Jerzy Kulczycki

Atakować książką

Wstęp
Andrzej Paluchowski

Opracowanie
Małgorzata Choma-Jusińska, Paweł Ziętara

Recenzenci
dr Artur Kubaj
dr hab. Mirosław A. Supruniuk

Redakcja
Małgorzata Strasz

Korekta
Anna Kaniewska

Okładka, projekt graficzny, skład
Sylwia Szafrańska

Redakcja techniczna
Katarzyna Szubka

Indeks
Łukasz Rybak

Na okładce
Jerzy Kulczycki (fot. Stefan Zubczewski)

W książce zamieszczono fotografie ze zbiorów Aleksandry i Jerzego Kulczyckich oraz na s. 273 i 275 fot. J. Kolasa © by Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2016

ISBN 978-83-8229-739-3 (epub)
ISBN 978-83-8229-740-9 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową
www.ksiegarniaipn.pl

Andrzej Paluchowski

Człowiek książki

Wraz z odejściem Jerzego Kulczyckiego (1931–2013) zamknął się pewien okres historii książki w środowisku polskiego Londynu. Okres znaczony takimi postaciami jak Wojciech Dłużewski (Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”), Józef Olechnowicz (wybitny poprzednik Kulczyckiego w kierowaniu księgarnią Orbis), Marian Gliwa (świetny artysta książki), Czesław i Krystyna Bednarczykowie (Oficyna Poetów i Malarzy), Tadeusz Filipowicz (Polska Fundacja Kulturalna), Zdzisław Jagodziński (niezapomniany dyrektor Biblioteki Polskiej), Jan J. Krasnodębski (bibliofil i kolekcjoner)… Pozostaje czynna niestrudzona opiekunka spuścizny literackiej Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej – Nina Karsov (Kontra). Z pewnością nie powiedział jeszcze ostatniego słowa Jan Chodakowski (Puls i kontynuacja Polonii Book Fund Andrzeja Stypułkowskiego).

Zarazem na naszych oczach kończy się powoli imponujące dzieło całej generacji Polaków, którzy współtworzyli Drugą Wielką Emigrację. Życie Jerzego jest figurą doli znacznego odłamu tego pokolenia. Rok 1940: lwowianin wywieziony do Kazachstanu. Rok 1942: jako jedenastoletni chłopiec wychodzi stamtąd z wojskiem gen. Władysława Andersa. Rok 1943: jest junakiem w Teheranie. Rok 1944: zostaje przyjęty do korpusu kadetów w Palestynie. Potem studia w Wielkiej Brytanii. A po studiach: praca inżyniera w instytucji brytyjskiej, w przerwie, po pracy i w nocy, czynności księgarza i wydawcy, czyli – mówiąc górnie – działanie dla kultury polskiej. Oto powtarzalny zarys polskiego losu.

Jerzy Kulczycki w polskim środowisku społecznym Londynu był znany i czynny na wielu polach. Jakiś sensus publicus był zresztą z pewnością rysem jego bardzo charakterystycznym. Reagował żywo na sygnały otoczenia i przejawiał osobisty stosunek do spraw publicznych. Nie stronił od akcji, był typem społecznika, człowieka – potocznie mówiąc – z żyłką społeczną. Działał więc jako młody człowiek w Zrzeszeniu Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie i w pewnym okresie był jego prezesem. Związany był – przyjaźnią i pracami redaktorskimi – z głośną grupą poetycką „Kontynenty”. Działał w zarządach dwu ważnych miejsc życia polskiego: Ogniska Polskiego oraz Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego. Był wreszcie najczynniejszym uczestnikiem prac Koła Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Angażował się chętnie i to swoje zaangażowanie traktował poważnie.

Wszakże pośród tych rozmaitych zatrudnień jeden nurt działania był mu szczególnie bliski i w tym właśnie nurcie pozostawił najtrwalszy własny ślad. Stał się prawdziwie człowiekiem książki: księgarzem i wydawcą. I tylko na te dwa obszary jego pracy chcę spojrzeć. Myślę, że apogeum jego wysiłków i osiągnięć edytorskich i księgarskich przypadło na lata 1970–1990. (Czy to nie były te lata, w których blask książki emigracyjnej miał dla nas w kraju szczególny urok? Lata, w których prześcigaliśmy się, entuzjastyczni czytelnicy tych książek, w obmyślaniu skutecznej strategii i taktyki omijania cenzuralnych i celnych barier?).

* * *

Co sprawiało czytelnikom książek Odnowy swoistą radość, której zresztą dostarczały wówczas – każda na swój odrębny sposób – liczne wtedy emigracyjne oficyny wydawnicze?

Rozpoczął Jerzy mocno: publikacją pierwszej w języku polskim książki Zbigniewa Brzezińskiego Jedność czy konflikty (1964) w cztery lata po ukazaniu się oryginału angielskiego. W słowie Od Wydawcy pisał podniośle: „Wydawnictwo oddaje tę książkę czytelnikowi polskiemu w kraju i za granicą w przekonaniu, że wzbudzi ona żywe zainteresowanie i spełni swe zadanie jako przekaźnik obiektywnej prawdy historycznej i naukowej”. Dzieło (prawie pięćsetstronicowe), dopełnione bogatą bibliografią źródeł i opracowań, a także specjalnym Brzezińskiego Wstępem do wydania polskiego, stało się dla wielu czytelników pierwszym zetknięciem z sowietologią zachodnią. Był to popis właściwych temu autorowi umiejętności analitycznych opartych na gruntownej znajomości „faktów, wydarzeń, opinii” wewnątrz obozu komunistycznego oraz zmysłu syntezy. Dziś jest to znakomita lektura historyczna, dająca zarys pierwszego piętnastolecia powojennego sowietyzmu: od jedności instytucjonalnej i ideologicznej bloku w okresie stalinowskim do „wspólnoty” komunistycznej zróżnicowanej instytucjonalnie, a zarazem zunifikowanej ideologicznie („za fasadą jedności trwa nieustający proces przemian”). Jak pisał autor: „ramy tej książki obejmują problematykę związku zachodzącego pomiędzy ideologicznymi orientacjami reżimów komunistycznych a nakazami sprawowanej przez nie władzy politycznej” (przede wszystkim więc – dodajmy – relacje między interesami narodowymi poszczególnych państw a „uniwersalnymi” koniecznościami całego obozu).

Zaraz po Brzezińskim publikuje Kulczycki sławne dzieło polityka i ekonomisty włoskiego Amintore Fanfaniego Storia della dottrine economiche dall’ antichità al XIX secolo (1955) – w przekładzie polskim: Historia doktryn ekonomicznych od czasów starożytnych do XIX wieku (1965). W słowie wstępnym do wydania polskiego wydawca upatruje cel tego studium historycznego w przekonaniu czytelników, że najwłaściwsze jest stworzenie opartego na doktrynie chrześcijańskiej „systemu ekonomicznego, w którym etyka społeczna stanowi nieodzowne ramy działalności jednostki gospodarczej, dając w niej człowiekowi możność pełnego wysiłku i nagrody materialnej”.

Dwie pierwsze edycje Odnowy wyznaczyły dwa główne kierunki wydawnicze oficyny: jeden to prace z dziedziny najnowszej historii świata i Polski, ze szczególnym uwzględnieniem analizy komunizmu (w tym kręgu tematycznym każdy z wydawców naszej emigracji ma swój wkład); drugi – to dzieła z zakresu katolickiej nauki społecznej i tradycji politycznej Stronnictwa Pracy.

Gdy mowa o kierunku pierwszym, zauważmy od razu, że Zbigniew Brzeziński raz jeszcze zabrał tu głos: w broszurze System międzynarodowy. Napięcia i przemiany (1976). Z właściwą mu precyzją, przenikliwością, oczywistością argumentacji i nadzieją zarysował proroczą wizję „rozwoju sytuacji, w której Polska w następnym ćwierćwieczu w sposób bardzo konkretny i bardzo zasadniczy poprawi swoje położenie”. Widział bowiem „stosunkowo niezależną Polskę w ramach coraz więcej współzależnej Europy, jak i coraz więcej współzależnego świata. […] Jest ona celem, do którego Polacy w Polsce i Polacy za granicą powinniśmy dążyć przez różne formy działania”.

Rzecz ta wchodziła się w skład świetnej serii małych tekstów pod nazwą „Polska w świecie współczesnym”. Obok autorów emigracyjnych wydawca zapraszał tu publicystów i uczonych z kraju.

Prawdziwą perłą serii był brawurowy esej Stefana Kisielewskiego Czy istnieje walka o świat? (1976). Cóż za podniesienie myśli! Mistrz duchowy wielu z nas, od lat pilnych czytelników jego ezopowych felietonów, pokazuje oto, jak się pisze bez gorsetu cenzury, jak można wygadać nad Sekwaną lub nad Tamizą to wszystko, czego nie można mówić nad Wisłą. Na przykład: ,,że kapitalizm, zreformowany i na swój sposób managersko uspołeczniony, okazał się błogosławieństwem narodów, które w nim żyją. Że jest nierozłącznie związany z najbardziej postępowym i humanistycznym ustrojem, jaki stworzyła ludzkość, z systemem demokracji parlamentarnej. Nie ma bowiem wolności politycznej i duchowej bez wolności ekonomicznej. Że walka klas w epoce planifikatorskiej technologii jest przeżytkiem, »dyktatura proletariatu« to mistyfikatorski kryptonim rządów oligarchii, a społeczeństwo bezklasowe to ponury obraz zbiorowiska bezwolnych funkcjonariuszy, wyzutych z prawa do dynamizmu i inicjatywy”. Znałem pewnego profesora jednego z polskich uniwersytetów (dziś już nieżyjącego), który świetnie przeczytał na głos całą tę książeczkę Kisiela, nagrywając lekturę na taśmę magnetofonową, a następnie odtwarzał ją podczas zebrań towarzyskich w jego domu. Goście – w idealnym milczeniu – byli zasłuchani.

Nie był to jedyny Kisiel w Odnowie. (Wydawaniem Kisielewskiego Jerzy był szczególnie ukontentowany i lubił opowiadać o osobliwych sytuacjach związanych z pobytem pisarza w Londynie). Wcześniej opublikował tu zbiór Materii pomieszanie (1973). Gdy patrzymy na całość pisarstwa Kisielewskiego, uprzytamniamy sobie, że to zaledwie drugi (po wczesnej Polityce i sztuce, ogłoszonej w kraju, jeszcze przed okresem ostrej cenzury politycznej) zbiór publicystyki krytycznoliterackiej i kryptopolitycznej autora. (Znalazły się tu zresztą trzy artykuły niedopuszczone przez krajową cenzurę). Jakże żywotne są te teksty! Gdziekolwiek bowiem otworzymy książkę – nie możemy oderwać się od niej, nawet wówczas, gdy natrafiliśmy na wypowiedź mającą znaczenie już wyłącznie historyczne.

Później wydał Jerzy jeszcze inną rzecz Kisielewskiego: Na czym polega socjalizm? Spostrzeżenia z Warszawy (1979). Jest to pisany z pełną swobodą, z właściwą Kisielowi odwagą i ignorowaniem szalejącej wówczas w kraju cenzury politycznej, niszczący atak przeciwko „centralnym i absolutystycznym rządom dyletantów”. („Dyletant umieszczony w centrali gospodarczych decyzji, a podejmujący te decyzje w dużym stopniu z motywów taktyczno-politycznych, zasłaniając się częstokroć ideologią, może spowodować kataklizmy i błędy nieobliczalne, rozłożone na długie lata”).

Wśród książek historyczno-politycznych bestsellerem Odnowy był Kurier z Warszawy Jana Nowaka-Jeziorańskiego (1976). Rolę główną autora podczas wojny dobrze ujmuje dedykacja Naczelnego Wodza, którą umieścił na swej Armii podziemnej: „Kapitanowi Janowi Nowakowi, który w najcięższych warunkach dwukrotnie jako kurier dotarł do Londynu, w uznaniu jego ofiarnej pracy żołnierskiej w Armii Krajowej i na pamiątkę wspólnych przeżyć pod okupacją niemiecką. 24 października 1950. T. Bór-Komorowski”. O tej życiowej misji opowiada Nowak powściągliwie (nie stroniąc jednak od własnych opinii politycznych), językiem jasnym, umiejętnie znajdując drogę między szczegółową relacją a całościowym widzeniem ówczesnej polskiej sytuacji, oglądanej „z odległości jednej trzeciej stulecia”.

Publikacja dwu jeszcze książek była przedmiotem specjalnej dumy Jerzego. Pierwsza z nich to Zbigniewa S. Siemaszki Narodowe Siły Zbrojne (1982). Praca to pionierska, poprzedzona jedynie rozprawą Jerzego Pilacińskiego (1976), która miała charakter raczej publicystyczno-polityczny niż obiektywnie naukowy. Druga to Zdzisława Łapińskiego Między polityką a metafizyką. O poezji Czesława Miłosza (1981), jedno z najświetniejszych w literaturze krytycznej wprowadzeń w świat poetycki Miłosza. Był to w ogóle pierwszy druk zwarty, pierwsza książka o poecie. Wydawcę szczególnie radowało umieszczenie informacji na odwrocie karty tytułowej: „po raz pierwszy esej ten wydała Niezależna Oficyna Wydawnicza (Warszawa 1980) w serii wykładów Towarzystwa Kursów Naukowych”.

Trzymając się nurtu historyczno-politycznego Odnowy, winniśmy przynajmniej wymienić głośną rozprawę Jana M. Ciechanowskiego Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego (1971), wielokrotnie potem wznawianą w kraju (ale tylko w wydawnictwach oficjalnych, już po zmianach politycznych 1989 roku); cztery ważne książki Józefa Garlińskiego: Politycy i żołnierze (wydanie drugie, przejrzane i rozszerzone, 1971), Oświęcim walczący (1974; tu szczególnie ważna relacja o nieustraszonym Witoldzie Pileckim, twórcy ruchu podziemnego w obozie), Ostatnia broń Hitlera (1977), wreszcie syntezę Polska w drugiej wojnie światowej (1982); dalej liczne niewielkie prace socjologiczno-polityczne Jakuba Karpińskiego (pod pseudonimem Marek Tarniewski): Działanie i przyszłość (1977), Niezależność i demokracja (1980), Cele polityczne: demokracja, wolność, równość i sprawiedliwość, niepodległość i suwerenność (1983), Niepodległość od wewnątrz (1987).

We wspomnianej serii „Polska w Świecie Współczesnym” zauważmy tekst wybitnego socjologa krajowego Jana Szczepańskiego Pozapolityczne wyznaczniki przyszłości narodu (1976). Stawiał on śmiałe wówczas pytanie: „Jak władze i obywatele w kraju, jak opozycja w kraju, jak Polonia i jej emigracja polityczna wyobrażają sobie zapewnienie przyszłości narodu i jego państwa na wypadek zmiany starzejącego się już europejskiego porządku międzynarodowego ustalonego w Jałcie i Poczdamie?”.

Przechodząc do chadeckiego nurtu wydawniczego Odnowy, musimy zaakcentować, że Jerzy Kulczycki uważał się za chrześcijańskiego demokratę, jego pierwszym w hierarchii autorytetem politycznym był Karol Popiel, prezes Stronnictwa Pracy, a samo stronnictwo sprawowało patronat nad wydawnictwem. Było więc faktem zupełnie zrozumiałym, że po śmierci prezesa opublikował Kulczycki (jako tom pierwszy nowej serii „Zeszyty Chrześcijańsko-Społeczne”) broszurę Karol Popiel – w naszej pamięci (1978), zawierającą – obok specjalnego oświadczenia Stronnictwa Pracy i życiorysu zmarłego – przemówienia i wspomnienia: Zofii Fedorowicz-Grzelak, Edwarda Szczepanika, Konstantego Turowskiego, Kazimierza Studentowicza, Stefana Kaczorowskiego, Janusza Zabłockiego, Władysława Siły-Nowickiego, Konrada Sieniewicza i Ryszarda Bendera. „Stronnictwo utraciło w nim swego współtwórcę, prezesa i znakomitego przywódcę. Polacy utracili wielkiego męża stanu, ostatniego z tych, co budowali zręby Drugiej Rzeczypospolitej” – czytamy w tej pamiątkowej publikacji.

Wcześniej wydał Jerzy trzy książki wspomnieniowe Popiela: Na mogiłach przyjaciół (1966), Od Brześcia do „Polonii” (1967), Generał Sikorski w mojej pamięci (1978). Pierwsza z nich, licząca niemal dwieście stronic, zawiera bez mała setkę wspomnień nekrologowych, głównie o wybitnych członkach SP. Między innymi są wśród nich: Henryk Dembiński, Artur Górski, Stefan Jaracz, Jan Hoppe, Jan Stanisław Jankowski, księża Zygmunt Kaczyński i Jan Piwowarczyk, Bronisław Kuśnierz, Cyryl Ratajski, Michał Sobański. Druga (Od Brześcia do „Polonii”), „mieszanina wspomnień i ocalałych kartek z pamiętnika” według określenia autora, to pasjonująca opowieść o politycznych losach Stronnictwa Pracy w zetknięciu z pierwszymi latami formowania się komunistycznej Polski tuż po wojnie. Książki te wespół z trzecią (wspomnieniami o Sikorskim) mają dziś dla nas wagę cennego źródła historycznego.

To samo trzeba powiedzieć o nieocenionych wspomnieniach Jana Hoppego (Wspomnienia. Przyczynki. Refleksje, 1972) oraz Stefana Glasera (Urywki wspomnień, 1974). Wnoszą one wiele do naszej wiedzy o Drugiej Rzeczypospolitej.

W tym też nurcie należy umieścić świetną książkę Henriego Barsa Polityka według Jacques Maritaina (1969), obficie napełnioną przytoczeniami pism filozofa. Jak pisał w przedmowie Jan Tokarski: bez Maritaina „wieloletniego wysiłku myślowego i pisarskiego […] nie zdołałaby się wytworzyć atmosfera, w której narodził się duch ostatniego soboru”. Jedna to z książek Odnowy z pewnością godna wznowienia.

Nie godzi się pominąć książek: Maria Romana Catti de Gasperi, De Gasperi – polityk i człowiek (1968); Philippe de la Chapelle, Katolicyzm a prawa człowieka (1973); Stefan Wyszyński, Prymat człowieka w ładzie społecznym (1976).

Ledwie dotknęliśmy bogatego zasobu wydawniczego Jerzego Kulczyckiego (wszak „każdy odbiorca druków w innym następstwie i w innej hierarchii szereguje czytelnicze reakcje i doznania”).

* * *

Nie da się zaprzeczyć, że od chwili objęcia przez Jerzego Kulczyckiego Orbis był w ciągu kilkudziesięciu lat najważniejszą księgarnią polską nie tylko na Wyspie, ale (poza Księgarnią Polską w Paryżu) w całej Europie Zachodniej. To oczywiście niezapomniany Orbis przy Kenway Road 66. Sklep był dwupoziomowy. Do „Hadesu” mieli wstęp tylko wybrani goście. Tam był właśnie obficie zaopatrzony i fascynujący magazyn starych i nowych książek emigracyjnych. Zresztą już wystawa księgarni była ekscytująca dla dawnego przybysza z kraju. (Pamiętam dobrze: gdym się tam znalazł po raz pierwszy, w styczniu 1976 roku, nim przekroczyłem próg księgarni – stałem zapatrzony w okno wystawowe dobre pół godziny).

Osobliwa była ta służba księgarska Jerzego. Przecież ten człowiek – jak już napomknęliśmy – był równocześnie (z górą pół dnia) pracownikiem instytucji brytyjskiej. Praca księgarska to późne popołudnia i wieczory, przeciągające się do nocnych godzin, oraz soboty. (Zwierzył mi się kiedyś, że zaobserwował niezwykłe zjawisko: przed południem, w środowisku językowym angielskim, gdy ktoś odezwał się do niego po polsku, np. przez telefon, zapominał języka w gębie; po południu i wieczorem zaś było mu trudniej rozmawiać po angielsku. A doskonale mówił obydwoma językami!). Wielokrotnie towarzyszyłem Jerzemu w tych późnych pobytach w Orbisie, a potem szybkich wybiegach, by zdążyć na ostatni pociąg kolejki podziemnej.

Ogromna pracowitość, maksymalne wykorzystanie czasu, systematyczność, obowiązkowość – to są słowa, które przywołuję, gdy myślę o Jerzym w księgarni. Godna podziwu była jego nieustępliwa staranność w realizowaniu zamówień książkowych klientów. Gdy przypominam sobie pobyty Jerzego w Polsce, widzę go z ogromną ciężką teczką, pełną fiszek i rejestrów książek poszukiwanych dla odbiorców Orbisu. Cechowało go zresztą to, co bez precyzji określa się jako „czucie książki” (jak w znanym wierszu Henryka Zbierzchowskiego: „Bo każda inną ma twarz, tak jak człowiek, / Bo każda inny ma duchowy profil”).

Można powiedzieć, że Jerzy utożsamiał się dla nas z Orbisem. Ale jego praca księgarska to nie tylko Orbis. To także kiosk z książkami i czasopismami w Ognisku Polskim oraz – przede wszystkim – podobny kiosk w przedsionku polskiego kościoła św. Andrzeja Boboli, czynny w każdą niedzielę i święta podczas nabożeństw. Gdym kiedyś w Londynie wypowiedział się z uznaniem o regularności pracy Jerzego i jego małżonki w kościele właśnie, usłyszałem od kogoś drwiące uwagi (w rodzaju: „cóż tu podziwiać?”, „toż to praca niewymagająca szczególnych kompetencji”, „szkoda na to ich czasu”). Otóż, wbrew stanowisku takich krytyków, w tej upartej systematyczności działania kiosku kościelnego upatruję wielkość Jerzego i jego społeczną powagę. To była – przez kilkadziesiąt lat! – nieznużona gotowość służenia potrzebną książką, gazetą czy po prostu informacją.

Z aktywnością ściśle księgarską wiąże się inny obszar pasji Jerzego: udział w trudnej procedurze przerzucania do kraju druków bezdebitowych. Nie będziemy tutaj tego tematu szeroko rozwijać. Zresztą Jerzy sporo i trafnie pisze o tym w książce. Dodam jedynie, że akcja specjalnych, chronionych przed cenzurą wysyłek do kraju nie ograniczała się do publikacji emigracyjnych; obejmowała także obcojęzyczne prace naukowe wolnego Zachodu. Trzeba pamiętać, że dzieła z zakresu takich dyscyplin jak historia polityczna Polski i świata w XX wieku, politologia (w szczególności sowietologia), ekonomia, socjologia, filozofia, były prześladowane przez cenzurę (piękna nazwa: Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk) ze specjalną zajadłością, niezależnie od języka publikacji.

Jerzy, choć unikał podniosłych wypowiedzi na ten temat, w pełni uprzytamniał sobie historyczną wagę sprawy. Przede wszystkim wiedział, że upowszechnia w kraju zapisane dziedzictwo emigracji, więc wysiłek myśli i woli generacji swych rodziców i rówieśników.

* * *

Jerzy Kulczycki – jak powiedzieliśmy na początku tych rozważań – jest reprezentantem zasłużonego zastępu Polaków rozproszonych w świecie, którzy rozumieli, że – niezależnie od celów zasadniczych, ale odległych, od myśli i pracy na rzecz wolności i niezależności Polski – trzeba pilnie budować i umacniać jej kulturę, jej siły umysłowe, podtrzymywać jej instytucje długiego trwania, jej więzi z tradycją chrześcijańską, z myślą swobodną, z piśmiennictwem zachodnim. Najlepsi ludzie jego pokolenia emigrantów po prostu realizowali uporczywie przyrzeczenie zawarte w rocie ślubowania składanego w 1945 roku przez demobilizowanych żołnierzy 2. Korpusu: „Cele wojny nie zostały osiągnięte. Polski wolnej nie ma i dlatego nie przestaniemy walczyć o nasze słuszne prawa […] bez względu na warunki, w jakich przyjdzie nam żyć i działać”. A w warunkach wychodźczych znaczyło to naraz: w suwerenności myśli, ale i w szczególnych trudach losu emigranta.

Jerzy rozumiał to bardzo dobrze! Stąd jego pilność i sumienność w zakresie wielorakiej pomocy dla kraju. Był już do głębi chory, dosłownie w ostatnich tygodniach życia, poruszał się z trudem, ale jeszcze wówczas dyrygował ze swego fotela przygotowaniami paczek z czasopismami nowej emigracji londyńskiej, które bezinteresownie kierował do kilku bibliotek uniwersyteckich w kraju. I radował się każdą książką przywiezioną z Polski, a przeznaczoną nie dla niego, lecz dla któregoś z dawnych przyjaciół Orbisu.

Sumienny czytelnik książki wspomnieniowej Jerzego Kulczyckiego zauważy, że nie lubił on zachowań patetycznych, unikał emfazy. To może powodować nietrafne wyobrażenie o jego rysach osobowych. Męskie zachowanie wobec wzniosłych uczuć narodowych maskowało jego wielką wrażliwość patriotyczną i nieustanną gotowość do bezinteresownej służby Polsce.

Jerzy Kulczycki dobrze zasłużył się Rzeczypospolitej.

Nota edytorska

Zawarte w niniejszej książce wspomnienia Jerzego Kulczyckiego powstały na podstawie jego relacji złożonych w latach 2006–2008 Sławomirowi Łukasiewiczowi, Bolesławowi Sulikowi, Pawłowi Ziętarze oraz Piotrowi Kosickiemu. Pierwszy etap prac edytorskich, czyli żmudny proces scalenia wielu fragmentów relacji, weryfikację informacji oraz wstępną redakcję językową, wykonał Paweł Ziętara. Jednolity tekst wspomnień został uzupełniony i autoryzowany przez Kulczyckiego. Autor włączył do tego materiału relacje dotyczące Junackiej Szkoły Kadetów oraz kiosku prowadzonego przy kościele św. Andrzeja Boboli w Londynie. Te dwa ostatnie fragmenty wstępnie zredagowała Dominika Imbierowicz.

Tak powstała wersja tekstu, która po uzupełnieniach Kulczyckiego i niezbędnej redakcji językowej wykonanej przez ówczesnego wydawcę została opublikowana w latach 2012–2013 w odcinkach w londyńskim „Tygodniu Polskim”, sobotnio-niedzielnym dodatku do „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”.

Prezentowane obecnie czytelnikom wspomnienia Jerzego Kulczyckiego zostały na nowo opracowane pod względem językowym i merytorycznym; wersja niniejsza różni się od tej z „Tygodnia Polskiego”. Kilka fragmentów zostało przesuniętych do innych rozdziałów, dodane zostały noty biograficzne oraz przypisy rzeczowe, opracowane na podstawie dostępnej literatury przedmiotu oraz wydawnictw słownikowych i encyklopedycznych1, a także internetowych baz danych. Nieścisłe informacje zostały zweryfikowane na podstawie dostępnej literatury i zaznaczone w przypisie. Wprowadzono niezbędne poprawki, skorygowano rażące błędy językowe i stylistyczne. Zachowane zostały jednak określenia, którymi posługiwał się Autor, nieaktualne lub nieadekwatne (np. Rosja w odniesieniu do okresu istnienia ZSRS). Intencją redaktorów było zachowanie specyfiki języka Autora.

Scalony tekst relacji Jerzego Kulczyckiego ma układ chronologiczno-problemowy. Pierwszy rozdział obejmuje okres do 1947 r. – pojedyncze obrazy z dzieciństwa we Lwowie, deportację, pobyt w ZSRS, ewakuację z armią gen. Władysława Andersa oraz pobyt na Bliskim Wschodzie. W kolejnej części opisany został pierwszy okres pobytu Kulczyckiego w Anglii, przede wszystkim początki edukacji. Trzeci rozdział obejmuje jego działalność w Zrzeszeniu Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie. Dwie następne części wspomnień dotyczą aktywności politycznej – kontaktów z różnymi środowiskami polskiej emigracji w Londynie, poszukiwania własnej drogi, wreszcie zaangażowania w Stronnictwie Pracy. Obszerna część publikacji poświęcona jest działalności Kulczyckiego jako wydawcy i księgarza. Była to bez wątpienia najważniejsza dziedzina jego aktywności, która faktycznie przesłoniła sferę zawodową i zdominowała życie rodzinne. Kulczycki nie tylko wydawał i sprzedawał książki, ale też docierał z nimi do czytelników w Polsce. Kontakty z Polakami z kraju to zresztą ważny wątek wspomnień. Jeden z rozdziałów dotyczy jego udziału w tajnym amerykańskim programie dystrybucji książek za żelazną kurtynę, który dotychczas był niemal nieznanym wątkiem zimnej wojny. W relacjach Kulczyckiego przewija się wiele postaci, zwłaszcza uczestników życia politycznego i społecznego polskiej emigracji. Wspomnienia zostały uzupełnione spisem publikacji wydawnictwa Odnowa oraz wzbogacone ikonografią.

Jerzy Kulczycki opowiadał o swoich doświadczeniach z pamięci, nie posiłkując się dokumentami, które zweryfikowałyby podane informacje. Mimo że jego rozmówcy zadawali dodatkowe pytania, a scalone relacje były przez niego autoryzowane, nie wszystkie wątki, które wymagały uzupełnienia, zostały rozszerzone i skorygowane w wystarczającym stopniu. Choroba i śmierć Jerzego Kulczyckiego w 2013 roku uniemożliwiły weryfikację wielu szczegółów. W konsekwencji w kilku wypadkach opis wydarzeń jest niejasny lub niespójny. Redaktorzy zdecydowali się jednak na pozostawienie tych fragmentów, gdyż stanowią ważną część wspomnień.

Na pewno wielu czytelników ma odmienny obraz wydarzeń niż ten prezentowany przez Kulczyckiego. Subiektywność, wybiórczość, nieraz radykalizm ocen są jednak cechami charakterystycznymi tego typu źródeł narracyjnych. Historycy niejednokrotnie zwracali uwagę na ograniczenia wynikające ze specyfiki relacji i wspomnień, zwłaszcza tych składanych po wielu latach. Ich znaczenie jako świadectw epoki jest jednak nie do przecenienia.

Wiele interesujących wątków biografii Jerzego Kulczyckiego wymaga poszerzenia czy zweryfikowania. Należy mieć nadzieję, że jego bogata działalność społeczna i polityczna będzie przedmiotem dalszego zainteresowania historyków.

Małgorzata Choma-Jusińska
Paweł Ziętara

1 Wykorzystano m.in.: Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 1–5, red. K. Dopierała, Toruń 2003–2005; Z.A. Judycki, Polski Uniwersytet na Obczyźnie w Londynie. Słownik biograficzny pracowników naukowych, Londyn 2008; A.K. Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939–1945, t. 2, Warszawa 1987; Sprzedawcy książki polskiej i rosyjskiej na obczyźnie. Od 1918 r. po czasy współczesne. Materiały do historii księgarstwa. Dealers of Polish and Russian Books Active Abroad 1918 to Present. A Contribution to the History of Book Trade, red. A. Kłossowski, W. Zalewski, Warszawa – Stanford 1990; A. Suchcitz, „Non omnis moriar”… Polacy na londyńskim cmentarzu Brompton, Warszawa 1992; Prezydenci i rządy RP na uchodźstwie 1939–1990. Wybrane problemy z historii polskiej emigracji, red. H. Taborska, M. Fleming, A. Rzegocki, Kraków – Londyn 2013; T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991 (wyd. 2 uzupełnione i poprawione); bazy danych, m.in. www.encyklopedia-solidarnosci.pl; www.1944.pl/historia/powstancze-biogramy/; www.katalog. bip.ipn.gov.pl.

1. Dzieciństwo

Urodziłem się 12 października 1931 roku we Lwowie. Moja matka, Maria Kulczycka1, jak tylko do jakiegoś przyzwoitego wieku doszedłem, zaczęła studiować na Uniwersytecie Jana Kazimierza historię sztuki, co do pasji doprowadzało babcię2 – matkę ojca, która uważała, że miejsce kobiety jest w domu, a nie na uniwersytecie. To miało potem bardzo duży wpływ na życie mojej babci, kiedy zamieszkała w Anglii. Była pewna, że gdy ojciec wróci z Rosji, właściwie – gdy go wypuszczą, to matka nawet nie będzie go mogła odkarmić. Więc żyła sto dwa lata, czekała na ojca, miała fantastyczne zdrowie.

Byłem jedynakiem, matka strasznie się o mnie bała. Od października do marca zamykano mnie w domu, bo na dworze mogłem się przeziębić. W związku z tym byłem dosyć nieszczęśliwy. Pomimo tych ostrożności kilka razy przechodziłem ropne zapalenie uszu i inne choróbska. Matkę utrzymywało to w przekonaniu, że to, co robi, jest absolutnie konieczne.

Trzy pokolenia Kulczyckich. Od lewej: Włodzimierz, Jerzy (jak zwykle w ruchu) i Zdzisław. Lwów, 1932 r.

Ojciec mój, Zdzisław Kulczycki3, był sędzią śledczym, znanym, bo prowadził śledztwo Gorgonowej w najgłośniejszej sprawie poszlakowej o morderstwo w II Rzeczypospolitej. Później upamiętniono ją w filmie Sprawa Gorgonowej4. Andrzej Łapicki grał mego ojca i nawet mu gratulowałem, że zrobił to w sposób rzeczywiście realistyczny… Mieli bardzo zbliżone sylwetki – byli mniej więcej tego samego wzrostu; jak Łapicki na filmie stoi tyłem, to takiego ojca mam w pamięci, mogę zamknąć oczy i tak jakbym go widział.

Zdzisław Kulczycki z psem Jolly. Lwów, lata trzydzieste.

Kiedyś we Lwowie szedłem z ojcem jakąś dużą ulicą, a przed nami szło dwóch chłopców żydowskich, trochę większych ode mnie. W pewnym momencie podbiegł do nich młody człowiek w czapce studenckiej i jednego z tych chłopców uderzył pałką. Działo się to bardzo szybko. Zapytałem ojca: „Dlaczego on go uderzył?”. Ojciec naprzód był trochę zakłopotany, jak mi to wytłumaczyć, ale powiedział: „Wiesz, on jest złym człowiekiem, po prostu źle postąpił. Nie powinien tego robić, nie wolno”. To chyba jedyny przekaz ojca, który mam w pamięci. Pozostał mi na całe życie.

Jerzy Kulczycki i Alfred Beill, lata trzydzieste.

Ważną osobą, która się przewijała w moim młodym wieku, był dziadek, ojciec matki, w którego domu początkowo mieszkaliśmy. Miał fabrykę na Żółkiewskiej. W połowie lat trzydziestych, może w 1936 roku, nie powiodło mu się i musiał wszystko zwijać, chyba nawet zbankrutował. Dziadek nazywał się Stefan Baternay, pochodził z rodziny węgierskiej, ale nie miał żadnych problemów z lojalnością – był Polakiem i nic innego go nie interesowało. Zdaje mi się, że rodzina przybyła do Polski w XVIII wieku.

U dziadków ze strony ojca mieszkała siostra ojca z rodziną. Wuj był oficerem w 6. pułku lotniczym. Mieli chłopca, troszkę starszego ode mnie, Alfreda, z którym myśmy różne rzeczy działali. Na ogół byliśmy nieszkodliwi, ale czasami mieliśmy szalone pomysły, o dosyć poważnych konsekwencjach. Przypomina mi się taki wyczyn lwowski. Jeszcze nie chodziłem wtedy do szkoły, więc musiałem mieć pięć, sześć lat. Babcia od strony ojca mieszkała na Piekarskiej – z rodziną siostry ojca. Piekarską szły zawsze kondukty pogrzebowe, na końcu ulicy było wejście na Cmentarz Łyczakowski. Wtedy mi się zdawało, że to była wielka ulica, teraz, kiedy tam pojechałem, okazała się maleńka.

Zauważyliśmy, Alfred i ja, że gdy chowają oficera, to z konduktem pogrzebowym idzie orkiestra. Wypatrywaliśmy więc, kiedy będzie jakiś pogrzeb oficerski, i dzień przedtem siusialiśmy do butelek. Balkon z babci mieszkania jakby wisiał nad ulicą, tak że prawie dochodził do środka chodnika. Gdy szła orkiestra, to myśmy z butelek lali siuśki do tych wielkich trąb. Zabawy było co niemiara. Ale orkiestr wojskowych we Lwowie nie było tak dużo; 14. pułk miał orkiestrę, 40. pułk i chyba lotnicy. A może lotnicy nie mieli, tylko pożyczali na swoje ceremonie? No więc po jakichś trzech, czterech pogrzebach zaczęło się poszukiwanie, bo ci od trąb skarżyli się, że nie mogą grać. W końcu jakoś doszli do tego, że chodzi o mieszkanie kapitana Roberta Beilla5 z 6. pułku lotniczego. Wuja wezwali, powiedzieli mu, co się dzieje. Przyjechał wuj do domu i dostaliśmy manto. Ja dostałem zakaz chodzenia tam w dzień pogrzebu, matka trzymała mnie w domu, a Alf nie mógł wychodzić na balkon. No i tak to pogrzeby później się odbywały. Strasznie to przeżywałem, bo uwielbiałem ceremonie. Nawet jak nic nie lałem, zawsze mi się bardzo podobało, uważałem to za największą przyjemność.

Alfred Beill, współsprawca zakłócania ceremonii pogrzebowych, lata trzydzieste.

Z dzieciństwa zapamiętałem lato niedługo przed wojną, chyba w 1937 roku, pojechaliśmy z rodzicami na wakacje do Zaleszczyk. Wtedy w Polsce były miesięczne wakacje. Rodzice wynajęli tam domek. Wieczorami nad rzeką odbywały się tańce. Marzyłem, aby nauczyć się tańczyć. Po dziś dzień nucę: „Umówiłem się z nią na dziewiątą…”. Tłum ludzi nas z tego Lwowa do Zaleszczyk przyjechał. Między innymi moja ciotka z kuzynem Jerzym Moszyńskim. A także pani Zofia, siostra Jerzego Bliklego, tego od słynnej kawiarni. Niestety, gdy zacząłem jeździć do Polski w latach osiemdziesiątych, była już schorowana i nie mogłem jej odwiedzić.

Ojciec z jakimiś znajomymi panami wybrali się łowić ryby. Ja nie miałem wędki, więc mi dali cienki sznurek, do którego przymocowali haczyk: „Rzucaj to. Jak coś złapiesz, to my ci pomożemy”. Ja sznurek wrzucam, wyciągam, wrzucam – i nic. Ale w pewnym momencie czuję coś na haczyku i nie mogę świństwa utrzymać. Krzyczę, wpadam do wody, ktoś rzuca się za mną. A sznurek miałem jeszcze owinięty wokół ręki, tak że go nie mogłem puścić. Złapali mnie w paru panów, jeden z nich wziął sznurek i mówi: „Rzeczywiście coś jest”. Naprzód mnie wyciągnęli, a za mną rybę. Wybrali prawie dwumetrowego suma! Stąd ja mam duży szacunek do sumów. To duża ryba, z kolosalnym pyskiem. Jeden jedyny raz ryby łowiłem.

Beztroskie wakacje w podolskim kurorcie. Rodzina Kulczyckich z przyjaciółmi. Zaleszczyki, 1937 r.

Kiedy wybuchła wojna, miałem już za sobą rok szkoły. We wrześniu stałem na dachu, a może było to okno na wysokim piętrze, i obserwowałem, jak pali się „Baczewski”6, bombardowany przez niemieckie samoloty. Wrażenie było niesamowite. Niedaleko nas padła wtedy bomba, rozbiła na połowę budynek, a w klozecie stał jakiś pan, biedak, i nie mógł wyjść. Urwało kawałek domu, wejście do tej toalety, on stał wciśnięty między sedes a ścianę i straż pożarna go stamtąd zabrała. Ale miał szczęście, że żył. Parę centymetrów w drugą stronę i mogła go ta bomba trzasnąć. Tyle pamiętam z bombardowań wrześniowych.

Kąpiel w Dniestrze. Od lewej: Zdzisław, Jerzy i Maria Kulczyccy, Sławka Korytkowska. W tle rumuński brzeg. Zaleszczyki, 1937 r.

Później wkroczyli bolszewicy7 i ojciec dostał nakaz stawienia się w sądzie 1 października 1939 roku. Wówczas tego nie wiedziałem, a nawet jakbym wiedział, to nie rozumiałbym tego, że ojciec, zaczynając karierę swoją w sądach jako sędzia śledczy, prowadził dwie sprawy przeciw komunistom. Nie wiem jakie, nie wiem, czego dotyczyły, ale fakt jest, że musiał być przez Sowietów zarejestrowany, bo go poszukiwano. Ojciec oczywiście do sądu nie poszedł i zaczął się ukrywać. Bardzo skutecznie to robił, aż do początku marca 1940 roku. Nie rozumiałem wtedy, dlaczego matka czy dziadek zabierają mnie na pocztę główną i tam stoję pod kolumną, nie wiedząc po co. Okazało się, że na pocztę przychodził w umówionym czasie mój ojciec. Chciał zobaczyć, jak wyglądam, w jakim jestem stanie. Chodziliśmy na tę pocztę chyba raz na tydzień, może trochę rzadziej. Ja oczywiście ojca nie widziałem, bo od razu bym go sypnął, nie ulega kwestii; rzuciłbym się na niego i byliby go złapali.

Ojciec postanowił – tak mi opowiadała później matka – pójść na Węgry. Wtedy Polska graniczyła z Węgrami8. Teść mojej ciotki był dyrektorem Lasów Państwowych na południu Polski. Powiedział ojcu, że jak będzie miał pewne przejście, da znać, ojciec przyjedzie do niego i stamtąd pójdzie na Węgry. No i rzeczywiście, na początku marca 1940 roku ojciec dostał od niego wezwanie. Przyszedł do nas do domu się pożegnać. Matka go przetrzymała trochę za długo, to był wieczór. W pewnym momencie już był gotowy do wyjścia, ale nie zdążył. Przyszło NKWD i go aresztowało. Jest na liście ukraińskiej, został rozstrzelany na Ukrainie9.

Przed wojną mieliśmy służącą, Ukrainkę, która po wejściu Sowietów została u nas, mieszkała w pokoju obok kuchni. Już nie była służącą, ale trochę pomagała. Matka moja ją oskarżyła, że ona sypnęła ojca. Pamiętam taką scenę, już jak ojca zabrali: służąca klęczy przed matką, płacze i krzyczy, że to nie ona, że jest niewinna, że ona nigdy by pana sędziego nie wydała, „państwo dla mnie zawsze byli tacy dobrzy, będę zawsze pamiętała o tym” i tak dalej.

Miesiąc później nas wywieźli do Kazachstanu, a matka ciągle była pewna, że to przez tę dawną służącą. Dopiero po wojnie dostaliśmy od dziadka list – już nie pamiętam, czy przyszedł pocztą, czy ktoś przywiózł – że służąca niewinna, ojca wydał sąsiad, lekarz, u którego w domu miała siedzibę jakaś konspiracyjna organizacja. Minął ojca na klatce schodowej i tak się przestraszył, że będzie obława w całym domu, że wrócił, zadzwonił na milicję i powiedział: pan sędzia Kulczycki w tej chwili wszedł do mieszkania, jeżeli szybko przyjedziecie, to go zgarniecie… Nie pamiętam, jak się ten lekarz nazywał. Byłem w tym domu w 1999 roku, podczas pobytu z córką we Lwowie, lecz nie wiem, co się z nim stało. W Krakowie pokazywali mi książkę telefoniczną Lwowa, ale ona była z 1932 czy 1933 roku, zbyt wczesna. Nie pytałem w Bibliotece Narodowej, czy mają późniejsze. Więc nigdy nawet nazwiska tego pana nie ustaliłem. Zresztą teraz to niepotrzebne, dawno mu wybaczyłem.

Jak wyglądała wywózka do Kazachstanu… Przyjeżdżała ciężarówka, na niej trzy ekipy. Przeważnie był ktoś z NKWD, Rosjanin z żołnierzem, i chyba dwie ekipy milicyjne. Na ciężarówkę brano trzy rodziny. Ci, do których poszedł enkawudzista, wygrywali los na loterii, bo on pozwalał wszystko zabierać. Natomiast milicja – ukraińska przeważnie, chociaż byli tam też Polacy – nie pozwalała; można było zabrać tylko minimum. Myśmy mieli właśnie tego pecha, pojechaliśmy do Rosji z dwiema albo trzema walizkami. Pamiętam te walizki, bo później na nich się spało, robiło się z nich jedno łóżko. Za dużo rzeczy żeśmy więc ze sobą tam nie mieli.

Zabrali nas 13 kwietnia 1940 roku, pociąg odjechał chyba 14 kwietnia ze lwowskiej stacji towarowej. Gdy ruszył, nieznana mi wtedy Urszula Dzieduszycka zaśpiewała: „W dzień deszczowy i ponury / Z cytadeli idą góry / Szeregami lwowskie dzieci / Idą tułać się po świecie”10. Pieśń podchwycił wagon, potem następny, a po chwili cały pociąg śpiewał i płakał. Ja nic nie rozumiałem, śpiewałem, płakałem ze wszystkimi, ale z żalu za dziadkiem Baternayem, który stał na peronie i machał nam. Nigdy już go nie zobaczyłem.

Do Kazachstanu przyjechaliśmy akuratnie 1 maja. Szesnaście dni nas wieźli. Droga była ciekawa, zwłaszcza dla dzieciaka. Przejechaliśmy Ukrainę, później chyba przez Rostów, górnym Kazachstanem, w dół Kazachstanu, przez Ałma-Atę, w kierunku Semipałatyńska11. Wyładowali nas w Ajaguzie. Jakeśmy 1 maja rano się obudzili, przyszedł starszy Kazach i wszystkich namawiał, byśmy szli do sklepu, bo sprzedają zapałki. Mówił: „Jak nie kupicie dzisiaj, to będą może dopiero na święto rewolucji październikowej, sklep będzie zamknięty, otwiera się tylko na specjalne okazje”. Kupiliśmy niesamowite ilości zapałek, wystarczyło nam na cały pobyt. Kazach dobrze mówił. Mieszkaliśmy tam półtora roku i zapałek nie było ani razu.

Z Ajaguzu nas rozwozili. Tych, co mieli lądować bliżej Ajaguzu, wieźli bryczkami, a nas całą noc wieźli samochodem do Tiki-Bułak, części sowchozu Tas-Bułak. Wołami się jechało do tego sowchozu prawie cały dzień. Ja nie jeździłem, ale moja matka była w szpitalu czy w izbie chorych (to się bolnica nazywało), kiedy miała tyfus. Wróciła, nie umarła. Była jedną z niewielu osób, które przeżyły.

Dorośli pracowali w sowchozie, a my, dzieci, byliśmy pozostawieni własnemu losowi, za mali do zorganizowanej pracy. Był tam młody Rosjanin, bardzo sympatyczny, przyzwoity człowiek, dużo nam pomógł, zamiast dokuczać, jego stryj był rezydentem NKWD. Starszy od nas jakieś dwa, trzy lata, zorganizował z nas brygadę. Należało do niej jeszcze dwóch Polaków: mój rówieśnik, kolega szkolny ze Lwowa, i jeszcze jeden chłopak, dużo młodszy od nas, cztero-, pięcioletni. Nasze osiedle znajdowało się na górze, a po obu stronach rzeka. Jeździliśmy na jedną albo na drugą stronę i beczkowozem przywoziliśmy wodę. Beczka była chyba specjalnie zrobiona, na górze miała otwór na wodę. Wjeżdżaliśmy nią do rzeki, zanurzaliśmy mniej więcej do połowy i później jeszcze wiadrami czerpaliśmy do niej wodę. Ale kiedyś strzeliło nam do głowy, że jeśli wjedziemy do rzeki jeszcze niżej, to beczka sama się zapełni. No i wjechaliśmy, a byki nie mogły beczki wyciągnąć. Czekaliśmy z duszą na ramieniu, przyjechał ktoś ze starszych, przyprowadził kolejną parę byków, cztery byki beczkę wyciągnęły. Więcej już takich eksperymentów żeśmy nie robili.

Wspominam i inny incydent. Przyjechaliśmy z beczkowozem na górę, ludzie podchodzili i dostawali wodę. Felicja Dzieduszycka nie stanęła w kolejce, tylko podeszła do mnie i mówi: „Daj mi wodę, Jerzyku”. Kazałem jej iść do kolejki. To mnie prześladowało później przez długi czas, bo matka była na mnie wściekła, dostałem taką rugę, że hej. Mówiła: „Nie widzisz, że to starsza pani, nie może stać w kolejce?”. Rzeczywiście tak było. Już potem dostawała poza kolejką. Wszystkie starsze panie stawały osobno, myśmy im naprzód dawali wodę. Wody zawsze wystarczało, a gdyby nie starczyło, to bylibyśmy uszczęśliwieni, gdybyśmy mogli drugi raz po nią jechać, bo to była wielka eskapada.

Stosunkowo szybko po zawarciu umowy Sikorski-Majski zawiadomiono nas o „amnestii”12; powiedziano, że kto będzie miał dokument, „zapotrzebowanie”, może jechać. Trzeba było z Wojska Polskiego dostać list albo jako osoba powołana do wojska, albo jako rodzina wojskowego, żeby wyjechać na południe do tworzącej się armii.

Zżyliśmy się z panią Felicją Dzieduszycką i jej córką Urszulą, przyjaźniły się z nimi moja matka i ciotka13, też z nami wywieziona. Zresztą jej na żadnej liście wywiezionych nie ma, bo NKWD złapało ją akuratnie u nas w domu i zabrało razem z nami. Sprawdzałem listę w biurze kombatantów14. Zwróciłem wtedy uwagę pracownikom biura: „Panowie, musicie pójść do Instytutu Sikorskiego, żeby wam to wszystko wyprostowali”. Byli pewni, że listy są absolutnie, w stu procentach dokładne. Rzeczywiście, robiono dokładne listy, kto ma zostać wywieziony. Natomiast, przypuszczam, w spisach ludzi faktycznie wywiezionych nie było ścisłych informacji. Czasami enkawudziści nie znajdowali osób wytypowanych, byli zaś na miejscu inni ludzie, to ich zabierali.

Kuzyn pani Dzieduszyckiej, który trafił do wojska, dowiedział się, że jego krewne znajdują się w Tiki-Bułak. Napisał do nich, a pani Dzieduszycka odpowiedziała, że są jeszcze jej przyjaciele, którzy nikogo nie mają, żeby wysłał zapotrzebowanie na cztery osoby dorosłe i jedno dziecko jako kuzynów. Tak myśmy wyjechali z tej farmy do miejscowości, która się nazywała Urżar i była siedzibą władz rejonowych. To było miasteczko ukraińskie – powstało na początku lat trzydziestych, kiedy trwały wysiedlenia z Ukrainy. Kiedy wyjeżdżaliśmy, było już zimno, pod koniec października mógł spaść śnieg. Stamtąd jechaliśmy do Ajaguzu – już w zimie; musiał być początek grudnia, koniec listopada 1941 roku, wokoło stepy, kolosalne przestrzenie… W zasadzie tam, gdzie mieszkaliśmy, nie było wiosny ani jesieni, tylko lato i zima. Może lato trwało troszkę dłużej niż zima: jedno pięć miesięcy, drugie siedem.

Trzeba było zapłacić jakiemuś szoferowi, żeby nas zabrał. Jechaliśmy na stercie paczek całą noc. Pieniądze na ogół nie miały większego znaczenia. Przeważnie płaciło się wódką. Matka i pani Dzieduszycka może zdobyły gdzieś wódkę i zapłaciły, albo może jakimś kawałkiem złota? Trzymano to na ostatnią, czarną godzinę.

Boże Narodzenie spędzaliśmy już chyba w Ajaguzie. Był tam delegat polskiej ambasady, mąż zaufania. Przyjechał tenże Tadeusz Dzieduszycki, żeby się przywitać ze swoją kuzynką. On tak załatwił, że moja ciotka i Urszula Dzieduszycka razem z nim chyba w styczniu pojechały na południe, do Jangijulu, gdzie stacjonowało wojsko i sztab. Obie panie wstąpiły tam do tak zwanych pestek – Pomocniczej Służby Kobiet15 (to były oddziały wojskowe) – i pierwszym transportem, w marcu 1942 roku, wyjechały do Persji. Nie wiem, dlaczego wtedy wszyscy dorośli mówili Persja, mimo że oficjalnie państwo nazywało się Iran.

Wtedy moja matka i pani Dzieduszycka zreflektowały się, że nikogo nie mają, nikt nie może nam przysłać wezwania do wyjazdu do wojska. Już nie pamiętam, jak to załatwiły. W każdym razie wkrótce potem my także pojechaliśmy do Jangijulu. To była duża przeprawa, jechało się chyba parę dni. Między Taszkientem a Jangijulem do naszego wagonu, nabitego ludźmi, jakaś mafia lokalna wkroczyła, odbierała ludziom rzeczy, ale myśmy jakoś wszystko przewieźli.

Dojechaliśmy do Jangijulu, na dworcu była stacja wojskowa, zgłosiliśmy się, zakwaterowano nas w jakimś domku. No i czekaliśmy… Przyjechaliśmy tam chyba w kwietniu. Na 3 maja była wielka parada wojskowa. W czerwcu, a może jeszcze w maju, przystępowałem do Pierwszej Komunii i zaraz potem do bierzmowania. Przyjechał do Rosji biskup Józef Gawlina16 i udzielił sakramentu bierzmowania. W pierwszym szeregu był generał Anders17, przeszedł wtedy z Kościoła ewangelickiego na katolicyzm. Przyjmował Pierwszą Komunię dwa, trzy tygodnie wcześniej, później zorganizowano drugi rzut, w którym ja byłem.

Kadet Jerzy Kulczycki. Teheran, 1942 r.

Pamiętam z tego Jangijulu bardzo przykrą historię, niezwiązaną z Polakami, która nam się przydarzyła. Nigdy w życiu tak nie uciekałem jak tam… Poszliśmy z kilkoma kolegami ze szkoły oglądać wąwozy, które były nieopodal, i weszliśmy na tajne modlitwy muzułmańskie, prowadzone przez grupę dwudziestu mężczyzn, ukrywających się przed władzami. W pewnym momencie oni nas zobaczyli. Przypuszczam, że chcieli nas zabić, żebyśmy ich nie wydali. Aleśmy wszyscy uciekli, nikogo nie złapali. Nigdy się tak nie bałem jak wtedy.

Spotkaliśmy tam panią Marię Konopacką, która całą Rosję przeszła z małym buldogiem francuskim o imieniu Wamp. A w Polsce była słynna z tego, że miała hodowlę tych piesków. U niej w majątku, na Podolu czy Wołyniu, generał Zygmunt Szyszko-Bohusz18 odbywał manewry, dowodził pułkiem czy większą jednostką, znał wszystkie te psy. Raz poszedłem z panią Konopacką do sztabu, Wampa wzięliśmy ze sobą. Pies się kręcił, w końcu pobiegł długim korytarzem. Panią Konopacką ktoś zatrzymał. Wamp za daleko nie zaszedł, bo w pewnym momencie słyszymy męski głos: „A co ty tutaj robisz? – do tego psa. – A który ty jesteś?”. Zaczął wymieniać wszystkie imiona (Konopacka miała, zdaje się, kilkanaście psów). Jak doszedł do Wampa, to pies szczeknął. Wtedy pani Konopacka się zainteresowała, wyjrzała i zobaczyła Szyszko-Bohusza. Przywitali się serdecznie: „Nie wiedziałem, że pani tutaj jest” i tak dalej. Pomógł jej, bo też nie miała nikogo, kto by ją wywiózł z Rosji.

W sprawach dotyczących organizowania pomocy cywilom Anders był genialny. Już jako katolik wpadł na to, że księża przecież nie mają własnych rodzin, mogą dopisać obce kobiety jako siostry i matki. Wyjeżdżaliśmy więc z Rosji jako krewni duchownych. Moja matka jechała jako siostra księdza Kazimierza Kozłowskiego, jezuity. Panią Dzieduszycką chyba ksiądz Cieński19 wywiózł, którego znała z Polski. Panią Konopacką może nawet sam generał Szyszko-Bohusz, bo on przyjechał z Anglii, nie miał rodziny. W sierpniu 1942 roku wyjechaliśmy do Krasnowodzka20, stamtąd od razu na statek i do Pahlawi21 w Iranie.

Pierwsza komunia święta. Jerzy Kulczycki w środku, w dolnym rzędzie. Jangijul, Uzbekistan, 1942 r.

Dwa incydenty z tej jazdy pamiętam. Jechaliśmy transportem, którym się ewakuował tak zwany Batalion „S”. To był przyboczny batalion generała Andersa, spadochronowy, którym dowodził słynny Zbigniew Kiedacz22, wtedy jeszcze rotmistrz, ulubiony oficer Andersa, z 15. Pułku Ułanów Podolskich sprzed wojny. Podkochiwał się w jakiejś młodej siksie i wszyscy twierdzili, że to nie Kiedacz jest dowódcą pociągu ewakuacyjnego, tylko ta panienka. Wszystko odbywało się przyzwoicie, ale w pewnym momencie przyszło dwóch oficerów i mówią, że NKWD będzie zabierać biżuterię23, więc żeby im oddać, oni przewiozą i zwrócą w Iranie. Coś panią Dzieduszycką i moją matkę, i panią Konopacką tknęło, żadna nic nie oddała. Ale inne panie dawały kosztowności, jakieś resztówki. Potem, jeszcze na statku, poszły do tego oficera i poprosiły, żeby oddał, bo już są bezpieczne. On na to: „Nie, nie, nie, to jest statek rosyjski, w Pahlawi wam to oddamy”. W Pahlawi znowu poszły do niego, a on: „O czym panie w ogóle mówią?”. Więc poszły do Kiedacza – i była awantura, bo Kiedacz oskarżył je, że… ubliżają honorowi munduru oficerskiego, tak to chyba zostało powiedziane. W każdym razie była duża draka. Oczywiście ten oficer nic nie oddał, Kiedacz murem stanął za swoimi żołnierzami. Jeden był porucznikiem, podobno służbowo nie zapisał się najlepiej. A kto był ten drugi, który z nim chodził, to nie wiem.

Drugi incydent miał miejsce o świcie, kiedy dopływaliśmy do brzegu. To było 15 sierpnia i ksiądz na mostku kapitańskim odprawiał mszę świętą w rocznicę „cudu nad Wisłą”. Każdy modlił się w swojej intencji. A z tyłu trzech czy czterech nieboszczyków, którzy umarli na okręcie, w białych prześcieradłach wrzucano do morza. Podobno umarli na tyfus, na dyzenterię. Biedacy byli o dwie godziny od ratunku i nie dożyli.

W Pahlawi nas wyładowali, zarządzili dezynfekcję, wszyscy do łaźni. To była w zasadzie nie tylko łaźnia, ale też sauna, wszystkie wszy i inne zwierzęta, które z nami przyjechały, tam niszczono. Dezynfekcja zniszczyła też nasze ubranie. Przywieziono nam nowe – dary z Ameryki, i w tym już dojechaliśmy. Byliśmy w Pahlawi jakieś dwa, trzy tygodnie. Potem pojechaliśmy do Teheranu. Przygotowano dla nas specjalne obozy. Pozostaliśmy tam do następnego roku. Na początku 1943 roku obozy opróżniano, więcej ludzi nie przywożono już z Rosji. Pojechaliśmy do Ahwazu. To była katorga, jedno z najgorętszych miejsc na świecie. Anglicy z nami wojowali, bo pilnowali, żebyśmy zażywali pigułki soli. Człowiek całą sól z siebie wyparowywał, a była ona konieczna. No a Polacy, jak to Polacy – nikt nie weźmie. Po co sól? Anglicy zaczęli wtedy mieszać sól z cukrem. Choć było to potworne świństwo, ludzie już jakoś to pili. Przed wyjazdem do Ahwazu delegat teherański powiedział, że stamtąd się jedzie tylko do Afryki – nie ma powrotu. Matka się z nim założyła, że wrócimy. W Ahwazie nawet było znośnie, gdy się człowiek przyzwyczaił do upałów. Trafiłem tam do harcerstwa, chodziłem do szkoły, było mnóstwo dzieciaków, więc mieliśmy co robić. Matka pracowała w delegaturze rządu24.

Utkwiły mi w pamięci dwa zdarzenia. Matka mojego najlepszego kolegi z tego okresu znała angielski, była tłumaczką. Chyba w czerwcu Armia Polska na Wschodzie już się przesuwała do Palestyny i wszystkich więźniów odesłano do Persji, do angielskich więzień wojskowych. Wtedy ja z nią pojechałem, przysłali kilku więźniów Polaków. Zrobiło to na mnie straszne wrażenie. Miejsce rzeczywiście nieludzkie. Więźniowie siedzieli w klatkach tak małych, że się nie mogli położyć. Pojedyncze klatki rozstawiono w kole, dookoła placu, tak że oni do siebie mogli pokrzykiwać, rozmawiać, ale siedzieli pojedynczo. Wszyscy mieli morderstwa na koncie. Nie wiem, co później z nimi zrobiono, musieli chyba przepaść. Polacy nie wieszali, Anglicy – tak. Może ich powieszono na końcu, nie wiem.

A drugi taki moment, blisko naszego wyjazdu, to kiedy mojej matce udało się dostać pracę. Matka miała dojście do Karola Badera25, posła rządu polskiego w Teheranie. Delegatura była z nimi skłócona, trochę robili sobie na przekór. Kiedy ambasada polska została ewakuowana z Kujbyszewa, z Rosji26, dyplomatów od razu wysłano na inne placówki, a wszystkie dokumenty w ambasadzie trzeba było zabezpieczyć. Do tego potrzebowano paru pań. Bader napisał do mojej matki, że jest okazja, byśmy wrócili. I myśmy z matką wrócili do Teheranu. Przy ambasadzie była zorganizowana szkoła dla polskich dzieci, wylądowaliśmy w domu ambasady i tam mieszkaliśmy.

Później przyszła wiadomość, że z rozkazu generała Andersa powstaje w Palestynie komórka archiwalna i muzealna. W jakiś sposób się dowiedzieli, że moja matka studiowała archeologię i historię sztuki (nie zrobiła pracy magisterskiej, bo wojna przerwała studia), i powiadomili ją, że bardzo by ją chcieli zatrudnić w tej komórce, ale musi wstąpić do wojska. No a ona miała nieletniego syna, więc nie mogła. Już nie pamiętam, kto załatwiał to wszystko w Teheranie; ktoś z ambasady? Wykombinowali, że zmienią mi datę urodzenia na 1930, dodali zatem rok. Byłem zawsze mały jak na swój wiek, więc tylko tyle mogli mi dodać, więcej absolutnie nie uchodziło. Wtedy jeszcze obowiązywał przepis przedwojenny, że do wojska powoływano rocznikami. 1 stycznia 1944 roku stwierdzono więc, że jestem poborowy27. Miałem trzynaście lat, a trzeba było mieć czternaście. Byłem co prawda z października, ale rocznik się zgadzał i od stycznia mogłem iść do szkoły junackiej.

Akurat była przerwa szkolna, a od lutego poszedłem do Junackiej Szkoły Kadetów, do wstępnej, czyli szóstej klasy powszechnej28. Później się okazało, że dopisało mi szczęście. Miałem za sobą tylko kilka miesięcy szkoły polskiej w Jangijulu, Teheranie i Ahwazie, klasa wstępna pomogła mi i innym nadgonić zaległości. To był ostatni rok, kiedy organizowano klasę wstępną.

Korpusem kadetów dowodził major Andrzej Kulczycki29. Nie pamiętałem nikogo w rodzinie o tym imieniu, więc wiedziałem, że nie jesteśmy spokrewnieni. Ale – myślę sobie – może go kiedyś poznam, to mu się przedstawię. Któregoś dnia wchodzi do klasy ktoś z majorskimi naramiennikami. Wizytacja. Wszyscy stają na baczność, witają majora. On bierze dziennik, wszyscyśmy byli nowi, i wyczytuje nazwiska. Zorientowałem się w pewnym momencie, że się zatrzymał przed moim. Cisza powstała w klasie, major po chwili mówi: „Jerzy Kulczycki”. Wstaję. On się mi przypatruje, przypatruje… Wywołał następne nazwisko. Następnego dnia przychodzi do kompanii wiadomość, że major Kulczycki sobie życzy, żebym przyszedł do jego biura. To była bardzo sympatyczna wizyta. Dogadaliśmy, że nie jesteśmy krewni. Okazało się, że jego syn, mój imiennik, został w Polsce, major nie wie, co się z nim dzieje. „Ale słuchaj – powiedział – nie możesz u mnie liczyć na żadną protekcję. Jestem oficerem, u mnie wszyscy są równi”. To już pan pułkownik Henryk Jiruszka mi powiedział, dzięki któremu się dostałem do szkoły, że nie mogę na żadne ulgi liczyć, wszystko muszę przejść.

Później major Kulczycki opuścił szkołę kadetów. Zabrali go do wojska chyba w 1945 roku, zresztą sam prosił o przeniesienie, bo nie zgadzał się w różnych sprawach wychowawczych z przełożonymi. Miał rację, tyle że pułkownik Ryziński30, komendant wszystkich szkół junackich, był innego zdania, to samo generał Józef Wiatr31, który został dowódcą Armii Polskiej na Środkowym Wschodzie. Myśmy go nazywali „Wiaterek”, był maleńki, drobniutki. (To był stryj Jerzego Wiatra, partyjnego socjologa…). Wtedy już cały 2. Korpus odszedł do walki; miał kupę oficerów, a brakowało żołnierzy. I co tylko nasi chłopcy podchodzili pod rocznik poborowy, generał Wiatr od razu chciał wszystkich zmiatać do Egiptu. Major Kulczycki się temu przeciwstawił, chciał przede wszystkim, żebyśmy się dalej uczyli – mogliśmy studiować w Bejrucie na uniwersytecie amerykańskim lub francuskim32. O to poszła wielka wojna. W końcu go zwolnili i pojechał do Włoch.

Próba powrotu do normalnego życia. Mecz piłkarski reprezentacji Armii Polskiej na Wschodzie z drużyną irańską. Teheran, 12 marca 1943 r. Wygraliśmy 3:1.

Szkoła mieściła się w obozie Barbara koło Gazy33. W sumie było to przeszło pięćdziesiąt wojskowych namiotów rozlokowanych w pięciu kompaniach. Przed nimi stały baraki, w których mieszkali oficerowie i podoficerowie. Spaliśmy po osiem osób w namiocie, na łóżkach zbitych z drewnianych patyków. Rzeczy osobiste trzymaliśmy w plecakach i chlebakach. Raz na tydzień wszystko było prane, to znaczy sami stawaliśmy do balii. Latem była pobudka o piątej dwadzieścia, dziesięć minut później zbiórka i modlitwa na placu przy namiotach i rozkaz dzienny z ewentualnym opeerem od sierżanta, szefa kompanii. Po modlitwie – gimnastyka. W lecie pogoda była dobra, gorzej w zimie, kiedy lało się na głowę. Potem śniadanie i wymarsz do szkoły. Szkoła trwała od godziny ósmej do dwunastej, potem obiad i cisza, musieliśmy leżeć na łóżku, ale każdy myślał o grze w piłkę nożną. Panował tęgi głód; rano kanapka z serem i marmoladą, żołnierski obiad: śmierdząca (bo źle gotowana) baranina z kartoflami i grochem, a wieczorem kanapki – ser i marmolada. Przy stole siedzieliśmy w grupach po osiem osób. Były różne obyczaje: czym młodszy rocznik, tym mniej cywilizowany… Moja ósemka miała system: dzieliliśmy jedzenie na dziewięć części, kto zjadł pierwszy, dostawał dodatkową porcję. Od tamtej pory umiem bardzo szybko jeść.

Tuż przed gwizdkiem oznajmiającym koniec ciszy wybiegało się na boiska i z daleka oceniało swoje szanse, tylu było chętnych do gry. Mnie często wyrzucali starsi chłopcy, którzy uważali, że mają pierwszeństwo. Brałem wtedy piłkę i szedłem kopać sam. Sztuką życia było również umiejętne skłonienie nauczyciela do wyrzucenia z klasy, aby zyskać dodatkowy czas na boisku i dobrze rozpocząć dzień. Ale trzeba było uważać: wyrzucenie z łaciny przez profesora Kazimierza Lica albo Bolesława Wilkoszewskiego znaczyło coś o wiele gorszego niż wyrzucenie przez Stefana Legeżyńskiego, który był poetą i zarazem geografem. Nie wiedziałem, jak dać się wyrzucić u tego ostatniego, i wyskoczyłem z klasy przez okno. Niestety, na dwie minuty przed końcem lekcji spostrzegł się, że mnie nie ma, i na kolejnych zajęciach zrobił mi awanturę. Ale nie zapisał nieobecności do dziennika.

Wokół rosły drzewa pomarańczowe, owoce służyły nam do picia i jako broń w rzucanych starciach. Nauczyciel geografii pozwalał na bitwy podczas lekcji; sam tylko robił uniki. Jeszcze jedną ofiarą naszego terroru był ksiądz Kozłowski. Z mojej strony było to prawdziwe świństwo. Mimo że to on wywiózł mnie i matkę z Rosji, podobnie jak inni robiłem mu psikusy. Przez długi czas zadawałem mu podchwytliwe pytanie: „Proszę księdza, czy większym grzechem jest stosunek z prezerwatywą, czy bez?”. Ksiądz na to: „Odpowiem w przyszłym tygodniu”. To wystarczyło, żeby być wyrzuconym z klasy i pognać na boisko, a tylko o to chodziło. Później już szło łatwo: wstawałem na początku lekcji i pytałem: „Czy ma ksiądz odpowiedź?”. Po tym pytaniu trening na boisku miałem zapewniony. W zimie było gorzej. Boisko było pełne błota i brakowało bodźca, żeby zostać wyrzuconym z klasy.

Już we wstępnej klasie dostałem pasowanie na kadeta. Wszyscy, którzy mieli dobre świadectwa, żadnych dwój, byli pasowani. Stopnie nadawało się na Święto Kadeta, 29 listopada34. Miałem w tej klasie pierwszą promocję. Muszę powiedzieć, że to najprzyjemniejsze lata z mojej młodości, właściwie rajskie czasy. Dostawaliśmy w kość, ale była to doskonała szkoła życia. Uczyłem się dobrze, wobec tego nie podpadałem. Choć kilka razy siedziałem w „kryminale” – będąc za mały na tak zwaną stójkę, czyli godzinę pod karabinem.

Stosowano trzy rodzaje aresztu: lekki, średni i ciężki. Lekki – szło się na noc tylko i rano od razu do szkoły. Średni – szło się wcześniej, chyba zaraz po obiedzie. Dla nas to było gorsze niż areszt ciężki, bo człowiek tracił całe popołudnie, zamiast grać w piłkę, a potem gdy bez odrobionych lekcji szedł do szkoły, to jeszcze dwóję mógł dostać. Ciężki areszt trwał dwadzieścia cztery godziny. Później któryś z dowódców wymyślił, że można areszt zamieniać na stójkę. Między godziną pierwszą i drugą, w najbardziej ostrym słońcu, stało się na baczność, co prawda w cieniu, ale w pełnym rynsztunku, z karabinem. Lekki areszt równał się godzinie, średni półtorej, a ciężki dwóm godzinom stójki. Stałem tylko raz, na szczęście, bo to rzeczywiście była ponura rzecz. Wolałem już siedzieć.

Areszty były związane z różnego typu wykroczeniami. Ja siedziałem za handel papierosami. Sam nie paliłem. Stosunkowo często wyjeżdżałem z obozu do matki, a w Jafie zawsze można było kupić papierosy i przywieźć do obozu. Chyba dwa razy mnie złapali. Po pierwszym razie, kiedy wracałem z kolejnej przepustki, przeszukali mi cały chlebak; wiedzieli, że będę coś wiózł. Dlatego przestałem. Później szmuglowałem w drugą stronę – sprzedawałem Żydom w Tel Awiwie biskwity i przydziałowe konserwy. Pod kodeks penalny podlegałem również za grę w karty – oczko i pokera. Za brydża zazwyczaj nie karano.

Najlepsze interesy można było zrobić, jakeśmy wyjeżdżali do Anglii. Mieliśmy z przydziału dwie pary spodni długich, dwie pary szortów i battledress, plus jeden battledress na zimę. Prócz tego matka mi kupowała w sklepach cywilnych bardzo podobne spodnie, żeby wyglądały tak jak mundur. Rzeczy z fasunku były dla mnie za duże, wszystko musieliśmy przerabiać. Na szczęście były dwie panie, które to robiły. A w przypadku drelichowych spodni podwijało się tylko nogawki; wiadomo było, że są do niczego, za długie. Nie liczyliśmy się z tym, że oddamy je w Anglii. Zresztą w czasie podróży też okazałyby się nieprzydatne, bo kiedy płynęliśmy przez Morze Śródziemne, było gorąco. A ja miałem zapas, siedem par spodni. Wymieniłem je w magazynie na nowe i – z wyjątkiem jednej pary przerobionej przez matkę – sprzedałem Arabom. Za spodnie brałem chyba pół funta palestyńskiego. Miałem szalone pieniądze! Za palestyńskie dwadzieścia milsów (funt palestyński dzielił się na tysiąc milsów) można było dostać herbatę i kanapkę. Trzy i pół funta – to było dobrze. Myśmy na dziesięć dni dostawali 250 milsów, zarobiłem więc czternaście żołdów. Licząc po trzy na miesiąc, wychodziło prawie pięć miesięcy gaży. Poza tym major Kulczycki przed swoim odjazdem dał mi pięć funtów, zawrotną sumę. Nosiłem je zawsze w kieszeni.

Przy wyjeździe z Palestyny powstał problem: pieniądze należało wymienić na funty brytyjskie, bo palestyńskich w Anglii nie przyjmowano. Angielskie funty miały dwadzieścia szylingów, każdy szyling miał dwanaście pensów. Wprowadzono ograniczenia, mogliśmy wymienić tylko pięć funtów na osobę. Resztę pieniędzy musiałem wymienić za pośrednictwem kolegów. Ale wymieniłem wszystko.

Z Bliskiego Wschodu wracaliśmy do Europy przez Egipt. Ładowano nas w Port Saidzie. Z okrętu spuszczano drabinki sznurowe, po których musieliśmy się wdrapać z łodzi do góry. W naszej łódce było wielu młodszych nawet ode mnie. Każdy młody człowiek miał plecak i worek. Worki mogliśmy oddać, ładowano je osobno. Z plecakami musieliśmy się wspiąć na pokład. Czuliśmy, że zaraz spadniemy w dół, jak z kulą u nogi. Marynarze pomagali trochę, jakoś nas zabezpieczali, żebyśmy nie wpadli do wody. Zdaje się, że przywiązywali do pasa sznur, rzucali go do góry, ktoś go łapał i trzymał jako asekurację.

