury w wypowiedziach (i może nawet w myślach) niekomunistycznych uczestników rewolucji. W ślad za głównymi ideami owego czasu, ta autocenzura skłaniała do myślenia w kategoriach socjalistycznych lub »trzeciej drogi« i odrzucania kapitalistycznych metod produkcji oraz prywatnej własności, poza sektorem rolniczym” (P. Kende, Posłowie [w:] Rewolucja węgierska 1956 r. Reformy, bunt i represje 1953–1963, red. G. Litván, tłum. J. Stawiński, Warszawa 1996, s. 230).

109 A. Touraine, J. Strzelecki, F. Dubet, M. Wieviorka, Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980–1981, tłum. A. Krasiński, Warszawa 1989, s. 70.

110 Szerzej zob. J. Luszniewicz, Ewolucja koncepcji ekonomicznych liberałów gdańskich na łamach „Przeglądu Politycznego” w latach 1983–1989 (na tle ogólnopolskim), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 2, s. 179–209.

111 Zob. np. L. Balcerowicz, W poszukiwaniu paradygmatu gospodarki. Referat na ogólnopolską konferencję naukową nt. „Model a praktyka reformy gospodarczej”, Lublin 1983, s. 1–5, 18–20; idem, Uwagi o prywatnej własności, „Studia Filozoficzne” 1986, nr 4, s. 105–125; J. Strzelecki, Wizja Fryderyka von Hayeka, „Przegląd Polityczny” 1985, nr 5, s. 56–58; T. Gruszecki, Pięć tez o prywatyzacji gospodarki realnego socjalizmu, „Krytyka” 1986, nr 21, s. 259–270; idem, O nową reformę gospodarczą, „Tygodnik Mazowsze” 1986, nr 186, s. 1, 3–4; J. Merkel, Jest reforma gospodarcza, czy jej nie ma? – rozmowa z Jackiem Merkelem, „Przegląd Polityczny” 1986, nr 7, s. 73, 76–79, 86. Śladem dawnych preferencji środowiska sieciowego był pomysł Tomasza Gruszeckiego, aby w przypadku większości przedsiębiorstw państwowych faza własności samorządowej stanowiła przygotowanie do ich prywatyzacji – z wyjątkiem przedsiębiorstw „typu infrastrukturalnego”, mających przejść w posiadanie samorządów docelowo (T. Gruszecki, Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych, Warszawa 1990, s. 11–12).

112 Zob. np. H. Janczak [S. Kurowski], Reforma gospodarcza w PRL. Trzecie podejście, Warszawa 1986, s. 49, 60. W następnym roku Kurowski należał do inicjatorów głośnej deklaracji propagującej rozwój prywatnej przedsiębiorczości – Karta Prywatnej Przedsiębiorczości Gospodarczej (przyjęta na konferencji naukowej na temat „Prywatny sektor pozarolniczy w gospodarce PRL” zorganizowanej przez Sekcję Ekonomii Wydziału Nauk Społecznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą w kwietniu 1987 r.), „Zeszyty Naukowe KUL” 1987, nr 2, s. 137–139. Po 1989 r. stopniowo nabierał wątpliwości co do społecznej skuteczności liberalnej wersji kapitalizmu (J. Michałowski, Wywiad z Profesorem..., s. 36–37).

113 Nie oznacza to, że wśród kadry przywódczej, ekspertów i mas członkowskich reaktywowanej w 1989 r. „Solidarności” nie było zwolenników własności samorządowej; zob. R. Chwedoruk, Socjaliści z Solidarności w latach 1989–1993, Warszawa 2004, passim.

114 D. Ost, Klęska Solidarności. Gniew i polityka w postkomunistycznej Europie, tłum. H. Jankowska, Warszawa 2007, passim; T. Kowalik, Systemy gospodarcze..., s. 294–296, 315–316; A. Walicki, Jak robotników zdradziły elity, „Gazeta Wyborcza” 2006, nr 84, s. 20.

115 J. Skórzyński, Opozycja i socjalizm. Horyzonty programowe myśli niezależnej lat siedemdziesiątych [w:] idem, Od Solidarności do wolności, Warszawa 2005, s. 129.

116 W. Baka, U źródeł wielkiej transformacji, Warszawa 1999, s. 49, 51, 64–65, 66–67; L. Mażewski, Posttotalitarny autorytaryzm PRL 1956–1989. Analiza ustrojowopolityczna, Warszawa – Biała Podlaska 2010, s. 13, 96–97, 155–167.

Rafał Chwedoruk

Program Samorządnej Rzeczypospolitej

Uwarunkowania debaty programowej w ruchu solidarnościowym

Działalność programotwórcza stanowi fundament każdego ruchu społecznego. Negacja zastanej rzeczywistości, koncepcje zmiany społecznej oraz projekcje przyszłego modelu organizacji życia zbiorowego towarzyszyły także ruchowi solidarnościowemu w jego pionierskich latach. Było to możliwe dzięki temu, że członkowie związku czuli się podmiotem uprawnionym do decydowania o sprawach państwa i narodu, na różnych szczeblach organizacji podejmowali działania świadczące o przyjęciu roli suwerena, uprawnionego i zdolnego do podejmowania decyzji np. o losie danego przedsiębiorstwa. Jak zauważył jeden z liderów mazowieckiej „Solidarności”, związek jako ruch społeczny zajmował się wszystkim1. „Solidarność” w skali całego kraju i wszystkich swych szczebli od samego początku wyzwoliła olbrzymią społeczną energię. Tysiące Polaków traktowały związkowe struktury jako substytut państwa, postrzegając je jako instytucję zdolną np. wymusić na formalnej władzy korzystne dla obywateli decyzje2. „Solidarność jest zalążkiem nowych więzi społecznych, nowego porządku społecznego, który urzeczywistni się, w miarę jak ruch ukształtuje swą strukturę, powołując do życia swe instytucje społeczne” – stwierdzał jeden z uczestników debaty programowej w związku, ukazując horyzont oczekiwań3. Wytworzyła się swoista przestrzeń konstruktywizmu. Wielkie społeczne nadzieje wiązane z sierpniowym przełomem znajdowały odzwierciedlenie w intelektualnym życiu organizacji oraz w kreśleniu ideowych wizji i programów w licznych kręgach związku i jego otoczenia. Pojawiło się poczucie swobody myślenia i wypowiedzi, skrócił się dystans między sferą refleksji i czynu4.

Czynnikiem wzmacniającym konstruktywistyczne nadzieje, pokazującym naturalny dla ruchu społecznego optymizm w ocenie perspektyw zmiany społecznej, była struktura demograficzna związku. „Solidarność” generalnie była dziełem młodego pokolenia robotników w PRL, generacji, która wkroczyła w życie zawodowe w latach siedemdziesiątych. Wysoki poziom fachowości, wykształcenie techniczne uwrażliwiały na absurdy gospodarki i (z czasem) systemu politycznego. Jednocześnie młody wiek zwiększał potencjał bezkompromisowości. Warto pamiętać o szczególnej roli młodych pokoleń w różnych ruchach społecznych na przestrzeni dziejów5.

Takie uwarunkowania demograficzne potwierdzał skład społeczny I Krajowego Zjazdu Delegatów, a więc organu związku, który formalnie przyjmował program. Większość delegatów wywodziła się spośród robotników, nadreprezentowani wśród nich byli zatrudnieni w wielkich i średnich przedsiębiorstwach. Delegatów cechował także wysoki cenzus wykształcenia oraz młody wiek – ponad 80 proc. z nich nie przekraczało 45 roku życia6.

Specyfiką „Solidarności” był jej bezprecedensowy demokratyzm. Dotyczył on zarówno nieformalnego działania, jak i formalnych procedur, i to na wszystkich szczeblach związku7. Nie inaczej było z samym zjazdem. „Solidarność” w znacznej mierze stanowiła medium reprezentacji interesów i poglądów załóg zakładów pracy. Wybierani członkowie różnych organów statutowych byli postrzegani jako delegowani, a nie w pełni samodzielni względem swych wyborców8. Dobrze oddaje to wypowiedź jednego ze zjazdowych mówców: „każdy działacz, tj. przewodniczący, czy Wałęsa, czy którykolwiek inny, musi być dwa razy w miesiącu w tym wydziale, skąd wyszedł”9. Przebieg kongresu również świadczył o demokratyzmie i egalitaryzmie. Jak wspominał jeden z doradców związku uczestniczący w pracach programowych – „zjazd nie uznaje autorytetów i dogmatów”, aprobuje zaś rzeczowość i zwięzłość10. Warto też wspomnieć o ideale jawności. Wyrastająca ze sprzeciwu wobec doświadczenia lat siedemdziesiątych, m.in. powszechnego przeświadczenia Polaków o ukrywaniu przez władze prawdy o stanie państwa, „Solidarność” na różnych swych szczeblach dbała o pełną jawność życia związkowego.

Był to ruch animowany przede wszystkim przez robotników; większość członków „Solidarności” identyfikowała ją jako związek zawodowy. Korelowała z tym nieufność do niektórych nierobotniczych warstw społecznych, postrzeganych jako np. uległe względem władz państwowych. Problem ten dotyczył przede wszystkim relacji z inteligencją. W obrębie struktur związku jego uzewnętrznieniem stała się rola tzw. doradców, czyli popierających „Solidarność” ekspertów, głównie ze świata nauki. Obawy o manipulowanie związkiem i autonomizację nierobotniczych doradców wzmacniały mechanizmy społecznej kontroli wewnątrz „Solidarności”.

Potwierdziły to obrady zjazdu i same prace programowe. Przejawem napięcia i obaw przed perspektywą alienacji elit przywódczych była podczas kongresu sprawa stanowiska Prezydium Krajowej Komisji Porozumiewawczej z 22 września 1981 r. wobec ustawy o samorządzie zakładowym, którego sposób przyjęcia został przez zjazd skrytykowany11. Natomiast podczas obrad Komisji Programowej toczono spór m.in. o to, czy dokonana redakcja tekstu nie zmieniła jego treści12.

„Solidarność” była przede wszystkim ruchem społecznym (tak też definiowała tożsamość uchwała programowa już w pierwszej swej części, gdy była mowa otwarcie o „wielkim ruchu społecznym”13), a więc zjawiskiem ex definitione dynamicznym, zmiennym, mającym tendencje do nieformalności, przepełnionym spontanicznością i żywiołowością. Spontaniczność działań emanowała z niższych szczebli w górę struktury związku14. Program ruchu społecznego niekoniecznie jest wyraźnie skodyfikowaną, zamkniętą doktryną, tworzoną np. przez wąską grupę ideologów. W większym stopniu chaos, płynność, pluralizm zdają się atrybutami programów ruchu społecznego.

Jednakże przestrzeń konstruktywizmu miała swoje ograniczenia. Ruch solidarnościowy musiał godzić pluralizm z jednością15. Związkowcy potępiali wszelkie partykularyzmy wewnętrzne, obawiali się dyferencjacji ruchu z powodu czy to odmienności ideowych, czy różnicy interesów. Podziały postrzegali jako możliwy instrument manipulowania związkiem z zewnątrz. Obawiano się osób i opinii odbiegających od dominującego trendu. Jedność uznawano za broń przeciw dyktaturze, tak jak atomizacja społeczeństwa była orężem rządzących przeciw obywatelom16. „Solidarność” powielała tu doświadczenie rewolucji francuskiej i ówczesnych idei pełnej suwerenności ludu, a także wiary w istnienie ponadjednostkowej, ponadgrupowej woli powszechnej. Wola większości w ramach demokratycznego porządku podlegała wręcz sakralizacji, była autorytetem bezwzględnym17. W tym sensie demokracja w „Solidarności” miała nieliberalny charakter, stawiając na prymat ogółu i wspólnotę celu18.

Warto zwrócić uwagę także na paradoks różnych doktryn wolnościowych, odwołujących się do idei samorządności. Oto bowiem internalizacja wizji zmiany społecznej, demontażu starego porządku i ustalania nowego ładu opiera się na wierze w plastyczność rzeczywistości, zachęca do kreślenia przez podmiot myśli politycznej mniej czy bardziej dokładnej wizji przyszłych stosunków społecznych. Tymczasem imperatyw
samorządności wiedzie w nieco inną stronę, zakładając nolens volens, że to nie aprioryczna, konstruktywistyczna wizja, ale sami obywatele wedle własnej woli będą kształtować nową rzeczywistość.

W przypadku „Solidarności” szczególną okolicznością były zewnętrzne ograniczenia polityczne. Fakt, że cały związek pozostawał w stanie permanentnego napięcia między dążeniem do zmian a wymogiem samoograniczenia, znalazł odbicie w programie19. Ze względu na realia ustrojowe, polityczną kontrolę komunikacji społecznej, cenzurę itp. usiłujący legalnie działać ruch musiał wypracować specyficzny język, którego forma pozwalałaby prezentować treść de facto sprzeczną z porządkiem ustrojowym, odzwierciedlającą myślenie związkowców, ale zarazem będącą de iure akceptowalną dla władz i niesprawiającą wrażenia antyustrojowej. Pokłosiem tego strategicznego ograniczenia stało się stwierdzenie zawarte w drugiej części programu – „odpowiedzialność nakazuje nam dostrzegać układ sił, jaki powstał w Europie po II wojnie światowej” – i zapewnienie o nienaruszaniu sojuszy.

Stąd myśl polityczna „Solidarności” jako ruchu społecznego, co pokazała także Samorządna Rzeczpospolita, to program otwarty, pełen świadomych i nieświadomych niedopowiedzeń. Jak podsumowywał Krzysztof Czabański – „program związku jest właściwie katalogiem rudymentarnych problemów z zakresu życia publicznego, państwowości, systemu władzy, praworządności i innych spraw [...] w interesie normalnego funkcjonowania całego kraju. Jest program raczej zbiorem celów niż dokładną instrukcją działania”20. Dziedzictwo ideowe „Solidarności” nieprzypadkowo zatem pozostaje do dziś podatne na reinterpretacje.

Przyjęcie uchwały programowej stanowiło jeden z kluczowych punktów I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”. Odbywał się on w szczególnym momencie. Ruch solidarnościowy miał za sobą ponad rok legalnego istnienia. Obejmował swoimi wpływami cały kraj, skupiając wielomilionową rzeszę członków. Od wiosny 1981 r. sytuacja polityczna w kraju nabrała znacznej dynamiki. Narastały konflikty między różnymi strukturami związku a PZPR. Samym obradom zjazdu „Solidarności” towarzyszyło kilka głośnych lokalnych konfliktów z władzami, m.in. w kopalni „Szczygłowice”21. Związek jako całość mimo fluktuacji nastrojów społecznych radykalizował się, a zarazem przeżywał apogeum rozwoju jako organizacja społeczna. Kwitło jego życie wewnętrzne. Wyraźne stały się w tak wielkim ruchu społecznym różnice, dotyczące np. taktyki działania, można też mówić o pojawieniu się zalążków zróżnicowania ideowego w niektórych środowiskach aktywistów związkowych czy opozycji politycznej.

Jadwiga Staniszkis analizowała, że od marca 1981 r. związek przeżywał kryzys tożsamości, wynikający z tego, iż siła polityczna nie dawała mu wpływu na gospodarkę. Zjazd przypadł na fazę usiłowań przełamania tego kryzysu22. Jak zauważał jeden z liderów regionu łódzkiego, Grzegorz Palka, związek stanął przed niebezpieczeństwem bezwładnego dryfu. Uchwalenie programu miało być ratunkiem, przejściem do ofensywy przede wszystkim za sprawą idei samorządności23. „»Solidarność« jako ruch społeczny na rzecz rewindykacji praw obywatelskich i podnoszenia jakości nas wszystkich nie może uchylać się od rozwiązywania problemów natury politycznej, gospodarczej i ogólnospołecznej” – instruowano przed zjazdem delegatów z Małopolski24.

Droga do Samorządnej Rzeczypospolitej – powstawanie programu

Prace programotwórcze w „Solidarności” trwały od pierwszych miesięcy 1981 r. Stało się tak na mocy decyzji Krajowej Komisji Porozumiewawczej, która powołała w styczniu Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych, mający na celu działalność edukacyjno-szkoleniową i programotwórczą. Jego odpowiedniki pojawiły się na poziomie regionów. Przy OPSZ powołano Radę Programowo-Konsultacyjną z Bronisławem Geremkiem na czele oraz Wiesławem Chrzanowskim i Andrzejem Tymowskim jako jego zastępcami25.

Dyskusja programowa na dobre rozpoczęła się po przygotowaniu przez Radę Programowo-Konsultacyjną tez programowych pod tytułem Kierunki działania związku w obecnej sytuacji kraju. 25 lutego tekst ten został przedyskutowany przez KKP i przedstawiony do rozesłania do komisji zakładowych. Składał się z pięciu części, poświęconych odpowiednio systemowi wartości, kwestiom politycznym, gospodarce, „gwarancjom na przyszłość” oraz funkcjonowaniu samego związku. Rodowód wyprowadzono z ogólnie nazwanej „tradycji ruchu robotniczego” oraz doświadczeń społecznych protestów 1956, 1970 i 1976 r. Projekt programu starał się łączyć wartości chrześcijańskie – uosabiane przez krzyż, patriotyczne – symbolizowane przez orła z godła państwowego oraz robotnicze – wiązane z datą 1 maja. Inaczej mówiąc, syntezowano demokratyczne wartości polityczne, etykę chrześcijańską, tradycje narodowe oraz socjalistyczną myśl społeczną.

Tezy programowe dotarły do szerokiej opinii publicznej dzięki publikacji na łamach „Tygodnika Solidarność” w kwietniu 1981 r.26 Spotkały się z gwałtownym atakiem ze strony periodyków związanych z władzami PRL. Akcentowały one przede wszystkim fakt pominięcia kierowniczej roli PZPR. Popierający władze PRL komentatorzy uznawali to wszystko za kolejny akt ujawnienia przez związek ambicji politycznych27.

Natomiast w „Tygodniku Solidarność” na kanwie tez programowych głos zabrali bliscy ruchowi intelektualiści, m.in. Stefan Kurowski28, Jerzy Osiatyński29, Stefan Kisielewski30. Elementy dyskusji nad tezami pojawiły się także w innych periodykach związkowych31. Wewnątrzzwiązkowi krytycy zwrócili uwagę np. na brak diagnozy kryzysu (Jadwiga Staniszkis) tudzież brak konkretnych rozwiązań, niebezpieczeństwo redukcji programu do zagadnień etycznych (Seweryn Jaworski)32.

W lipcu, już pod egidą Komisji Zjazdowej, powołano trzy zespoły programowe paralelne z metodyką prac programowych OPSZ. Pierwszy z nich podjął problematykę struktury i życia związku, drugi zagadnienia polityki społecznej, trzeci zaś życia publicznego. Zadecydowano dodatkowo o animacji ośmiu grup tematycznych w pierwszym zespole, aż trzynastu w drugim oraz dwu („Związek wobec władzy państwowej i samorządu terytorialnego” oraz „Prawa i wolności obywatelskie”) w trzecim33, jak się zresztą miało okazać – najważniejszym. W drugim numerze wydawanego w sierpniu w Gdańsku „Biuletynu Zjazdowego” OPSZ przedstawił propozycje programowe dla wszystkich trzech zespołów. Tekst na temat struktury i działania związku przygotował Jacek Kurczewski z Warszawy34, na temat polityki społecznej członkowie wrocławskiego OPSZ Ryszard Paluch i Aureliusz Pędziwol35, o relacjach z władzą i samorządzie lokalnym pisał zaś Jerzy Stembrowicz36. Tezy z kwietnia po przeróbkach stały się podstawą pracy pierwszej tury krajowego zjazdu37.

Zjazd związku odbywał się w dwu turach – od 5 do 10 września oraz od 26 września do 7 października 1981 r. Dyskusję programową przewidywano na drugą część pierwszej tury – trzy jednogodzinne sesje. Po nich Komisja Programowa miała między turami przygotować ostateczny projekt38. Dyskusja programowa podczas głównych obrad cechowała się w istocie dychotomiczną strukturą. Z jednej strony została wyodrębniona w przewidywanym porządku obrad, z drugiej ideowo-programowy charakter miały liczne wystąpienia delegatów i rezolucje zjazdu podejmowane poza formalną dyskusją programową. Kontekst zjazdowi i dyskusji programowej nadała przyjęta trzeciego dnia obrad deklaracja zawierająca twierdzenie o politycznych uwarunkowaniach kryzysu gospodarczego oraz hasło wolnych wyborów do sejmu i samorządu terytorialnego39.

Czwartego dnia obrad jeden z delegatów Regionu Środkowo-Wschodniego zgłosił wniosek o przyjęcie projektu tez programowych do dyskusji w regionach przed drugą turą. Delegatom przedstawiono trzy dokumenty. Przyjęto i skierowano do dalszej dyskusji dokument przygotowany przez Region Dolny Śląsk, z sugestią uzupełnienia go o kilka wątków, m.in. kwestię wolnych wyborów do sejmu40.

Natomiast już od drugiego dnia zjazdu istniała Komisja Programowa. Jej przewodniczącym został Bronisław Geremek, sekretarzem zaś Jerzy Milewski z Gdańska. Dyskusję programową rozpoczęło wystąpienie Arnolda Kęsika z regionu gorzowskiego41. Zjazd powołał także trzynaście zespołów programowych jako podkomisji Komisji Programowej42. Na czele każdej z nich postawiono dwójkę koordynatorów.

Tabela 1. Zespoły programowe I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”

Numer
zespołu

Nazwa

Koordynatorzy

I

Demokracja i formy działania związkowego

Lech Różański,Tadeusz Kemnitz

II

Organizacja związku

Witold Zalewski, Jan Seń

III

Informacja, szkolenie, prace opiniodawczo-doradcze

Andrzej Porawski,Jerzy Lasocki

IV

Negocjacje, akcje protestacyjne, porozumienia

Mieczysław Malczyk, Janusz Grzelak

V

Stabilizacja gospodarki, reforma gospodarcza, samorząd pracowniczy

Ryszard Bugaj,
Jacek Merkel

VI

Rynek, ceny, koszty utrzymania

Jadwiga Szczeskiewicz, Jan Rulewski

VII

Praca i zaopatrzenie, płace, ochrona pracy, prawo pracy

Piotr Ejsmont, Krystyn Murat

VIII

Człowiek i środowisko – polityka społeczna

Krzysztof Görlich,Michał Gerwel

IX

Prawa obywatelskie i praworządność

Zbigniew Romaszewski, Włodzimierz Blajerski

X

Edukacja i kultura narodowa

Jan Waszkiewicz, Mirosław Borusiewicz

XI

Związek wobec władz państwowych i PZPR

Lech Kaczyński, Aleksander Małachowski

XII

Związek i inne ruchy społeczne

Jan Bartczak, Wiesław Jankowski

XIII

Środki masowego przekazu

Jerzy Kropiwnicki, Marek Markiewicz

Źródło: opracowanie własne.