Wszystko było dobrze, aż dopłynęliśmy do Zatoki Biskajskiej. Tam nas złapała burza i całe towarzystwo rzygało. Pierwszy raz byłem na oceanie; obiecałem sobie, że jak tylko będę miał możliwość wyboru, na drugi raz mnie tu nie będzie. Potem płynąłem przez kanał La Manche ze dwa razy; morze było ostre i miałem zawroty głowy, a nawet byłem chory. Jeszcze później, w studenckich czasach, wracałem promem ze Szwecji, z Göteborga, do Newcastle. Dwa dni się płynęło, siedzieliśmy na samym dole, w studenckiej klasie, a przeważnie leżeliśmy na pryczach, żeby jak najmniej chorować.

W Anglii mamy koło kolegów ze szkoły kadeckiej, spotykamy się. Kilku już nie żyje. Jednego, który wrócił do Polski, ciągle szukam. Jednego odnalazłem, niedługo potem umarł. Pamiętałem porucznika Zielińskiego z ewakuacji. Bo jeszcze był Jurek Zieliński, który z porucznikiem nic nie miał wspólnego; wrócił do Polski i też go nie odnalazłem. Z naszej klasy nieliczni wrócili do Polski. Wielu osiedliło się w Ameryce. Żyje w Anglii Janek Krasnodębski35, który został majorem Wojska Polskiego. Oni mieli tutaj taką podchorążówkę36. Myśmy się z tego śmiali, nie wierzyłem w to zupełnie. Ale ku memu zdumieniu wolna Polska uznała wszystkie emigracyjne awanse. Mnie proponowano podporucznika, ale powiedziałem, że nie, jestem kadetem i zostanę pochowany jako kadet.

1 Maria Kulczycka (1910–1988) po przyjeździe do Wielkiej Brytanii przez wiele lat pracowała jako nauczycielka w internacie Szkoły Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu (The Holy Family Convent School), prowadzonej przez polskie nazaretanki w Pitsford Hall koło Northampton, 100 km na północ od Londynu.

2 Helena Kulczycka (1870–1972).

3 Zdzisław Kulczycki (1898–1940).

4 W 1932 r. Rita Gorgonowa została skazana przez sąd we Lwowie na karę śmierci za zabójstwo córki swojego konkubenta, inżyniera Henryka Zaremby. W drugiej instancji sąd w Krakowie zmniejszył wyrok do ośmiu lat więzienia. Film Sprawa Gorgonowej powstał w 1977 r. w reżyserii Janusza Majewskiego.

5 Robert Beill (1902–1970), pilot, pułkownik WP, dowódca skrzydła w RAF. W 1918 r. uczestniczył w obronie Lwowa. Od 1922 r. dowódca kompanii w 5. baonie balonowym w Brześciu. Od 1925 r. służył w 6. pułku lotniczym we Lwowie, od 1938 r. w Centrum Wyszkolenia Lotnictwa nr 1 w Dęblinie. Po wybuchu wojny we Francji, następnie w Anglii. W 1941 r. dowódca 305. Dywizjonu Bombowego Ziemi Wielkopolskiej. 1942–1943 komendant polskiej stacji w bazie RAF w Hemswell, następnie (do 1944 r.) bazy RAF w Faldingworth. Od 1968 r. prezes Stowarzyszenia Lotników Polskich w Wielkiej Brytanii.

6 Ciesząca się międzynarodową renomą fabryka wódek i likierów „J.A. Baczewski”, założona w 1782 r. we Lwowie przez rodzinę Baczewskich.

7 Sowieci zajęli Lwów 23 IX 1939 r., następnego dnia po podpisaniu kapitulacji przez dowodzącego obroną miasta gen. Władysława Langnera.

8 Granica polsko-węgierska powstała w marcu 1939 r. po rozpadzie Republiki Czesko-Słowackiej i zajęciu przez Węgry Rusi Zakarpackiej.

9 Według danych z bazy Indeks Represjonowanych przez organa władzy sowieckiej w latach 1939–1956 Zdzisław Kulczycki był więziony w Kijowie. Dokładna data śmierci nie jest znana.

10 Piosenka W dzień deszczowy i ponury (inny tytuł: Marsz lwowskich dzieci) pochodząca z 1914 r.

11 Współcześnie to blisko trzystutysięczne miasto w północno-wschodnim Kazachstanie, nad Irtyszem, od 1939 r. stolica obwodu. W 2007 r. zmieniono nazwę na Semej.

12 Układ między rządem RP a rządem ZSRS, znany jako układ Sikorski-Majski, podpisany 30 VII 1941 r. w Londynie. Ogłoszono w nim m.in. przywrócenie stosunków dyplomatycznych między obu państwami, wspólną walkę z Niemcami, powstanie Armii Polskiej w Związku Sowieckim. Dodatkowy protokół przewidywał „amnestię” dla wszystkich obywateli polskich więzionych w ZSRS, co było sformułowaniem wysoce niefortunnym z polskiego punktu widzenia – amnestionuje się przecież przestępców.

13 Janina Espenhan, zm. 1994.

14 Stowarzyszenie Polskich Kombatantów w Londynie.

15 Pomocnicza Służba Kobiet powstała w 1941 r. Rok później ochotniczki stały się żołnierzami służby czynnej, wprowadzono stopnie i odznaki tej służby. W 1946 r. PSK została zlikwidowana.

16 Józef Feliks Gawlina (1892–1964), duchowny katolicki, arcybiskup, generał dywizji. Podczas pierwszej wojny światowej w armii niemieckiej. 1924–1926 redaktor „Gościa Niedzielnego”, 1927–1929 dyrektor Katolickiej Agencji Prasowej. Od 1933 r. biskup polowy WP. 1939–1941 członek emigracyjnej Rady Narodowej RP. Jako duszpasterz towarzyszył polskiej armii w ZSRS, na Bliskim Wschodzie i we Włoszech. Od 1945 r. opiekun duchowy uchodźstwa, w 1949 r. mianowany przez papieża Piusa XII opiekunem emigracji polskiej. Od 1947 r. rektor kościoła św. Stanisława w Rzymie.

17 Władysław Anders (1892–1970), generał broni, polityk. Podczas pierwszej wojny światowej w armii carskiej. Uczestnik powstania wielkopolskiego i wojny polsko-bolszewickiej. W II RP dowódca brygad kawalerii. W kampanii wrześniowej dowódca grupy operacyjnej kawalerii. 1939–1941 więziony w ZSRS. W 1941 r. dowódca Armii Polskiej w ZSRS, w 1942 r. Armii Polskiej na Wschodzie, w 1943 r. 2. Korpusu. Od lutego do czerwca 1945 r. p.o. Naczelny Wódz. Po wojnie na emigracji. 1946–1954 generalny inspektor Sił Zbrojnych, 1950–1954 następca prezydenta RP, 1954–1970 członek Rady Trzech, 1950–1970 przewodniczący Głównej Komisji Skarbu Narodowego.

18 Zygmunt Bohusz-Szyszko (1893–1982), generał, publicysta. 1914–1916 w armii rosyjskiej, następnie w II Brygadzie Legionów Polskich. We wrześniu 1939 r. dowódca dywizji. W 1940 r. dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich w walkach pod Narwikiem. Od sierpnia 1941 r. szef Polskiej Misji Wojskowej w ZSRS. W 1942 r. szef sztabu Armii Polskiej w ZSRS, 1942–1943 dowódca 5. Kresowej Dywizji Piechoty, 1943–1946 zastępca dowódcy 2. Korpusu Polskiego. Od 1946 r. w Wielkiej Brytanii.

19 Włodzimierz Cieński (1897–1983), duchowny katolicki, kapelan WP. W 1924 r. przyjął święcenia kapłańskie. W 1939 r. proboszcz parafii św. Marii Magdaleny we Lwowie. 1940–1941 więziony przez władze sowieckie. Po zwolnieniu szef duszpasterstwa Armii Polskiej w ZSRS. Kapelan w Armii Polskiej na Wschodzie i 2. Korpusie, z którym przebył cały szlak bojowy. Od 1946 r. w Anglii. Od 1955 r. w zakonie cystersów w Normandii.

20 Obecnie Turkmenbaszy (Turkmenistan).

21 Obecnie Bandar-e Anzali.

22 Zbigniew Stanisław Kiedacz (1911–1944), podpułkownik dyplomowany. W 1939 r. oficer Nowogródzkiej Brygady Kawalerii dowodzonej przez gen. Andersa. Po ucieczce z niewoli sowieckiej przedostał się do Francji, następnie do Wielkiej Brytanii. W 1941 r. ochotnik do Armii Polskiej w ZSRS; dowódca Batalionu „S”, a następnie 15. Pułku Ułanów Poznańskich. Poległ we Włoszech.

23 O tym, że zarówno cywile, jak i żołnierze byli rewidowani przed opuszczeniem ZSRS, zob. B. Kruszyński, To, co po Tobie mam najdroższego, a co jest nasze. Biografia ppłk. Zbigniewa Stanisława Kiedacza (1911–1944), Toruń 2004, s. 160.

24 W kwietniu 1942 r. w Teheranie została powołana Delegatura Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej rządu RP, a następnie jej ekspozytury, m.in. w Ahwazie.

25 Karol Bader (1887–1957), dyplomata. W czasie pierwszej wojny szef placówki Naczelnego Komitetu Narodowego w Bernie. W MSZ od 1918 r. 1921–1924 w poselstwie RP w Pradze, 1926–1931 poseł RP w Turcji, następnie w Austrii. Od 1931 r. w stanie spoczynku. W czasie drugiej wojny światowej początkowo w Londynie, 1942–1945 poseł RP w Iranie. Po wojnie powrócił do Polski.

26 Sowieci podjęli decyzję o zamknięciu ambasady 25 IV 1943 r., personel opuścił siedzibę 5 maja.

27 Chodzi o wiek formalnie obowiązujący przy kwalifikowaniu do Junackiej Szkoły Kadetów – czternasty rok życia.

28 Klasy V–VII były realizowane w ramach Starszej Szkoły Junaków.

29 Andrzej Bronisław Kulczycki, major WP. W II RP m.in. dowódca Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty w Skierniewicach. Uczestnik kampanii wrześniowej. 1942–1945 współtwórca i komendant Junackiej Szkoły Kadetów.

30 Kazimierz Ryziński (1889–1970), podpułkownik dyplomowany. 1938–1939 redaktor naczelny pisma „Bellona”. We wrześniu 1939 r. szef sztabu obrony Lwowa.

31 Józef Wiatr (1889–1977), generał brygady. Żołnierz Legionów Polskich i POW. W II RP oficer sztabowy. W kampanii wrześniowej zastępca szefa Sztabu Naczelnego Wodza ds. kwatermistrzowskich. Internowany w Rumunii, uciekł i dołączył do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. 1942–1944 dowódca Bazy i Etapów Armii Polskiej na Wschodzie, od 1944 r. generalny kwatermistrz, 1945–1947 dowódca Jednostek Wojskowych na Środkowym Wschodzie (w których skład wchodziły szkoły junackie). Od 1947 r. w Londynie.

32 W Bejrucie działały anglojęzyczny American University of Beirut oraz Université Saint-Joseph z językiem wykładowym francuskim.

33 Istniała tam od lipca 1943 r. Latem 1947 r. została przeniesiona do Bodney w Wielkiej Brytanii.

34 Święto Kadeta przypadało w rocznicę wybuchu powstania listopadowego. Drugim dniem promocji był 3 maja.

35 Jan Janusz Krasnodębski (1930–2013), inżynier, publicysta, działacz społeczny. 1956–1992 pracował w przedsiębiorstwach międzynarodowych, współprojektował rafinerie, elektrownie oraz platformy wiertnicze. Gromadził unikatowe kolekcje starych map, książek, ekslibrisów, monet i medali. Opublikował m.in. przewodnik International Numismatic Directory (1973).

36 Brygadowe Koło Młodych „Pogoń” powstało w 1949 r. z zamiarem przygotowania kadr dla Polskich Sił Zbrojnych, które wzięłyby udział w spodziewanej wojnie Zachodu z ZSRS. Kierowana przez ppłk. Zygmunta Czarneckiego organizacja prowadziła kursy podchorążych oraz oficerskie, ćwiczenia terenowe, a także we współpracy z wojskami państw NATO szkolenia specjalistyczne, m.in. spadochronowe. Poza Wielką Brytanią miała koła w kilku krajach Europy, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Zakończyła działalność w 1984 r.

2. Początki w Anglii

Do Anglii przyjechałem transportem wojskowym z Junacką Szkołą Kadetów w sierpniu 1947 roku. Przypłynęliśmy do Southampton, tam odbyła się dosyć szczegółowa kontrola celna, nie wolno nam było przewozić żadnych kosztowności i z każdego funta musieliśmy się rozliczyć. Anglicy przy kontroli celnej wypytywali, skąd mam tyle pieniędzy. Powiedziałem, że sprzedałem w Palestynie znaczki pocztowe – co było zresztą prawdą – bo nie chciałem ich wieźć, były ciężkie, zajmowały dużo miejsca. „A skąd miałeś znaczki?”. Mówię: „A, jeszcze z Polski przywiozłem” – to też prawda była, jakieś znaczki miałem z Polski, a też w Rosji kupowałem. Bardzo się niepokoiłem, że Anglicy zabiorą mi pieniądze. Ale okazało się, że mam ich mało, raptem niecałe dwadzieścia funtów. I tak byłem jednym z bogatszych z całego korpusu kadetów.

Przywieziono nas do południowego Bodney, w hrabstwie Norfolk. Stacja najbliższa znajdowała się w Brandon, stamtąd jechaliśmy autobusami. Pamiętam nasze przerażenie, kiedy na górze zauważyliśmy parę baraków. Bodney to dawny obóz lotniczy, składający się z dwóch części. Lepsze baraki zajmowały szkoły wojskowe 2. Korpusu. Nas wsadzili na pustkowie na pagórku, więc strasznie nam zima dokuczała. Potem nas przenieśli do innej części obozu, żebyśmy mogli jako tako funkcjonować. Zima była polska czy rosyjska, jakkolwiek ją nazwać, zupełnie nie angielska, bardzo ostra, mroźna. Było ciężko. W tym obozie obchodziłem szesnaste urodziny. Dostałem wtedy zapomogę państwową, brytyjską. Przedtem dostawałem tylko tabliczkę czekolady, oczywiście poza normalnym wyżywieniem.

W Bodney kończyłem małą maturę1. Tych, którzy nie kontynuowali nauki, pomaleńku w ciągu dwóch miesięcy zaczęto przenosić do obozów wojskowych. Zostali tylko ci, którzy się dalej uczyli. Osoby, które miały zdawać małą maturę, tworzyły dwie klasy, a dużą maturę chyba tylko jedną. „Duzi” maturzyści skończyli i poszli w świat, myśmy wszyscy natomiast składali egzaminy. Powstała wtedy koncepcja przy komitecie edukacji2, dokładnej nazwy nie pamiętam, zrobienia szkoły dla ekswojskowych, ale z miejscami dla – jak to określano – lepszych uczniów, również z naszych klas. Wybrano z obu klas około trzydziestu osób i po małej maturze przywieziono nas do Sherborne. Niektórzy byli pomieszani z żołnierzami. Myśmy mieli swój barak, było nas dwudziestu kilku. Egzamin dosyć mnie skompromitował, ale jakoś się dostałem. Ktoś z nauczycieli poradził, by mówić, że się idzie na inżynierię. A ja byłem urodzonym humanistą. Więc wykombinowałem, w czym utwierdził mnie jeden z nauczycieli, że pójdę na archeologię. Zapytali mnie na egzaminie, co to jest kamień z Rosetty, ten, z którego Champollion3 odczytał egipskie hieroglify. Pomieszałem języki, w których wyryto napisy na tym kamieniu, ale powiedzieli: „Przynajmniej wiesz, co to jest kamień z Rosetty. Podejrzewamy, że jako jedyny z tych wszystkich, których egzaminujemy”. I się dostałem.

Angielski znałem słabo, chociaż uchodziłem za tego, który zna. Ciężko było na początku. W Joseph Conrad Secondary School spędziłem półtora roku i zdawałem maturę angielską, tak zwane matriculation. W czerwcu zdawali przeważnie matfizycy, a my, humaniści, zdawaliśmy na Boże Narodzenie, w drugim rzucie. Egzaminy były pisemne, języki ustne, między innymi – jako język obcy – polski. Szkoła miała dobre wyniki, dużo ludzi zdało. A potem powstał problem, co dalej. Stypendia przydzielano przede wszystkim tym, którzy chcieli iść na inżynierię. Trzeba było mieć rzeczywiście silne plecy, żeby dostać stypendium na inny kierunek. Ze względu na ojca, adwokata, koniecznie chciałem iść na prawo, lecz to był cel nieosiągalny. Zależało mi jednak na tym, by skończyć studia, więc wybrałem inżynierię lądowo-wodną; elektronika ani mechanika mnie nie interesowały. Brakowało mi podkładu matematyczno-fizycznego, a na pierwszym roku trzeba było zdawać fizykę i chemię. Z tego powodu politechniki nie chciały mnie przyjąć, dopiero West Ham College of Technology warunkowo wpisał mnie na listę studentów. Zostałem zmuszony do tego, żeby przed rozpoczęciem roku nadrobić fizykę i chemię – co się udało – i dostałem stypendium. Dwadzieścia funtów miesięcznie było majątkiem dla kogoś, kto nie palił.

Praktycznie całe studia to była walka, zawsze pozostawałem w tyle za angielskimi kolegami. Dopiero chyba na ostatnim roku jakoś wyszedłem na prostą, zdałem egzaminy i później poszło już lepiej. Ja i inni Polacy zostaliśmy sympatycznie przyjęci przez kolegów Anglików, którzy szeroko otwierali oczy ze zdumienia, słysząc o naszych wojennych losach. Sprawy pochodzenia czy narodowości nie miały znaczenia, chyba że trafiło się na kogoś z ciężkim charakterem.

W pierwszych latach pobytu w Anglii jednym z moich bliskich kolegów był Józef Ptaczek4. Poznaliśmy się jeszcze w szkole w korpusie kadetów. Był o klasę wyżej ode mnie. Bliżej zetknęliśmy się w Anglii, kiedy razem zostaliśmy przyjęci do Joseph Conrad Secondary School i robiliśmy angielską maturę. Niestety nie bardzo mu poszło, zabrakło mu punktów, nie dostał matriculation (to znaczy nie zdał matury). Kiedy myśmy wszyscy szli na studia, on za słabo władał angielskim. Bardzo przeżył to, że się nie dostał na żadne porządne studia. Już pod koniec istnienia funduszu stypendialnego otrzymał stypendium na jakiś kurs nieuniwersytecki, który chyba go przygotowywał do pracy w sektorze ubezpieczeń, szczególnie morskich, i później pracował w ubezpieczeniach. Był piłsudczykiem z krwi i kości, więc zdarzały się pewne tarcia między nami, ale nie przeszkodziło to nam wynajmować razem mieszkanie. Tworzyliśmy trójkę: on, Jurek Ciągliński, który był endekiem, i ja. Zupełnie dobrze się nam razem mieszkało. Jednocześnie Ptaczek pomagał senatorowi Walewskiemu5 w redagowaniu „Rzeczpospolitej”, wydawanej przez obóz prezydenta Augusta Zaleskiego6. Jego życie polityczne to była Liga Niepodległości Polski7. Później się ożeniłem i zmieniła się nasza sytuacja. On poszedł do Monachium, do polskiej sekcji Radia Wolna Europa.

Dlatego też z dużym zdziwieniem, choć po przemyśleniu może to zdziwienie zmalało, dowiedziałem się z artykułu Jana Nowaka8, że się przyznał, iż podpisał formularz współpracy z UB9. W naszym środowisku nikt o tym nie wiedział, zwłaszcza że Ptaczek był bardzo zajadły w swoim antykomunizmie. Nie potrafię wytłumaczyć, dlaczego podpisał. Myślę, że to kwestia psychologiczna. Jego niepowodzenie w Londynie, to, że nie poszedł na studia, było główną przyczyną. Musiał mieć depresję, bo przy zdrowym rozsądku by tego nie zrobił.

Zagadki dla mnie są dwie. Ptaczek bardzo łatwo popadał w konflikty z ludźmi, dlatego nie zdziwiło mnie, że skłócił się z Nowakiem. Tylko nie wiem, czy w wyniku konfliktu z Nowakiem został wybrany do związku zawodowego jako polski przedstawiciel, czy też naprzód został wybrany i to go doprowadziło do sporu z Nowakiem10. Na pewno był człowiekiem prawym, to, co robił, robił z przekonania i robił dobrze. W artykule drukowanym w „Tygodniu Polskim” Nowak twierdził, jakkolwiek nie ma żadnego śladu w teczce Ptaczka, że on jakąś współpracę utrzymywał. Więc przypuszczam, że albo Amerykanie mu uwierzyli, że nie ma żadnego kontaktu z UB – bo przecież całe Radio Wolna Europa podlegało bezpośredniemu nadzorowi ich security, albo może starali się go namówić, żeby działał na dwa fronty; to jest standardowe podejście ludzi z tych służb, żeby przekabacić, ale nie doprowadzić do zerwania. W każdym razie uważam, że Nowak skrzywdził go strasznie i absolutnie nie miał racji. Ptaczek był człowiekiem skomplikowanym, ale na pewno pozytywnym. Za przyznanie się do współpracy należy mu się chwała, nie potępienie. Nowak nie tylko zrobił mu krzywdę, ale i naraził na niezasłużone, publiczne zniesławienie. Nowak nie potrafił moim zdaniem oceniać ludzi.

Józek Ptaczek przez bardzo krótki czas, chyba wtedy, kiedy miał stypendium, działał na terenie Zrzeszenia Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie. Kiedyś uczestniczyliśmy w walnym zjeździe; Bogdan Czaykowski11 był wówczas wiceprezesem, ja zaś prezesem studenckiego koła w Londynie. Wytworzyła się napięta, ostra sytuacja, staliśmy z Józkiem po przeciwnych stronach. On chciał mi dopiec, więc użył sformułowania: „Przemówienie, które napisał Bogdan Czaykowski, a wygłosił Jerzy Kulczycki”. Taka mała złośliwość. Trochę śmiechu było na sali. Postanowiłem się odciąć. W następnej sesji miałem zabrać głos, rozgorzała dyskusja, i zacząłem w ten sposób: „Proszę się nie gniewać, że wszystko sobie zapisałem na kartce, bo gdyby nie to, to kolega Ptaczek znowu miałby pretensje, że wygłaszam to, co mi powiedział Czaykowski”. Wtedy dostałem brawa i już w dalszej części zjazdu nie miałem problemu. Czasami drobne rzeczy na forum jakiegoś zebrania odgrywają bardzo dużą rolę: albo odbierają człowiekowi zaufanie sali, albo go dodają. Wieczorna wódka z Józkiem zaś zrobiła resztę. Bardzo go lubiłem, miał ujmujące poczucie humoru.

Czaykowski należał do naszego Zjednoczenia Młodzieży Chrześcijańsko-Społecznej12, tam go poznałem. Namówiłem go, żeby został wiceprezesem Zrzeszenia Studentów, bo chciałem mieć w zarządzie kogoś zaufanego. Często się spotykaliśmy. Później on wyjechał na stałe do Kanady. Jakeśmy byli w Kanadzie z moją żoną Oleńką, tośmy do niego zajechali na parę dni. Mam dług wdzięczności wobec niego, bo uratował mojego syna Andrzeja przed utopieniem się. Bogdan miał córkę, rówieśniczkę mojego starszego syna. Pojechaliśmy nad jezioro. Ewa z Ryszardem skoczyli do wody i zaczęli płynąć. Andrzej wskoczył za nimi, ale pływał bardzo słabo; gdy oni go zostawili z tyłu, wpadł w panikę. Ja prawie nie pływam. Bogdan w ubraniu rzucił się do wody i go wyciągnął. Chociaż Ewa i Ryszard twierdzili, że na pewno Andrzej sam by się wyratował, ja mam wątpliwości, czy dałby radę.

1 Mała matura kończyła edukację po czterech klasach gimnazjum.

2 Najprawdopodobniej chodzi o polsko-brytyjski Komitet ds. Oświaty Polaków w Wielkiej Brytanii (Committee for the Education of Poles in Great Britain), powołany w kwietniu 1947 r. przy brytyjskim Ministerstwie Oświaty. Organizował polską oświatę dla dzieci i młodzieży poniżej szesnastego roku życia oraz edukację na poziomie szkół wyższych – w polskich uczelniach technicznych. Wspierał również stypendiami Polaków studiujących na uniwersytetach brytyjskich.

3 Jean-François Champollion, francuski archeolog, twórca egiptologii. Na kamieniu z Rosetty ten sam tekst został zapisany trzema sposobami: egipskim pismem hieroglificznym, pismem demotycznym oraz po grecku, co umożliwiło odczytanie hieroglifów.

4 Józef Ptaczek (1930–2001), dziennikarz. W 1940 r. deportowany do Kazachstanu. W 1959 r. podjął współpracę z wywiadem PRL, udzielał m.in. informacji o emigracyjnym środowisku studenckim. W 1962 r. rozpoczął pracę w Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa i zerwał kontakty z wywiadem PRL, informując o nich polskich i amerykańskich przełożonych.

5 Jan Walewski (1892–1969), publicysta, polityk. 1928–1938 poseł na sejm z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Po wojnie w Londynie. Redaktor pism związanych z prezydentem Zaleskim: „Głosu Powszechnego” i „Rzeczpospolitej Polskiej”.

6 August Zaleski (1883–1972), dyplomata, polityk. 1915–1917 przedstawiciel dyplomatyczny w Londynie Józefa Piłsudskiego, a następnie Rady Regencyjnej. Od 1918 r. w MSZ, przedstawiciel rządu RP w Szwajcarii, Grecji i we Włoszech, 1926–1932 minister spraw zagranicznych. 1935–1938 senator. 1939–1941 minister spraw zagranicznych; złożył dymisję po podpisaniu układu Sikorski-Majski. 1943–1947 szef Kancelarii Cywilnej prezydenta RP Władysława Raczkiewicza. 1947–1972 prezydent RP na uchodźstwie. W 1954 r. wycofał swoją deklarację o ustąpieniu z urzędu po zakończeniu siedmioletniej kadencji, co pogłębiło rozłam na emigracji i spowodowało powstanie obozu zjednoczenia narodowego, skupiającego przeciwników Zaleskiego.

7 Liga Niepodległości Polski powstała w 1944 r. jako polityczna reprezentacja piłsudczyków na emigracji. Od 1950 r. jej przewodniczącym był Michał Grażyński.

8 Jan Nowak, właśc. Zdzisław Jeziorański (1914–2005), ekonomista, żołnierz AK, polityk, publicysta. 1943–1944 trzykrotnie kurier między Komendą Główną AK i rządem RP w Londynie. Po wojnie na emigracji. 1947–1963 członek NiD. 1948–1951 pracownik sekcji polskiej BBC. 1951–1976 dyrektor Rozgłośni Polskiej RWE w Monachium. Od 1977 r. w Stanach Zjednoczonych. Od 1978 r. konsultant Rady ds. Bezpieczeństwa Narodowego USA. 1979–1996 dyrektor krajowy Kongresu Polonii Amerykańskiej. W 2002 r. wrócił na stałe do Polski.

9 J. Nowak-Jeziorański, Agent Koliber, „Wprost” 2002, nr 21, s. 80–82.

10 Na początku lat siedemdziesiątych Józef Ptaczek wszedł do władz związku zawodowego pracowników RWE, przyjmując rolę obrońcy polskiego personelu zarówno przed Nowakiem jako bezpośrednim przełożonym, jak i przed dyrekcją amerykańską. Podejmowane przez niego działania, łącznie z groźbą strajku na tle płacowym, oceniane były przez Nowaka jako destabilizujące, godzące w jego autorytet i osłabiające rozgłośnię. W publikacjach prasowych w 2002 r. Nowak sugerował, że mogły być one inspirowane przez wywiad PRL.

11 Bogdan Czaykowski (1932–2007), poeta, slawista, tłumacz. W 1940 r. deportowany z rodziną do ZSRS, do 1948 r. przebywał w obozach dla polskich dzieci w Iranie i Indiach. Od 1948 r. w Wielkiej Brytanii; członek redakcji czasopism „Życie Akademickie”, „Merkuriusz Polski”, „Kontynenty”. Od 1962 r. w Kanadzie, profesor University of British Columbia w Vancouver.

12 W 1949 r. powstało Zjednoczenie Chrześcijańsko-Społecznych Organizacji Młodzieżowych (od połowy lat pięćdziesiątych pod nazwą Zjednoczenie Młodzieży Chrześcijańsko-Społecznej), powołane przez przedstawicieli Związku Młodzieży Chrześcijańsko-Społecznej oraz Chrześcijańsko-Społecznej Grupy Młodzieżowej w Londynie. Następnie dołączył Chrześcijańsko-Społeczny Ruch Młodych w Paryżu i Ruch Młodzieży Chrześcijańsko-Społecznej w Belgii. Zjednoczenie wchodziło w skład europejskiej i światowej młodzieżowej międzynarodówki chadeckiej. Formalnie było jednak niezależne od Stronnictwa Pracy.

3. Zrzeszenie Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie

Kiedy zacząłem studia, ktoś mi powiedział, że jest organizacja, Zrzeszenie Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie, i żebym się do niej zapisał. Tak zrobiłem. Zrzeszenie miało w Londynie klub – polski, studencki. Mieszkaliśmy dosyć daleko, na wschodzie miasta, ale w soboty i niedziele dojeżdżaliśmy do klubu. Tam w 1950 roku spotkałem nieśmiertelnego Ludwika Angerera1, któremu w jakimś sensie wszyscy z naszego studenckiego pokolenia coś zawdzięczają.

Bliżej poznałem Ludwika na zjeździe studenckim. Był wtedy prezesem Światowego Zarządu Zrzeszenia Studentów Polskich za Granicą, a ja delegatem naszej uczelni Battersea Polytechnic Institute. Był dobrym kumplem, chociaż ode mnie o blisko dwadzieścia lat starszym; śmiałem się, że jest rówieśnikiem raczej mojej matki niż moim. Przed wojną z ramienia endecji był prezesem Bratniaka2 Politechniki Lwowskiej. Zaraz po wojnie sporo studentów miało dobrze po trzydziestce, bo wszyscy, którym wojna przerwała studia, musieli je w Anglii zaczynać od początku. Uczelnie angielskie na ogół nie uznawały polskich studiów, przynajmniej technicznych. Z wyjątkiem szkoły Wawelberga3, która nie dawała dyplomu uniwersyteckiego, ale tutaj była tak znana i szanowana, że zaliczano ją na poczet studiów.

Ludwik był młody duchem, miał wspaniałą charyzmę – jeżeli charyzmę można nazwać wspaniałą. Od razu pozytywnie oddziaływał na drugiego człowieka. Był bezpośredni, bardzo szybko nawiązywał kontakt, zupełnie nie czuło się różnicy wieku. Czuło się natomiast różnicę w doświadczeniu – zarówno w pracy społecznej, jak i w doświadczeniu życiowym.

Mimo że przekonany endek, Ludwik był na tyle liberalny, że nie zmuszał nikogo do przyjmowania jego wizji politycznej. To było z jego strony uczciwe i bardzo miłe. Nigdy nie próbował wciągać mnie do Stronnictwa Narodowego. Nie lubił ludzi bez poglądów i potrafił – to było w nim zupełnie nieendeckie – szanować odmienne punkty widzenia. Dzięki temu miał łatwy kontakt z innymi ugrupowaniami. Nie przeszkadzało mu, że zawsze startowałem do władz Zrzeszenia Studentów z poparciem endeków przeciw jego kandydatowi. Popierał Stefana Trylskiego, mojego konkurenta i kolegę szkolnego, który również nie był związany z endekami, lecz z londyńskimi chadekami. Ludwik przyjaźnił się z jego ojcem, w czasie wojny przebywali razem na Węgrzech, więc uważał, że nie wypada mu nie popierać Stefana. Nieoficjalnie natomiast bardzo mnie wspierał.

Ludwik należał do grupki endeków lwowskich, którzy w jakimś momencie rozeszli się ze Stronnictwem Narodowym. Kiedy go poznałem, na pewno był blisko samej partyjnej „góry”, blisko Tadeusza Bieleckiego4. Wydaje mi się, że dwie rzeczy zdecydowały o tym, że w zasadzie odszedł z SN-u. Pierwsza to była sprawa Kazimierza Tychoty5, jego przyjaciela, ze Lwowa. Na ten temat w Anglii toczyła się wielka debata. Endecy byli wściekli, że Ludwik go bronił. A on uważał, że jak się dzieje świństwo, to trzeba mu przeciwdziałać. Tychota zdradził sprawę Bergu. Więcej na ten temat jest w pamiętnikach polityków londyńskich. Wiem tylko, że socjaliści i endecy zorganizowali ośrodek, który wysyłał kurierów do Polski6. Niestety, bardzo szybko operację rozszyfrowało UB i były duże straty. Kurierów łapano na granicy. Druga sprawa to wejście do czołówki SN-u w 1958 roku Antoniego Dargasa7, który pochodził z poznańskiego środowiska endecji. Nie lubili się.

Z Angererem nigdy nie rozmawiałem na temat jego wyjścia z SN-u, bo wiedziałem, że go to boli. Zdawałem sobie sprawę, że przeżywa kryzys, i tego tematu nie ruszałem. Nie byłem świadkiem, nie brałem udziału w żadnych rozmowach stronnictwa, żeby wiedzieć, jak to się odbyło. Ale wiem, że Angerer bardzo to przeżywał. Później, jak już się z tego wszystkiego wycofał, uspokoił się i jakoś przeszedł nad tym do porządku.

Moja znajomość z Ludwikiem bardzo szybko przemieniła się w przyjaźń. Gdy człowiek był zagubiony i nie wiedział, gdzie, co i jak zrobić, mógł pójść do niego i uzyskać dobrą radę. Dobrą życiowo, a nie politycznie. Angerer potrafił wokół siebie zgromadzić ludzi mojego pokolenia, młodych, w wieku studenckim.

Po wyjściu ze Zrzeszenia Studentów Angerer był wykładowcą uniwersyteckim, inżynierem elektrykiem. Wykładał naprzód na Battersea, który później został przekształcony w University of Surrey. My, którzy chodziliśmy do szkół w czasie wojny i nie służyliśmy w wojsku, zaczynaliśmy studia w latach pięćdziesiątych, w momencie kiedy rozpoczęło się zamykanie Polish University College. To była szkoła afiliowana przy University of London, stworzona dla Polaków; później gros personelu PUC wcielono do politechniki w Battersea8. Byli to ludzie przeważnie w wieku trzydziestu paru lat.

Ludwik przyjaźnił się z Józefem Łobodowskim9, mieszkającym po wojnie w Hiszpanii. Jeździł zawsze do niego na wakacje i morze wina z nim przepijał. Ciągle nam opowiadał o Hiszpanii. Przeszedł mu majątek koło nosa… Ludwik jeździł do Torremolinos, które wtedy było wioską rybacką, i wynajmował pokój u rybaków. Oni wydawali córkę za mąż i potrzebowali pieniędzy na posag, proponowali więc Ludwikowi, żeby kupił część ich ziemi. Mieli długi kawałek brzegu nad morzem. Ale on nie kupił. Później żałował, mówił, że ten kawałek wystarczyłby na postawienie dużego hotelu. Odsprzedanie tego to byłaby fortuna! Torremolinos teraz jest wielkim miastem wypoczynkowym, rozrywkowym.

Ludwik miał na mnie kolosalny wpływ, był pierwszą osobowością takiego formatu, z którą się zetknąłem jako student. Dużo rozmawialiśmy. W sobotę po południu zawsze chodziliśmy na kawę do domu Stowarzyszenia Polskich Kombatantów10. Podobnie w niedzielę; polska msza święta w Brompton Oratory była o pierwszej, potem szliśmy na kawę w gronie studenckim. Przy kawie spędzaliśmy godziny na rozmowie. Często dawano nam nawet do zrozumienia, że za długo okupujemy stolik. Nie były to polskie kawiarnie, w których mogliśmy siedzieć w nieskończoność. Przeważnie podejmowaliśmy tematy, które zmuszają człowieka do myślenia. Gdy już Ludwika nie było, to człowiek myślał, o czym z nim rozmawiał… Był zupełnie inny od Giedroycia11 i od Popiela12. Przyjaźniliśmy się do końca. Umarł przedwcześnie, miesiąc albo dwa po przejściu na emeryturę, miał sześćdziesiąt pięć lat.

Chciałbym też wspomnieć o Stefanie Łochtinie13. Ten z kolei był endekiem wileńskim i dzięki temu stał bliżej Angerera. Doskonały dziennikarz. Wydaje mi się, że on pierwszy rozszedł się ze Stronnictwem Narodowym. Co na to wpłynęło, nie wiem. Gdybym był złośliwy, może bym nawet powiedział: odszedł dlatego, że był przyzwoitym człowiekiem. Ale wiele osób bym tym stwierdzeniem obraził. Łochtin był po prostu racjonalnym człowiekiem, którego sposób myślenia nie był przeżarty myślą narodową w najgorszym tego słowa znaczeniu.

Łochtin zaczął się specjalizować w sprawach sowieckich. Prowadził kartotekę wszystkich ówczesnych rosyjskich działaczy politycznych, unikalną wówczas na Zachodzie. Znał rosyjski, czytał rosyjskie pisma. Naprzód pracował u Reutera, a później dostał się do „Daily Express”. To była prawicowa gazeta, w której prym wodził lord Beaverbrook, Kanadyjczyk, zajmujący się w rządzie Winstona Churchilla w czasie wojny informacją czy propagandą14. Łochtin nie miał prawa pisać artykułów, jedynie je przygotowywał, a podpisywał się za niego jego szef. Był szczęśliwy, kiedy w końcu mu pozwolono publikować pod własnym nazwiskiem. Cieszył się, robił plany, o czym będzie pisał, jak będzie sprawy polskie prezentował, ale zachorował na raka i zmarł w ciągu paru tygodni. To był dla mnie szok i duża strata dla polskiego świata emigracyjnego. Mieszkał koło nas, zaraz za rogiem. Bardzo go szanowałem.

W pamięci pozostały mi spotkania poobiednie w domu SPK. Przychodziłem zawsze po południu, od razu do kawiarni, na górę. Był tam stolik, przy którym siedział Łochtin, Angerer, czasami dosiadał się Jan Wiktor Płazak15, pochodzący z Poznania działacz Stronnictwa Narodowego i SPK, który też jakoś rozszedł się z endekami. Przysiadał się Antoni Czułowski16, bardzo sympatyczna postać. Prowadził referat kulturalny SPK, a potem pracował w „Dzienniku Polskim”17. Później się z nim zaprzyjaźniłem. Doskonale znał włoski, korzystałem z jego pomocy. Tłumaczył Amintore Fanfaniego i biografię Alcide De Gasperiego dla Odnowy. Córka De Gasperiego pisała do niego z podziękowaniem, bo od znajomego Polaka dowiedziała się, że to bardzo dobre tłumaczenie. Spotkania przy kawie to była moja chwila wytchnienia. Wychodziłem z domu, wtedy jeszcze nie mieliśmy dzieci.

Bardzo szybko jakoś wszedłem w środowisko, które rządziło Zrzeszeniem Studentów. Pomaleńku zacząłem się piąć po drabinie organizacji. Na pierwszym lub drugim zjeździe zostałem wybrany na skarbnika oddziału brytyjskiego, którego Ludwik był prezesem.

Rysowały się wtedy na emigracji dwie sylwetki działaczy społecznych. Jedni to tacy, którzy pracę społeczną traktowali poważnie, tak jak powinno się ją traktować. A drudzy to ci, którzy nie mieli żadnego zawodu i po prostu z pracy społecznej czerpali środki do życia. Na przykład wszystkie funkcje w SPK w jakimś stopniu były płatne. Bo nawet jeżeli nie dawano pensji, to zwracano różne wydatki, często nadmuchane. Wtedy, powiedzmy, obiad kosztował pięć szylingów, a dieta wynosiła osiem czy dziewięć szylingów, tak że nie tylko dostawało się zwrot wydatku, ale jeszcze trochę zostawało w kieszeni.

Kiedy zaczynałem pracę społeczną jako skarbnik, to była funkcja bardziej techniczna, więc mało się jeszcze udzielałem. Pamiętam tylko, że byliśmy wszyscy dumni ze stanu naszych finansów. W okresie bezpośrednio powojennym prawie wszystkie polskie organizacje społeczne w Anglii przechodziły kryzys defraudacyjny. O tym się teraz nie mówi, ale prawie każda organizacja straciła jakąś część swojego majątku, zdefraudowaną przez własnych działaczy. U nas było tak samo, ale chyba jako jedyni odzyskaliśmy pieniądze. To się robiło bez rozgłosu, perswazją, za pośrednictwem rodzin. Tego kolegę, który przywłaszczył pieniądze zrzeszenia, spłaciła jego żona, mająca rodziców zamożnych jak na tutejsze wtedy stosunki polskie. Potem wyjechali z Anglii.

Później zostałem wiceprezesem zrzeszenia. Ludwik się powoli wycofywał z działalności, nie kandydował na prezesa, pozostał przy sprawach wydawniczych – one go interesowały, miał swoje koncepcje. Za jego poparciem przyszedł Witek Tułasiewicz, który był wiceprezesem. A ja byłem potem wiceprezesem u Tułasiewicza. Większość zarządu naszego zrzeszenia składała się wtedy z młodych endeków, którzy później się wykruszali. Tak że w momencie kiedy doszedłem do wyższych funkcji, endeków w zasadzie już nie było, rządzili raczej niepartyjni studenci. W stosunkowo szybkim czasie, w ciągu trzech rocznych kadencji, zostałem prezesem Zarządu Światowego.

Najważniejszym naszym celem była jednak solidarność studencka. Zbieraliśmy pieniądze na fundusz pomocy, dobrowolne składki, przeważnie po dwa i pół szylinga. Fundusz pomocy był bardzo skuteczny, myślę, że kilkaset osób na kontynencie z niego żyło w różnych okresach. Panowało poczucie solidarności w stosunku do tych, którzy nic nie mieli. Stypendium wynosiło dwadzieścia funtów miesięcznie, funt miał dwadzieścia szylingów, czyli razem było czterysta szylingów miesięcznie. Dwa obiady na politechnice kosztowały dwa i pół szylinga. Składka członkowska w zrzeszeniu wynosiła szylinga. Nie paliłem papierosów, więc te dwadzieścia funtów mi wystarczało, byłem zupełnie dobrze sytuowany. Gdy po studiach zacząłem pracować, w pierwszym okresie znajdowałem się w znacznie gorszej sytuacji. Od stypendium nie płaciło się podatków. Teraz miałem niewiele większą pensję, ale musiałem płacić podatek i ubezpieczenie społeczne, więc zostawało człowiekowi jakieś siedemnaście funtów na miesiąc.

Mieliśmy też własną, studencką prasę. Na początku wychodziło „Życie Akademickie” jako dodatek do miesięcznika „Życie”18. Musiało to być we wczesnych latach pięćdziesiątych; zacząłem studia w 1950 roku.

Co do dat właśnie powstał problem. Ukazała się książka, z której wynika, że zostałem prezesem w 1954 roku. Ja w to nie wierzę; myślę, że pełniłem tę funkcję wcześniej. Byłem prezesem dwie kadencje. Autorzy książki twierdzą, że do 1956 roku. Ale mnie w tym roku nie było w Londynie. W okresie odwilży październikowej w Polsce przebywałem w Southampton i już co najmniej rok nie byłem prezesem. Moim zdaniem odszedłem w 1954 albo 1955 roku19.

Przy „Życiu Akademickim” zaczął się tworzyć zespół ludzi i w redakcji zrobiło się ciasno. Wtedy Ludwik wystąpił z propozycją, żeby wydawać własne pismo, firmowane przez zrzeszenie. Myśmy byli podzieleni na tradycjonalistów, których twardo reprezentował Mietek Paszkiewicz20, i postępowców – ale w dobrym tego słowa znaczeniu, nic „czerwonego” – którzy chcieli czegoś nowego. Wreszcie Mietek wystąpił z propozycją wydawania czasopisma, które miało się nazywać „Merkuriusz Polski”21 (tak jak polska gazeta z XVII wieku); tytuł nie miał nic wspólnego ze studentami. Propozycja została przyjęta.

„Merkuriusz” stał się silnym magnesem, przyszło wtedy wielu nowych ludzi. Całe środowisko późniejszych „Kontynentów”22 pochodziło z naboru w okresie tworzenia „Merkuriusza”. Ja wtedy byłem prezesem zrzeszenia, a Bogdan Czaykowski, który do nas dołączył, wiceprezesem. W stosunku do władz zrzeszenia formułowano oczekiwanie: „dajcie nam pieniądze, my damy sobie radę sami”. Taką postawę prezentował przede wszystkim Bolek Taborski23. A myśmy, i tutaj Bogdan odegrał dużą rolę, byli pomostem między środowiskami młodych literatów i działaczy studenckich, którzy dawali pieniądze na pismo. Dochodziło do konfliktów, bo władze studenckie nie chciały firmować niektórych artykułów publikowanych w „Merkuriuszu”. Myśmy uważali, że skoro dajemy pieniądze, to chcemy mieć na to wpływ. Nie cenzorski; zawsze uważałem, że studenci są od tego, żeby robić szaleństwa, polityczne i niepolityczne, oczywiście do pewnych granic, ale nie było obawy, że tę granicę przekroczą. W zespole poetyckim redakcji nie widziałem osoby, która potrafiłaby, jeśli tak można powiedzieć, policzyć do dziesięciu funtów.

To, co poeci z grupy „Kontynentów” piszą na temat naszego sporu, moim zdaniem jest nieprawdą. Oni może to inaczej odbierali, ale spór w naszym gronie poszedł o to, że chcieliśmy utrzymać pieczę finansową i administracyjną, a oni mieli sobie robić pismo takie, jakie chcieli, byleby było ciekawe i można byłoby je sprzedać. Administratorem pisma został Tadeusz Ujejski, który cieszył się naszym wspólnym zaufaniem, i jakoś wszystko się zaklajstrowało.

Kiedy te rozłamy wśród studentów się zaczynały, mnie już chyba w zrzeszeniu, a w każdym razie w zarządzie, nie było. Chętnie zasiadałem w strukturach administracyjno-wydawniczych, ale do pracy redakcyjnej się nie mieszałem. Jednak bardzo byłem stanowczy w sprawie tego, co drukują, byłem czujny na to, co jest publikowane. Uważałem, że albo oni przyjmą punkt widzenia zrzeszenia i będą się go trzymać, albo poddadzą się jakiejś formie kontroli, jasno zaznaczając, co jest stanowiskiem organizacji, a co należy wyłącznie do opinii autorskiej. Ta huśtawka trwała kilka lat, w końcu „Merkuriusz” wrócił całkowicie do struktur zrzeszenia, a zespół redakcyjny stworzył nowy periodyk „Kontynenty”. Tytuł dobrze wybrany, bo miał nazywać nie tylko pismo, ale i grupę poetów.

Myślę, że „Merkuriusz” i „Kontynenty” mają swój udział w naszej historii. Nigdy nie byłem znawcą poezji, więc trudno mi oceniać wartość literacką tego pisma i zespołu, ale wiem, że Giedroyc drukował wielu z nich. Szkoda tylko, że później grupa się rozpadła. Zespół „Merkuriusza” był bardzo dziwny, niejednolity politycznie. Z jednej strony Zygmunt Ławrynowicz, Mietek Paszkiewicz, Florian Śmieja24 – jeżeli nie formacji endeckiej, to na pewno tradycjonaliści czy konserwatyści, z drugiej – Bolesław Sulik25, Jerzy Sito26, Adam Czerniawski27, Bolesław Taborski, Bogdan Czaykowski. Może najbardziej umiarkowana była Marynka Badowicz. Na samym początku się przewinął Staszek Gebhardt28. Napisał chyba jeden artykuł, w pierwszym numerze. Później wyjechał z Anglii i przestał się tym zajmować. W zasadzie poza animozją do nas, czyli do zarządu zrzeszenia i Głównej Komisji Powierniczej do spraw Wydawnictw, nic ich nie łączyło. Mówię już o okresie po ich wyjściu, kiedy założyli nowe pismo „Kontynenty”. W zasadzie ono powstało dlatego, że się nie dogadali z nami. Potem niestety poddali się, zamknęli pismo, rozjechali się po świecie.

W organizacji studenckiej też były kłopoty. „Młodzi” – młodsi od nas (a ja należałem do najmłodszego wojskowego pokolenia), ci, którzy już wojska nie powąchali – założyli University of London Polish Society. Nie wszystkich już pamiętam, ale byli wśród nich Andrzej Makomaski, Aleksandra Lichtarowicz i Wroński. Stanowili konkurencję dla zrzeszenia, któremu zarzucano, że za mało propaguje polską kulturę w angielskich środowiskach studenckich. Żartuję, że do porozumienia doszło dopiero wtedy, gdy się pobrali oboje prezesi, to znaczy gdy się ożeniłem z Aleksandrą Lichtarowicz – prezeską Polish Society. Ale byłem już eksprezesem ZSAPU. Nasz ślub odbył się w 1958 roku. Potem w zasadzie środowisko Polish Society przejęło całe zrzeszenie.

W najlepszym okresie Zrzeszenie Studentów miało kilka tysięcy członków – w Anglii i na kontynencie. Między Wielką Brytanią a pozostałymi oddziałami krajowymi były duże dysproporcje, bo tu mieliśmy setki czy tysiące nawet członków, a w innych krajach kilkudziesięciu. W Wielkiej Brytanii duża liczba zrzeszonych wynikała nie tylko z liczebności emigracji; były też stypendia państwowe, brytyjskie, które umożliwiały podjęcie studiów. Zarząd Główny ZSAPU zdecydował, że wszystkie koła podniesiemy do rangi oddziałów. W ten sposób zrównaliśmy je z oddziałami krajowymi na kontynencie. Oni nie mieli nic przeciwko temu, bo dużo pomagaliśmy i nie robiliśmy tego przeciw nim, tylko po prostu za mało ludzi uczestniczyło w zjeździe: nie zawsze przyjeżdżali, a Wielka Brytania miała tylko kilku delegatów. To było nawet dla nas, Polaków z Wielkiej Brytanii, niezręczne. A poza tym ludzi brakowało z powodu dwóch stopni wyborczych. Gdy wybrano władze kół w Wielkiej Brytanii, to już nie było ludzi do Zarządu Głównego. Takie są kulisy tej sprawy.

W czasie studenckiej działalności poznałem Jerzego Giedroycia – w okolicznościach dosyć szczególnych. Chyba jako pierwszy o tym mówię. W wąskim gronie działaczy, studentów, z inspiracji przede wszystkim Ludwika Angerera postanowiliśmy zbierać pieniądze dla Czesława Miłosza, który siedział w Paryżu i klepał biedę. (Miłosz był w Londynie persona non grata)29. Zaangażowało się w to kilkanaście osób. Akcję robiliśmy po cichu, na marginesie studenckiego funduszu pomocy. Nie były to jakieś wielkie pieniądze, ale wtedy nie trzeba było dużych pieniędzy, żeby komuś pomóc. Woził je do Paryża Angerer i przez Giedroycia wręczał Janinie Miłoszowej. Nie Miłoszowi, tylko jego żonie: na tym polegała cała tajemnica. Dlatego po otrzymaniu Nagrody Nobla Miłosz nie chciał przyjechać do Londynu, bo mówił, że Londyn mu nie pomagał. Mówił prawdę, bo nic o tym nie wiedział. Raz jeden ja wiozłem te pieniądze, spotkałem się z panią Miłoszową. Zrobiła na mnie kolosalne wrażenie (byłem kawalerem wtedy), bo mówiła o małżeństwie „my”. Bardzo mi to zaimponowało. Pomyślałem: to musi być udane małżeństwo, bo jest spójne; chciałbym mieć taką żonę i mówić o nas „my”. No i chyba tak się stało.

Byłem poinstruowany w Londynie, że wsparcie dla Miłosza to tajemnica, mam nikomu o tym nie mówić. Zresztą pani Miłoszowa wtedy powiedziała, że się nie przyznaje mężowi do tego, że dostaje pieniądze. Poeta myślał, że to przedłużenie pomocy, którą miał z „Kultury”. Wszystkiemu przewodził Ludwik Angerer, decydował, do kogo się zwrócić po wsparcie. Gdyby sprawa się wydała – byłaby awantura w Londynie i wszyscy wylecielibyśmy poza polityczny nawias. Myślę, że wtajemniczeni byli raczej starsi studenci, bliżsi wiekiem Ludwikowi. Czułem się więc wyróżniony, kiedy Ludwik powierzył mi zadanie przekazania pieniędzy. Było to chyba około dwudziestu funtów, nic wielkiego. Inicjatywa bardzo mi się podobała. Nie wiem, ile razy Ludwik wiózł pomoc i jak duże to były sumy. Sprawa się urwała, gdy Miłoszowie wyjechali do Stanów Zjednoczonych.

Zanim przejdę do mojego życia politycznego, chcę jeszcze wspomnieć kilka epizodów z okresu studenckiego. Do Londynu przyleciał Jan Kiepura30, zabiegał tu o sponsorów przedstawienia Halki, w której sam chciał występować. Z opowieści starszych wiem, że był to jego przedwojenny szlagier. Wybrał Zrzeszenie Studentów oraz Stowarzyszenie Techników31 i zaprosił nas do siebie. Poszedł z nami mój przyjaciel Jerzy Ciągliński, który chyba zaaranżował to spotkanie. Kiepura otworzył drzwi w koszulce i gaciach. Gdyśmy się przedstawili, odparł: „No, skoro takie towarzystwo, to włożę spodnie!”. Ale pieniędzy nie daliśmy, koszta były niewyobrażalne.

Drugi incydent, który traktowałem równie humorystycznie, choć był w zasadzie poważniejszy, dotyczył „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” i organizowanego przez redakcję wraz ze zrzeszeniem pierwszego konkursu Miss Polonia32. Leszek Kirken33, ówczesny wydawca „Dziennika”, zaprosił mnie na spotkanie, na którym był również obecny redaktor naczelny Tadeusz Horko34. Zdecydowaliśmy, że wynik zostanie ogłoszony na specjalnym balu, a cały dochód pójdzie na zrzeszenie. Po czym Kirken wyjechał na wakacje, a myśmy zabrali się do pracy. W „Dzienniku” ukazały się artykuły zapowiadające imprezę. Wynajęliśmy salę na Park Lane, w bardzo ładnym lokalu, i trzy orkiestry. Szefem jury został Kiepura, resztę stanowili aktorzy i członkowie redakcji. Myślę, że już wtedy mieli ustaloną kandydatkę. Kiedy zaczęły się obrady, Kiepura stanął okoniem: powiedział „Po moim trupie!” i wyszedł, więc wygrała kandydatka reszty jury… Bal był wielkim sukcesem. Kiedy już wszystkie bilety zostały sprzedane, zjawił się autobus górników z Walii w „wesołym nastroju”. Przyjezdni powiedzieli, że jeśli ich nie wpuścimy, to rozbiją okna i przez nie wejdą. Kazałem moim kolegom, żeby zaparkowali autobus z tyłu, gdzie drzwi były niepilnowane, i wszystkich wpuścili za pięć funtów od łebka.

Tydzień po balu wrócił Kirken. Powiedział, że zmienia decyzję – mamy oddać dochód na Anglo-Polish Society. Odmówiłem. Wywiązała się dyskusja, po czym on wyjął z szuflady mały czarny notes. „Tutaj zapisuję takich niesfornych jak pan” – powiedział. Poprosił, żebym przyprowadził cały zarząd, który może podejmie odwrotną decyzję. Zarząd stanął za mną murem i też został wpisany do czarnego notesu. Niech nikt nie kwestionuje jego istnienia!

Pamiętam ostatnią rzecz, którą robiłem w Zrzeszeniu Studentów, grubo po mojej prezesurze: wielki weekend w Fawley Court35 poświęcony sprawom polskim w 1959 lub 1960 roku36. To była chyba największa impreza, którą zrzeszenie zorganizowało. Załatwiłem pieniądze na to przedsięwzięcie. Zainteresowałem tym Amerykanów z Komitetu Wolnej Europy. Mieli biuro w Londynie. John Leich (który podobno jako konsul amerykański w Polsce pomógł w ucieczce Stanisława Mikołajczyka37) był zastępcą szefa biura. Pomysł mu się bardzo podobał i dał nam pieniądze. Pozwoliły one opłacić wszystkie koszty i pokryć część opłat uczestników, bo chodziło o to, żeby opłata za udział w imprezie nie była dla przeciętnego studenta barierą. W spotkaniu uczestniczyło około sześćdziesięciu Anglików. Nie pamiętam wszystkich wykładowców, ale byli Zbigniew Błażyński38, prezydent Edward Raczyński39, profesor Stanisław Swianiewicz40, powiedziałbym – najlepszy zestaw rozsądnych Polaków, którzy mogli z tym, co mówią, trafić do angielskich studentów, znali mentalność angielską. Choć na przykład świetny wykład Swianiewicza wzbudził uśmiech, bo profesor mówił po angielsku z mocno wileńskim akcentem. Konferencja była dużym sukcesem, ale z powodu kosztów już nigdy nie powtórzonym. Potem Adam Czerniawski zrobił coś jeszcze w King’ s College, ale na mniejszą skalę.

Od lewej: Aleksandra Kulczycka, Jerzy Kulczycki. Fawley Court, początek lat sześćdziesiątych. Konferencja Zrzeszenia Studentów dla angielskich kolegów, prezentująca sprawy polskie.

* * *

Dzięki działalności w Zrzeszeniu Studentów poznałem moją przyszłą żonę. Spotkaliśmy się na balu zrzeszenia, chyba w 1956 roku. Przyjechałem na bal z Southampton, gdzie pracowałem jako inżynier. Ona była wtedy skarbniczką zrzeszenia. Podszedłem do stolika, gdzie siedział cały zarząd (miałem tam jeszcze koleżanki i kolegów), przedstawiono mi ją. Wcześniej spotykałem ją w związku z jakimiś sprawami harcerskimi, wydawało mi się, że nie będę się nią interesował. Ale zatańczyliśmy na tym balu raz czy dwa, jakoś przełamaliśmy lody i umówiliśmy się na następne spotkanie, dwa tygodnie potem, bo ja co dwa tygodnie przyjeżdżałem do Londynu. I tak się zaczęło.

Aż wreszcie zaręczyliśmy się i pojechaliśmy do moich przyszłych teściów. Wizyta prawie skończyła się zerwaniem. Poznałem jej matkę no i nie byłem zachwycony. Mieszkali w Nottingham. Teść, Ludwik Lichtarowicz41, który był pułkownikiem, po wyjściu z wojska prowadził farmę pieczarkową. Ja miałem poglądy na dwudziestolecie dosyć, jak to mawiano, dziwne. Byłem antypiłsudczykiem, chociaż szanowałem marszałka. Lichtarowicz zajmował Wilno w dwudziestym roku, był szefem sztabu Lucjana Żeligowskiego. Jakoś mi to nie pasowało, bo jak przystało na wojskowego, był obojętny politycznie. Poza tym pochodziłem z Kresów Południowych, ze Lwowa, i sprawy wileńskie były mi obce. Choć kiedy zacząłem trochę czytać na ten temat, robiły mi się coraz bliższe.

W 1958 roku pobraliśmy się. Mieszkałem już z powrotem w Londynie. Początki były ciężkie; przed ślubem wydałem ostatnie rezerwy pieniędzy, tak że nawet miałem kłopot z zebraniem funduszy na podróż poślubną. W Torquay, gdzie pojechaliśmy, starsi panowie, pułkownicy czy inni, rżnęli w karty i brakowało im czwartego do brydża, a ja dobrze grałem. Pamiętam sprzeczkę, bo Alex chciała iść na spacer, a oni mnie ciągnęli, żeby zagrać. Rozstrzygnęło to, że się bałem, iż przegram i nie będę miał się czym wykupić. Później jednak dołączyłem na czwartego i na szczęście wygrałem. Dzięki temu miałem czym zapłacić za hotel. To był jedyny okres bardzo ciężki finansowo, bo na ogół zawsze byłem przy pieniądzach i nie miałem żadnych kłopotów. Trzeba pamiętać, że był to rok 1958, tydzień w polskim hotelu kosztował kilka funtów…

1 Ludwik Angerer (1912–1977), inżynier, działacz emigracyjny. W czasie drugiej wojny światowej na Węgrzech, kierownik referatu w Bazie Łącznikowo-Wywiadowczej nr 1 w Budapeszcie. Po wojnie w Londynie. Wykładowca w Polish University College, Battersea College of Technology.

2 Bratniak (Bratnia Pomoc) – studencka organizacja samopomocowa.

3 Założona w 1895 r. w Warszawie przez finansistów Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda Średnia Szkoła Mechaniczno-Techniczna, 1929–1939 miała status uczelni wyższej. W 1951 r. włączona do Politechniki Warszawskiej.

4 Tadeusz Bielecki (1901–1982), prawnik, polityk. 1924–1927 członek Ligi Narodowej. Wieloletni osobisty sekretarz Romana Dmowskiego. W 1926 r. współzałożyciel i członek władz OWP, następnie w SN, od 1935 r. wiceprezes, w 1939 r. prezes ZG SN. 1930–1935 poseł na sejm. W 1939 r. przedostał się na Zachód. 1940–1941 wiceprzewodniczący Rady Narodowej RP. Od 1941 r. w Wielkiej Brytanii. Długoletni przywódca SN na emigracji. 1941–1968 prezes CWW SN. 1949–1954 współtwórca i członek Rady Politycznej; 1954–1971 przewodniczący TRJN (RJN).

5 Kazimierz Tychota (1907–2001), inżynier, działacz SN. Od 1939 r. na Węgrzech, szef placówki SN w Budapeszcie. 1944–1945 więzień niemieckich obozów koncentracyjnych. Po wojnie przebywał w Niemczech. 1947–1949 delegat MSW rządu RP na Niemcy i Austrię oraz kierownik placówki łączności z krajem. Prezes SN w amerykańskiej strefie okupacyjnej. 1950–1952 kierownik bazy łączności z krajem Północ w Oerlinghausen. Po ujawnieniu afery Bergu w 1953 r. skonfliktowany z władzami SN i ostatecznie usunięty ze stronnictwa.

6 Szerzej na temat sprawy Bergu zob. A. Friszke, Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999, s. 147–155; Sprawa Bergu, „Zeszyty Historyczne” 1987, nr 79, s. 3–87; R. Wnuk, Dwie prowokacje. Piąta Komenda Zrzeszenia „WiN” i Berg, „Zeszyty Historyczne” 2002, nr 141, s. 71–112.

7 Antoni Dargas (1915–1991), prawnik, polityk, dziennikarz. Działacz Młodzieży Wszechpolskiej. Od 1939 r. na emigracji. Pracownik Ministerstwa Prac Kongresowych. Od 1955 r. członek CWW SN, od 1968 r. prezes; od 1985 r. prezes SN. Od 1958 r. redaktor naczelny „Myśli Polskiej”. 1949–1954 sekretarz Rady Politycznej; 1954–1972 przewodniczący klubu SN w TRJN (RJN). 1956–1972 dyrektor biura ACEN w Londynie. 1965–1969 prezes Związku Dziennikarzy Polskich na Obczyźnie.

8 Polish University College funkcjonował w latach 1947–1953. Osoby, które nie zdążyły go ukończyć (z wyjątkiem studentów Wydziału Architektury), kontynuowały naukę w Battersea Polytechnic Institute.

9 Józef Łobodowski (1909–1988), poeta, tłumacz, publicysta. Do połowy lat trzydziestych redaktor radykalnie lewicowych pism; współpracownik emigracji ukraińskiej i kaukaskiej w Polsce. Uczestnik kampanii wrześniowej, internowany na Węgrzech, przedostał się do Francji. Od 1941 r. na emigracji w Hiszpanii. 1949–1957 redaktor Sekcji Polskiej Radia Madryt.

10 Stowarzyszenie Polskich Kombatantów powstało w 1946 r. w Londynie jako organizacja samopomocowa weteranów PSZ. Z czasem jedna z najważniejszych organizacji społeczno-politycznych na emigracji. Oddziały i koła SPK utworzono w niemal wszystkich krajach osiedlenia emigrantów.

11 Jerzy Giedroyc (1906–2000), prawnik, polityk, redaktor i wydawca. Od 1930 r. urzędnik ministerialny i redaktor pism „Dzień Akademicki”, „Bunt Młodych”, przekształconego w 1937 r. w tygodnik „Polityka”. 1939–1941 w Rumunii, m.in. jako sekretarz ambasadora RP. 1941–1943 żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, uczestnik obrony Tobruku. Następnie w Wydziale Propagandy Armii Polskiej na Wschodzie i 2. Korpusu. W 1945 r. pracownik Ministerstwa Informacji i Dokumentacji rządu RP. W 1946 r. założyciel Instytutu Literackiego – początkowo w Rzymie, od 1947 r. w Maisons-Laffitte pod Paryżem. Redaktor i wydawca miesięcznika „Kultura”, od 1962 r. „Zeszytów Historycznych”, wydawca książek.

12 Karol Popiel (1887–1977), prawnik, polityk. Żołnierz I Brygady Legionów. W 1920 r. współzałożyciel Narodowej Partii Robotniczej, 1922–1927 prezes jej Głównego Komitetu Wykonawczego i klubu parlamentarnego. 1929–1930 jeden z twórców Centrolewu. W 1930 r. więzień brzeski. Od 1937 r. p.o. prezes SP. Od 1939 r. na emigracji. 1941–1943 minister bez teki w rządzie gen. Sikorskiego, 1943–1944 minister administracji w rządzie Mikołajczyka. W 1945 r. wrócił do Polski, prezes ZG SP, poseł do Krajowej Rady Narodowej. Od 1947 r. ponownie na Zachodzie, do końca życia przywódca najważniejszej grupy emigracyjnego SP. 1950–1956 przewodniczący Wydziału Wykonawczego PNKD.

13 Stefan Łochtin (1911–1962), dziennikarz. Przed drugą wojną współpracownik „Dziennika Wileńskiego”, korespondent prasy SN. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. oraz kampanii francuskiej 1940 r. Współpracownik sekcji polskiej BBC i polskich pism emigracyjnych, członek redakcji „Daily Express”, współpracownik Agencji Reutera. Wiceprezes Związku Dziennikarzy RP w Londynie. Do 1957 r. działacz SN.

14 William Maxwell Aitken, lord Beaverbrook (1879–1964), biznesmen, wydawca prasy (poza „Daily Express” przed wojną był właścicielem także „London Evening Standard” i „Sunday Express”), polityk brytyjski, urodzony w Kanadzie. W czasie drugiej wojny światowej minister kolejno: produkcji lotniczej, zaopatrzenia, produkcji wojennej, następnie Lord Tajnej Pieczęci.

15 Jan Wiktor Płazak (1913–1957), dziennikarz, działacz SN. Przed drugą wojną współpracownik prasy SN. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie w niewoli niemieckiej. Od 1945 r. w PSZ. Po wojnie w Wielkiej Brytanii. Wiceprzewodniczący Rady Głównej SPK, członek Rady Polskiej Macierzy Szkolnej oraz RJN.

16 Antoni Czułowski (1909–2000), dziennikarz, tłumacz, działacz emigracyjny. Redaktor „Orła Białego”, następnie dyrektor PFK ds. wydawniczych. Współzałożyciel i wieloletni wiceprezes Polskiej Macierzy Szkolnej. 1986–1990 zastępca redaktora naczelnego „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”.

17 „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” powstał w 1944 r. z połączenia „Dziennika Polskiego”, organu rządu RP na uchodźstwie, oraz wydawanego w Szkocji „Dziennika Żołnierza”. Najważniejsza gazeta powojennej emigracji. Ukazuje się w Londynie do dnia dzisiejszego.

18 Pismo ukazywało się w latach 1947–1959, początkowo jako tygodnik, następnie miesięcznik. Założycielem był ks. Tadeusz Kirschke, wydawcą Veritas Foundation Publication Centre. Oprócz „Życia Akademickiego” (1949–1955) miało drugi dodatek: „Życie Kraju” (1951–1955).

19 Kulczycki był prezesem Zarządu Głównego ZSAPU od października 1954 do jesieni 1955 r. Pozostał jednak związany ze zrzeszeniem jako członek Głównej Komisji Powierniczej ds. Wydawnictw.

20 Mieczysław Paszkiewicz (1925–2004), poeta, eseista, historyk sztuki. W czasie wojny żołnierz NOW. Więzień niemieckich obozów koncentracyjnych. Od 1946 r. na emigracji w Wielkiej Brytanii. Członek PTNO. Wykładowca London University oraz University of Oxford. Profesor i wieloletni dziekan Wydziału Humanistycznego PUNO.

21 „Merkuriusz Polski Nowy, ale Dawnemu Wielce Podobny, y Życie Akademickie” – pismo społeczno-literackie ZSAPU ukazujące się w Londynie w latach 1955–1958, następnie do 1975 r. wychodziło pod nazwą „Merkuriusz Polski – Życie Akademickie” („Merkuriusz Polski”). Od 1963 r. wydawane wspólnie z Polskim Związkiem Akademików w Stanach Zjednoczonych (Polish American Academic Association) w Chicago.

22 „Kontynenty” – miesięcznik kulturalno-literacki ukazujący się w Londynie w latach 1959–1966 (do 1961 r. jako „Kontynenty – Nowy Merkuriusz”). Wokół pisma skupiła się grupa poetycka zwana grupą „Kontynentów”, której znaczna część (Bolesław Taborski, Bogdan Czaykowski, Jerzy Sito) przyjęła orientację „prokrajową”, opowiadając się za współpracą z PRL.

23 Bolesław Taborski (1927–2010), poeta, teatrolog, tłumacz. Żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego, następnie w obozie jenieckim. Od 1946 r. na emigracji w Wielkiej Brytanii. 1954–1955 wiceprezes ZSAPU. Redaktor „Merkuriusza”, członek grupy „Kontynenty”. Wykładowca Polish University College, pracownik BBC.

24 Florian Śmieja (ur. 1925), poeta, iberysta, tłumacz. 1940–1944 w Niemczech na robotach przymusowych. Od 1944 r. w Belgii, po jej wyzwoleniu wstąpił do PSZ. Od 1946 r. w Wielkiej Brytanii. Współpracownik „Życia Akademickiego”, 1951–1953 jego redaktor; 1957–1958 redaktor „Merkuriusza Polskiego”, 1962–1964 „Kontynentów”. Wykładowca w School of Slavonic Studies, London School of Economics oraz University of Nottingham oraz na polskich uniwersytetach jako profesor wizytujący. Od 1969 r. w Kanadzie, wykładowca iberystyki na University of Western Ontario.

25 Bolesław Sulik (1929–2012), dziennikarz, reżyser. Od 1946 r. na emigracji w Wielkiej Brytanii. Współpracownik „Kontynentów”, tygodnika „Tribune”, RWE. Publikował w „Kulturze”. Od lat sześćdziesiątych odwiedzał Polskę, m.in. nawiązał kontakty z działaczami opozycji. Reżyser filmów dokumentalnych, w tym na temat strajku w Szczecinie w 1971 r. W 1991 r. wrócił do Polski. Od 1993 r. członek, 1995–1999 przewodniczący Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.

26 Jerzy Stanisław Sito (1934–2011), poeta, dramatopisarz, krytyk literacki, tłumacz. W 1940 r. zesłany do Kazachstanu, 1942–1948 przebywał w Indiach, od 1948 r. w Wielkiej Brytanii. Związany z grupą poetycką „Kontynenty”. W 1959 r. powrócił do Polski; 1960–1967 w redakcji czasopisma „Współczesność”, następnie kierownik literacki teatrów w Kielcach i Warszawie. 1990–1991 prezes Spółdzielni Wydawniczej Czytelnik. 1991–1997 ambasador RP w Danii.

27 Adam Czerniawski (ur. 1934), poeta, publicysta, tłumacz, krytyk literacki. W 1941 r. wyjechał do Turcji, do 1947 r. przebywał na Bliskim Wschodzie. Od 1947 r. w Wielkiej Brytanii. Członek redakcji „Merkuriusza” i „Kontynentów”, pracownik sekcji polskiej Głosu Ameryki. Wykładowca literatury i filozofii na uniwersytetach brytyjskich.

28 Stanisław Gebhardt (ur. 1928), ekonomista, polityk. W czasie wojny w Szarych Szeregach, następnie w AK. 1944–1945 więzień niemieckich obozów koncentracyjnych. Od 1946 r. na emigracji. Działacz chadeckich organizacji młodzieżowych, członek Prezydium SP. Aktywny także w chadeckich strukturach międzynarodowych. Od 1952 r. we władzach Sekcji Młodych UCDEC, 1970–1973 sekretarz Światowej Unii Chrześcijańskiej Demokracji (World Union of Christian Democrats). 1963–1972 dyrektor generalny Międzynarodowej Fundacji Solidarności. Od 1990 r. mieszka w Polsce. 1996–1998 wiceprezes Ruchu Odbudowy Polski.

29 W polskim Londynie kontrowersje budziła postawa Miłosza po zerwaniu z władzami PRL i pozostaniu na Zachodzie, której symbolem był artykuł Nie opublikowany w „Kulturze” (1951, nr 5). Poeta nie zamierzał tłumaczyć się ze swojej współpracy z reżymem komunistycznym, odnosił się do emigracji z wyraźnym lekceważeniem.

30 Jan Kiepura (1902–1966), śpiewak operowy, aktor, jeden z najpopularniejszych artystów operowych i operetkowych okresu międzywojennego. Od 1939 r. mieszkał na stałe poza Polską, w Stanach Zjednoczonych i Francji.

31 Stowarzyszenie Techników Polskich w Wielkiej Brytanii – powołane w 1940 r., prowadzi działalność wydawniczą (książki, biuletyny, pismo „Nauka i Technika”), organizuje sympozja i wykłady.

32 Konkurs odbył się w 1955 r.

33 Leszek Kirken (1897–1978), prawnik, dziennikarz. 1934–1936 attaché prasowy ambasady RP w Berlinie, następnie niemiecki korespondent „Kuriera Porannego”. Od 1940 r. w Londynie. 1945–1959 dyrektor wydawnictwa „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”, założyciel drukarni Caldra House Ltd. 1959–1960 wydawca „Kuriera Polskiego”. W latach sześćdziesiątych współpracownik „Kroniki” Bolesława Świderskiego.

34 Tadeusz Horko (1913–1976), dziennikarz. Przed wojną redaktor w Agencji Prasowej „Iskra”. Od 1940 r. w PSZ. Współredaktor „Dziennika Żołnierza”, korespondent wojenny w czasie kampanii w Normandii. 1948–1959 redaktor „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”. W 1956 r. stworzył „Tydzień Polski”. 1959–1960 redaktor „Kuriera Polskiego”. Od lat sześćdziesiątych pracownik agencji prasowej Foreign News Service. Korespondent „Nowego Dziennika” (Nowy Jork).

35 Fawley Court, posiadłość w Henley-on-Thames, kupiona w 1953 r. przez Zgromadzenie Księży Marianów ze składek polskich emigrantów. Jeden z najważniejszych ośrodków polskości w Wielkiej Brytanii, stworzony przez ks. Józefa Jarzębowskiego, obejmujący szkołę z internatem, muzeum i bibliotekę. W Zielone Świątki odbywały się tu doroczne spotkania Polaków. W 2009 r. wbrew sprzeciwom brytyjskiej Polonii posiadłość została sprzedana przez marianów prywatnemu inwestorowi. Zbiory muzealne Fawley Court przeniesiono do Lichenia.

36 W książce Bogdana Czaykowskiego i Bolesława Sulika Polacy w Wielkiej Brytanii (Paryż 1961, s. 542) wspomniany jest cykl wykładów dla studentów angielskich, zorganizowany w kwietniowy weekend w 1961 r. m.in. przez Kulczyckiego i Andrzeja Stypułkowskiego.

37 Stanisław Mikołajczyk (1901–1966), działacz ruchu ludowego, polityk. Od 1922 r. członek PSL „Piast”, od 1931 r. SL, od 1933 r. członek władz. 1930–1935 poseł na sejm. Od 1939 r. na emigracji; 1939–1941 wiceprzewodniczący Rady Narodowej RP, 1941–1943 wicepremier i minister spraw wewnętrznych, 1943–1944 premier. W 1945 r. zaakceptował ustalenia jałtańskie, wrócił do kraju, został wicepremierem Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i prezesem NKW PSL. Od 1947 r. ponownie na emigracji, od 1948 r. w Stanach Zjednoczonych. Od 1948 r. przewodniczący Międzynarodowej Unii Chłopskiej. Od 1950 r. przewodniczący PNKD.

38 Zbigniew Błażyński (1914–1996), dyplomata, dziennikarz. Od 1936 r. pracownik MSZ. Uczestnik kampanii francuskiej 1940 r., organizator ewakuacji polskich żołnierzy do Wielkiej Brytanii. 1944–1946 w MSZ. Od 1952 r. dziennikarz RWE. W 1954 r. autor serii wywiadów z Józefem Światłą. Od 1958 r. pracownik sekcji polskiej BBC w Londynie, 1966–1973 jej dyrektor, 1973–1976 zastępca dyrektora Departamentu Środkowo-Europejskiego BBC. 1983–1985 dyrektor PFK w Londynie. 1986–1989 redaktor miesięcznika „Rzeczpospolita”.

39 Edward Raczyński (1891–1993), dyplomata, polityk. Od 1919 r. w MSZ; 1932–1934 delegat RP przy Lidze Narodów; 1934–1945 ambasador RP w Londynie. 1943–44 kierownik MSZ. 1945–1947 polski przedstawiciel w brytyjskim Tymczasowym Komitecie Skarbu dla Spraw Polskich. 1947–1954 członek Rady Komitetu ds. Oświaty Polaków w Wielkiej Brytanii; uczestnik ruchu federalistycznego. 1954–1972 członek Rady Trzech. 1972–1979 następca prezydenta, 1979–1986 prezydent RP na uchodźstwie.

40 Stanisław Swianiewicz (1899–1997), prawnik, ekonomista. 1919–1921 ochotnik w WP. Pracownik naukowy Uniwersytetu Stefana Batorego oraz Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie. Uczestnik kampanii wrześniowej; 1939–1941 więziony w ZSRS, m.in. w obozie jenieckim w Kozielsku. 1942–1944 w armii Andersa. Od 1946 r. profesor Polish University College, następnie wykładowca uczelni w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Indonezji i Kanadzie.

41 Ludwik Lichtarowicz (1890–1965), pułkownik dyplomowany WP. Służbę rozpoczął w armii rosyjskiej. W 1919 r. szef sztabu Dowództwa Wojsk Polskich we Wschodniej Rosji i na Syberii. 1920–1921 szef sztabu wojsk Litwy Środkowej, następnie pełnił funkcje dowódcze w WP. Od 1935 r. w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie przebywał we Francji, od 1940 r. w Wielkiej Brytanii.

4. Polski Londyn

Po zakończeniu działalności studenckiej zainteresowało mnie polskie życie polityczne. Świadomie zdecydowałem się nie wchodzić do polityki angielskiej. Z natury centrolewicowy, czułem, że Partia Pracy (Labour Party) jest dla mnie zbyt lewicowa, a z kolei Partia Konserwatywna (The Tories) zbyt konserwatywna, mimo że miałem wielu kolegów młodych konserwatystów. Liberałowie także mnie nie pociągali. To zdecydowało, że zainteresowałem się życiem politycznym polskiej emigracji. Niewiele o nim wiedziałem. W Londynie w okresie studenckim byłem kokietowany przez różne partie, żeby do nich wstąpić. Mnie to nie odpowiadało. A działy się sprawy przedziwne. To jest chyba specyfika polska, że ludzie lubią się kłócić, a nie lubią się godzić. Ja, wychowany i uformowany w świecie anglosaskim, nie mogę tego zrozumieć. Ale formacja brytyjska szalenie mi pomogła. Nawet z zagorzałymi przeciwnikami utrzymywałem kontakt, mogłem się spotkać, kawę z nimi wypić. Zbyszek Fallenbuchl1, który należał do londyńskiej młodzieży chadeckiej, strasznie pokłóconej z grupą Popiela, z którą ja się później związałem, był jednym z moich najlepszych przyjaciół.

Już wtedy miałem dosyć negatywny stosunek do polskiego Londynu. To w jakimś sensie jest dziwne: byłem pod urokiem Andersa, uważałem się za jego żołnierza, chociaż małoletniego, zdawało się, że pójdę za nim. Ale wybrałem obóz mu przeciwny. Lawirowałem w kierunku PSL-u, a później zrobiłem przeskok do Stronnictwa Pracy. Nie potrafię wytłumaczyć, dlaczego tak się stało, zbieg okoliczności chyba. Interesowało się mną Stronnictwo Narodowe i Liga Niepodległości Polski, ale ani jedna formacja, ani druga zupełnie mnie nie interesowała.

Liga Niepodległości to byli po prostu piłsudczycy, którzy w Anglii powołali stronnictwo i tworzyli obóz legalistyczny, popierający prezydenta Augusta Zaleskiego. Do naszego studenckiego zespołu należała córka profesora Bronisława Hełczyńskiego2, wysoka dziewczyna, bardzo przyjemna. Żona profesora z domu była Kulczycka, więc on strasznie mnie tym czarował – jesteśmy rodziną i tak dalej, żebym się zapisał do Ligi. Lubiłem go bardzo. Do końca życia nie stracił nadziei, że zrobi ze mnie piłsudczyka. To było sympatyczne z jego strony.

Szefa Ligi Niepodległości Polski w Anglii, Michała Grażyńskiego3, nie znałem. Może też i z wyboru: czyniłem wyraźny gest, że nie chcę go znać, bo obarczałem go winą za śmierć Wojciecha Korfantego4. Oleńka go znała, w harcerstwie stykała się z nim i z panią Grażyńską5.

Nie znałem też generała Kazimierza Sosnkowskiego6. Wszystkie opinie, jakie zbierałem o nim z różnych stron, nawet piłsudczyków, były negatywne i po prostu nigdy mnie nie interesował jako postać polityczna.

Byli ludzie, z którymi się tak czy inaczej kłóciłem, ale w zasadzie brałem udział w życiu londyńskim. Reprezentowałem Zrzeszenie Studentów w Zjednoczeniu Polskim7. Do zasady legalizmu8 miałem stosunek zdecydowanie negatywny. Jestem przekonany, że ta cała opowiastka o wizycie Augusta Zaleskiego i Bohdana Wendorffa9 przy łożu śmierci prezydenta Władysława Raczkiewicza10 była nieprawdziwa. Rzekomo wtedy Raczkiewicz zmienił zdanie i podpisał decyzję, kto ma być jego następcą: nie Arciszewski11, tylko Zaleski… Rejestr gości szpitalnych odwiedzających głowę państwa nie potwierdza wizyty tych panów. Ukazał się nawet na ten temat artykuł w „Zeszytach Historycznych”, niestety w tej chwili nie potrafię przytoczyć numeru12.

Myślę, że to wszystko było naciągane. Najśmieszniejszy w tej całej zabawie był sam Zaleski, człowiek bardzo poważny, a jednak niepoważnie to rozegrał, do tego okazał się zaciekły. Kiedy w Londynie robili wybory do Rady Narodowej13, uważałem, że to nie ma sensu, że oni sami w to nie wierzą, bo rozprawa z Zaleskim była pod koniec nieodpowiedzialna. Mnie to śmieszyło. Z jednej strony brali w tym udział ludzie poważni, o dużym dorobku, którzy odegrali jakąś rolę w historii Polski, z drugiej strony te ich zabiegi, gry! Na przykład jak wytłumaczyć, że Anders akceptował Zaleskiego do momentu, kiedy dostał od niego stopień generała broni i od razu stworzył nowy ośrodek polityczny…14

Muszę jednak przyznać, że później bardzo łatwo zaakceptowałem legalizm w naszym Stronnictwie Pracy. Na emigracji nie przeprowadzano wyborów do władz stronnictwa, miały się odbyć na następnym wolnym kongresie w Polsce, więc osoby wybrane przed wojną piastowały funkcje praktycznie dożywotnio. Ale prezes Popiel nas przerastał pozycją w polskim świecie politycznym, więc nikt się nie rzucał na prezesurę. Konrad Sieniewicz15 też w zasadzie nie miał konkurenta, poza jednym Gebhardtem, który pod koniec działalności emigracyjnej mógł z nim konkurować o stanowisko sekretarza generalnego SP. Nikogo innego kandydowanie nie interesowało, więc ten stan był powszechnie akceptowany.

Kiedyś jako początkujący działacz Zrzeszenia Studentów poszedłem do Orła Białego16. Klub już dawno nie istnieje, bo się spalił. To był chyba największy majątek, jakim w Anglii dysponowali Polacy: wspaniała klatka schodowa, hol, inne pomieszczenia, nawet teatr. Przychodzę i słyszę straszne krzyki. Jakaś pani się drze. A na schodach stoi znakomita postać – mężczyzna. W pewnym momencie wybiega z kawiarni inna pani i woła: „Czy pan słyszał? Ona mnie nazwała prostytutką!”. Ja stoję skulony, bo się bałem, że trzeci nie skorzysta, lecz oberwie, „co ty tutaj, smarkaczu, podsłuchujesz”, czy coś takiego. A ten mężczyzna po chwili namysłu tubalnym głosem do niej powiada: „Moja droga pani, już tu dziesięć lat jesteśmy, a mnie do dziś senatorem nazywają”.

Mimo tych wszystkich wydarzeń, które nie świadczyły dobrze o politykach emigracyjnych, w latach osiemdziesiątych solidarnościowy establishment wybrał jednak Londyn. Oczywiście im to było na rękę, w jakiś sposób ich nobilitowało. Nie można jednak tego, co się tutaj działo, w czambuł potępiać. Uważam, że angielski liberalizm oddziaływał na polskie życie polityczne w Londynie. Polski świat się modyfikował, z biegiem czasu liberalizował. To, że centrum życia politycznego emigracji znajdowało się w Anglii, w jakimś sensie wpłynęło na polskich polityków emigracyjnych.

Stronnictwo Narodowe było zalążkiem opozycji wobec Zaleskiego, współtworzyło wtedy razem z PPS-em Radę Polityczną17. Po nieudanej misji zjednoczenia dwóch obozów przez generała Sosnkowskiego Anders połączył się z Radą Polityczną, tworząc obóz zjednoczeniowy i zajmując pozycję największego środowiska londyńskiego. W ten sposób zepchnął obóz Zaleskiego na drugi plan, gdzie została tylko Liga Niepodległości Polski i odpryski przedwojennych stronnictw politycznych.

Do endeków miałem więcej niż niechęć z uwagi na ich antysemityzm. Pamiętałem epizod z dzieciństwa, ze Lwowa, o którym wspomniałem na początku. Dla mnie endecja to była choroba, a nie pogląd polityczny; do dzisiejszego dnia tak na to patrzę. Bo jednak polegało to na zupełnym pomyleniu. Z jednej strony deklaracje, że się jest katolikiem, z drugiej – brak tolerancji. Myśl narodowościowa, te wszystkie ekscesy, przecież to jest tak niekatolickie, że trudno było mi sobie wytłumaczyć, na czym się opiera. Byłem temu przeciwny. Jednak w kontakcie z Ludwikiem Angererem w ogóle nie odgrywało to roli. Muszę też przyznać, że gros przyjaźni w Zrzeszeniu Studentów zawarłem z młodymi endekami. Ale żaden z nich nie starał się przeciągnąć mnie do ich stronnictwa. Może od razu widzieli, że nie jestem odpowiednim kandydatem. Dla nich byłem stracony.

Mam jednak przyjaciół endeków. Na przykład Albin Tybulewicz18, wiceprezes Komitetu Politycznego – najwyższej władzy Stronnictwa Narodowego, z którym przyjaźnię się do dzisiejszego dnia. To bardzo zasłużona postać w życiu politycznym i społecznym emigracji. Często dochodziło między nami do politycznych szturchańców, ale do głównych nurtów z krytyką żeśmy nie dochodzili ze względu na wzajemny szacunek. To samo mogę powiedzieć o Ottonie Hulackim19, który w latach pięćdziesiątych należał do Ruchu Młodych, czyli był piłsudczykiem. Otton też bardzo mi pomógł w Zrzeszeniu Studentów, mimo że gdy zaczynałem działalność, był seniorem, skarbnikiem przynajmniej dwie kadencje przede mną. Jego dużym sukcesem było uzbieranie ponad tysiąca funtów na fundusz pomocy studentom w Wielkiej Brytanii. Wykorzystał swoje znajomości w SPK i w krótkim czasie zdołał zebrać tak pokaźną sumę. Otton jest człowiekiem bardzo zasłużonym i prawdziwie bezinteresownym społecznikiem. Do wyprowadzki na Isle of Wight był aktywny w SPK, Związku Motorowym, Stowarzyszeniu Kupców i wielu innych grupach. Wszędzie robił dobrą robotę. Jest z krwi i kości lwowiakiem, do dziś mówi z lwowskim akcentem, czym mi szalenie imponuje. Ja mój straciłem, odkąd jeżdżę do Polski… Moje dzieci miło Ottona wspominają. Na jego polu na Isle chłopcy mieli obóz harcerski, choć akurat moi synowie nie mogli wtedy pojechać.

Do Zrzeszenia Studentów wprowadzał mnie endek Jerzy Bieńkowski, mąż znanej poetki20. W jego przypadku myśl narodowa przeszkadzała w bliższym kontakcie – czasami starał się mnie przekonywać. Szybko jednak pojechał do Kanady i zniknął z mego horyzontu. Był skarbnikiem w oddziale brytyjskim zrzeszenia przede mną, został wybrany na przewodniczącego komisji rewizyjnej w momencie, kiedy ja zostałem skarbnikiem. Odegrał zasadniczą rolę w odzyskaniu pieniędzy zrzeszenia, które „zginęły”.

Prezes Stronnictwa Narodowego Tadeusz Bielecki bardzo lubił moją żonę. Nawet na przyjęciach stojących zawsze się schodziliśmy. Wybitnie inteligentny, bardzo dowcipny, doskonały mówca. Są ludzie, którzy dowcipnie przemawiają, ale w normalnym życiu tracą dowcip, widać, że jest on reżyserowany. On był dowcipny zawsze.

Konie, które mają tendencję do schodzenia w bok, noszą na głowie kaptur, po angielsku blinkers. Dla mnie każdy endek miał blinkers, w ciągu pięciu minut rozmowy można było się o tym przekonać. Ale nie Bielecki. Rozmowa z nim była przyjemnością towarzyską.

Czasami chodziłem na kawę z Antonim Dargasem. O nim można powiedzieć, iż bardzo szybko w rozmowie okazywało się, że jest endekiem. Był jednak doskonałym graczem politycznym i to mnie pociągało. Jakkolwiek by na to patrzeć, wchodząc do polityki, trzeba też wiedzieć, kiedy wykołować niewygodnego towarzysza politycznego. Zawsze przestrzegałem przed nim Sieniewicza: „Niech pan mu absolutnie nie wierzy, bo każde polityczne ustalenie, które pan z nim zawrze, w jakimś momencie zostanie zdezawuowane”. Sieniewicz tego nie rozumiał. Ile razy przyjechał do Londynu, spotykał się z Dargasem, z Wilkiem21 i początkowo z Raczyńskim – w takiej kolejności. Później Raczyński wszedł w życie obozu zjednoczenia i kontakty z nim się skończyły. Ale z Dargasem Sieniewicz do końca się spotykał.

Z endeków był jeszcze Adam Treszka22, też lwowiak, z nim miałem dobre stosunki; był starszy i chyba pozostał do końca w Stronnictwie Narodowym. Po 1989 roku emigracyjne stronnictwo poszło za Janem ordynatem Zamoyskim, wszystko mu przekazali. Tyle że on się spalił, nigdy nie wszedł do parlamentu23. Myślę, że dzięki ZChN-owi, który był bardziej nowoczesnym ruchem, ponarodowym raczej niż narodowym. Oni go chyba wykosili.

Zbigniew Stypułkowski24, ojciec mojego przyjaciela Andrzeja25, też na pewno w tym środowisku odgrywał dużą rolę. Dargas się z nim liczył bardziej niż z Bieleckim. Był zbliżony do Andersa, więc myślę, że w jakimś stopniu łączył obóz Andersa z endekami. Przez wiele lat był przedstawicielem obozu zjednoczenia narodowego w Stanach Zjednoczonych. Tam endeków mieszkało więcej. Pamiętam Jerzego Przyłuskiego26, bardzo mądrego faceta, który był politycznym doradcą szefa Kongresu Polonii Amerykańskiej Alojzego Mażewskiego27. Do bardziej znanych endeków należał też Adam Niebieszczański28, raz się z nim spotkałem. W Kanadzie był profesor Wincenty Chrypiński29, z którym się przyjaźniłem, często się u niego zatrzymywaliśmy.

Nie sposób pominąć Adama Bromkego30, z którym miałem przyjacielski kontakt. Kiedy kupiłem księgarnię, bardzo dużo mi pomógł. Wprowadził mnie na wszystkie amerykańskie zjazdy uniwersyteckie i pomagał namawiać bibliotekarzy, aby u mnie zamawiali. Adam był w zasadzie endekiem, formalnie chyba poza stronnictwem, ale przyjaźnił się z Dargasem. Miał mi za złe mój półnegatywny stosunek do Dargasa.

Potem wybuchła awantura między nim i Juliuszem Mieroszewskim31. Poszło o stosunek do kraju. Mieroszewski wyrażał pretensje do Bromkego, że jego relacje z komunistami są za dobre. Natomiast Bromke miał zupełnie inną wizję działania32. Budował światowe stowarzyszenie naukowców slawistów i bardzo mu zależało, żeby Rosjanie przyjeżdżali na jego kongresy. Dlatego wykonywał różne dziwolągi. Uważam, że za bardzo się tym wszystkim przejął i niepotrzebnie wdał się w polemikę. Radziłem mu, żeby dał sobie spokój, ale nie chciał słuchać. Zbigniewa Brzezińskiego33 też „Kultura” krytykowała, a nigdy żaden jego list polemiczny nie ukazał się w miesięczniku Giedroycia. Brzeziński w ogóle nie polemizował, bo uważał, że to jest inny poziom. I wygrał na tym.

Byłem w rozterce, bo przyjaźniłem się z Adamem. Mieroszewskiego znałem tylko przez telefon. On nie przyjmował nikogo, ale rozmowy telefoniczne prowadziliśmy bardzo zażyłe, a później Jadwiga Mieroszewska pracowała u nas w księgarni. Kłótnia Bromkego z „Kulturą” przysporzyła mi trochę problemów. Giedroyciowi to nie przeszkadzało, przyjmował mnie, ale Adam czasami robił mi wyrzuty: „Jak ty możesz z nimi utrzymywać stosunki?”. Odpowiadałem: „Adam, ty masz swoją wojnę. Uważam, że popełniłeś pewne błędy. Może nawet merytorycznie miałeś rację, w to nie wchodzę, bo nie mam wiedzy, ale zrobiłeś to wszystko nieroztropnie. Ani to nie rzutuje na przyjaźń z tobą, ani na moje stosunki z »Kulturą« nie powinno rzutować”. I chyba tak się stało.

W przeciwieństwie do wielu ludzi na emigracji cenię Adama za to, co zrobił. Zarzucano mu, że jeździ do Moskwy, rozmawia z Rosjanami. Jednak on był prezesem Światowego Związku Slawistów; jeżeli ten związek miał działać, odgrywać jakąś rolę – a odgrywał bardzo dużą i dobrą – to musiał ściągać delegacje rosyjskie. Zresztą i tak go rozgrywali, jak mogli.

Poznałem też Wojciecha Wasiutyńskiego34. Chyba raz tylko widziałem go w Londynie, w momencie kiedy zdecydował się wydawać u nas książki, na początku lat osiemdziesiątych. Potem utrzymywaliśmy kontakt telefoniczny. Bodajże Bolesław Wierzbiański35 ściągnął go do Ameryki i Wasiutyński od razu został czołowym publicystą „Nowego Dziennika”36. To na pewno jeden z ciekawszych endeków.

Kiedy zaproponował mi swoją książkę37, nie miałem żadnych zahamowań, żeby ją wydać. Endecy prowadzili własne pismo, „Myśl Polska”38. Gdy Dargas został prezesem, Wasiutyński nie chciał tam pisywać. Ich drogi się rozeszły. W Ameryce, ponieważ publikował w „Nowym Dzienniku”, odgrywał większą rolę niż tutaj. Odnoszę wrażenie, że na endeków amerykańskich większy wpływ miał Zbigniew Stypułkowski niż Antoni Dargas. Ale w zasadzie we wszystkich stronnictwach z wyjątkiem naszego SP i Mikołajczyka pierwsze skrzypce grał Londyn.

Miałem zawsze dobre dojście do generała Władysława Andersa. Nigdy nie odmówił mi spotkania, zawsze mnie przyjmował w swoim gabinecie w Instytucie Sikorskiego. Chyba dlatego, że byłem jego młodocianym żołnierzem, jak mówił. Mimo że kiedy zbliżyłem się do Popiela i grupy chadeckiej, politycznie rzecz biorąc, mógł uważać, że go zdradziłem.

Chodziłem do Andersa tylko w ważnych sprawach. Na pewno byłem u niego w związku z procesem mojej żony z harcerstwem39. Prosiłem, żeby sprawę wyciszyć albo wycofać z sądu. Ale nie chciał interweniować. Powiedział, że harcerze powzięli decyzję, on w to nie będzie ingerował, zwłaszcza że jego doradcy mu mówią, że nie mamy racji. Stało się inaczej, widocznie był źle informowany. Zresztą do otoczenia generała zawsze miałem duże zastrzeżenia. Kwestionowałem rozsądek doradców i uważałem ich za ten drugi typ społeczników, czyli ludzi, którzy z pracy społecznej czerpią środki do życia.

Mimo że byłem tylko kadetem i nie walczyłem w żadnej kampanii, miałem szalone poczucie lojalności w stosunku do generała. To na pewno. Nawet kiedy mnie złościły niektóre jego pociągnięcia polityczne, szacunku do niego nie straciłem.

W naszym obozie politycznym ja jedyny reprezentowałem pogląd, że w sporze o zasadność wyjścia polskiej armii z Rosji to Anders miał rację, a nie Sikorski. Może tylko w zły sposób to wyrażał. Do dzisiejszego dnia nie zmieniłem zdania: merytorycznie rację miał absolutnie Anders. Nie dlatego, że na tym skorzystałem. Znając ten problem, zdawałem sobie sprawę z tego, że żołnierze, którzy wyjechali za Andersem, byli psychicznie niezdolni do walki na terenie Rosji. A szok, który przeżyli ci, co nie zdążyli do Andersa, spowodował, że armia Berlinga40 stała się dla nich jedyną szansą.

O dziwo, utwierdził mnie w tym generał Wojciech Jaruzelski, z którym rozmawiałem kilkanaście lat temu, już za wolnej Rzeczypospolitej. Jak mi opowiadał, nie zdążył do Jangijulu, zabrakło mu jednego, może dwóch dni. Gdy tam dotarł, powiedzieli mu, że nie ma możliwości wyjazdu, ostatni statek już odpłynął. Zresztą źle go poinformowali, Rosjanie czy Polacy, nie wiem, kto tam został; później można było jeszcze samochodami przez Meszhed jechać do Persji. Ale on już był załamany. Poszedł potem do Berlinga.

Jest jeszcze druga kwestia, którą – jak sądzę – Anders bardzo dobrze rozegrał. Nie uważam go za wielkiego wodza militarnego. Sądzę, że gen. Stanisław Maczek41 był o wiele lepszym dowódcą dużej jednostki. Natomiast Anders był doskonałym przywódcą – choć nie w sensie politycznym, lecz organizacyjnym; umiał wiele rzeczy bardzo dobrze rozwiązać. Z wyjątkiem tej nieszczęśliwej trzeciej wojny światowej wszystko dobrze przewidywał. Przecież on stworzył we Włoszech państwo polskie! Dzięki niemu powstały te wszystkie fundusze, które później funkcjonowały w Londynie. Byłem jednym z powierników Funduszu Społecznego Żołnierza. To były pieniądze 2. Korpusu! Środowisko kulturalne, wydawnictwa – wszystko to była jego kolosalna zasługa. A w bitwach, które stoczył 2. Korpus, dowodził gen. Klemens Rudnicki42 czy inni. To już nie była rola Andersa.

Maczek był chyba najlepszym polskim dowódcą w drugiej wojnie światowej. Ale nie pozostawił po sobie niczego, jego weterani nie mają nawet funduszu pomocy. Nie miał wizji. Może dlatego, że przebywał w Szkocji, nie na Środkowym Wschodzie, sądził, że rząd wszystko załatwi. Anders zaś uważał, że rząd nic nie załatwi – i miał rację.

Jedyna może dwuznaczna sytuacja, w której się znalazłem, to był proces w sądzie brytyjskim wytoczony przez Andersa Kwiatkowskiemu i „Narodowcowi” o zniesławienie w 1960 roku43. Byłem wtedy w pewnym sensie po przeciwnej stronie niż Anders, choć nie brałem udziału w samym procesie. Szczęśliwie nie musiałem tłumaczyć na angielski zeznań Popiela w sądzie, bo przywiózł z Paryża Julka Ostolskiego, który był członkiem naszej organizacji, a zanim przeniósł się do Paryża, długie lata mieszkał i studiował w Londynie i bardzo dobrze znał angielski. Z Popielem miałem wcześniej wiele ciekawych rozmów na temat Andersa i zawsze, choć bezskutecznie, starałem się go przekonać, że z tym wojskiem nie można było zostać w Związku Radzieckim.

Ale przez jakieś trzy wieczory brałem udział w związanych z procesem rozmowach w należącym do Stanisława Jóźwiaka44 hotelu na Kensington High Street. Jóźwiak był głównym animatorem doprowadzenia stron do zgody. Uważałem to za sensowne. Niestety, Kwiatkowski nie zamierzał zrezygnować. Myślę, że w jakimś stopniu podkręcał go Mikołajczyk, który chciał sobie z sądu brytyjskiego zrobić trybunę, żeby bardzo ostro powiedzieć wiele rzeczy w formie zeznań sądowych. Byłem nawet zaskoczony, że sędzia mu na to pozwolił. Myślałem, że odbierze mu głos, bo nie wszystko, co zeznawał, dotyczyło sprawy. Popiel popierał Jóźwiaka i skłaniał Kwiatkowskiego do przeproszenia. Nic z tego nie wyszło. Anders postawił „Narodowcowi” cztery zarzuty, z których wygrał trzy, a Kwiatkowski – jeden: że Anders i Sikorski byli wrogami. Właśnie w tej kwestii kluczowym świadkiem był Popiel. Zeznawał krótko, zwięźle, do rzeczy, myślę, że zrobił dobre wrażenie na sędzim i ławie przysięgłych, bo to ona decydowała o wyroku.

Niedawno w Londynie odbyło się sympozjum poświęcone Andersowi, na którym angielska prelegentka Joanna Hanson mówiła o stosunkach Andersa z Brytyjczykami i o tym, jak Brytyjczycy patrzyli na generała45. Ze zdziwieniem się dowiedziałem – chociaż Janek Ciechanowski mówił, że już o tym wiedział, ale do mnie to jakoś nie doszło – że Anders po ucieczce Mikołajczyka z Polski prosił Anglików, żeby umożliwili mu spotkanie z nim, wymianę zdań i ewentualne dogadanie się. Hanson cytowała fragment listu Andersa ze słowami, że Mikołajczyk jest jedynym w tej chwili polskim politykiem, który chce walczyć z komunistami. Anglicy tę próbę dogadania się storpedowali. W ocenie Hanson po prostu się obawiali, by ów ośrodek emigracyjny nie stał się za mocny i agresywny. Rząd brytyjski był wtedy nastawiony na współpracę z PRL-em. Szkoda, może by się wiele rzeczy inaczej ułożyło.

Po śmierci Andersa trumna przed odlotem na Monte Cassino była wystawiona w naszym kościele pod wezwaniem świętego Andrzeja Boboli. Wziąłem trójkę dzieci i opowiadałem im wtedy o generale. To był rok 1970; Ryszard miał dziesięć lat, Andrzej sześć, Marta cztery. Ale myślę, że jakieś wrażenie to na nich zrobiło. Ryszard pamięta to do dziś, również dlatego, że był w mundurze harcerskim i marzły mu kolana. Zawsze miałem poczucie, że Anders był moim dowódcą, nigdy mnie nie zawiódł… Więź wojskowa jest szalenie mocna.

Generała Mariana Kukiela46 poznałem już po zakończeniu mojej działalności w Zrzeszeniu Studentów. Chyba przez Janka Ciechanowskiego, kiedy pisał pracę doktorską o powstaniu warszawskim. To były późne lata sześćdziesiąte, Janek długo wojował z tą pracą. Wydaje mi się, że w czasie pisania zmienił swoją ocenę powstania, to go bardzo niepokoiło. Chciał jak najlepiej udokumentować temat, zbierał więc dużo relacji. Pierwszy raz poszliśmy do Kukiela razem. Było to chyba w momencie, kiedy woziłem Jankowi relację pułkownika Janusza Bokszczanina47 z Paryża. Generał Kukiel też wtedy składał relację, dosyć oczywiście negatywną co do samej materii powstania. Nie chcę tu podawać czegoś, o czym Janek zdecydował nie pisać, ale wydaje mi się, że on był przeciwny także całemu establishmentowi akowskiemu, to znaczy generałom Tadeuszowi Pełczyńskiemu48, Tadeuszowi Borowi-Komorowskiemu49 et caetera. Generała Leopolda Okulickiego50 tu oczywiście nie było, ale do niego Kukiel też miał chyba negatywny stosunek, znali się z okresu wojennego.

W przypadku Kukiela dominował w tych rozmowach, jak mi się wydaje, głos raczej historyka niż polityka czy członka rządu. Polubiłem go bardzo, on mnie chyba też, bo chętnie mnie widywał. Wtedy sekretarką Instytutu51 i jego była Regina Oppmanowa52, bardzo kulturalna pani; często rozmawiałem z nią o Popielu, którego znała jeszcze z czasów wojny. Kiedy do nich przychodziłem, odnosiłem wrażenie, iż to, że jestem z innego obozu politycznego, nie robi im różnicy i chętnie ze mną rozmawiają. Przeważnie dotyczyło to pracy doktorskiej Janka Ciechanowskiego, ale zadawałem też im pytania związane z moimi niepokojami, osądami ludzi z okresu wojennego. Kukiel nie sprawiał wrażenia człowieka, który nie tylko kontroluje swoje ministerstwo, ale też ma duży wpływ na rząd.

W polskim Londynie ja jako w zasadzie niestowarzyszony, jeżeli tak można powiedzieć, byłem zupełnie akceptowany. Oczywiście, niektórych ludzi nie znosiłem.

Już po śmierci Popiela zaczął odwiedzać mnie w księgarni Orbis Adam Ciołkosz53. Przyszedł w sobotę po południu, co doprowadziło moją żonę do pasji, bo już mieliśmy zamykać i wychodzić do domu. A w sobotę sami obsługiwaliśmy księgarnię. Pomagała nam jeszcze pani Słowińska, inne panie nie chciały w sobotę pracować i myśmy na to nie nalegali, kto chciał, mógł pracować, kto nie chciał, to nie. Zatem Ciołkosz przychodził piętnaście minut przed zamknięciem i zaczynał grzebać w książkach. W pewnym momencie się zorientowałem, że czegoś chce; powiedziałem do Oleńki, już kiedy szliśmy do domu: „Jeśli to się powtórzy, wracaj do domu sama. On mnie o coś chce zahaczyć, tylko się krępuje przy ludziach i czeka na zamknięcie sklepu”. No i rzeczywiście, następna sobota – jest Ciołkosz. Mówię do Oleńki: „Idź, ja zostanę”. Poprosiłem, żeby zrobiła herbaty, zaprosiłem go. Ona wyszła. Mówię do Ciołkosza: „Panie prezesie, proszę się dzisiaj nie spieszyć, ja zostaję dłużej, mam coś do zrobienia, więc gdyby pan prezes chciał coś przeglądnąć, bardzo proszę”. Zamknąłem Orbis, a on na to: „Przychodzę w zasadzie z pewną sprawą do pana, ale jakoś nie mam odwagi z tym wyjść”. Ja: „O co chodzi?”. On: „Pan wie, że ja wydałem w Gryfie – to było kombatanckie wydawnictwo – dwa tomy Historii polskiego socjalizmu”. „Tak, bardzo dobre, czytałem” – mówię. On wtedy: „Wie pan, bo ja chcę pisać dalej, z żoną to będziemy kontynuować. Jest mi bardzo głupio, ja jestem socjalistą, pan jest chadekiem, ale chciałem dla spokoju własnego zapytać, czy pana by to nie zainteresowało”. Mówię: „Panie prezesie, nie tylko mnie to zainteresuje, ale obiecuję wydać bez ingerencji. Z wyjątkiem tomu ostatniego, gdzie będzie pan pisał o czasach najnowszych, bo tutaj jest pan czynnym politykiem, a nie historykiem”. Jemu to się bardzo podobało, zaczął się śmiać: „Ja wiem, wyście wszyscy stali po stronie Zygmunta Zaremby”54. Ja na to: „Nie, to nawet nie o to chodzi, ale każdy opisuje swoją stronę medalu. W momencie kiedy Zaremba już nie żyje, muszę być ostrożny wobec tego, co pan zechce napisać”55.

Niestety Ciołkosz zachorował. Jego żona Lidia była bardziej zajadłą socjalistką niż on, więc podejrzewam, że o wizytach u mnie nawet jej nie mówił. Andrzej Friszke nie znalazł żadnego po nich śladu w jej papierach. Dlatego myślę, że to była tylko jego myśl, która nigdy nie została zrealizowana. Z tego, co wiem, dalszego tomu nie napisali. Szkoda. Uważam, że Ciołkosz zrobiłby dużo więcej, gdyby pisał, niż się bawił w politykę, w czym był dosyć impulsywny.

Ciołkosz w 1930 roku siedział z Popielem w Brześciu. Gdy wtedy w księgarni z nim rozmawiałem, powiedział: „Pan nawet nie wie, jaki był pana prezes”. Pytam: „Co znaczy: »jaki«?”. „W Brześciu, kiedy Popiela zabrali wieczorem z celi, niektórzy modlili się o jego szybką śmierć. Nie spodziewaliśmy się go jeszcze kiedykolwiek zobaczyć. Strasznie go tam bili – nie jako przeciwnika politycznego, ale jako zdrajcę”. Popiel należał do Zarzewia56. Nie Liebermana57 najwięcej bili, ale Popiela. To nas z Ciołkoszem przybliżyło.

Ciołkosz mi powiedział, że jego największym błędem politycznym w życiu było właśnie to, że się nie połączył z Mikołajczykiem, ale poszedł za grupą zjednoczenia narodowego. Gdyby PPS była z Mikołajczykiem, to szybciej by doszło do scalenia, gdyż wśród socjalistów byli zwolennicy i PSL, i rządu na uchodźstwie – byłaby może jakaś szansa na ogólne scalenie emigracji. Choć ja mam wątpliwości.

Znałem także Benedykta Heydenkorna58. To postać bardzo ciekawa, redaktor „Związkowca” w Kanadzie, a poprzednio niezły dwójkarz59 z 2. Korpusu. Był chyba ostatnim, który wiedział, jak zginął major „Hańcza”60. Ale nie puścił farby, zabrał tę wiedzę do grobu. A szkoda, bo może gdyby to wszystko ujawnił, skończyłyby się legendy i spekulacje, jak było naprawdę. (W gronie Polaków tego zawsze najwięcej. Najlepszym dowodem jest wypadek generała Sikorskiego). Z Heydenkornem zawsze się widzieliśmy, ile razy byłem w Kanadzie lub on w Anglii. Przychodził do księgarni, później zaś brał udział w konferencjach slawistycznych jako dziennikarz, a także świadek wydarzeń. Bardzo go szanowałem. Ale jak przystało na dobrego dwójkarza, farby nie puścił; to jeszcze jeden powód, żeby go szanować.

* * *

Chyba z przekory w stosunku do polskiego Londynu wykombinowałem, że się zapiszę do Polskiego Stronnictwa Ludowego pod wodzą Stanisława Mikołajczyka. Był rok 1955. Ściągnął mnie tam Aleksy Poloczek61, wiceprezes stronnictwa w Wielkiej Brytanii, mój dobry kolega. Byłem nawet drużbą na jego ślubie. Bardzo go szanowałem. Dziesięć lat starszy ode mnie, wcześnie umarł zresztą.

PSL nie miał wtedy tutaj młodzieżówki, z młodszych ludowców był tylko Jurek Cydzik62. Koło londyńskie było dosyć liczne, a czołowym intelektualistą był w nim Stanisław Młodożeniec63, jednak w porównaniu z innymi stronnictwami w Londynie ludowcy nie mieli większej reprezentacji. Za to na prowincji byli potęgą. Mieli tłum ludzi w tak zwanych midlandach64, czyli w środkowej Anglii, w okolicach Birmingham, wśród górników, robotników. Kilkuset członków, nie licząc zwolenników. Poza tym oni byli (jak ja to nazywałem) wyznawcami, to znaczy prenumeratorami „Narodowca”. „Narodowiec” był wówczas potęgą w Anglii. To wszystko trzasnęło po procesie Andersa z „Narodowcem” w 1960 roku. Choć od czystki Kota65 też już właściwie tracili czytelników.

Ale z PSL-em szybko się rozstałem. Zorientowałem się, że niewiele mnie z nim łączy. W 1956 roku przyjechał do Londynu profesor Stanisław Kot, żeby robić w stronnictwie czystkę, bo kierownictwo PSL-u w Ameryce uważało, że PSL w Anglii ma za dobre kontakty między innymi z piłsudczykami. Poznałem go i prawie od pierwszej minuty nabrałem do niego niechęci. Czego zresztą nie ukrywałem.

Opowiadał mi kiedyś Popiel, że kiedy Kot przyjechał z Rosji do Londynu, była rekonstrukcja rządu i Kot zastąpił Strońskiego66 jako ministra informacji. Parę dni potem przyszedł Stroński do ministerstwa – nikt go jeszcze nie zatrzymywał, wpuścili go do budynku – i udał się od razu w kierunku gabinetu ministra. Za chwilę zszedł na dół, wszyscy byli zaintrygowani, Kot go wyrzucił czy co. Ktoś poszedł na górę i zobaczył, że na drzwiach gabinetu ministra wisi karteczka: „Uwaga! Zły Kot”.

Kot w Londynie szalał, wyrzucał ludzi ze stronnictwa. Ostrze jego akcji było wymierzone w Poloczka, Młodożeńca i Jana Lisa67 (był sekretarzem PSL-u w Wielkiej Brytanii), którzy nie zgadzali się z prezesem Franciszkiem Wilkiem. Motorem tej akcji był, jak przypuszczam, sam prezes ludowców w Anglii, Franek Wilk, który widział w Poloczku swego głównego konkurenta. Cała zabawa była iście operetkowa, bo najlepsze stosunki z tutejszą sanacją miał właśnie Wilk. Poloczek mi mówił, że mają trudności, ale przez długi okres był pewny, że przetrwają to i wygrają. Ale przyszedł moment, w którym widocznie nie wytrzymał. Pierwszą ofiarą czystki stał się Młodożeniec, który wrócił potem szybko do Polski; to był jeden z pierwszych powrotów w okresie Października. Później wyszli ze stronnictwa Lis i Poloczek, a za nimi jeszcze chyba wielu innych. PSL się potem szybko skurczył w mało liczącą się organizację w Wielkiej Brytanii. A niewątpliwie był potęgą.

Ja Kota unikałem, jak mogłem. Tylko raz chyba się z nim spotkałem, krótko. Był gdzieś z Franciszkiem Wilkiem, ja do nich doskoczyłem. Zdaje się, że chciał mnie poznać. Ale rozmowa się nie kleiła. Wówczas Młodożeniec znajdował się już poza stronnictwem, Lis i Poloczek chyba akurat wychodzili. Po tym spotkaniu, zastanowiwszy się nad swoją przyszłością, doszedłem do przekonania, że jestem w szeregu następnych ofiar, i wystąpiłem ze stronnictwa. W sumie ludowcem byłem około roku.

No a sam Kot później dostał wylewu i biedak był w złym stanie fizycznym przez kilkanaście chyba lat. Bardzo długo był nieprzytomny; Franciszek Wilk, który cieszył się jego względami, organizował odwiedziny u niego.

Stanisława Mikołajczyka poznałem za późno, żeby zrobił na mnie jakiekolwiek wrażenie. Rozmawiałem z nim dwa razy, gdy przyjeżdżał do Europy, najpierw jako członek PSL-u, a potem po złożeniu przez niego zeznań w procesie Andersa z „Narodowcem”. Za każdym razem odnosiłem wrażenie, że coś jest nie tak, bo był coraz słabszym rozmówcą. Myślę, że choroba dawała już o sobie znać, choć nie było to powszechnie wiadome. Nie był tym człowiekiem, który wyłania się z dokumentów z okresu premierostwa w Londynie czy walki z komunistami w kraju, o którym opowiadał mi prezes Popiel; do takiego Mikołajczyka miałem szacunek.

W czasie ostatniej rozmowy, po procesie, mówił mi coś, co było oczywiście nieprawdziwe. Straciłem wtedy do niego estymę. Musiał być pod wpływem choroby, nie myślał logicznie, to wszystko było bardzo nieprzyjemne. Ale powiedział mi wtedy mimo wszystko parę ciekawych rzeczy, z których jedną chciałbym powtórzyć, dlatego że jest ważna w dzisiejszych czasach, kiedy z taką łatwością się ludzi lustruje i wyzywa od agentów. O dziwo, nie napisał o tym żaden historyk. Mikołajczyk powiedział, że miał zasadę: jeżeli jakiegoś PSL-owca w kraju skazano na karę śmierci albo długoletnie więzienie, szła poufna instrukcja do żony, żeby zgłaszała się jako informatorka do UB. W efekcie – tak twierdził Mikołajczyk, ja nie śledziłem wszystkich wyroków – mąż zostawał ułaskawiony, nie wykonywano kary śmierci, a tym, którzy mieli dłuższe wyroki, skracano kary w apelacji. Uważałem, że była to akcja defensywna prowadzona z dużym rozsądkiem, w każdym razie do mnie bardzo przemawiała. Miałem zawsze negatywny stosunek do nadmiernego, niepotrzebnego bohaterstwa.

Z Franciszkiem Wilkiem przyjaźniłem się, chociaż doskonale wiedziałem, że był politycznym intrygantem. Ale ja wymagałem od ludowców, którzy zostali w PSL-u, w zasadzie jednej rzeczy: szacunku, kiedy się wyrażali o Popielu. Uważałem, że mu się to należy, a oni wszyscy są politykami niższego niż on kalibru. Na ogół tego przestrzegali, chociaż wiem, że Franek Wilk za moimi plecami lubił pointrygować. Nie potrafił funkcjonować bez życia politycznego Londynu. To była zasadnicza różnica między nami. Dla mnie rozpolitykowany Londyn był później sprawą zupełnie obojętną, on zaś lubił kawiarniane rozmowy. Ja stworzyłem swój własny świat polityczny, mocno wypełniony.

Franek był bardzo przywiązany do Mikołajczyka, ale myślę, że w pewnym sensie politycznie odetchnął po jego śmierci, bo dała mu ona możliwość przyłączenia się do obozu londyńskiego. Przy pierwszej okazji chętnie się zaangażował i brał w tym życiu czynny udział. Był prezesem, trzymał Polskie Stronnictwo Ludowe w garści, wybierali go na każdym zjeździe, więc widać było, że ludzie są po jego stronie.

Towarzysko utrzymywaliśmy bardzo dobre stosunki. Bardzo ładnie się zachował, kiedy starałem się o obywatelstwo brytyjskie: jako jedyny z tutejszych Polaków dał mi stuprocentowo pozytywną opinię. Wśród londyńskiej emigracji częsta była podejrzliwość, a nawet pisanie do Anglików donosów na rodaków. Na przykład kiedyś, chyba między 1954 a 1956 rokiem, czyli w czasie mojej prezesury w Zrzeszeniu Studentów, szukał mnie w Londynie mieszkający w Nowym Jorku Jerzy Zych, prezes zrzeszenia studentów czeskich. Poszedł po informacje do kombatantów i tam ktoś go przestrzegał, że Kulczycki to komunista. Na co Zych odparł: „Wie pan, ja pracuję w CIA. My wiemy lepiej”. Wilk wydał opinię, że nie wierzy w żadne moje ciągoty komunistyczne, to było dla Anglików bardzo przekonujące. Myślę, że miał jakieś kontakty z Anglikami, był dla nich wiarygodny.

1 Zbigniew Fallenbuchl (1924–1997), ekonomista. W czasie wojny żołnierz NOW i AK, uczestnik powstania warszawskiego, następnie więziony w obozie niemieckim. Po wojnie w Wielkiej Brytanii; współzałożyciel Związku Młodzieży Chrześcijańsko-Społecznej, sekretarz Komitetu Zagranicznego SP. 1953–1955 sekretarz prezydium RJN. Od 1955 r. w Kanadzie, wykładowca University of Windsor.

2 Bronisław Hełczyński (1890–1978), prawnik, działacz społeczny. Żołnierz I Brygady Legionów, uczestnik kampanii 1920 r. Wieloletni pracownik naukowy UJ oraz administracji centralnej. Od 1932 r. wiceprezes, 1949–1954 prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy. Współzałożyciel LNP, od 1950 r. członek Głównego Komitetu Wykonawczego LNP. 1954–1972 członek TRJN (RJN); 1974–1976 minister spraw zagranicznych rządu RP na uchodźstwie. 1961–1978 prezes PTNO. Współzałożyciel Polskiej Macierzy Szkolnej.

3 Michał Grażyński (1890–1965), działacz niepodległościowy, społeczny i harcerski, doktor filozofii i prawa. Członek POW na Górnym Śląsku, uczestnik powstań śląskich. 1926–1939 wojewoda śląski, 1931–1939 przewodniczący ZHP na Śląsku. Od 1940 w Wielkiej Brytanii. Prezes Komitetu Wykonawczego LNP, 1946–1960 przewodniczący ZHP poza Granicami Kraju.

4 Wojciech Korfanty (1873–1939), polityk, działacz niepodległościowy, publicysta. 1903–1918 poseł do Landtagu i Reichstagu. W 1918 r. jeden z przywódców powstania wielkopolskiego, w 1920 r. polski komisarz plebiscytowy na Górnym Śląsku, w 1921 r. dyktator III powstania śląskiego. Działacz chadecji. 1922–1930 poseł na sejm, w 1923 r. wicepremier rządu Wincentego Witosa. 1930–1931 więziony w twierdzy brzeskiej. Od 1935 r. na emigracji. W 1937 r. współtwórca i prezes SP. Po powrocie do kraju w kwietniu 1939 r. aresztowany, co znacząco pogorszyło jego stan zdrowia. Zmarł miesiąc po zwolnieniu z aresztu.

Konflikt między Korfantym i Grażyńskim miał charakter ideowy i osobisty. Rozpoczął się w czasie III powstania śląskiego i dotyczył zasadności prowadzenia działań zbrojnych (Grażyński był zwolennikiem kontynuowania walki). W następnych latach spór zaostrzył się na tle polityki władz wobec Śląska, zwłaszcza jego autonomii. Grażyński jako wieloletni wojewoda śląski wykonywał politykę władz centralnych. Przyczynił się do represji wobec Korfantego.

5 Helena Grażyńska była instruktorką ZHP.

6 Kazimierz Sosnkowski (1885–1969), generał broni WP, polityk. Założyciel Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. 1914–1916 szef sztabu I Brygady Legionów; 1917–1918 więziony w Magdeburgu. W 1919 r. wiceminister, 1920–1924 minister spraw wojskowych, 1927–1939 inspektor armii. We wrześniu 1939 r. dowódca Frontu Południowego. Od 1939 r. na emigracji. 1939–1940 komendant ZWZ. 1940–1944 następca prezydenta RP. 1939–1941 minister i przewodniczący Komitetu Ministrów ds. Kraju; ustąpił z rządu po zawarciu układu Sikorski-Majski. 1943–1944 Naczelny Wódz. Od 1944 r. mieszkał w Kanadzie. 1952–1956 podjął nieudaną próbę zjednoczenia emigracji na gruncie legalizmu.

7 Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii powstało w 1947 r., by koordynować działalność polskich organizacji społecznych i niepodległościowych oraz reprezentować je w rozmowach z władzami Wielkiej Brytanii. Organizowało na rzecz kraju akcje informacyjne (np. w sprawie łamania praw człowieka w Polsce) oraz pomocowe (np. Medical Aid for Poland).

8 Legalizm w rozumieniu emigracyjnym oznaczał uznanie prezydenta i rządu RP działających na uchodźstwie za suwerenne organy państwa polskiego, zachowujące ciągłość prawną z władzami II RP, opartą na postanowieniach konstytucji kwietniowej z 1935 r.

9 Bohdan Wendorff (1904–1998), prawnik, działacz polityczny. W czasie wojny żołnierz 1. Dywizji Pancernej PSZ. Piłsudczyk, członek Głównego Komitetu Wykonawczego LNP. 1963–1968 minister bez teki, od 1975 r. podsekretarz stanu w rządach na uchodźstwie. 1958–1968 członek Rady Rzeczypospolitej, 1973–1991 Rady Narodowej RP. 1975–1990 szef Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP. 1990–1991 członek Komisji Likwidacyjnej Rządu RP na Uchodźstwie.

10 Władysław Raczkiewicz (1885–1947), prawnik, polityk. 1918–1920 uczestnik walk z bolszewikami. W 1921 r., 1925–1926 i 1935–1936 minister spraw wewnętrznych. Wojewoda nowogródzki (1921–1924), wileński (1926–1930), pomorski (1936–1939). 1930–1935 marszałek senatu z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Od 1934 r. prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy. 1939–1947 prezydent RP.

11 Tomasz Arciszewski (1877–1955), robotnik, polityk. Od 1896 r. działacz PPS, od 1914 r. członek władz naczelnych, 1931–1939 przewodniczący CKW PPS. 1919–1935 poseł na sejm. 1939–1944 przewodniczący konspiracyjnej PPS-WRN, członek krajowej Rady Jedności Narodowej. Od 1944 r. w Londynie. 1944–1947 następca prezydenta i premier rządu RP na uchodźstwie. 1948–1954 przewodniczący Centralnego Komitetu Zagranicznego PPS. 1949–1954 przewodniczący Rady Politycznej, 1954–1955 członek Rady Trzech.

12 Por. P. Skrzynecki, Gdy umierał prezydent Raczkiewicz…, „Zeszyty Historyczne” 1989, nr 87, s. 3–16. Podjęta na kilka tygodni przed śmiercią decyzja o zmianie następcy prezydenta została oprotestowana przez PPS, która odmówiła uznania Zaleskiego jako prezydenta, co rozpoczęło polityczny rozłam emigracji.

13 Chodzi o częściowe wybory do RJN zorganizowane w 1962 r. przez obóz zjednoczenia narodowego, skupiający znakomitą większość politycznie czynnej emigracji, formalnie opowiadający się za legalizmem, faktycznie zwalczający Zaleskiego, będącego w świetle konstytucji kwietniowej tegoż legalizmu depozytariuszem.

14 Gen. Anders otrzymał awans w maju 1954 r. Na początku sierpnia wypowiedział posłuszeństwo Zaleskiemu i wszedł w skład Rady Trzech, organu zwierzchniego obozu zjednoczenia. Motywem tych działań było wycofanie przez prezydenta deklaracji ustąpienia po zakończeniu siedmioletniej kadencji.

15 Konrad Sieniewicz (1912–1996), adwokat, działacz polityczny. W 1940 r. jeden z założycieli Unii, włączonej w 1943 r. do SP. Żołnierz AK. Pracownik Delegatury Rządu na Kraj, w czasie powstania warszawskiego rejonowy delegat rządu w dzielnicy Powiśle. Od 1945 r. na emigracji. Sekretarz generalny SP na uchodźstwie. 1950–1956 członek władz PNKD. W 1950 r. współtwórca i sekretarz generalny (do 1990) UCDEC. W 1961 r. współzałożyciel Światowej Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej, wieloletni członek jej władz. W 1993 r. wrócił do Polski.

16 Klub Orła Białego, popularne miejsce spotkań towarzyskich, miał siedzibę przy Knightsbridge w Londynie. Został zamknięty jeszcze w latach pięćdziesiątych.

17 W 1949 r. Radę Polityczną utworzyły PPS, SN oraz NiD.

18 Albin Tybulewicz (1929–2014), fizyk, tłumacz, działacz społeczny i polityczny. W 1939 r. zesłany w głąb ZSRS, ewakuował się wraz z armią Andersa. Działacz SN, wiceprzewodniczący Komitetu Politycznego SN. Odpowiadał za kontakty z krajem, m.in. z działaczami opozycyjnego Ruchu Młodej Polski. Wieloletni członek prezydium Polskiego Ośrodka Katolickiego w dzielnicy Ealing w Londynie. 1980–1984 współzałożyciel i prezes Food for Poland Fund.

19 Otton Hulacki, żołnierz 2. Korpusu Polskiego. Obecnie prezes Komitetu Odbudowy Pomnika Powstańców Listopadowych w Portsmouth, honorowy prezes SPK.

20 Danuta Bieńkowska (1927–1974), poetka, tłumaczka, filolog. Od 1956 r. mieszkała w Kanadzie, od 1962 r. wykładała slawistykę na University of Toronto.

21 Franciszek Wilk (1914–1990), dziennikarz, działacz polityczny. Przed wojną działacz ZMW RP „Wici” i SL. 1940–1941 więziony w ZSRS, który opuścił wraz z armią Andersa. Od 1942 r. w Londynie. W 1944 r. wydawca, w 1946 r. redaktor „Jutra Polski”. Od 1949 r. prezes PSL w Wielkiej Brytanii, członek centralnych władz PSL, 1968–1990 prezes zjednoczonego PSL. Działacz Międzynarodowej Unii Chłopskiej i PNKD. 1973–1977 przewodniczący Rady Narodowej RP.

22 Adam Treszka (1911–1984), prawnik, działacz społeczny i polityczny. 1939–1941 więziony w ZSRS, następnie pracownik Ambasady RP w Kujbyszewie i na Bliskim Wschodzie. Od 1945 r. na emigracji w Londynie. Wieloletni prezes Towarzystwa Pomocy Polakom w Londynie. Działacz SN, 1960–1979 członek CWW SN. 1954–1972 członek TRJN (RJN).

23 Jan Tomasz Zamoyski (1912–2002), ziemianin, ostatni ordynat Ordynacji Zamojskiej. W 1943 r. podczas pacyfikacji Zamojszczyzny ratował polskie dzieci przed przymusową germanizacją. 1949–1956 więziony przez władze komunistyczne. 1990–1998 prezes Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. 1991–1993 senator RP (klub Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego).

24 Zbigniew Stypułkowski (1904–1979), adwokat, polityk. Działacz Młodzieży Wszechpolskiej, OWP i SN. 1930–1935 poseł na sejm. W czasie okupacji w konspiracyjnym SN. W 1945 r. jeden z szesnastu przywódców państwa podziemnego uprowadzonych przez NKWD; skazany w procesie moskiewskim na cztery miesiące więzienia. W tym samym roku opuścił Polskę; od 1946 r. mieszkał w Londynie. Członek władz SN na emigracji. 1949–1954 członek Rady Politycznej. 1954–1963 członek Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego, następnie do 1971 r. stały jej przedstawiciel w Waszyngtonie.

25 Andrzej Stypułkowski (1929–1981), wydawca, publicysta, działacz emigracyjny. Członek Szarych Szeregów, uczestnik powstania warszawskiego. W 1945 r. wyjechał z Polski do Włoch. Od 1947 r. w Wielkiej Brytanii. 1953–1958 pracownik Free Europe Press. W 1959 r. założyciel wydawnictwa Polonia Book Fund Ltd, w 1964 r. Overseas Publications Interchange Ltd, wydającej książki w języku rosyjskim. 1963–1971 wydawca kwartalnika „Polemiki”. W 1980 r. współtwórca Studium Spraw Polskich w Wielkiej Brytanii.

26 Jerzy Przyłuski (1909–2000), prawnik, działacz społeczny i polityczny, dziennikarz. Przed drugą wojną światową członek Zarządu Młodzieży Wszechpolskiej. Uczestnik kampanii wrześniowej, więzień niemieckich obozów jenieckich. Od 1950 r. na emigracji w Stanach Zjednoczonych. 1951–1964 redaktor „Dziennika Związkowego”. Prezes SN w Chicago, współzałożyciel Instytutu Romana Dmowskiego. Od 1968 r. kierownik Głównego Biura i dyrektor Kongresu Polonii Amerykańskiej.

27 Alojzy Mażewski (1916–1988), działacz polonijny, prawnik. W czasie drugiej wojny światowej żołnierz armii amerykańskiej. Działacz Związku Narodowego Polskiego, 1968–1988 prezes KPA.

28 Adam Niebieszczański (1911–1982), adwokat, publicysta. Przed wojną członek RN SN. Podczas wojny oficer Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Od 1945 r. w Stanach Zjednoczonych. Organizator struktur SN, 1950–1954 członek Przedstawicielstwa Rady Politycznej w USA. Pracownik KWE.

29 Wincenty Chrypiński (1912–1990), profesor prawa międzynarodowego. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie konspiracji ZWZ; od 1942 r. w NSZ i NOW. Po wojnie na emigracji w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Profesor University of Windsor w Ontario. Działacz organizacji kombatanckich w USA. Członek zarządu KPA w stanie Michigan.

30 Adam Bromke (1928–2008), politolog, sowietolog. Członek Szarych Szeregów, żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego. Od 1946 r. na emigracji w Wielkiej Brytanii, od 1950 r. w Kanadzie. Wykładowca w Carleton University i McMaster University. W 1988 r. wrócił do Polski.

31 Juliusz Mieroszewski (1906–1976), publicysta, pisarz polityczny. Przed drugą wojną światową w redakcji „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”. 1939–1941 pracownik ambasady w Rumunii, następnie żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. 1942–1946 w Sekcji Oświaty i Kultury Armii Polskiej na Wschodzie, następnie w oddziale kultury i prasy 2. Korpusu. Od 1946 r. w Wielkiej Brytanii. Początkowo współpracownik „Wiadomości”, „Orła Białego”, „Dziennika Polskiego” w Detroit oraz BBC. Od 1949 r. korespondent londyński i główny publicysta polityczny „Kultury”. 1960–1966 współpracownik RWE.

32 Polemika Bromkego i Mieroszewskiego dotyczyła możliwości zmiany położenia politycznego Polski oraz roli emigracji w tym procesie. Bromke zakładał nienaruszalność systemu politycznego w Europie Środkowo-Wschodniej w długiej perspektywie. Podejmowanie działań mających na celu odzyskanie niepodległości uważał za ryzykowne i zagrażające zakresowi swobody uzyskanemu w Polsce. Zadaniem polskiej diaspory (takim określeniem posługiwał się w publicystyce) było według niego otwarcie się na kraj i umożliwienie rodakom jak najszerszych kontaktów z Zachodem oraz wzmacnianie pozycji Polski, de facto PRL, na arenie międzynarodowej. Mieroszewski nie zamierzał rezygnować z postulatu niepodległości. Jego zdaniem emigracja powinna reprezentować interes narodowy, domagając się na arenie międzynarodowej przywrócenia Polsce prawa do samostanowienia. Obaj dostrzegali możliwość ewolucyjnych zmian systemu politycznego w Polsce, ale ostateczny cel oraz mechanizm tych zmian widzieli odmiennie.

33 Zbigniew Brzeziński (ur. 1928), politolog, sowietolog, polityk. Od 1938 r. przebywał w Kanadzie (ojciec był konsulem RP w Montrealu), następnie w Stanach Zjednoczonych. W 1958 r. przyjął obywatelstwo amerykańskie. 1958–1989 wykładowca na renomowanych uniwersytetach amerykańskich. 1977–1981 doradca ds. bezpieczeństwa narodowego prezydenta Jimmy’ ego Cartera.

34 Wojciech Wasiutyński (1910–1994), prawnik, publicysta, działacz polityczny. Od 1928 r. związany z OWP, współzałożyciel ONR. Redaktor i publicysta licznych pism ruchu narodowego. 1940–1942 we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii, 1944–1947 referent prasowy 1. Dywizji Pancernej. 1948–1958 redaktor „Myśli Polskiej”. 1949–1954 członek Rady Politycznej, 1954–1958 TRJN. Prezes Związku Dziennikarzy RP. Od 1958 r. w Stanach Zjednoczonych. 1958–1973 zastępca kierownika sekcji polskiej RWE w Nowym Jorku, członek Polskiej Rady Jedności, publicysta prasy emigracyjnej. Od 1979 r. wspierał krajowy Ruch Młodej Polski.

35 Bolesław Wierzbiański (1913–2003), działacz polityczny, dziennikarz. 1933–1938 redaktor „Życia Akademickiego”. Po wybuchu wojny przebywał we Francji, następnie w Anglii. Korespondent Polskiej Agencji Prasowej Światpol. W 1944 r. współzałożyciel NiD. 1948–1956 prezes Związku Dziennikarzy RP, 1947–1953 Międzynarodowej Federacji Wolnych Dziennikarzy Europy Środkowej i Wschodniej. Współpracownik BBC i Głosu Ameryki. Od 1956 r. w Stanach Zjednoczonych, prowadził agencję prasową Foreign News Service. W 1971 r. współzałożyciel „Nowego Dziennika”, jego wieloletni redaktor naczelny.

36 „Nowy Dziennik – Polish Daily News” – codzienna gazeta informacyjna, ukazująca się od 1971 r. w Nowym Jorku i Jersey City. Dodatkiem do gazety jest „Przegląd Polski – Tygodnik Społeczno-Kulturalny” (do 1981 r. „Tydzień Polski”).

37 Czwarte pokolenie. Szkice z dziejów nacjonalizmu polskiego, Odnowa, Londyn 1982.

38 „Myśl Polska” – czasopismo społeczno-polityczne i kulturalne wydawane przez SN w Londynie od 1941 r. (z przerwą 1945–1946). Od 1992 r. wychodzi w Polsce jako organ Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego.

39 Zob. rozdział dotyczący projektu dystrybucji książek.

40 Zygmunt Berling (1896–1980), generał broni. Żołnierz Legionów Polskich, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. W 1939 r. aresztowany przez władze sowieckie, podjął współpracę z NKWD. 1941–1942 w Armii Polskiej w ZSRS, z której zdezerterował w czasie ewakuacji do Iranu. 1943–1944 dowódca 1. Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, 1. Armii WP, zastępca naczelnego dowódcy WP. 1948–1953 organizator i komendant Akademii Sztabu Generalnego.

41 Stanisław Maczek (1892–1994), generał broni. Uczestnik walk polsko-ukraińskich i wojny 1920 r. Odznaczył się jako dowódca pancerno-motorowej 10. Brygady Kawalerii w kampanii wrześniowej, a następnie w 1940 r. w kampanii francuskiej. Od 1940 r. w Szkocji. Dowódca 1. Dywizji Pancernej podczas walk we Francji, w Belgii, Holandii i Niemczech. Po wojnie mieszkał w Szkocji.

42 Klemens Rudnicki (1897–1992), generał dywizji. W II RP na stanowiskach dowódczych. Dowódca pułku w wojnie obronnej 1939 r. 1939–1941 więziony w ZSRS. Służył w Armii Polskiej w ZSRS, Armii Polskiej na Wschodzie i 2. Korpusie. Zastępca dowódcy 5. Kresowej Dywizji Piechoty. Od maja 1945 r. dowódca 1. Dywizji Pancernej. Od 1947 r. mieszkał w Londynie.

43 „Narodowiec” – dziennik założony w 1909 r. przez Michała F. Kwiatkowskiego, adresowany do polskiej emigracji zarobkowej, wydawany w Niemczech, 1919–1989 we Francji: w Lille, następnie w Lens. W 1960 r. gen. Anders wytoczył Michałowi A. Kwiatkowskiemu (redaktorowi naczelnemu) i Adamowi Gasiowi proces o zniesławienie. W tekście opublikowanym w „Narodowcu” Gaś zarzucił Andersowi m.in. brak polskości, wrogość i niesubordynację wobec Sikorskiego w kwestii ewakuacji z ZSRS oraz wiarę w zwycięstwo Hitlera. Sąd uznał te zarzuty za bezpodstawne (z wyjątkiem stosunku do Sikorskiego, którego Anders był przeciwnikiem).

44 Stanisław Jóźwiak (1892–1964), żołnierz, przedsiębiorca. 1914–1918 w armii niemieckiej. Od 1918 r. w POW; uczestnik powstania wielkopolskiego i wojny polsko-bolszewickiej. 1938–1939 poseł. Uczestnik kampanii wrześniowej. Od 1940 r. w Wielkiej Brytanii; 1940–1945 członek I i II Rady Narodowej RP. W 1942 r. współzałożyciel, a od 1953 r. prezes Związku Kupców i Przemysłowców w Wielkiej Brytanii. Członek redakcji „Horyzontów”. Politycznie związany z SN, od 1947 r. z SP, od 1948 r. członek zarządu w Wielkiej Brytanii.

45 W czerwcu 2007 r. w Londynie w ramach obchodów Roku Andersa odbyła się sesja „Generał Władysław Anders: żołnierz i przywódca wolnych Polaków na uchodźstwie”. W czasie sesji dr Joanna Hanson wygłosiła referat „Generał Władysław Anders – oczami brytyjskiej dyplomacji”.

46 Marian Kukiel (1885–1973), historyk, generał, od 1935 r. profesor. Współzałożyciel Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, oficer Legionów Polskich, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Od 1930 r. w stanie spoczynku. Pracownik naukowy UJ, dyrektor Muzeum i Biblioteki Czartoryskich. W 1939 r. we Francji, następnie w Anglii. 1940–1942 dowódca 1. Korpusu PSZ w Szkocji, 1942–1949 minister obrony narodowej. Pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii; współzałożyciel i prezes (1945–1966) Instytutu im. gen. Sikorskiego w Londynie, Polskiego Towarzystwa Historycznego (1946–1973) oraz PUNO.

47 Janusz Bokszczanin (1894–1973), pułkownik. 1914–1917 w armii carskiej, następnie w polskich korpusach w Rosji. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i kampanii wrześniowej. Od 1940 r. w ZWZ-AK; w 1944 r. II zastępca szefa, następnie szef sztabu KG AK. W 1945 r. zastępca delegata sił zbrojnych na kraj, potem doradca prezesa zarządu WiN; opuścił Polskę jako emisariusz do Londynu. Od 1946 r. w Paryżu. 1946–1953 członek Delegatury WiN za Granicą.

48 Tadeusz Pełczyński (1892–1985), generał brygady. Członek Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, żołnierz Legionów Polskich. 1929–1932 oraz 1935–1939 szef Oddziału II Sztabu Generalnego WP. Uczestnik kampanii wrześniowej. Od 1939 r. w konspiracji, 1941–1944 szef sztabu KG AK, od 1943 r. zastępca komendanta głównego AK. Uczestnik powstania warszawskiego, następnie przebywał w obozie niemieckim. Po wojnie w Wielkiej Brytanii. Współinicjator SPP w Londynie.

49 Tadeusz Komorowski „Bór” (1895–1966), generał brygady, polityk. 1914–1919 oficer armii austro-węgierskiej, następnie WP. Od 1940 r. w ZWZ-AK, 1941–1943 zastępca komendanta, 1943–1944 dowódca AK. 1944–1946 Naczelny Wódz PSZ. Po upadku powstania warszawskiego do maja 1945 r. przebywał w niewoli niemieckiej. 1947–1949 premier rządu RP na uchodźstwie, 1949–1954 członek Rady Politycznej, 1954–1956 TRJN, 1956–1966 Rady Trzech. Współzałożyciel i przewodniczący Rady Naczelnej Koła AK w Londynie, przewodniczący Rady Studium Polski Podziemnej.

50 Leopold Okulicki (1898–1946), generał brygady. Żołnierz Legionów Polskich, w WP pełnił funkcje dowódcze. Po kampanii wrześniowej w konspiracji. W 1941 r. aresztowany przez NKWD. Po zwolnieniu szef sztabu Armii Polskiej w ZSRS, następnie dowódca 7. Dywizji Piechoty Armii Polskiej na Wschodzie. W 1944 r. przerzucony do Polski; zastępca szefa sztabu i szef operacji KG AK. Komendant organizacji „Nie”. Od grudnia 1944 r. do stycznia 1945 r. ostatni komendant główny AK. W 1945 r. skazany w Moskwie w procesie szesnastu, zmarł w więzieniu.

51 Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego w Londynie – powołany w 1945 r. w celu gromadzenia materiałów i pamiątek dokumentujących walkę zbrojną i działania polityczne Polaków w czasie drugiej wojny światowej oraz prowadzenia działalności naukowej i wydawniczej. Po połączeniu w 1965 r. z Polskim Ośrodkiem Naukowym przyjął nazwę Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego. W 1970 r. w skład Instytutu weszła Fundacja Sztandarów PSZ, w 1972 r. Polski Instytut Historyczny, a w 1988 r. SPP. Obecnie zbiory Instytutu tworzą muzeum, archiwum i bibliotekę.

52 Regina Oppmanowa (1905–1980), historyk. Przed wojną zatrudniona w Państwowym Archiwum Wojskowym i Wojskowym Biurze Historycznym. W 1939 r. we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii. Pracownik MON rządu RP na uchodźstwie, od 1951 r. kierownik archiwum Instytutu Historycznego, następnie Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.

53 Adam Ciołkosz (1901–1978), polityk, publicysta. Od 1921 r. związany z PPS, od 1931 r. członek CKW PPS. 1928–1933 poseł na sejm. 1933–1934 więzień brzeski. Od 1939 r. we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii. Członek I i II Rady Narodowej RP. Przywódca i członek władz PPS na emigracji. 1947–1957 przewodniczący PPS w Wielkiej Brytanii. Na skutek konfliktu z Zygmuntem Zarembą w 1960 r. wykluczony z PPS. Utworzył własną frakcję, Centralny Komitet Odbudowy PPS, którym kierował do 1977 r. Redaktor i publicysta czasopism emigracyjnych, m.in. „Robotnika Polskiego w Wielkiej Brytanii” i „Robotnika”. 1949–1954 członek Wydziału Wykonawczego Rady Politycznej; 1954–1956 wiceprzewodniczący, 1956–1959 i 1963–1966 przewodniczący Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego.

54 Zygmunt Zaremba (1895–1966), polityk, publicysta. Od 1919 r. członek władz PPS, 1922–1935 poseł na sejm. 1939–1945 członek ścisłego kierownictwa PPS-WRN i konspiracyjnej Rady Jedności Narodowej. Od 1946 r. we Francji. Przywódca PPS na emigracji, 1948–1957 i 1959–1955 przewodniczący Rady Centralnej PPS; redaktor miesięcznika „Światło”. 1949–1954 członek Rady Politycznej, 1954–1956 TRJN. Współtwórca Federacji Ruchów Demokratycznych.

55 Konflikt między Ciołkoszem a Zarembą dotyczył wizji polityki PPS na emigracji. Zaremba był przeciwny współpracy PPS z ugrupowaniami prawicowymi (LNP i SN), po Październiku ‘56 inaczej oceniał sytuację w kraju, opowiadał się za zerwaniem z emigracyjnym legalizmem i opuszczeniem przez PPS obozu zjednoczenia narodowego. Konsekwencją konfliktu było wykluczenie Ciołkosza z partii oraz rozbicie PPS. Stronnictwo Pracy miało bliższe grupie Zaremby stanowisko w kwestii działalności emigracji politycznej i jej stosunków z krajem.

56 Związek Stowarzyszeń i Grup Polskiej Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” (Organizacja Młodzieży Niepodległościowej Zarzewiackiej, Młodzież Niepodległościowa Zarzewiacka) – organizacja niepodległościowa istniejąca w latach 1909–1920. Powstała po rozłamie w Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. Utworzyli ją członkowie konspiracyjnej organizacji młodzieży szkół średnich „Pet” i Organizacji Młodzieży Narodowej. Głównymi ośrodkami Zarzewia były Lwów i Kraków. Wśród piłsudczyków Popiel budził negatywne emocje jako były żołnierz Legionów, który stanął w ostrej opozycji wobec Komendanta.

57 Herman Lieberman (1870–1941), adwokat, publicysta. Działacz Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej, a następnie PPS. 1907–1918 poseł do parlamentu Austro-Węgier, 1919–1933 poseł na Sejm RP. Członek Rady Naczelnej PPS (1920–1939), wiceprzewodniczący CKW (1931–1934). Działał w Biurze Międzynarodówki Socjalistycznej. W 1930 r. osadzony w twierdzy brzeskiej, w 1933 r. wyjechał do Francji. 1939–1941 wiceprezes Rady Narodowej RP, w 1941 r. minister sprawiedliwości.

58 Benedykt Heydenkorn (1906–1999), dziennikarz, działacz emigracyjny. Warszawski korespondent agencji informacyjnej Havas oraz „Berliner Tageblatt”. 1939–1941 więziony w ZSRS, następnie żołnierz w armii Andersa. Od 1946 r. w Anglii, od 1949 r. w Kanadzie. Od 1957 r. współpracownik „Związkowca”, organu Związku Polaków w Kanadzie, 1964–1977 redaktor. Współpracownik „Kultury”.