Najwięcej chętnych do pracy znalazło się w zespole „Związek wobec PZPR”, natomiast zespoły poświęcone polityce gospodarczej i społecznej cieszyły się najmniejszym zainteresowaniem, w tym także podkomisja podnosząca problem samoidentyfikacji „Solidarności”, nazwana „Związek, a może ruch społeczny?”43. Komisja i jej odnogi pracowały między turami44. Wedle oceny przewodniczącego Komisji Programowej wzięło w nich udział w różny sposób kilkuset delegatów na zjazd oraz ekspertów45. Natomiast spośród członków komisji i zespołów programowych w pracach między turami uczestniczyła połowa46. Szczególne role w komisji odgrywali jej przewodniczący, a także Tadeusz Mazowiecki, Andrzej Wielowieyski, w wymiarze organizacyjnym zaś Jerzy Milewski47.

Prace programowe komisji i jej zespołów w praktyce skoncentrowano w trzech grupach tematycznych – jednej poświęconej strukturze i funkcjonowaniu samego związku, drugiej obejmującej problematykę polityki społecznej i gospodarczej oraz trzeciej dotyczącej szeroko pojętego życia publicznego. Najgorętsze spory toczyły się w zespole XI, poświęconym życiu publicznemu i stosunkowi do partii rządzącej. Powstały tam w rezultacie prac trzy teksty48.

Podczas drugiej tury koordynatorzy złożyli sprawozdania z prac. Warto dodać, że przed prezentacją dalece zmieniono projekt, przenumerowano tezy49. Delegaci opowiedzieli się za rozbiciem dyskusji na trzy sesje zgodnie ze schematem prac Komisji Programowej50, ale w praktyce dyskusję na forum zjazdu cechował chaos, co nie dziwi w kontekście tego, iż zgłosiło się do niej aż 135 osób51. Zamieszanie towarzyszące całemu zjazdowi oraz presja czasu spowodowały, iż na forum Komisji Programowej Aleksander Małachowski zaproponował, by skrócić program do 48 paragrafów52. Toczono spór, w jakim stopniu program ma być ogólny, w jakim zaś szczegółowy. Jeden z członków komisji w charakterze przestrogi opowiedział o obserwacji francuskiego gościa zjazdu: „rozmawiałem z kolegami związkowcami z Francji, oni byli zdumieni ilością papierów, jakie mamy na tej sali”53. Przygotowane w podkomisjach materiały liczyły w sumie około stu stron54.

Jedyna bezpośrednia ingerencja w dokumenty programowe ze strony całego zjazdu dotyczyła materiałów poświęconych gospodarce i wychodzeniu z kryzysu. Reprezentanci Łodzi z Grzegorzem Palką w roli głównej domagali się, by przedstawić dokument przygotowany m.in. przez Stefana Kurowskiego i nadać mu status formalny, co większość głosujących zaakceptowała55. Znamienne natomiast, że w aspekcie ilościowym największe zainteresowanie związkowców wzbudził fragment tekstu poświęcony sojuszom międzynarodowym Polski. Komisja przed drugą turą otrzymała wiele wniosków w tej materii. Zjazd przyjął większością 337 do 245 głosów propozycję komisji56.

W najważniejszym z zespołów doszło do wyodrębnienia się dwu nurtów w dyskusji. Radykalniejsza część wypowiadających się (m.in. Andrzej Wieczorek, prof. Leszek Nowak, Jadwiga Staniszkis) analizowała polską sytuację, pokazując, że aparat partyjny stał się w zasadzie klasą społeczną, panującą nad życiem społecznym57. Radykałowie wykorzystywali znaną koncepcję prof. Nowaka o systemie komunistycznym jako trójpanowaniu58. W myśl tej diagnozy należy raczej dążyć do ujawnienia różnic interesów między społeczeństwem a władzą aniżeli do jakiejś formy solidaryzmu59. Otwarcie artykułowano ideę systemu wielopartyjnego, co typowe dla tradycji solidarnościowej – powołując się na poglądy związkowców i zarzucając zwolennikom alternatywnych opinii alienację od związkowych „dołów”. Bardziej umiarkowani dyskutanci (m.in. Andrzej Gwiazda, Lech Kaczyński, Karol Modzelewski, Bogdan Lis) przedstawiali swe stanowisko jako koncepcję realnej transformacji systemu, przeciwstawioną radykalnym, a w istocie słabo pogłębionym hasłom obalania systemu60. Podkreślali, że tezy radykałów zagrożą jedności związku. Lis określił te dysputy jako spór radykałów i realistów61. Pokłosiem dyskusji było przygotowanie w kluczowym zespole aż trzech dokumentów – po jednym reprezentującym racje każdej ze stron sporu oraz wspólnego o problematyce samorządowej62.

Spór ten był refleksem podziału widocznego w skali całego związku i równoległych procesów radykalizacji części zaplecza „Solidarności” oraz obaw większości w kontekście rosnącego napięcia w relacjach z władzami. Potwierdzeniem niepokoju delegatów stały się głosowania przez zjazd poprawek wprost podważających władzę PZPR. Członek komisji Jan Waszkiewicz zgłosił poprawkę otwarcie mówiącą o systemie wielopartyjnym. Odrzucono ją jednak, podobnie jak uchwałę o likwidacji organizacji politycznych w zakładach pracy63. Nie było zatem dziełem przypadku, że w pracach na poziomie zespołów najczęściej wygrywały bardziej umiarkowane projekty64.

Najciekawszy merytorycznie spór dotyczył koncepcji drugiej izby parlamentu. Wiązał się on z dyskusją o sposobie ograniczenia wszechwładzy partii komunistycznej i zyskaniu przez społeczeństwo oraz „Solidarność” realnego wpływu na gospodarkę. Sam cel takich działań nie budził wątpliwości członków zespołu XI. Rozbieżności dotyczyły przede wszystkim składu i sposobu powołania izby. Zastanawiano się, czy izba miałaby być reprezentacją związku, czy zdemokratyzowanego samorządu terytorialnego65. W pierwszym z wariantów składałaby się z reprezentacji związkowej uzupełnionej delegatami wybranymi przez samorządy pracownicze i stowarzyszenia obywatelskie, w drugim zaś byłaby pozbawiona bezpośredniej reprezentacji związkowej66. Przedmiotem sporu był tu m.in. brak demokratyzmu drugiej izby, niepochodzącej przecież z normalnych wyborów67. Po debacie podczas drugiej tury zjazdu Ryszard Kuszłeyko z Dolnego Śląska oczekiwał w ogóle wycofania się z tych projektów, antidotum na rozbieżności wokół drugiej izby widząc po prostu w haśle wolnych wyborów68.

Ciekawa dyskusja dość niespodziewanie rozgorzała wokół kwestii urlopów macierzyńskich w konsekwencji prac zespołu polityki społecznej. Zastanawiano się, czy postulat wydłużenia urlopów nie spowoduje izolacji społecznej kobiet69. Mógł on stać się w dłuższej perspektywie zaczynem istotnego sporu zarówno o kształt polityki społecznej i jej cele, jak i konfliktu kulturowego dotyczącego roli kobiet w społeczeństwie.

Przyjmowanie programu przez komisję i jej podgrupy odbywało się w atmosferze pewnego chaosu70. Bronisław Geremek ubolewał, że zjazd trawi czas na kwestie proceduralne, na skutek czego delegaci zadecydowali o skróceniu prac programowych71. Program jako całość przyjęto osiemnastego dnia zjazdu (2 października) po godzinie czternastej zdecydowaną większością: 455 głosów za, 65 przeciw i 91 wstrzymujących się. Dodatkowo 73 delegatów z czterech regionów (m.in. wielkopolskiego) zgłosiło votum separatum do sformułowania z rozdziału drugiego dotyczącego sojuszy międzynarodowych72. Warto dodać, że popularna nazwa programu, Samorządna Rzeczpospolita, powstała wskutek przypadku. Autorem tego pojęcia był Bronisław Geremek, pojawiło się ono najpierw w tezie o pluralizmie73. Znalazło następnie swe miejsce we wstępnej części całej uchwały, gdy była mowa o tym, że jest to „program drogi do Samorządnej Rzeczypospolitej”. Wreszcie, we właściwym rozumieniu tego pojęcia, Samorządna Rzeczpospolita stała się tytułem jednego z najważniejszych rozdziałów uchwały programowej, oznaczonego numerem VI.

Dokument programowy składał się z 37 tez posegregowanych w osiem rozdziałów. Dołączono do uchwały także statut związku, słynne postulaty gdańskiego Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z sierpnia 1980 r. oraz aneks, zawierający dwa projekty reformy gospodarczej – tzw. wariant motywacyjny, stworzony przez zespół z Dolnego Śląska, z udziałem m.in. Leona Kieresa, Stanisława Kiełczewskiego, Antoniego Gorazda, Michała Lewińskiego, oraz tzw. wariant realistyczny, sygnowany przez Ryszarda Bugaja, Zbigniewa Janasa, Władysława Kazańczuka, Waldemara Kuczyńskiego. Do aneksu wszedł także projekt dokumentu Ocena rządowego programu wyjścia z kryzysu autorstwa m.in. Stefana Kurowskiego, Grzegorza Palki, Wacława Adamczaka i Zbigniewa Karwowskiego74.

Tabela 2. Uchwała programowa I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność”

Oznaczenie

Treść

I

Kim jesteśmy i dokąd dążymy

II

Wobec dzisiejszej sytuacji kraju

III

Związek wobec kryzysu i reformy gospodarczej

IV

Ochrona pracy jako podstawowe zadanie związku

V

Solidarne społeczeństwo – polityka społeczna

VI

Samorządna Rzeczpospolita

VII

Nasz związek

VIII

Nowa umowa społeczna

Załącznik

Statut NSZZ „Solidarność”

Załącznik

21 postulatów gdańskiego MKS z sierpnia 1980 r.

Aneks

– wariant motywacyjny
– wariant realistyczny
– ocena rządowego programu wyjścia z kryzysu

Źródło: opracowanie własne.

W pozjazdowej dyskusji o programie na łamach „Tygodnika Solidarność” najbardziej sceptyczny w ocenie programu był Jan Olszewski, nazywający go bez ogródek utopią. Antyetatystyczny kierunek myślenia był w jego mniemaniu konsekwencją oddziaływania totalitaryzmu, który zdyskredytował państwo w oczach Polaków. Zdaniem Olszewskiego dotychczasowe próby samorządności pracowniczej w realiach PRL szybko kończyły się fiaskiem – najpierw po 1944 r., potem po 1956 r. Nie da się zatem odgórnie zadekretować społecznej samoorganizacji. Równie wątpliwie przedstawiają się możliwości samorządności lokalnej, która nie funkcjonowała w Polsce od parudziesięciu lat. To wszystko czyni dyskusyjną także inicjatywę powołania drugiej izby parlamentu75. Obawy względem efektywności samorządu robotniczego zgłosił Witold Trzeciakowski. Znamienne natomiast, że z największym entuzjazmem o samorządności, m.in. w kontekście jej międzynarodowych doświadczeń, wypowiedział się Edward Nowak, działacz związku z Nowej Huty76. Większość zjazdowych delegatów uważała jednak program za możliwy do realizacji w dającym się określić okresie77. Z długiej perspektywy czasowej Andrzej Gwiazda utyskiwał, że delegaci nie mieli wpływu na treść dokumentu, większość członków związku zapewne go po prostu nie znała78.

Samorządna Rzeczpospolita jako kontrsystem

Organizacja „Solidarności” jako ruchu społecznego zarówno w wymiarze formalnym, jak i praktyki działania była w znaczącym stopniu antytezą modelu funkcjonowania przeciwnika, tj. ideologii leninowskiej z jej centralizmem, odgórnością i dyscypliną oraz praktyki rządów PZPR79. Myśl polityczna związku także kierowała się w pierwszej kolejności przeciwko panującemu systemowi80. Nie ulega wątpliwości zatem, że również program Samorządna Rzeczpospolita był konstruowany jako antyteza modelu ustrojowego PRL. W oczywisty sposób konkretne sformułowania oraz koncepcje organizacji różnych dziedzin życia społecznego odnosiły się a contrario do praktyki ówczesnego państwa polskiego.

Przeświadczenie o prostym podziale na społeczeństwo i władzę stanowiło jedną z cech charakterystycznych myślenia Polaków o rzeczywistości społeczno-politycznej81. Władza starała się być omnipotentną w życiu społecznym. Na myślenie obywateli wpływała także w decydującym stopniu opinia o organiczności władzy w PRL82. Samorządna Rzeczpospolita zakładała w odpowiedzi wszechogarniającą samorządność. To sami obywatele mieli kształtować przestrzeń zbiorową; jak zauważał przewodniczący Komisji Programowej, chodzi o to, „aby narodowi żyjącemu w koszmarze kolejek pokazać, co ludzie mogą zrobić sami”83. Antytezą monolitycznej władzy będzie samorząd terytorialny i pracowniczy, wiodący ku stopniowej demokratyzacji.

Zaprzeczeniem PRL były oczywiście wątki polityczno-ustrojowe obecne w tezach 19–25. Demokracja widniała wyraźnie w systemie wartości (zasygnalizowanym w tezie 19), sama w sobie będąc zaprzeczeniem leninizmu, który instrumentalizował demokrację na gruncie ideologii. Teza 22 szła najdalej, odnosząc się do sposobu wyboru Sejmu PRL. Negacją PRL i koncepcji rad narodowych był w dziedzinie ustrojowej także wątek samorządu terytorialnego. Teza 21 jednoznacznie kreśliła wizję samorządu autentycznego, demokratycznie wybranego, upodmiotowionego, m.in. przez prawo prowadzenia działalności gospodarczej. W zespołach programowych pojawiły się wątpliwości co do sensu obowiązującego w ówczesnym państwie podziału terytorialnego84.

Wizja życia społecznego obecna w uchwale programowej pełna była praw obywatelskich – ustrojowego towaru deficytowego w PRL – co pokazywała zwłaszcza teza 23, a także dwie ostatnie. Upominano się o praworządność oraz niezależność i niezawisłość sądownictwa (m.in. tezy 23–24)85. Podważono też model edukacyjny i wychowawczy w PRL, w tezie 27 wskazując na imperatywy uwolnienia ich od państwowej indoktrynacji, na podmiotowość rodziców w procesie wychowawczym, ale także, uderzając niejako w obietnice składane przez PRL, upomniano się o równość szans młodych ludzi. Ciosem w model wychowawczy i jego podstawy organizacyjne był postulat prawa do samoorganizowania się młodzieży. W podzespole zajmującym się kulturą pojawiła się idea otwartych Uniwersytetów Ludowych86. Symbolicznym przejawem zakwestionowania legitymizacji historycznej PRL była 26 teza, zawierająca oczekiwanie rozliczenia winnych stanu państwa, i to sięgając aż po 1956 r.

Nierozwinięte szerzej, ale odmienne od radzieckiego modelu polityki społecznej było zakwestionowanie roli przedsiębiorstw jako jej podmiotu87. W programie „Solidarności” wskazano raczej na samorząd terytorialny jako podstawowy podmiot polityki społecznej (teza 8), kreśląc tu dość szczegółowe postulaty. Krytykowano też centralizm i biurokratyzm; remedium na to widziano np. we współpracy samorządu z organizacjami obywatelskimi, osiedlowymi itp. (teza 12). Co ciekawe, zanegowano zakłady pracy jako podmiot polityki mieszkaniowej (teza 17).

Już w tezie 1 expressis verbis domagano się zniesienia systemu nakazowo-rozdzielczego w gospodarce. Odpowiedzią na obowiązującą doktrynę gospodarczą była oczywiście idea samorządu pracowniczego (teza 20), w 1981 r. jeden z głównych przedmiotów zainteresowania ruchu solidarnościowego. Miejsce etatyzmu i systemu nomenklatury miał zająć samorząd. Nieprzypadkowa była tu koncepcja przedsiębiorstwa samorządowego, w oczywisty sposób podważająca pryncypia modelu nakazowo-rozdzielczego, a także symbolicznego niemal dla lat siedemdziesiątych w PRL modelu tzw. zjednoczeń. Uspołecznienie przez samorząd miało stanowić antytezę upaństwowienia88.

Należy generalnie zauważyć, że może najdalej idącą w tej materii refutacją modelu PRL był moralizm, charakterystyczny w ogóle dla ruchu solidarnościowego, w znacznym stopniu wyrosłego w reakcji na kryzys moralny i patologie trawiące polskie życie społeczne lat siedemdziesiątych89. W Samorządnej Rzeczypospolitej już w preambule wskazano aksjologiczne podstawy, m.in. etykę chrześcijańską. W tezie 15 wspomniano o przeciwdziałaniu patologiom społecznym. Można zatem stwierdzić, że było to etyczną odpowiedzią na ekonomizm obecny w marksizmie, a zwłaszcza w leninizmie.

W rezultacie „Solidarność” zaczęła przypominać ruchy socjalistyczne z przełomu XIX i XX w., stając się nie tylko żywiołowym ruchem protestu, ale też w istocie „antyświatem”, w tym przypadku skierowanym przeciwko ustrojowi PRL. Adekwatne wydaje się tu określenie kontrsystem. Skoro system państwowy dążył do objęcia całego życia społecznego, to odpowiedź samoorganizującego się społeczeństwa także była całościowa90.

W najmniejszym stopniu Samorządna Rzeczpospolita zdawała się jednak antytezą PRL w kwestii gospodarki. Inaczej aniżeli na niwie ustroju politycznego i modelu relacji między państwem i społeczeństwem, w tym przypadku nie zakwestionowano fundamentalnej dla wszystkich niemal socjalizmów idei społecznej własności środków produkcji. Co więcej, wizja przedsiębiorstwa samorządowego (teza 1) sankcjonowała ideę własności społecznej w przemyśle, gdyż reprezentacja załogi miała zarządzać przedsiębiorstwem jako ogólnospołecznym mieniem.

Uznanie załogi, która nie dysponuje tytułem własności, za suwerenny podmiot zarządzania pozostawało sprzeczne z anglosaską tradycją pojmowania własności w gospodarce rynkowej jako po prostu wiązki praw właściciela91. Intencje związkowców najlepiej oddaje stwierdzenie ze wstępnej części programu: „chcemy rzeczywistego uspołecznienia zarządzania i gospodarowania”. Potwierdzał to także np. wątek spółdzielczości, przywrócenia jej niezależności i autentyzmu (teza 20).

Jasnemu odrzuceniu systemu nakazowo-rozdzielczego nie towarzyszyła chęć anihilacji czynnika planowości, gdy stwierdzano potrzebę korelacji planu, samorządu i rynku. Warto także zwrócić uwagę na wątek egalitarny w kontekście płacowym. Oto bowiem autorzy programu upomnieli się o kształtowanie wysokości płac niezależnie od „wyników gospodarczych przedsiębiorstwa”. W dalekim od kontekstu rynkowego duchu utrzymany był także postulat niwelacji różnic socjalnych między regionami oraz między pracownikami różnych przedsiębiorstw (teza 9).

Warto wspomnieć o zaniepokojeniu perspektywą pojawienia się w kraju bezrobocia (teza 9), które nazwano „największą krzywdą”. W OPSZ jako potencjalnie pierwsze jego ofiary wskazano absolwentów szkół wyższych oraz kobiety. Dyskutowano o ubezpieczeniu od bezrobocia92.

Samorządna Rzeczpospolita – między demokracją parlamentarną a trzecią drogą

Nie można jednakże redukować Samorządnej Rzeczypospolitej do wymiaru negatywnego – polemiki z ideologią i praktyką powojennej Polski. Program ten miał pozytywną treść, opierał się na fundamencie aksjologicznym, podejmował refleksję na temat każdego niemal fragmentu życia społecznego, odnosił się do kluczowych problemów myśli politycznej. Oczywiste z dzisiejszej perspektywy jest pytanie o sens Samorządnej Rzeczypospolitej. W końcu XX w. przez pewien czas modne były poglądy amerykańskiego myśliciela Francisa Fukuyamy o tym, że cały świat zmierza ku sui generis końcowi historii w postaci zachodniego modelu ustrojowego, łączącego demokrację parlamentarną z gospodarką rynkową. Zdając sobie sprawę z obecnej anachroniczności tej tezy, warto zadać pytanie, czy Samorządna Rzeczpospolita nie wpisywała się w taki sposób myślenia – nie stanowiła po prostu specyficznej w formie wizji drogi do takiego, przypisywanego Zachodowi modelu ustrojowego. Z kolei szeroki rezonans na świecie, z jakim spotkał się bunt polskich robotników w 1980 r., w znacznym stopniu dotyczył różnych środowisk lewicowych, widzących w sierpniowej epopei ziszczenie zawiedzionych dotychczas marzeń o połączeniu ideału sprawiedliwości społecznej np. z demokracją bezpośrednią. Doświadczenie solidarnościowe pod wieloma względami zdawało się wychodzić naprzeciw marzeniu o mitycznej „trzeciej drodze”, odmiennej i od autorytarnych czy totalitarnych modeli wzorowanych na ZSRR, i od niesprawiedliwego społecznie kapitalizmu.

Istotny wpływ na powstanie i działalność „Solidarności” miała opozycja lat siedemdziesiątych. Jej punktem dojścia zdawała się niepodległość państwa polskiego oraz standardowy model demokracji, co potwierdzają wypowiedzi lidera jednego z głównych nurtów tejże opozycji Jacka Kuronia, piszącego o demokracji parlamentarnej w niepodległym państwie jako horyzoncie oczekiwań93. Trafna w kontekście tego jest konstatacja, że „Solidarność” nie odbiegała od doświadczenia opozycji politycznej, kładła tylko większy nacisk na demokrację bezpośrednią94.

Samorządna Rzeczpospolita prezentowała w wielu aspektach koncepcje typowe dla klasycznych modeli demokracji parlamentarnej. Domagała się wolnych wyborów, tezy dotyczące sądownictwa zmierzały ku standardowi trójpodziału władz. Także demokratyczny i upodmiotowiony samorząd terytorialny stanowił atrybut większości demokratycznych państw świata zachodniego. Końcowe tezy rozdziału zatytułowanego Samorządna Rzeczpospolita wprowadzały „Solidarność” w krąg rozważań o społeczeństwie obywatelskim. Można zatem powiedzieć, że jej program prezentował niemal otwarcie wizję demokratycznej republiki parlamentarnej o zdecydowanie zdecentralizowanym charakterze95.

Eksplikacje idei samorządności przez czołowych uczestników Komisji Programowej wiązały ją przede wszystkim z upodmiotowieniem społeczeństwa, uwzględnieniem woli obywateli oraz ich aktywizacją96. Poza kontekstem walki o suwerenność narodu w ówczesnym państwie nie zawierało to niczego innego niż standard demokracji i społeczeństwa obywatelskiego.

Jak zauważył przewodniczący Zarządu Regionu Podbeskidzie Patrycjusz Kosmowski, mówiąc o kwestiach gospodarczych: „na całym naszym rynku rządzić będą prawa te same co na całym świecie”97. Enigmatyczne „skojarzenie planu, samorządu i rynku” także nie zdawało się zasadniczo odbiegać od keynesowskiego modelu gospodarczego, typowego dla powojennych dziesięcioleci w świecie zachodnim, zanim jeszcze dominujące stały się kanony neoliberalizmu. Wizja przekazania polityki społecznej autentycznemu samorządowi terytorialnemu była krokiem ku standardowi demokracji zachodnioeuropejskich.

Szukając argumentów na rzecz tezy o specyfice doświadczenia „Solidarności” i Samorządnej Rzeczypospolitej, po pierwsze należy odwołać się do koncepcji drugiej izby parlamentu, upodmiotowiającej przede wszystkim świat pracy bądź w dyskutowanym wariancie – lokalną samorządność. W obu przypadkach byłoby to ustrojowe novum.