59 Potoczne określenie pracowników Oddziału II Sztabu Generalnego WP (od 1928 r. Sztabu Głównego), zajmującego się wywiadem i kontrwywiadem.

60 Marian Dorotycz-Malewicz, „Ryszard Hańcza” (1895–1945), podpułkownik. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie w ZWZ-AK, w 1942 r. szef Wydziału Odbioru Zrzutów. W 1944 r. przerzucony drogą powietrzną na Zachód. Jako szef Głównej Bazy Przerzutowej Oddziału VI Sztabu Naczelnego Wodza w Brindisi sprawował pieczę nad milionowymi funduszami dolarowymi, których nie zdążono przekazać do kraju, będącymi obiektem pożądania rywalizujących grup w dowództwie PSZ. Zginął w Rzymie w niewyjaśnionych okolicznościach.

61 Aleksy Poloczek (1921–1978), polityk, żołnierz PSZ. Po wojnie na emigracji w Wielkiej Brytanii. Działacz PSL, 1951–1955 skarbnik stronnictwa. Od 1955 r. wiceprzewodniczący SL „Wolność”, 1961–1964 wiceprzewodniczący Rady Europejskiej NKW PSL. Prezes Polskiego Ośrodka Katolickiego w dzielnicy Ealing w Londynie.

62 Jerzy Cydzik (1921–1979), działacz ludowy. Żołnierz AK, powstaniec warszawski, przebywał następnie w niewoli niemieckiej. Po wojnie na emigracji w Wielkiej Brytanii. Członek Rady Naczelnej PSL, prezes PSL w Londynie. Współorganizator Ruchu Młodych Federalistów Europy Środkowej (Central European Federal Youth Movement), jego wieloletni sekretarz naczelny. Współorganizator i redaktor „European Press”.

63 Stanisław Młodożeniec (1895–1959), pisarz, poeta, współtwórca polskiego futuryzmu. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Działacz ZMW RP „Wici”. Od 1939 r. poza Polską. Żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Od 1941 r. redaktor „Gazety Polskiej” w Jerozolimie. Od 1942 r. w Wielkiej Brytanii; pracownik MSW rządu RP na uchodźstwie, 1944–1954 redaktor „Jutra Polski”. W 1957 r. wrócił do Polski.

64 Region English Midlands.

65 Stanisław Kot (1885–1975), działacz ludowy, polityk, historyk kultury i literatury. Podczas pierwszej wojny światowej kierownik Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. 1920–1933 profesor UJ. Od 1935 r. we władzach SL. 1939–1940 wicepremier i minister ds. kraju, 1941–1942 ambasador RP w ZSRS, następnie minister stanu do spraw polskich na Bliskim Wschodzie, 1943–1944 minister informacji. W 1945 r. powrócił do kraju; współzałożyciel PSL, 1945–1947 ambasador Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w Rzymie. Od 1947 r. ponownie na emigracji. 1955–1964 przewodniczący Rady Naczelnej PSL.

66 Stanisław Stroński (1882–1955), romanista, publicysta, polityk. Od 1904 r. związany z ruchem narodowym. 1913–1914 poseł do Sejmu Krajowego Galicji. 1922–1935 poseł na Sejm RP, następnie związany z Frontem Morges. 1939–1943 wicepremier oraz minister informacji i dokumentacji. 1945–1948 i 1950–1954 prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Współzałożyciel Instytutu im. gen. Sikorskiego i PTNO. 1949–1954 członek Rady Politycznej, 1954–1955 TRJN.

67 Jan Lis (1904–1963), działacz ludowy, dziennikarz. 1951–1954 sekretarz ZG PSL w Wielkiej Brytanii. Redaktor pism „Jutro Polski” i „Ład”. W 1955 r. wykluczony z PSL.

5. Stronnictwo Pracy

Byłem wolnym strzelcem, podatnym na nowe otwarcie polityczne. W czasie gdy rozważałem decyzję o wystąpieniu z PSL-u, poznałem bliżej Staszka Gebhardta, młodego chadeka. Zaprzyjaźniłem się z nim, a on przedstawił mnie w Zjednoczeniu Chrześcijańsko-Społecznym. To była młodzieżówka Stronnictwa Pracy1. Ale znowu – nie londyńska. Bo były po wojnie trzy odłamy Stronnictwa Pracy: dwa w Londynie, związane z legalizmem: jedno w obozie piłsudczyków, drugie – z gen. Józefem Hallerem2 i Bronisławem Kuśnierzem3 – w Radzie Politycznej, i grupa Popiela razem z Mikołajczykiem w Polskim Narodowym Komitecie Demokratycznym4. Prezes Karol Popiel rezydował początkowo w Waszyngtonie.

Zgłosiłem się do SP. Pojechałem do Paryża i tam Staszek Gebhardt przedstawił mnie prezesowi Popielowi, który akuratnie przeniósł się z Ameryki do Francji. Zostałem zaprezentowany jako eksprezes Zrzeszenia Studentów, jako „ktoś”. W czasie rozmowy Popiel zapytał mnie, czy się golę. Wydało mi się to zgrzytem, obrazą, ale jakoś zachowałem spokój i mówię: „Tak, panie prezesie, codziennie”. Zorientował się, że źle go zrozumiałem, dodał: „To bardzo dobrze, bo wtedy pan patrzy w lustro. Jak pan popatrzy w lustro, niech pan spojrzy sobie w oczy i zapyta samego siebie, co pan wczoraj zrobił złego. Niech pan zrobi rachunek sumienia, to w polityce jest bardzo ważne. Chodzi nie tylko o błędy, ale też o krzywdy wyrządzone ludziom, jakieś nierozsądne dyskusje… Wszystko to powinien pan sobie codziennie uzmysłowić, aby podobnych pomyłek czy świństw więcej już nie czynić”. Do dzisiejszego dnia pamiętam te słowa. W Stronnictwie Pracy nie było brodatych, chyba ani jednego. Nawet się teraz zastanawiam, czy ktoś miał wąsy.

Stronnictwo Pracy to była ciekawa grupa ludzi. Organizacja nieformalna, żadnych wyborów nie przeprowadzano, bo chociaż atakowaliśmy legalizm londyński, przyjęliśmy bardzo sztywny legalizm w ramach stronnictwa. To znaczy wszyscy, którzy zostali wybrani na zjeździe w Polsce w 1946 roku5, zatrzymywali funkcje do czasu przyszłych wyborów na kongresie w kraju. W ten sposób Popiel był dożywotnim prezesem, a Konrad Sieniewicz dożywotnim sekretarzem generalnym; byli jeszcze członkowie zarządu, a w Ameryce Zofia Grzelak i Zbigniew Ossowski. Natomiast funkcje w organizacjach terenowych (które wtedy jeszcze istniały) były obieralne. W zasadzie układ między ludźmi polegał na tym, że każdy miał swój odcinek, musiał coś robić i nie wchodzić drugiemu w drogę. Ale w Anglii już nie było niczego, koło angielskie się rozsypało. Został tylko prezes, pan Wiśniewski, którego syn był w młodzieżówce.

W 1957 roku ze względu na studenckie doświadczenie wydawnicze dostałem pod opiekę „Odnowę”6, czasopismo chadeków Popiela, wznowione po Październiku. Przyszedłem do SP dość późno, „Odnowa” już działała, redaktorem formalnym był Seweryn Eustachiewicz7. Sprawa pisma „Odnowa” była – i słusznie – dyskretna; dowiedziałem się o wszystkich tajemnicach dopiero po śmierci Eustachiewicza. Największym sekretem było to, że przez prawie cały okres swojego pobytu w Paryżu pismo redagował Zbigniew Herbert, który się przyjaźnił z Gebhardtem. Anonimowego redaktora pan Seweryn krył swoim nazwiskiem. Później z wydawnictwem o tej samej nazwie Herbert nie miał już nic wspólnego.

Przez jakieś dwa lata zajmowałem się stroną techniczną: administracją, drukiem „Odnowy” w Anglii, kolportażem. Zamykaliśmy pismo chyba w 1961 roku, w grudniu. Szło coraz gorzej; prawie cały nakład wysyłaliśmy do Polski, lecz nie najlepiej to wszystko było zorganizowane, bo dużą część wyłapywała Służba Bezpieczeństwa. Taka forma kolportowania okazała się nieskuteczna. A cała historia zaczęła się od tego, że Seweryn Eustachiewicz w 1956 roku8 przez Szwajcarię pojechał do Polski. Widział się tam z wieloma ludźmi, którzy powychodzili z więzień, niektórzy z nich nawet mieli nadzieje na odbudowanie SP. Eustachiewicz wrócił do Paryża z dużą ilością informacji. Gdy na początku października zwołaliśmy konferencję prasową Popiela, spotkaliśmy się z kolosalnym zainteresowaniem dziennikarzy francuskich. Myśmy zresztą nie mieli pretensji o wyjazd Eustachiewicza do Polski, mimo że zrobił to w zasadzie na własną odpowiedzialność i w tajemnicy przed nami.

W Polsce Eustachiewicz chciał się spotkać ze wszystkimi dawnymi działaczami SP. Część z nich czuła się zastraszona po pobycie w więzieniu, rezygnowała ze spotkania. Przewodnikiem Eustachiewicza był Stanisław Wąsowicz, który w 1946 roku został agentem UB (o czym oczywiście Eustachiewicz nie wiedział). Drugim przewodnikiem był Andrzej Micewski9, już wtedy poza PAX-em albo bliski wyjścia, którego ideą była współpraca z Zachodem. Podróż pana Seweryna pokazała nam, z kim w kraju warto później podjąć współdziałanie. Do Paryża przyjeżdżał Ryszard Reiff10 i namawiał prezesa Popiela do powrotu do Polski oraz odbudowy SP w kraju. Oznaczało to oczywiście pójście na współpracę z reżimem.

6 października 1956 roku Edward Bobrowski11 i Stanisław Gebhardt zwołali konferencję prasową. Prezes Popiel postawił na niej warunki możliwego powrotu, które były dla drugiej strony – czyli władz w kraju – nie do przyjęcia. Sprawa upadła12. Zainteresowanie prasy francuskiej i amerykańskiej było ogromne, pisała ona dużo o Polsce jeszcze przed Październikiem.

Po konferencji prasowej prezes Popiel wrócił do Nowego Jorku. W Paryżu pozostał – a może przyjechał niedługo potem – Stanisław Mikołajczyk. 11 listopada 1956 roku Mikołajczyk przyjął Bobrowskiego i Gebhardta, „numery trzy i cztery” w ówczesnym Stronnictwie Pracy. Podczas rozmowy dotyczącej między innymi Eustachiewicza były premier powiedział, że jego podróże to wewnętrzna sprawa stronnictwa. Pod koniec spotkania do gabinetu wparował Stanisław Wójcik13 z jeszcze gorącym numerem „Narodowca”, który ukazywał się po południu, datowany na następny dzień. Zawierał komunikat PSL-u potępiający Eustachiewicza. Zatem wszystko, co Bobrowski i Gebhardt usłyszeli od Mikołajczyka, było nieprawdą. Pożegnali się i wyszli z gabinetu. Był to pierwszy zgrzyt w stosunkach PSL – SP.

Następnego roku Popiel i Sieniewicz wrócili ze Stanów do Europy, w zasadzie gotowi do rozejścia się z Mikołajczykiem. Przyjechali właściwie tylko po to, żeby nas powiadomić i wytłumaczyć, o co chodzi. W 1956 lub na początku następnego roku Mikołajczyk przyznał się, że na konferencji w Moskwie w 1944 roku wyraził zgodę na niereaktywowanie Stronnictwa Pracy, ale po powrocie do Londynu nie powiedział o tym Popielowi, przeciwnie, zaczął go namawiać do powrotu do Polski. Popiel się zgodził i w 1945 roku pojechał, nie wiedząc, że ryzykuje życie. Oczywiście wszystkie jego próby odbudowania stronnictwa w Polsce skończyły się fiaskiem. Odnowiła się natomiast więź między nim a dawnymi członkami stronnictwa. Odium komunistów padło jednak na Jana Hoppego14. W zasadzie nie wiem, czy Popiel przechytrzył komunistów, czy też im nie zależało specjalnie na tym, żeby go zatrzymać. Któregoś dnia wsiadł do pociągu i wylądował na Zachodzie. Udało się też wydostać Sieniewiczowi i Zofii Fedorowicz (Grzelak in spe).

Jeszcze jedną sprawę warto przytoczyć – Adama Bitońskiego15, sekretarza europejskiego PSL-u. Wtedy nie wiedzieliśmy, że jego żona, Francuzka, była rosyjskim szpiegiem (a nie UB lub SB, jak się mówiło w polskim środowisku). Miała pralnię chemiczną, jak się później okazało, punkt kontaktowy sowieckiego wywiadu. Oczywiście DST16 (kontrwywiad francuski) już się tym interesowało. Celem Bitońskiego było rozbicie PSL-u i pogrążenie SP. Pewnie dlatego insynuował, że Eustachiewicz jest agentem SB. Sam Eustachiewicz to człowiek kryształowego charakteru, więc rzecz była tym bardziej podła. DST przesłuchiwało Eustachiewicza parę razy i szybko się zorientowało, że to fałszywy trop.

Bitoński podawał się za wielkiego działacza francuskiego ruchu oporu w czasie wojny. Prezes naszego koła w Paryżu Andrzej Wyssogota-Zakrzewski17, sam wybitny działacz ruchu oporu, twierdził, że nigdy Bitońskiego nie spotkał ani o nim nawet nie słyszał. Prawdopodobnie więc Bitoński był w ruchu oporu u komunistów. Najprawdopodobniej też sprawa była na tyle napięta, że Bitoński omotał posła MRP18 Alfreda Coste-Floreta19, który mu załatwił Legię Honorową! Bitoński był wyłączony z wszelkiej naszej pracy krajowej, tzn. faktycznie nie konsultowaliśmy się z PSL-em w sprawach naszej polityki krajowej. Senator Alain Poher20, przewodniczący Senatu Republiki Francuskiej, powiedział nam później, że sprawa Eustachiewicza to wielkie nieporozumienie i błąd DST.

W marcu21 1963 roku DST wróciło do sprawy Eustachiewicza. Przesłuchiwali go cały dzień. Po naszej interwencji u Pohera, któremu polskie sprawy były bliskie, Eustachiewicz wrócił do domu. Następnego dnia przyszedł do biura międzynarodówki młodzieżowej. Była tam tylko sekretarka Gizela Malik. Skarżył się na ból, Gizela wyszła po jakieś lekarstwo, usadziwszy go przedtem w fotelu. Po powrocie znalazła Eustachiewicza nieprzytomnego na podłodze, wezwała pogotowie, ale długo nie przyjeżdżało. Zadzwoniła do męża i prywatnym samochodem przewieźli nieprzytomnego do szpitala. Dyżurny lekarz stwierdził nadużycie alkoholu, co było nieprawdą. Mąż Gizeli podjął alarm, inni lekarze stwierdzili wylew. Eustachiewicz umarł wkrótce potem.

Moja rola w SP ograniczała się wówczas do wydawnictwa. Chociaż od samego początku miałem uczucie, że Popiel się do mnie przekonał i mnie akceptuje. To mi dodawało chęci do działania na różnych polach. Zresztą Popiel bardzo poważnie traktował nas młodszych. Z Sieniewiczem bardzo dobrze żyłem i też mi się podobał, natomiast „Belgów”, czyli Franciszka Gałązki22, Jana Kułakowskiego23 i Bolesława Lachowskiego24, prawie nie znałem. Z Jankiem i Bolkiem zetknąłem się na jakiejś konferencji. To było spotkanie kilkugodzinne, podzielone na trzy dni, ale wystarczyło do zbudowania więzi.

Edwarda Bobrowskiego (sekretarza generalnego międzynarodowej młodzieżówki chadeckiej) już w naszym środowisku nie było; zmienił zainteresowania i zaczął pracować w „Le Figaro”. Uważałem to za stratę. Byłem zdziwiony, że tak łatwo można zrezygnować z pracy politycznej. Pozostał jednak nadal chadekiem. Jako pierwszy wypadł z zespołu, ale utrzymywał z nami kontakt. W tym czasie był już z nami Maciej Morawski25, który został prezesem Zjednoczenia Młodzieży Chrześcijańsko-Społecznej. Sprawy młodzieżowe były prowadzone z Paryża, ja się w to nie mieszałem. Po Bobrowskim przejął to wszystko twardą ręką Staszek Gebhardt i odtąd stał się jednym z najważniejszych działaczy. Spotykałem się z nimi czy to z okazji zebrań, czy jakichś konferencji, bo w Anglii poza Józkiem Wiśniewskim, który wtedy wchodził w polityczne życie angielskie i nie udzielał się specjalnie w polskich sprawach, już nikogo z młodszego pokolenia chadeków nie było, wyjechali do Ameryki albo Kanady. Zastanawiałem się, co robić dalej. Miesięcznik „Odnowa” dawał mi pewną szansę.

Chyba w 1955 roku, jeszcze przed ślubem, dostałem pracę przy projektowaniu elektrowni atomowej jako inżynier lądowo-wodny. Firma, w której pracowałem, jako jedna z trzech stanęła do przetargu na budowę elektrowni atomowych. Nie znam szczegółów, bo przecież byłem młodym inżynierem, ale rozumiałem, że każda z tych wybranych firm dostanie jedną z trzech elektrowni, żeby nikt nie był stratny. Moja firma wygrała elektrownię w Hunterston w Szkocji. Uczestniczyliśmy tylko w fazie projektowej. Praca była dobrze płatna.

To była moja druga praca nie kontraktowa, lecz stała. Pracowałem tam chyba około roku. W pewnym momencie pojawiło się ogłoszenie w prasie, że poszukują inżynierów lądowo-wodnych – nie było żadnych danych – i należy wysyłać zgłoszenia telegraficznie. Skusiła mnie informacja o dużym zarobku. Zgłosiłem się. Telegraficznie dostałem odpowiedź i od razu mnie przyjęli. Na szczęście, bo przygoda z elektrownią atomową już się skończyła. Okazało się, że to firma pracująca dla Amerykanów, którzy zawalili kontrakt na budowę rafinerii naftowej i płacili niesamowite pieniądze, żeby nadrobić czas. Skusiłem się i pracowałem jak dziki osioł. Miałem za zadanie sprawdzenie wszystkich rysunków. Wszystkie druki techniczne były różowe, więc gdy wychodziłem wieczorem z biura, cały świat widziałem na różowo. Dopiero po półgodzinie oko wracało do normalnego widzenia. Kiedy wychodziłem z firmy, było jeszcze jasno, wspaniałe lato, tak że człowiek nie miał poczucia, że pracuje do wieczora. Przyjęli mnie na sześć tygodni, ale trwało to znacznie dłużej, jakoś się tak stało, nie chcieli zmieniać pracowników. A z poprzedniej firmy wyszedłem jako żółtodziób i nie zdawałem sobie sprawy, że praca przy elektrowni atomowej wymagała security clearance, certyfikatu bezpieczeństwa. Znowu po trzech, czterech miesiącach z dobrą kasą wyszedłem.

Później wszystko potoczyło się normalnie, nic specjalnego się nie działo. W 1958 roku ożeniłem się i trzy czy cztery miesiące po ślubie złożyłem podanie o przyznanie obywatelstwa brytyjskiego. Skłoniła mnie do tego potrzeba stabilizacji.

Po czterech, pięciu miesiącach dostałem telefon od człowieka ze Scotland Yardu, ze Special Branch, który oświadczył, że skoro złożyłem podanie, będzie mnie prześwietlał. Zaprosiłem go do domu. Przyszedł, zaczęliśmy rozmawiać, ale widzę, że coś nie gra. On mnie przepytuje, co robię i tak dalej. W końcu pytam: „O co w zasadzie chodzi?”. On mówi: „Pan pracował przy budowie elektrowni, a myśmy pana na czas nie prześwietlili. Tak że ja teraz robię dwie rzeczy: prześwietlam pana i załatwiam obywatelstwo”. Przegapili moją pracę przy elektrowni i mieli z tego powodu kłopoty. Spotkaliśmy się parę razy, pan był bardzo przyjemny, dał mi swój telefon. Był bardzo dobrze wprowadzony w polskie sprawy. Uczulił mnie na wiele rzeczy. Formalności ciągnęły się przez rok. Dostałem obywatelstwo w 1959 roku.

Kiedy zatem wybuchła sprawa Staszka Gebhardta, już miałem dojście do Scotland Yardu. Staszka podchodziło UB w Rzymie w bardzo brutalny sposób. Grozili, że zabiją mu matkę, może ją w Krakowie przejechać samochód, siostra może mieć wypadek. (Jak mi mówiono, nie ma tego w aktach dotyczących Gebhardta w Instytucie Pamięci Narodowej). Staszek zadzwonił do mnie, że chce się spotkać i opowiedzieć, co się dzieje. Zadzwoniłem do mojego znajomego ze Scotland Yardu, powiedziałem, o co chodzi, z nadzieją, że Staszek mu wszystko dokładnie opowie. On widocznie też swoje zadania domowe odrobił – wiedział doskonale, kto to jest Staszek i tak dalej. Powiedział: „Wiesz, awansowałem na inspektora” (poprzednio był sierżantem). Powiedział, że porozmawia z kolegami i przekaże, co dalej, żebyśmy byli spokojni.

Spotkałem się z inspektorem na lotnisku. Jedyny raz, kiedy przeszedłem aż do samolotu nie jako pasażer, ale jako VIP. Ściągnęliśmy Staszka prosto z samolotu i zaczęła się rozmowa. Staszek chciał, żebym przy niej był. Później jeszcze raz czy dwa sam się z nim spotykał. Zresztą inspektor się bardzo dobrze zachował. Bo Anglicy chcieli, żeby Staszek podtrzymał rozmowę z UB i identyfikował agentów. Staszek powiedział: „Nie”. Wtedy inspektor odparł: „Spodziewałem się, że pan odmówi, no ale zawsze musimy próbować”. Był trochę rozczarowany, że Staszek nie zrobił ubekowi zdjęcia, ale przecież trudno było go prosić, żeby pozował! Aparaty wtedy były inne niż dziś, trudno byłoby nawet zaaranżować zdjęcie przez trzecią osobę. No i tak to się skończyło.

W czasie tamtych rozmów w sprawie obywatelstwa powiedziałem policjantowi: „Wiecie dokładnie, co robię i kim jestem. Przyjąłem założenie – chociaż nie wiem, czy słusznie – że podsłuchujecie mój telefon, o co nie mam pretensji. Wobec tego umawiam się przeważnie przez telefon – po to, żebyście wiedzieli, z kim i gdzie. Jeżeli jesteście zainteresowani, to przeważnie umawiam się w kawiarniach, które mają więcej niż jeden stolik”. Taką przyjąłem zasadę działania. Nie mogłem mieć swojego „kontrwywiadu”, musiałem polegać tylko i wyłącznie na swojej głowie i na nosie.

Już kiedy miałem obywatelstwo brytyjskie, skorzystałem z rady inspektora Security Service, żeby na jakimś polskim zebraniu głośno powiedzieć, że jeśli ktoś mnie będzie próbował podchodzić, od razu robię mu citizen’ s arrest (areszt obywatelski) i prowadzę gościa na policję. Anglicy mi tak poradzili. „Jesteście przeżarci agenturą – powiedział mój znajomy inspektor. – Możesz być pewien, że któryś będzie na sali i to usłyszy. Będziesz miał spokój”. Nigdy nie miałem poczucia, że ktoś mnie podchodzi, z wyjątkiem ludzi, którzy pracowali oficjalnie z ramienia SB w londyńskiej ambasadzie i konsulacie PRL-u.

Śmierdziało na przykład wokół Bolesława Świderskiego26. Był kierownikiem księgarni SPK, kiedy kombatanci przygotowywali się do przeprowadzki z Gloucester Road do POSK-u27. Ryszard Zakrzewski28, który pracował u niego jako pakowacz, a był „wodzem” socjalistów w SPK, doszedł do przekonania, że będzie prowadził tę księgarnię lepiej. I wygryzł Świderskiego. Rozmawiał z prezesem SPK Stefanem Soboniewskim29 i ten się zgodził, żeby nie przedłużać umowy ze Świderskim. Świderski został na lodzie. Wtedy przypomniał mu się Piasecki30, z którym blisko współpracował w Polsce przed wojną. Mnie się zdaje, że kombatanci nie wiedzieli jeszcze wtedy o tych kontaktach. Piasecki obiecywał Świderskiemu, że zostanie naczelnym dyrektorem Ars Polony w Warszawie, miał to załatwić. Ale nie wyszło.

Po śmierci Świderskiego szefem placówki Ars Polony w Londynie został Józef Żywina31. Ars Polona kupiła firmę Świderskiego, chociaż decyzja polityczna musiała zapaść o wiele wyżej. Po nim przyszedł Gędziorowski, który przyjechał z PRL-u. Później była wielka awantura, bo go zdjęli z funkcji i posadzili do kryminału w Polsce. Został oskarżony o przekręty finansowe, zresztą banalne. Po Warszawie i Londynie krążyła wówczas wersja, że z dużym wyprzedzeniem dostawał z kraju pieniądze na zakup prenumeraty angielskich pism naukowych, wpłacał je na własne konto na dwa, trzy miesiące, a odsetki zabierał dla siebie.

Irena Słowińska, która pracowała u nas w księgarni, zrobiła mu słynny numer. Gędziorowski mieszkał na Ealingu, jak gros Polaków. Chodził tam do kościoła, czy może tylko pod kościół, i rozmawiał z ludźmi. Kiedyś przyszedł do nas i zaczął żalić się pani Irenie: „Czy pani wie, co o mnie mówią na Ealingu? Że jestem majorem UB!”. A ona na to ze swoim życzliwym uśmiechem starszej pani: „Mój Boże! Naprawdę? A ja myślałam, że tylko sierżantem”. Potem przestał do nas przychodzić.

Ani Świderski, ani Żywina nigdy nie składali mi żadnych propozycji wspólnych działań. Albo to moje publiczne wystąpienie poskutkowało, albo – jak chce IPN – „nie byłem przedmiotem zainteresowania”, w co trudno mi uwierzyć. Uwierzyłbym raczej, że moje papiery poszły do Moskwy, która chciała wiedzieć, co robię; bo jednak wydawałem samizdat Miedwiediewów32 czy „Dwadcatyj wiek”33 (byłem dyrektorem firmy Twentieth Century Digest, która to pismo wydała).

Ale jestem pewny, że rozmawiałem z wieloma ludźmi, którzy albo donosili, albo byli gotowi donosić. Moi wujostwo, kiedy tutaj przyjechali, od razu poprosili mnie o rozmowę (nie chcieli nawet mówić przy mojej mamie; ciotka była siostrą matki). Wuj powiedział: „Był u nas jakiś ubek… (Byłem zaskoczony, że tak wysoki stopniem, chociaż mógł podawać fałszywe dane, nigdy nie podają prawdziwych; choć to był starszy pan, stopień pasował do niego). Przestrzegał, że możesz próbować nas werbować dla zachodniego wywiadu. (Wujostwo byli na tyle inteligentni, że wiedzieli, o co chodzi). Prosił, że jeżeli miałbym jakieś rzeczy do powiedzenia, on by chętnie posłuchał”. „Po powrocie dzwońcie – odrzekłem ciotce i wujowi. – Niech oni rozstrzygną, czy to, co im powiecie, jest interesujące, czy nie. Musicie być dla nich wiarygodni, inaczej drugi raz nie przyjedziecie. Ja wam zasugeruję, co »będziecie wiedzieli«, a czego nie”.

Zdawałem sobie sprawę, że nigdy – chyba że mnie uprzedzi – nie będę wiedział, czy ktoś jest nasłany przez UB, czy nie. Nawet spośród ludzi, którzy przyjeżdżali do Anglii na moje zaproszenie. Rozmawiałem ze wszystkimi otwarcie i szczerze, ale miałem non possum, poza które się nie posuwałem. Przeczuwałem też, że Anglicy w jakiś sposób mnie kontrolują, a w krytycznym momencie ostrzegą mnie i obronią. I faktycznie, zdarzało się, że otrzymywałem sygnał, by zachować ostrożność w kontaktach z daną osobą.

Wszystkie moje kontakty krajowe na tym opierałem. Miałem nadzieję, że telefon jest na podsłuchu, i najchętniej umawiałem się telefonicznie. Starałem się w ten sposób uchronić przed zarzutami. Wiele osób w polskim Londynie było mi niechętnych. Sami Anglicy mi powiedzieli, że na nikogo nie przychodziło tyle donosów, co na mnie. Miałem bardzo wysoki security clearance. Kiedy pracowałem w Radzie Wielkiego Londynu34, część biur znajdowała się w budynku Scotland Yardu. Jako szef sekcji świateł drogowych Rady mogłem tam swobodnie wejść. Podejrzewam, że monitorowali moją działalność na bieżąco, a ja im to ułatwiałem. Zależało mi na tym, żeby Anglicy wszystko o mnie wiedzieli, nie chciałem stracić pracy.

Sieniewicz i Gebhardt w zasadzie cały czas pracowali nad odtworzeniem Stronnictwa Pracy w Polsce, mimo że Gebhardtowi na początku lat sześćdziesiątych Józef Cyrankiewicz powiedział, że władze PRL-u nigdy się na to nie zgodzą. Powiedział mu to wprost, kiedy spotkali się w Nowym Jorku na sesji ONZ-etu. Ojciec Staszka znał się z Cyrankiewiczem z PPS-u z Krakowa; Gebhardtowie mieli aptekę, byli dosyć dobrze sytuowani. Kiedy Staszek trafił do obozu koncentracyjnego w Mauthausen, Cyrankiewicz oddał go w opiekę Kazimierzowi Rusinkowi. Staszek mi to opowiadał: „Przyszedł do mnie Rusinek, wyciągnął kromkę chleba z kieszeni i mówi: »Ale zjedz to przy mnie, bo jak pójdziesz do baraku, to ci zabiorą«”. Dokarmiał go. No i Staszek wyszedł z tego wszystkiego35. Dostał nawet dosyć wysokie odszkodowanie za pobyt w obozie, bo z płucami miał kłopoty i jakieś inne jeszcze rzeczy.

Janusz Zabłocki36 był bardzo zainteresowany pomysłem przywrócenia Stronnictwa Pracy w kraju. Miał nadzieję, że gdyby komuniści dali zgodę na oficjalną działalność chadecką, to kierownictwo przypadłoby jemu. A jaka w tym była, powiedzmy, rola Ryszarda Bendera37? Reszta Neo-Znaku w zasadzie poszłaby na Stronnictwo Pracy, jestem prawie pewny, dlatego że na Stronnictwo Narodowe zupełnie nie było szansy. Gdyby była możliwość stworzenia Stronnictwa Narodowego, Bender by poszedł w tę stronę. Nie wiem, skąd jego rodzice znali Dmowskiego, ale on zawsze podkreślał, że jako mały chłopak siedział u Dmowskiego na kolanach. To była dla niego przepustka do wszystkiego.

Później polegali oni na umiejętnościach Zabłockiego. Liczyli także na włączenie się żyjących członków Stronnictwa Pracy, przedwojennych czy wojennych, kilkudziesięciu osób. A później liczyli na fuzję z nami. W zasadzie myśmy szczegółowo nigdy nie omawiali, jak ta fuzja miałaby wyglądać. Zabłocki, Sieniewicz i Gebhardt rozmawiali o odtworzeniu stronnictwa w czasie spotkań w Rzymie. Kiedy ja przyjeżdżałem do Włoch, miałem tyle spraw wydawniczych, że na politykę nie zostawało wiele miejsca – chyba że przyjeżdżałem wyłącznie na spotkanie naszej grupy. Poza tym bardzo lubiłem spotkania z Popielem, traktowałem to jako największą przyjemność wyjazdu do Rzymu, zawsze chciałem trochę czasu zaoszczędzić dla niego.

Uważałem, że odbudowa chadecji w kraju jest niemożliwa. Nie widziałem szans dogadania się z PZPR. Nie widziałem się też w gronie osób, które ewentualnie wróciłyby do Polski. W Wielkiej Brytanii miałem rodzinę, dobrą pracę, pod względem sposobu życia byłem już bardzo zangliczały. To się potwierdziło w 1990 roku; cała trójka moich dzieci pojechała do Polski, przez jakiś czas tam pracowały, ja jednak zostałem w Anglii.

Kiedyś Sieniewicz mi powiedział: „Pan wie, że nie jest pan członkiem SP? Nie podpisał pan żadnej deklaracji”. A ja – że nie jest mi to potrzebne. Moja sytuacja w stronnictwie była trochę nietypowa. Ja przeszedłem przez Rosję. Oni byli pod okupacją niemiecką albo spędzili wojnę na Zachodzie. Miałem zatem zupełnie inną optykę. Nie byłem antyrosyjski, ale podchodziłem do Rosji z dużą ostrożnością. Zdawałem sobie sprawę, co to jest NKWD i sowiecki terror, że Sowietów trudno przechytrzyć. Popiel tego nie rozumiał.

Przyjeżdżałem do Rzymu przeważnie w czwartki rano. Oni wiedzieli, że bardzo lubię włoskie gnocchi, więc zawsześmy szli na obiad do restauracji. Tylko w czwartki w Rzymie podawano gnocchi. Kelnerzy się śmiali, że jestem wegetarianinem; system rzymski to naprzód pasta albo antipasti, a później danie główne: carne albo ryba, a ja brałem dwie porcje gnocchi i nigdy nie jadłem mięsa.

Konrad Sieniewicz był człowiekiem o dużym poczuciu humoru, i to takim, które mi szalenie odpowiadało, trochę angielskim: masa niedomówień i sugestii. Ale potrafił być też nieznośny. Kiedy później przyjeżdżałem do Włoch, przychodziłem do niego do biura, a on miał stałe zagajenie: „No i po co pan tutaj przyjechał?”. A potem: „I o czym teraz będziemy mówić?”. Przekonałem się, że trzeba go od razu zgasić, inaczej lekceważył rozmówcę i żartował dalej. Zawsze więc miałem jakieś linijki przygotowane, żeby mu na te dwa zdania odpowiedzieć w sposób taki, który by go zainteresował i odpowiadał prawdzie. Najgorsze było poddać się jego humorowi. Wtedy dostawałem masę sarkazmu i w zasadzie nic nie mogłem uzgodnić. Choć osobistych z nim kłopotów nigdy nie miałem. To był bardzo inteligentny człowiek, znał wiele języków, ale zupełnie nie umiał grać politycznie. W normalnej, demokratycznej rywalizacji nie wygrałby żadnych wyborów. Natomiast Gebhardt był w grze politycznej doskonały. Ograniczał się do załatwiania bieżących spraw i w tym był lepszy. Sieniewicz zaś był niezrównany w pracy koncepcyjnej. Lecz wcale nie był taki prawicowy, jakby się zdawało.

Natomiast zostały w nim ONR-owskie uprzedzenia do mniejszości narodowych. Ponieważ ja zawsze byłem otwarty na sprawy Żydów i Ukraińców, o to toczyły się spory między nami. Orbis mieliśmy kupić w trójkę: ja, Sieniewicz i Gebhardt. Staszek, jak się okazało, nie miał pieniędzy. A z Sieniewiczem poszło o książki ukraińskie. Miałem już wtedy w księgarni publikacje o Ukrainie i w języku ukraińskim, które wychodziły w Kanadzie. On nie mógł tego przełknąć. Powiedział, że nie chce mieć z tym nic wspólnego, i wycofał się z interesu. Zostałem sam na polu bitwy. Kupiliśmy więc Orbis jako firmę rodzinną.

Druga pozostałość po jego ONR-owskich korzeniach to zawsze bardzo pozytywne nastawienie do Antoniego Dargasa ze Stronnictwa Narodowego. Ile razy był w Londynie, zawsze spotykał się z Dargasem, często to było jego jedyne polityczne spotkanie. Nie liczę spotkań z Frankiem Wilkiem, to co innego, on był w PSL-u. Stronnictwo Pracy i PSL ciągle były zaprzyjaźnione.

Wytworzyło się przeświadczenie, że Popiel i Sieniewicz to starsi panowie, których trzeba szanować, mimo że czasami nie bardzo orientują się w świecie nowożytnym. To na pewno było niesprawiedliwe i niesłuszne. Popiel do końca życia doskonale we wszystkim się orientował. Sieniewicz też, zresztą brał w tym czynny udział. Ale takie mieliśmy przeświadczenie, „starsi panowie dwaj” – jak śpiewano w Kabarecie Starszych Panów.

Sieniewicz był przyjacielem Jerzego Turowicza38 jeszcze sprzed wojny, z tym że on działał w ONR-ze, a Turowicz w Odrodzeniu, więc występowały między nimi zasadnicze różnice. Sieniewicz nie znał Piaseckiego; nie należał do Falangi, tego rdzennego ONR-u, i nie miał żadnych złudzeń co do Piaseckiego.

Pamiętam, jak na sobór do Rzymu przyjechał z kraju tłum ludzi. To był karambol! Utrzymywałem stosunki z Julkiem Eską39, który na soborze pracował jako korespondent „Więzi”, szanowałem go bardzo. Później przyjaźniłem się ze Stefanem Wilkanowiczem ze „Znaku” no i oczywiście z Jerzym Turowiczem, który był guru ich wszystkich.

Do Anglii najwięcej przyjeżdżał z kraju Felek Sawicki40, szalenie go szanowałem i lubiłem, był chyba skarbnikiem KIK-u. Należał do KIK-owskiej opozycji wobec klubowego establishmentu. Raziło go istnienie elity klubowej. Uważał, że sama siebie promuje: najważniejsi działacze sami jeżdżą na Zachód, nie puszczają młodych i tak dalej. Felek patrzył szerzej. Mimo że nie miał z nami organizacyjnych koneksji, przypuszczam, że był bliższy szeroko pojętemu Stronnictwu Pracy niż inni, którzy deklarowali poparcie dla nas. Poza tym miał wspaniałe poczucie humoru. Był lekarzem epidemiologiem, do Londynu przyjeżdżał w sprawach zawodowych, na konferencje i różne konsultacje, chyba dwa razy w roku. Później dostał paraliżu kręgosłupa i do Anglii przyjechał na operację. Operacja tylko częściowo się udała, bo do końca życia chodził o laskach. Kiedy przyjeżdżał, czytał zawzięcie i zabierał niewielką liczbę książek. Ale zawsze, nawet jak nie miał czasu, żeby przyjść do nas na kolację, to się umawiał w mieście, prosił, by mu nowości podrzucić, i czytał w hotelu. Pracował w ONZ-etowskiej organizacji ochrony zdrowia, World Health Organization. Zaczynał chyba jako chirurg, a później, kiedy dostał paraliżu, nie mógł pracować i przekwalifikował się na epidemiologa.

Inni członkowie władz KiK-u przyjeżdżali raczej do Paryża lub Rzymu, rzadko do Londynu, dlatego Sieniewicz i Gebhardt znali ich lepiej. Natomiast Konstanty Łubieński41 miał w Londynie córkę i pod koniec życia był tu parę razy. Podczas przedostatniego albo ostatniego pobytu powiedział mi masę ciekawych, mało znanych rzeczy o swoim życiu politycznym w Znaku i PAX-ie. Sprawił wrażenie szczerego. Zarzucał sobie bojaźliwość. Miał do siebie pretensje o podział w Znaku. Chciał powiedzieć, że wszystko, co się złego stało, to była jego wina, a nie Zabłockiego, więc żeby do Zabłockiego nie mieć pretensji. Pozwalał mu grać pierwsze skrzypce, bo to było dla niego wygodne. A w sprawie konstytucji powinien był zagłosować jak Stomma42. Biorąc pod uwagę to, jak potoczyły się wydarzenia w Polsce, warto było poświęcić koło poselskie. Powiedziałem mu, że nie mamy pretensji do Zabłockiego. Jeśli ktoś mógłby je mieć, to w Warszawie, Krakowie czy Brukseli (czyli Kułakowski).

Zachowałem się jak osioł – wówczas nie zapisałem jego słów, a teraz już mało co pamiętam. To zresztą towarzyszyło mi przez cały okres mojej pracy. Nigdy nie przywiązywałem wagi do tego, co robię. Wydawało mi się, że wielką politykę to robią Popiel, Sieniewicz i Gebhardt, a moja działalność nie ma znaczenia, ja tylko wydaję książki. Dlatego nie mam żadnych kalendarzy, notatek ani nagrań. Bardzo mi teraz tego brakuje, bo zacierają się wspomnienia o osobach.

Prezes Karol Popiel mówił tubalnym głosem, nawet gdyby szeptał, to cała Warszawa by słyszała. Opowiadano dowcip o nim. Ktoś przychodzi do jego sekretariatu, słychać straszne krzyki, więc się pyta: „Czemu minister Popiel tak głośno krzyczy?”. Na to sekretarka: „Rozmawia ze Szkocją”. Gość odpowiada: „A nie może używać telefonu?”. Popiel był wspaniałym gawędziarzem, znał masę anegdot, bo był przewodniczącym klubu sejmowego Narodowej Partii Robotniczej. W Brześciu miał złamaną rękę w nadgarstku, więc potem pisał ręką sztywną aż od ramienia, bardzo go to męczyło. Dlatego uwielbiał opowiadać. Żałuję, że tego nie spisywałem lub nie nagrywałem. Wtedy były jeszcze duże magnetofony, ciężko było z nimi jeździć.

Stefan Kisielewski43 i Władysław Bartoszewski44 mówili mi, że po przyjeździe do Polski w 1945 roku Popiel nie wyczuł zupełnie sytuacji, nie mogli go słuchać. Żył nienawiścią do sanacji, tylko to go interesowało. Nie zorientował się, że podczas okupacji ludzie w Polsce przeszli psychiczną zmianę i już nie chcą pamiętać czasu przedwojennego w złym kontekście, tylko w dobrym. Był politykiem starej daty, nie znał się na ekonomii. Ale rozumiał, czym jest kompromis polityczny, co w polskim środowisku było niespotykane. Widział dobrą stronę kompromisu.

Stefana Glasera45 poznałem bardzo późno, zupełnie inaczej go sobie wyobrażałem i – muszę powiedzieć – nie zrobił na mnie żadnego wrażenia. Chociaż w miarę jak dowiadywałem się o nim więcej, zostało przekonanie, że wiedział, co robi. Bo najbardziej mi zaimponował tym, że w momencie kiedy zdecydował, że się rozchodzi z Polską Ludową, wystawił sobie dyplomatyczny paszport na dwadzieścia pięć lat. I z warszawskim paszportem dyplomatycznym jeździł praktycznie po całej Europie.

Glaser znajdował się na uboczu, rzadko przyjeżdżał na zebrania, jedynym jego rozmówcą był Popiel. Mnie strasznie podpadł swoją książką, o której wydanie prosił mnie Popiel46. Byłem pewny, że to ciekawa rzecz, a okazała się zerem, chciałem ją odrzucić. Glaser był „miękkim podbrzuszem” naszej grupy SP. Myślę, że w PSL-u chcieli, żeby zrobił jakiś mały rozłam, stanął na czele frakcji chadeków, która by została przy Mikołajczyku. Ale to są tylko moje domysły, nie mam żadnych dowodów.

We wczesnym okresie rzymskim Sieniewicz w zasadzie nie wiedział, jaką rolę odgrywa Glaser. Właściwie wszystkie spory, które później bardzo ostro się zarysowały, wtedy jeszcze nie dały znać o sobie. Bolek Lachowski miał dobre stosunki z Sieniewiczem. Franek Gałązka był ponad tym wszystkim, jako jedynego z nas Sieniewicz traktował go jak kolegę i rówieśnika. Janusz Śleszyński i Franek Gałązka byli na innych trochę papierach, że się tak wyrażę. W czasie sporu Sieniewicza i Eustachiewicza ten ostatni szukał oparcia u Glasera, co do tego nie mam żadnych wątpliwości. Wynikało to z moich rozmów z Eustachiewiczem, choć bardzo luźnych i niekonkretnych. Już wtedy z zupełnie innych względów grawitowałem w stronę ekipy Sieniewicz-Gebhardt.

W tym chyba czasie Sieniewicz bardzo ściął się z Glaserem na temat NEI47. Glaser był przewodniczącym komisji kulturalnej NEI, a Sieniewicz nie chciał go wspierać. I to był błąd Sieniewicza; nie lubił Glasera. Przypuszczam, że Janek Kułakowski, który nie miał szacunku dla Glasera, mógł powiedzieć słówko Sieniewiczowi. Ale jeśli nawet aktywność Glasera była zerowa, to był „namacalnym” uchodźcą z państwa komunistycznego we władzach struktur międzynarodowych. Potem zresztą Sieniewicz padł ofiarą podobnego mechanizmu – musiał ograniczyć działalność w chadecji do struktur środkowoeuropejskich.

NEI było właściwie tworem francuskim, choć rolę odgrywały w nim też na przykład kraje Beneluksu. Jego znaczenie skończyło się po zmarginalizowaniu partii chadeckiej we Francji, gdy do władzy przyszedł de Gaulle. W ruchu chadeckim jakąś rolę odgrywali jeszcze Niemcy i Włosi. My poszliśmy za Włochami. Sieniewicz był rozczarowany NEI. Tym bardziej popełnił błąd w sprawie Glasera. Nie był człowiekiem kompromisu.

A co do książki Glasera… Popiel mnie uprosił. Przypuszczam, że zdawał sobie sprawę z popsucia się stosunków z Glaserem i książką chciał to zaklajstrować. Ale to już działo się później, książka Glasera wyszła w 1974 roku.

Nową osobą, która się pojawiła około 1960 roku, był Stanisław August Morawski48. Wraz z rodziną przyjechał z Polski do swoich włoskich ciotek. Znał wszystkich ludzi z KIK-u, odgrywał więc dużą rolę w naszych kontaktach. Szybko też Sieniewicz przekonał się do niego i w pierwotnym okresie bardzo dobrze współpracowali. Śmiem powiedzieć, że Morawski miał wtedy większy wpływ na pewne rzeczy niż ja. Na początku było mu bardzo trudno. Ale później dostał pracę na prywatnym uniwersytecie katolickim i zaczęło mu się stopniowo coraz lepiej powodzić.

Morawski założył Centro Esperienze Internazionali49 za pieniądze chadeckie, włoskie. Prezesem został Ernesto Tallentino (należał do chadecji), a Staszek Morawski to wszystko prowadził. A najzabawniejsze było to, że Tallentino pracował w takiej agencji… To były lata sześćdziesiąte. Jeszcze przed wojną Mussolini stworzył agencję do zagospodarowania Abisynii, nigdy jej nie zlikwidowano i ten Włoch tam pracował. Staszek mi zawsze mówił: „Te wszystkie rzeczy, które budujemy, będą trwały wiecznie, bo Włosi niczego nie likwidują”. W siedzibie Esperienze znalazł się też pokój dla prezesa Popiela, który mógł tam spokojnie dyktować swoje wspomnienia.

* * *

Stronnictwo Pracy i PSL to w końcu dwie partie, które wracały do kraju po wojnie, istniał ten pierwszy punkt programowy, który dawał płaszczyznę do współpracy… Później, wskutek szykan ze strony komunistów, obydwie działały na emigracji, więc wydawałoby się, że trudno wbić między nie klin. Jednak komunistom chyba rzeczywiście zależało na tym, żeby utrudnić ich współpracę…

Wyjazd Popiela w 1945 roku do Polski naraził go na osobiste kłopoty. Nie miał tam przyszłości politycznej. Poza tym Mikołajczyk zabrał archiwum Popiela, które zostało w Nowym Jorku, i nie chciał go oddać. Popiel miał pretensje, że Mikołajczyk na pewno je wyczyścił. Archiwum było złożone w siedzibie Polskiego Narodowego Komitetu Demokratycznego w Nowym Jorku. Gdy Mikołajczyk zmarł, jego syn uznał, że to wszystko są papiery ojca, i Popiel już nigdy ich nie odzyskał.

W tym okresie w kontaktach krajowych działaczy z emigracją zaczynała funkcjonować „trasa północna” i „trasa południowa”. Trasa północna wiodła do Brukseli, gdzie Janek Kułakowski zbliżył się z Tadeuszem Mazowieckim. Południową podążał Zabłocki do Rzymu, gdzie znalazł wsparcie Sieniewicza i Gebhardta. Wtedy zaczęły się te wszystkie niesnaski, które rzutowały na stosunki między nami. Różnice nie miały tylko charakteru personalnego, ale także wymiar polityczny. Myśmy Janusza Zabłockiego uważali za chadeka. Mazowiecki i jego środowisko określali się jako chrześcijańscy socjaliści. Z Turowiczem się zaprzyjaźniłem, mieliśmy dobre relacje, ale politycznie często się różniliśmy. Pamiętam awanturę, kiedy opublikował słynny artykuł Rozłam w Kościele50, dotyczący zbyt wolnego jego zdaniem przyjmowania w Polsce nowinek soborowych. Kardynał Wyszyński miał o ten tekst szalone pretensje. Myśmy przyznawali rację kardynałowi. Sami dosyć ostrożnie podchodziliśmy do reform przyjętych przez sobór. Uważaliśmy, że polski ludowy katolicyzm nie przyjmie proponowanych zmian, nie w tych czasach. Środowisko „Więzi” i „Tygodnika Powszechnego” było przez naszą rzymską grupę postrzegane jako zbliżone do socjalizmu, rodzaj ochrzczonego przedwojennego PPS-u.

Mieliśmy świadomość, że działalność Zabłockiego jest mocno kontrolowana przez władze PRL-u. Ale Janusz wobec nas zachowywał się bardzo przyzwoicie. Po przyjeździe na Zachód otwarcie przyznawał, że w kraju będzie musiał przygotować raport, prosił, aby nie poruszać przy nim spraw, które chcemy traktować jako poufne: „Czego nie chcecie, tego nie mówcie. Ja będę raport składał ze wszystkiego, co będę wiedział, gdyż wcześniej czy później mnie nakryją, że nie mówię pełnej prawdy, a wtedy przepadnie i urząd poselski, i wszystko”. Łatwiej było mu nie wiedzieć, niż nie napisać. Bał się, że coś chlapnie. A nam to jego posłowanie było bardzo potrzebne – dzięki temu mieliśmy możność dojścia do pewnych rzeczy. Odbiorcą raportów mało być biuro marszałka sejmu. Ale pewnie ostatecznie trafiały do SB.

Inni nasi goście z kraju nie przyznawali się do pisania raportów, ale wiedzieliśmy, że piszą. Wacek Auleytner51 pisał. Był sekretarzem warszawskiego KIK-u, w latach sześćdziesiątych często wyjeżdżał na Zachód. Domyślaliśmy się, że gdzieś musi być przeciek. Potencjalne jego źródła od razu były widoczne. Jest taki klasyczny sposób sprawdzenia: przedstawia się kilku osobom tę samą historię w odmiennych wersjach i obserwuje, która wersja wychodzi na zewnątrz. Myśmy ten system też praktykowali. Ale byliśmy dalecy od traktowania wszystkich ludzi z kraju jako potencjalnych agentów.

Domyślaliśmy się też, że Andrzej Micewski ma kontakty z władzami warszawskimi. Mimo to ujawnienie kilka lat temu faktu jego rejestracji i współpracy z UB było dla mnie zaskoczeniem52. Nie przypuszczałem, że był aż tak formalnie zakotwiczony. Bo Janusz Zabłocki jednak nie był tajnym współpracownikiem SB.

Ale ja bronię Micewskiego. On grał ze wszystkimi. Najmniej może z Giedroyciem, bo zależało mu, żeby pisywać do „Kultury”. To go jakoś rehabilitowało we własnym sumieniu. Jak mi powiedział Giedroyc, Micewski był najdłuższym stażem jego współpracownikiem krajowym. Zależało mu też na kontaktach z naszą grupą chadecką. Tylko nie mogę absolutnie zrozumieć, po co wziął od SB te 150 dolarów, które osobiście pokwitował. Wydawał o wiele więcej, taka suma nie miała dla niego znaczenia. Stryj fundował mu zawsze wakacje koło Wenecji. Mógł dostać pieniądze od stryja w Wiedniu albo od Sieniewicza w Rzymie czy chociażby honorarium za artykuły dla „Kultury”. To też pewnie była jakaś gra, ale chyba się przeliczył.

Nasze rozmowy z Andrzejem w cztery oczy to był handel informacjami. Z tym że on miał zawsze dla mnie więcej niż ja dla niego53.

Zachowaliśmy ostrożność w stosunku do wszystkich naszych krajowych rozmówców. Kontrolowaliśmy to, o czym z nimi rozmawiamy, w dużej mierze także dlatego, że nie chcieliśmy ich narażać, obarczając niebezpieczną wiedzą. A w pewnym momencie człowiek już nie wiedział, dlaczego nie mówi o niektórych rzeczach.

Z czasem zrodził się chyba konflikt między Kułakowskim a Sieniewiczem, a potem także między tym ostatnim a Lachowskim. Ja uważałem, że wszyscy oni są dziecinni, niesnaski nie mają sensu. Zwłaszcza że nie było żadnych punktów spornych. Lachowski i Kułakowski pracowali w różnych związkach zawodowych w Belgii, wobec tego nie konkurowali o stypendia z Wolnej Europy, które do pewnego czasu miał Sieniewicz. Później brutalnie został ich pozbawiony. Prowadził biuro chadeckie w Rzymie i z tego żył. W pewnym momencie nastąpił zasadniczy zwrot w polityce amerykańskiej. Zaczęto pompować duże pieniądze w chrześcijańską demokrację, tyle że włoską, żeby za wszelką cenę nie dopuścić do koalicji z komunistami czy lewicowymi socjalistami. Animozje w SP Popiela powstawały z powodów osobistych, a nie na tle finansów, interesów partyjnych czy czegoś takiego.

Również spór pomiędzy Gebhardtem a Sieniewiczem uważam za czysto personalny. Po prostu Sieniewicz przeszkadzał Gebhardtowi. Szły lata, Staszek pomaleńku dojrzewał do tego, żeby opuścić sprawy młodzieżowe. A Sieniewicz mu blokował miejsce jako chadecki lider wschodnioeuropejski, który zajmuje wszystkie pozycje w międzynarodówkach. To go bardzo ograniczało i na tym tle zaczęły się niesnaski… Później niestety Staszek popadł w depresję i wtedy rację w sporach miał przeważnie Sieniewicz. Do kłopotów politycznych doszły problemy osobiste. W Rzymie rozpadło się jego pierwsze małżeństwo. W pewnym momencie żona Gebhardta, Irka, nie wytrzymała i wróciła do Anglii. Tu wzięli rozwód. Ja jestem w ogóle antyrozwodowy, ale Gebhardt zachował się dobrze, zapewnił Irce byt, zostawił jej dom w Anglii. Odbyło się to w sposób cywilizowany. Gebhardt ożenił się ze swoją sekretarką Gizelą. Co gorsza, z jego kłopotów zdawali sobie sprawę Włosi, bo miał biuro w centrali sekcji zagranicznej chadecji włoskiej. Zresztą szefem biura był jego przyjaciel Angelo Bernasola i bardzo przeżywał te wszystkie sprawy.

W walce z komunizmem w Ameryce Łacińskiej. Od lewej: Jerzy Kossowski, Janusz Śleszyński, Jerzy Kulczycki, Tomasz Łychowski. Kongres Międzynarodowej Unii Młodych Chrześcijańskich Demokratów, Caracas, Wenezuela, maj 1962 r.

Kiedyś do mojej rozmowy z Andrzejem Micewskim dołączył Gebhardt. Micewski mu brutalnie powiedział: „Jesteś w takim stanie, że nie bardzo możemy rozmawiać, może jutro. Chociaż ja niedługo wracam do Wenecji”. Ale Micewski chyba też nie bardzo lubił Sieniewicza i to, że ze Staszkiem nie mógł się dogadać, nie wpływało na jego zbliżenie z Sieniewiczem.

W maju 1965 roku na konferencji w Rzymie podpisano deklarację o współpracy między naszą grupą Popiela i chadekami londyńskimi54. Ja to wszystko przygotowywałem od strony Kuśnierza. Najbardziej trzeba było do tego przekonać Jóźwiaka, który finansował działalność chadeków londyńskich. Był szalenie negatywnie nastawiony do Sieniewicza. Kiedy zaraz po wojnie dzielono majątek rządu emigracyjnego, Stronnictwo Pracy dostało czterdzieści tysięcy funtów, a ponieważ już wówczas były dwie grupy: zwolenników i przeciwników linii Popiela, każda dostała po połowie. Pieniądze przeznaczone dla ekipy Popiela dostał Sieniewicz i Kuśnierz z Jóźwiakiem utrzymywali, że je sprzeniewierzył. Sieniewicz bronił się, mówiąc, że pieniądze zostały wysłane do Polski, do członków SP, ale nie miał na to żadnych dowodów ani pokwitowań. Sprawę rzekomych malwersacji Sieniewicza rozdmuchiwało UB, a potem podtrzymywało SB, które w ten sposób chciało go skompromitować. Konflikt trwał do czasu, kiedy pierwszy raz na Zachód przyjechał Jan Hoppe. Zorganizowaliśmy zjazd, on oświadczył, że pieniądze przeszły przez jego ręce, zostały podzielone między ludzi z SP. To otworzyło drogę do porozumienia emigracyjnych grup chadeckich. Niestety Kuśnierz wkrótce umarł i po stronie londyńskiej zabrakło przywódcy, który byłby zdolny doprowadzić rzecz do końca.

1 Zjednoczenie Chrześcijańsko-Społecznych Organizacji Młodzieżowych nie było organizacyjnie związane z SP.

2 Józef Haller (1873–1960), generał, polityk. Dowódca II Brygady Legionów, 2. Korpusu Polskiego na Ukrainie oraz utworzonej we Francji Błękitnej Armii. 1920–1927 poseł. Współorganizator Frontu Morges (1936) oraz SP (1937, prezes Rady Naczelnej). Od 1939 r. we Francji, od 1940 r. w Wielkiej Brytanii; 1940–1943 kierownik Urzędu Oświaty i Spraw Szkolnych. 1944–1945 przeciwnik linii politycznej Popiela. Przewodniczący Komitetu Zagranicznego SP, następnie Rady Naczelnej. 1952–1954 członek Rady Politycznej, 1954–1957 TRJN.

3 Bronisław Kuśnierz (1882–1996), prawnik, działacz polityczny. W czasie pierwszej wojny światowej w armii austriackiej. 1928–1930 poseł. Od 1937 r. członek władz SP. 1940–1942 żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, następnie w Wielkiej Brytanii. Minister sprawiedliwości w rządach Tomasza Arciszewskiego i Tadeusza Komorowskiego. Od 1945 r. prezes Komitetu Zagranicznego SP, od 1952 r. Zarządu Głównego, od 1959 r. przewodniczący Rady Naczelnej; w 1965 r. jego grupa połączyła się z SP Popiela. 1954–1962 członek TRJN, od 1963 r. Federacji Ruchów Demokratycznych.

4 Polski Narodowy Komitet Demokratyczny – struktura konkurencyjna wobec rządu RP na uchodźstwie, utworzona w 1950 r. w Stanach Zjednoczonych przez stronnictwa akceptujące postanowienia jałtańskie i odrzucające emigracyjny legalizm: PSL, grupę SP Popiela i SD. Po 1956 r. na skutek rozbieżności między Mikołajczykiem i Popielem w ocenie sytuacji w Polsce praktycznie zaprzestał działalności.

5 Kongres SP, podczas którego wybrano władze stronnictwa, odbył się w lipcu 1945 r.

6 Pismo SP wydawane w latach 1952–1961 oraz 1981–1984.

7 Seweryn Eustachiewicz (1910–1963), prawnik, działacz polityczny. Członek SKMA „Odrodzenie”. 1937–1939 pracownik MSZ. W czasie wojny działacz Unii, współpracownik Wydziału Bezpieczeństwa Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu na Kraj. 1943–1945 przebywał w obozach koncentracyjnych. 1946–1947 przedstawiciel rządu RP na uchodźstwie w American Polish War Relief przy UNRRA w Monachium. 1947–1953 mieszkał w Argentynie. 1953–1961 delegat UCDEC we Francji, członek polskiej delegacji w ACEN. 1958–1961 redaktor „Odnowy”.

8 Eustachiewicz przebywał w Polsce od 23 II do 2 III 1956 r.

9 Andrzej Micewski (1926–2004), publicysta, polityk. W czasie wojny w AK. 1947–1956 związany z Bolesławem Piaseckim oraz pismem „Dziś i Jutro”, członek Stowarzyszenia PAX. Od 1957 r. działacz KIK i współpracownik „Więzi”, 1974–1987 związany z „Tygodnikiem Powszechnym”. 1981–1984 członek Prymasowskiej Rady Społecznej. 1986–1988 redaktor miesięcznika „Znaki Czasu”.

10 Ryszard Reiff (1923–2007), prawnik, publicysta, polityk. W czasie wojny członek kierowanej przez Bolesława Piaseckiego Konfederacji Narodu, następnie AK. 1944–1946 więziony w ZSRS. Od 1946 r. związany z pismem „Dziś i Jutro”, 1950–1953 redaktor „Słowa Powszechnego”. Od 1976 r. wiceprzewodniczący, 1979–1982 przewodniczący Zarządu Głównego Stowarzyszenia PAX. 1965–1969 i 1980–1985 poseł na Sejm PRL, 1981–1982 członek Rady Państwa PRL. W 1989 r. uczestnik obrad okrągłego stołu po stronie solidarnościowo-opozycyjnej. 1989–1991 senator.

11 Edward Bobrowski (ur. 1928), dziennikarz, działacz chadecki. Od lat pięćdziesiątych pracownik Polskiej Sekcji Radia Francuskiego „Le Temps de Paris”, korespondent „Le Figaro”. Od 1950 r. sekretarz sekcji młodzieżowej UCDEC, od 1953 r. sekretarz generalny Międzynarodowej Unii Młodych Chrześcijańskich Demokratów (IUYCD), powołanej po przekształceniu sekcji młodzieżowej NEI. Po 1956 r. i przyjęciu obywatelstwa francuskiego wycofał się z działalności politycznej.

12 Konferencja odbyła się 8 października. Popiel zadeklarował, że w przypadku odejścia władz PRL od systemu monopartyjnego możliwe jest poszukiwanie przez SP szans odbudowy partii w kraju i udział w wolnych wyborach.

13 Stanisław Wójcik (1901–1989), adwokat, działacz polityczny. Członek ZMW „Wici” oraz PSL „Piast”, następnie SL, 1933–1939 członek władz. 1943–1944 więziony przez Niemców. Od 1944 r. członek władz SL, następnie PSL. Od 1948 r. na emigracji. 1948–1955 członek NKW PSL. W 1955 r. jeden z przywódców grupy rozłamowej w PSL, następnie od 1961 r. działacz PSL „brukselskiego”. Członek polskiej delegacji w ACEN.

14 Jan Hoppe (1902–1969), działacz polityczny i społeczny. W 1930 r. współtwórca grupy „Jutra Pracy”. 1935–1938 poseł. 1937–1938 działacz Obozu Zjednoczenia Narodowego, następnie SP. Po wybuchu wojny w konspiracji, od 1940 r. wiceprezes Unii, od 1943 r. wiceprezes SP. Uczestnik powstania warszawskiego. W 1945 r. aresztowany, więziony w ZSRS, w 1947 r. wrócił do Warszawy. W 1949 r. ponownie aresztowany, skazany na karę dożywotniego więzienia, w 1956 r. zwolniony. 1962–1966 wyjeżdżał z powodów zdrowotnych do Włoch, co umożliwiło mu kontakty z działaczami SP na emigracji.

15 Adam Bitoński (1912–2000), prawnik, polityk. Od 1938 r. oficer Oddziału II Sztabu Głównego WP. 1939–1940 w Armii Polskiej we Francji, od 1941 r. we francuskim ruchu oporu. Więziony przez Niemców 1940–1941 i 1942–1943. 1944–1945 żołnierz PSZ, 1945–1948 pracownik Polskiej Wojskowej Misji Likwidacyjnej we Francji. Od 1949 r. działacz PSL na emigracji, od 1955 r. członek władz. W 1960 r. wykluczony z PSL. W 1963 r. aresztowany we Francji pod zarzutem szpiegostwa, skazany, rok później ułaskawiony i wydalony do PRL. 1965–1976 pracownik MSW. Od 1948 r. agent wywiadu warszawskiego (ps. „Robert”, „Beatrice”, „Carmen”). Jego żona Stanisława Bitońska była Polką, także pracowała dla wywiadu warszawskiego.

16 Direction de la Surveillance du Territoire (Dyrekcja Nadzoru Terytorium).

17 Andrzej Wyssogota-Zakrzewski (1903–1976), współtwórca konspiracyjnej organizacji polsko-francuskiej działającej w latach 1940–1944 w okolicach Marsylii.

18 Mouvement Républicain Populaire (Republikański Ruch Ludowy), francuska partia chrześcijańsko-demokratyczna założona w 1944 r., rozwiązana w 1967 r. Jej liderami byli m.in. Georges Bidault i Paul Coste-Floret (brat Alfreda).

19 Alfred Coste-Floret (1911–1990), działacz francuskiej chadecji, 1955–1960 sekretarz generalny NEI.

20 Alain Poher (1909–1996), działacz MRP, 1968–1992 przewodniczący Senatu Republiki Francuskiej, 1969 i 1974 tymczasowy prezydent Francji. 1966–1969 przewodniczący Parlamentu Europejskiego.

21 Eustachiewicz był przesłuchiwany w połowie lutego. Zmarł 20 II 1963 r.

22 Franciszek Gałązka (ur. 1920), działacz polonijny i związkowy. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. i kampanii francuskiej 1940 r. 1948–1951 współzałożyciel i działacz Sekcji Polskiej Chrześcijańskich Związków Zawodowych w Belgii. 1956–1967 sekretarz generalny i prezes Chrześcijańskiego Zjednoczenia Wolnych Polaków w Belgii. Działacz SP. W 1948 r. pierwszy przewodniczący komisji młodzieżowej przy NEI. 1975–1990 członek prezydium Chrześcijańsko-Demokratycznego Stronnictwa Pracy na Uchodźstwie.

23 Jan Kułakowski (1930–2011), prawnik, polityk. Uczestnik powstania warszawskiego. Od 1946 r. w Belgii. 1953–1955 prezes ZCSOM. Od 1954 r. działacz Międzynarodowej Konfederacji Chrześcijańskich Związków Zawodowych (International Federation of Christian Trade Union), 1962–1974 sekretarz generalny europejskiej organizacji Światowej Konfederacji Pracy (World Confederation of Labour), 1974–1976 sekretarz generalny Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych, 1976–1989 sekretarz generalny WCL. 1990–1996 pełnomocnik Przedstawicielstwa RP przy Wspólnotach Europejskich w Brukseli, następnie pełnomocnik rządu ds. negocjacji o członkostwo RP w Unii Europejskiej. 2004–2009 poseł do Parlamentu Europejskiego.

24 Bolesław Lachowski (1927–2005), członek SP na emigracji, działacz chrześcijańskich związków zawodowych w Belgii.

25 Maciej Dzierżykraj-Morawski (ur. 1929), dziennikarz, publicysta, działacz emigracyjny. Od 1946 r. we Francji. 1955–1965 prezes ZCSOM. Członek redakcji „Le Nouvel Horizon”, współpracownik „Journal des Finances”. Od 1955 r. współpracował z RWE jako freelancer, 1965–1992 korespondent RWE.

26 Bolesław Świderski (1912–1969), dziennikarz, księgarz, wydawca. Działacz OWP i ONR, więzień Berezy Kartuskiej, członek redakcji „Prosto z Mostu”. Uczestnik kampanii wrześniowej. 1940–1945 w niemieckich obozach koncentracyjnych. Od 1946 r. w Wielkiej Brytanii. 1947–1948 dyrektor Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „Veritas”. Od 1949 r. właściciel firmy księgarskiej Polish Book House, 1954–1964 kierownik kiosku księgarskiego w Domu Kombatanta SPK, 1955–1964 właściciel wydawnictwa „B. Świderski”. Od 1958 r. utrzymywał kontakty z wywiadem PRL. W 1962 r. twórca, do 1969 r. redaktor pisma „Kronika”, subsydiowanego przez władze warszawskie.

27 Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny w Londynie został założony w 1964 r., od 1974 r. mieścił się przy 238-246 King Street, w budynku ufundowanym przez Polaków mieszkających w Wielkiej Brytanii. W POSK mają swoje siedziby liczne polskie instytucje społeczne, kulturalne i naukowe, m.in. Biblioteka Polska, Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii, Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie, Polski Uniwersytet na Obczyźnie.

28 Ryszard Zakrzewski (1913–1994), działacz polityczny i społeczny, dziennikarz. W czasie wojny w konspiracji, uczestnik partyzantki Josipa Broz-Tity. Od 1945 r. w PSZ we Włoszech, następnie na emigracji w Wielkiej Brytanii. Działacz SPK, 1964–1989 kierownik księgarni SPK w Londynie. 1954–1958 członek TRJN. Członek władz emigracyjnej PPS. 1962–1971 redaktor naczelny „Robotnika”, od 1994 r. „Orła Białego”. 1988–1991 członek Rady Narodowej RP, 1989–1990 minister spraw krajowych.

29 Stefan Soboniewski (1906–1998), prawnik, działacz polityczny. W II RP urzędnik państwowy. W czasie wojny w PSZ, od 1946 r. w Anglii. Współzałożyciel i członek władz SPK. 1959–1971 prezes SPK w Wielkiej Brytanii; w 1953 r. i 1960–1971 wiceprezes, 1971–1984 prezes ZG, 1984–1993 przewodniczący Rady Głównej Federacji Światowej SPK. 1962–1972 członek RJN. 1988–1991 i 1995–1997 prezes PFK.

30 Bolesław Piasecki (1915–1979), publicysta, działacz polityczny. Współzałożyciel ONR, przywódca Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”. Więzień Berezy Kartuskiej. W 1939 r. uczestnik kampanii wrześniowej. W 1940 r. współzałożyciel konspiracyjnej Konfederacji Narodu, po scaleniu członek AK. 1944–1945 aresztowany. W 1945 r. współzałożyciel pisma „Dziś i Jutro”, twórca i przewodniczący zarządu (1947–1979) Stowarzyszenia PAX. Od 1965 r. poseł na Sejm PRL, 1971–1979 członek Rady Państwa PRL.

31 Józef Żywina (1917–1989), poeta, publicysta, polityk. Uczestnik kampanii wrześniowej. 1939–1941 na zesłaniu w ZSRS. Od 1941 r. w armii Andersa. Od 1946 r. w Anglii. Działacz SP, 1954–1962 członek RJN, następnie Federacji Ruchów Demokratycznych. 1961–1964 redaktor „Akcentów”. Od drugiej połowy lat pięćdziesiątych wywiad PRL traktował go jako swojego agenta.

32 Roj Miedwiediew (ur. 1925), historyk, publicysta. 1956–1969 członek KPZR; 1961–1971 wykładowca w Akademii Nauk Pedagogicznych ZSRS. 1964–1971 wydawca samizdatu; w 1975 r. wraz z Raisą Lert założyciel niezależnego czasopisma „XX Wiek”, pod ich redakcją wyszło 10 numerów (dwa zostały przedrukowane w Londynie, gdzie mieszkał jego brat Żores). Za granicą publikował prace dotyczące historii politycznej ZSRS. W 1989 r. powrócił do działalności politycznej w Rosji.

Żores Miedwiediew (ur. 1925), biolog, publicysta. Po opublikowaniu w Stanach Zjednoczonych jego pracy The Rise and Fall of T.D. Lysenko (New York 1969), krytycznej wobec teorii genetycznych Trofima Łysenki, w 1970 r. zamknięty w szpitalu psychiatrycznym w ZSRS. Po licznych protestach naukowców zwolniony. Swoje doświadczenia opisał w książce opublikowanej wspólnie z bratem Rojem: A Question of Madness (London – New York 1971). Od 1973 r. na emigracji w Wielkiej Brytanii.

33 Dwadcatyj wiek. Obszczestwienno-politiczeskij i litieraturnyj almanach, izbrannyje matieriały iz samizdatnogo żurnała „XX-j Wiek”, t. 1–2, T.C.D. Publications, London 1976–1977.

34 Chodzi o obszar administracyjny obejmujący Londyn i przedmieścia.

35 Stanisław Gebhardt sprostował te informacje: wsparcie – dodatkowe porcje chleba – otrzymywał od Cyrankiewicza, a nie Rusinka.

36 Janusz Zabłocki (1926–2014), prawnik, działacz polityczny i społeczny, publicysta. W czasie wojny w Szarych Szeregach, od 1944 r. w AK. 1947–1955 redaktor „Słowa Powszechnego”, związany ze środowiskiem pisma „Dziś i Jutro”, członek Stowarzyszenia PAX. Od 1956 r. związany ze „Znakiem” i „Więzią”. W 1967 r. twórca Ośrodka Dokumentacji i Studiów Społecznych, redaktor naczelny pisma „Chrześcijanin w Świecie”. W 1981 r. twórca i prezes Polskiego Związku Katolicko-Społecznego. 1965–1985 poseł na Sejm PRL. 1977–1983 członek Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu FJN. W 1989 r. współzałożyciel reaktywowanego w kraju SP, do 1990 r. jego wiceprezes.

37 Ryszard Bender (1932–2016), historyk, działacz polityczny, publicysta. 1955–2004 wykładowca na KUL, 1970–1975 prodziekan i 1981–1987 dziekan Wydziału Nauk Humanistycznych. Współzałożyciel Związku Młodych Demokratów (1956–1958). Członek władz Ośrodka Dokumentacji i Studiów Społecznych, od 1976 r. wiceprezes KIK w Lublinie, od 1983 prezes. 1981–1983 wiceprezes Polskiego Związku Katolicko-Społecznego. 1976–1980 i 1985–1989 poseł na Sejm PRL. 1991–1993 senator RP.

38 Jerzy Turowicz (1912–1999), publicysta, dziennikarz, działacz katolicki. Działacz Akademickiej Sodalicji Mariańskiej i Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”. W czasie wojny współpracownik konspiracyjnej Unii. Od 1945 r. współredaktor (z ks. Janem Piwowarczykiem), następnie redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego”. Od 1959 r. prezes Społecznego Instytutu Wydawniczego Znak. W 1964 r. podpisał List 34. W 1988 r. członek Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność”. Uczestnik obrad plenarnych okrągłego stołu.

39 Juliusz Eska (1927–1997), działacz katolicki, publicysta. Uczestnik powstania warszawskiego. 1952–1955 redaktor w Instytucie Wydawniczym PAX. Współzałożyciel i członek zarządu KIK w Warszawie. Od 1958 r. zastępca redaktora naczelnego „Więzi”.

40 Feliks Sawicki (1928–1979), epidemiolog, twórca polskiej statystyki medycznej. Współzałożyciel, członek zarządu i skarbnik warszawskiego KIK, inicjator i kierownik Sekcji Kultury.

41 Konstanty Łubieński (1910–1977), ekonomista, działacz polityczny, publicysta. W czasie wojny żołnierz ZWZ-AK. 1944–1945 więziony przez władze sowieckie. Działacz Stowarzyszenia PAX, a następnie KIK w Warszawie, 1969–1972 prezes. Od 1976 r. prezes Polskiego Klubu Inteligencji Katolickiej.Od 1952 r. poseł na Sejm PRL, 1976–1977 przewodniczący Koła Poselskiego Znak, członek Rady Państwa. Przewodniczący Rady Naczelnej Towarzystwa Przyjaciół KUL.

42 W 1976 r. podczas głosowania w sejmie Stanisław Stomma jako jedyny poseł nie poparł zmian w Konstytucji PRL – wstrzymał się od głosu.

43 Stefan Kisielewski (1911–1991), publicysta, pisarz, krytyk muzyczny, kompozytor. Przed 1939 r. publikował m.in. w „Buncie Młodych”, „Polityce”, „Zet”. Uczestnik powstania warszawskiego. 1945–1948 redaktor naczelny „Ruchu Muzycznego”. 1945–1989 związany z „Tygodnikiem Powszechnym”. 1957–1965 poseł na sejm, członek koła Znak. Sygnatariusz Listu 34. Jeden z najbardziej zdecydowanych krytyków polityki kulturalnej władz PRL. Objęty zakazem druku, publikował w Instytucie Literackim pod pseudonimem Tomasz Staliński.

44 Władysław Bartoszewski (1922–2015), działacz polityczny i społeczny, publicysta. 1940–1941 w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau. Po odzyskaniu wolności w ZWZ-AK. Pracownik Biura Informacji i Propagandy KG AK, od 1942 r. w Radzie Pomocy Żydom „Żegota”. Uczestnik powstania warszawskiego. W 1946 r. członek PSL; 1946–1948 i 1949–1954 więziony przez władze komunistyczne. Od 1957 r. redaktor „Stolicy”, współpracownik „Tygodnika Powszechnego” (od 1982 r. członek redakcji). Od 1963 r. potajemny współpracownik RWE. 1973–1985 wykładowca KUL. Współzałożyciel (1978) i wykładowca Towarzystwa Kursów Naukowych. Po wprowadzeniu stanu wojennego internowany. 1990–1995 ambasador RP w Austrii; w 1995 r. oraz 2000–2001 minister spraw zagranicznych, 1997–2001 senator RP.

45 Stefan Glaser (1895–1984), prawnik, adwokat. W II RP profesor KUL i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W 1930 r. inicjator i sygnatariusz tzw. protestu brzeskiego. W czasie wojny przedstawiciel rządu RP w Komisji Narodów Zjednoczonych ds. Zbrodni Wojennych. 1941–1945 poseł przy emigracyjnym rządzie belgijskim (zwolniony po tym, jak nawiązał kontakt z przedstawicielami władz komunistycznych w Polsce i podjął próbę objęcia stanowiska ambasadora reprezentującego TRJN). Od 1944 r. w Belgii; wykładowca na tamtejszych uniwersytetach. Jeden z pomysłodawców Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości, przyjętej przez ONZ w 1968 r. Członek założyciel PTNO.

46 S. Glaser, Urywki wspomnień, Odnowa, Londyn 1974.

47 Nouvelle Equipe Internationale (Nowe Ekipy Międzynarodowe) – organizacja powołana w 1946 r. jako platforma działalności chrześcijańskich demokratów w Europie. W jej pracach uczestniczyli również przedstawiciele partii chadeckich na uchodźstwie.

48 Stanisław August Morawski (ur. 1922), ekonomista, działacz społeczny. Od 1957 r. we Włoszech. W 1962 r. współzałożyciel Centro per gli Studi e le Relazioni Internazionali (Ośrodek Studiów i Stosunków Międzynarodowych), w 1971 r. Centro Incontri e Studi Europei (Ośrodek Studiów i Spotkań Europejskich). Działacz Międzynarodówki Demokratyczno-Chrześcijańskiej. Współzałożyciel i członek władz m.in. Ogniska Polskiego, Związku Polaków we Włoszech. Od 1968 r. członek zarządu, od 1979 r. prezes Fundacji Rzymskiej im. Margrabiny J.S. Umiastowskiej.

49 Centro Esperienze Internazionali – używana wymiennie, nieformalna nazwa Centro per gli Studi e le Relazioni Internazionali. Ośrodek miał służyć wymianie doświadczeń politycznych, społecznych, gospodarczych oraz kulturalnych między krajami Europy Zachodniej i Środkowo-Wschodniej, Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji. Organizował i finansował staże zagraniczne i stypendia dla naukowców, twórców i działaczy społecznych, w dużej części z Polski.

50 Właśc.: Kryzys w Kościele, „Tygodnik Powszechny” 1969, nr 1.

51 Wacław Auleytner (ur. 1919), działacz katolicki. Uczestnik powstania warszawskiego. 1952–1956 członek Stowarzyszenia PAX. Od 1956 r. działacz i wieloletni sekretarz generalny KIK w Warszawie. 1972–1985 poseł na Sejm PRL. Członek zarządu Forum Europejskiego Laikatu. W 2013 r. złożył oświadczenie, w którym przyznał się do współpracy ze służbami specjalnymi PRL w latach 1949–1984.

52 Zob. P. Adamowicz, A. Kaczyński, „Historyk”, „Rzeczpospolita”, 12 VIII 2006; cykl artykułów A. Friszke w „Tygodniku Powszechnym” 2006, nr 35–39.

53 Zob. J. Kulczycki, Andrzej Micewski, przyjaciel, którego nie znałem, „Zeszyty Historyczne” 2006, nr 158, s. 240–244.

54 Z grupą Bronisława Kuśnierza.

6. Wydawnictwo Odnowa

Na spotkania z Sieniewiczem i Eustachiewiczem jeździłem do Paryża na pewno już w 1962 i rok później. Pracowałem wtedy w Radzie Wielkiego Londynu (The Greater London Council), ale jeszcze na pierwszym szczeblu urzędniczej hierarchii. Dopiero w 1964 chyba roku, kiedy awansowałem, było mi trochę łatwiej – z awansem przyszedł dłuższy urlop i mogłem wyskoczyć na sobotę, niedzielę i poniedziałek czy urwać jeden dzień pracy.

Sieniewicz miał swoje paryskie biuro przy rue de Grenelle. Panowały tam o wiele lepsze warunki niż w jego poprzednim lokalu: była łazienka. Wcześniej, przy rue du Pont de Lodi, miał tylko umywalkę, w której można się było rano ogolić i umyć. Klozet znajdował się na szóstym piętrze. Spartańskie warunki. Raz chyba tylko tam spałem. Sieniewicz był już wtedy w Rzymie – jeżeli nie dwiema, to jedną nogą na pewno. Już wcześniej tam jeździł, szukał mieszkania dla Popiela i dla siebie.

Moje stosunki z Eustachiewiczem pogorszyły się od lata 1961 roku, chociaż nigdy nie doszło do zasadniczego konfliktu. Po prostu nabrałem do niego dystansu. Uważałem, że czasami trudno na nim polegać. Ostatnie numery „Odnowy” i toczone wokół nich spory kosztowały mnie wiele nerwów. Eustachiewicz miał do mnie pretensje, dzwonił, że drukarz zrobił coś nie tak, że za późno, że gdy on posyła, to musi być wydrukowane od razu… Był człowiekiem bardzo oderwanym od realiów życia, a teraz myślę, że też mocno podenerwowanym. Wtedy sobie z tego nie zdawałem sprawy.

Wydaje mi się, że decyzja Amerykanów o zaprzestaniu finansowego wspierania „Odnowy” zapadła w Nowym Jorku. W Londynie znajdowało się biuro przedstawicielstwa Komitetu Wolnej Europy, którego szefami byli Mucio Delgado i John F. Leich1. Leich formalnie był zastępcą, ale myślę, że odgrywał bardzo dużą rolę, był numerem jeden. Żyłem z nim bardzo dobrze, choć pozostawałem na uboczu, nie utrzymywałem takich zażyłych stosunków jak na przykład Staszek Gebhardt. W Paryżu referentką KWE była krewna Allena Dullesa2, Connie. Przyjemna babka, biegle mówiła po francusku i wydaje mi się, że bardzo sobie ceniła pobyt w Paryżu.

W tym samym mniej więcej czasie, po przyjeździe z Paryża do Rzymu, Karol Popiel zaczął pisać wspomnienia z okresu polskiego. Drukował w „Odnowie” pod pseudonimem, zdaje się, Stanisław Brzeziński3. To był trzon późniejszej książki Od Brześcia do „Polonii”. Okazało się jednak, że Giedroyc odmówił wydania wspomnień, zaproponowanych mu przez autora do druku. Pojechałem do Maisons-Laffitte, aby potwierdzić tę wiadomość u źródła. Giedroyc mi wtedy powiedział: „Wie pan, jakoś mi się wydawało nieciekawe”. Ja natomiast uznałem to, może niesłusznie, za decyzję polityczną, bo należeli do różnych obozów politycznych. I zacząłem namawiać moich kolegów partyjnych, żeby stworzyć własne wydawnictwo. Ale każdy mówił: „Kto to będzie robił?”. Więc powiedziałem: „Skoro takie macie podejście, to ja to zrobię”.

W roku 1963 zarejestrowaliśmy firmę. Wydawnictwo było pomyślane jako oficyna na potrzeby Stronnictwa Pracy. Chcieliśmy publikować książki zgodne z naszą linią polityczną, z naszym światopoglądem i punktem widzenia. Ale nie miała to być w żadnym wypadku partyjna propaganda. Próbowaliśmy wykuwać polską myśl chadecką, gdyż to, co powstało w Polsce przed wojną, było już nieaktualne. W tym czasie na kontynencie ścierały się dwa światopoglądy: chadecki i socjalistyczny. Komuniści liczyli się tylko we Włoszech i Francji. Myśl chadecka w każdym kraju znaczyła coś innego, wspólne były w zasadzie jedynie korzenie chrześcijańskie.

W wydawnictwie nie mieliśmy redakcji. Każdy mógł złożyć propozycję publikacji, a ja ustalałem, co jesteśmy w stanie wydać, czemu podołamy finansowo. Jedyny warunek, który postawiłem kolegom, był taki, że skoro ja będę odpowiedzialny za wydawnictwo, wszystko musi być zgodne z prawem brytyjskim. Założyliśmy spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością według prawa angielskiego, bo bałem się bardzo kłopotów prawnych. Gdybyśmy poszli na wydawanie wspomnień czy czegoś takiego, byłoby ryzyko zniesławienia – w angielskim tego słowa znaczeniu: libel4. Za to surowo karani są wszyscy biorący udział w procesie wydawniczym. Wobec tego do spraw wydawniczych zawsze podchodziłem z rozwagą i uważałem, że jedynym sensownym sposobem jest spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Więc założyłem Odnova Limited.

W firmie było sto pięćdziesiąt udziałów. Siedem osób: Karol Popiel, Konrad Sieniewicz, Stanisław Gebhardt, Seweryn Eustachiewicz, Zbigniew Ossowski, Józef Wiśniewski i ja miało po dwadzieścia udziałów. Janusz Śleszyński objął dziesięć udziałów, bo specjalnie nie był tym zainteresowany, bardziej był zajęty Ameryką Południową. Sieniewicz w ostatnim momencie podsunął mi Ossowskiego i Zosię Grzelakową, ale powiedziałem mu, że obydwojga nie dam rady uwzględnić, bo papiery o rejestrację firmy już poszły i została podana liczba udziałów. Kapitał założycielski Odnowy stanowiły nasze prywatne pieniądze, 150 funtów, zatem niedużo, nawet jak na tamte czasy. Ponieważ wtedy prawo angielskie było dosyć restrykcyjne, umówiliśmy się, że jeżeli ktoś rezygnował, odchodził albo zmarł, udziały przechodzą na mnie – dlatego że wygodniej było działać w Anglii, gdy się tutaj miało większość udziałów. Bo tylko Józek Wiśniewski i ja byliśmy z Wielkiej Brytanii, a zależało mi, żeby co najmniej sto udziałów pozostało w Anglii. Ponieważ wtedy jeszcze prowadzono kontrole, cały czas myślałem, żeby się nie narazić na ekonomiczne – nie polityczne – kary. Przede wszystkim trudno było przekazywać pieniądze za granicę i odwrotnie. Udziały w spółce nie były naszą osobistą własnością, należały do stronnictwa.

W zasadzie miałem wolną rękę w doborze zarządu firmy. Członków zarządu było siedmiu. Zdecydowałem, by z grupy najbardziej zaangażowanych działaczy SP poprosić do udziału Sieniewicza, Popiela, Eustachiewicza i Gebhardta. Z Anglii dołączył Józek Wiśniewski – żebyśmy mieli znaczącą liczbę akcji w Anglii i przynajmniej dwóch członków zarządu. Z Ameryki był Ossowski. Śleszyński był tylko udziałowcem, a nie członkiem zarządu.

Spotkałem się kilka razy z Eustachiewiczem. Żalił się, że wszystko idzie w złym kierunku. Książki go nie interesowały, uważał, że trzeba podtrzymywać wydawanie pisma. Mówiłem: „Zakładamy wydawnictwo, pismo się skończyło”. On nie bardzo rozumiał, dlaczego myśmy nie walczyli o „Odnowę”. Ale walczyć o „Odnowę” było trudno, kiedyśmy stracili pieniądze na jej wydawanie… Wcześniej pieniądze pochodziły tylko z jednego źródła, z Komitetu Wolnej Europy. Eustachiewicz mi mówi: „Trzeba walczyć”. Odpowiadam: „Widocznie pan Sieniewicz uznał, że szkoda zachodu, bo decyzja zapadła i koniec”. I Eustachiewicz z każdym spotkaniem robił się coraz bardziej antyamerykański. Próbowałem go przekonać, że książki wymagają mniej pieniędzy, mogą zaś być bardziej efektywne. Nasze rozmowy później stały się trudne.

Raz mnie zaprosił do siebie do domu, na peryferiach Paryża. To chyba było moje ostatnie z nim spotkanie. Mówił, że to wszystko nie ma sensu, dzieje się pod dyktando amerykańskie. Odpowiedziałem: „Jestem bardzo daleki od tego, żeby mi Amerykanie dyktowali, co mam robić, nie mam z nimi żadnego styku, a oni nie mają platformy, z której mogą dyktować”. On jednak ciągle wracał do wydawania pisma. A mnie chodziło o to, by nie zaogniać sprawy, bałem się, że on zrezygnuje. Już wypełniłem wszystkie dokumenty rejestracyjne spółki dla Anglików, nie wymagały one na tym etapie podpisu, i bardzo chciałem, żeby on przejęcie tych dwudziestu akcji potwierdził. Nie musiał za nie płacić, miałem pieniądze.

Tak, to była „operacja Eustachiewicz”, jak ją nazywałem, ale do tego inaczej podchodziłem niż moi koledzy, bo oni – przypuszczam – bardziej zorientowani byli w historii Bitońskiego. Któryś z nich mnie zapytał, czy znam Bitońskiego, powiedziałem, że nie. Nigdy go nie widziałem. Przestrzegali mnie – nie pamiętam, czy Sieniewicz, czy Gebhardt – że Bitoński to nie jest człowiek, z którym należy szczerze rozmawiać.

Eustachiewicz umarł przed wyjściem naszej pierwszej książki: Brzezińskiego Jedność czy konflikty (1964). Nie spodziewałem się, że jako pierwszy odejdzie i tak szybko przejmę jego udziały. Jego śmierć bardzo mnie poruszyła. Jeździłem później do Paryża, robiliśmy Fanfaniego5, chyba cztery pierwsze książki drukowaliśmy u polskich pallotynów pod Paryżem6. Już Eustachiewicz nie żył. W jego sprawie pozostałem na uboczu. Nawet czułem się głupio, że Eustachiewiczowa została samotna, nie bardzo chciała, żeby ją odwiedzać w domu, więc już jej nie widywałem, ale chyba miała do nas pretensje.

Jednym z pierwszych, który odszedł z wydawnictwa, był Józek Wiśniewski, chyba z nas wszystkich najmłodszy albo mój rówieśnik. Niestety zmarł na raka w kilka lat po Eustachiewiczu. Po jego śmierci wszystkie akcje przeszły na mnie.

Wcześniej Józek odegrał znaczącą rolę – był pierwszym polskim kandydatem do parlamentu brytyjskiego. Zmienił nazwisko na Cherryson. Bardzo dobrze wypadł, chociaż nie wygrał. Startował z ramienia partii liberalnej przeciwko speakerowi, czyli marszałkowi Izby Gmin, nazwiskiem King, jeśli dobrze pamiętam. To był bardzo znany polityk. Poza tym była tradycja, że speaker jest unposed, to znaczy przeciwko niemu nikt nie kandyduje. Po raz pierwszy wówczas konserwatyści zdecydowali się startować przeciwko niemu, a wtedy liberałowie skoczyli jako następni.

W związku z tą sprawą pamiętam jedyny zgrzyt, do jakiego doszło między mną a późniejszym prezydentem Raczyńskim, wówczas członkiem Rady Trzech, byłym polskim ambasadorem w Wielkiej Brytanii, wysoko ustosunkowanym u Anglików. Józek Wiśniewski dzwoni w pewnym momencie do mnie: „Znasz ambasadora Raczyńskiego? Rozpętał przeciwko mnie całą akcję wśród liberałów angielskich”. – „Znam, chętnie do niego pójdę, dowiem się, o co chodzi”. Zadzwoniłem do ambasadora, zamówiłem z nim rozmowę i okazało się, że on ma pretensje do Józka, że nie uzgodnił z nim kandydatury. Uważał się za liberała. Mieliśmy twardą rozmowę, ostatecznie oświadczył mi ambasador bardzo sztywno: „W takim razie nie będę robił nic przeciwko tej kandydaturze, ale też i nie zrobię nic na jej rzecz. Umawiamy się, że to czysto angielska inicjatywa, ja się w to nie będę mieszał”. Podziękowałem mu i tak to się skończyło. Józek na to mi mówił: „Dlaczego miałem uzgadniać? Przecież to nie ma z nim nic wspólnego. Co z tego, że on należy do Międzynarodówki Liberalnej? Ja nie będę wchodził do parlamentu jako Polak. Jestem wybrany przez macierzystą organizację w Southampton i nie mam powodu z nim tego uzgadniać”. Józek bardzo dobrze wypadł, był przed konserwatystami, na drugim miejscu, co było wtedy dużą sensacją. Niedługo potem zmarł. Już chyba ani razu nie kandydował7.

Kiedy powstawało wydawnictwo Odnowa, zetknąłem się ze świeżo wydaną w 1960 roku po angielsku książką Zbigniewa Brzezińskiego The Soviet Bloc. Unity and Conflict, jego pracą doktorską na Harvardzie. Namówiłem kolegów, żebyśmy od tego startowali. Napisałem do Harvard University Press. Przez jakiś czas nie miałem odpowiedzi, aż złapał mnie Andrzej Stypułkowski i mówi: „Słuchaj, ja przez Brzezińskiego – bo go znał – zgłosiłem się do wydawnictwa Harvardu i dowiedziałem się, że tam już jest twój list. Jak to? Co ty robisz?”. Był zaniepokojony i niezadowolony, bo sam chciał to publikować w Polonii8. Mówię: „Andrzej, po prostu, założyłem wydawnictwo i chcę to wydać”. „Dobrze, ale jak to będziesz wydawał?” – spytał. – „Jako normalną książkę. Jest doskonała”. Wtedyśmy się dogadali, Andrzej powiedział: „Pomogę ci, bo tłumaczenie będzie bardzo kosztowne. Na tłumaczenie mam pieniądze, jakoś to we dwójkę przepchniemy”.

Miałem z wydaniem pewne perypetie. Pierwsze tłumaczenie książki Brzezińskiego robił znany w Londynie Janusz Jasieńczyk (jego prawdziwe nazwisko było Poray-Biernacki9, Jasieńczyk to pseudonim). Niestety strasznie je sknocił, było zupełnie nie do przyjęcia. A myśmy mu zapłacili. Pojechałem z tym do Rzymu – z poczuciem pierwszej porażki. Tam poznałem Dominika Morawskiego10, który akurat przyjechał z kraju. Dałem mu do przeczytania, potwierdził, że tłumaczenie jest złe, i powiedział: „Wie pan co, tego nie warto poprawiać, ja zrobię nowe”. Zrobił rzeczywiście doskonały przekład.

Pierwszą sprawą polityczną, która przy okazji wypłynęła, było to, czy tłumaczymy „sowiecki”, czy „radziecki”. Myśmy zdecydowali – w jakimś sensie nawet na skutek mego nastawienia – że używamy słowa „radziecki”. Bo książka jest przede wszystkim dla ludzi z kraju, będzie w takim żargonie politycznym, który ludzie w Polsce rozumieją. To się bardzo spodobało Brzezińskiemu, mówił mi, że to była trafna decyzja.

Gdy książka się ukazała w języku polskim, starsi panowie – czyli politycy, przede wszystkim piłsudczycy, a za nimi reszta polityków obozu londyńskiego – byli zainteresowani, chcieli zobaczyć, co Brzeziński napisał. Słowo „radziecki” było dla nich nie do przyjęcia. Powszechnie się mówiło, że Brzeziński nic na temat rosyjski nie może wiedzieć. Bo co: młody student amerykański, w Rosji nigdy nie był, nie przeszedł tych wszystkich okropności łagrów ani zsyłki (jego ojciec był konsulem w Montrealu)… Ale książkę napisał doskonałą. Podziwiałem go, że wszystko zrozumiał i trafnie ocenił. Byłem pełen uznania.

Brzeziński nam poszedł bardzo dobrze. Oczywiście Andrzej Stypułkowski kupił znaczącą ilość, co najmniej tysiąc egzemplarzy z około trzech tysięcy nakładu, na rozdawnictwo do Polski, co nam pomogło w opłaceniu kosztów drugiego tłumaczenia i druku. Startowaliśmy więc z pozycji zerowej. Dużą część wziął Adam Rudzki, który prowadził dział polski w International Literary Centre11. Była to druga firma amerykańska, która finansowała rozdawnictwo książek do Europy Wschodniej. Praca Brzezińskiego to było uderzenie z wysokiego pułapu, należało to kontynuować.

W naszym gronie chadeckim cały czas dyskutowaliśmy o problemie ekonomii w ogóle, nauki ekonomii, historii ekonomii i tak dalej. Wydawało nam się to wszystko jakieś zmaterializowane, anglosaskie. Zależało nam, aby ekonomię przedstawić w innym świetle, jako historię wolnego rynku, napisaną nie przez Anglosasa. Zdecydowaliśmy, że drugą pozycją wydawnictwa będzie Historia doktryn ekonomicznych Amintore Fanfaniego, polityka chadeckiego, premiera Włoch. To też była duża książka. Koledzy szukali na nią pieniędzy w Rzymie, bo już się wtedy przenieśli z Paryża do Rzymu. Bardzo dobre tłumaczenie zrobił w Londynie Antoni Czułowski, który pracował w Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów. Znał doskonale włoski. Wydrukowaliśmy normalny nakład, tysiąc egzemplarzy, ale sprzedawał się powoli, świat zachodni nie był entuzjastą Fanfaniego. Amerykanie także nie akceptowali jego tez, a co za tym idzie – ani Andrzej Stypułkowski, ani International Literary Centre nie kupili tej książki. Myśmy rozdawali ją własnym sumptem i na własny koszt.

Ta druga książka chyba już była drukowana w Paryżu. Przedtem zjawił się w Rzymie Jerzy Braun12, w czasie wojny jeden z przywódców Stronnictwa Pracy. Do Włoch przyjechał z kardynałem Wyszyńskim, przywiózł swoje maszynopisy. Zdecydowałem, a koledzy mnie poparli, że wydamy mu tomik wierszy zatytułowany Moja Matka, a potem jeszcze krótki szkic historyczny o tysiącleciu chrześcijaństwa w Polsce. Poezję wydaliśmy w zawrotnym jak na tamte czasy nakładzie tysiąca egzemplarzy.

Uznano mnie wtedy w gronie przyjaciół za szaleńca, bo Brauna nikt nie chciał wydać. Pytałem jeszcze Bogdana Czaykowskiego, ile jego wierszy się sprzedaje, w jakim nakładzie wychodzą (on już chyba był wtedy w Kanadzie). Sprawdzałem to u Bednarczyków13, mówili, że dwieście, trzysta egzemplarzy… Ja wydałem tysiąc. Ku mojemu zdumieniu na wieczorach autorskich Brauna w Stanach Zjednoczonych rozszedł się cały nakład. W ten sposób książka stała się kasowa. Sądzę, że Braun był jako osoba ciekawostką. A ja też uważałem, że nie wszystko należy rozdać za darmo, trzeba wykorzystywać wszystkie możliwości w czasie jego wieczorów autorskich.

Mój starszy kolega z Junackiej Szkoły Kadetów, Zdzisiek Guzewicz, który zrobił dużą maturę jeszcze w Palestynie, czyli jakieś trzy, cztery szkolne lata wcześniej niż ja, został wyświęcony na księdza pallotyna. I do spółki z księdzem Tadeuszem Tomasińskim14, też pallotynem, założyli pod Paryżem zakonną drukarnię. Pallotyni mieli gimnazjum i chcieli zrobić zawodową szkołę drukarską. Pamiętam ich pierwsze linotypy; Zdzisiek wszystko składał, a ksiądz Tomasiński zajmował się drukiem… Wydrukowałem u nich kilka książek, dwie Brauna i potem jeszcze Fanfaniego. Ale kiedy dobrze im poszło, zaczęli drożeć i myśmy musieli z nich zrezygnować. Powstały możliwości zamówienia druku w Rzymie, w drukarniach watykańskich, które były o wiele tańsze, i tam właśnie wydaliśmy następnych kilkanaście książek.

Początkowo koncepcją naszą było publikowanie przede wszystkim tłumaczeń. W tym nurcie wyszły (1967) książki Roberta Houbena Co to jest polityka? o związkach zawodowych na Zachodzie i Josefa Piepera O sprawiedliwości. Wrócił problem wspomnień Popiela. W 1966 roku wydaliśmy Na mogiłach przyjaciół, a rok później Od Brześcia do „Polonii”, pierwszą w nakładzie około tysiąca, drugą – około trzech tysięcy egzemplarzy.

Jak wspomniałem, Braun przywiózł na Zachód nie tylko swoje wiersze, których mu nie chcieli wydrukować w kraju. Wydaliśmy mu również broszurkę Tysiąclecie chrześcijaństwa w Polsce, chyba w nakładzie trzech tysięcy egzemplarzy, i też się wszystko rozeszło dosyć szybko. Nie wznawiałem tego, bo uważałem, że to są sprawy koniunkturalne. Braunowi powiedziałem, że na pewno będzie pisał dalej, więc wydamy coś innego w przyszłości. Potem była jego broszurka o ekumenizmie i następny tomik wierszy. Obydwa tytuły się rozeszły. Braun sporo na tym zarobił, bo dostawał 33 procent ze sprzedaży, przynajmniej miał z czego żyć. Niestety potem było trudniej, bo popadł w Hoene-Wrońskiego15 i ludzie przestali go kupować. Ale to, co przedtem wydrukowałem, wszystko poszło.

W pewnym momencie zgłosił się do mnie Henryk Skolimowski16, który uciekł z Polski. Może „uciekł” to jest złe słowo; był asystentem profesora Tadeusza Kotarbińskiego i to Kotarbiński kazał mu wyjeżdżać, mówił: „Tutaj pana zlikwidują”. Wszystkich filozofów się wtedy czepiali. Henryk przyjechał do Oksfordu, tam zrobił doktorat i napisał broszurkę Polski marksizm. Pamiętam rozmowę z Giedroyciem. Giedroyc w tym samym czasie wydawał książeczkę Obroty rzeczy Kołakowskiego17; powiedział mi, że wydał osiemset egzemplarzy, a ja Skolimowskiego machnąłem pięć tysięcy. Nie mógł się nadziwić, mówił: „Co pan z tym będzie robił?”. Ale ponieważ to była stosunkowo mała rzecz, niedroga, zdaje się, że kosztowała funta, poszła nadzwyczajnie dobrze. Mam chyba jeszcze dzisiaj jakieś sto egzemplarzy, w tej chwili są w Polsce. Zawsze trzymałem egzemplarze. Nawet gdy książka Brzezińskiego już była wyczerpana, miałem rezerwę paru sztuk – a nuż zdarzy się ktoś, kto powinien to mieć. Zresztą chyba nie było książki, która by się ukazała w Odnowie w nakładzie mniejszym niż tysiąc egzemplarzy.

W pewnym momencie zgłosił się do mnie Józef Garliński18, który się popstrykał z Juliuszem Sakowskim19, szefem wydawnictwa Polskiej Fundacji Kulturalnej20, bo mu nie chciał wznowić Polityków i żołnierzy21. Zapytał, czy ja bym tego nie wydał. Wtedy podjęliśmy już zasadniczą decyzję: jeśli tylko firma wytrzyma finansowo, wypływamy na szersze wody. Elementy polityczne przestały grać pierwszoplanową rolę (polityczne w tym sensie, że początkowo to, co wydawaliśmy, miało mieć wymowę antykomunistyczną – to było niepodważalne, a dopiero na drugi plan zeszły książki chadeckie). Zdecydowaliśmy, że będziemy wydawali książki o różnorodnej tematyce. No i w 1971 roku zrobiliśmy drugie wydanie Garlińskiego. To był przełomowy moment. Książka bardzo dobrze się rozeszła, też chyba trzy tysiące egzemplarzy. Podobnie było dalej. Ze znaczących pozycji przyszedł Garlińskiego Oświęcim walczący (1974); wydrukowaliśmy na początek tylko tysiąc egzemplarzy i już wkrótce trzeba było dodrukowywać. Garliński też doskonale sprzedawał swoje książki na wieczorach autorskich.

Potem przyszła książka Zbigniewa Siemaszki Narodowe Siły Zbrojne (1982), Jana Erdmana Droga do Ostrej Bramy (1984), autorzy nabrali do nas zaufania, a za tym posypały się propozycje. Cieszyłem się z tego, bo książka historyczna była mi zawsze szczególnie bliska.

W odróżnieniu od innych oficyn emigracyjnych nie prowadziliśmy subskrypcji na nasze publikacje. Subsydia były potrzebne wtedy, kiedy robiliśmy naraz kilka książek. Dotacje dostawaliśmy zwykle ze źródeł katolickich. Zawsze z Rzymu przywoziłem pieniądze, które przeważnie dostawałem od Sieniewicza. Między moimi wizytami zbierał je od różnych instytucji charytatywnych. Były to jednak drobiazgi. Oprócz zakupów książek robionych przez Stypułkowskiego i Rudzkiego22 Odnowa nie miała innych sponsorów, którzy na przykład u Giedroycia czasami się zdarzali. Zresztą ja ich specjalnie nie szukałem.

Pierwszy raz sponsoring pojawił się dopiero przy wydawaniu książki Siemaszki w latach osiemdziesiątych. NSZ-etowcy z Kanady przysłali mi chyba tysiąc funtów na książkę. To był twardo wypracowany sponsorship, gdyż zależało im na obniżeniu ceny. Poszliśmy na układ: ja im posłałem kosztorys książki, oni od tego odjęli tysiąc funtów, które mi przysłali, a cenę książki obliczyliśmy według tej sumy, jaka została, a nie według całości. Czyli w zasadzie ich dotacja nie miała dla Odnowy większego finansowego znaczenia. Książka Siemaszki dobrze się rozeszła, zresztą NSZ-etowcy kupowali. Niestety, wydawałem te wszystkie książki trochę za późno, bo klienci emigracyjni byli już u schyłku życia. Ale zdarzali się prywatni dobrzy klienci. Na przykład Tadeusz Kutek23, który miał biuro turystyczne Fregata, kupował od nas kilka egzemplarzy ciekawszych książek. Wiem, że woził je do Polski do dygnitarzy komunistycznych.

To jest kwestia do dyskusji, czy książka emigracyjna była kasowa, czy nie. Niektórzy autorzy się lepiej sprzedawali, inni gorzej. Z różnych powodów. Zależało to od tego, czy ktoś jest bardziej kontrowersyjny, nielubiany (na przykład Nowak w Londynie nie był specjalnie lubiany), energiczny i tak dalej. Zdarzali się autorzy, którzy doskonale sprzedawali swoje książki na wieczorach promocyjnych. Na przykład wspomniany Garliński; mogłem mu oddać cały nakład i wiedziałem, że wszystko sprzeda sam. Myślę, że do lat siedemdziesiątych żyło dostatecznie dużo czytelników emigracyjnych, żeby zapewnić dobrej książce dochodowość. Mieliśmy żelazną zasadę wyceniania książki jako dziesięciokrotnego kosztu druku jednego egzemplarza. To, że były tanie, wynikało z tego, że robiliśmy wysokie nakłady. Nawet jeżeli sprzedaliśmy tylko kilkaset egzemplarzy, dzięki marży łatwo spłacaliśmy koszt drukarski.

Kiedyś, gdy szukaliśmy pieniędzy na jakieś książki katolickie, wykombinowaliśmy z Sieniewiczem list do kardynała Króla24 z Filadelfii. Zależało nam na tym, żeby dostać od niego list popierający naszą akcję wydawniczą, moralne wsparcie, który moglibyśmy wykorzystać jako referencje. Ale musieliśmy widocznie źle list sformułować, bo kardynał zrozumiał go jako prośbę o pieniądze. Przysłał nam czek na dwa tysiące dolarów i prośbę, aby więcej go nie prosić. Oczywiście, czek był cenny, pomógł nam wydać dwa tytuły. Potraktowaliśmy to jednak jako porażkę. Jego list popierający naszą akcję wśród charytatywnych organizacji katolickich znaczyłby o wiele więcej i przyniósł większe korzyści.

Odnowa nigdy nie miała dochodów. Nawet Orbis nam nie przynosił dochodów. Pracowałem jako inżynier i z tego utrzymywałem rodzinę, spłacałem pożyczkę, a pieniądze ze sprzedaży książek wracały do Odnowy. Działalność w wydawnictwie i księgarni traktowaliśmy jako pracę społeczną. Odnowa zaczynała ożywać wieczorem, po moim normalnym dniu pracy w brytyjskiej firmie. Tak jak wielu Polaków w Anglii, przechodziłem wieczorem z pracy zarobkowej do pracy społecznej, a do niej często należało dokładać. W nocy wraz z żoną pakowaliśmy książki Odnowy do wysyłki na cały świat. Tak było do 1972 roku, kiedy kupiliśmy Orbis i dysponowaliśmy już pełnym warsztatem księgarskim.

Nie potrzebowaliśmy większej pomocy z zewnątrz. Przede wszystkim nie dostawaliśmy pensji za swoją pracę. Wszyscy gdzieś zawodowo pracowali. Jeśli chodzi o finanse wydawnictwa, to płaciliśmy za dzieło, w zasadzie tylko za okładkę i pracę redakcyjną; to były jedyne wydatki, które ponosiliśmy. Jedyną pensją, którą w Odnowie wypłacałem za prace redakcyjne – i to doraźnie – była pensja Teresy Korzeniowskiej. Autorzy otrzymywali przeważnie 10 procent od ceny sprzedażnej. Potem, gdy kupiłem Orbis, to Odnowa w zasadzie była na utrzymaniu księgarni: całą dystrybucję załatwiał Orbis, a Odnowa dostawała pieniądze z Orbisu za sprzedawane książki. Interesowało mnie tylko to, żeby mieć pieniądze na nową książkę, druk i wspomniane wydatki

.

Odnowę zamknęliśmy w 1990 roku, w roku zniesienia w Polsce cenzury25. Uznaliśmy, że nie ma powodu kontynuować działalności, kiedy Polska jest wolna. Naszą ostatnią książką było trzecie wydanie Kuriera z Warszawy Jana Nowaka. Wszystkie niewydane pozycje w maszynopisach przekazaliśmy nowo powstałemu wydawnictwu Norbertinum w Lublinie26. W sumie w ciągu dwudziestu siedmiu lat istnienia firmy wydaliśmy dziewięćdziesiąt, sto tytułów, nie wliczając w to wznowień. Najważniejsze były oczywiście książki Brzezińskiego, Ciechanowskiego, Garlińskiego, Nowaka, Siemaszki… Szeroko się rozeszły, nadały rozgłos naszemu wydawnictwu, nie mówiąc już o tym, że były dobrze napisane i wartościowe. Ale nie bagatelizowałbym naszych książek chadeckich, czytanych w kraju przez duchownych i ludzi związanych z Klubami Inteligencji Katolickiej. Szkoda, że nie było ich więcej, bo może wywarłyby większy wpływ na umysły Polaków. Wiele ruchów politycznych w Polsce przyznaje się obecnie do chadecji, ale nie bardzo wie, na czym ten nurt polega.

1 Dział Operacji Zachodnioeuropejskich (West European Operations Division) został powołany w ramach KWE, miał siedzibę w Paryżu i Londynie. W pierwszym z tych ośrodków biurem kierował Eugene Metz, w drugim Mucio Delgado.

2 Allen Dulles (1893–1969), prawnik i dyplomata. Podczas drugiej wojny światowej pracownik Office of Strategic Services (wywiad USA) w Europie. Po wojnie współtwórca służb wywiadowczych Stanów Zjednoczonych, od 1951 r. zastępca dyrektora, 1953–1961 dyrektor CIA. Członek Komisji Warrena badającej okoliczności zamordowania Johna F. Kennedy’ ego.

3 Karol Popiel publikował pod własnym nazwiskiem lub pseudonimem „Prawdzic K.”.

4 W brytyjskim systemie prawnym kwalifikowany rodzaj zniesławienia, dokonanego w innej formie niż za pomocą słów lub gestów, powodujący odpowiedzialność prawną w postaci wysokich odszkodowań.

5 A. Fanfani, Historia doktryn ekonomicznych od czasów starożytnych do XIX wieku, tłum. A. Czułowski, Odnowa, London 1965. Amintore Fanfani (1908–1999), ekonomista, lider włoskiej chadecji, kilkakrotnie premier Włoch i członek rządów. 1965–1966 przewodniczący Zgromadzenia Ogólnego ONZ.

6 W 1966 r. ks. Józef Sadzik założył oficynę Éditions du Dialogue. Drukarnia pallotynów – Imprimerie de Busagny, z której korzystało wydawnictwo, miała siedzibę w Osny, ok. 40 km od Paryża. Oficyna wydała m.in. serię „Znaki Czasu” (1967–1993), ukazały się w niej prace społeczno-kulturalne, dotyczące religii i teologii.

7 Joseph Cherryson (Józef Wiśniewski), nauczyciel, od 1959 r. obywatel brytyjski. Startując w 1964 r. po raz pierwszy w wyborach parlamentarnych w okręgu Southampton Itchen, zdobył 12,8 proc. głosów. Jego kontrkandydaci, Horace King z Labour Party oraz konserwatysta G.G. Olson, zdobyli 52,7 i 34,5 proc. głosów. Cherryson brał udział w wyborach jeszcze w 1971 r. i 1974 r.

8 Chodzi o wydawnictwo Polonia Book Fund Ltd, założone w 1959 r. Po śmierci Stypułkowskiego w 1980 r. wydawnictwem kierowała jego żona Irma Stypułkowska, a od 1982 r. Jan Chodakowski. Polonia zakończyła działalność wydawniczą w 1990 r.

9 Janusz Jasieńczyk, właśc. Janusz Stanisław Poray-Biernacki (1907–1996), prawnik, publicysta, pisarz, tłumacz. Uczestnik kampanii wrześniowej w 1939 r., członek ZWZ. Od 1940 r. na Bliskim Wschodzie, żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Po wojnie na emigracji, od 1947 r. w Wielkiej Brytanii.

10 Dominik Morawski (ur. 1921), prawnik, publicysta, działacz społeczny. 1946–1947 sekretarz Karola Popiela. W 1956 r. współzałożyciel KIK w Warszawie. 1963–2003 na emigracji w Rzymie. 1973–1987 korespondent „Kultury”, od 1982 r. sekcji polskiej BBC; publicysta prasy włoskiej.

11 W tym okresie program książkowy był realizowany w ramach Komitetu Wolnej Europy. Od 1971 r. zadanie to przejęło International Advisory Council, a następnie International Literary Centre. Szerzej zob. rozdział 10.

12 Jerzy Braun (1901–1975), filozof, poeta, pisarz, działacz polityczny. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Od 1940 r. współtwórca i główny ideolog Unii, w 1943 r. scalonej z SP. Uczestnik powstania warszawskiego. W 1945 r. przewodniczący Rady Jedności Narodowej i ostatni delegat rządu na kraj. 1946–1948 redaktor „Tygodnika Warszawskiego”. 1948–1956 więziony przez władze komunistyczne. Od 1965 r. mieszkał w Rzymie.

13 Krystyna i Czesław Bednarczykowie założyli w 1949 r. Oficynę Poetów i Malarzy (1954–1992 działała w Londynie); publikowali książki polskich poetów i pisarzy oraz kwartalnik „Oficyna Poetów” (1966–1980).

14 Tadeusz (Thadée) Tomasiński (ur. 1923), teolog, ksiądz pallotyn. W czasie wojny żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego. W 1949 r. przyjął święcenia kapłańskie. Od 1953 r. we Francji. Duszpasterz Polonii, twórca i dyrektor (1953–1993) Imprimerie de Busagny w Osny. W okresie stanu wojennego organizator Komitetu Pomocy dla Polski.

15 Józef Hoene-Wroński (1776–1853), matematyk, fizyk i filozof, przedstawiciel polskiego mesjanizmu. Braun rozwijał i propagował jego myśl w swojej poezji i publicystyce już w okresie przedwojennym. Odnowa opublikowała dwie książki Brauna nawiązujące do filozofii Hoene-Wrońskiego: Problem metody genetycznej w filozofii Hoene-Wrońskiego (Londyn 1971); Z dziejów filozofii Boga. Nowe aspekty metafizyki Absolutu (Odnowa oraz Towarzystwo Przyjaciół Teologii i Filozofii Chrześcijańskiej, Rzym – Londyn 1974).

16 Henryk Skolimowski (ur. 1930), muzykolog i filozof, twórca ekofilozofii. Wykładał na uczelniach w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.

17 Obroty rzeczy to tom poezji Mirona Białoszewskiego wydany w 1956 r. w Warszawie. W 1972 r. Instytut Literacki wydał Obecność mitu Kołakowskiego. Być może chodzi o wydane w 1969 r., czyli w tym samym roku co książka Skolimowskiego w Odnowie, Motory i hamulce socjalizmu Władysława Bieńkowskiego. W rozdziale poświęconym Giedroyciowi Kulczycki wspomniał jednak, że ich kontakty rozwinęły się po 1973 r. Zatem ten fragment może również odnosić się do opublikowanego przez Odnowę zbioru esejów Skolimowskiego Medytacje o nędzach cywilizacji technicznej i o blaskach życia ludzkiego z 1974 r., w którym znajduje się m.in. tekst poświęcony Kołakowskiemu.

18 Józef Garliński (1913–2005), prawnik, historyk, pisarz, działacz emigracyjny. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie w ZWZ-AK, kierownik Wydziału Bezpieczeństwa KG AK. 1943–1945 przebywał w niemieckich obozach koncentracyjnych. Od 1945 r. w Anglii. 1946–1956 członek NiD. Współorganizator i członek władz, 1954–1963 prezes Koła b. Żołnierzy AK w Londynie; 1954–1976 członek zarządu SPP; prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie; członek zarządu POSK.

19 Juliusz Sakowski (1904–1977), dyplomata, publicysta, krytyk literacki. 1927–1939 pracownik MSZ, 1940–1947 Ministerstwa Informacji i Dokumentacji rządu RP na uchodźstwie. Współpracownik „Wiadomości” oraz „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”, od 1959 r. członek zarządu „Dziennika”. Kierownik wydawnictw PFK.

20 Polska Fundacja Kulturalna została założona w 1950 r. przez trust „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” (Polish Daily and Soldiers Trust) z inicjatywy Sakowskiego. Jej celem było prowadzenie działalności wydawniczej (do 2000 r. miała własną drukarnię Caldra House Ltd).

21 J. Garliński, Politycy i żołnierze, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1968.

22 Szerzej zob. rozdział 8.

23 Tadeusz Kutek (1917–2003), oficer marynarki polskiej i brytyjskiej, przedsiębiorca. 1939–1940 służył na ORP Grom. 1941–1945 więzień Dachau, 1945–1955 w brytyjskiej marynarce wojennej i handlowej. Od 1956 r. właściciel biura turystycznego Fregata, w 1959 r. współzałożyciel Polsko-Amerykańskiego Stowarzyszenia Biur Podróży. Od lat pięćdziesiątych działał na rzecz wznowienia i rozszerzenia połączeń lotniczych między Polską a Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi.

24 John Joseph Krol (1910–1996), duchowny katolicki, syn polskich emigrantów. Od 1953 r. biskup pomocniczy Cleveland, 1961–1987 arcybiskup Filadelfii, w 1967 r. wyniesiony do godności kardynalskiej.

25 Cenzurę zniosła ustawa z 11 IV 1990 r. o uchyleniu ustawy o kontroli publikacji i widowisk, zniesieniu organów tej kontroli oraz o zmianie ustawy Prawo prasowe, która weszła w życie 5 VI 1990 r.

26 Norbertinum powstało w 1989 r. jako pierwsze prywatne wydawnictwo katolickie w Polsce. Jego pomysłodawcą i prezesem jest Norbert Wojciechowski. Oficyny w Londynie i Lublinie wspólnie opublikowały w 1990 r. książkę Jana Kroka-Paszkowskiego Mój bieg przez XX wiek.

7. Jan Nowak i jego wspomnienia

Pod koniec lat siedemdziesiątych dostałem cynk od Andrzeja Stypułkowskiego, że Jan Nowak-Jeziorański pisze wspomnienia. Miałem negatywny stosunek do Radia Wolna Europa – mimo że Andrzej Micewski zawsze mi mówił, iż bez tego radia nie mógłby funkcjonować, że to jest jedyny przeciek informacji do kraju, że to ważne i tak dalej. Mnie się nie podobał stosunek Nowaka do ludzi spoza radia i nie należałem do chóru jego wielbicieli. Nowaka widziałem raz czy dwa, kiedy był dyrektorem polskiej rozgłośni, gdyż w radiu nie chciałem występować. Sądzę, że to mi w sumie bardzo pomogło, bo władza ludowa wiele rzeczy mogła mi zarzucać, ale nie współpracę z Wolną Europą. Myślę, że ułatwiło mi to przesyłanie książek do kraju. Żadnych „taterników”1 nie miałem na swoim koncie, nic z tych rzeczy. Wszystko było nad stołem, nic nie było pod stołem.

Profesor Andrzej Friszke, którego bardzo cenię, w znakomitym trzytomowym dziele o emigracji2 popełnia jeden błąd, pisząc, że tylko „Kultura” – dzięki „taternikom” – przerzucała książki do Polski. Myśmy przez Orbis sprowadzili do kraju chyba dużo więcej. Wbrew pozorom zapory PRL-owskie były bardzo nieszczelne. Przy odrobinie rozeznania można je było wykorzystać – w tym widziałem moją rolę. To nam „Kultura” przez wiele lat przekazywała numery miesięcznika, abyśmy przesyłali je do Polski.

A zatem mówię do Andrzeja Stypułkowskiego: „Wiesz, raz miałem rozmowę z Nowakiem. Nigdy z radiem nie współpracowałem. Próbowaliśmy jedną audycję zrobić i jakoś to mi wszystko nie podchodziło. W ogóle nie wiem, czy Nowak będzie chciał to u mnie wydać”. On na to: „Tak, on nawet ciebie wskazywał. A Giedroyc odrzucił mu tę książkę”. Więc sobie myślę: mam dobre stosunki z Giedroyciem, jeżeli Nowak coś mu nawymyślał, to tylko je sobie popsuję. Czy warto to wydawać?

Nowak już nie był wtedy dyrektorem radia, książkę pisał w Austrii po swoim odejściu. Przyjechał do Londynu, spotkaliśmy się w korytarzu POSK-u. Stał tam z żoną. Mówi: „Jutro wyjeżdżam. Czy pan mi może dać odpowiedź w sprawie wydania mojej książki?”. Ja na to: „Niestety, najpierw chciałbym jednak przeczytać. Chcę wiedzieć, co wydaję. Jedyną rzeczą, jaką mogę panu obiecać, jest to, że nie pójdę spać, będę czytał, aż skończę, jeżeli dla pana to jest takie ważne”. Ale nie przypuszczałem, że mówię serio; nie wiedziałem, co biorę. Rzeczywiście, czytałem całą noc. Skończyłem za późno, żeby następnego dnia pójść do pracy. Zadzwoniłem do biura, że mam nagłą sprawę i biorę dzień urlopu. Nie było pilnych spraw do zrobienia, więc mogłem sobie na to pozwolić.

No i spotkałem się z Nowakiem, znów chyba w POSK-u z żoną na mnie czekał. Pamiętam tę króciutką rozmowę. „Proszę pana, biorę”. „A ma pan jak to wydać?” – on pyta. Mówię: „Nie wiem. Może zastawię dom w banku, ale wydam panu tę książkę albo odejdę z Odnowy”. Byli tym szalenie ujęci. Nie oddałem mu maszynopisu, nawet nie miałem go przy sobie; powiedziałem, że gdyby chciał jeszcze coś zmienić, to jest na to czas, ale ja nie mam żadnych zastrzeżeń. Przypuszczałem, że będę miał kłopoty dopiero wtedy, gdy maszynopis trafi do Rzymu. Będę go musiał obronić w swoim zespole. Konrad Sieniewicz nie znosił Nowaka. Ale byłem pewny, że po mojej stronie stanie Staszek Gebhardt. Popiela już nie było, więc w zasadzie decydowaliśmy we trójkę.

Postanowiłem mieć pełną kontrolę nad wydaniem, zdecydowałem więc drukować książkę w Londynie. Tu powstał problem. W Londynie nie było żadnej polskiej drukarni, która zapewniłaby odpowiedni poziom. Wszystkie operowały na starych maszynach, a poza tym zawsze była obawa, że przemycą w książce jakieś zmiany. Nowak był postacią polityczną i w tym gronie nielubianą, chociaż może się mylę3. Z pomocą przyszli znajomi Ukraińcy, którzy wskazali mi swoją drukarnię Ukrainian Publishing Limited. Pojechałem ją oglądnąć, żeby się zorientować, jaki reprezentuje poziom drukarski i stosunek do Polaków – pracowali tam przeważnie byli upowcy i dawni żołnierze SS Galizien. Wizytacja wypadła pomyślnie, postanowiłem tam drukować. Nie miałem żadnych merytorycznych kłopotów w czasie druku.

W ten sposób wydałem chyba najlepszą pod względem pisarskim książkę, jaka się ukazała na emigracji4. Chociaż może to jest bardzo daleko idące stwierdzenie, bo były też inne ważne rzeczy. Ale spośród ważnych politycznie, doskonale napisanych, takich, które szeroka masa emigracji mogła przeczytać (to była książka w zasadzie popularna) – ta była według mnie najlepsza. Inny świat Herlinga-Grudzińskiego, który należał do tej samej klasy, to książka o wiele trudniejsza. Myślę, że więcej czytelników miał Kurier z Warszawy (mówię tylko o emigracji, bo Herling później bardzo dużą rolę odegrał w kraju). Mimo że wydań Herlinga było sporo – zanim Inny świat przyszedł do Giedroycia, wydał go londyński Gryf5.

Tak jak wszyscy mnie przestrzegali, Nowak okazał się potwornym autorem. Zaraz po powrocie do Stanów Zjednoczonych codziennie wieczorem telefonował z Waszyngtonu i pytał, co się dzieje z książką. Nie akceptował faktu, że tomu o czterystu stronach nie można wydać w jeden dzień. Ale po pewnym czasie tak się przyzwyczaiłem do jego telefonów, że któregoś dnia, gdy nie zadzwonił, czułem, że czegoś mi brakuje.

Po wydaniu książki telefony bynajmniej nie ustały. Zmienił się ich ton. Codziennie były podziękowania, ale i różnego typu połajanki, że taki czy inny przyjaciel lub kolega w różnych częściach świata jeszcze książki nie dostał. Tłumaczyłem, że czytelnik książkę musi kupić, chyba że Nowak chce, aby wysłać mu na jego koszt. Ale wtedy słyszałem w telefonie twarde „nie”.

Potem Nowak się uparł – i słusznie – że książka musi się ukazać po angielsku. Zaczął działać, ale nie bardzo mu to wychodziło. Zadzwonił kiedyś z Waszyngtonu i pyta: „Jak to jest, że nikt ze mną na ten temat nie chce rozmawiać?”. Mówię: „No dobrze. Wie pan, mam pewne stosunki”. Załatwiłem wydanie angielskie w bardzo szybkim czasie. Opublikował to Collins w Anglii, która to oficyna jeszcze sprzedała licencję Wayne State University Press w Ameryce, były więc dwa równoległe wydania6. Przypuszczam, że Nowak był trochę zaskoczony, że tak łatwo mi poszło, bo uważał, że to on ma najlepsze stosunki z Anglosasami. Z politykami na pewno miał, ale nie z wydawcami. Pewne rzeczy jednak mali, przyziemni ludzie mogą załatwić, nie trzeba od razu strzelać z wielkiej armaty. Bardzo zaprzyjaźniliśmy się z Nowakiem, zresztą tak samo jak z Garlińskim.

Chociaż muszę przyznać, że Nowak bywał nieznośny. Pamiętam okresy druku jego późniejszych dwóch książek, które wydałem, wspomnień z pracy w Radiu Wolna Europa. Oczywiście wszystko uważał zawsze za spóźnione: „Już wczoraj czekałem, a dopiero dzisiaj to przyszło pocztą! Jak to jest, przecież pan mówił, że pan to wysłał tego i tego dnia”. – „Panie Janie, na pocztę nie mam wpływu. Mogę najwyżej następny list wysłać panu ekspresem, jak pan będzie chciał, ale to ma swoje konsekwencje. Drożej kosztuje. I musi pan być w domu, żeby panu doręczyli, bo jak panu nie doręczą, to zanim pan odbierze, będzie jeszcze dłużej trwało, niż gdyby wrzucili do skrzynki pocztowej”. Rugał mnie strasznie, to nie było przyjemne.

Garliński był taki sam. Łączyła mnie z nim przyjaźń, ale jak dochodziło do rozmów dotyczących wydawanej książki, skrótów, zmian, poprawek, to często okazywał się nieprzewidywalny. Był na przykład przywiązany do starej pisowni, tej Jędrzejewiczowskiej nie akceptował7, o to kruszył kopie do absolutnego zmęczenia przeciwnika. Ja do tego podchodziłem liberalnie, nie mogłem zrozumieć, dlaczego wymaga się od ludzi starszych, którzy całe życie używali dawnej pisowni, aby przyjęli nową, firmowaną przez widzimisię grupy profesorów językoznawców. Ale jemu łatwiej przychodziło powiedzieć „przepraszam” niż Nowakowi, niewątpliwie.

Za Nowaka przepraszała żona. Naprzód dzwonił Nowak z Waszyngtonu i mnie rugał. Po jakichś dziesięciu minutach – więc myślę, że gdy się uspokoił i poszedł do innego pokoju – telefonowała jego żona i prosiła: „Niech się pan nim nie przejmuje, niech pan w ogóle nie zwraca uwagi na to, co on mówi, bo on nie ma racji. Niech pan robi swoje. Jesteśmy z tego zadowoleni”.

Przy wydawaniu wspomnień z radia Nowak coś tam pokręcił z tytułami, bo Wojna w eterze miała być wspólnym tytułem obu części. Później o tym zapomniał i kiedy puściłem to jako tytuł pierwszego tomu (1985), musiał coś innego wymyślić. Drugi tom zatytułował Polska z oddali (1988). Przy drugim tomie jego wspomnień miałem z nim ostre ścięcie. Jest w nim passus na temat wizyty w Rzymie Stanisława Stommy, kiedy on „zgubił” tę swoją słynną teczkę, w której były materiały krytykujące prymasa Stefana Wyszyńskiego. Zgubił w nadziei, że dokumenty wpadną w odpowiednie ręce na Zachodzie. Nie chodziło o to, żeby doszły do bezpieki, tylko do kół katolickich, ale krytycznych w stosunku do prymasa, żeby podważyć jego pozycję w Kościele. Osobiście byłem wielkim prymasowcem, uważałem Wyszyńskiego za autorytet, chociaż do momentu wydania przez Odnowę książki kardynała8 nie miałem z nim bezpośredniego kontaktu. Ale wszystko, co prymas pisał czy mówił, było biblią. Rzadko kiedy zdobyłem się na słowa krytyki.

Nowak dał ten tom swoich wspomnień do przeczytania Bartoszewskiemu i ten mu powiedział: „Dobrze, ale to wykreśl” – taka przynajmniej wersja doszła do mnie do Londynu. Nowak wtedy do mnie dzwoni i powiada, żeby tego fragmentu nie drukować. A ja na to: „Czy pan jest przekonany, że to jest prawda? Bo ja tę sprawę znam z innych źródeł i też wydaje mi się, że jest prawdziwa. Musi mnie pan przekonać, że to nieprawda, aby to wykreślić”. On na to: „Bartoszewski mnie prosił. Uznał, że nie powinno się o tym pisać”. Mówię: „Pana Bartoszewskiego bardzo cenię, szanuję, ale obowiązuje pana pisanie prawdy. Taka rzecz miała miejsce, więc powinna być. Uważam, że to jedna z ciekawszych rzeczy i bardziej wartościowych w pana pamiętniku”. Szło już ostro, nawet groziłem mu, że nie wydam książki, jeśli usunie ten fragment. No i zostawił. Później przeszło bez burzy. Stomma się nie obraził.

We wspomnieniach Nowaka jest także kontrowersyjny fragment dotyczący sprawy Józefa Mackiewicza. Nowak, podobnie jak Józef Garliński, uważał go za zdrajcę. Mackiewicz wydostał się z Krakowa na Zachód, chyba jednak Niemcy mu to ułatwili, przyjechał do 2. Korpusu i tam, we Włoszech, wytoczono mu proces dotyczący jego zachowania podczas niemieckiej okupacji9. W trakcie procesu Anders kazał go uwolnić, motywując to tym, że jest bardzo potrzebny do walki z komunizmem, a reszta go nie obchodzi. Anders miał bardzo specyficzny pogląd na AK – uważał, że nie zawsze mieli dobre informacje, gdy wymierzali wyroki śmierci za kolaborację. Więc myślę, że stosunkowo łatwo przyszło mu zająć takie stanowisko w przypadku Mackiewicza. Osobiście popieram stanowisko Andersa. Uważam, że wszystkie te rzeczy były nakazem chwili, trzeba to było robić i uniewinnić Mackiewicza. Anders nie wchodził w to, czy Sergiusz Piasecki10 miał rację, czy nie, gdy nie wykonał rozkazu egzekucji. Powiedział: „Nieważne, czy Mackiewicz jest winny; jest potrzebny i musi żyć”11.

Potem przyjechali do Anglii Garliński i inni akowcy i zaczęli walczyć o to, żeby mu w Londynie zrobić drugi proces. Mackiewicz wtedy ogłosił, że jeden proces już wygrał, a nie można dwa razy być sądzonym za to samo. I nie poddał się orzecznictwu sądu obywatelskiego12. Realnej jurysdykcji ten sąd oczywiście nie miał żadnej. Przypuszczam, że Mackiewicz, gdyby przegrał, na pewno by się odwołał do sądu brytyjskiego, bo taka jest tutaj procedura. Sąd brytyjski na ogół nie wnika w meritum spraw przed trybunałami arbitrażowymi, na które obie strony się zgodziły. Natomiast bardzo wnika we wszystkie sprawy proceduralne, myślę więc, że wyrok polskiego sądu obywatelskiego byłby łatwy do podważenia. Mackiewicz się temu nie poddał – i moim zdaniem zrobił błąd, bo gładko by wygrał. Ale to już jego sprawa.

Nowak i Garliński należeli do NiD-u13. Ale Garliński bardzo szybko z niego wyskoczył, a Nowak w zasadzie popierał kolegów, ale uważał, że jako dyrektor RWE nie powinien angażować się politycznie. Nie chciał ujawniać swoich poglądów, zwłaszcza gdy Sieniewicz napisał memoriał do Amerykanów, że nad Nowakiem jako szefem polskiej sekcji RWE powinien istnieć komitet polityczny, składający się z delegata każdego polskiego stronnictwa emigracyjnego. To doprowadziło do nienawiści między nimi. Nowak nigdy Sieniewiczowi nie przebaczył. Sieniewicz zaś nie miał dobrej opinii o Nowaku, uważał, że poniewiera swoich ludzi w radiu. Nowak sądził, że ich jedynie umiejętnie wykorzystuje.

Sposób kompletowania polskiej obsady Radia Wolna Europa przez Nowaka jest moim zdaniem bardzo kontrowersyjny. Jeśli idzie o rzeczy fachowe, radiowe, to myślę, że on bardzo dobrze dobierał ludzi. Trzymał ich – prawda – w garści, dusił, jak mógł, oni się buntowali i tak dalej. Natomiast jeśli idzie o ludzkie charaktery, nie miał zielonego pojęcia, jak do tego podejść. Mam wiele tego dowodów. Ludzie, na których on psy wieszał, okazali się przyzwoici. Natomiast co do innych, do których miał niepodważalne zaufanie, nie można go było przekonać, że stanowią zagrożenie, mogą być nasłani albo coś takiego – dopóki rzeczywiście nie nawalili na całej linii. Na ten temat nie podejmował dyskusji.

Nowak zapraszał do Radia Wolna Europa osoby z emigracji, ale Sieniewicz – ponieważ strasznie się nie lubili – wystąpił w radiu może kilka razy, przy okazji większych konferencji międzynarodowych. Nowak szanował Popiela, ale nie mam śladu jego wystąpienia w radiu – z wyjątkiem słynnej konferencji prasowej w 1956 roku, o czym już mówiłem. Jeżeli była jakaś wzmianka o Sieniewiczu czy Popielu, to może w reportażach Macieja Morawskiego, który pracował w polskiej sekcji w Paryżu. Przypuszczam jednak, że nawet gdyby on starał się Sieniewicza przeszmuglować, Nowak by mu to wykreślił. Myślę, że miał nakaz amerykański co do obecności Mikołajczyka na antenie, musiał go puszczać w radiu przy okazji konferencji międzynarodówki chłopskiej14.

Można było odnieść wrażenie, że Nowak, zapraszając osoby do radia, kierował się sympatiami politycznymi. Trochę preferował NiD czy w pierwszym okresie Radę Polityczną. Piłsudczyków musiał tolerować. Nie wiem, jakie były jego stosunki z prezydentem Zaleskim. Z generałem Andersem – bardzo dobre. Z endekami miał dobre relacje; za dużo pracowało endeków w radiu, żeby tego nurtu nie uwzględnić. Ale myśmy jako Stronnictwo Pracy nie istnieli. Staszek Gebhardt miał jakąś audycję, reportaż o konferencji chadeckiej albo występował w programach informacyjnych. Równocześnie w naszym stronnictwie nie istniał temat Radia Wolna Europa, chyba że przy okazji przyjazdów Micewskiego, entuzjasty radia.

Promocja Polski z oddali. Od lewej: Jan Nowak-Jeziorański, Aleksandra Kulczycka, Jerzy Kulczycki. Londyn, 1988 r.

Mam w pamięci jeden wspólny obiad. Nowak zaprosił Staszka i mnie, gdy wracaliśmy z jakiejś konferencji międzynarodowej i zatrzymaliśmy się w Monachium. Bardzo narzekał na Janusza Zabłockiego, którego myśmy bronili. Wtedy też poznałem Janka Kroka-Paszkowskiego15, który po obiedzie zrobił audycję ze Staszkiem. Ale i Garlińskiego, i Nowaka szalenie cenię, zaprzyjaźniłem się z nimi. Obaj zrobili się płodnymi autorami, wydawali coraz więcej książek.

Wydawca i autor.

1 „Taternikami” nazwano grupę osób, które w 1969 r. w porozumieniu z Jerzym Giedroyciem przerzucały przez Tatry na Zachód materiały dotyczące Marca ’68, a do Polski książki Instytutu Literackiego. Po kilku miesiącach grupa została rozbita przez SB, jej członkowie aresztowani, w 1970 r. pięć osób skazano w pokazowym procesie, który miał skompromitować „Kulturę”. Wyroki następnie skrócono, ostatni z „taterników” opuścił więzienie we wrześniu 1971 r.

2 Seria „Druga Wielka Emigracja 1945–1990” (Warszawa 1999) obejmuje prace trzech autorów: A. Friszke, Życie polityczne emigracji; P. Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej; R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji.

3 Nowak-Jeziorański nie ukrywał swoich ambicji politycznych. Jako wieloletni dyrektor Rozgłośni Polskiej RWE był przez część polskiego Londynu postrzegany jako funkcjonariusz amerykański, realizujący linię polityczną Departamentu Stanu USA, nie zawsze zgodą z celami emigracji. Budowania dobrych kontaktów nie ułatwiał jego apodyktyczny charakter.

4 J. Nowak, Kurier z Warszawy, Odnowa, Londyn 1978. Książka została wydana w dwóch wersjach – z oprawą miękką i twardą.

5 Gryf Publications Limited, oficyna założona w 1946 r. w Londynie. Kontynuowała działalność wydawniczą Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu. Od 1949 r. miała własną drukarnię Gryf Printers Ltd. Publikowała literaturę piękną, przede wszystkim autorów emigracyjnych. W 1970 r. właścicielem Gryfu zostało SPK. Od 1976 r., po połączeniu z Orłem Białym, oficyna zmieniła nazwę na Gryf – White Eagle Press Ltd. Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego ukazał się w Gryfie w 1953 r.

6 J. Nowak, Courier from Warsaw, Collins/Harvill, London 1982; J. Nowak, Courier from Warsaw, Wayne State University Press, Michigan 1982.

7 Zmiany w ortografii i pisowni języka polskiego wprowadzone w latach 1935–1936 zostały przygotowane przez Komitet Ortograficzny Polskiej Akademii Umiejętności. Były niezależne od reformy oświaty Janusza Jędrzejewicza.

8 S. Wyszyński, Prymat człowieka w ładzie społecznym, Odnowa, Londyn 1976.

9 Józef Mackiewicz (1902–1985), pisarz, eseista, publicysta. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Współpracownik „Słowa” wileńskiego. Od listopada 1939 do maja 1940 r. redaktor i wydawca „Gazety Codziennej” w zajętym przez Litwinów Wilnie. W 1941 r. opublikował w wydawanym przez okupacyjne władze niemieckie „Gońcu Codziennym” cztery artykuły, a w 1943 r. relację z ekshumacji w Katyniu, dokąd pojechał na zaproszenie Niemców i za wiedzą KG AK. Skazany przez Sąd Specjalny AK na karę śmierci za kolaborację z Litwinami i Niemcami, wyrok następnie odwołano. W 1945 r. opuścił Polskę; od 1947 r. mieszkał w Londynie, następnie w Monachium. Główny autor pierwszej książki na temat mordu katyńskiego: Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów (Londyn 1948), tłumaczonej na języki obce. W 1952 r. świadek i ekspert badającej tę zbrodnię Komisji Maddena w Kongresie Stanów Zjednoczonych.

10 Sergiusz Piasecki (1901–1964), przemytnik, pisarz. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, 1920–1926 pracownik Oddziału II Sztabu Generalnego. W 1926 r. skazany za napad; przebywał w więzieniu do 1937 r., w tym okresie zaczął działalność pisarską. Od 1939 r. związany z ZWZ-AK na Wileńszczyźnie (miał wykonać wyrok na Mackiewiczu). W 1946 r. wyjechał do Włoch, następnie mieszkał w Wielkiej Brytanii.

11 W listopadzie 1945 r. w Rzymie Sąd Koleżeński Związku Dziennikarzy RP Syndykat „Włochy” oczyścił Mackiewicza z zarzutu pracy w okupacyjnej prasie niemieckiej, ale ukarał go naganą za opublikowanie w „Lietuvos Žinios” artykułu „ostro krytykującego stosunki w państwie polskim”.

12 W grudniu 1947 r. Mackiewicz opublikował artykuł oskarżający kierownictwo Polskiego Państwa Podziemnego o moralne rozbrojenie społeczeństwa polskiego i nieprzygotowanie go na okupację sowiecką. W odpowiedzi w 1948 r. Zarząd Główny Koła b. Żołnierzy AK ponowił zarzuty wobec niego i skierował sprawę do Obywatelskiej Komisji Orzekającej, funkcjonującej przy Zjednoczeniu Polskim w Londynie. Mackiewicz nie zgodził się na rozpatrywanie jego sprawy, postępowanie zostało zawieszone w 1950 r.

13 Polski Ruch Wolnościowy „Niepodległość i Demokracja” – założony w 1945 r. w Londynie, skupiał przedstawicieli młodszego pokolenia emigracji, wychowanego w II RP, głównie o poglądach liberalno-lewicowych. Wchodził w skład Rady Politycznej, TRJN, następnie Federacji Ruchów Demokratycznych. Garliński opuścił NiD w 1956 r. w reakcji na sprawę Bergu, Nowak zaś w 1963 r. w proteście przeciw wystąpieniu NiD z obozu zjednoczenia narodowego.

14 Międzynarodowa Unia Chłopska (International Peasant Union), powołana w 1947 r. w Waszyngtonie, skupiała działające na emigracji partie ludowe z państw Europy Środkowo-Wschodniej, krajów bałtyckich, Ukrainy oraz Serbii, Chorwacji i Słowenii. Od 1948 r. w skład unii wchodziło PSL. Prezesami unii byli w latach 1948–1964 Stanisław Mikołajczyk, 1979–1988 Stanisław Bańczyk.

15 Jan Krok-Paszkowski (1925–2007), dziennikarz, pisarz, publicysta. Uczestnik powstania warszawskiego. Od 1945 r. na emigracji w Wielkiej Brytanii i Niemczech. Działacz NiD. 1952–1965 pracownik Rozgłośni Polskiej RWE, 1966–1985 kierownik polskiej sekcji, następnie działu Europy Południowo-Wschodniej BBC. 1976–1981 redaktor „The Quarterly Economic Review – Poland”.

8. Jerzy Giedroyc

Kontakt z Giedroyciem nawiązałem jakieś dwa lata po kupnie Orbisu. Kończyła mu się umowa na dystrybucję z SPK1. Chyba Andrzej Stypułkowski mu o mnie powiedział. Giedroyc znał mnie jako działacza studenckiego, a nie księgarza czy wydawcę; przyjeżdżałem do niego już wcześniej, przed Orbisem moje podróże do Paryża na większą skalę zaczęły się pod koniec lat pięćdziesiątych, kiedy byłem w Zjednoczeniu Chrześcijańskim2. Miał do mnie specyficzny stosunek, z jednej strony ojcowski, a z drugiej bardzo krytyczny. W tym sensie: jeśli coś Kulczyckiemu nie wyjdzie, to dostanie po głowie. To było bardzo dobre.

Do jedynego zgrzytu doszło wtedy, kiedy zapytał, jak to jest, że część osób uważa mnie za endeka, a część za piłsudczyka. Odpowiedziałem: „Jeśli ktoś mnie uważa za endeka, to znaczy, że mnie nie zna. A jeśli za piłsudczyka, to znaczy, że zna mnie źle. Mam bardzo pozytywny stosunek do Marszałka, ale piłsudczyków nie znoszę”. Szybko dodałem: „Pana do nich nie zaliczam. Chodzi mi o tych partyjnych piłsudczyków w Londynie”. Na to on: „Przecież ja też jestem piłsudczykiem”. „Zgoda – mówię – może pan być. Tak jak ja ma pan pewnie tylko jedną pretensję do Piłsudskiego: o Brześć. Tego przecież nie można zaakceptować”. Na co Giedroyc: „Nie, wie pan, nie. Brześć był konieczny”. Coś na to odpowiedziałem i… nie bywałem u niego ze trzy lata.

Giedroyciowi ani Odnowa, ani później Orbis nie wadziły. Nie miał żadnych wątpliwości, że Odnowa została założona nie tyle przeciwko niemu, ile dlatego, że on nie chciał drukować Popiela. Ale przeszedł nad tym do porządku dziennego, potraktował po męsku. To mi się podobało. Miał niewątpliwie jakąś niechęć do Popiela, chociaż zawsze temu zaprzeczał. Nie znosił Sieniewicza, Gebhardta nie znał, lubił Macieja Morawskiego.

Najpierw wydałem książkę Brzezińskiego, więc Giedroyc to zaakceptował. Nawet Juliusz Mieroszewski (Londyńczyk) pochwalił w „Kulturze” pomysł i tłumaczenie3. Później wydrukowałem Fanfaniego, czego on już nie rozumiał. Pytał: „Po co ten Fanfani?”. Odpowiadałem: „Chcemy pokazać inną szkołę myśli ekonomicznej niż anglosaska, która jest bardzo materialistyczna”. No a potem może zacząłem mu wchodzić w paradę, podbierać autorów. Szczęśliwie wszyscy naprzód pisali do „Kultury”, a dopiero gdy ich tam odrzucono z jakiegoś powodu, przychodzili do mnie.

Miałem z nim bardzo dobre relacje – z wyjątkiem okresu „kwarantanny” w latach siedemdziesiątych. Giedroyc przez te trzy lata mnie nie przyjmował, kiedy planując wizytę w Paryżu, telefonicznie proponowałem mu spotkanie. Wymawiał się brakiem czasu. Unikał kontaktów. Miał do mnie pretensje o słowa na temat Brześcia, jakoś nie mógł tego przetrawić. Nawet Nowak uważał, że Brześć to było przestępstwo polityczne. A Giedroyc Brześcia bronił, zawsze mówił, że był konieczny, Marszałek musiał to zrobić.

Chyba w połowie lat osiemdziesiątych, na pewno już po powstaniu „Solidarności”, Giedroyc zorganizował spotkanie wydawców emigracyjnych – największe tego typu. Stypułkowski już nie żył. Janek Chodakowski4 prowadził jego agendę, Polonia Book Fund Ltd, razem z nim przyjechałem do Maisons-Laffitte. Patrzę – jest Bolesław Wierzbiański, jest Romanowicz z Libelli (mąż powieściopisarki Zofii Romanowicz), ktoś od pallotynów z Paryża. Mirosław Chojecki5 był na pewno. Giedroyc zawsze lubił mieć kogoś z kraju w tym okresie, Chojecki był z nim mocno związany. Podejrzewam, że inicjatywa tego spotkania wynikła z jakiejś rozmowy Wierzbiańskiego z Giedroyciem6. Odnoszę wrażenie, że mimo iż miał wydawnictwo w Ameryce („Nowy Dziennik”), w zasadzie był poza wszystkimi układami rozdawania książek i może w pewnym momencie chciał się zorientować, jak to działa. Ale dużo wtedy się nie dowiedział.