Na długo przed zjazdem w związku dyskutowano o swoistym podziale władzy, zgodnie z którym sejm byłby reprezentacją polityczną de facto PZPR i jej satelitów, obok niego natomiast z udziałem ruchu zawodowego istniałaby druga, „społeczna izba”98. W propozycjach OPSZ zapowiedziano alternatywę: albo Rada Społeczno-Gospodarcza z udziałem „Solidarności” jako organ doradczy sejmu i Rady Ministrów, albo Izba Pracy jako druga izba ustawodawcza99. W trakcie zjazdowych prac przedmiotem rozważań był już tylko kształt drugiej izby, a nie sens jej istnienia. W efekcie w myśl tezy 22 Izba Społeczno-Gospodarcza czy Izba Pracy musiałaby pochodzić z elekcji członków organu ustawodawczego wedle kryteriów np. przynależności zawodowej, a nie reguł klasycznych dla parlamentaryzmu100. W podobną stronę szła teza Samorządnej Rzeczypospolitej sugerująca przyznanie związkom zawodowym inicjatywy ustawodawczej.

W takim kształcie, tworzona przez reprezentację związków zawodowych, nie występowała jako izba parlamentu w systemach demokratycznych. Instytucje podobne do projektowanej izby reprezentującej m.in. świat pracy, np. w Austrii, nie miały w swej praktyce charakteru izby parlamentu. Jako antytezy polityczności wizje izb syndykalnych pojawiały się w pierwszej połowie XX w. bądź to w doktrynach syndykalistycznych, bądź w formie korporacjonistycznej w faszyzmie i nauce społecznej Kościoła katolickiego w czasach Piusa XI i Piusa XII. Przedwojenna Polska Partia Socjalistyczna kreśliła podobną do solidarnościowej koncepcję Izby Pracy jako organu ograniczającego przewagę kapitału. W przypadku samorządu terytorialnego natomiast należy pamiętać, że Polska miała charakter państwa unitarnego, a druga izba parlamentu jako reprezentacja lokalna to atrybut np. federalnego państwa niemieckiego.

Innym elementem, który niekoniecznie wpisywałby się w praktykę współczesnej demokracji parlamentarnej, było całkowite usamorządowienie życia społecznego. Wymagałoby to niebywałej, permanentnej aktywności obywateli w różnych dziedzinach życia społecznego, ograniczałoby zaś znaczenie parlamentu. Także idea przedsiębiorstwa samorządowego była charakterystyczna dla doktryn poszukujących dróg jakościowego poszerzenia demokracji o formy samorządowe (jak antyetatystyczne nurty socjalizmu) lub dla anarchosyndykalizmu. Należy tu wspomnieć o międzynarodowym kontekście poszukiwań samorządności pracowniczej przez polską „Solidarność”. Przypadły one na czas ich intensyfikacji przede wszystkim we Francji, gdzie od połowy lat siedemdziesiątych w ruchu socjalistycznym i związkowym promowano idee autogestion, czyli właśnie pracowniczego zarządzania zakładami pracy101. Akceptacja idei uspołecznienia głównych gałęzi gospodarki, wizja przedsiębiorstwa samorządowego zdają się natomiast wskazywać na brak akceptacji tezy o koniecznym związku demokracji i społeczeństwa obywatelskiego z gospodarką rynkową.

Antysystemowa polityczność czy antypolityczny ruch społeczny?

Elementem refleksji nad sensem Samorządnej Rzeczypospolitej jest pytanie o jej polityczność. Czy zapowiadała sięgnięcie przez związek po klasyczne instrumentarium polityki, co byłoby argumentem dla zwolenników uznania „Solidarności” raczej za prekursorów zachodniego standardu współczesnej demokracji parlamentarnej? Czy też polscy związkowcy w istocie szukali nowego paradygmatu działania, jako ruch społeczny ex definitione niemal stronili od tradycyjnie pojętej polityki?

„Solidarność” wyrastała ze sprzeciwu wobec systemu, który już w swej ideologii był na swój sposób hiperpolityczny, zakładając wszechobecność konfliktu klasowego w życiu społecznym i model scentralizowanej partii. Praktyka reżimów bloku radzieckiego faktycznie generowała wszechobecność polityki.

Polska opozycja lat siedemdziesiątych, świadoma złożoności sytuacji międzynarodowej i ograniczonych możliwości własnych, przyjęła optykę antypolityczności. Odpowiedzią na hiperpolityczność totalitarnych czy autorytarnych reżimów powinna być np. niepolityczna samoorganizacja społeczna, skierowana przeciw polityce i państwu jako jej głównemu podmiotowi. Jednocześnie pierwsze historyczne formy oporu przeciwko powojennym władzom miały charakter polityczny, także w polskich realiach, czego przykładem było Polskie Stronnictwo Ludowe Stanisława Mikołajczyka oraz zbrojne podziemie po 1944 r.

„Solidarność” znalazła się zatem na rozdrożu. Można dostrzec w Samorządnej Rzeczypospolitej elementy polityczności i wskazywanie polityki jako podstawowej metody zmiany systemu. Już sama nazwa tego fragmentu programu miała polityczny charakter – odwoływała się wszak do słowa rzeczpospolita, oznaczającego wspólnotę polityczną oraz będącego tradycyjnie formalną nazwą państwa polskiego.

Umieszczenie demokracji w aksjologii ruchu także świadczyło o uznaniu nadrzędnego statusu polityki. Trudno też byłoby traktować postulaty demokratyzacji instytucji przedstawicielskich jako przejaw antypolityczności.

Zwraca uwagę słabość analizy rzeczywistości ekonomicznej PRL. Znamienne było natomiast stwierdzenie zawarte w tezie 20, stanowiące substytut takiej analizy, a zarazem dające odpowiedź na pytanie o źródła polityczności. Oto bowiem wskazano na polityczne źródła kryzysu w Polsce.

Nie można zapominać o momencie i kontekście debaty nad programem. W NSZZ „Solidarność” już wtedy funkcjonowało przeświadczenie o dualizmie własnych funkcji jako ruchu społecznego – gospodarczych i społeczno-politycznych102. Jesienią 1981 r. dał się zauważyć wzrost zainteresowania polityką w szeregach „Solidarności”103. Dokument przygotowany przez radykalny region łódzki otwarcie podkreślał, że nie można angażować się w reformy gospodarcze bez „gwarancji politycznych”104. Jak przypomniał Lech Kaczyński, składając sprawozdanie z pracy swego zespołu, mimo różnych sporów panowała zgodność co do tego, że nie ma mowy o formule czystego, apolitycznego związku105.

Nazywanie „Solidarności” ruchem społecznym było „najbezpieczniejszym sposobem wyjścia poza wąskie, syndykalistyczne ramy: zgodnie z obyczajem językowym przyjętym w krajach wschodnioeuropejskich przymiotnik społeczny miał nieporównanie mniejszy ciężar gatunkowy niż cokolwiek, co chciało być jawnie »polityczne«”. Taki zabieg językowy był też swoistym uprawomocnieniem politycznych aspiracji ruchu bez otwartego przyznania, że istnieją106.

Równocześnie jednak ograniczenia polityczne, konieczność uwzględnienia realiów geopolitycznych, nieodzowność kompromisu z władzami PRL, by móc legalnie działać107, a także tradycja opozycji lat siedemdziesiątych kierowały związek ku antypolityczności. Poza tym każdy niemal ruch społeczny z natury pozostaje nieufny wobec polityki108. Wśród robotników należących do „Solidarności” panowała niechęć do polityki jako formy walki, jako czynnika, który może podzielić ruch109. Ideały jedności i czystości moralnej ruch kierował ku antypolityce110. Można wskazać opinie, że związek ograniczał się do poziomu przedsiębiorstwa i samorządu lokalnego, pomijając niejako państwo111.

Niewątpliwie elementem wskazującym na pewną dozę antypolityczności, pojętej jako coś więcej niż tylko odrzucenie realiów PRL, była krytyka partii politycznych obecna w tezie 19. Krokiem w tę stronę zdawała się po części także wspomniana koncepcja zmiany charakteru parlamentu i stworzenia Izby Społeczno-Gospodarczej (lub Izby Pracy). Przypominało to wizje antypolitycznych, ekonomistycznych teoretyków syndykalizmu, inspirowanych w pierwszej połowie XX w. bądź to ideami Jerzego Sorela, bądź anarchosyndykalizmem. Taki związkowy quasi-technokratyzm wynikał z przeświadczenia o separacji ekonomii i polityki, z założenia, że niepolityczni fachowcy są prostu bardziej kompetentni w zarządzaniu gospodarką. Można się też zastanawiać, w jakim stopniu wniosek Andrzeja Rozpłochowskiego, by przedsiębiorstwa nie były miejscem działalności politycznej112, wiązał się z tendencją antypolityczną.

Pewnego rodzaju przejawami apolityczności był też dystans do zorganizowanej opozycji politycznej. Potwierdził to skład Komisji Krajowej wybranej na I Krajowym Zjeździe Delegatów NSZZ „Solidarność”, w której znalazło się łącznie tylko kilka osób formalnie związanych z KOR lub KPN113. Pewnym gestem było także odrzucenie dokumentu przygotowanego przez KPN114.

Należy jednak zaznaczyć, że dychotomia polityka – antypolityka nie wpisywała się we wspomniany spór wewnątrz związku, widoczny już po marcowych wydarzeniach w Bydgoszczy, gdy zaczęto wyróżniać w szeregach ruchu tzw. fundamentalistów i pragmatyków. Ci pierwsi prezentowali niechęć do dalszych kompromisów z systemem. Wbrew pozorom to oni przyjmowali postawę antypolityczną. Tak jak znacząca część bazy związkowej postrzegali politykę jako przesiąkniętą podejrzanymi moralnie kompromisami. Właśnie dlatego przeciwstawiali polityce moralistykę. Wedle wspomnianej koncepcji prof. Leszka Nowaka system trójpanowania, obejmujący kontrolę nie tylko środków produkcji, ale także środków przymusu i indoktrynacji, unicestwiał faktycznie politykę115. Tymczasem pragmatycy szukali luk w systemie i instytucjonalnej drogi demokratyzacji116. Wedle nich samorząd miał być pozapolityczną formą organizującą do przyszłego rządzenia, demokratyzującą od dołu117.

Samorządna Rzeczpospolita a tradycje polskich ruchów robotniczych

Do odpowiedzi na pytanie o sens Samorządnej Rzeczypospolitej na gruncie myśli politycznej może prowadzić zastanowienie się nad uwikłaniami i zbieżnościami ideowymi programu „Solidarności”.

„Solidarność” – ogniskująca nadzieje większości społeczeństwa – w swojej genezie, składzie społecznym i w znacznym stopniu programie była ruchem robotniczym. Wprowadziła klasę robotniczą w jej nowej, powojennej formule do głównego nurtu życia publicznego. Do 1980 r. język dyskusji publicznej był zdominowany przez język rządzącej partii i aparatu państwa oraz warstwy inteligenckiej. Strajki i „Solidarność” stanowiły wielki akt nie tylko politycznej emancypacji robotników, ale też głębokiej wewnętrznej przemiany, odkrycia i uzewnętrznienia własnych wartości, akt „wychodzenia z chaosu poznawczego, wspólnotowość, fundamentalizm”. Związek na różnych płaszczyznach można określić jako „wehikuł awansu całej klasy”118. „Solidarność” stała się pierwszą od rad zakładowych z 1956 r. instytucją stworzoną przez samych robotników119. Była fenomenem na tle ruchów opozycyjnych w innych krajach bloku radzieckiego, od początku do końca pozostając przede wszystkim ruchem robotniczym120.

Pionierska pod wieloma względami „Solidarność” nie była wszakże pierwszym ruchem robotniczym w dziejach polskich korzystającym z różnych odniesień ideologicznych. Niewątpliwie zawierała w sobie dużą dozę eklektyzmu ideowego. Znana jest teza Alaina Touraine’a, że „Solidarność” była ruchem „totalnym”, tj. łączącym doświadczenia trzech wielkich ruchów w historii – robotniczo-związkowych, narodowych i walczących o prawa obywatelskie121. Potwierdzała to jedna z uchwał I krajowego zjazdu, która konstatowała położenie związku „na granicy różnych kultur i orientacji politycznych”122. Trafna okazała się hipoteza otwarcie wypowiedziana na zjeździe przez jednego z mazowieckich delegatów, prognozującego sytuację, w której osłabłaby siła reżimu: „gdyby ciśnienie tego zła ustało, związek nasz rozpadłby się na związki ściśle zawodowe, szereg związków branżowych oraz na organizacje o charakterze politycznym, dlatego że ludzie, zwłaszcza działacze związkowi, mają wyraźne przekonania”123. Analizując obecność elementów różnych tradycji politycznych w Samorządnej Rzeczypospolitej, należy pamiętać, że większość członków związku nie była w stanie określić się w kategoriach ideologicznych.

Ideowe dziedzictwo „Solidarności”, którego kluczowym elementem była uchwała programowa, stało się dopełnieniem wielkich XX-wiecznych ruchów społecznych i ich ideologii. W Samorządnej Rzeczypospolitej odnajdziemy elementy tradycji ideowych ruchów politycznych o robotniczym zapleczu z okresu II Rzeczypospolitej. Dziedzictwo Polskiej Partii Socjalistycznej, Chrześcijańskiej Demokracji i Narodowej Partii Robotniczej zawierało syntezę trzech fundamentalnych wartości. Po pierwsze była to orientacja na świat pracy najemnej, zwłaszcza robotników, i chęć reprezentacji politycznej ich interesów. Po drugie uznawano demokrację i jej reguły. Po trzecie wszystkie te tradycje miały antyetatystyczny charakter. Głosiły wizję społecznej samoorganizacji, samorządności, doceniały rolę związków zawodowych. Obawiały się siły państwowej biurokracji, preferując inicjatywy oddolne, raczej uspołecznienie gospodarki aniżeli upaństwowienie. Te trzy elementy znalazły swe miejsce w Samorządnej Rzeczypospolitej.

Oprócz tych wspólnych elementów warto zwrócić uwagę także na specyficzne odniesienia do poszczególnych z nich. Dodatkowe płaszczyzny zbieżności z chadecją wyrażały się w oczywistym dla „Solidarności” otwartym odwołaniu się do etyki chrześcijańskiej, widocznym już we wstępnej części Samorządnej Rzeczypospolitej. Dodatkowo specjalna Deklaracja programowa w sprawie kultury narodowej podkreślała tysiącletnią ciągłość i znaczenie chrześcijaństwa w Polsce124. We fragmencie programu poświęconym kulturze cytowano Jana Pawła II (teza 28). Teza 13 w konkretnej kwestii dowiodła siły oddziaływania katolicyzmu, odnosząc się do żywego od lat siedemdziesiątych w środowiskach zbliżonych do Kościoła problemu przerywania ciąży. Podczas debaty na forum plenarnym zjazdu Jan Huszcza zgłosił projekt zakazu aborcji i kary śmierci125.

„Solidarność” od swych początków odwoływała się do instytucjonalnego Kościoła. Krajowy zjazd zbiegł się z ogłoszeniem przez Jana Pawła II encykliki Laborem exercens, poświęconej m.in. problematyce pracy i ruchu robotniczego. Zjazd odniósł się zresztą do niej specjalną uchwałą126. Znalazła ona także odniesienie w preambule Samorządnej Rzeczypospolitej.

Połączenie treści demokratycznych, klasowych, niepodległościowych z narodowymi stanowiło element zapomnianej nieco tradycji narodowego ruchu robotniczego, znaczonego dziejami Narodowego Związku Robotniczego, Narodowego Stronnictwa Robotniczego i w okresie międzywojennym Narodowej Partii Robotniczej. Zerwawszy z ugodową i konserwatywną w sprawach społecznych endecją, narodowy ruch robotniczy dryfował ku obozowi legionowemu, próbował politycznej samodzielności w niepodległej Polsce. Po przewrocie majowym, tracąc polityczne wpływy, podzielił się między zwolenników sanacji oraz współtwórców chadeckiego Stronnictwa Pracy. Podobnie jak ten odłam ruchu robotniczego, także „Solidarność” balansowała między klasowością a solidaryzmem społecznym. Uważała się za forum reprezentacji interesów ogólnonarodowych. Można odnaleźć we wstępie programu pierwiastek solidaryzmu społecznego, gdy mowa jest o różnych grupach konstytuujących świat pracy, nie tylko o robotnikach. Zarazem nie ulegały wątpliwości pierwiastki klasowe (o czym będzie jeszcze mowa).

W Samorządnej Rzeczypospolitej wspominano o odrodzeniu i tradycji narodowej. Z dziedzictwem narodowego ruchu robotniczego łączyło ją też syntezowanie elementów tradycji narodowo-demokratycznej i niepodległościowej, co uwidaczniało stwierdzenie o suwerenności narodowej i „nieokrojonej niepodległości”.

Tradycja demokratycznego socjalizmu, w polskich realiach nazywanego niepodległościowym, także znalazła odzwierciedlenie w „Solidarności” i Samorządnej Rzeczypospolitej. Mimo tradycji buntu przeciwko komunizmowi wielu robotników polskich wciąż pozytywnie wartościowało socjalizm jako ideę127. Odrzucając rządy PZPR i dogmaty radzieckiego komunizmu, polscy robotnicy akceptowali np. ideę społecznej własności przedsiębiorstw, udziału pracowników w zarządzaniu nimi, redystrybucyjnej polityki społecznej państwa128. Tylko jeden z delegatów, Stanisław Osiniak z Regionu Środkowo-Wschodniego, zgłosił postulat, by w programie upomnieć się o zakładanie przedsiębiorstw prywatnych129. Nawet radykałowie związkowi, o bliższych rynkowi poglądach, nie mówili otwarcie o powrocie do kapitalizmu130.

Walka robotników z systemem była formą walki z pracodawcą. W systemie wzorowanym na radzieckim państwo było „globalnym pracodawcą”, a społeczeństwo pracobiorcą131. „Solidarność może być rozumiana jako wyraz walki klas, gdzie polscy robotnicy poszukiwali możliwości zdobycia większej kontroli nad środkami produkcji”132. Warto zauważyć we wstępnej części Samorządnej Rzeczypospolitej antyelitarystyczny wymiar stwierdzenia, że „Solidarność” wyraża potrzeby „zwykłych ludzi naszego kraju”. Per saldo nie powinno zatem dziwić to, że zachodni badacze znajdowali w „Solidarności” elementy tradycji lewicowych ruchów robotniczych133. Miarą społecznej wrażliwości i zarazem dowodem antykapitalistycznego potencjału polskiego związku zawodowego był fakt, iż dostrzeżono problemy typowe dla społeczeństw kapitalistycznych – dziedziczenie biedy, starzenie się społeczeństw, wspomniane bezrobocie134. Zwraca także uwagę silny egalitaryzm. Z dziedzictwem polskiego i zachodniego socjaldemokratycznego ruchu robotniczego łączyło „Solidarność” podkreślenie konieczności równości szans dla dzieci i młodzieży z rodzin o niższych dochodach (teza 27).

Z tradycją niepodległościowego socjalizmu pierwszej połowy XX w. wiązało zaś podniesienie problemów specyficznych dla tej tradycji, tj. kultury robotniczej. W dyskusji programowej Stanisław Jałowiecki podjął to zagadnienie, m.in. w aspektach edukacji i sportu135. Znamienne, że w programie pojawił się jeden z najstarszych postulatów robotniczych ruchów socjalistycznych – skrócenie czasu pracy (teza 18). Związek zapowiedział nie tylko poparcie dla samorządnych inicjatyw kulturalnych czy oświatowych (teza 29), ale także autonomię samorządów pracowniczych w tej materii. Przede wszystkim „Solidarność” nakreśliła perspektywę tworzenia własnych placówek kulturalnych i edukacyjnych, wspomniała także o Związkowej Radzie Kultury, nadzorującej te dziedziny życia społecznego (teza 29). W tezie 18 opowiedziała się za tworzeniem osiedlowych i międzyzakładowych klubów kultury fizycznej, co było antytezą zawodowego de facto sportu w PRL.

Jak zauważył przewodniczący Komisji Programowej, prawa pracownicze i obywatelskie są nierozerwalne136. To także łączyło z dziedzictwem PPS. Można też dostrzec kontekst kulturowy, ślady idei wielokulturowości polskiego społeczeństwa i poszanowania praw różnych mniejszości, zwłaszcza narodowych. Marek Hołuszko z Mazowsza upomniał się o wpisanie tego wątku do programu – w wyraźnej kontrze do tendencji nacjonalistycznych137.

W projektach programu OPSZ pojawiło się dosłowne odniesienie do tradycji ruchu robotniczego138. W wyniku dyskusji je skorygowano, pozostawiając stwierdzenie o robotniczych i demokratycznych tradycjach świata pracy.

Można się także zastanawiać nad obecnością tradycji polskiego syndykalizmu, istotnego w latach 1926–1945 najpierw na obrzeżach obozu pomajowego, potem próbującego politycznej samodzielności. Etos niepodległościowy, wizje samodzielności świata pracy, ekspozycja roli związków zawodowych występowały też w „Solidarności”, a szczególnie bliski syndykalizmu pozostawał wątek antypartyjny. Zarazem jednak obecne w „Solidarności” wątki konsumpcji139 oddalały od doświadczenia skrajnie ukierunkowanego na producentów syndykalizmu. Także wątek ekologiczny z tezy 16, wskazanie prymatu ochrony środowiska nad wymogami produkcji, oddalał „Solidarność” od producenckiego z założenia syndykalizmu i przybliżał do doświadczenia aktywnych w świecie zachodnim nowych ruchów społecznych140. Paralelą mogła być natomiast nieliberalna demokracja w praktyce związku, odwołująca się do jedności, wspólnoty celu itp.141 Także wątki antyinteligenckie oraz apoteoza czynu zbliżone były do syndykalizmu, np. wypowiedź jednego z uczestników debaty programowej: „członkowie oczekują od związku pracy, a nie haseł, odezw, deklaracji bez pokrycia w czynach”142. Akceptacja samorządu jako formy współodpowiedzialności była nie do pogodzenia z tradycjami syndykalistycznymi, które na gruncie teorii odrzucały wszelkie formy koegzystencji świata pracy z pracodawcami.

Charakterystyczny dla solidarnościowego pokolenia robotników był swoisty kult fachowości i kompetencji. Dobrze przygotowanych i wyedukowanych robotników raziła powszechna niegospodarność, marnotrawstwo, absurdy systemu centralnego planowania zauważalne w codziennym funkcjonowaniu przedsiębiorstw, prymat czynnika nomenklaturowo-politycznego nad merytokratyczno-fachowym143. Brakowało możliwości
artykulacji propozycji ulepszeń, innowacji itp. na poziomie zakładów144. Taki technokratyzm i merytokratyzm przeciwstawiony polityce i partyjności najsilniej wystąpił w Polsce właśnie w tradycji syndykalistycznej.