Kiedy Zofia Hertzowa7 otworzyła zebranie, zdziwiłem się i mówię: „Zaraz, zaraz, nie widzę ani Eugeniusza Smolara8 z Aneksu, ani Piotra Jeglińskiego9 ze Spotkań, ani »Zeszytów Literackich«” (Barbara Toruńczyk10 i Wojciech Karpiński11)… Na to Hertzowa się na mnie patrzy i mówi: „Przecież oni nie są zaproszeni”. Zrozumiałem, że to wynik animozji paryskich. Tak, chyba tam nikogo więcej nie było. Chodakowski reprezentował Polonię Book Fund i Puls, endeków na spotkaniu w ogóle nie było. Wtedy Wojciech Dłużewski12 rządził Veritasem13, a Stanisław Grocholski14 był w fundacji dekoracją.

Zebranie w zasadzie miało charakter czysto towarzyski, nic konkretnego z niego nie wynikło. Byłem trochę rozczarowany. Korzyścią dla mnie było poznanie układów paryskich. Jakeśmy wracali do Londynu, tośmy nie bardzo wiedzieli, jaki był cel tego spotkania. Ciągu dalszego chyba nie było.

Nie na wszystkie takie spotkania jeździłem. Pracowałem zawodowo, byłem ograniczony urlopem i często po prostu nie mogłem wyjechać. Ale to było sympatyczne spotkanie. Przekonałem się, że Giedroyc jednak docenia pracę „enigmatycznego Kulczyckiego”15, jak mnie opisał w jednym z listów do Nowaka-Jeziorańskiego.

Z Zofią Hertzową na początku miałem nieufne stosunki. Zdawała sobie sprawę, że bardzo dużo książek przerzucam do Polski. Doceniała to do tego stopnia, że przesyłała nam z Francji wydawnictwa „Kultury” do przekazania za naszym pośrednictwem do kraju na adresy, na które poczta wysyłana z Paryża nie docierała. Nam się to udawało, a ona była z tego bardzo zadowolona. Ale walczyłem z nią o rabaty na wydawnictwa „Kultury” dla mojej księgarni. Nie mogła zrozumieć, że obsługujemy tak duży rynek emigracyjny. Wydawało się jej, że wszystkie książki, które od niej biorę, idą na rozdawnictwo do kraju i są refundowane przez Amerykanów, wobec tego nie ponoszę żadnego ryzyka handlowego. W rezultacie dawała nam rabaty niższe niż innym polskim księgarniom, na przykład Puaczom w Chicago czy Księgarni Polskiej w Paryżu. Bardzo z nią o to wojowałem.

Złości mnie pytanie, które ciągle zadają mi ludzie: kogo wyżej oceniam, Giedroycia czy Nowaka. Byli nieporównywalni. Pierwszy to człowiek długofalowej myśli, drugi – bieżącego działania. Mieli też zupełnie inne charaktery i osobowości. Na przykład Nowak uważał, że ma pracowników, Giedroyc zaś, że współpracowników.

Kiedyś Nowak mi opowiadał, jak Amerykanie obliczają subsydium dla „Kultury”. Śmiał się, że dotacja dla Instytutu Literackiego została tak wyznaczona, że pensja Giedroycia jest wyższa niż pobory Nowaka w radiu. W tym uśmiechu dostrzegałem jednak element urażonej ambicji. Jestem pewny, że Giedroyc nie zdawał sobie sprawy, że ma subwencje, bo całą sprawę krył Kot Jeleński16.

Jestem przekonany, że obydwaj – Nowak i Giedroyc – byli Polsce potrzebni i niezwykle zasłużeni.

1 Od lipca 1973 r. Orbis był przedstawicielem Instytutu Literackiego w Wielkiej Brytanii.

2 Zjednoczenie Chrześcijańsko-Społecznych Organizacji Młodzieżowych.

3 Londyńczyk [J. Mieroszewski], Kronika angielska, „Kultura” 1964, nr 6, s. 98.

4 Jan Chodakowski (ur. 1952), architekt, wydawca. Od 1979 r. założyciel i dyrektor Puls Publications Ltd. Od 1982 r. kierował Polonią Book Fund Ltd.

5 Mirosław Chojecki (ur. 1949), działacz opozycyjny, wydawca. Uczestnik wydarzeń marcowych 1968 r. Członek KOR, współzałożyciel Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWA. 1981–1990 na emigracji w Paryżu. Założyciel pisma „Kontakt” (i jego wydawca 1982–1990), firm Audio-Kontakt i Video-Kontakt. Współpracownik Biura Koordynacyjnego NSZZ „Solidarność” w Brukseli. W 1990 r. wrócił do Polski.

6 Inicjatorem spotkania, które odbyło się 29 III 1984 r., miał być Wierzbiański. Chojecki reprezentował na nim nie tylko własne wydawnictwo, ale także Fundusz Pomocy Niezależnej Literaturze i Nauce Polskiej.

7 Zofia Hertz (1911–2003), prawniczka, redaktorka i publicystka. 1939–1941 na zesłaniu w ZSRS. Od 1941 r. w armii Andersa; pracownik Biura Kultury, Prasy i Propagandy, członek redakcji „Orła Białego”. Współzałożycielka Instytutu Literackiego. Po śmierci Jerzego Giedroycia wraz z jego bratem Henrykiem kierowała Instytutem.

8 Eugeniusz Smolar (ur. 1945), ekonomista, socjolog. Uczestnik wydarzeń marcowych 1968 r. 1970–1997 na emigracji w Szwecji i Wielkiej Brytanii. W 1973 r. współzałożyciel pisma „Aneks” oraz wydawnictwa Aneks. 1975–1997 pracownik, 1988–1997 dyrektor sekcji polskiej BBC. 1998–2002 członek zarządu, 2002–2004 dyrektor programowy Polskiego Radia.

9 Piotr Jegliński (ur. 1951), historyk, wydawca. Od 1974 r. w Paryżu, w 1978 r. założył wydawnictwo Editions Spotkania. W latach osiemdziesiątych współorganizator akcji informacyjnych i poparcia dla „Solidarności” w Polsce.

10 Barbara Toruńczyk (ur. 1946), socjolog, działaczka opozycji, publicystka. Uczestniczka wydarzeń marcowych 1968 r., została skazana. Współpracowniczka KOR, następnie TKN, członkini redakcji „Zapisu” i „Res Publiki”. Od 1980 r. na emigracji. Od 1982 r. redaktor naczelna „Zeszytów Literackich”.

11 Wojciech Karpiński (ur. 1943), współpracownik „Kultury” i RWE. W 1976 r. współzałożyciel Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, od 1978 r. wykładowca TKN. 1979–1981 redaktor „Res Publiki”. Od 1981 r. na emigracji. Od 1982 r. członek redakcji „Zeszytów Literackich”. Wykładowca na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych i we Francji.

12 Wojciech Dłużewski (1914–1989), wydawca. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r., internowany na Węgrzech, następnie przedostał się do Francji i Wielkiej Brytanii. Pracował w Sztabie Naczelnego Wodza. W 1947 r. współzałożyciel Fundacji i Katolickiego Ośrodka Wydawniczego (kierował ośrodkiem do 1989 r.).

13 Fundacja Veritas powstała w Londynie w 1947 r. z inspiracji ks. Stanisława Bełcha. Rok później założono Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas” z własną drukarnią. Ośrodek opublikował ok. 600 książek, wydawał także modlitewniki, książeczki dla dzieci, śpiewniki, tygodniki „Życie” i „Gazeta Niedzielna” oraz miesięcznik „Droga”. Prowadził również księgarnię.

14 Stanisław Grocholski (1912–2002), prawnik, publicysta, działacz polityczny i społeczny. 1938–1940 pracownik Konsulatu Generalnego RP w Marsylii. Od 1940 r. w PSZ, 1941–1945 oficer specjalny Sztabu Naczelnego Wodza. W 1947 r. współzałożyciel Fundacji Veritas, wieloletni członek jej zarządu, 1979–1989 prezes. Redaktor „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” i „Życia”, współpracownik BBC. Współzałożyciel NiD (1945), do 1991 r. członek jego władz. 1955–1962 członek TRJN. Działacz federalistyczny.

15 Określenie użyte przez Giedroycia w liście do Jana Nowaka-Jeziorańskiego w odniesieniu do daty publikacji jego książki przez Odnowę (J. Nowak-Jeziorański, J. Giedroyc, Listy 1952–1998, wybór i oprac. D. Platt, Wrocław 2002, s. 452).

16 Konstanty Aleksander Jeleński (1922–1987), publicysta, eseista, tłumacz. W 1940 r. uczestnik kampanii francuskiej, następnie w Wielkiej Brytanii. Żołnierz 1. Dywizji Pancernej. Od lat pięćdziesiątych bliski współpracownik „Kultury”. 1953–1969 członek redakcji „Preuves”. Od 1952 r. pracownik sekretariatu generalnego Kongresu Wolności Kultury, potajemnie finansowanego przez CIA.

9. Księgarnia Orbis

Orbis był najstarszą emigracyjną firmą księgarską. Założył ją w 1944 roku, jeszcze w czasie wojny, kapitan Józef Olechnowicz1 wraz z Witoldem Filskim. Zaczynali w Edynburgu, funkcjonowali w ramach polskiego wojska, więc działali zgodnie z polskim prawem. Początkowo Olechnowicz samochodami dowoził książki do obozów wojskowych. Jeszcze w latach czterdziestych firma przeniosła się do Londynu, na New Oxford Street. Wówczas dopiero zarejestrowano działalność zgodnie z prawem brytyjskim. Następnie księgarnia działała na Knightsbridge, potem na Earls Court, a końca doczekała na Shepherds Bush, dokąd ją w 1999 roku musiałem przenieść z powodu niebotycznego wzrostu cen wynajmu.

Olechnowicz i jego wspólnik robili też płyty z polską muzyką; to wydawnictwo miało nazwę Orbis-Polonia. Ten wspólnik, jadąc do Nowego Jorku, liczył na to, że tam będzie sprzedawał płyty. Ale rynek był mniejszy, niż się spodziewali.

Olechnowicz był początkowo szalenie przeciwny Odnowie. Zaprosił mnie kiedyś na rozmowę i powiedział, że w zasadzie na emigracji nie potrzeba więcej wydawnictw: „Najlepiej pan zrobi, jak pan to zamknie i zostawi wydawanie książek tym, którzy się lepiej na tym znają. Bo te pana książki są jakieś dziwne, same obce tłumaczenia…”.

W pewnym momencie zorientowałem się, że księgarze nie sprzedają książek do bibliotek. Postanowiłem zrobić mały katalog swoich publikacji i rozesłać do wszystkich bibliotek uniwersyteckich. Dostałem masę zamówień. Kiedy Olechnowicz się o tym dowiedział, znowu zaprosił mnie na rozmowę. „Muszę panu pogratulować – mówi. – Odczuwamy pana obecność na rynku. Co pan dalej zamierza robić?”. Przy okazji tej wizyty poznałem Irenę Słowińską, moją późniejszą wieloletnią kierowniczkę księgarni. To już była końcówka życia Olechnowicza. Wkrótce potem umarł i pani Słowińska przejęła Orbis2.

Na początku lat siedemdziesiątych Andrzej Stypułkowski przychodzi do mnie i mówi: „Pani Irena mi powiedziała, że niezbyt sobie daje radę ze sprawami administracyjnymi, bilanse i te wszystkie rzeczy ją męczą. W zasadzie myślę, że gdybyś się zgodził, Orbis jest do sprzedania”. Dzieci już nam podrosły, zastanawiałem się, co Alex będzie robiła; nie będzie chciała siedzieć cały dzień w domu bez dzieci. Pomyślałem, że może to dobry pomysł, jakoś obie rzeczy połączymy i damy radę. Pani Słowińska zaprosiła mnie na pierwszą rozmowę. Byłem zaskoczony propozycją odsprzedania mi Orbisu. Miała innych potencjalnych kupców, kombatantów z SPK, którzy się o to bardzo starali, i księży marianów z księdzem Honkiszem3 na czele. Ale ich odrzuciła, rozpoczynając pertraktacje ze mną. Potem dowiedziałem się, że posłuchała rady księdza Jerzego Mirewicza4, który mnie lubił i doceniał moje kontakty z KUL-em, i pułkownika Kazimierza Iranka-Osmeckiego5.

Nie byłem do końca przekonany, ale przyjrzałem się ofercie. Oczywiście poszedłem do adwokata, bo w grę wchodziła spora inwestycja. Adwokat był przeciwny nabyciu księgarni, a to dlatego, że w Anglii nie praktykuje się kupowania tak zwanych idących interesów. Uważa się to za ryzykowne. Raczej rejestruje się nową firmę i do niej przenosi aktywa starej, likwidując poprzedni biznes.

Także Rudzki nie był zachwycony pomysłem przejęcia przeze mnie Orbisu. Powiedziałem mu o tym, kiedy przyjechał do Londynu zimą 1971 roku. Odpowiedział: „Niech pan nie liczy na to, że będziemy utrzymywać panu firmę. Niech pan to przemyśli”. – „Ja na to nie liczę, w ogóle się tym nie kieruję. Księgarnie stosują blokadę książek Odnowy i w ten sposób chcę ją przełamać. Myślę, że stać mnie na to, żeby pokryć wszystkie koszta”. Umówiliśmy się jednak, że International Advisory Council będzie ze mną nadal współpracować w ramach Odnowy i Orbisu. Był taki moment, że Księgarnia Polska w Paryżu, nawet paryska Libella, która była życzliwiej do nas nastawiona, polskie księgarnie londyńskie, między innymi Orbis za kadencji Olechnowicza, nie chciały kupować książek Odnowy. Uważano je za pamflety polityczne, nie chciano ich pokazywać w księgarniach. Dopiero kiedy pod koniec lat sześćdziesiątych zrobiłem wspomnianą akcję, rozesłałem oferty do wszystkich większych bibliotek na całym świecie i sprzedałem po kilkadziesiąt egzemplarzy prawie każdego tytułu, zaczęto mnie uważać za poważnego wydawcę.

Kiedy zmarł Aleksander Mazzucato6, jego Alma Book Company za pośrednictwem SPK kupili Amerykanie, którzy organizowali akcję dystrybucji książek, w tamtym okresie prowadzoną przez Komitet Wolnej Europy. Księgarnię zamierzali wykorzystać do rozpowszechniania książek w kraju. Praktycznie dawali mi więc od razu konkurencję. Myślę, że w SPK z Amerykanami prowadzili rozmowy Stefan Soboniewski i Ryszard Zakrzewski. I to się pokrywa z tym, co mówiłem o Świderskim i Zakrzewskim, że ten ostatni wykolegował Świderskiego po to, żeby przejąć po nim księgarnię SPK. Chciał ją sam prowadzić, a nie być tam tylko pakowaczem7.

W końcu powiedziałem pani Słowińskiej: kupujemy. Cena była niewielka, kilka tysięcy funtów, chociaż dla mnie wtedy dużo pieniędzy. W marcu 1972 roku zarejestrowałem firmę jako Orbis Books (London) Ltd. Pierwsze zamówienie wykonywaliśmy dla pana Gałązki8 z Nowego Jorku, pracującego dla amerykańskiego wydawnictwa Scribner. Tak zaczęliśmy.

Na progu księgarni Orbis. Od lewej: Aleksandra Kulczycka, Maria Serafin-Mech, Marta Brzezińska, Izabela Gronostajska. Londyn, lata osiemdziesiąte.

Zanim ostatecznie do tego doszło, pierwsza koncepcja była taka, że kupujemy księgarnię we trzech: Gebhardt, Sieniewicz i ja. Nie byłaby związana ze stronnictwem, bo mieliśmy wyłożyć prywatne pieniądze. Ale już w czasie rejestracji było widać, że tego pomysłu nie zrealizujemy. Pierwszy wykruszył się Sieniewicz. Przyczyną była moja chęć sprzedawania książek ukraińskich. Gebhardt z kolei doszedł do przekonania, że jedyną korzyścią dla niego z tego przedsięwzięcia będzie brytyjska emerytura. Stanęło na tym, że przesyłał mi pieniądze, a ja płaciłem za niego składki na fundusz emerytalny. Dzięki temu ma wypłacaną emeryturę brytyjską za kilkanaście lat. Ostatecznie akcjonariuszami firmy została moja żona, dzieci i ja.

Pani Słowińska nadal pracowała w księgarni. Powiedziałem jej: „Pani Ireno, termin przejścia na emeryturę ustala pani, nie ja”. To ją jakoś do mnie przekonało. Bardzo dobrze mi się z nią pracowało. Miałem koncepcję, żeby Alex prowadziła księgarnię. Ale ona z tego interesu w zasadzie nie była zadowolona i nie przejęła sterów, tak że musiałem się męczyć w księgarni po godzinach. Do 1985 roku pracowałem zawodowo jako inżynier drogowy w Wielkim Londynie. Zaczynałem po ósmej, o piątej kończyłem, a książkami zajmowałem się czasami w przerwie obiadowej, a zawsze po pracy. Przychodziłem do Orbisu dwadzieścia po piątej. Pani Irena w zasadzie wszystko prowadziła na co dzień sama, a ja załatwiałem zewnętrzne i angielskie sprawy administracyjne.

Jednak miałem zupełnie inną wizję księgarni niż ona. Czasy się zmieniały, były lata siedemdziesiąte. Poznałem Adama Bromkego, politologa już bardzo znanego w świecie anglosaskim. Zaczął mnie namawiać, żeby poszerzyć tematykę księgarni. Rozmawiałem o tym z panią Ireną. Jej się to nie podobało, ale powiedziała: „Pan tak uważa, to pana sprawa, niech pan w to idzie. Tyle że ja dużo nie pomogę”. Zdecydowałem się płynąć na szerokie wody i inaczej ustawić sprawę: stworzyć angielskojęzyczną księgarnię, która będzie sprzedawała także książki w języku polskim. A jako następny zrobiliśmy dział rosyjski, mieliśmy wszystkie zagraniczne wydania rosyjskie. Nie chciałem konkurować z księgarniami emigracyjnymi w polskiej diasporze. Ambicją moją było stać się liczącą na świecie księgarnią angielskojęzyczną specjalizującą się w sprawach Związku Sowieckiego i Europy Wschodniej. Tak się zawsze po angielsku mówiło: Soviet Union and Eastern Europe. Mimo że tego rodzaju księgarnie już istniały, była dosyć duża luka na rynku, ponieważ one koncentrowały się raczej na książkach z Rosji Sowieckiej. A mnie bardziej interesowały książki angielskie poświęcone temu problemowi. Nie chciałem sprowadzać książek z ZSRS, takie przyjąłem założenie. Adam Bromke mnie w tym cały czas utwierdzał i przekonywał, że tak należy robić. Był też naszym autorem, w Odnowie wydał dwie pozycje.

* * *

Nawiązałem kontakty z uniwersytetami amerykańskimi, księgarnia nasza wzbudziła ich zainteresowanie. Książki po angielsku zaczynały coraz lepiej iść. Znaczącym krokiem była Międzynarodowa Konferencja Slawistów w Banff w Kanadzie w 1974 roku, którą organizował Bromke9. Inicjował w ten sposób współpracę z naukowcami z bloku wschodniego. Prosił, żebyśmy mieli tam kiosk z książkami – na pokaz raczej niż na sprzedaż. Stwierdziłem, że pokazanie się tym wszystkim uczonym slawistom będzie najlepszą promocją. Frekwencja była tam rzeczywiście ogromna, przyjechało dwa, trzy tysiące ludzi.

Wieczorem ułożyliśmy wszystko na stoisku. Prosiłem Adama, żeby sprawdził, czy tak to sobie wyobrażał. Powiedział: „Tak, doskonale”. Książki w języku rosyjskim wydane na Zachodzie były ułożone z jednej strony. Następnego dnia rano przychodzimy, ani jednej rosyjskiej książki nie ma na stoisku! Adam mówi: „No wiesz, to mnie jednak zaskoczyło, zdawało mi się, że zaprosiłem ludzi na poziomie”. Chodziło o tych, co przyjechali z ZSRS. Ja na to: „Nie mam pretensji. Poszły w dobre ręce, niech tak będzie”. Potem musiałem tylko przepraszać, bo Rosjanie zachodni mieli do mnie żal, że nie pokazuję ich książek. No ale wieść się szybko rozeszła – że ktoś wziął. Ludzie mniej zorientowani przychodzili do mnie i pytali, czy to agenci KGB zabrali książki. Mówię: „Nie podejrzewam. Ale i nie dociekam, kto wziął i jak to zrobił. Trudno, książek nie ma, mniej będę miał do zabrania do Londynu”. Później organizatorzy pozwolili sprzedawać książki i całe moje stoisko się rozeszło. Wracaliśmy do Londynu z pustymi walizkami.

Banff to jest wielki ośrodek, ale raczej zimowy. Konferencja odbywała się latem, więc było pusto. Pojechaliśmy z Alex i dwoma synami. Przeżywaliśmy wtedy wielkie emocje. Prowadziłem stoisko, a Alex z chłopcami zwiedzali, co się dało. Koniecznie chcieli zobaczyć niedźwiedzie. Nie pamiętam, czy zobaczyli grizli, na pewno trafili na jakieś ślady, ale myślę, że to były ślady nocne, a oni tam poszli za dnia. A wszystko dlatego, że im opowiadałem, jak to przed wojną w Bieszczadach trafiłem na niedźwiedzia. Kiedyś na wakacjach mieszkaliśmy we wsi Łuchy (przypuszczam, że to było na terenach, które teraz już nie należą do Polski). Zbierałem jeżyny (czy coś podobnego) z dużego krzaka. W pewnym momencie odsłoniłem krzak i zobaczyłem ogromny pysk. Niedźwiedź zbierał jeżyny z drugiej strony. Stanąłem jak wryty. On był bardziej zainteresowany jagodami niż mną, ale pamiętam jego pysk… Ta historia jakoś nastawiła dzieci promisiowo, koniecznie chciały spotkać grizli.

Objechaliśmy wtedy spory kawałek Kanady i Stanów. Z Banff pojechaliśmy na kilka dni do Vancouver do Jadwigi i Bogdana Czaykowskich. Potem polecieliśmy do Calgary. Utkwił nam w pamięci przepiękny nowy polski kościół zbudowany w stylu namiotów indiańskich. Chłopcy zaś przeszukiwali książki telefoniczne w poszukiwaniu Kulczyckich. Znaleźli całą masę, ale wszystkie nazwiska z końcówkami -yj, pochodzenia ukraińskiego. Nie odkryliśmy więc żadnych kuzynów.

Przyjaźniłem się ze Zbyszkiem Fallenbuchlem, profesorem ekonomii na uniwersytecie w Windsor w Kanadzie. To był nasz następny etap na kilka dni. Stamtąd Wincenty Chrypiński zabrał nas samochodem do Detroit. Andrzej, który wtedy miał sześć, siedem lat, przed wyjazdem bardzo się interesował trasą naszej wyprawy. Wyczytał, że Detroit to światowa stolica morderstw, wszyscy tam strzelają. Po przyjeździe do domu, w którym mieliśmy spać, Andrzej natychmiast zamknął okno i mówi: „Wiesz, tata, może nas nie zastrzelą”… Z Detroit pojechaliśmy do Nowego Jorku i stamtąd wracaliśmy do Londynu.

Chyba właśnie na konferencję w Banff robiłem pierwszy nasz katalog, który nazwaliśmy „New Books”. Bardzo dobrze się przyjął. Wydawaliśmy go trzy, cztery razy do roku po polsku i angielsku, jako czasopismo – z uwagi na korzyści w opłatach pocztowych. Rozchodził się w nakładzie pięciu tysięcy egzemplarzy, wysyłany bezpłatnie do naszych klientów na całym świecie. Klienci z innych księgarni musieli za informator płacić. Na każdym katalogu widniała cena, ale to był tylko wybieg, bo wtedy w Anglii płatne periodyki otrzymywały zniżkę na przesyłkę pocztową – myśmy z tego skorzystali. W katalogu zamieszczaliśmy wykaz nowości na półkach księgarskich Orbisu w kilku działach, wraz z krótkimi recenzjami i omówieniami nabytków. Szybko zaczęli się tym interesować wydawcy angielscy i amerykańscy. Po pewnym czasie zacząłem nawet zbierać płatne ogłoszenia do „New Books”. W wypadku kilku numerów ogłoszenia pokryły koszt druku, ale to jednak była droga impreza. Przygotowaniem katalogu zajmowała się zwykle Anna Laurysiewiczowa, a nadzorowała moja żona Aleksandra, niezastąpiony sojusznik w pracy.

Zmiana profilu księgarni dobrze nam poszła. Zacząłem sprowadzać książki o Rosji wydane na Zachodzie po angielsku i w tej dziedzinie staliśmy się potęgą o międzynarodowym zasięgu. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych liczący się naukowcy i akademicy, którzy przyjeżdżali do Londynu z całego świata, zawsze zaglądali do naszej księgarni, aby przejrzeć nowości czy zrobić zakupy. Jedne znajomości rodziły następne. Wydawnictwa uniwersyteckie bardzo się zainteresowały naszą ofertą slawistyczną. Rósł ruch w sprzedaży i wymianie, obrót roczny sięgał pół miliona funtów. Z działu poloników zrobiłem z czasem prawdziwego giganta, znanego na całym świecie, i założyłem to, co można zamknąć w terminie slavic studies. Przychodziły do nas zamówienia z różnych stron.

Rozpoczęły się też moje dobre stosunki z wydawnictwami angielsko-amerykańskimi publikującymi książki z dziedziny slavic studies. W pewnym momencie wyczułem, że się ze mną liczą. Zacząłem się temu przypatrywać; okazało się, że wysokość mojego pierwszego zamówienia decydowała o tym, czy oni brali książkę do wydania, czy nie. W momencie kiedy wydawca angielski dostał jakąś propozycję, lecz miał kłopot z podjęciem decyzji, czy publikować, w jakim nakładzie, na jaki rynek – przychodził, żeby zbadać moją reakcję na dany tytuł. Jeżeli przed wydaniem składałem zamówienie, powiedzmy, od stu egzemplarzy w górę, można było powiedzieć, że książka wyjdzie. Natomiast jeżeli zamawiałem mniej, a oni nie byli zdecydowani, mogło się zdarzyć, że książki nie wydali. Wtedy szła do innego wydawcy i historia się powtarzała.

Postanowiłem to wykorzystać. I rzeczywiście w wielu wypadkach miałem decydujący wpływ na to, czy książka się ukaże. Na przykład angielskiej wersji Polski w drugiej wojnie światowej Garlińskiego10 kupiłem od razu pięćset egzemplarzy, na pniu, przed wydaniem. Andrzeja Szczypiorskiego11 chyba dwieście. Później był Zarys historii gospodarczej Polski 1918–1939 Zbigniewa Landaua i Jerzego Tomaszewskiego12 – kupiłem też około dwustu sztuk. Wydawcy angielscy nabierali do mnie zaufania. W wielu wypadkach, nawet jeżeli decyzja nie zależała od mojego zamówienia, zauważyłem, że się mnie radzą, co wydać, czego nie ma na rynku i tak dalej. Oczywiście nie dotyczyło to każdej książki. Zdarzało się, że wydawca angielski po prostu chciał coś opublikować, bo pasowało mu do jego listy wydawniczej. Kontakty z wydawnictwami angielskimi i amerykańskimi trwały do lat dziewięćdziesiątych. Mimo że moi rówieśnicy z tych wydawnictw, a nawet ich następcy, już przeszli na emeryturę, dobre relacje przetrwały. Do końca swej działalności miałem możliwości przekonania kogoś, żeby wydać taką czy inną książkę.

Nigdy natomiast nie miałem zapytań od wydawców angielskich o tłumaczenia z literatury polskiej. Tutaj oni sami oceniali, czy książka się sprzeda, czy nie. Zresztą w tej kwestii bym na pewno odmawiał oceny, a tylko składał zamówienie. Po prostu zupełnie inne przesłanki decydowały o kupnie przekładu przez środowisko polskie, a zupełnie inne przez środowisko angielskie. U nas tego typu książki przede wszystkim kupowała młodzież, to znaczy nasze dzieci. Na przykład mój syn Ryszard (choć on był chyba wyjątkiem pod tym względem) zawsze miał oryginał polski i tłumaczenie angielskie obok siebie na stole. Czytał tekst angielski, bo mu lepiej szło i szybciej, ale gdy coś go zainteresowało, przechodził do oryginału. Masę błędów wyłapywał, nawet najlepsi tłumacze je robią. Tłumacze, którzy – powiedzmy – obracają się w świecie literackim, mogą mieć kłopoty ze zrozumieniem języka potocznego. W przekładzie wychodzi dziwoląg. Dlatego bardzo ceniłem jego opinię o tych książkach.

Księgarnię zawsze odwiedzało dużo młodzieży polskiego pochodzenia, której odpowiadał nasz profil. Zjeżdżali z całej Anglii, a przed Bożym Narodzeniem zostawiali dużo pieniędzy, kupując książki dziadkom i rodzicom. Jakąś rolę odegrał w tym Ryszard, który pracował w soboty i ściągał swoich przyjaciół.

Rudzki i Stypułkowski praktycznie nie byli zainteresowani tłumaczeniami książek wydanych w Polsce, które przeszły przez cenzurę. I słusznie, bo nie miały żadnej wartości politycznej. Myśmy je kupowali tylko i wyłącznie na rynek zachodni. Przykładem takiej książki był wspomniany Zarys historii gospodarczej Polski 1918–1939. Po 1989 roku ukazało się pełne wydanie, z przywróconymi wycinankami cenzury. Ale tutaj to nie miało takiej politycznej wartości jak książka, której cenzura nie puściła. O to przede wszystkim chodziło, żeby na emigracji ukazywały się rzeczy niecenzurowane albo w ogóle tutaj napisane.

Podobnie było z księgarnią Puaczów w Chicago. Oni też w dużej mierze wpływali na to, co się w Ameryce ukazywało. Edwarda Puacza13 znałem bardzo dobrze. Na emigracji bardzo zaangażował się w działalność polityczną w PPS-ie. W walce o miejsce książki jako broni w zmaganiach z komunizmem był w Stanach Zjednoczonych naszym wielkim sojusznikiem. Zresztą tak jak Bolesław Wierzbiański, twórca i wydawca „Nowego Dziennika”. Książka była w zasadzie narzędziem zimnej wojny. Śmiałem się, że bomba atomowa stwarza klimat grożącego konfliktu, a książka jest realną bronią. Bez bomby atomowej byłaby zupełnie inna atmosfera, książka nie miałaby szans tak dużej penetracji. Przy mocnym wsparciu można jej było używać do walki politycznej. W tym Puacz się spełniał w stu procentach, był doskonały.

W sześćdziesiątym którymś dyskutowałem z Popielem o sprawie Puacza. Popiel miał do niego szalone uprzedzenia i pretensje za działalność w latach 1945 i 1946. Uważał, że z nazbyt wielkim entuzjazmem przyjął powstanie Polski Ludowej. Popiel nie doczekał wydania swoich wspomnień Sikorski w mojej pamięci. Po jego śmierci musiałem wyciąć z książki właśnie ten kawałek o Puaczu. Nie mógłbym tego obronić w sądzie brytyjskim, a nie miałem żadnej wątpliwości, że Puacz by to zaskarżył, i słusznie. Ciołkosz, któremu dałem to do przeczytania, powiedział: „Słowo w słowo prawda, ale ja się przyjaźnię z Puaczem i nie będę świadczył przeciwko niemu w sądzie”. Zresztą, sam uważałem, że Popiel nie znał nowego okresu życia Puacza, po jego przyjeździe na Zachód w późnych latach sześćdziesiątych. Wtedy usunąłem ten fragment z książki, ale zachowałem maszynopis, bo to są jednak dosyć ważne rzeczy, jako wspomnienie Popiela.

Puacz w latach siedemdziesiątych wkręcił się na Międzynarodowe Targi Książki w Warszawie. Dostał stoisko. Tyle że wyrzucili go tego samego wieczoru. Ale to był dobry numer, trzeba przyznać. Organizatorzy nie wiedzieli, co Puacz będzie pokazywał, a on zjechał z książkami emigracyjnymi. Po jego śmierci zaprzyjaźniliśmy się bardzo z wdową po nim, Mirą Puacz, która wspaniale do dziś prowadzi księgarnię.

Ważną rolę odgrywała także księgarnia Kazimierza Romanowicza14 w Paryżu. Tyle że on znajdował się w orbicie języka francuskiego. Ale kto wie, czy nie był w podobnej sytuacji jak ja, czy wydawcy francuscy się z nim nie konsultowali.

Mimo zmiany profilu księgarni nie zaniedbywałem książek polskich. Obok wydawnictw emigracyjnych sprzedawaliśmy także książki wydane w kraju. Na tym polu myśmy od początku prowadzili cichą wojnę z Ars Poloną, która w latach siedemdziesiątych odkupiła księgarnię Bolesława Świderskiego i miała monopol na zakup książek z kraju. Wszystkie inne księgarnie emigracyjne musiały kupować tytuły krajowe za pośrednictwem Ars Polony, co książkę podrażało i okazało się nieopłacalne w przypadku sprzedaży międzynarodowej, prowadzonej przez Orbis. Z Ars Poloną ciężko było walczyć, gdyż będąc własnością partii15, miała wiele przywilejów. Jednak udało mi się ją trochę przechytrzyć. Nie było to łatwe, bo dobra książka w tamtym czasie w PRL-u była towarem trudnym do zdobycia, sprzedawanym spod lady, a my oczekiwaliśmy nie jednego egzemplarza, lecz często kilkudziesięciu.

Wraz z księgarnią przejąłem jej pracowniczki, wśród nich Barbarę Tyszkiewicz (matkę Beaty, aktorki), z którą wkrótce bardzo się zaprzyjaźniliśmy. Kiedy pani Barbara wróciła na stałe do Polski, okazała się dla mnie nieocenionym wsparciem. Zaopatrywała Orbis w większość książek wydawanych w kraju, na których nam zależało. Miała doskonałe znajomości z księgarzami i wydawcami, przysyłała paczki na nasz adres domowy.

Pani Tyszkiewicz zajmowała się beletrystyką i opracowaniami literackimi w latach siedemdziesiątych. W wydawnictwa naukowe natomiast zaopatrywały nas polskie biblioteki, z którymi prowadziłem wymianę publikacji: przede wszystkim biblioteka KUL-u w Lublinie, Biblioteka Narodowa z niezastąpioną Zofią Indeką i Biblioteka Sejmowa. Wysyłałem im wydawnictwa emigracyjne i angielskie, w zamian dostawałem tytuły krajowe. Na początku lat osiemdziesiątych doszło do naszych uszu, że Ars Polona próbuje stworzyć wśród posłów PZPR lobby, które wsparłoby projekt wprowadzenia przepisów zabraniających bibliotekom krajowym wymiany z instytucjami emigracyjnymi. Czyli praktycznie z Orbisem, bo raczej nikt inny poza nami tego nie robił. Ale lobby księgarzy okazało się silniejsze. Ówczesny światły dyrektor Biblioteki Sejmowej profesor Andrzej Gwiżdż16 dyskretnie zmobilizował bibliotekarzy i do ustawy odcinającej nam dopływ krajowej książki nie doszło. Tak funkcjonowaliśmy do końca istnienia PRL-u.

Polskim rynkiem klientów indywidualnych zajmowała się Irena Słowińska, a całością kierował Janusz Pieńkowski, mój wielki przyjaciel. Należy także wymienić Jadwigę Mieroszewską, Marię Mech i Martę Brzezińską, których pracę i pomoc bardzo ceniłem. W urządzanych kilka razy do roku kiermaszach pomagały nam skutecznie nasze dzieci. Pamiętam niedzielny kiermasz u jezuitów na Willesden Green, kiedy dwóch panów przy naszym stoisku spierało się o słowa ewangelii. Wtedy mój młodszy syn, Andrzej, wówczas dwunastoletni, bardzo poważnie poradził im, aby każdy z nich kupił Biblię Tysiąclecia. Załagodził spór, no i zadbał o nasz interes.

Ważną rolę w funkcjonowaniu Orbisu odgrywała działalność wysyłkowa. Księgarnie utrzymywały się wówczas nie tylko ze sprzedaży w sklepie. Wysyłaliśmy książki na zamówienie w najdalsze części świata, nawet do Uzbekistanu (wówczas republiki Związku Sowieckiego). Zamówienia składała British Library, która w ramach wymiany z tamtejszą instytucją zlecała nam realizację i opłacała koszty. W wypadku Związku Sowieckiego to była nie literatura polityczna, ale głównie prace naukowe z dziedziny fizyki, matematyki, biologii. W zamian British Library otrzymywała prasę i książki rosyjskie.

Mieliśmy w Orbisie doskonałe rozeznanie, jakimi drogami posyłać książki. Zawieraliśmy kontrakty z pocztą, liniami lotniczymi, autobusowymi… W ciągu miesiąca nadawaliśmy po kilka setek paczek. Wysyłką książek zajmowali się specjalnie do tego zatrudnieni panowie. Nie jest tajemnicą, że byli to emerytowani oficerowie. Najpierw pułkownik Jana, legionista, pracował w Orbisie chyba od początku. Na jego miejsce przyszedł pułkownik Borycki. Miał wówczas ponad 80 lat! Po nim major Rybicki17. To był bardzo solidny personel. A w latach osiemdziesiątych zaczęli u nas pracować ludzie młodszego pokolenia, którzy przyjechali z Polski.

Cały czas byłem zaangażowanym członkiem Stronnictwa Pracy, często wyjeżdżałem na spotkania i zebrania w Europie i Ameryce. Może dlatego zatrudniałem w sklepie duży personel, blisko dziesięć osób, ludzi naprawdę oddanych książce. Ja też ich doceniałem, na przykład założyłem dla pracowników fundusz emerytalny, co było unikalne w polskim świecie emigracyjnym. Oleńka brała minimalną pensję; popełniłem szalony błąd, bo początkowo nie płaciłem jej składki na emeryturę, później zacząłem płacić, ale ona dostała śmieszne pieniądze, sto trzydzieści funtów miesięcznie. Gdybyśmy nie mieli darmowych przejazdów, to prawdopodobnie nawet nie starczyłoby to na wykupienie biletu miesięcznego. Tak, zyski materialne były niewspółmiernie małe w porównaniu z zaangażowaniem.

Orbisu już nie ma, sklep zamknęliśmy w 2008 roku. Ale wciąż nadchodzą płatności, bo wiele instytucji nie śpieszy się z regulowaniem rachunków. Niedawno obliczyliśmy z żoną, że do działalności Orbisu dołożyliśmy w ciągu tych blisko czterdziestu lat około 250 tysięcy funtów. Cały spadek żony i nasze oszczędności poszły na finansowanie księgarni. Do Odnowy nie dokładaliśmy własnych pieniędzy, ale Orbis to była studnia bez dna. Chociaż zdarzyły się lata tłuste. Po wyborze polskiego papieża, po ogłoszeniu Nagrody Nobla dla Czesława Miłosza i po powstaniu „Solidarności”, w latach 1980–1985, kiedy ukazała się masa literatury na temat bieżących wydarzeń, wiele wznowień i tłumaczeń noblisty, sprzedawaliśmy książki w dużych ilościach. Największe moje zamówienie w życiu księgarskim to kolorowy album o Janie Pawle II, którego kupiłem pięć tysięcy egzemplarzy. Rozeszły się jak świeże bułeczki, a gdy chciałem ponowić zamówienie, nakład był już wyczerpany. Jedyny okres, kiedy zarobiliśmy trochę pieniędzy na sprzedaży książek. To jest pewnie ta gorzka nuta w mojej opowieści

Kiermasz w czasie corocznych uroczystości organizowanych na Zielone Świątki w Fawley Court, maj 1979 r.

Schedę po Orbisie miał przejąć Tomasz Brzozowski z warszawskiej księgarni Czuły Barbarzyńca, który chciał w Londynie otworzyć salon książki. Miał działać w tym samym lokalu i w pewnym stopniu kontynuować nasze tradycje. Rozmawialiśmy przez dłuższy czas, mieliśmy obaj bardzo ambitne plany. Niestety, nic z tego nie wyszło. Charakter obecnego środowiska polskiego w Anglii jest inny niż dawniej. Mieszkający tutaj Polacy potrzebują książki i ją kupują, ale najczęściej przez internet, bo jest tańsza. Zniknęły też już prawie wszystkie wydawnictwa polskie na Wyspie, pozostało kilka małych drukarni… Chciałbym być w tym względzie optymistą, ale nie wiem, czy taka inwestycja jak nowoczesna księgarnia w polskim Londynie może odnieść sukces.

W połowie lat dziewięćdziesiątych zdecydowałem się ufundować nagrodę za książkę dotyczącą spraw polskich. Oficjalna jej nazwa to American Association for the Advancement of Slavic Studies Orbis Book Prize. Kluczowy dla decyzji o ustanowieniu nagrody był moment, kiedy mój syn Andrzej napisał swoją pierwszą książkę: pracę doktorską na uniwersytecie w Michigan, dotyczącą dyskusji na temat aborcji. Ujął to w sposób porównawczy: ten sam problem w trzech różnych kulturach – Kenia, Polska i Meksyk. Najzabawniejsze, że najważniejszą uwagą, którą zgłaszali mu ludzie, było: „Nigdyśmy nie przypuszczali, że Kenia jest krajem katolickim”. Tymczasem jest; gdy Andrzej pisał doktorat, prawie cała wierchuszka polityczna była katolicka. Z pewnego bardzo znaczącego, dużego wydawnictwa dostał odpowiedź, że aborcja to temat, który jest domeną kobiet, mężczyźni nie powinni w te rzeczy się wdawać.

Rozmawiałem z różnymi ludźmi, co zrobić, żeby jakoś pomóc młodym w wydawaniu ich książek. Przede wszystkim chodziło o debiuty. Przyszło mi na myśl, żeby ufundować nagrodę za najlepszą książkę w języku angielskim dotyczącą tematyki polskiej, do tego dla debiutantów. Niestety, tego drugiego warunku nie obroniłem. Postanowiłem oddać nagrodę do dyspozycji American Association for the Advancement of Slavic Studies (AAASS), zaczęliśmy negocjować. Powiedzieli, że strong preference will be given, „będziemy preferowali” debiutantów, nie może być to jednak warunek kandydowania do nagrody. Rozmowy dotyczyły też składu jury. Poszliśmy na kompromis: pierwszy skład ja nominowałem na trzy lata, a później już AAASS. W pierwszym jury zasiadali: politolog Andrzej Korboński18, bibliotekarz Wojciech Zalewski19, obaj z Kalifornii, i Grażyna Slanda, która była bibliotekarką na Harvardzie20. Po trzech latach AAASS wybrało własne jury, ja się już nie mieszałem. Muszę zaznaczyć, że w ustalaniu nagrody bardzo pomocny był Andrzej Korboński, przypuszczam, że bez jego pomocy by się nie udało. I kiedy później różni autorzy zaczęli do mnie pisać, mogłem z czystym sumieniem odpowiedzieć, że niestety nie mam żadnego wpływu na to, kto nagrodę dostanie. O to mi właśnie chodziło.

Pierwszą Orbis Prize dostała w 1996 roku książka wydana w Australii, zresztą przez Anglika, o współczesnym polskim malarstwie21. Suma niewielka – tysiąc dolarów rocznie. Ku memu zdumieniu – nagroda się przyjęła. Ustabilizowała się na rynku i w tej chwili zupełnie dobrze funkcjonuje. Do tego stopnia, że teraz już nie tylko autorzy przychodzą mi dziękować, lecz także i wydawcy. Przez wiele lat to wykorzystywałem – staram się wydawcom angielskim podsyłać maszynopisy, żeby książek dotyczących spraw polskich było więcej. Ostatnio nazwa nagrody zmieniła się na The Kulczycki Book Prize in Polish Studies (AAASS przekształciło się w Association for Slavic, East European and Eurasian Studies) i jest ustanowiona permanentnie. Poza tym moi synowie dają gwarancję, że jeżeli strona amerykańska by się z tego wycofała, oni będą kontynuować. Zresztą coś im w spadku mam nadzieję zostawić. W przyszłości będzie się tym zajmował Andrzej, który jest w Ameryce.

Promocja studiów slawistycznych. Jerzy Kulczycki i prof. Madeline Levine z University of North Carolina przy stoisku Orbisu na konferencji AAASS, lata dziewięćdziesiąte.

Na zakończenie wspomnę tylko losy książki mego syna. Na targach londyńskich spotkałem znajomego dyrektora wydawnictwa Macmillan, który zainteresował się pracą Andrzeja i wziął maszynopis. Następnego dnia powiedział: „Biorę książkę i wydaję. Jesteś mi winien nieprzespaną noc”22.

1 Józef Olechnowicz (1902 lub 1906–1969), księgarz, wydawca. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, III powstania śląskiego, kampanii wrześniowej. W 1944 r. wspólnie z Witoldem Filskim (zm. 1947) założył firmę księgarsko-wydawniczą Orbis. Współzałożyciel i wieloletni prezes Związku Księgarzy i Wydawców Polskich, działacz Koła Kijowian, współredaktor „Pamiętnika Kijowskiego”. Od 1966 r. Orbis miał siedzibę w Londynie przy Kenway Road w dzielnicy Earls Court, gdzie po wojnie osiedliło się wielu Polaków. Olechnowicz zapisał w testamencie księgarnię Irenie Słowińskiej.

2 Irena Słowińska (1910–2010) przez wiele lat pracowała w księgarni Orbis, w latach 1969–1971 była jej właścicielką.

3 Władysław Honkisz, pierwszy proboszcz polskiej parafii w dzielnicy Ealing pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Matki Kościoła.

4 Jerzy Mirewicz, właśc. Bronisław Wójcik (1909–1996), pisarz, jezuita. Święcenia kapłańskie przyjął w 1938 r. Członek ZWZ-AK, pracował w Biurze Informacji i Propagandy KG AK. Wykładowca tajnego seminarium duchownego. 1945–1958 duszpasterz akademicki w Lublinie. 1958–1959 i 1961–1963 pracownik sekcji polskiej Radia Watykańskiego. Od 1963 r. w Wielkiej Brytanii. Wykładowca PUNO, redaktor „Sodalis Marianus”, następnie „Przeglądu Powszechnego”, zastępca redaktora „Pamiętnika Literackiego”. W 1993 r. powrócił do Polski.

5 Kazimierz Iranek-Osmecki (1897–1984), pułkownik. Żołnierz Legionów Polskich, uczestnik kampanii wrześniowej, następnie w ekspozyturze Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza w Bukareszcie. 1940–1941 kurier Naczelnego Wodza do komendanta ZWZ-AK, później w KG AK. Uczestnik powstania warszawskiego; 1944–1945 więziony przez Niemców. Po wojnie w Wielkiej Brytanii. Współzałożyciel i członek zarządu SPP.

6 Aleksander Mazzucato (1903–1968), księgarz, wydawca. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, właściciel księgarni i oficyny wydawniczej we Lwowie. Po drugiej wojnie światowej na emigracji. Założyciel Alma Book Company, firmy wydawniczej i księgarskiej działającej w latach 1945–1968.

7 Świderski kierował księgarnią SPK w latach 1954–1964. W 1970 r. przejął ją Zakrzewski.

8 Jacek M. Gałązka (ur. 1924), ekonomista, wydawca, tłumacz. Od 1942 r. w PSZ. Od 1952 r. w Stanach Zjednoczonych. Założyciel Polish Heritage Publications, wydającego literaturę polską w języku angielskim. Wieloletni pracownik Charles Scribner’ s Sons, od 1983 r. prezes. 1999–2008 prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce.

9 W polskiej prasie relację z konferencji opublikował Roman Tokarczyk, Banff ’74. Korespondencja z Kanady, „Polityka” 1975, nr 10, s. 11.

10 J. Garliński, Poland in the Second World War, MacMillan Press, London 1985.

11 Być może chodzi o książkę The Polish ordeal. The view from within (Croom Helm, London 1982). Pierwsze angielskie tłumaczenie Początku ukazało się dopiero w 1989 r. (The Beautiful Mrs. Seidenman, London 1989). Wcześniej były wydania niemieckie (1979) i francuskie (1987) książki Msza za miasto Arras.

12 Z. Landau, J. Tomaszewski, The Polish Economy in the Twentieth Century, tłum. W. Roszkowski, New York 1985; pierwotne wydanie w języku polskim: Warszawa 1971.

13 Edward Puacz (1905–1985), księgarz, wydawca, działacz polonijny. Przed drugą wojną światową wyjechał do Stanów Zjednoczonych, powrócił do Polski po jej zakończeniu. W 1964 r. zamieszkał w Chicago. Od 1969 r. właściciel firmy księgarsko-wydawniczej Polonia Bookstore and Publishers Co. w Chicago (Polonia Bookstore Inc.).

14 Kazimierz Romanowicz (1916–2010), księgarz, wydawca, publicysta. Od 1937 r. przebywał we Francji, w 1940 r. żołnierz Armii Polskiej we Francji, od 1942 r. 2. Korpusu. Pozostał na emigracji. Od 1946 r. wspólnie z żoną prowadził w Paryżu księgarnię i wydawnictwo Libella, wydawnictwo płytowe oraz Galerię Lambert (księgarnia działała początkowo w ramach 2. Korpusu).

15 Powołana w 1953 r. Centrala Handlu Zagranicznego „Prasa i Książka” (od 1956 r. CHZ „Ars Polona”) podlegała różnym ministerstwom. W 1971 r. włączona do Przedsiębiorstwa Upowszechniania Prasy i Książki „Ruch”, następnie Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch” i finansowo podlegała RSW, w której ponad 95 proc. udziałów miała PZPR.

16 Andrzej Gwiżdż (1923–1998), prawnik, konstytucjonalista. Żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego. Pracownik naukowy UW i Instytutu Nauk Prawnych PAN. 1947–1991 pracownik Kancelarii Sejmu, 1956–1968 dyrektor Biura Sejmu, usunięty ze stanowiska po Marcu ‘68. Od 1981 r. dyrektor Biblioteki Sejmowej. Od 1989 r. wiceprzewodniczący, 1992–1998 przewodniczący Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów.

17 Leszek Rybicki, oficer kawalerii. Uczestnik kampanii wrześniowej, internowany na Litwie, następnie w niewoli sowieckiej. Od 1941 r. w armii Andersa. Od 1946 r. w Anglii. Działacz Polskiej Macierzy Szkolnej.

18 Andrzej Korboński (1927–2013), politolog. Żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego. Po wojnie na emigracji w Stanach Zjednoczonych; wykładowca m.in. City College of New York, profesor University of California.

19 Wojciech Zalewski był kustoszem zbiorów slawistycznych (Slavic and East European Collections) w Stanford University.

20 Grażyna Slanda kieruje działem zbiorów slawistycznych (Slavic Division) w Harvard University.

21 R. Noyce, Contemporary Painting in Poland, Roseville East 1995.

22 A. Kulczycki, The Abortion Debate in the World Arena, Basingstoke 1999.

10. Książki dla kraju

Akcję rozdawania książek drukowanych na Zachodzie ludziom zza żelaznej kurtyny zaczął pod koniec lat pięćdziesiątych Andrzej Stypułkowski, człowiek już prawie zapomniany, a ogromnych zasług. Początkowo wszystko przechodziło przez Monachium. W sekcji polskiej Radia Wolna Europa pieniądze na rozdawnictwo w kraju pochodziły z funduszu pracowniczego, lecz ta kilkuletnia akcja miała stosunkowo mały wymiar. Wysyłało się do nich nazwisko adresata przesyłki książkowej oraz jego zapotrzebowanie, a radio asygnowało sumę na zakup publikacji albo odmawiało. Mnie się udało ze dwa razy skorzystać z tej możliwości pod koniec lat pięćdziesiątych1.

W 1959 roku utworzona została w Londynie Polonia Book Fund Ltd, na której czele stanął Stypułkowski. Szefem Stypułkowskiego w Ameryce był pan Walker2, który później, jeśli dobrze pamiętam, odszedł z Komitetu Wolnej Europy i założył własne wydawnictwo. Ludziom przyjeżdżającym zza żelaznej kurtyny dawało się książki za darmo. Andrzej zrobił z rozdawnictwa książek dla Polaków prawdziwą instytucję, a pieniądze pochodziły od rządu amerykańskiego, tego samego, który finansował RWE i wiele innych akcji, jednak nie zawsze tak skutecznych w walce z komunizmem jak słowo pisane. Stypułkowski działał sam3. Po jego śmierci zastąpił go Janek Chodakowski.

Oczywiście było w tej akcji wiele książek w językach krajów Europy Wschodniej czy nawet z Rosji. Z Rosjanami było najtrudniej, oni bali się nawet wziąć do ręki zachodnią książkę, poza tym byli bardzo pilnowani.

Zainteresowanie Amerykanów Polską Andrzej Stypułkowski sam wywalczył. W pewnym momencie Amerykanie powiedzieli, że ma się zajmować dysydentami rosyjskimi i zostawić sprawy polskie. On się na to nie zgodził, powiedział, że nawet jeżeli będzie to jego głównym zadaniem, dla szerszego grona to musi sprawiać wrażenie marginesu operacji, a jego akcją zasadniczą będzie zajmowanie się sprawami polskimi.

Rozdawanie książek wydanych na Zachodzie było osobnym rozdziałem mojej pracy, w tamtym czasie jeszcze niezorganizowanej. Ludzie, którzy brali książki, dzielili się na dwie kategorie: na tych, którzy nie bali się ich wieźć do Polski, i tych, którzy po przeczytaniu zostawiali je na dworcu bądź na przejściu granicznym.

Pierwszą naszą dużą akcją był festiwal młodzieży w Wiedniu w 1959 roku4. Ekipę zwołał Andrzej. Był synem mecenasa Zbigniewa Stypułkowskiego, działacza Stronnictwa Narodowego, skazanego w procesie szesnastu w Moskwie, który po zwolnieniu wydostał się z Rosji na Zachód i pełnił ważne funkcje w emigracyjnych strukturach politycznych. Matka jego pracowała w Radiu Wolna Europa, przed wojną była adwokatem5. Andrzej zaczynał wtedy aktywność wydawniczą i rozdawnictwo książek dla przyjezdnych ze Wschodu. Po powstaniu warszawskim, w którym brał udział, przyjechał do Junackiej Szkoły Kadetów w Barbarze w Palestynie i tak żeśmy się poznali. Byłem z nim spowinowacony przez moją żonę. Andrzej miał wpływ na wybór lokalizacji naszego domu, gdyż mieszkał w tej okolicy, tyle że na ulicy trochę zamożniejszej niż nasza. Zarabiałem mniej niż on, dysponowałem niższą zdolnością kredytową, więc kupiliśmy dom tańszy, mniejszy, jakieś trzy, cztery ulice dalej. Ale w bliskim sąsiedztwie, bośmy właśnie wtedy się umawiali, że dużo rzeczy zrobimy razem.

Andrzej już przedtem pomagał nam w rozprowadzaniu publikacji Zrzeszenia Studentów. Wtedy już wspominał, że istnieje fundusz społeczny przy sekcji polskiej RWE, może kupować książki dla ludzi przyjezdnych z kraju, ale na tym się skończyło. Po jakichś dwóch latach okazało się, że założył firmę Polonia Book Fund Ltd, która miała za zadanie zorganizować taką akcję. Poprosił mnie, żebym mu robił opracowania statystyczne do miesięcznych raportów. Zgodziłem się. Chyba przez dwa lata pomagałem mu w administrowaniu akcją, robiąc statystyki i rozliczenia rozdanych książek. Nasze więzi koleżeńskie przerodziły się w przyjaźń. Szerzej o tym wspomniałem we fragmentach o Orbisie.

Na festiwal do Wiednia pojechało nas ze dwadzieścia parę osób z Londynu, później jeszcze z Rzymu dołączył Staszek Gebhardt z ramienia młodzieżówki chadeckiej. Nasze zadanie polegało na tym, żeby spotkać jak najwięcej młodych ludzi z krajów komunistycznych, nie robić z tego żadnej draki, tylko namówić ich na udział w pewnych rzeczach. Rozdawaliśmy nie tylko książki, ale też na przykład darmowe bilety na koncert Elli Fitzgerald. Brali te bilety jak świeże bułeczki!

Z tego festiwalu pamiętam pewien incydent. Udało mi się jakoś wejść do obozu, w którym mieszkała młodzież z Polski, i to akurat podczas konferencji prasowej Wiesława Adamskiego6 i Stefana Olszowskiego7 (potem zrobił wielką karierę w partii). Pierwszy był wówczas członkiem władz Związku Młodzieży Socjalistycznej, drugi Zrzeszenia Studentów Polskich. Nie pamiętam, w jakich okolicznościach, ale już przedtem, w każdym razie po Październiku, poznałem obydwu w Londynie; Olszowski był chyba wiceszefem delegacji polskiej, Adamski szefem. W czasie konferencji prasowej w Wiedniu zdekonspirowałem się – zadałem jakieś pytanie czy ktoś mnie rozpoznał… Olszowski kazał mnie wyrzucić, więc sam wyszedłem. W naszym środowisku uważano to za duży sukces: niezauważony pojawiłem się na konferencji, „przeniknąłem do obozu przeciwnika”. Nie było tam jakichś specjalnych punktów kontrolnych, ale zrobiłem coś, czego inni nie dali rady. Dało mi to do myślenia na przyszłość; nabrałem przekonania, że wszelkie „kurtyny” nie są tak szczelne, jak ludzie uważają.

Poza tym zorganizowaliśmy w Wiedniu konkurs na temat sztuki zachodnioeuropejskiej. Rozdawaliśmy broszurę poświęconą sztuce nowoczesnej, w której były specjalne kupony. Trzeba było je wypełnić, wskazując trzy najlepsze zdaniem uczestnika dzieła sztuki zachodniej. Za najciekawsze odpowiedzi były nagrody. Chodziło o udowodnienie, że młodzież z Europy Wschodniej interesuje się takimi zagadnieniami.

Wyszła z tego nieprzyjemna dla nas sprawa. Moja żona poznała w Wiedniu harcerkę, trochę młodszą, Wandę Kobyłecką8, która się z nami wtedy związała, wzięła od nas tę broszurę o sztuce i coś do czytania. Myśmy ją przedstawili Irmie i Andrzejowi Stypułkowskim. Irma w jej imieniu wypełniła kupon i podała jej nazwisko. Wanda zdobyła trzecią nagrodę. Kiedyśmy się o tym dowiedzieli – byliśmy już z powrotem w Londynie – padł na nas blady strach, że będzie miała w Polsce nieprzyjemności. Oleńka od razu do niej napisała oficjalny list, tak żeby cała cenzura przeczytała i wszyscy inni zainteresowani, że za wszystko ją przeprasza, sama wypełniła kupon bez jej wiedzy i tak dalej. Obronił ją wtedy w Polsce Jacek Kuroń, który był jeszcze znaczącym działaczem czerwonego harcerstwa (choć myśmy o tym nie wiedzieli)9. Gorzej było w Londynie.

Wszystko rozeszłoby się po kościach, gdyby nie fakt, że Alex miała bardzo złe stosunki z Irmą Paluchową10, naczelniczką harcerek, która już podobno wcześniej postanowiła pozbyć się jej z harcerstwa. Alex była dosyć samodzielna, w każdym razie nie pasowała do zespołu. Paluchowa postanowiła wykorzystać incydent wiedeński (uznała go za działanie na szkodę emigracyjnego ZHP) i wyrzuciła ją z harcerstwa, oskarżając o współpracę z komunistami. Ale zgodnie ze statutami Alex przysługiwało odwołanie do sądu harcerskiego. I wygrała przed sądem harcerskim w pierwszej instancji. To był ciekawy przypadek, miał duży wpływ na późniejsze losy harcerstwa na uchodźstwie. Pierwszy sąd harcerski wydał opinię akuratnie przed jakimś walnym zjazdem ZHP, na którym zmieniono jego skład. Nowe władze wniosły apelację i Alex ją przegrała. Bardzo źle to zniosła, więc powiedziałem: „Nie ma rady, skoro generał Anders wytoczył proces w sądzie brytyjskim »Narodowcowi«, to już wszyscy możemy się procesować”. Oleńka wytoczyła proces ZHP.

Za organizację, która nie ma osobowości prawnej (w prawie angielskim żadne organizacje społeczne nie mają osobowości prawnej), odpowiadają członkowie władz. Myśmy pozwali przewodniczącego sądu harcerskiego, Irmę Paluchową, Jana Prokopa11, który był sekretarzem ZHP, Zygmunta Szadkowskiego12 i jeszcze jedną osobę, której nie pamiętam. Poszliśmy do znajomego adwokata, Polaka, Jan Chryzostoma Borkowskiego, wspólnika dwóch innych adwokatów angielskich, posłów Partii Konserwatywnej. Kancelaria nazywała się od jednego z nich Graham Page and Company; mała firma, ale dosyć znana. On nam powiedział: „Nie wiem, czy sądy brytyjskie zechcą to wziąć; będą uważali, że to jakaś awantura między Polakami. Ale spróbujmy. Widzę krzywdę pana żony i szansę na wygranie sprawy, więc w ostateczności zapłaci strona przegrana, ale musicie być przygotowani, że parę tysięcy funtów to będzie kosztować”. Zdecydowaliśmy się – a jeszcze wtedy Alex pracowała.

Akurat w tym czasie była podobna sprawa przeciwko angielskiemu Związkowi Elektryków. To był głośny spór, prowadził go lord Gerald Gardiner, a jego pomocnikiem był Jonathan Sofer. Zapalony socjalista; chciał socjalistów przywrócić w prawach i we władzach Związku Elektryków, który w sposób nielegalny przeszedł w ręce komunistyczne (coś tam pokręcili ze statutem). I wygrali. Komunistów usunięto, a działacze socjalistyczni odzyskali władzę w związku. Tak się złożyło, że Borkowski należał do Society of Labour Lawyers, gdzie poznał Sofera. Obiecał zapytać go, jak on widzi naszą sprawę. Przyszła odpowiedź, że sprawa nie będzie łatwa, ale niewątpliwie działano z naruszeniem prawa, więc ją podejmiemy. Pamiętam pierwsze spotkanie z Soferem, mówił, że najtrudniejszym zadaniem będzie przekonanie sędziego na samym początku, że sprawa jest godna podjęcia, żeby trafiła na wokandę i nie była dismissed out of hand (odrzucona przed rozprawą).

Adwokatem ZHP był George Dobry13, Polak z pochodzenia, późniejszy Queen’ s Counsel (to jest tytuł przysługujący w Anglii wybitnym adwokatom) i członek Izby Lordów. Trochę się go przestraszyłem, bo już wtedy było wiadomo, że to bardzo dobry adwokat. Na pierwszej rozprawie sędzia Cross się obruszył: „Co to za dziewczyna? Przecież tyle jest młodych dziewczyn w harcerstwie na świecie. Czemu ją akuratnie wyrzucili?”. Ale w pewnym momencie coś zaskoczyło, zainteresował się i mówi do pomocnika Dobrego: „Przecież to jest niezgodne ze statutem! To jest ewidentne naruszenie prawa. U nas tak nie wolno. Ja wiem, że były wolne wybory, ale widzę, że zostały tak przeprowadzone, żeby sąd zmienił swoją niezależną pozycję”. Najbardziej obruszył się tym, że między pierwszą instancją a apelacją zmieniono skład osobowy sądu harcerskiego. I sprawę przyjął.

Ciągnęła się chyba przez rok. Przeraziłem się, że zaczyna nas przerastać. Postanowiłem pójść do generała Andersa, żeby poprosić o interwencję. Miałem wstępną decyzję sędziego, że jednak problem jest. Doszły nas słuchy, że Dobry nie chce się sprawą zajmować, przejmą ją młodsi koledzy z jego kancelarii. To była jedyna moja rozmowa z generałem zakończona nieprzyjemnym akcentem. O ile zawsze łatwo mi się z nim rozmawiało, o tyle tym razem był sztywny: „Nie będę rozmawiał z harcerzami, to jest ich decyzja, ja w to nie będę wkraczał”. Zaangażowali się też Stypułkowscy, szczególnie ojciec Andrzeja, który Irmę Stypułkowską bardzo lubił, a sam był adwokatem. „Wyście nabroili, a niewinna osoba dostaje cięgi” – mówił. Stypułkowski też rozmawiał z Andersem, ale nic nie wskórał.

Drugą nieprzyjemną rozmowę miałem z Juliuszem Mieroszewskim, już po zamknięciu sprawy. Pytałem, czy wspomni na temat procesu w swoich korespondencjach dla „Kultury” (podpisywanych Londyńczyk). A on mi na to: „Nie. Mój przyjaciel, pan Zielicki, harcerz, przekonał mnie, że o tym nie należy pisać”. Nie napisał ani słowa. To był jedyny zgrzyt w całej mojej przyjaźni z „Kulturą”. Ale się szybko później rozeszło.

Wieczór przed rozprawą zgodziliśmy się wycofać pozew. W zamian harcerze zobowiązali się zapłacić całe koszta i przyjąć Oleńkę z powrotem. Nawet byłem zadowolony, że tak wyszło. Harcerze oczywiście ugodę wykonali. Później ku memu zdumieniu pierwszy, który nam się ukłonił, był Szadkowski. Ale jak przyszło do płacenia kosztów procesu, prawie tysiąc funtów, wtedy szalone pieniądze, to Paluch bardzo sprytnie z tego wybrnęła. Harcerstwo dostawało co roku subsydium od Stowarzyszenia Lotników Polskich, dwa tysiące funtów. Ta kwota została wypłacona w dwóch czekach, jeden był na harcerstwo, tysiąc z groszami, a drugi poszedł od lotników prosto do adwokatów, niby że to jest zapłacenie jakiegoś rachunku harcerskiego. Lotnicy nawet nie wiedzieli, za co zapłacili. Dlatego nie ma żadnego śladu o procesie w papierach emigracyjnych.

Wszystko się dobrze skończyło. Chociaż moja żona tak się przejęła procesem, że nasz najstarszy syn Ryszard urodził się w siódmym miesiącu ciąży. Ale szczęśliwie obyło się bez złych konsekwencji.

* * *

Kolejną imprezą, na której zorganizowaliśmy z Andrzejem rozdawanie książek, były letnie igrzyska w Rzymie w 1960 roku. Tam poszło o wiele lepiej, dlatego że sportowcy się nie bali, a nawet sami przychodzili po książki (chyba koszykarze). To już było po wydaniu Doktora Żywago Borysa Pasternaka14; mieli duże torby, paczki po osiem egzemplarzy tej książki idealnie do nich pasowały. Jeśli idzie o liczbę rozdanych książek, to sukces odnieśliśmy dużo większy niż w Wiedniu. Myślę, że sportowcy w większości przewieźli je do kraju, dlatego że później mieliśmy sygnały – trochę Andrzej, trochę ja – że je sprzedawali. W ten sposób książki znajdowały najlepszych odbiorców.

Z tych imprez wyszedł później cały program amerykański, który w zakamuflowany sposób subsydiował wydawnictwa emigracyjne. Chociaż z punktu widzenia handlowego dofinansowanie – przynajmniej w moim wypadku, bo Amerykanie mieli osobne umowy z każdym wydawcą – wcale nie było takie korzystne, oni jednocześnie żądali dosyć dużych rabatów. Nie była to żyła złota…

Ponieważ Amerykanie lubią, żeby wszędzie była konkurencja, szybko obok tego, co robił Stypułkowski, powstał w Nowym Jorku drugi pion pomocy. W ciągu swego istnienia zmieniał nazwę raz albo dwa, w każdej przewijały się słowa International Literary; na początku było Council, później Centre15. Szefem tej instytucji był George Minden16, Rumun z pochodzenia, bardzo inteligentny człowiek. Jestem prawie pewny, że pracownik CIA. Amerykanie woleli, żeby to nie był Polak. Sądzę, że nie wierzyli, iż Polacy potrafią utrzymać tajemnicę. Minden był niewątpliwie kompetentny. Interesowała go bardzo polityka, historia, socjologia, mniej nauki ekonomiczne, raczej ekonomia stosowana niż teoria ekonomii. Oprócz Mindena, którego znałem bardzo dobrze, nie spotykałem się z innymi osobami ze strony amerykańskiej. W jego biurze pracowali sami obcokrajowcy, sami Wschodnioeuropejczycy. Do spraw czechosłowackich był Czech, do spraw Europy Południowo-Wschodniej chyba Rumun, mieli Węgra, nie wiem, czy też Serba. Byli oczywiście Rosjanie, największa część zespołu, ale nie znane nazwiska. Sprawy polskie prowadził Adam Rudzki. Bardzo kulturalny, przyjemny pan, z którym się potem zżyłem.

Andrzej Stypułkowski przedstawił mnie Rudzkiemu, który przyjeżdżał do Londynu dwa razy do roku, w drugiej połowie lat sześćdziesiątych17. Poznałem wtedy Rudzkiego z Aleksandrem Mazzucato, który prowadził Alma Book Company Ltd, był księgarzem ze Lwowa, miał własną księgarnię w Londynie. Mazzucato robił dla Rudzkiego wszystkie wysyłki pocztowe, choć trochę na zasadzie przypadku. Gdy złapali jakiś adres w kraju, wysyłali książkę. Dobierali tytuł stosownie do profesji odbiorcy, jeśli ją znali. Książki miały dosyć wąski profil, przeważnie historia albo polityka, w najlepszym wypadku krytyka literacka. Były to przeważnie tytuły w języku angielskim, bo wtedy jeszcze o przesyłaniu książek polskich nie było mowy.

Adam Rudzki był zaangażowany w europejski ruch federalistyczny, który opowiadał się za utworzeniem federacji krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Poważnie traktował swoją rolę w piśmie „The Federalist”18 i chyba był przekonany o słuszności sprawy, bo zabiegał o rozpowszechnianie tej idei. Przysyłał mi darmowe egzemplarze i bardzo prosił, żeby przekazywać je ludziom do Polski. Robiłem to, bo uznałem, że to nie koliduje z moją działalnością. Jeżeli ktoś jest zainteresowany, proszę bardzo, jakkolwiek sam sceptycznie do tych idei podchodziłem.

Z Rudzkim pozostawałem w bieżącym kontakcie korespondencyjnym. Przedstawicielem w Londynie naprzód International Advisory Council, później International Literary Centre była Anna Radomyska. Z nią uzgadniałem wszystko przez telefon. Przedstawiało się jej rachunki i dokumenty, a ona przekazywała w Londynie czeki, które dostawała z Ameryki. Z Amerykanami współpracowała Biblioteka Polska19, księgarnia SPK i – zanim myśmy to wykupili – kiosk Ogniska Polskiego. Pani Radomyska miała bazę w Bibliotece Polskiej i stamtąd, oprócz pośredniczenia w sprawach finansowych, załatwiała dużo rzeczy. Ale to już nie była moja sprawa.

Różnica między jednym a drugim pionem akcji książkowej była taka, że instytucja Rudzkiego miała ustabilizowany charakter. Sprawozdania i rachunki trzeba było przedstawiać im raz na miesiąc, a oni co miesiąc regularnie płacili. Natomiast Polonii Book Fund można było przedstawiać papiery, kiedy się chciało, a Stypułkowski płacił bardzo nieregularnie – tylko wtedy, gdy miał pieniądze. Nie wiem, czy nieregularnie otrzymywał pieniądze, czy też może nie domykał budżetu i wydawał na to, co mu się zdawało w danym momencie konieczne. Mówimy o latach siedemdziesiątych, kiedy funt coś znaczył. Andrzej czasami był mi winien kilkanaście tysięcy funtów – duże pieniądze, za które można było wtedy wydać sześć, siedem książek, Odnowa musiała mieć na to środki. W końcu płacił wszystko, tyle że nigdy na czas.

Andrzej Stypułkowski miał o wiele bardziej liberalne podejście do akcji książkowej. Pracował w terenie, więc widział, na czym to polega. Natomiast nowojorski pion Mindena i Rudzkiego był dosyć sztywny. Przez to, przypuszczam, nawet na tym tracił. W zasadzie Nowy Jork wszystkie prośby o książki załatwiał pisemnie. Formalności sprawiały, że trudniej było książki rozdawać i później być refinansowanym. Była zasada, że zwracali dziewięćdziesiąt procent wartości indywidualnie rozdanych książek. Od tej zasady były wyjątki, dochodzące nawet do pięćdziesięciu procent zniżki, więc przestawało to być jakimkolwiek interesem. Ale książki szły i wiadomo było, że dwa, trzy tygodnie po zamknięciu miesiąca pieniądze do mnie wrócą.

Gdy się załatwiało w Orbisie zakupy hurtowe dla International Literary Centre, nie było wiadomo, kto będzie ostatecznym odbiorcą. Nie zawsze podawano, dokąd książki mają trafić. Chodziło o przekazanie książek do innych krajów, gdzie nie było polskich księgarń. Działali tam pojedynczy ludzie, których często nie znałem. Zakupy wynosiły od dziesięciu do stu egzemplarzy poszczególnego tytułu. Jak na jedną transakcję były to duże ilości, ale nie zawsze intratne, bo musieliśmy przekazać ILC do pięćdziesięciu procent zniżki. Zdarzały się wypadki, że odmawiałem sprzedaży, gdyż przyniosłaby stratę. W wypadku książki poczytnej i tak wiedziałem, że ją sprzedam. Zaczynało się więc rozmowy z ILC od tego, że oczekiwali pięćdziesięciu procent rabatu, a po negocjacjach kończyło się na trzydziestu trzech procentach. Na to już mogłem się zgodzić.

Musimy też ustalić, co było kosztem, a co zarobkiem. Otóż na koszt składał się koszt zakupu i koszt firmowy, dopiero reszta była czystym zarobkiem, który właściciele mogli albo inwestować dalej, albo zabierać dla siebie. W amerykańskich zakupach tej resztówki w ogóle nie było. Obliczałem, że nasze koszta zamykały się między dwadzieścia a dwadzieścia pięć procent ostatecznej ceny książki. W wypadku książek kupowanych dla ILC u wydawców angielskich i amerykańskich rabat wahał się od dwudziestu procent (a czasami nawet mniej) do trzydziestu pięciu. Z biegiem czasu jednak obroty z tymi firmami rosły i byłem w stanie podwyższyć rabaty do czterdziestu lub czterdziestu pięciu procent. Trzeba było jednak uważać. U każdego wydawcy, aby uzyskać tę zniżkę, należało mieć powyżej pięciu tysięcy funtów rocznego obrotu.