Samorządna Rzeczpospolita zbliżała się w efekcie do różnych tradycji, połączonych jednak dążeniem do jakościowej zmiany systemu demokracji parlamentarnej. Wszystkie te nurty, tak jak program polskiego związku, szukały syntezy praw jednostki i wspólnoty, widząc swych antagonistów zarówno wśród zwolenników liberalnego indywidualizmu, jak i różnej maści totalitarnych kolektywizmów. Uspołecznienie postrzegano jako odmienne od prostego upaństwowienia. Stawiano na społeczną samoorganizację, a nie na państwowy paternalizm, czy tylko na indywidualną zaradność poszczególnych obywateli. Odmiennym aksjologiom towarzyszyły podobne kierunki poszukiwań. W „Solidarności” taka koincydencja zaszła w obrębie jednej organizacji.

Być może perspektywę sporów o sens Samorządnej Rzeczypospolitej ogranicza teza z wypowiedzi lidera Regionu Mazowsze, Zbigniewa Bujaka, dostrzegającego, że demokracja w każdym społeczeństwie wygląda inaczej145.

1 Wypowiedź Seweryna Jaworskiego [w:] Dyskusja redakcyjna nad tezami do programu związku, „NTO” 1981, nr 7 (19).

2 T. Garton Ash, Polska rewolucja. „Solidarność” 1980–1981, Warszawa 1987, s. 47–48.

3 W. Wypych, O programie związku konstruktywnie, „NTO” 1981, nr 5 (17).

4 S. Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Warszawa 1990 (1988), s. 20.

5 Por. P. Burke, Historia i teoria społeczna, Warszawa – Kraków 2000, s. 114–115.

6 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”. I Krajowy Zjazd „Solidarności”, Warszawa 2003, s. 34.

7 Por. A. Touraine, J. Strzelecki, F. Dubet, M. Wieviorka, Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980–1981, Warszawa 1989, s. 52.

8 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 41, 43.

9 Wypowiedź Krzysztofa Rytwińskiego (Region Śląsko-Dąbrowski) [w:] I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”, Gdańsk IX–X 1981 r., Hala „Olivia”, dziewiąty dzień obrad II tury, oprac. M. Owsiński, red. A. Iwaszkiewicz, Warszawa 2007, www.archsol.pl.

10 W. Kuczyński, Burza nad Wisłą. Dziennik 1980–1981, Warszawa 2002, s. 169.

11 Oświadczenie I Zjazdu w sprawie stanowiska Prezydium KKP z 22 IX 1981 r., 28 IX 1981 r. [w:] Dokumenty I Zjazdu. Uchwała Programowa (wraz z aneksem), Wrocław 1981, s. 20.

12 Stenogram posiedzenia Komisji Programowej i Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” (wrzesień 1981), oprac. zespół Stowarzyszenia Archiwum „Solidarności”, [Warszawa] 2007, www.archsol.pl, s. 3, 5.

13 Samorządna Rzeczpospolita doczekała się wydania na łamach „Tygodnika Solidarność” (1981, nr 29), ale także w autonomicznych publikacjach różnych odnóg NSZZ „Solidarność”, obecnie zaś jest dostępna na stronach internetowych. Dlatego autor posłużył się w niniejszym tekście tylko numerami poszczególnych tez programu lub odniesieniami do rozdziałów.

14 Czynniki określające dynamikę ruchu „Solidarności” w latach 1980–1981 [w:] „Solidarność” w ruchu 1980––1981, red. M. Kula, Warszawa 2000, s. 28.

15 S. Kowalski, Krytyka..., s. 138 i nast.

16 Ibidem, s. 187, 138, 75.

17 J. Baszkiewicz, Nowy człowiek, nowy naród, nowy świat. Mitologia i rzeczywistość rewolucji francuskiej, Warszawa 1993, s. 229–342.

18 Czynniki określające..., s. 48.

19 P. Gliński, Samorządna Rzeczpospolita w III Rzeczypospolitej [w:] „Solidarność”. Wydarzenia, konsekwencje, pamięć, red. A. Sułek, Warszawa 2006, s. 183.

20 K. Czabański, 18 dni i następne, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 30. Dalej opis tekstów z „Tygodnika Solidarność”, publikowanych w 1981 r., będzie zawierał tylko skrót TS oraz numer.

21 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 36.

22 J. Staniszkis, „Solidarność” jako związek zawodowy i ruch społeczny [w:] Zmierzch socjalizmu państwowego. Szkice z socjologii ekonomicznej, red. W. Morawski, Warszawa 1994, s. 110.

23 Powiedzieli nam, TS nr 27.

24 Wnioski delegatów na Walny Zjazd Delegatów Regionu Małopolska pod adresem Zjazdu Krajowego [w:] „Solidarność” Małopolska 1980–1981. Wybór dokumentów, wstęp i oprac. M. Orski, A. Roliński, E. Zając, Kraków 2008, s. 408.

25 OPS-Z, TS nr 8; W. Arkuszewski, Spór o program „Solidarności”, TS nr 23.

26 Kierunki działania związku w obecnej sytuacji kraju. Tezy do dyskusji, TS nr 3.

27 A. Hajnicz, Raporty kryzysu, TS nr 8.

28 S. Kurowski, Inspiracje i źródła programu, TS nr 4; idem, Wartości ideowe, TS nr 5.

29 J. Osiatyński, „Solidarność” wobec reformy gospodarczej, TS nr 7.

30 S. Kisielewski, Czego oczekuję od „Solidarności”, TS nr 13.

31 W. Arkuszewski, Spór o program „Solidarności”, TS nr 23.

32 Dyskusja redakcyjna nad tezami...

33 Zespoły problemowe [3 VIII 1981], „Biuletyn Zjazdowy” (Gdańsk) 1981, nr 1.

34 J. Kurczewski, Struktura i życie związku, ibidem.

35 R. Paluch, A. Pędziwol, Polityka społeczna związku, ibidem.

36 J. Stembrowicz, Związek a władza państwowa i samorząd terytorialny, ibidem.

37 Tezy do dyskusji w zespołach tematycznych, „Biuletyn Zjazdowy” (Gdańsk) 1981, nr 3.

38 Por. Apel do delegatów Krajowego Zjazdu, ibidem.

39 Deklaracja I Zjazdu Delegatów, TS nr 25.

40 Diariusz zjazdowy, ibidem.

41 Dzień II, TS nr 24; Dzień III, ibidem.

42 A. Hajnicz, I Krajowy Zjazd Delegatów, TS nr 26.

43 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 54.

44 Diariusz zjazdowy, TS nr 27.

45 Wypowiedź Bronisława Geremka [w:] I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”...

46 Diariusz, TS nr 29.

47 A. Małachowski, Żyłem szczęśliwie, Warszawa 1993, s. 212.

48 Stenogram posiedzenia Komisji Programowej..., s. 18, 23. Komisja pracowała głównie w jednej z sal Uniwersytetu Gdańskiego.

49 Ibidem, s. 50, 54.

50 I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”...

51 Ibidem. Np. zespół III nie spotkał się ani razu (Protokół..., s. 51).

52 Protokół..., s. 18. Działacz ten utyskiwał później, że większość delegatów „nawet nie próbowała przeczytać” programu (A. Małachowski, Żyłem szczęśliwie..., s. 212).

53 Protokół..., s. 25.

54 Ibidem, s. 27.

55 Diariusz, TS nr 28.

56 Diariusz, TS nr 29.

57 A. Hajnicz, I Krajowy Zjazd...

58 Dzień XIII, TS nr 28.

59 Por. J. Staniszkis, Stanowisko „Solidarności” wobec aktualnych zagrożeń, Warszawa, czerwiec 1981, s. 1.

60 A. Hajnicz, I Krajowy Zjazd...

61 Diariusz, TS nr 28.

62 Dzień XIII, TS nr 28.

63 Dzień XVIII, TS nr 29.

64 Diariusz, TS nr 28.

65 A. Hajnicz, Zjazd – z frontu i od „kuchni”, TS 1981, nr 23.

66 idem, I Krajowy Zjazd...

67 Diariusz, TS nr 28. Łódzki projekt stanowiska wobec rządowych projektów reform, dołączony jako aneks, przewidywał oprócz Izby Społeczno-Gospodarczej także istnienie izb samorządowych przy radach narodowych.

68 Dzień XIII, TS nr 28.

69 Dzień XVIII, TS nr 29.

70 Por. W. Kuczyński, Burza nad Wisłą..., s. 184.

71 Diariusz, TS nr 29; Dzień XIII, TS nr 28.

72 Dzień XVIII, TS nr 29.

73 Samorządna Rzeczpospolita (dyskusja), oprac. J. Strzelecka, TS nr 31.

74 Aneks do uchwały programowej I KZD NSZZ „Solidarność” [w:] Dokumenty..., s. 105–112. Zastanawiano się na kongresie, czy w rozdziale ósmym powinno się znaleźć sformułowanie o nowym porozumieniu społecznym (Dzień XVIII, TS nr 28).

75 Samorządna Rzeczpospolita (dyskusja)...

76 Ibidem.

77 T. Garton Ash, Polska rewolucja..., s. 146.

78 Gwiazdozbiór w „Solidarności”. Joanna i Andrzej Gwiazdowie w rozmowie z Remigiuszem Okraską, Łódź 2009, s. 235.

79 R. Laba, The Roots of Solidarity. A Political Sociology of Poland’s Working-Class Democratization, Berkeley 1991, s. 155.

80 G. Kucharczyk, Polska myśl polityczna po roku 1939, Dębogóra 2009, s. 129.

81 Polacy ’80. Wizje rzeczywistości dnia nie(codziennego), oprac. M. Marody z zespołem, Warszawa 2004, s. 51.

82 P. Marciniak, Horyzont programowy strajków 1980 r. (na tle ówczesnego systemu społeczno-politycznego), „Studia nad Ruchami Społecznymi” 1989, t. 2, s. 141.

83 Protokół...

84 Por. J. Stembrowicz, Związek a władza państwowa i samorząd terytorialny, „Biuletyn Zjazdowy” (Gdańsk) 1981, nr 2. Dyskutowano w komisji m.in. na temat korelacji granic województw z regionami związku (Protokół..., s. 10).

85 W sprawie sądownictwa zjazd podjął też odrębną uchwałę (uchwała nr 51/81, 5 X 1981 r. [w:] Dokumenty..., s. 28). Podczas prac przygotowawczych ze strony sądownictwa konstytucyjnego oraz Trybunału Stanu pojawiły m.in. postulaty rozszerzenia kompetencji Naczelnego Sądu Administracyjnego (J. Stembrowicz, Związek a władza państwowa...).

86 Dzień XIII, TS nr 28.

87 Taka rola przedsiębiorstw była typowa dla państw bloku radzieckiego (M. Hamilton, M. Hirszowicz, Klasy i nierówności społeczne w perspektywie porównawczej, Warszawa 1995, s. 196).

88 J. Kuroń, Autobiografia, Warszawa 2009, s. 262. Stereotypowo Samorządna Rzeczpospolita wiązana jest przede wszystkim z samorządem robotniczym (P. Gliński, Samorządna Rzeczpospolita..., s. 181). O koncepcjach przedsiębiorstwa samorządowego obecnych w „Solidarności” zob. S. Jakubowicz, Bitwa o samorząd 1980–1981, Londyn 1988, s. 64–76.

89 J. Gardawski, Przyzwolenie ograniczone. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Warszawa 1996, s. 58.

90 S. Kowalski, Krytyka..., s. 148.

91 Por. T. Kowalik, Wiązka praw, „Zmiany” 1989, nr 1.

92 R. Paluch, A. Pędziwol, Polityka społeczna związku...

93 Por. J. Kuroń, W stronę demokracji, „Krytyka” 1978/1979, nr 3.

94 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 99.

95 Por. P. Gliński, Samorządna Rzeczpospolita..., s. 186.

96 Wypowiedzi Bronisława Geremka i Jana Waszkiewicza [w:] Samorządna Rzeczpospolita (dyskusja)...

97 P. Kosmowski, Zjazdowe niepokoje, „Biuletyn Zjazdowy” (Warszawa), 10 IX 1981.

98 Por. wypowiedź Jacka Kuronia [w:] Dyskusja redakcyjna z udziałem członków Rady Programowej OPSZ, „Robotnik” 1981, nr 78; J. Strzelecki, Trzy tezy o Izbie Samorządowej, „NTO” 1981, nr 9 (też: „Robotnik” 1981, nr 77).

99 J. Stembrowicz, Związek a władza państwowa...

100 Zob. też: Propozycje Prezydium Zarządu Regionalnego Ziemi Łódzkiej na I Krajowy Zjazd Delegatów, Łódź 1981, s. 17.

101 P. Winczorek, Doktryny „socjalizmu samorządowego” we Francji i w Jugosławii, Warszawa 1989, s. 105–120; G. Ulicka, Koncepcja demokratycznej samorządności w doktrynie Francuskiej Partii Socjalistycznej [w:] Oblicza lewicy. Losy idei i ludzi, red. J. Itrich, J. Kancewicz, I. Koberdowa, Warszawa 1992, s. 279–292.

102 Propozycje programowe Prezydium..., s. 20.

103 A. Touraine [i in.], Solidarność..., s. 125.

104 Propozycje programowe Prezydium..., s. 2.

105 Dzień XIII, TS nr 28.

106 S. Kowalski, Krytyka..., s. 26–27.

107 A. Touraine [i in.], Solidarność..., s. 91.

108 Ibidem, s. 58.

109 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 41.

110 S. Kowalski, Krytyka..., s. 189.

111 Zob. B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 81.

112 Diariusz, TS nr 28.

113 B. Kaliski, „Antysocjalistyczne zbiegowisko”..., s. 45.

114 Diariusz, TS nr 28.

115 L. Nowak [w:] Jerzy Maćków: wywiad z prof. Leszkiem Nowakiem. W późnym socjalizmie opozycja ściśle polityczna utrwala system trójpanowania klasowego, Szczecin 1984, s. 7.

116 J. Staniszkis, „Solidarność” jako związek..., s. 126–127.

117 Por. J. Kuroń, Czy mamy się samoorganizować?, TS nr 14 (wystąpienie na posiedzeniu KKP w Gdańsku 15 VIII 1981 r.).

118 J. Staniszkis, „Solidarność” jako związek..., s. 115, 132, 134; K. Modzelewski, Dokąd od komunizmu, Warszawa 1993, s. 23.

119 J. Gardawski, Przyzwolenie..., s. 49.

120 A. Touraine [i in.], Solidarność..., s. 58.

121 Zob. E. Crighton, Resource Mobilization and Solidarity: Comparing Social Movements across Regimes [w:] Poland after Solidarity. Social Movements versus the State, red. B. Misztal, New Brunswick – Oxford 1985, s. 114.

122 Uchwała nr 67/81 o kontaktach zagranicznych, 7 X 1981 r. [w:] Dokumenty..., s. 48.

123 Wypowiedź Jacka Bukowskiego (Region Mazowsze) [w:] I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”...

124 Deklaracja Programowa ws. kultury narodowej [w:] Dokumenty..., s. 49.

125 Diariusz, TS nr 28.

126 Deklaracja nr 42/1981 [w:] Dokumenty..., s. 22.

127 Polacy ’80..., s. 180.

128 J. Gardawski, Przyzwolenie..., s. 63; A. Dudek, „Solidarność” – rewolucyjny ruch społeczny czy powstanie narodowe? [w:] „Solidarność” w imieniu narodu i obywateli. Praca zbiorowa, red. M. Latoszek, Kraków 2005, s. 418.

129 Diariusz, TS nr 28.

130 Por. T. Garton Ash, Polska rewolucja..., s. 148.

131 J. Lewandowski, J. Szomburg, Samorząd w dobie „Solidarności”. Współpraca samorządów pracowniczych Pomorza Gdańskiego na tle sytuacji w kraju w latach 1980–1981, Londyn 1985, s. 42–43.

132 M.D. Kennedy, Professionals, Power and Solidarity in Poland. A Critical Sociology of Soviet-type Society, Cambridge 1991, s. 344.

133 Por. R. Laba, The Roots of Solidarity..., s. 181.

134 Oprócz cytowanych już tez Samorządnej Rzeczypospolitej dotyczących polityki społecznej zob. też R. Paluch, A. Pędziwol, Polityka społeczna związku...

135 Wypowiedź Stanisława Jałowieckiego (Śląsk Opolski) [w:] I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”...

136 Wypowiedź Bronisława Geremka [w:] ibidem.

137 Wypowiedź Marka Hołuszki (Region Mazowsze) [w:] ibidem.

138 Kierunki działania...

139 Por. P. Marciniak, Horyzont programowy..., s. 140.

140 Szczegółowy program w zakresie ochrony środowiska jeszcze przed zjazdem opracowywano w bydgoskim OPSZR (R. Paluch, A. Pędziwol, Polityka społeczna związku...).

141 „Solidarność” w ruchu..., s. 48.

142 Wypowiedź Józefa Małobędzkiego (Region Ziemia Sandomierska) [w:] I Krajowy Zjazd Delegatów NSZZ „Solidarność”...

143 Por. J. Rolicki, Zbigniew Bujak – przepraszam za „Solidarność”, Warszawa 1991, s. 20.

144 Por. np. W. Misiak, J. Wojtaś, Przebieg i socjotechnika ruchów strajkowych na Dolnym Śląsku w lecie 1980 roku, „Studia nad Ruchami Społecznymi” 1990, t. 4, s. 181.

145 Dyskusja redakcyjna nad tezami...

„Solidarność” – rewolucja, powstanie czy reforma? Dyskusja panelowa

Andrzej Paczkowski – Przez półtora dnia dzieliliśmy „Solidarność” na fragmenty. To naturalne; tak były ułożone sesje, a w każdej znalazło się po kilka wypowiedzi. Teraz więc chyba czas spróbować scalić to wszystko i wskazać generalia, żeby nasz zbiorowy wywód nie składał się z samych fragmentów. Wprawdzie wiele osób – w tym ja też – tak właśnie pisze historię: w kawałkach, od faktu do faktu, od wydarzenia do wydarzenia, i zostawiamy publicystom albo filozofom próbę uogólnienia. Ale spróbujmy. Proponuję zacząć od ogólnego pytania – czym była „Solidarność”. Czy była rewolucją, powstaniem, a może reformą? W jakim stopniu te trzy terminy się wykluczają, są wobec siebie komplementarne lub osmotyczne? Na przykład „Solidarność” zaczęła się jako rewolucja, a skończyła jako reforma. Albo odwrotnie – najpierw była reformą, a potem rewolucją. A może była jednocześnie rewolucją, reformą i powstaniem narodowym? Czy za pomocą tych pojęć można opisać „Solidarność”?

Druga kwestia, o którą chcę zapytać, jest chyba nieco uboczna, ale wydaje mi się warta refleksji: jak „Solidarność” przedstawiała samą siebie w odniesieniu do tych trzech pojęć – rewolucja, powstanie, reforma. W wielu opisach i relacjach różnych działaczy „Solidarności” i opozycji pojawia się przekonanie, że w gruncie rzeczy byliśmy za demokracją parlamentarną, niepodległością i gospodarką wolnorynkową, ale – „wicie, rozumicie” – nie można było mówić wprost, więc udawaliśmy kogoś innego, niż byliśmy naprawdę. Pytanie brzmi, czy to nie jest aby post factum racjonalizacja, czy rzeczywiście było coś skrywane. Co było skrywane? Czy funkcjonował taki kamuflaż i do jakiego stopnia? Obie te kwestie są ze sobą powiązane, więc nie powinno być kłopotów, oczywiście jeżeli któryś z panów w ogóle te problemy poruszy. Kolejność wypowiedzi w układzie alfabetycznym.

Antoni Dudek – Upierałbym się przy tym, że pojęcia rewolucji, powstania i reformy oznaczają coś innego. Bo jeśli uznamy, że właściwie wszystko może być wszystkim, to do niczego nie dojdziemy. Będę też zdania, że „Solidarność” była wszystkim po trochu. Nie jest to pomysł szczególnie oryginalny. W którymś momencie przypomniano tutaj stwierdzenie Alaina Touraine’a, że „Solidarność” była ruchem totalnym. Mnie słowo totalny się nie podoba, bo oznacza monopolistyczny, wykluczający. Natomiast bardzo mi się podoba słowo wszechogarniający.

Otóż „Solidarność” była ruchem wszechogarniającym i jako taki zawierała te elementy, o których przed chwilą powiedziałem. Teraz rodzi się pytanie, czy w takim razie możemy w ogóle cokolwiek orzec, skoro to był ruch wszechogarniający, mający zarazem cechy ruchu powstańczego, rewolucyjnego i reformatorskiego. Wydaje mi się – i to będzie tytułem hipotezy do dyskusji, do polemiki – że „Solidarność” zaczyna się jako rewolucyjny ruch robotniczy. Co nie znaczy, że nie ma w niej innych wątków. Mówiąc o rewolucji, mam na myśli przede wszystkim falę strajków sierpnia 1980 r. Stopniowo, w miarę jak ten robotniczy ruch rewolucyjny podlega instytucjonalizacji, zaczyna ewoluować w kierunku czegoś, co jest nie tyle powstaniem (bo powstanie nam się jednak kojarzy przede wszystkim z walką zbrojną), ile ruchem narodowym. Cechą szczególną tego ruchu, najpierw bardziej rewolucyjnego, a później bardziej narodowego, jest brak elementu przemocy; to jest coś, co dla mnie jest najcenniejszym i najważniejszym dokonaniem, spuścizną ruchu solidarnościowego. Oto w dziejach Europy przydarzył się tak wielki ruch społeczny walczący z dyktaturą, który poza absolutnym marginesem, incydentami, nigdy nie próbował stosować strategii przemocy. Mam na myśli także okres po 13 grudnia 1981 r., kiedy aż się prosiło o to, aby użyć przemocy przeciwko przemocy.

Zaskoczył mnie bardzo dzisiaj fakt, który podał Piotr Osęka na temat Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, że było w niej aż tylu ludzi z wyższym wykształceniem. To jest przecież potwierdzenie mojej hipotezy przejścia od rewolucji robotniczej w kierunku ruchu narodowego o charakterze wolnościowym, którym kierują inteligenci. Jeżeli połowa członków Komisji Krajowej ma wyższe wykształcenie, to wprawdzie jest to nadal ruch robotniczy, ale już kierowany przez inteligentów. Choć na jego czele stoi autentyczny robotnik.

Moim zdaniem ten proces po 13 grudnia 1981 r. tylko się pogłębia. To znaczy, że w coraz mniejszym stopniu jest to klasyczny ruch robotniczy; wątek robotniczej rewolucji jest coraz mniej obecny, coraz bardziej jest to wolnościowy ruch narodowy. Zdecydowana większość odłamów „Solidarności” działających w konspiracji znacznie częściej posługuje się retoryką wolnościową, retoryką narodową, niż retoryką socjalną czy nawiązującą do klasycznych kanonów haseł ruchu robotniczego. Choć oczywiście to też jest obecne. To jest moim zdaniem główny kierunek ewolucji „Solidarności”. Aż wreszcie w końcówce lat osiemdziesiątych narodowy ruch wolnościowy zaczyna się różnicować w sposób typowy dla współczesnej sceny politycznej. Na solidarnościowej glebie zaczynają wyrastać najpierw nieśmiało, a później już bardzo, bardzo wyraźnie, czyli po 1989 r., ruchy polityczne o jednoznacznej tożsamości ideowej: socjaldemokratyczne, liberalne, konserwatywne, chadeckie i narodowe czy nacjonalistyczne, jak kto woli. Zalążki tego widać już wcześniej, natomiast moment krystalizacji następuje dopiero po kilku latach działalności pod szyldem „Solidarności”, moim zdaniem w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Stąd też brała się wówczas popularność różnych pomysłów ideologicznych z Zachodu. O tym też tu mówiliśmy, np. o fascynacji niektórych działaczy „Solidarności” koncepcjami Miltona Friedmana i Friedricha Augusta von Hayeka czy generalnie tym konserwatyzmem, który symbolizowały rządy Margaret Thatcher i Ronalda Reagana.

Jeszcze zdanie na temat drugiego wątku, o który prosił prof. Andrzej Paczkowski. Rzeczywiście dziś mamy do czynienia z pewnymi fałszywymi wyobrażeniami bardzo wielu działaczy „Solidarności” na temat tego, co oni rzeczywiście mówili (a zapewne i myśleli) w czasach, kiedy związek powstawał. Klasycznym dla mnie symbolem tego jest najważniejszy przywódca tego ruchu, czyli Lech Wałęsa. Kiedy słuchamy jego obecnych wypowiedzi o tym, jak on już od 1970 r. planował walkę z komunizmem, obalenie tego systemu, miał w głowie ułożony wielki plan, to każdy z nas wie doskonale, że to klasyczna projekcja późniejszych sukcesów z 1989 r. na przeszłość, która przecież wyglądała zupełnie inaczej. Ale to nie jest nic szczególnego. Z takim zjawiskiem mamy do czynienia we wszystkich ruchach politycznych, które po latach są oceniane przez uczestników wydarzeń odtwarzających swoją w nich rolę. W szczególności dotyczy to ruchów zwycięskich, bo mam wrażenie, że w tych, które przegrały, zjawisko to występuje z nieco mniejszym nasileniem. Nie chciałbym, żeby odebrano to jako apel do historyków, aby nie brać pod uwagę świadectw uczestników wydarzeń. Zbieranie relacji jest szalenie ważne. Byłbym natomiast niezwykle ostrożny z traktowaniem wszystkich wypowiedzi uczestników wydarzeń po latach jako źródła wiarygodnego tylko dlatego, że rzeczywiście ktoś był i uczestniczył, a po latach przekonuje, że chodziło mu o coś innego, niż nam wynika z analizy jego dawnych wypowiedzi. Znacznie bardziej wierzę w zapisy robione w czasie bieżącym, choć i one są oczywiście obciążone różnego rodzaju sytuacyjnymi uwarunkowaniami.

Jerzy Holzer – Mam dosyć sceptyczny stosunek do jednoznacznych nazw, którymi określamy wielkie zjawiska. Jak sobie przypominam, w mojej historii pierwszej „Solidarności” nie pojawiała się jakaś nominalistyczna formuła. Co więcej, chyba nie pojawiała się także w moim tekście Fenomen Solidarność w księdze jubileuszowej Leszka Kołakowskiego, czyli pod koniec lat dziewięćdziesiątych.

Rewolucja, powstanie czy reforma? Tak postawione trzywariantowe pytanie najłatwiej pozwala odpowiedzieć na jeden z wariantów negatywnie. „Solidarność” na pewno nie była powstaniem. Istotą powstania jest ruch zbrojny. Nie znam jako badacz historii politycznej wydarzenia, które nazwać można powstaniem, a pozbawione byłoby całkowicie walki zbrojnej. Za powstanie bardziej uznać można Berlin 1953 r., Poznań i Budapeszt 1956 r., nawet Wybrzeże 1970 r.

Rewolucja czy reforma? Jadwiga Staniszkis i Jacek Kuroń odpowiadali na tę alternatywę formułą „samoograniczającej się rewolucji”. Pytanie polega na tym, co miałoby ten rewolucyjny charakter określić i jak dalece odpowiada on historycznemu pojęciu rewolucji jako wystąpienia nie tylko masowego, ale i gwałtownego, z użyciem przemocy, mającego w programie zmianę istniejącego systemu władzy.

Lepiej niż historyk czuje się tu jednak zainteresowany współczesnością politolog. Powie on bowiem, że we współczesnych czasach rewolucja, zwłaszcza zakończona sukcesem, może być pozbawiona (a w państwach wyżej rozwiniętych musi) gwałtownego charakteru i stosowania przemocy. Przewaga fizyczna aparatu władzy stała się tak wielka, że tylko jeżeli uda się zdobyć poparcie lub przynajmniej neutralizację znacznej jego części, sukces jest możliwy. Przy tym założeniu za rewolucję uznać można doprowadzenie przez Kongres do niepodległości Indii albo zmianę systemu w Portugalii czy Czechosłowacji.

Czy oznacza to także uznanie „Solidarności” lat 1980–1981 albo 1989 r. za rewolucję? Pozostają dwa inne elementy: masowość ruchu i program zmiany istniejącego systemu władzy. Dla lat 1980–1981 masowość ruchu nie budzi wątpliwości, choć budzi je dla 1989 r. Co jednak z programem zmiany systemu? Wątpliwe, by w pierwszych i nawet drugich założeniach „Solidarności” znajdowała się likwidacja władzy komunistycznej. Celem było jej ograniczenie, przemiany systemu.

Czy jednak z „Solidarnością” nie było tak jak z tymi, którzy sami nie wiedzą, że mówią prozą? Takie przemiany, do jakich „Solidarność” dążyła, przekraczały transformacyjną zdolność istniejącego systemu. Oznaczać więc musiały albo podjęcie przezeń konfrontacji z „Solidarnością”, jak w stanie wojennym w 1981 r., albo pogodzenie się ze zmianą, z likwidacją istniejącego systemu władzy. Czyli inaczej mówiąc, nie uświadamiając sobie rewolucyjnego charakteru swych celów, „Solidarność” dążyła do ich realizacji.

Jest to zarazem odpowiedź na pytanie, czy „Solidarność” była ruchem reform. Tak – w deklarowanych celach i w swej samoświadomości. Ani w latach 1980–1981, ani w 1989 r. przy Okrągłym Stole czy nawet po wyborach parlamentarnych „Solidarność” nie zakładała w dającej się przewidzieć perspektywie likwidacji systemu władzy komunistycznej. Miał on ulec ograniczeniom, ewolucyjnie się zmieniać, by w przyszłości doprowadzić Polskę do systemu demokratycznego.

Istniały powody, dla których „Solidarność” wyrzekała się proklamowania celów rewolucyjnych (choćby w połączeniu z pokojową drogą ich osiągania). Wydaje się oczywiste, że dla czołowych przywódców i doradców „Solidarności” systemem politycznym z wyboru była demokracja. Nie określano jej otwarcie i publicznie jako celu, bo wysoko oceniano (i jak się okazało, przeceniano) siłę władzy komunistycznej.

Dotyczyło to zarówno zakresu wewnętrznego, jak międzynarodowego. W tym pierwszym uznawano, że resorty siłowe, Służba Bezpieczeństwa wraz ze wszystkimi formacjami policyjnymi oraz wojsko, w przypadku konfrontacji zapewniają partii komunistycznej zwycięstwo. W tym drugim przyjmowano za udowodnione przez doświadczenia NRD, Węgier i Czechosłowacji, że gdyby nawet doszło do rozstroju sił rodzimego systemu komunistycznego, nieuchronna będzie zewnętrzna interwencja, sterowana z Moskwy.

Jeżeli przyjąć, że „Solidarność” myliła się w swych prognozach, ulegała magii Realpolitik, co prowadziło ją do pewnego minimalizmu w sposobach działania i w określaniu swych celów, to dopowiedzieć należy, że nie była w tych pomyłkach osamotniona.

Nie tylko komuniści w Warszawie i Moskwie wierzyli w niezniszczalność swego systemu, przynajmniej w dającej się przewidzieć perspektywie. Jeżeli Michaił Gorbaczow jeszcze na początku 1989 r. oświadczał, że zjednoczenie Niemiec będzie ewentualnie możliwe za sto lat, to zakładał przecież także stuletnią niezniszczalność europejskiego komunizmu. W oczywisty sposób bez komunizmu NRD nie mogła pozostawać odrębnym państwem. Jeżeli zaś NRD miała być komunistyczna, to pozostawać w ramach systemu musiały też Polska i Czechosłowacja. Komuniści wierzyli w swą przyszłość.

Wierzyli w nią także inni, choć może nie zawsze na sto lat. Do minimalizowania celów działania i unikania radykalnych jego form namawiali „Solidarność” przedstawiciele Kościoła katolickiego. Podobnych rad udzielali zachodni mężowie stanu, zaczynając od niewiele pojmujących z biegu wydarzeń rządzących socjaldemokratów w RFN, do przyjaznych „Solidarności” amerykańskich polityków. Nikt (może z wyjątkiem Zbigniewa Brzezińskiego, którego miałem możność wysłuchać na początku 1989 r., podczas konferencji w Jerozolimie) nie przewidywał rychłego załamania się europejskiego komunizmu. Rewolucyjne przemiany nastąpiły na przekór reformistycznym prognozom.

Andrzej Paczkowski – Dziękuję bardzo. Można by te dwie wypowiedzi podsumować tak: rewolucja to są cele i środki, „Solidarność” ani nie miała celów rewolucyjnych, ani nie stosowała środków rewolucyjnych. Czyli nie była rewolucją.

Ireneusz Krzemiński – Zamącę teraz odpowiedź na to pytanie, bo już mam zamęt we własnej głowie! A więc uporządkujmy: można by wyróżnić trzy wymiary odpowiedzi na to pytanie. Pierwszy wymiar to odpowiedź przeze mnie jako badacza i, z przeproszeniem, teoretyka ruchu „Solidarności”. Drugi – to treści, które można odtworzyć z ówczesnej świadomości działających ludzi. A trzeci wymiar to jest to, co wynika – chociaż jeszcze z nie do końca przeanalizowanych – niezwykle ciekawych badań nad pamięcią o „Solidarności”, które udało się dzięki funduszom Europejskiego Centrum Solidarności i dzięki pomocy prof. Mirosławy Grabowskiej z Centrum Badania Opinii Społecznej niedawno zrealizować. Dzięki temu różne przekonania co do interpretacji „Solidarności” mogą być zachwiane lub umocnione po lekturze tego, co ludzie mówią, jak opisują swoje doświadczenie sprzed trzydziestu lat.

Te opisy dla mnie nie pozostawiają najmniejszej wątpliwości, że na pewno ruch „Solidarności” to nie było żadne powstanie, zwłaszcza nie było kolejne narodowe powstanie. Koniecznie trzeba przypomnieć to, o czym mówili moi poprzednicy, że fundamentalnym założeniem „Solidarności” był ruch bez przemocy. Ta cecha zresztą buduje stereotyp „Solidarności” w światowej, globalnej pamięci. „Solidarność” kojarzy się z wielkim ruchem, który drogą pokojową „załatwił” komunizm. Jeżeli patrzeć racjonalnie, to formalnie, w kategoriach socjologicznych, cele „Solidarności”, wypracowywane w tym ruchu, były oczywiście rewolucyjne – w tym sensie, że prowadzić musiały do tego, o czym prof. Holzer przed chwilą powiedział: do radykalnej zmiany ustroju. Ale przecież „Solidarność” była pewną drogą do tego, ulokowanego w przyszłości trochę mitycznej, a trochę zbudowanej na społecznej nadziei. Dlatego skłaniałbym się do tezy, że należy określić „Solidarność” jako wielki ruch społecznych reform. To najbardziej odpowiadałoby też poziomowi samoświadomości społecznej uczestników.

Dlaczego absolutnie nie zgadzam się z określaniem ruchu związkowego „Solidarności” jako powstania? Mam bowiem głębokie przekonanie, że strategia działania „Solidarności”, to przekonanie, że musimy działać jako ruch właśnie drogą pokojową, było oparte na pewnej rewizji historii narodowej. Chodziło o to, że nasz ruch to nie może być takie działanie, jakim było powstanie warszawskie. Wobec obrazu bohaterskiego, ale z góry skazanego na klęskę powstania tworzono definicję własnego działania w ruchu „Solidarności”. Myślę, że można będzie sprawdzić empirycznie, czy przed powstaniem „Solidarności”, a więc w latach siedemdziesiątych, nie rozpoczęły się bardziej otwarte dyskusje na temat tego, czym było powstanie warszawskie i jak je oceniać. Dla mnie działanie ruchu związkowego i jego pokojowa metoda była reakcją na to, że nie wolno podejmować samobójczych społecznie działań, bez względu na to, co by tzw. honor narodowy nakazywał. Zresztą, o ile się nie mylę, jest taki esej Adama Michnika, że hasło honoru zostało przedefiniowane.

Uznajmy więc, że to był wielki ruch społecznych reform, bo tak „Solidarność” samą siebie definiowała. Za taką tezą miałbym bardzo mocne argumenty z badań zespołu Alaina Touraine’a, w których uczestniczyłem; i w nich „Solidarność” postrzegała siebie jako ruch. Był to ruch związkowy, który zdołał wytworzyć nawet zbiurokratyzowane struktury! Pamiętam scenki z biura Regionu Mazowsze na ul. Mokotowskiej, kiedy ludzie przychodzili coś załatwić, a na korytarzu głośno mówili: cholera jasna, nawet tutaj, u nas, już jest biurokracja! Mimo to postrzegano organizację, czyli związek, jako drogę. Drogę, która gdzieś ma mieć koniec – w postaci wolnej Polski; nie wiadomo, jak do niego dojdzie i kiedy, ale wierzono, że być może da się powoli, cząstkowo wprowadzić podstawową sprawę – podmiotowość działania społeczeństwa. Najgłębiej uwierzono, że to społeczeństwo jest podmiotem władzy państwowej. Potrzeby i opinie ludzi będą więc czymś najważniejszym w realizowaniu władzy w państwie.

Mnie się wydaje, że taki opis najbardziej pasuje do tego, czym w samoświadomości społecznej była „Solidarność”. A twierdzę tak dlatego, że hasło samoograniczającej się rewolucji było bardzo popularne, tworzyło część tożsamości solidarnościowej. Chociaż gdyby ludzie wiedzieli, co Jadwiga Staniszkis wypisywała w swojej książce pod tym hasłem, to nie wiem, czy tak chętnie by go używali... Bo przecież Staniszkis w swej książce wydanej po francusku pisała, że dlatego jest to samoograniczająca się rewolucja, bo ideologia „Solidarności” jest właściwie lustrzanym odbiciem ideologii komunistycznej, dlatego ten system może w ten sposób wcale nie zostać obalony... Dzisiaj budzić to może emocje...

Ale chcę nawiązać jeszcze do tego, co powiedział prof. Paczkowski, i poczynić dwie uwagi. Dlaczego „Solidarność” mogła postrzegać siebie jako ruch, który – chociaż ma za cel, choćby odległy, przemianę systemu – mógł się traktować jako drogę, która pozwoli na pokojowe działanie? Wydaje się, że byłoby to niemożliwe bez przyjęcia tego, co budowało tę świadomość, czyli podmiotowości ruchu i założenia o podmiotowości ludzkiej osoby, podmiotowości każdego człowieka.

Nawiązując do pytania prof. Osta z pierwszego dnia konferencji o to, jaki wpływ miał Kościół i religia na „Solidarność”, mogę odpowiedzieć wprost. Podstawowym wpływem, zwłaszcza Jana Pawła II, na ten ruch było pojęcie osoby. Proste przesłanie: my wszyscy jesteśmy ludzkimi osobami, które mają swoje prawa. A więc – „naturalizacja” praw człowieka i obywatela przez Jana Pawła II odegrała ogromną rolę. Spowodowała, że głos Kościoła wsparł ideę, iż prawa nam przysługują jako ludziom, a więc i jako obywatelom. Nikt nie może ich nadać, bo są dane od Boga. I powinniśmy wobec tego z nich korzystać. Stąd też idea negocjacji i potraktowanie także tego okrutnego, wydawałoby się, i groźnego przeciwnika jako takiego, z którym można i trzeba zacząć dyskutować.

Sądzę, że to zresztą budowało bardzo atrakcyjną ścieżkę dla wielu przedstawicieli władzy, również władz lokalnych. Nareszcie ktoś ich, pełniących władzę, naprawdę doceniał, nie tylko się ich bał. Doceniał jako podmiot, z którym należy wszcząć negocjacje. Negocjacje, umawianie się, uruchomiona debata społeczna mogła prowadzić do wizji owych reform, cząstkowych i powolnych, które stopniowo, przez kolejne debaty i negocjacje będą prowadziły do przemiany systemu.

Trzeci wymiar, który wynika z badań, kwestionuje trochę to, co powiedziałem. Zaskoczyło mnie, że w wizji wspomnień naszych badanych (zarówno w badaniach ogólnopolskich opinii publicznej, jak i jakościowych badaniach dawnych działaczy) element narodowy wybija się jako najważniejszy. Ale tutaj widać przepracowanie pamięci. Od razu muszę powiedzieć, że tendencja, by „Solidarność” wpisać jako kolejny etap na listę powstań narodowych – to jest zasługa rozmaitych zabiegów interpretacyjnych, w tym w dużym stopniu interpretacji przeszłości przez księży. Pojawiała się bardzo często interpretacja „religijna” w kazaniach i wypowiedziach księży, także biskupów, która mówiła, że powstania mieliśmy dziewiętnastowieczne, potem warszawskie, a później – „Solidarność”, na drodze do pełnej niepodległości, rzecz jasna. To moim zdaniem kompletny nonsens interpretacyjny, jeżeli wziąć pod uwagę prawdziwą dynamikę myślenia społecznego. Myślenie ludzi wówczas, w 1980 i 1981 r., a także w ponurych latach stanu wojennego, było zdecydowanie antypowstaniowe. Ale nie mogę wiele więcej o tym powiedzieć, bo właściwie mamy to jeszcze do zbadania w zebranym materiale.

David Ost – Będę mówił nie tyle o „Solidarności”, ile o sposobie jej zrozumienia i o zadaniach, które moim zdaniem stoją przed badaczami zajmującymi się „Solidarnością”. Czyli – co należy badać i jak. Które tematy są ważne i dlaczego. Chciałbym zacząć od stwierdzenia – prowokacyjnego lub nie – że „Solidarność” nie należy tylko do Polski. W 1980, 1981 r. – kiedy działacze związkowi i Wałęsa byli zapraszani do różnych stolic świata, wszędzie przyjmowani z oklaskami – później była Nagroda Nobla dla Wałęsy, ludzie wtedy myśleli, że świat interesuje się Polską, życzy jej wolności i demokracji. Owszem, tak było, jednak główną przyczyną zainteresowania było to, że „Solidarność” mówiła – wielopłaszczyznowo, wielowymiarowo – do ludzi na zewnątrz. Dała coś nowego. Nowe teoretyczne i praktyczne podejście do spraw publicznych i politycznych. Żeby rozstrzygać, czy to rewolucja, czy reforma, myślę, że należy myśleć bardziej uniwersalnie: co znaczyła „Solidarność”, dlaczego była ważna i w dalszym ciągu jest ważna. Żeby to zrozumieć, trzeba zrozumieć, co się działo poza Polską.

Powiedziałem, że „Solidarność” dała coś nowego, nowy sposób myślenia o władzy i polityce. Zmienić system, niezbyt zwracając nań uwagę, czyli zmienić państwo, nie zwracając na nie uwagi. Zmienić system przez zorganizowanie społeczeństwa i siebie, nie przez obalenie rządu i wzięcie władzy w swoje ręce. To inna sprawa, że wielu by chciało obalić system. Fakt, że nie mogli, doprowadził do wytworzenia nowego modelu zajmowania się polityką, który bardzo przydał się na Zachodzie i gdzie indziej. Związkowcy w Afryce Południowej głęboko interesowali się „Solidarnością”, naśladowali jej taktykę i strategię. „Solidarność” oczarowała Zachód swoim myśleniem o polityce. Po zgaśnięciu
radykalizmu zachodniego wielu szukało innych wzorów zaangażowania niż obalenie systemu czy zwykłe partie polityczne. W końcu „Solidarność” stanowiła wzór dla rosnącego trzeciego sektora. Usprawiedliwiała tworzenie instytucji niby poza władzą – właśnie to jest społeczeństwo obywatelskie, o którym była mowa.

Jest tendencja, żeby myśleć o „Solidarności” jako fenomenie tylko polskim. Macie do tego prawo, ale nie macie racji. Wymienię trzy szersze dziedziny, w których „Solidarność” jest ważna: demokracja, płeć, klasowość. Uważam, że badanie przez Polaków „Solidarności” m.in. według takich tematów, przyjmując z góry jej powszechne i pozapolskie znaczenie, byłoby ogromnie ważne. Jednocześnie dałoby badaczom przeświadczenie, że coś wnoszą do międzynarodowej dyskusji i – co chyba nie jest mało – sprzyjałoby zainteresowaniu „Solidarnością” przez ludzi z zewnątrz, którzy niestety zostali przekonani przez m.in. polskich polityków, że to nikogo poza Polską nie dotyczy. Zaczynając od demokracji.

Tak się złożyło, że w marcu 1981 r. znalazłem się w budynku okupowanym przez rolników z ZSL w Bydgoszczy. Przeczytałem o tym w gazecie i tam pojechałem. Mniej więcej w tym samym czasie Jan Rulewski został pobity na posiedzeniu rady miejskiej – wszyscy wiecie, co się stało później. Ja akurat wchodząc do tego budynku, widziałem niesamowite zdarzenie: tylu ludzi i burzliwa dyskusja na temat, co należy robić. Ręce podnoszone do góry. Każdy chciał jakoś uczestniczyć. Potem przyszedł do mnie ktoś, bo dowiedział się, że jestem Amerykaninem, i przepraszał: pan z Ameryki, widzi pan, my nie znamy demokracji, nie umiemy, tyle gadania i wstyd. Oczywiście powiedziałem, że wręcz przeciwnie, to jest niesamowite i bardzo ciekawe. Myślę, że byłoby dobrze przeprowadzić dziś dyskusję o różnicach przy podejmowaniu decyzji, czyli właśnie o demokracji, która istniała w czasie „Solidarności”. Na przykład o różnicach w podjęciu decyzji w dużym gronie publicznie lub w małym gronie prywatnie. Żywe dyskusje nie tylko o źródłach demokracji, ale o konsekwencji różnych rodzajów demokracji. Bo nie był obecny w czasie „Solidarności” model demokracji elitarnej, przedstawicielskiej. Były różne modele demokracji partycypacyjnej. Czy były to bezpośrednie demokracje, czyli decyzje podjęte na dużym zgromadzeniu, jak w Atenach? Czasami pewnie tak, np. wiec w Sosnowcu.

Co z tego wynikało? Czy rzeczywiście „Solidarność” sprzyjała radykalizmowi i takiemu modelowi demokracji? Do czego doprowadzał taki model? Należy zastanawiać się nad takimi pytaniami, nie tylko opisując, co się stało, ale mając na myśli znaczenie tego dla innych sfer. Trzeba badać. Natomiast być może w Olsztynie, odwołując się do referatu Adama Leszczyńskiego, to był przykład demokracji deliberatywnej, czyli ludzie rozmawiali między sobą, zmieniając zdanie podczas dyskusji i z jej powodu. Nie wiem, czy tak było. Być może. Wnikliwe badanie na temat, co się działo na tych wiecach, byłoby ogromnie ważne.