Minden zabiegał o to, żeby książki, które refundował, były przez niego selekcjonowane. Nie godził się na to, żebym ja decydował, czy jakaś pozycja się nadaje; rezerwował dla siebie prawo skreślenia książki z rachunku. Za skreślone pozycje nie płacił, więc oznaczało to jeszcze dodatkową stratę. Poza tym każda księgarnia miała ustalony przez Amerykanów miesięczny limit finansowania rozdawanych książek. Początkowo mogliśmy rozprowadzić publikacje o wartości chyba trzystu funtów miesięcznie. To były małe pieniądze. Ta kwota z czasem spadła do dwustu funtów20. Za resztę rozdanych książek szukałem jakiejś rekompensaty finansowej, na przykład u Andrzeja Stypułkowskiego. Albo po prostu brałem to na swoje straty. Nigdy księgarni nie prowadziłem dla zysku, ale dla konkretnej sprawy.

Rudzki i Stypułkowski mieli też limity egzemplarzy do przekazania na osobę. Na początku trzy, a przy końcu tej działalności, bliżej 1989 roku, chyba dwie książki na osobę. Cały czas obcinano im budżet. Amerykanie, niestety, mają to do siebie, że jak coś zaczyna iść i przynosi dobre skutki, to jakiś kretyn obcina budżet. Ale ja się do tego nie stosowałem. Jeżeli ktoś mnie interesował, dawałem mu więcej książek. Na tym polegały nasze straty finansowe. Mieliśmy stałych klientów, którzy wychodzili z Orbisu nie z kilkoma egzemplarzami, ale z walizkami darowanych książek. Jechały one do kraju i tam krążyły jako lektura wśród dziesiątków rodaków. Czasem książki ginęły, były konfiskowane, czasem ludzie tuż przed przekroczeniem granicy tracili odwagę i cały pakunek zostawiali na dworcu. W akcję zaopatrywania kraju w zakazaną czy niedostępną tam książkę trzeba było wkalkulować straty i porażki.

Później przyszła kwestia paszportów. Rudzki i Minden domagali się, żeby koniecznie przekazywać im nazwiska odbiorców książek. Był to wymóg formalny Amerykanów. Chodziło o sprawdzenie, czy rozdawane za darmo książki trafiają we właściwe ręce, do przyjezdnych z kraju, a nie do emigrantów, próbujących wyłudzić gratisowy egzemplarz. Amerykanie panicznie się obawiali, że zostaną nabrani21. Poza tym spodziewali się, że gdy znajdzie się jakiś ciekawy odbiorca, zostaną o tym poinformowani. Zgodnie z ich dyrektywami inne księgarnie emigracyjne prosiły ludzi odbierających darmowe książki o pokazanie krajowych paszportów i rejestrowały dane. Ja odmówiłem. Panie w księgarni dostały zakaz legitymowania kogokolwiek. W wypadku jakichkolwiek zastrzeżeń miały odmówić wydania książki i skierować petenta do mnie. Ja nie miałem wątpliwości, kto jest z Polski, a kto nie. Wystarczyło spojrzeć na buty czy cokolwiek innego. U mnie nigdy nie trzeba się było legitymować paszportem.

Jeśli idzie o biblioteki, które otrzymywały od nas książki, to nie robiłem z tego tajemnicy. Co do ludzi prywatnych – czasami opuszczałem albo zmieniałem ich nazwiska. Niektórzy byli ze mną związani; wiadomo było, że nigdzie indziej w Londynie nie chodzą, tylko do nas do księgarni, więc nie chciałem ich dekonspirować. Nie chciałem przekazywać dalej tych informacji. Dzieliłem się nimi po przyjacielsku z Andrzejem Stypułkowskim, ale nigdy na piśmie. (Co on później z tym robił, nie wiem). O to przez lata szła wojna z Rudzkim.

W stu procentach wiedziałem, do kogo idą książki. To były dziesiątki ludzi miesięcznie, ale z zasady chroniłem wszystkich zaprzyjaźnionych ze mną albo takich, których uważałem za „wielbłądy”, i miałem pewność, że książki w ich rękach bezpiecznie przekroczą granicę. Wielu czytelników byłoby zaskoczonych, gdybym ujawnił nazwiska tychże osób. Na przykład profesor Włodzimierz T. Kowalski22. Przyjeżdżał do Public Record Office23 i kiedy tylko odnalazł nowy dokument, to wznawiał swoje książki w uzupełnionej wersji. Bywał w Londynie dwa razy w roku i przy każdej wizycie wynosił od nas dwie duże torby pełne książek, razem pewnie od pięćdziesięciu do stu tytułów. Wyjeżdżał ode mnie taksówką, bo nie był w stanie tego unieść. Przekraczałem w tym wypadku wszystkie limity rozdawania, ale wiedziałem, że książki są dobrze rozdysponowane. Kowalski brał kolosalne ilości „Zeszytów Historycznych”. Jeden komplet przekazywał do Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Olsztynie (to była jego baza), jeden zatrzymywał sobie, a resztę odpowiednio rozdawał innym instytucjom, gdzie mogły służyć czytelnikom. Był niezawodny, wiedział, że jeśli nawali, skończą się u mnie darmowe książki dla niego. Był doradcą szefa bezpieki w Olsztynie do spraw historycznych – to go bardzo chroniło. Wiem, że miał układ z jakimś pułkownikiem Służby Bezpieczeństwa, który przeprowadzał go przez kontrolę celną, a w zamian mógł te książki czytać.

Dowcip polegał na tym, że do Rudzkiego i Mindena miałem zaufanie, ale traciłem je w momencie, w którym oni przekazywali dane odbiorców książek swoim mocodawcom24. Im nie ufałem. Zresztą powiedziałem Mindenowi otwarcie, że nie wierzę w szczelność instytucji, do których oni przekazują informacje. W wielu wypadkach kiedy dla Rudzkiego przygotowywałem wykazy osób, którym bezpłatnie rozdano książki, wpisywałem nieprawdziwe nazwiska, na przykład gdy chodziło o członków KC PZPR albo Politbiura (bo i tacy przychodzili do Orbisu, nawet stosunkowo często). Rudzkiego – przypuszczam, że takie miał instrukcje z góry – bardzo to obruszało, mówił nawet, że przestanie honorować nasze rachunki za książki. Ale w końcu się na to zgodzili. Wydaje mi się, że atrakcyjność naszych odbiorców przeważyła. Może nieraz domyślali się, o kogo chodzi, i przymknęli oczy na braki w sprawozdaniach. Gdy do Londynu przyjeżdżał jakiś PRL-owski dygnitarz, pisały o tym gazety. Mogli więc dodać dwa i dwa i domyślić się, o kogo chodzi.

Z kolei Andrzej Stypułkowski w ogóle nie dbał o ewidencję nazwisk. Uważał, że skoro mam zaufanie do odbiorcy książki i otrzymuję sygnały, że doszła do kraju, to wszystko jest w porządku. Oprócz tego, będąc na miejscu w Londynie i prawie codziennie goszcząc w księgarni, doskonale wiedział, kto do nas przychodzi, nawet z tymi ludźmi rozmawiał. Szczegółowe dane nie były mu potrzebne. Z Andrzejem nigdy nie było problemu. To jednak był mniejszy partner, dopiero później jego znaczenie wzrosło. Kupował także książki, które sam rozdawał, i czasami chciał to ukryć. Jeżeli zależało mu, żeby wydawca nie wiedział, kto kupił książki, realizował transakcję za pośrednictwem mojej księgarni. Byliśmy przyjaciółmi, wierzył w moją dyskrecję. Na pewno ją kiedyś wypróbował, a ponieważ nie puściłem informacji dalej, wszystko działało. To była kwestia zaufania.

Uważam, że teraz już nie ma czego ukrywać. Odwrotnie, trzeba mówić, jak było. Nie po to, żeby się chwalić, ale żeby ludzie nie tworzyli nieprawdziwej legendy.

Czasami, jeżeli miałem do czynienia z osobą, której anonimowość należało zachować, jak Włodzimierz Kowalski, to podawałem prawdziwe dane w liście adresowanym przeważnie do Rudzkiego. Wiedziałem, że listy nie są przekazywane dalej. Natomiast na rachunku ani w sprawozdaniu nigdy nie pisałem, że wziął takie i takie książki. Osób zakwalifikowanych podobnie jak Kowalski było dużo. Przypuszczam, że fakt, iż nie trzeba się było legitymować, w jakimś stopniu wpłynął na liczbę członków PRL-owskiej nomenklatury, którzy do nas przychodzili.

Bywałem w księgarni tylko w porze obiadowej – jakieś dziesięć minut – a potem wieczorem; żałuję, bo na pewno umknęło mi wiele ciekawych osób. Reklama szeptana sprowadzała do nas więcej ludzi. Tych, którym zależało na widzeniu się ze mną, czy to aby wydobyć więcej tytułów, czy to załatwić coś specjalnego, panie w księgarni umawiały na spotkanie.

Najbardziej chroniłem mego przyjaciela Bogdana Szczygła. To była bardzo kolorowa, wspaniała postać. Poznałem go w Anglii gdzieś w okresie Października25. Przyjechał do Londynu, zaproszony przez rodzinę moich przyjaciółek, które go znały sprzed wojny z Polski, ze szkoły. Był praktykującym lekarzem. Łączył w sobie wszystkie możliwe kontrasty. Piłsudczyk, lecz godził to z przynależnością do PZPR. Nie wiedziałem, że należał do partii; na pewno by to utrudniło nasz kontakt, ale później już nie robiło najmniejszych problemów. Bardzo szybko przypadliśmy sobie do gustu i zaprzyjaźniliśmy się.

Po wojnie Bogdan był członkiem Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, tam poznał Kazimierza Barcikowskiego26, Józefa Tejchmę27 i innych, którzy porobili polityczne kariery w PRL-u. Pierwszy został z czasem sekretarzem KC i członkiem Politbiura, drugi ministrem kultury i członkiem Politbiura. Bogdan miał więc bardzo mocną pozycję, kiedy oni dostali się do Politbiura, szczególnie Barcikowski. Zawsze charakteryzował mi nowych członków władz partyjnych, czego się można spodziewać i tak dalej. Dzięki temu miałem chyba najlepsze z całego naszego zespołu chadeckiego informacje z kraju, bo Bogdan niczego przede mną nie ukrywał. Przewidywany fakt się stawał, chociaż czasami w innych okolicznościach, niż zapowiadał Bogdan. Na przykład powiedział mi z dwumiesięcznym wyprzedzeniem, że będzie stan wojenny. Nikt w Londynie nie chciał mi uwierzyć, wyśmiewali się.

Bogdan politycznej kariery nie chciał robić i wyjechał do Afryki z Polservice28 (to była rządowa instytucja, która wynajmowała fachowców do pracy za granicą). Pojechał do pracy jako lekarz w Nigrze francuskim, ponieważ znał język francuski. Dzięki swoim znajomościom spędził tam ze dwadzieścia lat. Ponieważ zrobił dwa dyplomy: dentysty i lekarza, w Afryce miał duże wzięcie. W bardzo szybkim czasie został doradcą prezydenta Nigru. Wrócił do kraju na stałe chyba dopiero w późnych latach siedemdziesiątych. Powiedział, że nie wytrzymuje klimatu. Córka szła na studia i chciał, żeby robiła je w Polsce. Wszyscyśmy byliśmy zaprzyjaźnieni, jego córka Ewa raz u nas spędzała wakacje.

Z Afryki jeździł na wakacje do Polski przez Londyn albo przez Paryż, wtedy spotykaliśmy się we Francji. Za każdym razem brał ode mnie masę książek. W wypadku takich osób jak on nie interesowało mnie, gdzie książki konkretnie dotrą. Wiedziałem, że Bogdan ich nie wyrzuci, będą krążyć, nim osiądą na półkach. Z jakim zadowoleniem Bogdan odbierał ode mnie tomy Najnowszej historii politycznej Polski Władysława Pobóg-Malinowskiego29! Z zamiłowania był piłsudczykiem, choć uważał, że nie należąc do PZPR, nie można nic w Polsce zrobić. Jakeśmy przyjechali w 1981 roku do niego do Olkusza, jego dom to było żywe muzeum Piłsudskiego. Bogdan był lekarzem, żona dentystką – mieli pieniądze, żeby skupować wybitne dzieła sztuki polskiej oraz pamiątki po Marszałku. Naprzeciwko drzwi wejściowych w ich domu wisiał portret Piłsudskiego. Bogdan opowiadał, że kiedyś w drodze do Krakowa odwiedził go ambasador sowiecki. Otworzył drzwi i Piłsudski od razu wpadł mu w oczy. Podszedł, oglądnął portret i mówi: „No tak, to był jedyny Polak, który wiedział, jak nas bić”.

Bogdan miał niesamowitą energię, roznosiło go wszędzie, gdzie był. Z dużym entuzjazmem zabrał się do pisania wspomnień z Afryki, które wydawał w Iskrach. Miał lekkie pióro, czytało się go z zainteresowaniem, to były dobre książki podróżnicze.

Był ważną postacią w moim życiu, dużo mi pomógł, ja zresztą jemu też. Co mogłem, to robiłem w sprawach osobistych, bo w innych mogłem niewiele. Szalenie trudno jest o jakieś bliższe współżycie, jak się mieszka tysiące kilometrów od siebie. Gdy się spotykaliśmy, czuliśmy się tak, jakbyśmy się wczoraj pożegnali. Mieliśmy do siebie bezgraniczne zaufanie. Zawsze wierzyłem w to, co on mówił, zawsze też ufałem, że nie zrobi mi żadnego numeru.

Na pewno w jakimś sensie nie tylko Kościół, nie tylko KUL zabezpieczał moją pierwszą wizytę w Polsce w 1981 roku. Myślę, że Bogdan też… Wtedy w Olkuszu tak mi powiedział: „Jurek, nie przejmuj się, nic ci się tutaj nie stanie. Musieliby naprzód mnie rozrobić, a przedtem – wypieprzyć pół Politbiura”.

Jego śmierci można było uniknąć; nie otrzymał pomocy na czas. Wracał z Krakowa do Olkusza i dostał ataku serca, prowadząc samochód, jeszcze na terenie, który podlegał milicji krakowskiej. Nie mógł opanować kierownicy i jechał zygzakiem. Gdy go milicjanci zatrzymali, zamiast zapytać, co mu jest, zdecydowali a priori, że jest pijany. Nadjechał samochód milicyjny z Olkusza, ci funkcjonariusze powiedzieli krakowiakom: „Znamy doktora Szczygła, on prawie nie pije alkoholu”. Zabrali go do szpitala, nawet nie wzywali ambulansu, tylko wieźli go samochodem milicyjnym, na syrenie. W szpitalu w Olkuszu jednak lekarze powiedzieli jego żonie, że za późno, już go nie odratują. To były lata osiemdziesiąte, może dziś dałoby się coś zrobić.

W 1981 roku u Bogdana poznałem Sławka Tabkowskiego30. Był wtedy dyrektorem Krajowej Agencji Wydawniczej w Krakowie, więc, powiedzmy, niższego szczebla funkcjonariuszem państwowym. Ale Bogdan mi mówił: „Ten facet wysoko zajdzie. Jeśli nie potknie się gdzieś po drodze, nie zrobi głupstwa, będzie w centrali”. Miał rację. Tabkowski doszedł do funkcji kierownika Wydziału Propagandy w KC. Rozmawiając z nim, zawsze się śmiałem, że Bogdan w testamencie zapisał nam przyjaźń, więc musimy ten obowiązek wykonać. I rzeczywiście, ze Sławkiem do dzisiejszego dnia się spotykamy, gdy jestem w Krakowie, jemy zawsze obiad i jesteśmy w dużej przyjaźni.

* * *

Nie wszystkie książki Odnowy interesowały Stypułkowskiego czy Rudzkiego. Kupili Brzezińskiego, Brauna Tysiąclecie chrześcijaństwa w Polsce, Kisielewskiego, Jana Drewnowskiego O myśl polityczną, sporo Garlińskiego, trochę (ale też nie za dużo) Polskiego marksizmu Skolimowskiego. To, co było chadeckie, traktowali z dystansem; Andrzej uprzejmościowo tylko kupował parę egzemplarzy. Z Historią doktryn ekonomicznych Fanfaniego miałem duże kłopoty. Wyszyńskiego Prymat człowieka w ładzie społecznym troszkę wzięli, ale zasłaniali się tym, że nie można książek kardynała używać do propagandy politycznej, lepiej go nie ruszać i tak dalej. Biografia De Gasperiego, Henriego Barsa Polityka według Jacques Maritaina, książki Popiela – interesowały ich minimalnie. Glasera w ogóle nie kupili, zresztą dobrze zrobili, bo to fatalna książka. (To był mój haracz dla Popiela, który w ogóle nie chciał dyskutować: „To jest człowiek ze Stronnictwa Pracy i musimy go wydać”). Później Andrzej wziął cały nakład Zaproszenia do Moskwy Zbigniewa Stypułkowskiego. Nie wypadało mu samemu wydać książki ojca. Ale pierwszej broszury z serii „Polska w świecie współczesnym”, Adama Bromkego Polska Weltpolitik (1975), w ogóle nie kupili. Po awanturze z „Kulturą” Bromke znalazł się na indeksie, uważano go za człowieka, który nie reprezentuje myśli zachodniej, a jego stosunek do Związku Sowieckiego budził kontrowersje.

Były okresy, kiedy rzeczywiście Orbis szedł bombowo – po wyborze Jana Pawła II, po Noblu dla Miłosza, a potem po stanie wojennym, kiedy klienci byli zmobilizowani. W 1985 roku postanowiłem zaprosić dwudziestu polskich bibliotekarzy – z bibliotek, które miały prawo gromadzenia książek emigracyjnych albo na których mi szczególnie zależało. Obraziła się wtedy Irena Gabor, kierowniczka Instytutu Kultury Polskiej przy ambasadzie PRL-u – twierdziła, że to jej domena, powinienem z nią załatwiać, a nie bezpośrednio z Polską… Napisała raport dla bezpieki, ale nie mogę go nigdzie odnaleźć. Szukałem w IPN, ale odpisali, że nie ma niczego, co by mnie dotyczyło.

Jednak mi to nie zaszkodziło. Uratował mnie… Kowalski. To był mój wielki bohater. Przyjechał do Londynu i mówi: „Panie Jerzy, coś się stało, straszna rzecz. Pewna pani napisała na pana raport, moi znajomi mi pokazali”. Powiedział mi, co trzeba – z wyjątkiem nazwiska pani Gabor, o tym dowiedziałem się później. „Postaram się jednak to dla pana załatwić, bo panu polskiej wizy więcej nie dadzą, a jest bardzo ważne, żeby pan nadal przywoził swoje książki”. Ja na to: „Oczywiście, że nie dadzą. Ale pan pierwszy na tym straci”. Zreflektował się: „No tak, oczywiście, ja jestem panu bardzo wdzięczny za to wszystko”. Za jakiś czas przyjechał ponownie i mówił: „Byłem u generała Kiszczaka, przeczytał przy mnie ten raport na pana, zrobił adnotację, żeby to zignorować, nie będzie pan miał żadnych kłopotów”. W 1989 roku Kowalski zaprosił mnie do takiej super chińskiej restauracji na Marszałkowskiej w Warszawie, Szanghaj (już nie istnieje). Nie sądziłem, że to będzie pożegnalny obiad. Wkrótce potem umarł.

Szukałem różnych dróg dotarcia z książką do Polski. Pod koniec lat sześćdziesiątych zwróciłem się listownie do szefa Urzędu do spraw Wyznań Aleksandra Skarżyńskiego31 z prośbą o zezwolenie na bezpłatne rozpowszechnianie w Polsce około tysiąca egzemplarzy książki Pawła Skwarczyńskiego32 o reformacji, wydanej przez Odnowę. Doszliśmy do przekonania, że najlepiej będzie, jeżeli załatwimy to na marginesie Kościoła. Pośredniczyli Micewski i Zabłocki. I dostałem oficjalną zgodę na dwieście egzemplarzy. Skwarczyński był uszczęśliwiony. Politycznie to był może mało znaczący tytuł, chociaż naukowo dobra książka. Ale zależało mi na tym, żeby wydawnictwo zaistniało w Polsce w szerszym gronie czytelników, byłem przygotowany na wydawanie książek bez politycznego znaczenia – po to właśnie, żeby miały wejście do kraju. By ludzie zobaczyli, że na emigracji też się ukazują ciekawe polskie publikacje. Chodziło mi o zbadanie gruntu, przetarcie kolejnej drogi dla książek. Chociaż z mojego punktu widzenia pozycja stała się bardzo deficytowa, bo prawie cały nakład poszedł za darmo.

Potem pisałem do Urzędu z pytaniem o możliwość przesłania do Polski broszurki Kryzys rodziny (1968). Napisał ją w większości Jan Hoppe, który jednak nie chciał ujawnić swojego autorstwa, a firmowała ją Janina Clarotti. Tym razem dostałem kopniaka. Odpowiedź przyszła od zastępcy Skarżyńskiego, Aleksandra Merkera33, że jest zdziwiony, iż proponuję książkę, która jest sprzeczna z zasadami ustroju komunistycznego. Czegoś się w niej doszukał; była tam poruszona sprawa kontroli urodzin czy coś takiego. Ostatecznie broszurka bardzo dobrze się rozeszła, ale na Zachodzie.

Później to już szło dwutorowo: kontakty instytucjonalne, na linii księgarnia Orbis – instytucja w kraju, i półprywatnie, czyli Kulczycki z dyrektorem wydawnictwa, co na ogół – jeśli idzie o poszukiwania konkretnej książki – było skuteczniejsze. Taki dyrektor wiedział, czego szukam. Książki, których nakład był wyczerpany, mieli jeszcze w gratisach, dostępnych wyłącznie przez sekretarza redakcji albo dyrektora czy naczelnego redaktora. Nie robiłem tajemnicy, że potrzebuję tych tytułów dla klientów. Przysyłali mi je w rewanżu za te, które dostali ode mnie, też za darmo.

W zasadzie nie było ważnej biblioteki w Polsce, z którą nie miałbym kontaktów. Chyba raz tylko, jedyna biblioteka Uniwersytetu Szczecińskiego nie chciała od nas książek. Już za III Rzeczypospolitej poznałem dyrektorkę; zrobiła na mnie wrażenie osoby starego systemu. Partnerów w kraju wybierałem dzięki znajomości przepisów, bo kwestia pozyskiwania publikacji za granicą była regulowana. Na przykład wiadomo było, że Ossolineum, Biblioteki Narodowa i Jagiellońska mają nakaz zbierania książek emigracyjnych. Wobec tego zakładałem, że mała jest szansa na to, by im coś skonfiskowano. Natomiast Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego czy wszystkie inne już tego nakazu nie miały, wobec tego w ich wypadku możliwość konfiskaty była o wiele większa. Na UW więcej książek szło do Instytutu Historycznego niż do głównej biblioteki. Posyłałem im raczej angielskie tytuły, a polskie starałem się przekazywać okazyjnie. Pytałem gości z kraju, czy wezmą książki dla swojej biblioteki. Brali jeden albo dwa tytuły, żeby się nie narażać, bo chcieli też dla siebie wziąć egzemplarze. A jednak szło tego dosyć dużo. Sporo książek wysyłałem też do Biblioteki Sejmowej. Jej pracownicy zamawiali tytuły nawet przez telefon, ustalonym szyfrem. Mówili, że chcą „szarą serię”, numer taki i taki; od razu było wiadomo, że chodzi o Bibliotekę „Kultury”. Oczywiście KUL też dostawał. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej mniej. Później do Poznania trochę wysyłałem – na uniwersytet i do akademii ekonomicznej, tyle że książki specjalistyczne, do bibliotek głównych albo do instytutów. Zdarzało się, że dyrektorzy instytutów mieli lepsze koneksje w cenzurze niż dyrektorzy głównych bibliotek i łatwiej odzyskiwali pozycje skonfiskowane. O ile wiem, odbywało się to tak, że biblioteki dostawały zawiadomienie, że takie a takie wysłane do nich książki zostały skonfiskowane, i na podstawie tego listu żądały zwrotu. W wielu wypadkach, jeśli dyrektor był mocny politycznie i umiał się postawić, zajęte publikacje zwalniano.

Najlepsze stosunki miałem z Uniwersytetem Wrocławskim, gdzie dyrektorem biblioteki był Stefan Kubów34. Kiedy w 1981 roku po raz pierwszy po wojnie pojechałem do Polski, urządziłem sobie rekonesans po bibliotekach, z którymi miałem kontakt. Poznałem wówczas Kubówa. Był odważnym i nadzwyczajnym kustoszem. Miał dość wysoką pozycję w partii i przez to duże możliwości w cenzurze. Potrafił skonfiskowane książki wydobyć. Wrocław otrzymywał przeszło połowę moich dostaw krajowych, dochodziło tu prawie wszystko. Tak cenił sobie kontakt z nami, że specjalnie dla poszerzenia wymiany książek oddelegował jednego pracownika, Piotra Kokocińskiego, którego zadaniem było wyszukiwanie i kierowanie publikacji do Orbisu. Dostawaliśmy prawdziwe cudeńka naukowe. Nie znajduję słów uznania dla pani Tyszkiewicz i pana Kokocińskiego. Bez ich pomocy nie moglibyśmy prowadzić księgarni na takim poziomie, jaki osiągnęliśmy.

Także z Centralnej Biblioteki Wojskowej dostawałem w ramach wymiany znakomite pozycje, które oni specjalnie dla nas kupowali albo otrzymywali z przydziału wojskowego. W ten sposób wchodziłem w posiadanie książek zastrzeżonych, niedostępnych na krajowym rynku. Niektóre wychodziły poza cenzurą, bo Wojskowy Instytut Historyczny wydawał książki o tematyce wojskowej poniżej stu egzemplarzy, a tak małe nakłady były wolne od cenzury. Były też wydania manuskryptowe, w niskim nakładzie, na przykład stu egzemplarzy, do użytku wewnętrznego, dla wojskowych. Orbis zaopatrywał w te pozycje stałych klientów i poważne środowiska naukowe na świecie, przyciągając do siebie coraz liczniejszą klientelę. Piotr Kokociński był niezastąpiony w wynajdywaniu trudnych książek przez nas zamawianych. W dużej mierze jemu zawdzięczamy istnienie księgarni w latach osiemdziesiątych. Zaraz po nim należy wymienić Andrzeja Paluchowskiego i bibliotekę KUL-u, Zofię Indekę i Bibliotekę Narodową oraz Centralną Bibliotekę Wojskową. Wymiana z Ossolineum wyglądała inaczej, gdyż oni ograniczali się do wysyłania pozycji własnego wydawnictwa. Bardzo dużą rolę odgrywały układy, także partyjne, danego dyrektora biblioteki. Natomiast na uczelnie poza dużymi miastami niewątpliwie o wiele trudniej było przepchać książkę, tak aby nie wpadła w ręce cenzury.

Niektóre rzeczy wychodziły zupełnie przypadkowo… O tym, że Centralna Biblioteka Wojskowa to jest dobry adres, powiedział mi Henryk Krzeczkowski35. Kiedy spotkaliśmy się pierwszy raz w Londynie, miałem wrażenie, jakbyśmy znali się od wieków. Byliśmy też w kontakcie korespondencyjnym. Wiedział o mnie z „Tygodnika Powszechnego”, a ja z kolei od ludzi z tego środowiska dużo wiedziałem o nim. Ale nie wszystko. Wiedziałem, że się przyjaźni z Kisielewskim i Micewskim. Nie znałem jego prawdziwego nazwiska i pochodzenia żydowskiego, ale to nie jest istotne. Pracował w informacji wojskowej, chyba jako jedyny człowiek z niej odszedł. Pracował na placówce PRL-u w Rzymie w drugiej połowie lat czterdziestych, kiedy 2. Korpus ewakuował się do Anglii. W pewnym sensie był szalonym fantastą – opowiadał rzeczy nie z tego świata. Wielu ludzi odbierało go negatywnie, uważając za blagiera. Ja miałem wyjątkowy zmysł, który pozwalał mi rozróżniać, kiedy zmyślał, a kiedy mówił prawdę. Moje dzieci go uwielbiały. Córka Marta nazywała go Pan Komin, bo cały czas palił papierosy. O dziwo, jemu to uchodziło, a nawet mojej matce dzieci nie pozwalały palić w domu.

Czy jego opowieść, jak odszedł z wywiadu, jest prawdziwa, czy nie, nie wiem. Micewski twierdził, że zna tę wersję i że jest możliwa, jakkolwiek chyba niepełna. Krzeczkowski się powoływał na jakiegoś generała. Odszedł z informacji jeszcze chyba za Bieruta, co było dużym sukcesem. Mnie interesowało w jego życiorysie jedno: kiedy go złapali Anglicy? Bo nie mam żadnych wątpliwości, że pracował dla Anglików. Czy go złapali w Rzymie, gdy był na placówce, czy wcześniej, czy go jakoś dopadli w Rosji – nie wiem. Podobno uczył się w Anglii przed wojną, bo znał doskonale język, a jego rodzice byli bardzo zamożni. Poza tym zakładam, że pracował dla Anglików, bo ludzie, u których mieszkał w Londynie, nie byli przypadkowi. Każdy miał jakieś zawodowe stanowisko i podejrzewam, że byli związani ze służbami brytyjskimi. Wywiad czy kontrwywiad brytyjski działa w znacznym stopniu na zasadzie pracy na zewnątrz, w tym sensie, że takich, którzy pracują dla nich dwadzieścia cztery godziny na dobę, jest bardzo mało. Tylko szkielet służb, który ocenia i planuje działalność. A ludzie, którzy zbierają informacje, pracują przeważnie w innych zawodach: jako muzycy, dziennikarze, krytycy literaccy… Jeżdżą po świecie i przywożą wiadomości.

Krzeczkowski na przykład przyjaźnił się z pisarzem Grahamem Greene’ em. Kiedy Greene przyjechał do Polski na zaproszenie PAX-u w latach pięćdziesiątych, przed Październikiem, opiekował się nim między innymi pan Henryk. Wtedy już chyba nie był w służbach wojskowych, przynajmniej tak twierdził.

Właśnie Krzeczkowski utwierdził mnie w celnym, jak się okazało, wyborze Centralnej Biblioteki Wojskowej jako partnera do wymiany. Powiedział, że to jedyne miejsce w Polsce, gdzie można czytać książki emigracyjne w miarę swobodnie. Nie było tam zastrzeżonych zbiorów ani prohibitów i jak się raz zostało wpuszczonym, miało się dostęp do wszystkiego. Przedtem prowadziłem wymianę z Wojskowym Instytutem Historycznym w Rembertowie, z którym nawiązałem stosunki zaraz po kupieniu Orbisu. Od początku lat siedemdziesiątych podsyłałem im książki. Byłem chyba jedyną firmą księgarską na emigracji utrzymującą stosunki z ludowym Wojskiem Polskim. To przysporzyło mi pewnych problemów w Londynie, ludzie mieli do mnie pretensje, środowiska wojskowe i polityczne patrzyły na to krzywo. Rudzki uważał, że egzemplarze wysłane dla wojska są stracone, nie wierzył w to, co mówił Krzeczkowski.

WIH wydawał niskonakładowe (poniżej stu egzemplarzy) opracowania o Wojsku Polskim. Mimo zakazu ich wysyłki za granicę zawsze przysyłano mi jeden albo dwa egzemplarze. Miałem na nie o wiele więcej chętnych, przede wszystkim biblioteki, a bałem się prosić o więcej, żeby w ogóle nie urwali dostawy. Oficjalnie pisałem, że są potrzebne w pracy redakcyjnej mojego wydawnictwa.

Jedną z rzeczy, których wymagałem, było potwierdzanie odbioru książek, bo chciałem wiedzieć, czy zostały skonfiskowane, czy nie. W WIH potwierdzali regularnie, aż w połowie lat siedemdziesiątych zapadła grobowa cisza – potwierdzenia przestały przychodzić. Po parokrotnych bezskutecznych monitach zagroziłem, że przestanę wysyłać książki. Czułem się przegrany, bo wiązałem z tymi kontaktami wielkie nadzieje. WIH odpisał z prośbą o wstrzymanie wysyłek do wyjaśnienia sprawy. Chyba przez pół roku nie wysyłałem. W końcu dostałem od nich króciutki list treści mniej więcej następującej: „Szanowny panie, prosimy o wznowienie wysyłki książek. Dostaliśmy zapewnienie na najwyższym szczeblu wojskowym, że władze cywilne więcej nie będą ingerować w nasze paczki”.

Zapytałem o to generała Wojciecha Jaruzelskiego, kiedy go spotkałem na targach książki w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie na początku lat dziewięćdziesiątych. Podpisywał wtedy swoją pierwszą książkę36. Była kolosalna kolejka. Po zakończeniu podpisywania podszedł do mnie jego wydawca i pyta: „Może pan chciałby poznać generała?”. Mówię: „Z przyjemnością”. Znałem wcześniej jego siostrę i szwagra, przez jakiś czas profesora KUL-u, którzy bywali w Londynie. Ku memu zdumieniu Jaruzelski pamiętał tamtą historię; nie był wtedy pierwszym sekretarzem partii, ale ministrem obrony narodowej i członkiem Politbiura. Zaczął się śmiać i mówi: „Tak, przyszli do mnie. Kazałem przestać ingerować w przesyłki wojskowe. Wymusiłem na cenzurze, że wszystkie książki będą przychodziły”.

Przy okazji podziękowałem mu, że przez tyle lat był wiernym klientem naszej księgarni. Spojrzał na mnie ze zdziwieniem i powiada: „Ja nigdy w Londynie nie byłem. O czym pan mówi?”. Mówię: „Panie generale, jestem wychowankiem korpusu kadetów. Ja wojskowego na nosa rozpoznam od razu. Pana adiutanci u nas kupowali książki. Ale nie można ich było podejść. Wybierali książki, płacili i wychodzili”. Sporo kupowali. On się wtedy uśmiechnął: „To były bardzo ważne książki, które wyście wydawali. Czytałem je, ale i inni z mojego najbliższego otoczenia musieli czytać, bo później rozmawiałem z nimi na ten temat”.

Gdy przyjechałem do Polski w 1981 roku, w Centralnej Bibliotece Wojskowej przywitali mnie niemal z fanfarami. Natomiast kierownik biblioteki WIH obawiał się spotkać ze mną oficjalnie. Widzieliśmy się więc potajemnie, w gabinecie Andrzeja Paluchowskiego na KUL-u. Posada dyrektora CBW to była synekura dla dawnych oficerów wywiadu, z nimi kontakt był zatem łatwiejszy.

Kiedy w 1986 roku doszło do wybuchu w elektrowni w Czarnobylu, Marta, moja córka, studiowała na KUL-u i myśmy w Londynie panicznie się bali, że mogła ulec skażeniu. Przyjechałem wtedy do kraju i podczas rozmowy z dyrektorem CBW (w stopniu pułkownika) wspomniałem mu o naszych obawach, tym bardziej że na koniec kursu studenci mieli wycieczkę po całej Polsce. Poprosił mnie o odtworzenie trasy wycieczki z datami pobytu. Marta przygotowała te informacje i mu je przekazałem. Po paru dniach zadzwonił: „Proszę się nie niepokoić. Córka nie miała żadnego kontaktu ze skażeniem”.

Kontakty z KUL-em to odrębny epizod. Nie wysyłaliśmy książek pocztą, lecz za pośrednictwem londyńskiej filii polskiego, wówczas państwowego, przedsiębiorstwa spedycyjnego C. Hartwig. Wielką rolę odegrał w tym Andrzej Paluchowski, dyrektor biblioteki KUL-u. Dowiedział się jakoś, że celnik, któremu podlega uczelnia, ma chorą córkę, która wymaga terapii z użyciem drogich zagranicznych leków. Posyłaliśmy więc do niego te lekarstwa. Jednocześnie Paluchowski przywoził z Londynu – gdzie stosunkowo często bywał jak na tamten czas – całe motki sznurka oraz brązowe taśmy do zalepiania paczek, absolutnie niedostępne w PRL-u. Szczęśliwie nikt na granicy PRL-u się nie zainteresował, po co mu taki towar, celnicy szukali bardziej kompromitujących materiałów. Andrzej skierował do prezesa Głównego Urzędu Ceł pismo z żądaniem, aby odprawy celne przysyłanych książek były przeprowadzane na terenie biblioteki, a nie w urzędach celnych. Argumentował (oczywiście był to tylko pretekst), że paczki po otwarciu do celów kontrolnych są pakowane niestarannie, a ubytki w pudełkach spowodowane zatrzymaniem części książek nie są odpowiednio wypełniane. W rezultacie bardzo drogie książki doznają uszkodzeń. Pismo zostało rozpatrzone pozytywnie. Urząd celny podyktował warunki: paczki muszą być przechowywane w osobnym, zamkniętym pomieszczeniu biblioteki, do którego klucz ma tylko Paluchowski.

Każdy transport oznaczał dla niego nieprzespaną noc. W magazynie przecinał żyletką sznurki, odrywał taśmy, otwierał pudła Hartwiga i zamieniał książki emigracyjne i trefniejsze angielskie, które wędrowały do biblioteki KUL-u, na wcześniej przygotowane katalogi wydawców zagranicznych. Potem ponownie starannie zaklejał pudła, korzystając ze sznurka i taśmy przywiezionych z Anglii. Gdy rano zjawiał się celnik, czekała na niego paczuszka z lekarstwami, która skutecznie łagodziła jego zawodową gorliwość. To trwało chyba od końca lat siedemdziesiątych do końca PRL-u.

Nie utrzymywałem natomiast żadnego kontaktu z PAX-em. Wiem, że Jerzy Hagmajer37 miał kontakty z naszą grupą chadecką; zostały one nawiązane przez Eustachiewicza, później przejął je Sieniewicz i razem z Gebhardtem we dwójkę pchali je dalej. Ale nie prowadziłem wymiany książek z PAX-em. Do księgarni nic nie przysyłali, najwyżej podrzucali mi prywatnie rzeczy, o które prosiłem, śladowe ilości.

Z wyjątkiem jednego wydania Kuriera z Warszawy nie drukowaliśmy specjalnych egzemplarzy na kraj w formacie kieszonkowym, na papierze biblijnym. Unikałem wysyłki takich wydań. Wymianę traktowałem jako sprawę jawną i oficjalną, a stosunkowo łatwo przesyłałem egzemplarze normalnego formatu. W latach pięćdziesiątych Komitet Wolnej Europy przesyłał do Polski kieszonkowe książki i broszury za pomocą baloników38. Jakoś to uzgadniano z meteorologami. Balony leciały, przekraczały granicę, rozsypywały się nad Polską, książka spadała z nieba jak manna. Ciekawiło mnie czasem, kto znajdował te książeczki i jaka była siła tej dystrybucji. Podobno to było skuteczne. Zajmował się tym w Nowym Jorku między innymi Adam Bromke, o czym mało kto pamięta. Potem z małą książką chyba nic się nie działo, dopiero po jakimś czasie, po 1981 roku, takie pozycje zaczął kolportować do kraju Piotr Jegliński – swoje (czyli Editions Spotkania) i „Kultury”39.

Byłem wielkim entuzjastą programu dystrybucji książek. Uważałem, że jest skuteczny, a cały jego roczny budżet wynosił tyle, ile kosztował amerykański samolot40. W tej sumie zawierały się pensje dla ludzi, którzy zajmowali się programem z ramienia amerykańskiego. Niektóre osoby pracujące dla Rudzkiego na kontynencie nie osiągały większego zarobku, więc myślę, że im trochę pieniędzy podrzucał – w formie zwrotu kosztów za wykonaną robotę. Muszę powiedzieć, że i Rudzki, i Stypułkowski podchodzili do tego dosyć patriotycznie – uważali, że ludzie muszą z czegoś żyć. Myślę, że nie były to duże pieniądze, jednak – nie wykorzystywali ludzi bez zapłaty. Płacili Amerykanie, ale to Rudzki i Stypułkowski prowadzili akcję w terenie. Poza nimi nie było innych pośredników.

Wydaje mi się, że nikt tylu książek nie przerzucił do Polski, ile ja w latach osiemdziesiątych. Nawet Giedroyc mnie prosił, żeby przejąć wysyłkę numerów „Kultury” do bibliotek, którym regularnie wszystko, co przychodziło od niego, konfiskowano. Do dzisiejszego dnia spotykam się z ludźmi w kraju, którzy wspominają, że byli w mojej księgarni i dostali książki. Nie prowadziłem statystyk, do ilu instytucji ile pozycji wysyłam. Zwrotów nie było, bo nawet jeśli wysłałem coś po raz drugi, szło do dubletów danej biblioteki. Rudzkiemu bardzo zależało na tym, by mieć potwierdzenie, że odbiorcy otrzymali książki, więc na ogół odsyłałem mu potwierdzenia, mnie nie były specjalnie potrzebne. Rudzki na pewno prowadził statystyki.

Wiele osób do dzisiaj mówi: „Pan to wszystko robił z Amerykanami, to była praca agenturalna”. W moim sumieniu byłem absolutnie czysty. Dokonałem wyboru, po której stronie stoję, i działałem w sposób jak najbardziej skuteczny. Z tym że w pojęciu ludzi z kraju pomoc amerykańska była wyolbrzymiona. Nawet Andrzej Paluchowski ma za duże wyobrażenia. Rudzki i Stypułkowski działali bardzo sprawnie i na dużą skalę, więc zdawało się, że to są jakieś ogromne pieniądze. Przyznam, że teraz żałuję, iż nie notowałem, jaką część książek refundowali. Ale byłbym zdziwiony, gdyby to było więcej niż pięćdziesiąt procent pozycji wysłanych do Polski. Miałem zasadę, że przesyłam wszystko, o co z kraju mnie proszono, bez względu na to, czy dany tytuł mógł być refundowany.

Operacja z książkami była niewątpliwie monitorowana przez CIA. O to nikt nie miał pretensji. Wtedy, w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, to była chyba najbardziej pożyteczna akcja z polskiego punktu widzenia. Szpilkami, którymi się kłuło komunistyczny reżym, były książki i radio. Z chwilą kiedy akcja książkowa przeszła spod kontroli CIA pod egidę Department of Information41, zaczęły się ograniczenia i potworna biurokracja. Polegała ona na większych wymaganiach, by dany tytuł był ewidentnie antykomunistyczny. Inicjatywę akcji rozdawnictwa książek przypisywano Zbigniewowi Brzezińskiemu42.

List Jerzego Kulczyckiego do Adama Rudzkiego z 17 listopada 1967 r. Bogata korespondencja wydawcy i kierownika polskiej części programu książkowego odsłania kulisy tej akcji. BUKUL.

Byli tutaj, na emigracji, Polacy, którzy na przykład zamawiali u nas trzy egzemplarze jakiejś książki, prosili, by jeden wysłać im, a dwa według uznania dać komuś z Polski. Zdarzało się i takie indywidualne finansowanie akcji książkowej. O tyle wygodne, że nie trzeba się było z nikim rozliczać. Nie znałem tych osób, ale zawsze dziękowałem i prosiłem o dalsze wsparcie. Przeważnie im odpisywałem, że akurat w tym miesiącu miałem wielu petentów z kraju na taką i taką książkę i dwa egzemplarze innej, tak jak pan sobie życzył, dałem ludziom przyjezdnym. Próbowałem „atakować książką”, uważałem to za przedłużenie roboty politycznej. Pod tym względem nie miałem żadnych zahamowań.

Sprawozdawczość programu książkowego. Notatka Kulczyckiego podsumowująca akcję rozdawnictwa publikacji Odnowy wśród uczestników III Światowego Kongresu Apostolstwa Świeckich w Rzymie w 1967 r. (załącznik do listu z 17 listopada 1967 r.). BUKUL.

Oferta sprzedaży egzemplarzy książki Pawła Skwarczyńskiego Szkice z dziejów Reformacji w Europie Środkowo-Wschodniej skierowana do Komitetu Wolnej Europy (załącznik do listu z 17 listopada 1967 r.). BUKUL.

Pierwszy tytuł wydany przez Odnowę okazał się bestsellerem. List Adama Rudzkiego do Jerzego Kulczyckiego z 5 grudnia 1961 r. dotyczący propozycji zakupu przez Komitet Wolnej Europy 300 egzemplarzy książki Zbigniewa Brzezińskiego do rozpowszechniania wśród czytelników z Polski. BUKUL.

List Karola Popiela do Jerzego Kulczyckiego z 3 lipca 1968 r. Prezes SP i dyrektor Odnowy wymieniali poglądy na temat różnych przejawów życia emigracji oraz spraw wydawniczych. BUKUL.

1 Rozpowszechnianie za żelazną kurtyną materiałów drukowanych (ulotek, broszur, a następnie książek i czasopism) to jeden z „projektów specjalnych” KWE, realizowany w latach 1956–1991. Pierwszym jego etapem była wysyłka książek na adresy przedstawicieli elit państw komunistycznych. Od 1958 r. Polacy wyjeżdżający na Zachód mogli otrzymać w wybranych punktach (księgarniach, bibliotekach, instytucjach kulturalnych) za darmo książki i czasopisma. Emigracyjne instytucje naukowe i kulturalne prowadziły oficjalną wymianę książek i czasopism z podobnymi instytucjami w Polsce. Wysyłano również publikacje na indywidualne zamówienia, zwłaszcza naukowców i twórców. W sumie różnymi kanałami do czytelników w Polsce wysłano około 4 mln egzemplarzy pozycji wydawniczych. Pomoc materialna i wysyłka publikacji z funduszu stworzonego przez pracowników Rozgłośni Polskiej RWE były odrębną inicjatywą.

2 Samuel Sloan Walker jr (1926–1992), dziennikarz, wydawca. Od 1950 r. pracownik, 1951–1959 wiceprezydent KWE, od 1952 r. dyrektor Free Europe Press (działu wydawniczego KWE). 1958–1959 dyrektor East Europe Institute Inc. z siedzibą w Nowym Jorku, jawnej instytucji powołanej do bezpośredniej dystrybucji książek, wyodrębnionej z KWE. Od 1959 r. prowadził własne wydawnictwo Walker Publishing Co.

3 W latach 1958–1959 Andrzej Stypułkowski jako londyński przedstawiciel East Europe Institute Inc. koordynował program bezpośredniej dystrybucji książek dla Polaków wyjeżdżających za granicę.

4 VII Międzynarodowy Festiwal Młodzieży (26 VII – 4 VIII 1959 r.) stał się poligonem doświadczalnym bezpośredniej dystrybucji książek. Organizatorem akcji był Stypułkowski. Według danych KWE Polacy byli najliczniejszą grupą zainteresowaną otrzymaniem książek i czasopism, w sumie rozdano im ponad 5 tys. publikacji.

5 Aleksandra Stypułkowska (1906–1982), prawniczka, dziennikarka. Przed drugą wojną światową prowadziła z mężem kancelarię adwokacką. W czasie wojny w konspiracji. W 1943 r. aresztowana, 1944–1945 więziona w Ravensbrück. Od 1947 r. w Wielkiej Brytanii. Pracowniczka redakcji „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”, 1952–1974 Rozgłośni Polskiej RWE w Monachium. W 1980 r. współzałożycielka i prezes SPP w Wielkiej Brytanii.

6 Wiesław Adamski (1936–1992?), działacz polityczny. Od 1948 r. członek ZMP, następnie ZMS, od 1956 r. członek władz; od 1958 r. działacz PZPR. Od 1957 r. zastępca przewodniczącego Rady Naczelnej ZSP; w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych sekretarz Centralnej Rady Związków Zawodowych. W latach siedemdziesiątych podsekretarz stanu w MSZ, sekretarz generalny Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia”, przewodniczący Międzyresortowej Komisji ds. Polonii Zagranicznej.

7 Stefan Olszowski (ur. 1931), polonista, polityk, działacz PZPR. 1956–1960 przewodniczący Rady Naczelnej ZSP. 1963–1968 kierownik Biura Prasy KC PZPR, 1968–1971, 1976–1982 sekretarz KC, 1970–1971, 1980–1985 członek Biura Politycznego PZPR. 1969–1980 poseł na Sejm PRL. 1971–1976 i 1982–1985 minister spraw zagranicznych. W 1986 r. wyjechał na stałe do Stanów Zjednoczonych.

8 Wanda Kobyłecka (ur. 1935), harcerka, dziennikarka. Od 1945 r. związana z ZHP. 1957–1960 prowadziła żeńską drużynę 23. Szczepu Warszawskich Drużyn Harcerskich i Zuchowych „Pomarańczarnia” przy II Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Batorego. Od 1963 r. w Radzie Chorągwi Warszawskiej, od 2008 r. w Komisji Historycznej Chorągwi Stołecznej. Członkini redakcji pism dla dzieci i młodzieży oraz programów radiowych i telewizyjnych.

9 Wanda Kobyłecka nie spotkała się z szykanami, ten epizod nie miał żadnych następstw. Nie była zatem potrzebna interwencja wymienionego w relacji Jacka Kuronia.

10 Irma Paluch (1916–1986), nauczycielka, harcmistrzyni. Od 1927 r. związana z ZHP, najpierw w drużynie szkolnej w Łucku, następnie w Komendzie Chorągwi Warszawskiej. W czasie wojny działała w konspiracyjnej służbie łączności Chorągwi Warszawskiej; 1941–1942 wyjechała z misją kurierską na Zachód. Od 1942 r. przebywała w Anglii. Od 1955 r. członkini Komisji Rewizyjnej ZHP poza Granicami Kraju, od 1958 r. naczelniczka harcerek ZHP poza Granicami Kraju, od 1961 r. wiceprzewodnicząca ZHP.

11 Jan Prokop (1914–1968), działacz harcerski. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie przebywał na Węgrzech. Od 1944 r. w PSZ. Po wojnie na emigracji w Anglii. Od 1952 r. skarbnik Naczelnictwa ZHP poza Granicami Kraju, od 1953 r. sekretarz generalny, od 1967 r. wiceprzewodniczący ZHP. Członek redakcji pism harcerskich.

12 Zygmunt Szadkowski (1912–1995), działacz harcerski i społeczny, polityk. 1939–1940 emisariusz rządu RP w Rumunii, następnie żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. Od 1940 r. we władzach ZHP na Wschodzie, 1944–1948 komendant, następnie w Naczelnictwie Generalnym ZHP poza Granicami Kraju jako jego sekretarz generalny (1948–1951), wiceprzewodniczący (1951–1954) i przewodniczący (1954–1967). 1960–1967 przewodniczący ZHP. 1949–1953 członek Rady Narodowej RP, 1954–1972 TRJN (RJN), 1973–1991 członek Rady Narodowej RP, 1978–1991 jej przewodniczący. Minister w rządach RP na uchodźstwie. Prezes SPK w Wielkiej Brytanii i sekretarz generalny Rady Federacji Światowej SPK.

13 George (Jerzy) Dobry (ur. 1918), adwokat. W momencie wybuchu drugiej wojny światowej przebywał w Anglii. W 1939 r. wstąpił do Armii Polskiej we Francji; uczestnik walk pod Narwikiem, żołnierz Brygady Spadochronowej, następnie w lotnictwie. Jednocześnie zdobywał wykształcenie prawnicze; w 1946 r. przyjęty do londyńskiej izby adwokackiej. W 1969 r. otrzymał tytuł Queen’ s Counsel. W 1992 r. twórca Centrum Prawa Brytyjskiego na UW.

14 Książka Pasternaka ukazała się najpierw w języku włoskim w 1957 r., rok później po rosyjsku, angielsku i francusku. Polskie wydanie opublikował Instytut Literacki w 1959 r.

15 Po ujawnieniu w 1967 r. w prasie amerykańskiej faktu finansowania Komitetu Wolnej Europy przez CIA część polityków amerykańskich domagała się jego likwidacji (a także RWE). Od 1974 r., po paroletnim okresie przejściowym, RWE było finansowane przez Kongres USA za pośrednictwem Zarządu Międzynarodowej Radiofonii (Board for International Broadcasting). Od RWE odłączono działalność pozaradiową. Program książkowy nadal był tajnie finansowany przez CIA. Od 1971 r. rolę oficjalnego organizatora operacji odgrywała Międzynarodowa Rada Doradcza (International Advisory Council Inc., IAC). Po połączeniu z projektem prowadzonym przez Radio Swoboda (Radio Liberty), adresowanym do odbiorców w ZSRS, od połowy 1975 r. instytucja zmieniła nazwę na Międzynarodowy Ośrodek Literacki (International Literary Centre Ltd, ILC). Prezesem obydwu był George Minden. Polską częścią ILC do 1987 r. kierował Adam Rudzki, a następnie Zdzisław (Chris) Gremski.

16 George Robert Minden (1920–2006), prawnik. W 1946 r. wyjechał z Rumunii. Wykładał w szkołach językowych w Hiszpanii i Mexico City. Od 1955 r. przebywał w Stanach Zjednoczonych. Pracownik KWE, od 1959 r. odpowiedzialny za realizację programu książkowego, od 1970 r. prezes IAC, następnie ILC.

17 Jerzy Kulczycki i Adam Rudzki nawiązali kontakt korespondencyjny najprawdopodobniej pod koniec 1961 r. w związku z zamiarem wydania książki Brzezińskiego. Spotkali się w Londynie na początku 1962 r.

18 Pismo „The Central European Federalist” ukazywało się w latach 1953–1971, łącznie wydano 38 numerów. Była to inicjatywa federalistów z Czechosłowacko-Polskiego Komitetu Studiów (Czechoslovak-Polish Research Committee, od 1962 r. Czechoslovak-Hungarian-Polish Research Committee). Reprezentantem strony polskiej był Adam Rudzki, w latach 1956–1962 redagował pismo wspólnie z Vilémem Brzorádem.

19 Biblioteka Polska w Londynie była najważniejszym ogniwem w sieci dystrybucji książek, swego rodzaju centrum rozdawnictwa i wysyłki polskiej części programu.

20 Na przykład w 1963 r. 200 dolarów miesięcznie pozwalało na pokrycie kosztów przesłania do kraju 60–80 egzemplarzy książek i czasopism. W latach siedemdziesiątych książki kosztowały przeciętnie 2–6 funtów – z uwzględnieniem rabatu.

21 Zebrane dane dotyczące odbiorców książek posłużyły organizatorom operacji do różnych analiz; szacowano, jakie grupy zawodowe najczęściej korzystają z programu książkowego, jakie tytuły znajdują odbiorców w różnych grupach itd. Konkretne dane były również ważnym argumentem za utrzymaniem programu i jego finansowaniem stosownie do zapotrzebowania.

22 Włodzimierz Tadeusz Kowalski (1935–1990), prawnik, historyk. Pracownik Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich (później Instytutu Krajów Socjalistycznych) PAN. Specjalista od historii drugiej wojny światowej oraz polityki międzynarodowej. Autor i współautor scenariuszy filmów i spektakli telewizyjnych, w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych gospodarz programów telewizyjnych o tematyce historycznej.

23 Public Record Office – archiwum państwowe Wielkiej Brytanii, od 2003 r. w składzie nowo powołanych National Archives.

24 Minden przekazywał raporty z realizacji programu do CIA w Waszyngtonie.

25 Bogdan Szczygieł (1928–1986), lekarz, podróżnik, pisarz. Członek PZPR, od 1964 r. pracował w Algierii, 1965–1977 w Nigrze. W 1980 r. wraz z delegacją Polskiego Czerwonego Krzyża pojechał do w Kambodży. W Londynie był w 1959 r.

26 Kazimierz Barcikowski (1927–2007), ekonomista, działacz PZPR. Od 1946 r. działacz Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, następnie ZMP (od 1956 r. członek władz, 1963–1965 przewodniczący). 1968–1990 członek KC PZPR; 1971–1980 zastępca członka, 1980–1989 członek Biura Politycznego PZPR. 1965–1989 poseł na Sejm PRL, w 1980 r. wicepremier, 1985–1989 zastępca przewodniczącego Rady Państwa.

27 Józef Tejchma (ur. 1927), działacz polityczny. Od 1945 r. działacz organizacji młodzieżowych: ZMW „Wici”, ZMP, a następnie Związku Młodzieży Wiejskiej (1957–1963 przewodniczący Zarządu Głównego). 1964–1972 sekretarz KC PZPR, 1968–1980 członek Biura Politycznego. 1972–1982 wicepremier, minister kultury i sztuki oraz oświaty i wychowania. Poseł na Sejm PRL. 1980–1988 ambasador PRL w Szwajcarii, Grecji i na Cyprze.

28 Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego „Polservice” powstało w 1961 r., podobnie jak inne PHZ-ety pełniło funkcję pośrednika w kontaktach handlowych z zagranicą, m.in. w zakresie usług inżynierskich, budowlanych, medycznych.

29 W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski (1864–1945), t. 1, Paryż 1953, t. 2–3, Londyn 1956, 1960.

30 Sławomir Tabkowski (ur. 1940), socjolog, dziennikarz, działacz PZPR. Członek ZMP i ZMS. 1967–1984 wykładowca na uczelniach krakowskich. 1974–1983 redaktor naczelny oddziału Krajowej Agencji Wydawniczej w Krakowie, następnie do 1987 r. redaktor „Gazety Krakowskiej”. 1986–1988 kierownik Wydziału Propagandy (Polityki Informacyjnej) KC PZPR.

31 Aleksander Skarżyński (ur. 1922), działacz PZPR, urzędnik państwowy. 1967–1971 dyrektor Urzędu ds. Wyznań, 1971–1974 kierownik w randze podsekretarza stanu.

32 Paweł Skwarczyński (1903–1984), historyk, działacz społeczny. 1932–1939 profesor KUL. Uczestnik kampanii wrześniowej, w 1940 r. we Francji, następnie w Wielkiej Brytanii. 1940–1945 pracownik Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wykładowca w School of Slavonic and East European Studies University of London, profesor PUNO. W 1947 r. współtwórca Fundacji Veritas, członek jej zarządu.

33 Aleksander Merker (1924–2012), prawnik, działacz polityczny. Od 1959 r. pracownik Urzędu ds. Wyznań, 1972–1983 zastępca dyrektora, następnie do 1989 r. dyrektor generalny.

34 Stefan Kubów (ur. 1948), bibliolog, bibliotekarz. Od 1971 r. związany z Biblioteką Uniwersytecką we Wrocławiu. Od 1985 r. dyrektor firmy Książnica sp. z o.o. we Wrocławiu, od 1990 r. Zarządu Biura Obsługi Bibliotek sp. z o.o. we Wrocławiu. 1972–1985 pracownik naukowy Instytutu Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997–2009 Instytutu Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego. Od 1997 r. dyrektor Biblioteki Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

35 Henryk Krzeczkowski, właśc. Herman Gerner (1921–1985), publicysta, tłumacz. 1939–1941 więziony w łagrach w ZSRS, 1941–1942 pracownik Ambasady RP w Kujbyszewie. 1943–1945 w 1. Dywizji Piechoty, następnie 1. Armii WP. W 1950 r. usunięty z wojska. Publicysta historyczny i polityczny, tłumacz, współpracownik „Tygodnika Powszechnego”, „Twórczości”, „Życia Literackiego”, później prasy niezależnej i podziemnej. W 1984 r. współtwórca Klubu Myśli Politycznej „Dziekania” w Warszawie.

36 W. Jaruzelski, Stan wojenny dlaczego…, współpraca M. Jaworski, W. Łoziński, Warszawa 1992.

37 Jerzy Hagmajer (1913–1998), chirurg, działacz społeczny i polityczny. Przed wojną związany z ruchem narodowym. W 1939 r. uczestniczył w obronie Warszawy, następnie działał w konspiracyjnej organizacji Pobudka oraz Konfederacji Narodu. 1941–1942 więziony przez Niemców. Uczestnik powstania warszawskiego, od 1945 r. członek organizacji „Nie”. Współzałożyciel pisma „Dziś i Jutro” oraz Stowarzyszenia PAX. 1961–1976 poseł na Sejm PRL.

38 W ramach operacji „Spotlight” do Polski wysłano m.in. broszury z relacją byłego funkcjonariusza MBP Józefa Światły, nadawaną na antenie RWE w 1954 i 1955 r.

39 Miniaturowy format był popularny zwłaszcza w latach osiemdziesiątych, kiedy książki i czasopisma w tysiącach egzemplarzy przemycano np. w puszkach z etykietami zielonego groszku. W tej wersji publikowano m.in. paryskie czasopismo „Kontakt” i niektóre wydawnictwa Instytutu Literackiego.

40 Na przykład w pierwszym półroczu 1969 r. dystrybucja książek kosztowała 619 858 dolarów, rozprowadzono około 111 tys. egzemplarzy.

41 Być może chodzi o United States Information Agency (Agencja Informacyjna Stanów Zjednoczonych), istniejącą w latach 1953–1999. Zajmowała się ona m.in. kreowaniem wizerunku USA w społeczeństwach innych krajów, prowadziła działalność informacyjną (audycje radiowe – Voice of America), kulturalną (m.in. wydawniczą), wspierała program stypendialny naukowców z innych krajów (Fundacja Fulbrighta). Nie prowadziła jednak programu książkowego, choć go wspierała, przekazując książki przeznaczone do dystrybucji za żelazną kurtyną. Prowadziła również własną aktywność w tym zakresie. Operacja, o której opowiada Kulczycki, do końca swego istnienia była finansowana przez CIA.

42 Brzeziński nie był inicjatorem programu dystrybucji książek, ale się nim interesował i go wspierał, zwłaszcza gdy z powodów politycznych (po ujawnieniu związków KWE z CIA) oraz budżetowych jego istnienie było zagrożone.

11. Kiosk przy kościele św. andrzeja boboli

Na początku lat sześćdziesiątych polska społeczność Zachodniego Londynu (bez Ealingu) zakupiła nieużywany kościół szkockich prezbiterian za stosunkowo niewielką – nawet jak na tamte czasy – sumę. Kościół został poświęcony w 1962 roku przez wikariusza kapitulnego archidiecezji westminsterskiej, księdza biskupa George’ a Cravena. Po dobudowaniu i poświęceniu Kaplicy Pamięci Narodowej1 w drugiej połowie 1963 roku ksiądz Kazimierz Sołowiej2, pierwszy proboszcz, zapytał mnie, czy nie chciałbym mieć kiosku księgarskiego w przedsionku. Brzmiało to nie tyle jak zapytanie, ile prośba. Po rozmowie z żoną zgodziłem się. W praktyce oznaczało to zajęty wieczór sobotni i całe niedzielne przedpołudnie. Prałat zdawał sobie sprawę, że to żaden interes, wobec tego zwolnił nas z czynszu, zaofiarował kawę, herbatę i słynne pączki w kościelnej kawiarni. Zgodziłem się na kawę, za pączki płaciłem sam.

Parafia ufundowała oszklone, zamykane regały, ja zaś kupiłem stół i stojak do eksponowania książek. Kiosk był nieogrzewany, a drzwi na dwór prawie się nie zamykały, wierni wchodzili i wychodzili. W zimie chłód dawał się we znaki. Alex miała tylko mały piecyk elektryczny ogrzewający nogi. Kiosk otwieraliśmy między mszami świętymi, w czasie celebracji był zamknięty. Z biegiem czasu parafianie, którzy za wcześnie przychodzili na mszę albo dłużej zostali się modlić, zmusili nas do zamykania dopiero przed ewangelią i otwierania po komunii świętej.

Po dwóch niedzielach zorientowaliśmy się, że to zajęcie o wiele mniej intratne, niż się spodziewałem. Sprzedaliśmy około sześćdziesięciu egzemplarzy „Gazety Niedzielnej”3 i około dwudziestu „Tygodnia Polskiego”4, co dawało mniej niż dziesięć funtów zarobku netto. Nawet wówczas była to śmieszna suma. W obie niedziele – mimo dużej reklamy z ambony – sprzedaliśmy tylko jedną książkę. No ale słowo się rzekło. Potem się zorientowałem, że potrzebna jest dobra nowa książka, żeby coś uhandlować. Szybko wyłączyłem kiosk z Orbisu, żeby nie obciążać księgarni nowymi długami. Kiosk prowadziliśmy na zasadzie służby społecznej.

Jerzy Kulczycki w miniksięgarni przy kościele św. Andrzeja Boboli w Londynie, 1987 r.

Zaskakujący był brak popytu na dewocjonalia. Wydaliśmy na nie dużo pieniędzy, ale zwracały się bardzo wolno. Dopiero po paru uroczystościach Pierwszej Komunii Świętej sprzedało się trochę ryngrafów, różańców i innych pamiątek. Prezenty komunijne były o wiele skromniejsze niż w Polsce. Później, kiedy przyszły większe wydarzenia, jak wybór papieża Polaka, Nobel Miłosza, „Solidarność” i stan wojenny, kiosk zrobił się bardziej atrakcyjny. Przez tych kilka lat co tydzień pojawiały się nowe książki o tematyce polskiej i lepiej się sprzedawały. Mogłem wtedy przekazać księdzu sporo pieniędzy, ale to był jedyny dłuższy okres prosperity. Poza tym byliśmy zdani tylko na dwa tłuste okresy: w okolicach Bożego Narodzenia i Wielkanocy, kiedy sprzedawało się sporo kartek świątecznych. Tak przetrwaliśmy prawie czterdzieści lat i czterech proboszczów. Najdłuższa prowizorka w moim życiu…

W soboty wieczorem jeździłem do kościoła sam, w niedziele zaś pomagała mi żona. Po latach, gdy chłopcy dorośli, a my dorobiliśmy się drugiego samochodu (nie z kiosku…), w niedziele zabierałem chłopców na zbiórkę zuchową, sam szedłem na godzinę dziewiątą do kościoła, a Alex przyjeżdżała z najmłodszą córką na drugą mszę świętą, na której była też gromada zuchów. Po mszy mi pomagała, a dzieci były przy nas. Po zamknięciu szliśmy na kawę z pączkiem. Z biegiem lat kościelne pączki stały się rodzinnym wydarzeniem, okazją do spotkań i rozmowy. Pączki były i wciąż są świetne. Według młodszego syna wersja amerykańska i angielska nie może się z nimi mierzyć. Kiedy najstarszy wnuk, Daniel, w dojrzałym wieku lat pięciu przyjechał z Australii, zanim żeśmy się obejrzeli, zjadł sześć pączków za jednym zamachem. Byliśmy wszyscy przerażeni i pewni, że się rozchoruje. Ale on spokojnym głosem oświadczył, że w przyszłą niedzielę zje więcej… Nie zdawał sobie sprawy, że w następną niedzielę będzie już w Australii. Jednak wiem, że mimo tych wyjść na pączki dzieci nie mogły się całkowicie przekonać do kiosku i miały żal o zajęte niedziele.

Parafianie przyjęli kiosk bardzo dobrze. W innych polskich kościołach podobnych kiosków nie prowadzono na takim poziomie, więc wspólnota parafialna była dumna. Oczywiście nie obyło się bez intryg. Przeciwko „niekatolickiemu” Orbisowi protestował katolicki Veritas i mała grupka parafian. Ksiądz Sołowiej wszystko odrzucał. Raz nawet w kazaniu powiedział, że to jego sprawa, kogo zaprosił w progi kościoła. To uspokoiło nastroje. Byłem mu za to wdzięczny, bo sam byłem bezsilny. Konflikt z Veritasem trwał dopóty, dopóki nie dostali kiosku na Ealingu. To zaspokoiło ich ambicje.

Popierali nas również księża prałaci Władysław Staniszewski5 i Stanisław Świerczyński6, szefowie Polskiej Misji Katolickiej. Do kiosku zaglądało coraz więcej osób, nawet jeżeli niczego nie kupowały, to chociaż na pogaduszki. Szczególną przyjemnością były dla mnie coniedzielne spotkania z jednym z parafian, który miał wspaniałego białego owczarka tureckiego. Gdy pies stawał na tylnych łapach, był wyższy ode mnie. Jakoś mnie polubił i zawsze bawiliśmy się parę minut. Mam alergię na sierść psów, ale z powodu tej rasy nie miałem uczulenia.

Dzieci dorastały. Przez dziesięć, piętnaście minut po pierwszej mszy świętej trochę kręciły się po kiosku, namawiając i radząc swoim rówieśnikom, o co powinni prosić rodziców. Z biegiem czasu książki dla dzieci stały się podstawą bytu kiosku. Bardzo nas to cieszyło. Natomiast parafianki coraz bardziej interesowały się książkami kucharskimi, które zaczęły ukazywać się w Polsce. Najoporniejsi byli parafianie, których poza historiami pułków i wspomnieniami wojennymi niewiele interesowało. Tak dotarliśmy do tłustych lat osiemdziesiątych.

Bardzo pomagała mi moja córka Marta, gimnazjalistka, wraz z koleżanką Dorotą Mech, córką jednej z pań pracujących w Orbisie. O godzinie dziewiątej Marta przyjeżdżała ze mną i otwierała stoisko. Na dziesiątą przyjeżdżała Alex, a dziewczyny biegły do kawiarni. Często potem Marta przychodziła znowu, aby mama mogła wrócić do domu i ugotować niedzielny obiad. Ceniła sobie czas spędzony w kiosku także dlatego, że mogłem z nią wtedy spokojnie porozmawiać. Córka spisywała się doskonale i jakkolwiek nie mam już w szczegółowej pamięci, o czym żeśmy rozmawiali, to był to czas, który mieliśmy tylko dla siebie.

Przed Bożym Narodzeniem i Wielkanocą organizowaliśmy kiermasze świąteczne, większe imprezy, w których pomagały nam odpłatnie panie z Orbisu (zawsze na ochotnika, bo z zasady nikogo nie zmuszałem do pracy niedzielnej). W sali parafialnej ustawialiśmy dziesięć stołów z książkami, dewocjonaliami i kartkami świątecznymi. Parafianie byli bardzo zadowoleni, że mają wszystko pod jednym dachem. Staraliśmy się o ładne kartki, szło ich wiele tysięcy. Tak było do 1985 czy 1986 roku, gdy ich sprzedaż gwałtownie spadła. Przypuszczam, że powodem było wymieranie starszych parafian, którzy kupowali po sto kartek dla przyjaciół i rodziny. Nowo przyjezdnym wystarczały dwie, trzy, by wysłać do rodziny do Polski. Kiermasze trwały całe przedpołudnie, życia dodawały im biegające dzieci nasze i przyjaciół. Ryszard był już na tyle duży, żeby samemu prowadzić sprzedaż, a Andrzej i Marta prowadzili dziecięcy public relations i z radością sprzedawali książki dziecięce.

Kartki drukowaliśmy w Anglii, wszystkie dwujęzyczne. W Bodleian Library7 znajduje się modlitewnik królowej Bony, z którego zamawialiśmy ilustracje na kartki świąteczne. Pierwsze wydanie zrobił Skarb Narodowy, ale nie kontynuował pracy. Wobec tego przejęliśmy pałeczkę. Wydaliśmy w sumie cztery ilustracje w nakładzie około 25 tysięcy egzemplarzy. Niestety, nawet jak na ówczesne realia były bardzo drogie. Po zamknięciu Orbisu zostało nam ich niecałe dwa tysiące. Potem drukowaliśmy już zwykłe kartki, o wiele tańsze. Resztę dokupywaliśmy w Polsce; zamawialiśmy je u hurtowników i bezpośrednio u drukarzy. Były polskie i tradycyjne, miały zwolenników. W szczycie powodzenia sprzedawaliśmy do ośmiu tysięcy rocznie. Po 2000 roku sprzedaż spadła, a w chwili zamykania kiosku sięgała pięciuset sztuk.

Po wyborze Jana Pawła II na Stolicę Piotrową kombatanci zorganizowali pielgrzymkę do Rzymu. Ksiądz Kazimierz Sołowiej był ich kapelanem, przyszedł do kiosku, aby się poradzić – jechać czy nie. Oboje z żoną gorąco namawialiśmy go, żeby jechał. Jak mi potem mówiono w kołach kościelnych, zabrakło dla niego biletu na audiencję. Dopiero biskup Władysław Rubin8 dał mu dodatkowy bilet. Ksiądz cierpiał na nadciśnienie. Bardzo źle się czuł w rzymskich upałach. W czasie audiencji był w trzecim rzędzie, ale Ojciec Święty, który miał zwyczaj patrzenia w głąb, dostrzegł go i rozpoznał – ksiądz Kazimierz co dwa tygodnie głosił patriotyczne kazania w Radiu Wolna Europa. Papież serdecznie mu gratulował i dziękował. Kapelan musiał czuć się prawdziwie uhonorowany. Choroba i wzruszenia spowodowały, że zmarł tej samej nocy. Po jakimś czasie kombatanci sprowadzili ciało do Londynu. Został pochowany w Londynie, ale nam było przykro, żeśmy go namawiali do wyjazdu. Z drugiej strony – trudno o wspanialszą śmierć.

Jego następcą został ksiądz Witold Jarecki9, były kapitan artylerii, a więc prawdziwy kombatant, ale już mocno chory. Wikarym został ksiądz Ryszard Juszczak10. Pod tym warunkiem proboszcz zgodził się na przyjazd do Londynu. Odniosłem wrażenie, że księdzu Jareckiemu nasz kiosk był obojętny, ale wikary bardzo nas popierał. Zaprzyjaźniliśmy się. Pod koniec lat osiemdziesiątych powstał problem pism krajowych – domagali się ich parafianie, ale treść tych pism nie zawsze pasowała do kiosku religijnego. Umówiliśmy się z księdzem Ryszardem, że będę wystawiał pisma w sobotę wieczór i zostawiał na stojakach, a on je przeczyta i ocenzuruje. Wszystko działało dobrze, aż zdarzyła się wpadka. Słynny numer „Wprost” z Matką Boską i Markiem Jurkiem na jej kolanach ostał się do niedzieli i rano wzbudził protest parafianek. Miałem tylko dwa numery, od razu je zdjąłem. Na szczęście wkrótce zgłosiło się dwóch stałych czytelników tego pisma i je kupiło. Ksiądz Ryszard był przy ołtarzu i nie brał w tym wszystkim udziału.

Marka Jurka poznałem po stanie wojennym i bardzo go szanuję, choć nie podzielam jego prawicowych poglądów. Zresztą uważałem okładkę za dobry dowcip. O wszystkim powiedziałem później wikaremu; nie wiem, czy podzielał mój pogląd, czy machnął ręką, ale nie podjął tej sprawy. Potem zdejmowaliśmy tylko pisma kobiece, najczęściej „Przyjaciółkę”, które dawały porady antykoncepcyjne (w sklepie byśmy je nadal sprzedawali). Kiedy wybuchła wolna Polska, Kościołowi było coraz trudniej zaakceptować część pism. Musieliśmy pilnować i przeglądać każdy tytuł. Doszło do tego, że w niektóre niedziele mieliśmy prawie puste półki. Na szczęście pokazały się książki bez cenzury i te weszły do sprzedaży.

Z księdzem Juszczakiem łączyła nas wielka przyjaźń. Mieliśmy podobne poczucie humoru i wesołe usposobienie. Kiedy w 2003 roku odchodził ze swojej placówki, byłem jednym z tych, którzy najgoręcej protestowali. Ale nic to nie dało.