Miałem jeszcze powiedzieć o tym, co zostało ominięte. Uważam, że należy badać płeć nie odnośnie do kobiet, ale przede wszystkim w aspekcie męskości. Jakie na podstawie „Solidarności” było pojęcie męskości? Co miała „Solidarność” do męskości? Uważam, że bardzo dużo.

Czy kobiety były bierne? Jest kategoria weapons on the weak – broni słabych. Bardzo możliwe, że działały wtedy racjonalnie. Widziały prestiż, honor i zwracały się do mężczyzn w danym przedsiębiorstwie, bo wiedziały, że oni mają właśnie te atuty, które w Polsce są ważne, mogą walczyć. Myślę, że nie należy mówić tylko o bierności lub jej braku.

Jan Skórzyński – Profesor Paczkowski podał pewien trop, który miał nam ułatwić wyjście z dylematu: „Solidarność” to rewolucja, reforma czy powstanie, mianowicie – że być może „Solidarność” była wszystkim tym jednocześnie. Jest to bardzo kuszący trop, bo uwalnia nas od wielu kłopotów. Wtedy nie musimy już się zastanawiać, czym był ten ruch, bo był po prostu wszystkim po trochu. Być może coś w tym jest, ja jednak myślę, że przywilejem historyków, ale także ich zadaniem, jest określanie zjawisk, nadawanie im nazw. Definiowanie tego, co się wydarzyło, nawet jeżeli ta definicja czy ocena będzie niezupełnie zgodna z opiniami uczestników wydarzeń. Historyk ma prawo iść w poprzek tamtych oczekiwań, tamtych odczuć.

Nie tylko my mamy te kłopoty. Proszę spróbować nazwać wydarzenia w Czechosłowacji w 1968 r. Co to było – rewolucja, reforma, powstanie? Także powstanie, bo inwazja sowiecka przyniosła ponad sto ofiar śmiertelnych, były barykady na ulicach. Z tego, co wiem, Czesi też do końca nie rozstrzygnęli swojej odpowiedzi na tytułowe pytanie naszej dyskusji. Jednak należy próbować.

Poddałbym pod rozwagę pewną drogę dochodzenia do konkluzji – za Pismem Świętym: „po owocach poznacie ich”. Jakie są efekty działań „Solidarności”? Moim zdaniem efektem „Solidarności” jest rewolucja, tzn. całkowita zmiana systemu społeczno-politycznego w Polsce. Efektem „Solidarności”, podkreślam, pojmowanej jako ruch funkcjonujący w latach 1980–1989, a nie jedynie w okresie 1980–1981, którego dotyczy nasza konferencja. Nie ma jednak żadnego sensu ani powodu rozdzielać tych lat – razem stanowią historię „Solidarności”. Była to rewolucja w dwóch odsłonach: pierwszej zakończonej wprowadzeniem stanu wojennego i drugiej uwieńczonej upadkiem komunizmu. Te fazy tym się różniły, co zauważył Aleksander Smolar, że w latach 1980–1981 był proces rewolucyjny bez rewolucyjnych konsekwencji, natomiast w latach 1988–1989 rewolucyjne konsekwencje bez sztafażu rewolucyjnego.

Jeżeli więc się zgodzimy na widzenie tych wydarzeń w całości i na sądzenie ich wedle skutków, to „Solidarność” najzwyczajniej zrobiła rewolucję w Polsce. Dlaczego tego nie chcemy uznać? Dlaczego się przed tym bronimy? Między innymi dlatego, że historycy, przynajmniej z mojego pokolenia, mają awersję do terminu rewolucja. Termin ten brzmi dla nas jak hasło wyjęte z wokabularza propagandy komunistycznej. My tego terminu nie lubimy, mamy z nim kłopoty. Ale na świecie takich kłopotów nikt nie ma. Obserwatorzy zagraniczni, zaczynając od Timothy’ego Gartona Asha, bez większych problemów określili „Solidarność” jako polską rewolucję (jak brzmiał tytuł książki Gartona Asha o latach 1980–1981). Wszystkie zasadnicze i pozytywne w odczuciu narodów zmiany i wydarzenia, np. obalenie dyktatury w Portugalii w 1974 r., nazywa się rewolucją, chociaż był to tak naprawdę zamach wojskowy. Proponuję, żebyśmy się pozbyli – apeluję zwłaszcza do naszych młodszych kolegów – awersji do terminu, który ma jak najbardziej rację bytu w nauce historycznej i do sytuacji historycznej, o jakiej mówimy, pasuje.

Oczywiście była to niezwykła rewolucja, nie tylko dlatego, że nie używała przemocy (choć jej przeciwnicy posługiwali się przemocą), ale też dlatego, że była to rewolucja „wynegocjowana”. Jej historia rozciąga się od porozumienia do porozumienia. Zaczęła się od porozumień sierpniowych w 1980 r., skończyła się porozumieniem Okrągłego Stołu, wyborami czerwcowymi i powstaniem rządu Tadeusza Mazowieckiego w 1989 r. Mamy ciągłość myśli politycznej „Solidarności”, której elementem zasadniczym była gotowość do kompromisu. Mamy też ciągłość personalną – oba te porozumienia przygotowali i podpisali przecież ci sami ludzie po stronie opozycji.

Jest pewien kłopot z celami ruchu, ponieważ rewolucja solidarnościowa nie deklarowała celów rewolucyjnych – ani publicznie, ani prywatnie. Nigdy nie deklarowała, że jej celem jest obalenie systemu. Chociaż w najdalszym horyzoncie o tym myślano, o tym marzono, ale nie próbowano tego formułować. Dominowała koncepcja sformułowana jeszcze w kręgu Komitetu Obrony Robotników (Adam Michnik – Nowy ewolucjonizm, Jacek Kuroń – Myśli o programie działania), wedle której ewolucyjnie, krok za krokiem będziemy poszerzać sferę społeczną wolną od kontroli partii komunistycznej, budować „niepodległość od wewnątrz”, jak to określił Jakub Karpiński. Najważniejszym takim wyłomem w systemie realnego socjalizmu było powstanie „Solidarności”, która oczywiście nie była związkiem zawodowym, tylko reprezentacją społeczną. I podstawowym postulatem tej polskiej rewolucji, zarówno w 1980 r., jak w 1989 r., było prawo do reprezentacji. W obydwu wypadkach chodziło przecież o zgodę na „Solidarność”. Tymczasem okazało się, że można wziąć znacznie więcej, tzn. mieć własną reprezentację w parlamencie, a w końcu własny rząd.

Ta rewolucja jest także niezwykła dlatego, że dokonuje się na drodze ugody, porozumienia, kompromisu. Demokratyczna opozycja nie miała projektu ani zamiaru jednorazowego obalenia władzy, przepędzenia komunistów i rozpoczęcia od zera. Bo przecież zawsze istniało widmo sowieckiej interwencji. Mimo to bez wątpienia dokonała się w Polsce rewolucja – system komunistyczny został zamieniony na liberalno-demokratyczny. Dokonał tego ruch rewolucyjny, który nie używał rewolucyjnych środków – zgoda. Chociaż można się zastanawiać, czy strajk generalny – taki jak w sierpniu 1980 r. czy w marcu 1981 r. – nie jest środkiem rewolucyjnym. Czy nie są nimi takie formuły powszechnego nieposłuszeństwa obywatelskiego jak nieoglądanie telewizji, niekupowanie gazet, bojkot wyborów.

Ostatnia kwestia á propos mojego przedmówcy prof. Osta. Oczywiście, że „Solidarność” należy nie tylko do Polski. Ale naszym obowiązkiem jest światu o niej opowiedzieć. To jest jeszcze jeden argument na rzecz przyjęcia tego prostego terminu rewolucja, bo tylko to będzie zrozumiałe i klarowne dla świata. Nikt na świecie nie zrozumie, o co nam chodziło i czym była „Solidarność”, jeśli zaczniemy im tłumaczyć, że to było coś pomiędzy, a tak naprawdę nie chodziło o to, tylko o coś innego. I dodamy ewentualnie jeszcze jakieś powstańcze konotacje, które dla nikogo poza Polską nie są czytelne. Moja opcja jest więc jasna – rewolucyjna.

Andrzej Paczkowski – Dziękuję. Następna próba podsumowania: rację miał Leszek Moczulski w swoim eseju Rewolucja bez rewolucji, w którym antycypował to, co się rzeczywiście w Polsce stało. Może nie explicite, ale implicite.

Teraz głos ma sala. Ile osób chce zabrać głos? Proszę o podniesienie rąk. Sześć, czyli wypada po dwie minuty i dwadzieścia sekund na osobę. Proszę bardzo.

Mirosław Odorowski – Mam chyba pecha do prof. Dudka, bo zawsze jakoś się nie zgadzamy. Podkreślam, Lech Wałęsa nie był inteligentem, Bujak też nie ani Frasyniuk, Słowik też nie był inteligentem. Jeżeli spojrzycie na strukturę związku „Solidarność” i szefów regonów, to prawie nie znajdziecie inteligenta. Inteligentem był wtedy, kiedy został posłem i poszedł na studia. Czy ja się stałem inteligentem, kiedy dziesięć lat temu dopiero skończyłem studia?

Bardzo mi pasuje opowieść prof. Krzemińskiego, jaki ten ruch wtedy był. Jak wyglądał, co myśmy uważali, co myśmy chcieli. Wraz z Muzeum Historycznym m.st. Warszawy robimy nagrania z ludźmi, którzy wtedy tworzyli Region Mazowsze „Solidarności”. Jak się ich pyta, dlaczego wstępowali do „Solidarności”, to ponad osiemdziesiąt procent mówi, że widzieli w tym ruch. Oni nie widzieli w tym czystego związku zawodowego, nie widzieli też partii politycznej. To z tych nagrań wynika.

Adam Mielczarek – Wydaje mi się, że w tytule panelu jest zaznaczony pewien trend myślenia o „Solidarności”, przeciwko któremu protestuje prof. Ost, i bardzo się z tego cieszę. To znaczy patrzenia na „Solidarność” jako na narzędzie do zrobienia czegoś: reformy, powstania, rewolucyjnej zmiany ustroju. Tak rozumiem wypowiedź prof. Osta i z nią się w tym znaczeniu solidaryzuję. „Solidarność” była zmianą, była demokracją, była wartością samoistną, która oczywiście w biegu dziejów się nam instrumentalizowała, tzn. dzisiaj z różnych przyczyn jesteśmy skłonni patrzeć na nią właśnie jako na krok na drodze ku... Niemniej jednak w ten sposób gubimy ten skarb, którym ona była w istocie i który był widoczny dla obserwatorów z zewnątrz. Jeśli za miesiąc będziemy oglądali sondaże mówiące o tym, że połowa czy więcej populacji Polaków sądzi, iż stan wojenny był uzasadniony, to wynika właśnie z tego instrumentalnego podejścia. Ludzie sądzą, że wprawdzie odwlekło się o siedem lat, ale w końcu komunizm w Polsce upadł. Wyrozumiałość dla stanu wojennego moim zdaniem tkwi w tym, że nie rozumiemy samoistnej wartości „Solidarności”, a w szczególności nie zrozumiały jej opozycyjne elity, które potem ten proces polityczny prowadziły. Dlatego nie potrafiliśmy sięgnąć do tych doświadczeń po 1989 r. To już jest pewnie aspekt, w którym się z prof. Ostem nie zgadzam.

Andrzej Paczkowski – Proponuje pan coś w rodzaju powrotu do Eduarda Bernsteina, który był rewizjonistą i mówił: cel jest niczym, ruch jest wszystkim. A więc w „Solidarności” ważne jest to, że była, a nie jest ważne, po co istniała.

Piotr Szczepański – Chciałem zwrócić uwagę na jedną rzecz, która też wychodzi w badaniach, o których mówił Mirosław Odorowski, a ja w nich uczestniczę. Działacze z różnego rodzaju instytutów kładą mi na stół dokumenty, które dotyczyły np. reformy energetyki. Pracowali nad tym w czasach pierwszej „Solidarności”. Oprócz czegoś, co dotyczyło zmiany ustroju, toczyły się dyskusje na temat reformy różnych aspektów życia. Sam uczestniczyłem np. w ogromnej dyskusji, która trwa do dzisiaj, o reformie nauki. Wiem, że kolejarze podobnie dyskutowali. To były różne warstwy.

Druga rzecz jest taka... Może to jest złe użycie języka, ale proszę zwrócić uwagę na to, że Stany Zjednoczone uzyskały niepodległość w wyniku rewolucji. Oni tak o tym piszą. I trzecia rzecz, ja się zajmowałem BHP w regionie, bo byłem najmłodszy. Jak jest anegdota, że Gorbaczow musiał biegać po wódkę, tak na mnie spadło to BHP i musiałem się zmagać ze szkoleniami itd. Współpracowaliśmy z „Solidarnością” z Centralnego Instytutu Ochrony Pracy nad zmianami różnych aspektów prawnej ochrony pracy i BHP. Zwracam uwagę, że to się toczyło w różnych warstwach.

Jerzy Stępień – Szalenie trudno w ciągu dwóch minut podsumować coś, nad czym się myślało trzydzieści lat, ale postaram się podzielić swoim doświadczeniem i spojrzeniem. Charakterystyczne, że w tytule tego panelu nie znalazło się pytanie, czy przypadkiem „Solidarność” nie była związkiem zawodowym. Bo wszyscy zdaje się zgadzają, że to pytanie bezprzedmiotowe. A zatem tak: nie była partią, bo nie była antypartią. Gdzieżby tam „Solidarność” mówiła coś o polityce zagranicznej albo np. o obronności. Czyli nie zachowywała się jak partia, która przedstawia jakąś wizję całości spraw związanych z państwem. Rewolucja? Dalej: rewolucja bez rewolucji. Profesor Stanisław Grodzicki, wybitny historyk prawa, powie: rewolucja zaczyna się zawsze od wyrżnięcia własnych elit. To jest rewolucja. A czy widział kto rewolucjonistów, którzy idą do sądu, by zarejestrować swój ruch? To w takim razie co, jeśli nie partia, nie rewolucja i nie związek zawodowy? To w takim razie co jeszcze, jeśli także nie powstanie? Jedna z osób biorących udział w dyskusji twierdziła, że było to powstanie. Większość dyskutantów raczej kwestionowała tę tezę.

Poszukując odpowiedzi na pytanie o istotę „Solidarności”, odwołam się do pewnej anegdoty historycznej z bardzo odległych czasów. Kiedy konfederaci barscy zastanawiali się, co jest złego w systemie Rzeczypospolitej, ustanowili swojego ambasadora w Paryżu. Był nim Michał Wielhorski. Miał rozmawiać z różnymi wielkimi postaciami ówczesnej Francji, a zatem świata, i zadawać im to jedno pytanie: co jest złego w ustroju Rzeczypospolitej. Pamiętajmy, że wtedy Rzecząpospolitą wszyscy się interesowali, bo to było duże państwo, działy się tutaj ciekawe rzeczy, Polska szła „własną drogą” – jak po wiekach napisze Adam Zamoyski. Jednym z rozmówców Wielhorskiego był Jan Jakub Rousseau, a swoją opinię zawarł później w Uwagach o rządzie polskim. Nie wiadomo tylko, dlaczego ta broszurka od 1946 r. nie jest w Polsce drukowana; ostatni raz wydano ją w Poznaniu w 1946 r. ze wstępem Antoniego Peretiatkowicza. Otóż Jan Jakub, odpowiadając na pytanie Wielhorskiego, co jest złego w ustroju Rzeczypospolitej, mówi: nie liberum veto, bo od trzydziestu paru lat nie było już ani razu stosowane, ale złe są armie prywatne. Jednak w pewnym momencie przestrzega, żebyśmy na przyszłość nie rezygnowali z konfederacji w dwóch przypadkach: kiedy w granicach Rzeczypospolitej stoją obce wojska i kiedy prawa sejmu są pogwałcone.

Jaką mamy sytuację w 1980 r.? Musi zdumiewać przenikliwość i wyobraźnia Jana Jakuba Rousseau, a właściwie jego wizjonerstwo, bo oto taka sytuacja w drugiej połowie XX w. naprawdę się zdarzyła. W granicach Rzeczypospolitej stały obce wojska już blisko pół wieku, a prawa sejmu były kompletnie pogwałcone. A właściwie sejmu jako przedstawicielstwa narodu przecież w ogóle nie było. Co może w tej sytuacji zrobić naród, który nie ma własnej reprezentacji i musi znosić obecność obcych wojsk? Może się poddać i porzucić myśl o samodzielnym bycie politycznym albo właśnie się skonfederować w celu wymuszenia zmiany tej sytuacji.

Twierdzę, że „Solidarność” była konfederacją, nawiązującą do tego właśnie sposobu wychodzenia z opresji, jaki bardzo często w naszej historii stosowano – szczególnie od końca epoki jagiellońskiej. Myślę, że akt konfederacji warszawskiej jest tutaj pierwszym, wyraźnym momentem. Także konfederacja tyszowiecka. Jest cała masa tych konfederacji, które nie polegają na pozbyciu się władzy, ale na zmuszeniu władzy do tego, żeby się władca zachował tak, jak chce większość społeczeństwa.

Moim zdaniem błędem tej konferencji jest to, że zajęła się tylko „Solidarnością” do 1981 r. Jan Skórzyński dodaje, że dopiero możemy podsumować to zdarzenie w 1989 r. Jeśli w taki sposób spojrzymy na konfederacje, to możemy popatrzeć na sejm kontraktowy jako na sejm skonfederowany, który właśnie głosował bez liberum veto i osiągał swoje cele. Ostatecznie i zniknęły obce wojska, i sejm odzyskał należne mu miejsce.

Andrzej Paczkowski – Dziękuję. Bardzo interesująca koncepcja. Proszę bardzo, jako ostatni prof. Dariusz Stola, potem trzynaście minut dla panelistów.

Dariusz Stola – Chcę pójść śladem Davida Osta i powiedzieć to mocniej: „Solidarność” naprawdę była czymś nowym, i to nie tylko w skali Polski. Być może w przyszłych podręcznikach historii będzie jednym z przykładów poszukiwania w świecie zachodnim czegoś, co może zastąpić formy działalności publicznej, które wtedy wydały się już wyczerpane. Także dlatego „Solidarność” była atrakcyjna intelektualnie dla wielu ludzi o bardzo różnych orientacjach politycznych. To, że się tu zmagamy z nazwami, jest jak najbardziej zrozumiałe, bo rzeczy nowe długo szukają swego imienia, choć z drugiej strony minęło już trzydzieści lat i moglibyśmy się wreszcie postarać o jakąś dobrą nazwę... Dobrze więc, że zwołano tę konferencję, bo ona znalezienie właściwych słów przybliża.

Pomocne w tym względzie jest posługiwanie się paradoksami; fizycy kochają paradoksy, bo ujawniają szczeliny w uznanych teoriach. Widzę cztery paradoksy, które mówią coś ważnego o ruchu „Solidarności”. O paradoksie samoograniczającej się rewolucji była tu mowa. Dwa pozostałe słowa kluczowe konferencji też można wyrazić paradoksalnie: powstanie bez przemocy – wszyscy uważają, że przemoc jest immanentną cechą powstania (aczkolwiek jakby trochę pogrzebać przy łacińskim źródłosłowie, to może by się okazało, że to niekoniecznie oksymoron) – i reforma o nieznanym czy niesprecyzowanym celu – bo nie mogliśmy dzisiaj ustalić, jaki był cel, do którego zmierzały te reformy. Jednym z celów ruchu było stworzenie warunków, w których można wymyślić właściwy cel, sposób rozwiązania problemów, który w danej chwili jest niewidoczny czy bardzo niejasny. Ruch „Solidarności” zmierzał do tego; sam był częścią takiej przyszłości, polegającej na stworzeniu takich instytucji i reguł postępowania – zwłaszcza reguł dyskusji i konfliktu – które pokierują ich uczestników do znalezienia rozwiązań, jakich sobie jeszcze nie wyobrażano. Będą spełnieniem pragnień, jak się zdawało, niemożliwych do realizacji. Na tym polega dawanie szansy Panu Bogu.

Czwarty paradoks ujrzałem dzięki temu pięknemu porównaniu ruchu „Solidarności” do konfederacji. Jest ono trafne także dlatego, że (jak każde porównanie) zwraca uwagę nie tylko na podobieństwa do dawnych konfederacji szlacheckich, ale i na różnice. „Solidarność” była bowiem konfederacją istotnie inną, bo ludową, powstałą w warunkach społeczeństwa masowego, miejskiego i przemysłowego. To chyba pierwsza taka konfederacja w dziejach Polski. Konfederacja 1980 r. różniła się od barskiej, podobnie jak demokracje XX w. różnią się od tych w starożytnych polis lub w miastach średniowiecznych Włoch, stała przed podobnymi, bezprecedensowymi wyzwaniami i dawała nowe, nieznane wcześniej szanse. Mamy zatem cztery piękne paradoksy: samoograniczająca się rewolucja, powstanie bez przemocy, reforma o nieokreślonym celu i ludowa konfederacja – i teraz znajdźmy określenie, które połączy to, co one wskazują.

Andrzej Paczkowski – Dziękuję bardzo. Oddaję głos panelistom. Ponieważ prof. Dudek bardzo oszczędnie korzystał z czasu w pierwszej turze, będzie miał dodatkową minutę.

Antoni Dudek – Dwie tylko kwestie. Jedna to à propos tego, co mówił Mirosław Odorowski, który polemizował ze mną. To, co mówiłem o rosnącej roli inteligentów w „Solidarności”, opierałem na tym, co usłyszałem rano od Piotra Osęki. Oczywiście można nieustannie wracać do przykładu Wałęsy, Bujaka, Frasyniuka, ale tu mamy twarde liczby: 107 członków Komisji Krajowej, z czego 52 proc. ma wyższe wykształcenie, a kolejne 32 proc. ma średnie, czyli maturę. Uczono wtedy, że ktoś, kto ma maturę, to też już jest właściwie inteligencja. Ten skład Komisji Krajowej pokazuje, że „Solidarność” nie jest już ruchem prostych robotników z sierpnia 1980 r., kiedy w międzyzakładowych komitetach strajkowych niewielu znajdowaliśmy ludzi z wyższym wykształceniem. Tylko o to mi chodziło.

A druga rzecz to trochę polemiki z niektórymi wypowiedziami, głównie z Janem Skórzyńskim. Jest takie przekonanie, traktowane przez wielu jako aksjomat, że „Solidarność” obaliła system komunistyczny w Polsce. Ja nie uważam tego za pogląd prawdziwy. Jestem zdania, że „Solidarność” w istotny sposób przyczyniła się do obalenia systemu komunistycznego w Polsce, ale nie był to czynnik decydujący. Przykro mi bardzo, ale gdyby rzeczywiście komunizm się załamał w Polsce w 1980–1981 r., to ja bym się zgodził, że to było przede wszystkim dzieło „Solidarności”. Natomiast on się załamał w 1989 r. za sprawą złożonego splotu czynników, z których jednak za najistotniejszy uznaję sytuację w Związku Radzieckim, a w szczególności niewydolność ekonomiczną panującego w nim systemu wobec rosnących aspiracji społecznych oraz wyzwań związanych z wyścigiem zbrojeń, a następnie uruchomienie przez Gorbaczowa oraz stojącą za nim część aparatu władzy próby modernizacji owego systemu, która się wyrwała spod kontroli. To dopiero rzuca nam na wydarzenia 1989 r. w Polsce właściwe tło. Inaczej będziemy po prostu opowiadać sobie pewną legendę, co z pewnością dobre jest na spotkaniu kombatantów, ale już nie na konferencji naukowej, gdzie wypada się trzymać szerszego kontekstu.

Andrzej Paczkowski – Dziękuję bardzo. À propos tego, kto „obalił komunę”, przypomnę, że Lech Wałęsa przedstawia dokładne procentowe wskaźniki. Jeśli dobrze pamiętam, pięćdziesiąt procent to jego zasługa. No i „Solidarności”, jak rozumiem.

Jerzy Holzer – Zacznę od tego, czego bym się obawiał w takiej dyskusji. Przede wszystkim obawiałbym się zaszeregowania ideologicznego. Moim zdaniem „Solidarność” była po prostu heterogeniczna, bardzo zróżnicowana i próba ustawienia jej w określonym porządku ideologicznym w związku z tym jest upraszczająca, podporządkowująca jakiejś narzuconej koncepcji. Po drugie, w dalszym ciągu obawiałbym się etykietowania: powstanie, reforma, rewolucja. Kiedy poprzednio mówiłem, zacząłem od tego, że rewolucja to jest dla mnie masowość, dążenie do zupełnej zmiany systemu, a w przeszłości było to również użycie przemocy. Tylko że mamy do czynienia z paradoksem, dlatego że ruch masowy lat 1980–1981 w 1989 r. wcale nie był masowy. Przeczy to rewolucji. Czy reforma? Gdybyśmy powiedzieli, że w gruncie rzeczy 1989 r. był taki sam co do celów. Celem deklarowanym i początkowo realizowanym była reforma systemu. Okrągły Stół nie wprowadza zmiany systemu, co więcej – przecież badający ten proces wiedzą, że także utworzenie rządu z Mazowieckim było sprawą kontrowersyjną, a w ogóle ten rząd miał charakter mieszany, były tzw. resorty siłowe, które pozostawały w rękach komunistów. Mamy więc do czynienia z procesami reform, które przekraczają transformacyjną zdolność systemu. O ile w latach 1980–1981 moim zdaniem ludzie systemu komunistycznego zdają sobie sprawę z granic transformacji systemu, o tyle w 1989 r. usiłują je przekraczać. Między innymi dlatego, że ten system okazuje się niefunkcjonalny. Ale w dalszym ciągu i oni, i ludzie „Solidarności” dostrzegają to jako pewien proces reform, który w dalszej perspektywie może doprowadzi do zasadniczych zmian systemu. Jako proces nagromadzenia reform, które ostatecznie doprowadzą do zmiany sytemu. Wszystko to jest dosyć skomplikowane i trudno tak etykietować: reforma, rewolucja... Trzeba w sposób bardziej precyzyjny formułować poszczególne etapy i poszczególne procesy.

Ireneusz Krzemiński – Chciałbym nawiązać do tej niezgody na koncepcję Jana Skórzyńskiego, dlatego że kategoria rewolucji jest jednak wpisana w całą historię, można powiedzieć. Wiek XX stworzył całą mitologię rewolucji i nie można używać słowa rewolucja bez tego dreszczyku, biegającego po plecach inteligentów europejskich; poza wszystkim innym słowo to miało być aktem oczyszczającym. To nie tylko przemoc. To miało być coś, co byłoby aktem jednorazowym, chwilowym oczyszczeniem. Katharsis, które miało nastąpić. Dlatego to też w ogóle nie pasowało ani do samoświadomości, ani do kategoryzacji. Ale być może to jest tak, że sposób, w jaki w ogóle nastąpiła w Polsce zmiana systemu, zarówno plan jego zmiany, jak i to, czym była transformacja 1989 r., jest pewną nową kategorią. Do tej pory zjawiska całkowitej zmiany systemu nie następowały. Zresztą też trudno sobie wyobrazić zmianę takich systemów jak totalitaryzm czy quasi-totalitaryzm w Polsce w latach osiemdziesiątych. Zawsze to szło, można powiedzieć, w odwrotną stronę. Może więc rzeczywiście można mówić o tym, że „Solidarność” stworzyła pewien nowy typ zmiany społecznej, w którym mieściły się różne elementy. Ja jednak obstaję przy swojej interpretacji owego wielkiego ruchu reformatorskiego i dziękuję panu Szczepańskiemu za bardzo namacalne argumenty.

Kto inicjował i z czego się składał ruch „Solidarności”? Przypominam wielką kłótnię wśród polskich i amerykańskich uczonych w latach osiemdziesiątych – David Ost na pewno pamięta – czy „Solidarność” była ruchem robotniczym, czy była właśnie ruchem ogólnospołecznym, w którym też inteligenci brali udział. Uważam to za źle postawione pytanie, bo źródła były dwojakie. Najbardziej rewolucyjną, czyli właśnie motywowaną i twórczą kategorią, była tylko część robotników, a nie wszyscy, i wcale nie cała inteligencja, ale – mam taką formułę – intelektualiści. Na przykład tacy inteligenci jak nauczyciele to właściwie z trudem się do tego ruchu później przyłączali, bo byli za bardzo wystraszeni. Symboliczne dla mnie jest to, że wolne związki zawodowe na początku września w Warszawie powstały w dwóch miejscach. W Hucie Warszawa, do której zjechali się przedstawiciele innych zakładów pracy, bo huta organizowała solidarnościowy strajk z Gdańskiem, który reprezentował całą właściwie Warszawę. Dokładnie 4 września na polu pod „Ursusem” z przedstawicielami huty i zawiązano coś, co później było Regionem Mazowsze. Jednocześnie tego samego dnia w nocy na Hożej, w mieszkaniu któregoś z profesorów, powstał Związek Pracowników Nauki i Techniki – później jeszcze Oświaty do tego doszło. To są dwa źródła. Jak spojrzymy na strajk w Gdańsku, kto się dołączył do strajkujących robotników? Nie po prostu inteligencja. Tam się dołączyli po pierwsze gdańscy artyści, po drugie część dziennikarzy. To byli właśnie ci, których nazywam intelektualistami.

Chciałbym jeszcze pokłócić się z Antonim Dudkiem i udowodnić, że „Solidarność” obaliła komunizm, ale może przy innej okazji.

David Ost – Profesor Holzer powiedział, że „Solidarność” była bardzo zróżnicowana. Chcę to podkreślić. Była zróżnicowana wielowymiarowo, dlatego zalecam głęboką wstrzemięźliwość w ocenie, czym była „Solidarność”, nieuleganie pokusie podsumowania, czym była. Tutaj są i młodzi naukowcy, i promotorzy młodych naukowców. Radzę, żeby wiele więcej badać. Myślę, że należy robić trochę tak, jak w przypadku literatury o rewolucji rosyjskiej. Nie w Polsce, ale na Zachodzie jest olbrzymia literatura, powstała nie tylko po upadku Sowietów, o tym, jak wyglądała rosyjska rewolucja w poszczególnych miejscowościach czy sferach. Ciągle prowadzone są polemiki. Istnieje olbrzymia baza informacyjna poświęcona tej rewolucji.

Myślę, że należy badać „Solidarność”, ale zawsze z jakąś zagadką. Nie tylko opisywać, co się stało, ale uprzedzać pytania czytelników, starać się, by odpowiadać na pytania o zróżnicowanie, wielowymiarowość, odnosić się do różnych kwestii. I wstrzymać się na parę lat z podsumowaniem.

Jan Skórzyński – Krótka odpowiedź prof. Krzemińskiemu: rewolucja niejedno ma imię. Rewolucja róż, rewolucja goździków, pomarańczowa rewolucja, rewolucja cedrowa, aksamitna rewolucja... Mógłbym jeszcze wiele wymieniać. Wydarzenia, które się kryją za tymi kolorowymi nazwami, mają bardzo mało wspólnego z dreszczykami intelektualistów i modelem rewolucji francuskiej, który mamy najczęściej na myśli. Rewolucja może być różna.

Druga rzecz – kto obalił komunizm? Naturalnie prowadzimy spór z Antonim Dudkiem już czas jakiś i nadal go będziemy prowadzić. Pamiętam swoje zdziwienie, gdy w 1999 r. miałem okazję być jako dziennikarz w Berlinie na obchodach dziesięciolecia upadku NRD i zjednoczenia Niemiec. Tego wieczoru pod Bramą Brandenburską jako bohaterowie wydarzeń sprzed dziesięciu lat wystąpiło trzech dżentelmenów: Michaił Gorbaczow, George Bush senior i Helmut Kohl. Nie zaproszono ani Lecha Wałęsy, ani Vaclava Havla – nikogo z liderów demokratycznych rewolucji 1989 r. Na taką wizję upadku komunizmu, w której zmarginalizowane są ludzkie dążenia do wolności – w Polsce reprezentowane przez „Solidarność” – mojej zgody nie ma. Uważam ją za gruntownie fałszywą.

Polityka i historia zawsze jest sztuką wykorzystywania możliwości. Oczywiście, że podjęta przez Gorbaczowa próba reform w ZSRR otworzyła szansę na zmiany w Polsce. Jak to powiedział Wałęsa w słynnej dyskusji z Alfredem Miodowiczem: Breżniew żył dwa lata za długo. W 1989 r. już go nie było, był Gorbaczow, była inna sytuacja. Polityka Gorbaczowa, jego rezygnacja z doktryny Breżniewa, stworzyła pewną możliwość. Zasługą przywódców „Solidarności” – Lecha Wałęsy i innych – jest to, że tę możliwość wykorzystali. Tak samo jak zasługą Józefa Piłsudskiego i Romana Dmowskiego jest to, że zbudowali niepodległe państwo w 1918 r. Chociaż, jako żywo, nie oni obalili carat.

Andrzej Friszke – Serdecznie dziękuję za udział w tej konferencji. Myślę, że nasze obrady przyniosły trwały efekt i na pewno wyróżniały się wśród różnych obchodów rocznicowych pewną cechą szczególną. Otóż udało nam się w stopniu chyba bezprecedensowym pójść w kierunku analiz tego fenomenu, jakim była „Solidarność”. Różnych odsłon tego fenomenu. Mam wielką nadzieję, że nasze badania przyczynią się do dwóch rzeczy. Po pierwsze nam samym poszerzyły horyzont. Poszerzyły spojrzenie na różne aspekty historii „Solidarności”, których akurat sami nie badamy, ale badają to inni, o czym być może nawet nie wiemy. Udało nam się tu zgromadzić ludzi, którzy interesują się „Solidarnością” w sposób pogłębiony; chciałbym, żeby zaowocowało to podtrzymaniem kontaktów i debaty między nami. Po drugie mam nadzieję, że udało nam się uniknąć tego, co jest bardzo poważnym nieszczęściem lat ostatnich, czyli instrumentalizowania historii dla wygrywania potrzeb politycznych, ideologicznych, środowiskowych itd. Chyba utrzymaliśmy ten ton przez cały czas i mówiliśmy o „Solidarności” takiej, jaka ona była w latach 1980–1981, bez prób szukania legitymizacji czy jakichś aktualnych potrzeb, nawiązań politycznych, politologicznych, ideologicznych. Zachowaliśmy więc po prostu rzetelność w tych obradach. I mam nadzieję, że badania, które będą się rozwijały, też będą miały tę perspektywę. Że będziemy potrafili oddzielić to, co dzieje się dziś, od tego, co działo się wtedy.

Chciałbym zamknąć tę sesję zachętą do badań, zarówno w różnych rozproszonych archiwach, które pozostały po ludziach „Solidarności”, w archiwach państwowych, również IPN-owskich, gdzie jest bardzo bogaty i ciekawy zbiór. Nie należy się tego bać, warto to studiować. Jest również potrzeba utrwalania relacji ludzi o różnych zdarzeniach, które często rozproszone, często dotyczące osób mało znanych, niekiedy zapomnianych, mogą dać duży efekt, jeżeli zostaną zarejestrowane i porównane z innymi dokumentami. Chciałbym, aby to zebranie było istotnym momentem zachęcającym do dalszych badań. Należy się tamtemu czasowi, wtedy zaangażowanym ludziom, a może również nam samym, żeby to wszystko zostało zarejestrowane. Różne rzeczy można mówić górnolotne, ale w tym wypadku jestem na sto procent pewny: to był naprawdę fenomenalny moment w historii Polski. Za sto lat też historycy będą badali „Solidarność”, więc dajmy im materiał i to, co my, bliscy tego doświadczenia, potrafiliśmy przemyśleć i zbadać.

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

AIPN Gd – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

AIPN Ka – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach

AIPN Ki – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Kielcach

AIPN Ra – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Radomiu

AIPN Rz – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AM – Akademia Medyczna

AP Ka – Archiwum Państwowe w Katowicach

AP Ra – Archiwum Państwowe w Radomiu

AS – Agencja Solidarność

AZRP – Archiwum Zarządu Regionu Podbeskidzie NSZZ „Solidarność”

AZRŚD – Archiwum Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność”

BIPS – Biuro Informacji Prasowej „Solidarności”

CRZZ – Centralna Rada Związków Zawodowych

DDŻS – Dział Dokumentów Życia Społecznego

ECS – Europejskie Centrum Solidarności

FKZ – Fabryczna Komisja Założycielska

FSM – Fabryka Samochodów Małolitrażowych

FSO – Fabryka Samochodów Osobowych

GUKPPiW – Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

ISP – Instytut Studiów Politycznych

KC – Komitet Centralny

KIK – Klub Inteligencji Katolickiej

KK – Komisja Krajowa

KKP – Krajowa Komisja Porozumiewawcza

KOR – Komitet Obrony Robotników

KM – Komitet Miejski

KPN – Konfederacja Polski Niepodległej

KR – Komitet Robotniczy

KSMO – Komenda Stołeczna Milicji Obywatelskiej

KSS „KOR” – Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”

KW – Komitet Wojewódzki

KWK – Kopalnia Węgla Kamiennego

KWMO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KZ – Komitet Zakładowy

MKK – Międzyzakładowa (później Miejska) Komisja Koordynacyjna

MKR – Międzyzakładowy Komitet Robotniczy, Międzyzakładowa Komisja Regionalna (Radom)

MKS – Międzyzakładowy Komitet Strajkowy

MKZ – Międzyzakładowy Komitet Założycielski, Międzyzakładowa Komisja Założycielska

MO – Milicja Obywatelska

MPO – Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania

MPT – Miejskie Przedsiębiorstwo Taksówkowe

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MZK – Miejskie Zakłady Komunikacyjne

NSZZ – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS – Niezależne Zrzeszenie Studentów

OBOP – Ośrodek Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych

OBS – Ośrodek Badań Społecznych

OK – Ośrodek „Karta”

OKP – Ogólnopolska Komisja Porozumiewawcza

OPSZ – Ośrodek Prac Społeczno-Zawodowych

PAN – Polska Akademia Nauk

PKP – Polskie Koleje Państwowe

PKS – Państwowa Komunikacja Samochodowa

POP – Podstawowa Organizacja Partyjna

PZO – Polskie Zakłady Optyczne

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RKS – Robotniczy Komitet Solidarności

RMP – Ruch Młodej Polski

ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

SB – Służba Bezpieczeństwa

SKS – Studencki Komitet Solidarności

SPTHW – Stołeczne Przedsiębiorstwo Transportowe Handlu Wewnętrznego

SRGN – Społeczna Rada Gospodarki Narodowej

TKN – Towarzystwo Kursów Naukowych

TS – „Tygodnik Solidarność”

TW – tajny współpracownik

WOSP – Wyższa Oficerska Szkoła Pożarnicza

WPK – Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne

WSI – Wyższa Szkoła Inżynierska

WSK – Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego

WUSW – Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych

WZD – Walne Zebranie Delegatów

WZT – Warszawskie Zakłady Telewizyjne

WZZ – Wolne Związki Zawodowe

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZNiO – Zakład Narodowy im. Ossolińskich

ZOZ – Zakład Opieki Zdrowotnej

Indeks osób

Abramowski Edward

Adamczak Wacław

Adamowicz Piotr

Adamski Artur

Adamski Władysław

Albright Madeleine Korbel

Ambroziak Jacek

Amsterdamski Stefan

„Andrzej” TW zob. Soból Ewa

Andrzejewski Piotr Łukasz Juliusz

„Anna” TW

„Antoni” TW

Antoszewski Andrzej

Arkuszewski Wojciech

„Aster” TW zob. Gierek Leopold

Atłas Michał

Babiuch Edward

Bäcker Roman

Baczyński Jerzy

Bafia Jerzy

Baka Władysław

Balcerek Józef

Balcerowicz Leszek

Baltes Paul B.

Bałtowski Maciej

Bałuka Edmund

Ban Waldemar

Banaśkiewicz Jerzy

Baniecka Zofia

Baran Adam F.

Baranowski Zygmunt

Barański Marek

Barcikowski Kazimierz

Barczyk Kazimierz

Barczyk Zygmunt

Bardonowa Wiesława

Barecki Józef

Bargieł Janusz

Bartczak Jan

Bartmiński Jerzy

Bartoszewski Władysław

Bartyzel Jacek

Baszkiewicz Jan

Bąk Henryk

Bednarczyk January

Bednorz Herbert

Beksiak Janusz

Berezowska Małgorzata

Bernstein Edward

Berutowicz Włodzimierz

Beylin Marek

Białecki Ireneusz

Bibrowski Zdzisław

Bieliński Konrad

Biernacki Leszek

Bilewski Bogusz

Blajerski Włodzimierz

Blumsztajn Seweryn

Błaszczyk Barbara

Błażejowska Justyna

Błażyński Zbigniew

Bobrzyński Michał

Bocheński Jacek

Bogomilski E.

Bogucka Teresa

Bogucki R.

Bogusławski Zbigniew

Boguta Grzegorz

Bombera Zdzisław

„Boniecki” TW zob. Gierek Leopold

Borkowski Igor

Borowczak Jerzy

Borowiecki Jerzy

Borusewicz Bogdan

Borusiewicz Mirosław

Boruta-Spiechowicz Mieczysław

Botterman Paul

Bożek J.

Bójko Leon

Brandys Kazimierz

Bratkowski Stefan

Braun Juliusz

Breżniew Leonid

Broda Jarosław

Broniarek Emil

Brożyniak Artur

Brus Włodzimierz

Brych Janusz

Bryłowski Jan

Brzeziński Alfons

Brzeziński Zbigniew

Buczkowski Piotr

Bugaj Ryszard

Bujak Zbigniew

Bukała Marcin

Bukowski Jacek

Burke Peter

Bush George

Butkiewicz Andrzej

Butkiewicz Maciej

Buttler Danuta

Buziński Józef

Bzdyl Krzysztof

Całuń J.

Car Marek

Carney T.F.

Carter Jimmy

Celiński Andrzej

Cenckiewicz Sławomir

„Cesarz” TW zob. Soból Ewa

Chamiec Krzysztof

Chlebowicz Marek

Chodorowski Marcin

Chojecki Mirosław

Chołodecki Jarosław

Choma-Jusińska Małgorzata

Chomeini Ruhollah

Chrzanowski Wiesław

Chudzik Ryszard

Chumiński Jędrzej

Chwedoruk Rafał

Ciechowski Andrzej

Ciepiela Jerzy

Cierniewski Andrzej

„Cierń” TW

Ciosek Stanisław

Ciupa Robert

Clinton Bill

Constant Benjamin

Crighton Elizabeth

Cyrankiewicz Józef

Cywińska Katarzyna

Cywiński Bohdan

Czabański Krzysztof

Czarnecka Julia

Czartołomny Piotr

Czerwiński Arkadiusz

Czubak Marek

Czubiński Lucjan

Czuma Andrzej

Czuma Benedykt

Czyżewski Andrzej

Daniszewski Władysław

Daszyński Ignacy

Dąbrowa-Szefler Małgorzata

Dąbrowski Bronisław

Dąbrowski Marek

Dejmek Kazimierz

Dębska Agnieszka

Diani Mario

Djilas Milovan

Dlouchy Leszek

Dmowski Roman

Dodziuk Anna

Doktór Jan

Domagalski Włodzimierz

Dorn Ludwik

Doroszewska Urszula

Dousa Stefan

Drążkiewicz Jerzy

Drzewiecki Maciej

Drzycimski Andrzej

Drzyżdżyk Szymon

Dubet François

Duchiński Tadeusz

Duda-Gwiazda Joanna

Dudek Antoni

Duklanowski Wojciech

Duriasz Józef

Durlik J.

Dworak Jan

Dybciak Krzysztof

Dyja Robert

Dyk Piotr

Dymarski Leszek

Dymek Hubert

Dyner Jerzy

Dyrko Adam

Dziadul Jan

Dziechciowski Tadeusz

Dziechciowski Zygmunt

Dzielski Mirosław („Romański Adolf”)

Dziewanowski Kazimierz

Dziewulska Małgorzata

Edelman Marek

Ejsmont Piotr

Engels Fryderyk

Englert Maciej

„Ernest S.”

Etzioni-Halevy Eva

„Ewa” TW

Eysymontt Jerzy

Fabry Marek

Falandysz Lech

Falewicz Jan

Falkowska Wanda

Fałkowski Wojciech

Farner Jerzy

Fedorowicz Jacek

Felski Bogdan

Fidelis Małgorzata

Figiel Wojciech

Fijałkowski Antoni

Fikus Dariusz

Fiszbach Tadeusz

Formański Witold

Foss J.

Foucault Michel

Fras Janina

Frasyniuk Władysław

Frączek Jan

Friedman Milton

Friszke Andrzej

„Fryc” TW

Fudala Aleksandra

Gabrylewicz Mieczysław

Gach Zbigniew

Gacmanga Zbigniew

Gadomska Magdalena

Galewski Jacek

Galij-Skarbińska Sylwia

Galos Adam

Garal Eugeniusz

Gardawski Juliusz

Garton Ash Timothy

Gasztold-Seń Przemysław

Gawin Dariusz

Gawlik Marek

Gdula Andrzej

Geller Maciej

Geremek Bronisław

Gerwel Michał

Giedroyc Jerzy

Giełżyński Wojciech

Gierada Stanisław

Gierałtowska-Kucz Grażyna

Gierek Edward

Gierek Leopold (TW „Aster”„Boniecki”„Jabłońska”„Radomiak”)

Gieysztor Aleksander

Gilejko Leszek

Glazur Adam

Glemp Józef

Glenny Misha

Gliński Piotr

Głowacki Edward

Głowiński Michał

Głowiński Tomasz

Główczyk Jan

Gniech Klemens

Goltz Anna von der

Gomółka Stanisław

Goodwyn Lawrence

Gorazd Antoni

Gorbaczow Michaił

Görlich Krzysztof

Gottesman Krzysztof

Goździk Lechosław

Góral Arkadiusz

Góralska A.

Góralska Helena

Górski Konrad

Grabiński Andrzej

Grabowik Mieczysław

Grabowska Mirosława

Grabowski Tadeusz

Grabski August

Grabski Tadeusz

Grajewski Andrzej

Grass Günther

Gręziak Anna

Grochola Wiesława

Grodzicki Stanisław

Grodziski Stanisław

Grosfeld Jan

Grudzień Zdzisław

Grudziński Mieczysław

Gruszecki Tomasz

Gryz Ryszard

Grzegorczykowa Renata

Grzelak Grzegorz

Grzelak Janusz

Grzelońska Urszula

Grzybowski Stefan

Grzywaczewski Maciej

„gug.” zob. Gugulski Marcin

Gugulski Marcin („gug.”)

Gwiazda Andrzej

Gwiżdż Wiesław

Gwóźdź Krzysztof

Hagemejer Helena

Hagemejer Krzysztof

Hajnicz Artur

Hall Aleksander

Hałagida Igor

Hamilton Malcolm

Handke Waldemar

Harris Clive

Havel Vaclav

Hayek Friedrich August von

Hebda Michał

Hennelowa Józefa

Herer Wiktor

Hernandez-Paluch Maria de

Hernas Czesław

Hirszowicz Maria

Hoffman Jerzy

Holzer Jerzy

Holzer Ryszard

Hołuszko Marek

Huntington Samuel Phillips

Huszcza Jan

Itrich Jolanta

Iwaneczko Dariusz

Iwaszkiewicz Agnieszka

Iwaszkiewicz Krystyna

Izdebska Aleksandra

Izgarszew Ewa

Jabłonowski Marek

„Jabłońska” TW zob. Gierek Leopold

Jadczak Stanisław

Jagielnicka-Kamieniecka Stefania

Jagielski Mieczysław

Jagiełka Jacek

Jakubowicz Szymon

Jałowiecki Stanisław

Jan Paweł II (Wojtyła Karol)

Janas Marek

Janas Zbigniew

„Janczak Hieronim” zob. Kurowski
Stefan

Jandziszak Tadeusz

Janeczek Zdzisław

Janiszewski Jerzy

Jankowska Hanna

Jankowska Janina

Jankowska Joanna

Jankowski Henryk

Jankowski Maciej

Jankowski Wiesław

Janowski Jan

Janowski Włodzimierz

Jarocki J.

Jaroszewicz Andrzej

Jaroszewicz Piotr

Jarska Natalia

Jaruzelski Wojciech

Jasiński Jerzy

Jastak Hilary

Jastrun Ewa

Jastrun Tomasz

Jaszuński Grzegorz

Jawłowska Aldona

Jaworski Seweryn

Jaworski Władysław

Jedlicki Jerzy

Jedynak Andrzej

Jedynak Tadeusz

Jerz Jacek

Jezierski Andrzej

Jędrusik Kalina

Johanowicz Zbigniew

Józefiak Cezary

Jung Artur

Jurczak Stefan

Jurczyk Marian

Jurczyk Stefan

Jurkiewicz Jan

„Justas” TW

Juszczuk Marian

Juzwenko Adolf

Kaczanowska Danuta

Kaczmarek Czesław

Kaczmarek Robert

Kaczor Kazimierz

Kaczorowski Andrzej W.

Kaczyński Andrzej

Kaczyński Jarosław

Kaczyński Lech

Kaliński Janusz

Kaliski Bartosz

Kałduński Władysław

Kamieniecki J.

Kamiński Antoni Z.

Kamiński Łukasz

Kamiński Mieczysław

Kamiński Wincenty

Kamiński Wojciech

Kancewicz Jan

Kania Marian

Kania Stanisław

Kapczyńscy Piotr i Maciej

Karandziej Jan

Kardela Piotr

Karkoszka Alojzy

„Karol” TW zob. Soból Ewa

Karpińska Katarzyna

Karpiński Jakub

Karwowski Zbigniew

Kasiewicz Stanisław

Kasprzyk Adam

Kasprzykowski Artur

„Kaśka” TW

Kawalec Stefan

Kawęcki Bronisław

Kazańczuk Wincenty

Kazańczuk Władysław

Kazański Arkadiusz

Kazimierczak Michał

Keats-Rohan Katharine Stephanie Benedicta

Kemnitz Tadeusz

Kempski Marek

Kende Péter

Kennedy Michael D.

Kersten Krystyna

Kęcik Wiesław

Kępa Józef

Kęsik Arnold

Kiełczewski Stanisław

Kieres Leon

„Kisiel” zob. Kisielewski Stefan

Kisielewski Stefan („Kisiel”)

Kitłowski Edmund

Klamrowski Mieczysław

Kleszczyński Bogusław

Kłopotowski Krzysztof

Kłopotowski Tadeusz

Kłosiński Jerzy

Kłosiński Marek

Kmiecik Violetta

Knap Jacek

Knap Zbigniew

Knittel Krzysztof

Koberdowa Irena

Kobzdej Dariusz

Kobzdej Katarzyna

Kociołek Stanisław

Kohl Helmut

Kołakowski Leszek

Kołodziej Andrzej

Kołodziejski Jerzy

Komarnicki Henryk

Komorowski Bronisław

Komosiński K.

Kondrasiuk Janusz

Kondratowicz Ewa

Konwicki Tadeusz

Kopański Bogdan

Kopciał Janusz

Kopka Bogusław

Koralewicz (Koralewicz-Zębik) Jadwiga

Kornai János

Korotyńska Magdalena

Korulscy Ewa i Tomasz

Korwin-Mikke Janusz

Kosacz Maria

Kosmalski Zdzisław

Kosmowski Patrycjusz

Kossakowski Marek

Kostikow Piotr

Koszowy Walenty

Kościanek Eugeniusz

Kościelniak Zdzisław

Kościk Elżbieta

Kotlarz Roman

Kowalczyk Feliks

Kowalczyk Krzysztof

Kowalczyk Stanisław

Kowalewski Zbigniew Marcin

Kowalik Tadeusz

Kowalińska-Maślanka Lidia

Kowalska Anka

Kowalski Sergiusz

Kozakiewicz Piotr

Kozakiewicz Władysław

Kozłowski Jacek

Kozłowski Janusz

Kozłowski Kazimierz

Kozłowski Maciej

Kozłowski R.

Kozłowski Tomasz

Kózka Andrzej

Kralczyński Andrzej

Krasiński Andrzej

Krasucki Eryk

Krasucki Piotr

Krauze Antoni

Krawczyk Rafał

Kropiwnicki Jerzy

Król Marcin

Kruczkowska Maria

Kruczyński Antoni

Kruk Erwin

Krukowski Stanisław

Krynicki Ryszard

Krzemiński Ireneusz

Krzywonos Henryka

Krzywulski Zygmunt

Krzyżewski Janusz

Kubaj Artur

Kubica Bronisław

Kucharczyk Grzegorz

Kucz Jan

Kuczyńska Lena

Kuczyńska Teresa

Kuczyński Piotr

Kuczyński Waldemar

Kufel Jakub

Kukołowicz Romuald

Kula Marcin

Kulerski Wiktor

Kulik Ewa

Kumoszek A.

Kupiecki Dariusz

Kupisiewicz Zbigniew

Kuratowska Zofia

Kurczewska Joanna

Kurczewski Jacek

Kurkowski Jerzy

Kuroń Jacek

Kurowski Stefan („Janczak Hieronim”)

Kurpierz Tomasz

Kuszłeyko Ryszard

Kuśmierek Józef

Kuta Cecylia

Kuzaj Lesław

Laba Roman

Labuda Aleksander

Labuda Barbara

Lachowicz Marek

Lampasik Zygmunt

Landau Zbigniew

Lanota Małgorzata

Lasocki Jerzy

Lasocki Wojciech

Latoszek Marek

Lenkiewicz Antoni

Leonarski Józef

Leski Krzysztof

Leszczyński Adam

Leśniak S.

Lewandowska Irena

Lewandowski Janusz

Lewiński Michał

Libura Urszula

Ligarski Sebastian

Lipiński Edward

Lipowski Adam

Lipowski Stefan

Lipski Jan Józef

Lipski Jan Tomasz

Lis Bogdan

Litván György

Lityńska Krystyna

Lityński Jan

Lizak Bogusław

Loch Jerzy

Lorek Jan Kanty

Ludwikowski Sławomir

Luks Krzysztof

Luszniewicz Jacek

Luty Aleksander

Luty Michał

Łabęcki Jan

Łabędź Krzysztof

Łagowski Bronisław

Łętowska Ewa

Łojak Jan

Łojek Jerzy

Łopatkowa Maria

Łopuszański Jan

Łoś J.

Łoziński Marcel

Łuczkiewicz Stanisław

Łuczywo Helena

Łuczywo Witold

Ługowska Urszula

Łukaszczyk Stanisław

Łypacewicz Krzysztof

Machałek Małgorzata

Macharski Franciszek

Macholak Jan

Maciejowska Agnieszka

Macierewicz Antoni

Maćkowski Roman

Maćków Jerzy

Madej Krzysztof

Madeyski Maciej

Madyjewski Andrzej

Majchrzak Grzegorz

Majewicz Tomasz

Malczyk Mieczysław

Maleszka Lesław

Malinowski Zbigniew

Maliszewska Izabella

Malko Paweł

Małachowski Aleksander

Małcużyński Karol

Małecki-Tepicht Stefan

Małobędzki Józef

Maniewska Katarzyna

Manteuffel Ryszard

„Marcin” TW

Marciniak Piotr

Marcinkiewicz Marta

Markiewicz Marek

Markowski Karol

Marks Karol

Markuszewski Jerzy

Marody Mirosława

Masternak Zygmunt

Materski Edward

Matul Lech

Matuszczyk Adam

Matuszyk Tadeusz

Matyjas Eugeniusz

Matysiok Walter

Maziarski Jacek

Mazowiecki Tadeusz

Mazur Andrzej

Mażewski Lech

Mażewski Longin

Mąka Teresa

Melak Stefan

Mężyk Jacek

Micewski Andrzej

Michalewska-Pawlak Małgorzata

Michalski Adam

Michalski Ryszard

Michałowski Jerzy

Micherda Wiesław

Michnik Adam

Mickiewicz Adam

Miecznikowski Marek

Mielczarek Adam

Miernik Grzegorz

Międzyrzecki Artur

Mikołajczyk Stanisław

Mikołajska Halina

Milczanowski Andrzej

Milewicz Ewa

Milewski Jerzy

Miłosz Czesław

Miodowicz Alfred

Misiak Władysław

Miszewski Maciej

Misztal Bronisław

Mizerski Wiesław

Mnich Zdzisław

Moczulski Leszek

Modlinger Jerzy

Modzelewska Magdalena

Modzelewska Zofia

Modzelewski Edward

Modzelewski Karol

Mokrzysz-Olszyńska Anna

Morawiecki Kornel

Morawski Witold

Morawski Wojciech

Morgan David

Mosca Gaetano

Moska Jan

Mostowicz Arnold

Moszyński Piotr

„Motyl” TW zob. Soból Ewa

Mozgawa Marian

Mozgol Ryszard

Mrzygłód Dariusz

Murat Krystyn

Musiel Franciszek

Naimski Piotr

Nałęcz-Jawecki Andrzej

Narożniak Jan

Nawrocki Grzegorz

Nawrocki Tomasz

Neja Jarosław

Niemen Czesław

Niesiołowski Stefan

Niezabitowska Małgorzata

Niezgoda Czesław

Niezgoda Sylwester

Niezgodzki Paweł

Nikityn W.

Nita Marek

Nita Teresa

Nowak Edward

Nowak Krzysztof

Nowak Leszek

Nowakowski Marek

Nowek Zbigniew

Nowicki Marek

Nowicki Piotr

Nurowski Henryk Wojciech

Nyk Jan

Odorowski Mirosław

Ogrodziński Piotr

Okarmus Jan

Okraj Jerzy

Okraska Remigiusz

Olaszek Jan

Olbrychski Daniel

Olszewski Jan

Olszowski Stefan

Onyszkiewicz Janusz

Onyszkiewicz Wojciech

Opacki Ireneusz

Orłoś Kazimierz

Orski Marcin

Ortega y Gasset José

Orzeł Józef

Osęka Piotr

Osiatyński Jerzy

Osiecka Agnieszka

Osiniak Stanisław

Osiński Krzysztof

Osiński Longin

Ossowska Ewa

Ossowski Stanisław

Ost David

Ostoja-Owsiany Andrzej

Otawska Elżbieta

Owsiński Jan Marek

Paczkowski Andrzej

Palka Grzegorz

Paluch Ryszard

Pałaszewski Henryk

Pałka Stefan

Pałka Zenon

Pankiewicz Wisła

Pańków Włodzimierz

Papuzińska Joanna

Pareto Vilfredo

Parkoła Andrzej

Passent Daniel

Paszyński Aleksander

Pawlak Antoni

Pawlicka Małgorzata

Pawłowicz Jacek

Paziewski Michał

Pazio-Wlazłowska Dorota

Peche Jan

Penn Shana

Peretiatkowicz Antoni

Pernal Marek

Persak Krzysztof

Petz Barbara

Pędziwol Aureliusz

Phelps Christopher

Piątek Dawid

Piątkowski Sebastian

Picheta Jan

Piekarczyk Józef

Pienkowska Alina

Pierzchała Jerzy

Pietkiewicz Antoni

Pietrzak Jan

Pilarska Joanna

Pilarski Sebastian

Piłsudski Józef

Pińkowski Józef

Piotrowski Andrzej

Piotrowski Marek

Piotrowski Mirosław

Pisarek Walery

Pisulak Roman

Pius XI

Pius XII

Piwar Jarosław

Piwowar Jarosław

Płońska Maryla

Podemski Krzysztof

Podkowiński Zdzisław

Podżorny Grzegorz

Polak Wojciech

Polewka Tomasz

Ponarski Zenobiusz

Popiełuszko Jerzy

Popper Karl Raimund

Porawski Andrzej

Porta Donatella della

Powroźny Michał

Prądzyński Ludwik

Prokopiak Janusz

Prus Jerzy

Przetakiewicz Zygmunt M.

Przybysz Milena

Pyka Tadeusz

Pysz Piotr

Rabiega Robert

Rachtan Piotr

Raciborski Jacek

Radochoński Tadeusz

„Radomiak” TW zob. Gierek Leopold

Raina Peter

Rajpert Iwona

Rakowski Mieczysław Franciszek

Rau Zbigniew

Reagan Ronald

Reiff Ryszard

Rejczak Jan

Reszczyński R.

Reykowski Janusz

Rębowska Anna

Ręczmin Marcin

„Robert” TW

Robin Regine

Rodowicz Władysław

Rogala-Lewicki Jerzy

Rojek Paweł

Rokicki Konrad

Rolicki Janusz

Roliński Adam

Roliński Bohdan

Roman Jerzy

„Roman” TW

„Romański Adolf” zob. Dzielski Mirosław

Romaszewska Zofia

Romaszewski Zbigniew

Rosenbaum Sebastian

Rousseau Jan Jakub

Rousseau Wacław

Rozpłochowski Andrzej

„Równy” TW

Różański Lech

Różycka Barbara

Ruchlewski Przemysław

Rudka Szczepan

Rudnik Zdzisław

Rudziński Jerzy

Rulewski Jan

Rusinek Stanisław

Ruszar Józef

Ruzikowski Tadeusz

„Rybak” TW

Rybicka Bożena

Rybicki Arkadiusz

Rybicki Bogusław

Rybicki Mirosław

Rytwiński Krzysztof

Rzepliński Andrzej

Sadowski Władysław

Sagatowski Stanisław

Saint-Just Louis de

Salij Jacek

Sałaciński Krzysztof

Sandecki Maciej

Sapeła Piotr

Sar Andrzej

Saratowie Aleksandra i Zbigniew

Sasanka Paweł

Selwa Jan

Semków Piotr

Seń Jan

Set Antoni

Siebielec Artur

Sielewicz Witold

Sielezin Jan Ryszard

Siemiński Waldemar

Sienkiewicz Henryk

Sienkiewicz Jarosław

Sieradzki Zbigniew

Sigismund Janusz

Siła-Nowicki Władysław

Siwak Albin

Skalski Ernest

Skaradziński Bogdan

Skarżyńska Krystyna

Skodlarski Janusz

Skórzyński Jan

„Skromny” TW

Skrzeszewski Michał

Skutnik Tadeusz

Skwara Jerzy

Skwarczyński Marek

Skwirowska Stefania

Słomiński Andrzej

Słotwiński Maciej

Słowacki Juliusz

Słowik Andrzej

Słowiński Konrad

Smelser Neil Joseph

Smolar Aleksander

Smuga Cyryl

Smyk Witold

Sobieraj Andrzej

Soból Ewa (TW „Cesarz”„Andrzej”„Zbyszek”„Karol”„Motyl”)

Sojka Bolesław

Sołtys Edward

Sonik Bogusław

Sorel Jerzy

Sorycz Mieczysław

Sowa Kazimierz

Sowiński Paweł

„St. Kazimierczak” TW

Stachura Bogusław

Stachura E.

Staniszewska Grażyna

Staniszkis Jadwiga

Stankiewicz Tomasz

Stankiewicz Wisła

Stanosz Barbara

Stasiak Jerzy

Stasińska Joanna

Stawiński Janusz

Stawrowski Zbigniew

Stawski G.

Stefanek Stanisław

Stefaniak Marcin

Stefański Lech

„Stefański Stanisław” zob. Suleja Włodzimierz

Stelmach Waldemar

Stelmachowski Andrzej

Stembrowicz Jerzy

Stępień Jerzy

Stępień Sławomir

Stola Dariusz

Stone Lawrence

Strasz Małgorzata

Strękowski Jan

Strzała In. K.

Strzelecka Joanna

Strzelecki Jan

Strzelecki Jerzy

Strzembosz Adam

Strzembosz Tomasz

Strzeszewski Michał

Strzódka Henryk

Suchłobowicz Zbigniew

Sulecki Władysław

Suleja Włodzimierz („Stefański Stanisław”)

Sułek Antoni

Sułkowski Witold

Surdykowski Jerzy

Swinarski Adam

Szablewski Alojzy

Szacki Jerzy

Szadurski Karol

Szaniawski Klemens

Szarama Wojciech

Szawiel Tadeusz

Szczepański Jarosław Józef

Szczepański Jarosław

Szczepański M.

Szczepański Marek Stanisław

Szczepański Piotr

Szczesiak Edmund

Szczęsna Joanna

Szczudłowski Piotr

Szczudłowski Tadeusz

Szczypiorski Andrzej

Szejnert Małgorzata

Szerer Mieczysław

Szlajfer Henryk

Szomburg Jan

Szostkiewicz Adam

Szumowski Maciej

Szurmak Krzysztof

Szyc Hans

Szydlak Jan

Szyja Andrzej

Szymski Adam

Ściskalski Janusz

Ściskalski Stanisław

Śliwiński Krzysztof

Świderski Bronisław

Świtalski Witold

Świtoń Kazimierz

Tabako Tomasz

Tejchma Józef

Teodorowicz Ryszard

Terlecki Ryszard

Thatcher Margaret

Tischner Józef

Toboła Krzysztof

Tocqueville Alexis de

Tokarski Ryszard

Tomaszewski Jerzy

Touraine Alain

Truskawa Tomasz

Trzeciak Mieczysław

Trzeciakowski Witold

Tuczewska Z.

Tudek Andrzej

Turkowska-Luty Maria

Tyburski Dominik

Tymowski Andrzej

Tymowski Janusz

Ukielski Ryszard

Ulicka Grażyna

Ustasiak Mieczysław

Wach Marek

„Wacław” TW

Wagner Zdzisław

Wajda Andrzej

Walasek Janusz

Walc Jan

Walczak Roman

Walczyński Henryk

Walentynowicz Anna

Walichnowski Tadeusz

Walicki Andrzej

Walicki M.

Waligóra Grzegorz

Waliszewski Leszek

Walukiewicz Mirosław

Wałęsa Lech

Waniek Henryk

Warabieda Andrzej

Warot Paweł

Waskan Jan

Waszkiewicz Jan

Wądołowski Stanisław

Wąsik Wiesław

Wąsowicz Jarosław

Wąsowicz Marek

Weber Max

Weiss Janusz

Werblan Andrzej

Werner Andrzej

Werpachowski Lesław

Wesołowska Marta

Węgierski Andrzej

Węglarz Andrzej

Węgrzyn Dariusz

Wiankowska-Ładyka (Wiankowska) Zofia

Wieczorek Andrzej

Wielhorski Michał

Wielopolski Aleksander

Wielowieyski Andrzej

Wierzbicka Ewa

Wierzbicki Marek

Wierzbicki Piotr

Wieviorka Michel

Wilczyński W.

Wilczyński Wacław

Wilk Mariusz

Wilkanowicz Stefan

Winczorek Piotr

Wiszniewicz Joanna

Wiśniewski Wojciech Wiesław

Witkowski Mirosław

Witos Wincenty

Władyka Wiesław

Włodek Zbigniew

Włodyka Stanisław

Wnuk-Lipiński Edmund

Wojakowski Tomasz

Wojciechowicz Joanna

Wojciechowski Adam

Wojciechowski Aleksander

Wojcieszyk Elżbieta

Wojtaś Jan

„Wojtek” TW

Wojtkun Feliks

Wojtyła Karol zob. Jan Paweł II

Wolicki Krzysztof

„Woliński Ferdynand”

Wolsza Tadeusz

Woslenski Michaił

Woydt Marta

Woyke Dorota

Woźniakowski Jacek

Woźnicki Andrzej

Wójcik Jacek

Wójtowicz Przemysław

Wóycicka Irena

Wróblewski Andrzej Krzysztof

Wróblewski Roman

Wujec Henryk

Wujec Ludwika

Wuttke Henryk

Wyciszczak Stanisław

Wyderko Bogusław

Wyka Anna

Wypych Włodzimierz

Wyrwich Mateusz

Wyszkowski Krzysztof

Wyszyński Stefan

Zachwatowicz Krystyna

Zahorska Elżbieta

Zając Andrzej

Zając Ewa

Zajączkowska Grażyna

Zajączkowski Andrzej

Zalega Dariusz

Zalewski Piotr

Zalewski Tomasz

Zalewski Witold

Zambrowski Antoni

Zamkowski Witold

Zamoyski Adam

Zanussi Krzysztof

Zaremba Marcin

Zaremba Piotr

Zarębski Andrzej

Zawadzki Sylwester

Zawieyski Jerzy

Zawistowski Andrzej

Zbiniewicz Włodzimierz

Zborowski Leszek

Zbrożek Marcin

„Zbyszek” TW zob. Soból Ewa

Zieja Jan

Zieleński Jerzy

Zieliński Andrzej

Zieliński Jarosław

Zieliński Michał

Zieliński Stanisław

Zieliński Tomasz

Zieliński Zbigniew

Ziembiński Wojciech

Ziemer Klaus

Ziemianin Bronisław

Ziemilski Andrzej

Zięba Maciej

Zimowski Jerzy

Ziomecki Mariusz

Zlat Mieczysław

Zonn-Pasternak Katarzyna

Zwiernik Przemysław

Zwitek Mirosław

Zwoliński Eugeniusz

Zwoźniak Zdzisław

Żabczyński Kazimierz

Żabiński Andrzej

Żakowski Jacek

„Żarski Jacek” TW

Żegota Andrzej

Żochowski Dawid

Żuławska Czesława

Żurek Jacek

Żyliński Tadeusz

Żyromski Marek