Nowy proboszcz, prałat Bronisław Gostomski11, szalenie energiczny, zabrał się od razu do roboty, ale stosunki z nim miałem dość chłodne. Od członków komitetu parafialnego dowiedziałem się, że jest zszokowany, iż nie płacimy za kiosk, i będzie żądał od nas stu funtów tygodniowo. Tą samą drogą odpowiedziałem, że gdy tylko złoży taką propozycję, od razu odchodzę. Nasz utarg w tym czasie wynosił dwadzieścia, trzydzieści funtów, z czego na pewno ksiądz Gostomski nie zdawał sobie sprawy. Odnosiłem wrażenie, że nie jest zadowolony z naszej obecności. Było to novum w historii kiosku. Postanowiłem nie zaostrzać sytuacji; powiedziałem, że lata idą i niedługo przestaniemy prowadzić kiosk. To go bardzo ucieszyło. Ustaliliśmy, że pisma krajowe zostaną do naszego końca, on zaś wszystko zmieni, gdy odejdziemy.

Ksiądz Gostomski okazał się doskonałym gospodarzem. Odnowienie kościoła pozostanie jego wspaniałym wkładem w historię parafii. Zastał kościół nieremontowany przez pięćdziesiąt lat. Kamienie na zewnątrz się kruszyły, była to ostatnia chwila na tę pracę. Podziwiałem go, gdy skakał po drabinach, doglądając remontu i wytykając wszystkie błędy. Pamiętam też jego tajemniczość, kiedy w niedzielę mówił parafianom przed drzwiami kościoła, że czeka go przygoda. Nie mówił jaka. Dowiedzieliśmy się o tym w następną niedzielę, kiedy przyszła tragiczna wiadomość o katastrofie smoleńskiej. Bardzo mnie to poruszyło – może więcej niż innych – bo miałem świadomość, że rozmowa o końcu współpracy wyrównałaby wszystkie nieporozumienia. W sumie bardzo go lubiłem i szanowałem jego pracę.

Krótko po nas kiosk przejął Veritas, jeszcze za życia księdza Bronisława. Wytrzymali tylko kilka tygodni, poddali się z braku dochodu. To chyba ostatecznie przekonało proboszcza, że kiosk nie jest intratnym przedsięwzięciem, ale nasza decyzja o wycofaniu się z interesu była już nieodwołalna. Po kilku tygodniach bezkrólewia proboszczem, ku mojej wielkiej radości, został ksiądz Marek Reczek12, a kiosk po Veritasie pozostał w rękach dziewcząt, które opiekowały się scholą i śpiewały w kościele.

Bardzo lubiłem pracę w kiosku. Coniedzielne rozmowy z parafianami dawały mi wiele przyjemności i poczucie wspólnoty.

1 W kaplicy umieszczono obraz Matki Bożej Kozielskiej Zwycięskiej, dzieło polskich oficerów więzionych w obozie w Kozielsku. Obraz został przemycony do obozu w Griazowcu, a dalej przebył szlak z armią Andersa.

2 Kazimierz Sołowiej (1912–1979), ksiądz katolicki. Święcenia kapłańskie przyjął w 1938 r. Po wybuchu wojny przedostał się do Francji, wstąpił do polskiej armii; następnie był duszpasterzem Polaków w Algierze, od 1944 r. w Wielkiej Brytanii. Od 1948 r. proboszcz w Edynburgu, od 1950 r. sekretarz i notariusz Polskiej Misji Katolickiej w Londynie. Od 1955 r. prowadził polskie duszpasterstwo w Brompton Oratory w Londynie. W 1961 r. inicjator zakupu kościoła św. Andrzeja Boboli; proboszcz parafii w latach 1961–1979.

3 „Gazeta Niedzielna” – tygodnik wydawany w Londynie w latach 1949–2009 przez Katolicki Ośrodek Wydawniczy „Veritas”. Zamieszczano w nim publicystykę katolicką, społeczno-kulturalną i polityczną, informacje o życiu wychodźstwa oraz Polaków w kraju.

4 „Tydzień Polski” – sobotnio-niedzielny dodatek do „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza” ukazujący się w latach 1959–2005. Zawierał publicystykę polityczną, społeczno-kulturalną i historyczną.

5 Władysław Staniszewski (1901–1989), od 1938 r. rektor Polskiej Misji Katolickiej w Wielkiej Brytanii, 1948–1974 wikariusz delegat dla Polaków w Anglii i Walii z władzą ordynaryjną.

6 Stanisław Świerczyński (ur. 1931), ksiądz katolicki. W czasie wojny łącznik AK. W 1966 r. wyjechał z Polski. Studiował i wykładał katechetykę w Brukseli i Paryżu. Od 1972 r. duszpasterz Polonii w Wielkiej Brytanii, 1991–2002 wikariusz delegat dla Polaków w Anglii i Walii.

7 Bodleian Library, główna biblioteka Uniwersytetu Oksfordzkiego, została założona w 1602 r. W Wielkiej Brytanii zajmuje drugie miejsce – po British Library – pod względem wielkości zbiorów.

8 Władysław Rubin (1917–1990), duchowny katolicki, kardynał, duszpasterz Polonii. Uczestnik kampanii wrześniowej, 1939–1941 więziony w łagrach w ZSRS. Od 1942 r. w PSZ. W 1946 r. przyjął święcenia kapłańskie. 1946–1949 duszpasterz Polaków – uchodźców na Wschodzie. Od 1953 r. duszpasterz Polaków we Włoszech. 1959–1964 rektor Kolegium Polskiego w Rzymie. Od 1964 r. biskup pomocniczy diecezji gnieźnieńskiej. 1964–1980 delegat prymasa Polski do opieki nad emigracją i uchodźstwem polskim. Od 1964 r. rektor kościoła i hospicjum św. Stanisława w Rzymie. 1967–1979 sekretarz generalny Synodu Biskupów. 1980–1985 prefekt Kongregacji dla Kościołów Wschodnich. Od 1979 r. kardynał.

9 Witold Jarecki (1922–1998), podporucznik, ksiądz katolicki. Po wybuchu wojny znalazł się na Węgrzech, następnie żołnierz Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich i 2. Korpusu. W 1960 r. przyjął święcenia kapłańskie. 1966–1969 sekretarz Polskiej Misji Katolickiej w Anglii i Walii, od 1969 r. proboszcz polskiej parafii w Wolverhampton, 1979–1992 proboszcz parafii św. Andrzeja Boboli w Londynie. Naczelny kapelan SPK. W 1995 r. powrócił do Polski.

10 Ryszard Juszczak (ur. 1942), ksiądz katolicki. W 1966 r. przyjął święcenia kapłańskie. Wikariusz i katecheta w archidiecezji krakowskiej, od 1976 r. duszpasterz Polaków w Anglii; 1979–1992 wikariusz w parafii św. Andrzeja Boboli, 1992–2003 proboszcz. 1996–2003 kapelan Towarzystwa Przyjaciół Fundacji Jana Pawła II w Anglii. Od 2008 r. mieszka w Krakowie.

11 Bronisław Gostomski (1948–2010), ksiądz katolicki, historyk. W 1972 r. przyjął święcenia kapłańskie. Od 1979 r. duszpasterz w polskiej parafii Zgromadzenia Księży Marianów w Londynie, następnie proboszcz parafii w Peterborough i Bradford, od 2003 r. proboszcz parafii św. Andrzeja Boboli w Londynie. Duszpasterz londyńskiego środowiska Rodzin Katyńskich, w 2010 r. zginął w katastrofie prezydenckiego samolotu pod Smoleńskiem.

12 Marek Reczek (ur. 1966), ksiądz katolicki. W 1991 r. przyjął święcenia kapłańskie. Pracował w diecezji sandomierskiej (m.in. 2002–2006 jako dyrektor Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu). Od 2010 r. proboszcz parafii św. Andrzeja Boboli w Londynie.

12. Kontakty z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim

Moje kontakty z KUL-em i namowy, by się zająć Towarzystwem Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, zaczęły się od pierwszych przyjazdów Konstantego Turowskiego1 do Włoch na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Turowski był absolwentem KUL-u, przyjaźnił się przed wojną z Leonem Czosnowskim2. A Czosnowski pracował w Veritasie w Londynie (zajmował się nieksiążkową częścią Veritasu – organizacjami katolickimi) i był sekretarzem Towarzystwa Przyjaciół KUL-u, które miało w Wielkiej Brytanii elitarny charakter, należały do niego przeważnie panie z arystokracji i ziemiaństwa. Kiedy Czosnowski zdecydował się wracać do Polski, chciał to komuś zostawić. Towarzystwo było trochę przestraszone, mówiono: „gdy ktoś przyjedzie tutaj z kraju, to potem będą kłopoty…”. Wydaje mi się, że kontakt Czosnowskiego z Turowskim i profesorem Pawłem Skwarczyńskim, który też był KUL-owcem i prezesem Towarzystwa, zdecydował, że wybór padł na mnie. Ja sam nigdy nie szukałem tego zajęcia.

Miałem duże opory, nie byłem pewny, czy dam radę kierować Towarzystwem, początkowo nie czułem się do tego powołany. Pan Konstanty nie dawał za wygraną, a ja po kilku rozmowach się poddałem. Zgodziłem się, ale powiedziałem Turowskiemu, że widzę to zupełnie inaczej – Towarzystwo musi przede wszystkim wyjść do ludzi, bo pozyskuje za mało pieniędzy. Nie może ukrywać szczegółów działalności, gdyż to wzbudzi podejrzenia władz PRL-u. Rozmowy prowadziliśmy we Włoszech. Po powrocie do Londynu całą sprawę jeszcze raz przemyślałem. Postanowiłem spotkać się ze Skwarczyńskim i Czosnowskim i wytłumaczyć im moje stanowisko.

Towarzystwo było finansowane ze składek i zbiórek pieniędzy. Uważałem, że aby sprawnie działać, powinno zachować dotychczasową formułę, natomiast dodatkowo trzeba powołać fundację na rzecz KUL-u, która będzie miała większe możliwości zbierania pieniędzy i pomagania uczelni. W latach siedemdziesiątych, za Gierka, było już o wiele łatwiej pomagać. Powiedziałem, że zarejestruję fundację, to najlepsza forma aktywności, najłatwiej będzie w ten sposób operować. Nie przypuszczałem, że okaże się to tak trudne.

Przyjechał do Londynu prorektor KUL-u Stefan Sawicki3, myśmy to wszystko z nim omówili. Uniwersytet starał się wówczas o pozwolenie na utworzenie katedry języka angielskiego4. Wytypowałem trzy dziedziny, którymi fundacja mogłaby się opiekować: anglistyka, stypendia w Anglii dla naukowców i biblioteka. Sawicki na to przystał, a ja jeszcze raz wystąpiłem o zarejestrowanie fundacji.

Urzędnicy angielscy nie bardzo mieli wyczucie sytuacji politycznej. Nie chcieli się zgodzić, by za nasze pieniądze wspierać instytucję działającą w państwie komunistycznym. Uważali, że pieniądze na pomoc powinny być spożytkowane w Anglii. Na szczęście miałem dobrego adwokata, Stefana Farrena, który się nie poddawał. Za jego pośrednictwem długo tłumaczyłem urzędnikom, że fundusze właśnie tu będą wydatkowane, bo tutaj będą przyjeżdżali stypendyści, a z wysyłki książek do KUL-u odniesie korzyść kultura angielska; anglistyka jest potrzebna, wykształceni nauczyciele języka angielskiego będą mogli uczyć młodzież w Polsce. Chyba dwa lata wojowaliśmy, aż wreszcie się zgodzili5.

Powiedziałem Sawickiemu, że na początek konieczne są szersze zbiórki wśród emigracji. Władze KUL-u wytypowały w Lublinie księdza Leona Pietronia, który dostał zadanie, aby objeżdżać polskie parafie w Anglii i zbierać pieniądze. To przyniosło kolosalne korzyści.

W 1978 roku KUL obchodził sześćdziesiątą rocznicę swego powstania. Wymyśliłem, że będziemy zbierali fundusze na KUL pod hasłem „sześćdziesiąt tysięcy funtów na sześćdziesięciolecie”. Pojechałem do rektora Polskiej Misji Katolickiej księdza Karola Zielińskiego6 z prośbą o poparcie tego pomysłu. Ksiądz był sceptyczny: „Gdzie tam, panie inżynierze, za duże pan ma ambicje”. Nagle ktoś puka, w drzwiach ukazuje się poprzedni rektor misji, ksiądz infułat Władysław Staniszewski, który już był na emeryturze. Miałem z nim bardzo dobre stosunki, uważałem go za wspaniałego rektora. Zieliński mówi do niego: „A, księże prałacie, inżynier Kulczycki przyszedł do mnie z propozycją, żeby zbierać na KUL… jak to pan powiedział? Sześćdziesiąt tysięcy na sześćdziesięciolecie?”. Potwierdziłem. Staniszewski na mnie patrzy i pyta: „Rzeczywiście ma pan taki pomysł?”. Wyjmuje portfel, wyciąga pięć funtów (wtedy to dosyć znaczna kwota) i mówi: „To na początek”. Tak się zaczęły te wszystkie poważniejsze zbiórki, ksiądz Zieliński nie mógł już odmówić pomocy. Na szczęście ksiądz Staniszewski był przytomnego umysłu, wiedział, o co chodzi i jaka jest gradacja celów, że taka akcja jest ważna. W nieco ponad rok udało się zebrać blisko sto tysięcy funtów.

Miałem duże szczęście, bo wtedy potrzeby KUL-u mogliśmy jakoś zaspokoić ze zbieranych pieniędzy. Część funduszy postanowiliśmy zainwestować, ale nikt z powierników nie miał pojęcia, jakie są przepisy. Za namową jednego z nich kupiliśmy akcje japońskie, co było zakazane i wyszło przy pierwszej kontroli. Kazano nam je natychmiast sprzedać. Na szczęście jedna z akcji wzrosła dziesięciokrotnie i fundusz prawie się podwoił.

Nigdy, jak długo prowadziłem fundację, nie miałem potrzeby budżetowania, bo na wszystko zawsze były pieniądze. Kosztów nie było. Praktycznie wszystkie wydatki administracyjne pokrywał Orbis. Ale gdy pod koniec lat osiemdziesiątych przejął po mnie fundację mój serdeczny przyjaciel Jerzy Brzeziński, zaczęły się problemy. Widzę w tym palec boży. Brzeziński akurat przeszedł na emeryturę, był bardzo dobrym menedżerem, dyrektorem firmy marketingowej, i na szczęście wprowadził rygorystyczne metody zarządzania fundacją. To dało doskonałe wyniki. Tą drogą fundacja idzie dalej, już w młodszym pokoleniu. Zostałem jako jedyny z pierwszego grona powierników, bo prosili mnie ci młodzi, żeby być dla nich encyklopedią wiedzy historycznej.

Zasugerowałem Sawickiemu: „Musimy pilnować, żeby ludzie w Anglii, którzy dają pieniądze, widzieli, że coś z tego jest”. Zacząłem organizować w Londynie Tygodnie Społeczne KUL-u. To były wydarzenia. Sprowadzaliśmy do Londynu prelegentów z KUL-u – około pięciu, tak żeby wypełniali tydzień, w tym co najmniej jednego biskupa, żeby był zachowany majestat, i znanych wykładowców, nawet identyfikowanych jako działacze polityczni. Był na przykład profesor Wiesław Chrzanowski7, późniejszy marszałek sejmu. Furorę zrobił ksiądz Marian Kurdziałek8, genialny mówca. Pamiętam jego odczyt, musiał go zresztą powtarzać, bo później posłaliśmy go do Manchesteru i tam też odniósł ogromny sukces. Spośród biskupów byli: Alfons Nossol9, Edward Materski10, Tadeusz Gocłowski11, później – już jako rektorzy KUL-u – Piotr Hemperek12 i Jan Śrutwa13, metropolita lubelski Bolesław Pylak14. Odczyty odbywały się w POSK-u, w Sali Malinowej, była zawsze pełna. Tydzień Społeczny organizowaliśmy rok w rok przez cztery lata, do późnych lat osiemdziesiątych. Mieliśmy z tego wielki pożytek przy zbiórkach parafialnych. Zresztą ksiądz Leon Pietroń był doskonałym kwestorem, jeśli tak można powiedzieć, ludzie dawali mu dużo pieniędzy na tacę.

Książki dla KUL-u częściowo były finansowane przez fundację, ale część kosztów przerzucałem na Rudzkiego i Stypułkowskiego, a po jego śmierci na Chodakowskiego. Problem polegał na tym, że KUL nie miał pozwolenia na otrzymywanie książek emigracyjnych. Angielskie z reguły przechodziły przez celników i cenzurę. Bardzo ważną rolę w przekazywaniu książek polskich odegrał Ryszard Bender, zawsze będę go za to chwalił. Jako poseł na Sejm PRL mógł otrzymywać książki zagraniczne, które potem oddawał do biblioteki. Janusz Zabłocki również przekazywał książki, choć rzadziej. Obaj wozili książki do kraju, wykorzystywało się też ich poselskie adresy pocztowe i wysyłało paczki do sejmu. Z tym że Bender robił to, że tak powiem, na grandę, Zabłocki natomiast nie chciał zbyt ryzykować, chociaż dużo książek przez niego przeszło. W pierwszym okresie to były dwa główne źródła dopływu książek do KUL-u.

Przez lata wielu naukowców z KUL-u przyjeżdżało – i nadal przyjeżdża – na pobyty naukowe w Anglii, krótkie lub dłuższe. Anglistyka na KUL-u rosła w siłę, prawie wszyscy studenci trzeciego roku uczestniczyli w czasie przerwy wakacyjnej w specjalnie dla nich organizowanych kursach letnich. A biblioteka uniwersytecka wzbogaciła się o zbiory angielskie.

1 Konstanty Turowski (1907–1983), działacz polityczny i społeczny, publicysta. Przed wojną członek SKMA „Odrodzenie” i Chrześcijańskich Związków Zawodowych, 1935–1939 redaktor „Głosu Narodu” w Krakowie. Uczestnik kampanii wrześniowej, następnie więzień oflagów. Od 1945 r. pracownik naukowy KUL. Współzałożyciel „Tygodnika Powszechnego”. Od 1945 r. sekretarz generalny SP, poseł do Krajowej Rady Narodowej. 1948–1956 więziony przez władze komunistyczne. 1957–1973 kierownik Redakcji Wydawnictw KUL, sekretarz redakcji „Zeszytów Naukowych KUL”. Współzałożyciel KIK w Lublinie (1976) oraz Polskiego Związku Katolicko-Społecznego (1981).

2 Leon Czosnowski (1898–1981), działacz katolicki. Przed wojną związany ze środowiskiem Lasek i kwartalnikiem „Verbum”. Uczestnik kampanii wrześniowej. Wywieziony do ZSRS, ewakuował się z armią Andersa. Po wojnie na emigracji w Wielkiej Brytanii. Wieloletni sekretarz generalny Polskiego Katolickiego Stowarzyszenia Uniwersyteckiego „Veritas”. W 1976 r. powrócił do Polski.

3 Stefan Sawicki (ur. 1927), literaturoznawca. Od 1951 r. pracownik naukowy KUL; kierownik Zakładu Badań nad Literaturą Religijną (1960–1972), Katedry Historii Literatury Polskiej (1968–1976), Katedry Teorii Literatury (1976–1999), Zakładu Badań nad Twórczością Cypriana Norwida (1985–1999). 1971–1983 prorektor KUL. 1989–1998 prezes Towarzystwa Naukowego KUL. 1981–1983 członek Rady Społecznej przy prymasie Polski.

4 Nabór studentów do sekcji filologii angielskiej na KUL został wznowiony w 1982 r., po przerwie z powodów politycznych trwającej od 1964 r.

5 Niezarejestrowane Koło Przyjaciół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (Association of Friends of the Catholic University of Lublin) działało w Wielkiej Brytanii w latach siedemdziesiątych. Organizacja pożytku publicznego Friends of the Catholic University of Lublin została zarejestrowana w styczniu 1980 r.; do 1993 r. Jerzy Kulczycki był przewodniczącym piętnastoosobowego zarządu.

6 Ksiądz Karol Zieliński był wikariuszem delegatem dla Polaków w Anglii i Walii w latach 1974–1991.

7 Wiesław Chrzanowski (1923–2012), adwokat, polityk. Żołnierz NOW, następnie AK; uczestnik powstania warszawskiego. Od 1945 r. związany z SP, w 1947 r. członek redakcji „Tygodnika Warszawskiego”. 1948–1955 więziony przez władze komunistyczne. Od 1965 r. współpracownik prymasa Wyszyńskiego. Od 1982 r. wykładowca na KUL, 1987–1990 prodziekan Wydziału Prawa Kanonicznego i Świeckiego KUL. W 1980 r. doradca NSZZ „Solidarność” i współautor statutu. W 1989 r. współzałożyciel Związku Chrześcijańsko-Narodowego, do 1994 r. prezes. W 1991 r. minister sprawiedliwości. 1991–1993 marszałek sejmu, 1997–2001 senator.

8 Marian Kurdziałek (1920–1997), filozof, ksiądz katolicki. Od 1950 r. pracownik naukowy KUL; 1957–1990 kierownik Katedry Historii Filozofii Starożytnej i Wczesnego Średniowiecza, prodziekan (1957–1958 i 1964–1966) i dziekan (1975–1976) Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej, 1974–1985 kierownik Międzywydziałowego Zakładu Historii Kultury w Średniowieczu.

9 Alfons Nossol (ur. 1932), teolog, ksiądz katolicki. 1968–1997 pracownik naukowy KUL; od 1977 r. kierownik II Katedry Teologii Dogmatycznej, 1983–1997 Instytutu Ekumenicznego. Wykładowca na Papieskim Wydziale Teologicznym we Wrocławiu, w Instytucie Teologiczno-Pastoralnym w Opolu, na Uniwersytecie Jana Gutenberga w Moguncji. 1977–2009 biskup diecezji opolskiej.

10 Edward Materski (1923–2012), teolog, ksiądz katolicki. Uczestnik powstania warszawskiego. Wykładowca w WSD w Kielcach (1957–1981) i KUL (1966–1988). Od 1968 r. biskup pomocniczy diecezji kieleckiej, od 1981 r. biskup sandomiersko-radomski, 1992–1999 biskup diecezji radomskiej.

11 Tadeusz Gocłowski (ur. 1931), kanonista, ksiądz katolicki. Wykładowca w Instytucie Teologicznym Księży Misjonarzy w Krakowie oraz Biskupim Seminarium Duchownym w Gdańsku, rektor tego seminarium (1971–1973, 1982–1983). Od 1983 r. biskup pomocniczy diecezji gdańskiej, od 1984 r. ordynariusz, 1992–2008 arcybiskup metropolita gdański. 1988–1989 uczestniczył w rozmowach między władzą i przedstawicielami opozycji w Magdalence. 1996–2004 współprzewodniczący Komisji Wspólnej Episkopatu i Rządu.

12 Piotr Hemperek (1931–1992), kanonista, ksiądz katolicki. Notariusz Kurii Biskupiej w Lublinie, członek redakcji „Wiadomości Diecezjalnych” i „Roczników Teologiczno-Kanonicznych”, współpracownik redakcji Encyklopedii katolickiej. Od 1963 r. wykładowca na KUL, prodziekan (1973–1974) oraz dziekan (1974–1977) Wydziału Prawa Kanonicznego, 1983–1988 rektor KUL. 1982–1992 biskup pomocniczy lubelski.

13 Jan Śrutwa (ur. 1940), historyk Kościoła, ksiądz katolicki. 1976–1981 wicerektor WSD w Lublinie. Od 1972 r. wykładowca na KUL, od 1981 r. kierownik Katedry Historii Kościoła w Starożytności, 1981–1983 prodziekan Wydziału Teologicznego, 1983–1984 prorektor, 1988–1989 rektor KUL. Od 1984 r. biskup pomocniczy diecezji lubelskiej, 1992–2006 ordynariusz diecezji zamojsko-lubaczowskiej.

14 Bolesław Pylak (ur. 1921), teolog, ksiądz katolicki. Od 1952 r. wykładowca w Katedrze Dogmatyki Wydziału Teologicznego KUL oraz WSD w Lublinie, 1958–1966 wicerektor seminarium. Od 1966 r. biskup pomocniczy, 1975–1997 biskup ordynariusz diecezji lubelskiej.

13. Pierwsze wizyty w Polsce

Właśnie dzięki fundacji KUL-owskiej jesienią 1981 roku, pierwszy raz po czterdziestu latach, znaleźliśmy się z Alex w Polsce. Nasza wizyta zaskoczyła wielu ludzi w Wielkiej Brytanii, nie tylko Polaków, lecz także Anglików. Na szczęście moja security clearance nie została podważona. Przyjechałem na zaproszenie KUL-u na inaugurację roku akademickiego jako reprezentant fundacji, główny „animator” – jak to nazywał Sawicki, od niego nauczyłem się tego słowa.

Z wizą do PRL-u były wtedy szalone problemy. Złożyłem podanie wraz z zaproszeniem KUL-u za pośrednictwem renomowanego w polskim Londynie biura podróży Fregata, należącego do Tadeusza Kutka. Szef firmy był naszym bardzo dobrym klientem, masę książek kupował i woził do Polski. Pod tym względem to też osoba zasłużona. Tyle że książki od niego chodziły na wysokim szczeblu politycznym. Chwalił mi się czasem: dał książkę a to premierowi, a to wicepremierowi…

W sprawie formalności związanych z otrzymaniem wizy od razu mu powiedziałem: „Żadnych moich wizyt w konsulacie. Ja do konsulatu nie pójdę”. Miałem przeczucie, że oni będą chcieli mnie zobaczyć. Zawsze tak było, kiedy któryś z działaczy emigracyjnych ni stąd, ni zowąd wyjeżdżał do Polski. Konsul londyński chciał się pochwalić w centrali, że takiego pana tutaj załatwił.

Podanie o wizę złożyłem około miesiąca przed terminem wyjazdu. Kiedy minął pierwszy tydzień, Kutek mówi: „Poza potwierdzeniem przyjęcia podania nie mamy żadnych wiadomości”. Drugi tydzień mija i nic. Człowiek z personelu Kutka codziennie dzwonił do konsulatu i pytał, czy jest wiza, lecz ciągle jej nie było. Za każdym razem pracownicy konsulatu sugerowali, że może pan Kulczycki osobiście się pofatyguje, to oni na miejscu rozpatrzą wniosek. Ale Kulczycki absolutnie nie miał ochoty się fatygować.

Mieliśmy lecieć do Polski chyba w poniedziałek. Kiedy cztery dni przed tym terminem nadal nie było odpowiedzi z konsulatu, powiedziałem Kutkowi: „Jeżeli w piątek nie dostanę wizy, to proszę odebrać paszport i wycofać moje podanie. Rezygnuję z wizy i depeszuję do Lublina, że ambasada PRL-u w Londynie nie wydała mi na czas dokumentu, nie mogę więc wziąć udziału w uroczystym rozpoczęciu roku akademickiego na KUL-u. Telegram w takiej formie będzie odczytany na inauguracji”. W piątek rano Kutek mnie informuje, że wizy wciąż nie ma. Ale mówi: „Niech pan jeszcze nie odwołuje, może jeszcze się uda. Powiedziałem moim pracowniczkom, żeby dzwoniły co godzinę”. Po południu Kutek telefonuje ponownie: „Podziałało. Dzwonili z konsulatu, prosząc, żebym jutro rano przysłał gońca po wizę. Pierwszy raz w historii prowadzenia firmy mi się zdarza, żeby odbierać wizę w sobotę. Oni nigdy w sobotę nie pracują”.

W sobotę rano wiza przyszła. Otwieram paszport, wbita jest wiza z datą parę dni po złożeniu podania. To cały czas leżało gotowe w biurku i tylko czekali: przyjdzie Kulczycki, odbierze osobiście czy nie odbierze. W końcu paszport oddali. Pierwszą wojnę nerwów wygrałem.

Niezależnie od tego trzeba było kupować kupony na dzienne diety. Za każdy dzień pobytu w PRL-u należało odprowadzić kwotę dewizową – chyba osiem dolarów. Razem z wizą dostawało się kupony, które nie były wymieniane na pieniądze, lecz na towary sprzedawane w Peweksie, można też było nimi płacić za hotele, ale należało w całości wydać w Polsce. Oczywiście nie starczało ich na cały pobyt. Oprócz tego mogłem płacić dolarami czy funtami.

Przed wyjazdem do Polski na moją prośbę miałem poważną rozmowę z człowiekiem ze służb brytyjskich, z którym skontaktowałem się za pośrednictwem funkcjonariusza Scotland Yardu, który tak jak ja odpowiadał za światła drogowe. Nie zaprosił mnie nawet do swojego biura, rozmawialiśmy w kantynie. Stwierdził, że jestem ostatnią osobą, którą podejrzewał o chęć podróży do Polski. Odpowiedziałem, że sytuacja się zmienia, teraz będę robił coś innego, będę prowadził Towarzystwo Przyjaciół KUL-u, mam osłonę Kościoła i niczego się nie boję. Nawet jeżeli komuniści się wygłupią, to jestem pewny, że mnie wypuszczą z powrotem i wszystko mu opowiem.

Pojechaliśmy. Właśnie wtedy na lotnisku w Warszawie miał miejsce incydent z książkami Miłosza. Bogdan Szczygieł mnie ostrzegał, żeby na lotnisku kierować się do celników – mężczyzn. Wiedział, że przeszło połowa naszego bagażu to będą książki (moja misja tego wymagała). Weszliśmy do komory celnej, na górze była przeszklona galeria dla witających. Moja żona zobaczyła krewnych i ze wzruszenia straciła panowanie nad sobą. Chwyciła walizkę i pobiegła do celników. Wolne były tylko panie. Przestrogi Bogdana poszły na marne. Już sobie wyobraziłem, że tę bitwę przegram. Pobiegłem za Alex, ale było za późno, usłyszałem słowa: „Proszę otworzyć walizki”. Wobec tego postanowiłem rozegrać partię na moich warunkach. Otworzyłem obie walizki, w jednej pod koszulą były same książki, a w drugiej więcej rzeczy, ale książki oczywiście też. Większość osobistych rzeczy mieliśmy w bagażu podręcznym. Zacząłem wyjmować książki i układać na dwie grupy. Celniczka się zainteresowała: „Co pan robi?”. „Ten stos nie powinien wzbudzać pani zainteresowania. Są to książki wydane w moim wydawnictwie, które wiozę autorom”. Było tam na przykład Kisielewskiego Materii pomieszanie i inne rzeczy o znaczeniu politycznym. Celniczka rzeczywiście nie wyglądała na zainteresowaną. Spoglądała na drugi stos. Powiedziałem: „To są książki, które wiozę na prośbę biblioteki KUL-u”. Na tym stosie leżały między innymi tytuły Biblioteki „Kultury”. Zaczęła je przeglądać, aż doszła do książek Miłosza. Zauważyłem gwałtowną zmianę wyrazu jej twarzy. Powiedziała: „Wiezie pan po dwa egzemplarze poezji noblisty”. „Tak – mówię – jeden dla biblioteki uniwersyteckiej, drugi dla katedry literatury”. Nic lepszego nie przyszło mi do głowy. Westchnęła: „A my mamy takie kłopoty z dostaniem tej książki…”. Czułem, że wygrywam. Dałem jej jeden egzemplarz ze słowami, że doślę brakujący do KUL-u. Ona na to: „Nie możemy przyjmować prezentów…”. Niestety wmieszała się moja żona, która w takich sytuacjach nie była najlepszym dyplomatą: „To proszę dać pieniądze na Kościół” – rzuciła. Celniczka poczerwieniała: „My ciężko pracujemy i nie mamy czasu na chodzenie do kościoła”. Zostawiłem komplet Miłosza, resztę zacząłem ładować do walizki. „Bardzo pani dziękuję za tak miłe i kulturalne powitanie w Polsce” – powiedziałem. Poprosiłem o stempel odprawy, zdumiona podstemplowała, a my odeszliśmy, zostawiając Miłosza na ladzie. Pomyślałem: dwa do jednego dla Kulczyckich.

Z pobytu w Polsce zachowałem i dobre, i złe wspomnienia. Żona miała w kraju większą rodzinę, ja tylko kuzynkę, więc i mniej zobowiązań rodzinnych. W Warszawie zatrzymaliśmy się u Barbary Tyszkiewicz, o której już wspominałem, przy placu Zamkowym, w centrum miasta. Na wieść, że wybieramy się do Polski, ofiarowała nam gościnę. Zajechaliśmy, pani Barbara otwiera drzwi, witamy się, a ona powiada: „Panie Jerzy, wszystko jest gotowe, nawet taki szczęśliwy zbieg okoliczności, że administracja domu sprawdziła całą elektryczność”. I mruga do mnie, że podsłuch jej podłożyli, żebym wiedział. Zresztą widziałem już przed domem dwóch panów, więc spodziewałem się, jak zostanę przyjęty. Rozpakowaliśmy się i mówię, że jeśli można, to chciałbym wykonać parę telefonów. Dzwoniłem do Henryka Krzeczkowskiego, Andrzeja Micewskiego i Janusza Zabłockiego. Wszędzie się zameldowałem.

Z Zabłockim umówiłem się w Grand Hotelu na obiad, z Micewskim następnego dnia w kawiarni Nowy Świat, a Henryk Krzeczkowski powiedział: „Zaraz do was przyjdę”. Przybiegł w ciągu pół godziny, bo mieszkał niedaleko. Pokazuję na wszystkie możliwe sposoby, że podsłuch. On mi pokazuje, że się orientuje w tym wszystkim, mówi: „Zdaje się, że jest w tej chwili doskonały koncert w radiu”… Rozmawialiśmy przy grającym radiu, więc nie wiem, czy panowie z bezpieki wiele usłyszeli z tego, co mówiliśmy.

Następnego dnia poszedłem na spotkanie z Micewskim. Zjawiłem się przed nim w kawiarni na Nowym Świecie, zaraz przy wejściu był wolny stolik, pomyślałem, że tam poczekam. Przychodzi Andrzej i mówi: „Chodźmy tam, ja zawsze siadam na tych kanapach. Wiesz, te kanapy są lepsze, bo tu podsłuchują”. Uznał, że lepiej jest w takiej sytuacji rozmawiać przy podsłuchu i się kontrolować, co się mówi, niż odwrotnie. Później umówiliśmy się gdzieś indziej i rozmawialiśmy swobodnie.

Janusz z kolei zaprosił mnie na obiad do Grandu. Zaczęliśmy rozmawiać. Zależało mi na tym, żeby uzyskać jak najwięcej informacji o sytuacji krajowej. Ale nie chciałem z nim mówić o najbliższych celach Stronnictwa Pracy. Wiele lat potem Zabłocki gdzieś napisał, że był zdziwiony, iż nie chciałem na ten temat rozmawiać1. Gdy to zobaczyłem, już w czasie niepodległości, mówię: „Janusz, czyś ty upadł na głowę? W Grandzie mieliśmy rozmawiać o wszystkich dyskretnych sprawach?”, a on na to: „Mój Boże! Co za głupstwo napisałem! Wiadomo, że nic nie mogłeś powiedzieć, bo wszędzie były podsłuchy”. Taka zabawna rzecz.

W Lublinie byłem w siedzibie „Solidarności” i nie zrobiło to na mnie dobrego wrażenia. Może tych ludzi krzywdzę, może naprawdę to o wiele lepiej funkcjonowało. Przywiozłem pieniądze, już nawet nie pamiętam od kogo, kilkadziesiąt dolarów, żeby dać na „Solidarność”. W Warszawie nie miałem jakoś okazji, aby przekazać dewizy, pomyślałem, że zrobię to w Lublinie. Norbert Wojciechowski2, który był w to wszystko zaangażowany, załatwił mi spotkanie w Zarządzie Regionu „Solidarności”. Spotkał mnie jakiś działacz związkowy, ale nie przewodniczący, wręczam mu pieniądze i mówię, że to od takiej i takiej osoby, poproszę o pokwitowanie. Zależało mi na tym, bo wiedziałem, że ofiarodawca na pewno będzie chciał, żebym się przed nim jakoś rozliczył. Dostałem pokwitowanie na skrawku papieru, bez pieczątki, bez niczego… Zrobiło to na mnie wrażenie bałaganiarskiej organizacji. Przy czym to nie wyglądało na konspirację. Gdyby mi powiedział: „Proszę wziąć z powrotem pieniądze, bo nie mogę dać pokwitowania”, to bym zrozumiał, o co chodzi. Z uwagi na podsłuch udałbym, że zabieram pieniądze z powrotem, a później bym wcisnął po cichutku i byłoby wszystko załatwione. Ale wyszło bardzo niezręcznie i zgasiło mój entuzjazm wobec „Solidarności”.

W sumie w Polsce byłem ze trzy tygodnie. Po inauguracji na KUL-u jechałem autobusem z Lublina do Olkusza odwiedzić Bogdana Szczygła. W pewnym momencie przyszła kontrola. Myślę, że weszli specjalnie, bo wiedzieli, że jedzie pani, która nie kupiła pełnego biletu. Była dzika awantura, krzyki niesamowite, gdy kontrolerzy ją ściągali z autobusu, z tobołami, ze wszystkim, chcąc jej wymierzyć karę…

W domu Bogdana mieszkaliśmy parę dni. To była druga połowa października 1981 roku. W pewnym momencie powiedział: „Nie przejmuj się tym, co piszą, że będzie inwazja rosyjska. Będzie stan wojenny, wszystko załatwią własnymi rękoma”. Zaczęły się wówczas te patrole wojskowe3, które stworzył Jaruzelski. System kontrolny – tu znaleźli wagon mięsa, tu to, tu tamto. Bogdan powiedział: „Widzisz, to potwierdza, że informacje, które ci daję, są prawdziwe”. Tyle że analizując wspólnie tę jego informację, dochodziliśmy do wniosku, że nie zrobią stanu wojennego przed Bożym Narodzeniem, a dopiero w połowie stycznia. Całe zaskoczenie polegało właśnie na tym, że to się stało 13 grudnia. Przypuszczam, że jakiś wpływ na wybór daty miało pogorszenie pogody, bo to sprzyja takim krokom. Jak już jest kataklizm, to kompletny, a zima była bardzo ciężka.

Po powrocie do Londynu mówiłem o tym na lewo i prawo, ale nikt z Polaków nie chciał mi wierzyć. Andrzej Stypułkowski był już śmiertelnie chory, wkrótce umarł. Straciłem wiernego przyjaciela, który na pewno uwierzyłby i Bogdanowi, i mnie. Giedroyc wysłuchał mojej relacji przez telefon, ale czy uwierzył, nie wiem. Mówiłem o tym Anglikom – byłem umówiony na rozmowę po powrocie. Ich najbardziej interesowało, czy będę jeszcze jeździł do Polski. Miałem security clearance i obowiązek informowania ich przed wyjazdami zagranicznymi (oczywiście Francja, Włochy, Niemcy jako kraje NATO-wskie były z tego zwolnione). Anglikom podobało się, że podczas pobytu w Polsce manifestowałem przynależność do Kościoła. Przez całe lata osiemdziesiąte stosowałem zasadę, że w mieście, w którym nie miałem rodziny, mieszkałem w domach kościelnych, przeważnie w seminarium duchownym albo przy jakimś zakonie. W Krakowie – u dominikanów, w Poznaniu – u chrystusowców, w Lublinie – w kwaterach KUL-owskich. W Warszawie mieszkałem u rodziny żony. A gdy jechałem konkretnie do kogoś, to u niego przeważnie mieszkałem. Wszystko było do sprawdzenia. Taką przyjąłem zasadę. Nie miałbym czasu później, żeby się bronić, szukać świadków i tym podobne, więc grałem w otwarte karty.

KUL honoruje swego przyjaciela. Jerzy Kulczycki w czasie uroczystości wręczenia Medalu za Zasługi dla Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Lublin, 1988 r.

Później już w ogóle nie było kwestii, jeździłem zawsze z walizkami pełnymi książek. Miałem stałą śpiewkę: jak nie chcecie książek, to nie dawajcie mi wizy – i cześć. Ale zawsze ją dostawałem. Najgorszy chyba mój pobyt w Polsce to 1983 rok. Wykombinowałem, że muszę pokazać KUL dziennikarzom angielskim. Fundacja KUL-u istniała już od dawna, ale nie było żadnych datków ze strony rdzennych Anglików. Wziąłem do Polski czworo dziennikarzy, dwóch mężczyzn i dwie panie, z „Daily Telegraph” i „Daily Mail”, z katolickiej prasy i radia. Uważałem, że to duża sprawa i wszystkie tutejsze służby o tym wiedzą. Wiedziałem, że nie uniknę rozmowy w polskim konsulacie, ale ponieważ wszyscy w Londynie o tym wiedzieli, mogłem sobie na to pozwolić. Konsul mnie pyta: „Po co pan tych dziennikarzy wiezie?”. – „Jedziemy na KUL, później trochę w Polskę”. Po dwóch czy trzech rozmowach dostałem wizy, ale myślę, że moi rozmówcy nie dali się przekonać.

Nie wierzyli mi, podejrzewali, że wizyta dziennikarzy to musi być coś większego. Po dwóch, trzech tajniaków chodziło za nami cały czas – w Warszawie i Lublinie, aż pojechaliśmy do Krakowa. Tam redaktorem „Gazety Krakowskiej” był Sławek Tabkowski, drugi redaktor naczelny w ciągu ostatnich dwóch lat (po stanie wojennym). Starał się na nowo zliberalizować pismo. Poszliśmy z wizytą do niego, a od niego do „Tygodnika Powszechnego”. Sławek zadzwonił na bezpiekę i powiedział, żeby dali nam spokój. I rzeczywiście dali. Ale jakeśmy przyjechali z powrotem do Warszawy, to jednak się jeszcze nie poddali. W pewnym momencie, już blisko naszego wyjazdu, przybiega do mnie dziennikarka z „Daily Telegraph” z wiadomością, że ją okradziono w pokoju hotelowym. Idziemy na milicję. Tam mówią, że to wykluczone, bo to dobry hotel, i pouczają, że składanie fałszywych zeznań jest w Polsce karalne. A mieszkaliśmy w hotelu Polonia, najgorszym, jaki był, bo nie chcieli KUL-owi przydzielić żadnych innych miejsc.

Rektor KUL ks. prof. Jan Śrutwa składa gratulacje Jerzemu Kulczyckiemu. Lublin, 1988 r.

Przyjaźniłem się z Marianem Turskim i Andrzejem Garlickim z „Polityki”. Wspomniałem im o tym, a Andrzej mówi: „To są dziennikarze – sprawa po prostu koleżeńska. Ja się w to włączam”. Poszedł z nami jeszcze raz na milicję. Rozmowa była już zupełnie inna. Wzięli zeznanie i byli zdziwieni, że jej tylko na tym zależało. „Nic pani nie chce więcej?”. Nic nie rozumieli. Nie wiedzieli, że w Anglii wszyscy są ubezpieczeni, a odszkodowanie można dostać tylko na podstawie zeznania, co zginęło, i kopii raportu policyjnego.

W latach osiemdziesiątych moja córka Marta była rok na KUL-u. Ciągnęła ją Polska. Chłopcy jeździli na wakacje, a ona postanowiła tam studiować. Uczestniczyła w kursie języka polskiego dla studentów zagranicznych. Przed przyjazdem do PRL-u instruowałem ją, że jeżeli tylko coś będzie nie tak, natychmiast ma biec do ambasady brytyjskiej. Ale ona nie odczuwała zainteresowania ze strony bezpieki. Pierwszy raz była w Polsce, mając sześć lat. Moja ciotka i wuj, którzy odwiedzili nas w Anglii, zaprosili dzieci na narty. Ku memu zdumieniu Ryszard i Andrzej odmówili, jakoś nie mieli odwagi, a Marta od razu podskoczyła, że chce jechać. Wojowaliśmy z babcią, która mieszkała w Anglii i uważała, że dziecka nie można puścić. Ale Marta poleciała i wróciła sama, pod opieką stewardesy. Moja matka tłumaczyła jej, że musi się dobrze nauczyć polskiego, bo każde inteligentne dziecko mówi po polsku – mając na myśli dzieci polskie w Wielkiej Brytanii. Marta wróciła z kraju pod dużym wrażeniem: „Babciu! Jakie te dzieci w Polsce są mądre! Wszystkie mówią po polsku!”.

Była jedyną studentką z Zachodu, która musiała czesne KUL-owskie opłacić w dewizach w konsulacie PRL-u w Londynie. Wszyscy inni dostawali zwolnienia, jej nie dali, co było nawet wbrew umowie państwa z KUL-em. Bo to KUL załatwiał wszystko, negocjował w Polsce. No, ale chcieli jakoś dopiec tatusiowi.

1 Zob. J. Zabłocki, Dzienniki 1976–1986, t. 3, cz. 1, Warszawa 2013, s. 705.

2 Norbert Wojciechowski (ur. 1939), wydawca, działacz samorządowy. Związany z KUL. Od 1980 r. działacz NSZZ „Solidarność”. 1989–1991 członek Prezydium Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” Województwa Lubelskiego. 1990–2002 radny, przewodniczący Lubelskiego Sejmiku Samorządowego (1990–1994) oraz wiceprzewodniczący Sejmiku Województwa Lubelskiego (1994–1998). Od 1990 r. prezes Norbertinum – Wydawnictwo, Drukarnia, Księgarnia Sp. z o.o.

3 Wojskowe terenowe grupy operacyjne zostały powołane przez Radę Ministrów 26 X 1981 r., formalnie w celu rozwiązywania bieżących problemów społeczności lokalnych (niegospodarność, braki w sklepach, zła organizacja transportu). Faktycznie rozpoznawały sytuację w różnych środowiskach przed wprowadzeniem stanu wojennego.

14. Pierwsze krajowe wydanie książki Odnowy

W czasie gdy współpracowaliśmy z Garlińskim, przyszedł do mnie Janek Ciechanowski1, który właśnie obronił w London School of Economics swoją tezę doktorską o powstaniu warszawskim. Garliński zajął bardzo rozsądne i rzeczowe stanowisko w stosunku do Janka. Zaakceptował książkę i zrobił mu wieczór autorski w kawiarni SPK.

Zanim opowiem, jak wyglądało to spotkanie, to przypomnę, że książka Ciechanowskiego wywołała szum nie z tego świata. Z tego powodu Janek – przez dość krótki czas – przestał chodzić do Studium Polski Podziemnej. (Niemniej część jego własnego archiwum znajduje się właśnie tam). Przede mną zresztą też zaczęły się drzwi zamykać. To była pierwsza na emigracji książka krytyczna wobec powstania warszawskiego. Umówiliśmy się z profesorem Januszem Zawodnym2, że będzie pisał o walkach, natomiast Ciechanowski przedstawi przygotowania dyplomatyczno-polityczne do momentu wybuchu powstania. Janek, prowadząc badania, natrafił na różne stanowiska. Pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki, szef wywiadu Armii Krajowej z lat 1943–1944, był przeciwny wybuchowi powstania 1 sierpnia. Przyszedł do Bora-Komorowskiego z meldunkiem o tym, że Niemcy ściągają posiłki pod Warszawę i szykują się do bitwy na przedpolach stolicy – nie ma więc żadnych szans na powstanie w ciągu następnych paru dni. Jednak Bór-Komorowski zadecydował, że akcji nie odwoła. Pułkownik się ucieszył, że w książce Ciechanowskiego sprawa została podjęta.

Jako wydawca Ciechanowskiego zostałem w jakimś stopniu przekreślony w Londynie. Ale już wtedy naszym autorem był Garliński, z którym miałem podpisane umowy na książki, przygotowywałem chyba jego pracę Oświęcim walczący (ukazała się w 1974 roku). To, co działo się po wydaniu książki Ciechanowskiego, było tak bardzo po polsku… Krytykowano go, że to człowiek obcy, nic się nie zna na AK. A Janek przecież brał udział w powstaniu, był ranny, ma dwa Krzyże Walecznych. Kiedy zaczynał pracę, był bardzo pozytywnie nastawiony do powstania, dopiero gdy zaczął dostawać wszystkie dokumenty i relacje, stopniowo zmieniał zdanie… Po drodze też je czytałem. Byłem kurierem między nim a pułkownikiem Januszem Bokszczaninem, który mieszkał w Paryżu. Jeździłem wtedy do pallotynów, tam drukowałem książki, więc byłem dosyć częstym gościem pułkownika. Przekazywałem mu pisemne pytania Janka i zabierałem pisemne odpowiedzi. To jest bardzo ważne, bo później Nowak-Jeziorański ostro wystąpił przeciwko Ciechanowskiemu. Mówił, że ma taśmy Bokszczanina, który mówił coś odwrotnego, niż napisał Janek. Straciłem całe zaufanie do Bokszczanina – okazało się, że chyba dał dwie wersje wydarzeń, po to, żeby utrzymać się na fali. W końcu przekonaliśmy Nowaka, że relacje Bokszczanina dla Janka były pierwsze, a dla Nowaka późniejsze. Może zresztą Bokszczanin też zmienił zdanie pod presją innych osób.

Wracam do spotkania autorskiego w SPK. Przyszło pełno ludzi. Na wstępie zabrał głos Garliński, powiedział, że Janek ma podwójny Krzyż Walecznych z powstania. Na to ktoś krzyczy: „To nieprawda! Na pewno naciągane!” – takie typowo polskie „ja wiem wszystko lepiej!”. Jednak na koniec wieczoru pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki gratulował Ciechanowskiemu napisania wspaniałego dzieła o powstaniu. Trudno powiedzieć, żeby to spotkanie zmieniło nastawienie do autora, ale przełamało trochę lody.

Gdy zaczęliśmy wydawać książki historyczne, przyjąłem zasadę: umawiałem się z autorami, że jeżeli byłaby możliwość wydania książki w Polsce, ja poprowadzę negocjacje. Autorzy mogą się zgodzić na postawione warunki albo nie. Jeżeli się nie zgodzą na to, co wynegocjuję, ja się wycofuję. Miałem świadomość, że jestem lepszym negocjatorem, bo nie polskim, ale raczej typu angielskiego.

Jednym z pierwszych, którym dałem książkę Ciechanowskiego, był Andrzej Micewski. Powiedziałem mu: „Trzeba zaatakować Polskę. Powiedz mi, czy książka jest do wydania w Polsce, czy nie”. Umówiliśmy się z Micewskim, że to wszystko, co według niego nie przejdzie przez cenzurę, zaznaczy na czerwono. Andrzej mi książkę odesłał, ja ją otworzyłem i włosy mi dęba stanęły. Doszedłem do wniosku, że nie ma najmniejszej szansy. Cała była pokreślona na czerwono.

Ale minęło parę lat, Janek Ciechanowski jeździł do Polski, spotykał się z bratem i od niego dostał cynk, że Państwowy Instytut Wydawniczy jest zainteresowany jego książką. Prezesem PIW-u był Andrzej Wasilewski3, mocno ustawiony w partii. Mówię do Janka: „Wiesz co, do Polski rzadko jeżdżę, ale PIW na pewno przyjeżdża do Frankfurtu na targi (najbliższe były w październiku 1983 roku). Tam są stoiska z Polski”. I rzeczywiście, we Frankfurcie spotkałem prezesa Andrzeja Wasilewskiego i redaktora naczelnego PIW-u Michała Kabatę. Wasilewski okazał się człowiekiem kulturalnym, rozmawiałem z nim tak, jakbym rozmawiał z wydawcą angielskim. Powiedziałem jednak: „Muszę postawić warunek: żadnych zmian merytorycznych. Na żadne zmiany się nie zgodzę”. Wziął książkę.

Po pewnym czasie dostałem od niego odpowiedź. Okazało się, że wybór tego wydawcy, mocno osadzonego w partii, był trafny, bo on potrafił pewne rzeczy przeforsować. Dostaliśmy tylko kilka poprawek cenzury, na pewno poniżej dziesięciu; pamiętam, że liczba była jednocyfrowa. Poprawki wydały mi się zupełnie nieistotne, miały charakter kosmetyczny, nie dotyczyły meritum. Doszliśmy z Jankiem do przekonania, że to jest do przyjęcia, i puściliśmy książkę. Wyszła przed 1 sierpnia 1984 roku, na czterdziestą rocznicę wybuchu powstania4. Postawiłem tylko jeden warunek Ciechanowskiemu: prawa autorskie w sensie negocjacyjnym, nie finansowym, są moje.

Już po wydaniu książki Kabata pisał, że przeciwko publikacji protestowała rosyjska dyplomacja. Dodał, że z „rzeczy trudnych, nie tylko dla cenzury, lecz i dla osób, które stały ponad cenzurą”, udało się wydać Powstanie warszawskie Jana Ciechanowskiego w wersji integralnej, podobnie jak pisma Józefa Piłsudskiego i o Piłsudskim. Było dla Janka wielkim zaszczytem, że łączono jego nazwisko z nazwiskiem Piłsudskiego, szczególnie że jego ojciec, ówczesny porucznik Bolesław Ciechanowski, otrzymał z rąk marszałka krzyż Virtuti Militari za rok 1920.

Krajowe wydanie opatrzone zostało przedmową Aleksandra Skarżyńskiego, ówczesnego dyrektora Urzędu do spraw Wyznań. Dano nam do zrozumienia, że przedmowa jest warunkiem wydania książki, bez niej cenzura będzie ostrzejsza. Więc z dwojga złego wybraliśmy ten wariant. Janek poznał Skarżyńskiego, który wcześniej sam napisał książkę o powstaniu warszawskim5, a też był powstańcem, i zaakceptował go jako autora przedmowy.

W Londynie „przeciętny emigrant”, informowany przez „Dziennik Polski”, oczywiście źle przyjął informację o wydaniu krajowym. Cały Londyn uważał, że poszedłem za daleko we współpracy z komunistami. Giedroyc, Nowak i Garliński zaś akceptowali moją politykę, uważali, że gra jest warta świeczki. Sądzili, że może zmieni to stosunek do książki emigracyjnej w ogóle.

I rzeczywiście, wydanie tej książki w PRL-u miało dla mnie znaczenie w późniejszym okresie. Wasilewski został sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR do spraw kultury i mogłem go zaatakować o ogólne pozwolenie na pokazanie publikacji emigracyjnych na targach warszawskich. Miał już doświadczenie w wydawaniu tytułów emigracyjnych.

Zdawałem sobie sprawę, że podejmuję duże ryzyko i narażam Ciechanowskiego na cięgi emigracyjne, ale miałem przeczucie, że warto to ryzyko podjąć. Wasilewski dotrzymał umowy i nigdy nie próbował manipulować tą sprawą.

Kończąc swoją książkę, Janek pisał: „Dziś po Powstaniu pozostała tylko wspaniała legenda bezprzykładnego bohaterstwa uczestników i ludności Warszawy oraz straszliwa przestroga na przyszłość przed nieliczeniem się z wymogami sytuacji i polityczno-militarnymi realiami”. Współcześnie profesor konkluduje: „W latach PRL-u chodziło przede wszystkim o to, aby nie dopuścić żadną miarą do sowieckiej interwencji zbrojnej i uniknąć ponownego przelewu krwi naszych najlepszych. Bić się czasami trzeba, ale tylko wtedy, kiedy istnieje jakaś szansa zwycięstwa”6. Według mnie zarówno stwierdzenia ówczesne, jak i dzisiejsze nie straciły na aktualności.

Po wydaniu w PIW-ie książki Janka Ciechanowskiego obie strony były zadowolone. W czasie jednego z pobytów w Polsce umówiłem się z Wasilewskim, że odwiedzę go w siedzibie wydawnictwa przy ulicy Foksal. Chciałem się dowiedzieć, jak książka została przyjęta. Wcześniej poszedłem do PAX-u na Piękną, Orbis kupował tam płyty. Zapamiętałem, że w drodze powrotnej muszę skręcić w lewo i w lewo, żeby trafić w Aleje Ujazdowskie, Nowy Świat i Foksal. Kombinowałem, że pójdę prosto, minę Komitet Centralny, aż dojdę do Foksal. Nie wiedziałem, że budynek PAX-u miał wyjścia na dwie ulice. Odprowadzała mnie jakaś pani, wyprowadziła drugim wyjściem i poszedłem w kierunku przeciwnym, niż zamierzałem. Czuję, że za długo idę, pytam jakiegoś pana: „Czy tędy dojdę do Komitetu Centralnego?”. On na to: „Tak, niech pan idzie prosto, pan dojdzie”. Gdy znalazłem się na Marszałkowskiej czy nawet dalej, na Chałubińskiego, zorientowałem się, że celowo ze mnie zakpił. Poszedłem w złą stronę, czas uciekał, bałem się, że nie zdążę do Wasilewskiego. Biegłem z powrotem, nie znałem Warszawy, taksówek nie można było nigdzie złapać. Zziajany przyleciałem wreszcie na Foksal i mówię: „Bardzo pana przepraszam, ale ktoś źle wskazał mi drogę”. On ryknął śmiechem, bo zrozumiał, że zrobiono mi kawał. „Niech pan następnym razem pyta o PIW – poradził – jesteśmy równie dobrze znani jak Komitet Centralny”.

Parę lat temu ktoś mi powiedział, że według IPN Wasilewski pracował dla UB. Trochę mnie to zdziwiło. Janek Ciechanowski mi mówił, że za Gierka można już było werbować partyjnych do współpracy z UB. Bo Gomułka bardzo twardo na to nie pozwalał. Znam paru członków PZPR, których ta decyzja Gomułki wybawiła z przykrych sytuacji. Ale za Gierka podobno już można było rekrutować. Możliwe, że to, co mówiono o Wasilewskim, to prawda, był zdyscyplinowanym członkiem partii, więc trudno się dziwić. Kiedy w 1986 roku Wasilewski został mianowany sekretarzem Komitetu Centralnego partii do spraw kultury, postanowiłem zadzwonić do niego z Londynu. Chciałem wydobyć pozwolenie na wystawienie emigracyjnych książek na międzynarodowych targach w Warszawie. Przedstawiam się w sekretariacie, mówię, że znam pana Wasilewskiego, chciałbym przyjechać na rozmowę w sprawie książek emigracyjnych. Ku memu zdumieniu zgodził się mnie przyjąć, wyznaczył odpowiedni termin.

Spotkanie miało się odbyć w Warszawie, w budynku Komitetu Centralnego. Wszyscy londyńscy znajomi byli przerażeni, obawiali się, czy w ogóle stamtąd wyjdę. Ale byłem na tyle pewny siebie, że to miejsce mnie nie przerażało. Wchodzę zatem i widzę biuro przepustek, obok szatnia, jakieś dwie osoby przede mną. Stoję, czekam na swoją kolejkę. Rozglądam się po budynku. Nagle słyszę: „Towarzyszu!”. Nie przyszło mi do głowy, że recepcjonistka zwraca się do mnie, więc dalej stoję i nic. A baba, Horpyna potworna – cały czas podkreślam, że Jerzy Hoffman dużo stracił, że jej nie odnalazł, kiedy robił Ogniem i mieczem – znowu woła: „Towarzyszu! Przecież do was mówię!”. Wreszcie się zorientowałem. – „Nie jestem towarzyszem, jestem obywatelem…”. Chciałem powiedzieć: „obywatelem obcego kraju”, ale nie zdążyłem dokończyć, ona zaczęła mnie strofować: „Co się wygłupiacie! Dowód osobisty!” – tonem rozkazującym. Mówię: „Bardzo mi przykro, nie mam dowodu osobistego”. To ona znowu z pyskiem: „To co wy macie?! Jak tutaj weszliście?!”. Ja na to: „Mam paszport”. „No to dajcie paszport!”. Pokazałem jej paszport brytyjski. Zorientowała się i mówi: „Ale wam przecież tutaj wejść nie wolno”. Odpowiadam: „Mam umówioną wizytę u Andrzeja Wasilewskiego, który jest sekretarzem partii, więc chyba jakoś to się załatwi, prawda?”. Tego już było dla niej za dużo. Chwyciła za telefon, wykręciła numer: „Tu jest jakiś człowiek na dole – krzyczy do słuchawki – który mówi, że ma spotkanie u towarzysza sekretarza, a przecież jemu w ogóle nie wolno tutaj wejść!”. Dostała jakąś odpowiedź i mówi: „Ale ja mam zakaz wpuszczania tych ludzi”. „Tych ludzi” – zapamiętałem to określenie, było to trochę poniżające. Znowu cisza i wreszcie ona krzyczy: „To zejdźcie i go odbierzcie!”. Schodzi jakiś młody człowiek, później się okazało, że sekretarz Wasilewskiego, podchodzi, podpisuje cyrograf, że mnie odebrał, bierze przepustkę. Idziemy na górę, on do mnie mówi: „Towarzysz sekretarz jest szalenie zajętym człowiekiem, proszę go nie przetrzymywać za długo”. Ja na to: „Proszę pana, jeżeli pan Wasilewski podejmie rozmowę, to myślę, że w dziesięć minut wszystko załatwimy. A jeśli nie podejmie, to minuta, dwie wystarczy. Tyle, żebym się mógł pożegnać”.

Wywiad dla prasy niezależnej w stylowych wnętrzach Pałacu Kultury i Nauki. Międzynarodowe Targi Książki, Warszawa, maj 1989 r.

Wchodzę do gabinetu Wasilewskiego. Długa sala, kolosalny stół konferencyjny, jego biurko na samym początku, po prawej stronie, a na końcu dwoje zamkniętych drzwi. Prosi, żebym usiadł koło biurka: „Co pana do mnie sprowadza?”. Odpowiadam: „Panie prezesie (tak chyba go nazywałem, nie mówiłem „sekretarzu”), pan zna książki emigracyjne. Przyjechałem, żeby zapytać, czy może już nadszedł czas, żeby te książki pokazać na targach międzynarodowych”. On mówi: „Nie, proszę pana, jeszcze ten czas nie nadszedł”. Wstałem, podałem mu rękę i powiadam: „Bardzo panu dziękuję, nie będę więcej zabierał czasu”. Pożegnałem się i wyszedłem. Był trochę zdumiony. Za drzwiami czekał sekretarz. „Widzi pan, mówiłem, dwie minuty wystarczą!”. Zdziwił się jeszcze bardziej, bo nie słyszał rozmowy. Sprowadził mnie na dół, oddał przepustkę, wyszedłem. No i wróciłem do Londynu.

1 Jan Mieczysław Ciechanowski (1930–2016), historyk. Żołnierz AK, uczestnik powstania warszawskiego. Od 1946 r. w Wielkiej Brytanii. Wykładowca School of Slavonic and East European Studies University of London.

2 Janusz Zawodny (1921–2012), politolog, historyk. Uczestnik kampanii wrześniowej. Żołnierz ZWZ-AK, uczestnik powstania warszawskiego, następnie więziony przez Niemców. 1945–1948 w PSZ, od 1948 r. mieszkał w Stanach Zjednoczonych. Wykładowca na uniwersytetach amerykańskich. 1979–1984 konsultant Rady Bezpieczeństwa Narodowego USA. W 1962 r. wydał książkę Death in the Forest. The Story of the Katyn Forest Massacre, poświęconą zbrodni katyńskiej. W 1978 r. opublikował Nothing But Honour. Story of the Uprising of Warsaw 1944, poświęconą powstaniu warszawskiemu.

3 Andrzej Wasilewski (1928–2009), działacz PZPR, dziennikarz. 1961–1965 radca kulturalny Ambasady PRL w Rzymie. Od 1971 r. zastępca członka, 1980–1989 członek KC PZPR; 1986–1988 sekretarz KC PZPR ds. kultury. 1971–1986 dyrektor Państwowego Instytutu Wydawniczego.

4 J.M. Ciechanowski, Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, przedm. A. Skarżyński, Warszawa 1984.

5 A. Skarżyński, Powstańcza Warszawa w dniach walki, Warszawa 1965; idem, Polityczne przyczyny powstania warszawskiego, Warszawa 1964.

6 Cytat z wywiadu Jana Ciechanowskiego, zob. Zachód palcem by nie kiwnął (rozmowę przeprowadził Paweł Dybicz), „Przegląd” 2013, nr 29.

15. Targi Książki w Warszawie w 1989 roku

Mija rok i czytam w jakimś piśmie krajowym, chyba w „Polityce”, że w PZPR zaszły zmiany kadrowe, nowym sekretarzem Komitetu Centralnego PZPR do spraw kultury mianowano profesora Mariana Stępnia1. Był polonistą z Uniwersytetu Jagiellońskiego, interesował się literaturą emigracyjną i o niej pisywał. Pomyślałem: dobry sygnał, nie można go przegapić. W tym samym czasie kierownikiem Wydziału Polityki Informacyjnej KC został mój przyjaciel Sławek Tabkowski, poprzednio kierownik Wydziału Propagandy KC PZPR.

Umówiłem się ze Sławkiem telefonicznie na spotkanie, znowu w gmachu KC. Dzwoniłem z Londynu. Tym razem obyło się bez kłopotów: zostałem zgłoszony na bramie, dostałem przepustkę, sam wszedłem na górę. Witamy się, siadamy, zaczynamy rozmawiać. Sobota, budynek opustoszały. Sławek pyta: „Masz jakiś interes?”. Mówię: „Tak, do profesora Stępnia. Chciałbym powtórzyć manewr z Wasilewskim – zapytać go, czy nie nadszedł czas na pokazanie książek emigracyjnych”. Sławek dzwoni do Stępnia: „Jest tu mój przyjaciel z Londynu, ma do ciebie sprawę. Kiedy go możesz przyjąć?”. Ten się nawet specjalnie nie pyta, po co, podaje termin – najbliższy poniedziałek czy wtorek. Potem Tabkowski mi mówi: „Masz być o dziewiątej u Mariana. Tylko broń Boże, żebyś się nie spóźnił! O dziesiątej zaczyna się spotkanie Politbiura, a on jako sekretarz musi być obecny”.

Za pięć dziewiąta jestem ponownie w budynku partii. Wpuszczają mnie na górę, samego, bez żadnego sprawdzania. Idę do profesora Stępnia. Domyślam się, że urzęduje w gabinecie, w którym rozmawiałem z Wasilewskim, więc już mniej więcej pamiętam, jak iść. Ten sam pokój, bardzo długi stół i drzwi – tym razem otwarte. Myślę sobie: podglądnę, co tam jest. Stępień mnie prowadzi właśnie do tych drzwi. Okazuje się, że tam jest salonik dla gości, z którymi towarzysz sekretarz chciał porozmawiać. Tam ich prosił, nie do stołu.

„A jak się pan w tej Anglii znalazł?” – pyta Stępień. Odpowiadam: „Przyjechałem z armią Andersa, jak to się u was powszechnie mówi”. „Skąd pan pochodzi?”. „Z Polski, ze Lwowa”. „A ja właśnie byłem we Lwowie niedawno”. I zaczyna opowiadać. W zasadzie robi się monolog, bo nie mogę dojść do głosu. Dwadzieścia minut mija, wreszcie mówię: „Panie profesorze, przepraszam, że przerywam, ale wiem, że pan o dziesiątej będzie zajęty, zebranie Politbiura”. On na to: „O! Widzę, że jest pan dobrze poinformowany o naszych sprawach. Co pana do mnie sprowadza?”. „Trzy sprawy – odpowiadam. – Po pierwsze, byłem tu w zeszłym roku, widziałem się z panem Wasilewskim i zadałem mu proste pytanie: czy nadszedł już czas na pokazanie w kraju książek emigracyjnych”. „Chyba nadszedł, chyba nadszedł” – mówi Stępień. Myślę: więc chyba nie dwie minuty, lecz trochę dłużej będziemy rozmawiali. Mówię dalej: „Chciałem pana zapytać, czy nie udałoby się wydać w kraju dwóch książek, z których jedną opublikowałem w Odnowie. Ale absolutnie verbatim, bez cenzury, słowo w słowo”. On pyta: „A jakich?”. Mówię: „Nowaka-Jeziorańskiego Kurier z Warszawy i ambasadora Raczyńskiego W sojuszniczym Londynie”. On na to: „Do tego zaraz przejdziemy, skończmy pierwszą kwestię. Pan by chciał te książki wystawić w Warszawie na targach?”. Potwierdziłem: „Chciałbym wynająć stoisko”. „Bardzo proszę”. Odparłem: „Dobrze, panie profesorze, ale to nie takie proste. Pan musi wydać instrukcje, prawda? Mnie już niewiele czasu zostało w kraju, jutro wyjeżdżam i muszę wszystko dzisiaj załatwić”. On na to: „Dobrze. Dokąd pan stąd idzie?”. – „Do Ars Polony na Saską Kępę, żeby załatwiać stoisko na targi”. – „To oni już będą wszystko wiedzieli, jak pan tam dotrze”.

Chciałem się jednak upewnić: „Panie profesorze, rozumiem, że nie będzie żadnej cenzury mojego stoiska, żadnych ograniczeń”. „Nie, nie, nic z tych rzeczy. Chyba że pan będzie chciał ulotki rozdawać, to wtedy nic antyrosyjskiego”. Mówię: „Ale będzie zbrodnia katyńska… Żadnej autocenzury też nie będę stosował”. Profesor na to: „W porządku. Wierzę w pana zrozumienie sprawy, wierzę, że pan zrobi dobre stoisko. A jeżeli chodzi o następne sprawy… Co do Raczyńskiego, to w porządku, nie mam nic przeciwko temu. Natomiast Nowaka… Czytałem, ciekawa książka”. Zastanowił się i mówi: „Muszę jedną rzecz sprawdzić, ale myślę, że też będzie pozytywnie potraktowana”. Podziękowałem, patrzę, jeszcze jest dwadzieścia minut do dziesiątej. Załatwiłem swoje, więc dałem mu szansę, żeby skończył opowiadać o Lwowie. Kiedy wychodziłem, słyszałem, jak mówi do swojego sekretarza: „Zadzwonisz i powiesz, po co pan przyjeżdża”.

Jadę do Ars Polony, a w drzwiach czekają na mnie uśmiechnięci panowie, wita mnie dyrektor targów. Chyba go poznałem na targach we Frankfurcie. Podajemy sobie ręce, on mówi: „Telefony się urywają. Dzwonił Józef Klasa2, dzwonił Andrzej Kurz3 – koniecznie chcą pana zobaczyć”. Pierwszy był wtedy sekretarzem generalnym Towarzystwa „Polonia”4, którego faktycznym celem było uprawianie dywersji wobec emigracji. Drugi dyrektorem Wydawnictwa Literackiego. Pomyślałem: jak tak zacznę spotykać się z ludźmi na lewo i na prawo, to jeszcze jakieś głupstwo strzelę i stracę możliwości. Ale nie mogłem też ich unikać. Odpowiedziałem więc: „Będzie trudno, bo wkrótce wyjeżdżam, ale się postaram. Może zaczniemy od telefonu”. Dzwonię do Klasy, on się grzecznie ze mną wita i mówi: „Bardzo mi zależy, żeby się z panem spotkać i porozmawiać”. Mówię: „Bardzo chętnie, nawet wiem, gdzie jest pana biuro. Mieszkam na placu Zamkowym i Dom Polonii jest prawie naprzeciwko, po przekątnej. Tylko wie pan, sytuacja jest taka, że czeka człowiek pół godziny na taksówkę, a ja mam jeszcze parę kursów do zrobienia. Może jakoś dałoby się to rozwiązać”. On na to: „Oczywiście, przyślę po pana mój samochód i oddam do pana dyspozycji na jakiś czas, żeby pan wszystkie swoje sprawy załatwił”. „W ten sposób zyskam godzinę, dwie, więc bardzo chętnie do pana przyjadę” – odpowiedziałem. Potem załatwiłem stoisko z Ars Poloną, uzgodniłem rachunek. Powiedziałem, że pieniądze przyślę z Londynu. Wybór był mizerny, bo już wszystko było zajęte, dostałem jednak dobre miejsce. Nie w pierwszym rzędzie, ale takie, żeby ludzie mogli spokojnie wszystko pooglądać. Musiałem wziąć kilka stoisk, bo pojedyncze były zbyt małe dla moich potrzeb.

Kiedy wyszedłem, czekał już samochód z Towarzystwa „Polonia”. Klasa mnie serdecznie przyjmuje i od razu strzela mi prawy prosty: „Chcielibyśmy za pana stoisko zapłacić”. Mówię: „Nie, proszę pana, niestety, Kulczycki zawsze płaci za siebie sam”. Na to on wstaje, podaje mi rękę i mówi: „Bardzo panu dziękuję. Miałem nadzieję, że pan w ten sposób odpowie”. Myślę, że próbowali go nakręcić, żeby tak sprawę ustawił, by mnie skompromitować. Miało to tak wyglądać, że jest subsydiowane stoisko, na którym Orbis tylko pokazuje książki emigracyjne.

Potem pojechałem do Kurza, do stowarzyszenia wydawców5. On mi mówi to samo: „Bardzo dobrze się składa, że pan planuje pokazać książki emigracyjne, bo przy okazji chcemy zrobić zjazd wydawców emigracyjnych. Pokryjemy wszystkie koszta…”. Stwierdzam: „Przed chwilą miałem podobną propozycję i z pana oferty też nie skorzystam. Przyjedziemy, moja żona będzie na pewno, prawdopodobnie przywiozę z Londynu także personel. Damy sobie radę bez żadnej pomocy”.

Wróciłem do Londynu. Pierwszy telefon – do Giedroycia. Sądziłem, że będę musiał z nim dłużej porozmawiać, ale on od razu zareagował pozytywnie: „Gratuluję panu!”. Ucieszyłem się: „Wie pan, gratulacje to za mało… Trzeba pokazać książki”. „Wszystkie książki pan od nas dostanie, cokolwiek pan zechce” – zapewnił. Odetchnąłem. „Bardzo się cieszę z pana reakcji – powiedziałem. – Gdybym miał jakieś kłopoty z innymi wydawnictwami emigracyjnymi, czy mogę im powiedzieć, że pan się od razu zgodził i pana książki z nami jadą?”. – „Absolutnie tak. Mało tego, jak pan będzie miał kłopoty, niech pan dzwoni, może ja tego kogoś znam, porozmawiam”. Następnie dzwonię do Polskiej Fundacji Kulturalnej, do Stefana Soboniewskiego. Słyszę: „Niech pan przyjdzie, porozmawiamy, ale w zasadzie propozycja bardzo ciekawa do rozpatrzenia”. I tak wydzwaniam wszystkich w Londynie – Polonię, Puls, Aneks. Wszędzie spotykam się z pozytywnym nastawieniem.

Dzwonię do Paryża, do Libelli. Romanowicz mówi: „Jakoś mi się to nie widzi, chyba nie skorzystamy”. Dzwonię do księdza Zenona Modzelewskiego6, do pallotynów. Oni masę książek wysyłali do Polski oficjalną drogą kościelną. Znowu spotyka mnie zawód. Ksiądz Modzelewski mówi z rezerwą: „No nie wiem, mamy tyle książek, nie wiem, jak to wyjdzie. Jeszcze się zastanowię, ale chyba jednak nie”. Dzwonię do innych. Krystyna Bednarczykowa z Oficyny Poetów i Malarzy odmawia: „Nie mogę. Za wiele książek płacili autorzy. Nie chcę ryzykować dobrych stosunków z nimi. Gdyby pan mi zaproponował sto tytułów (ograniczyłem pozycje każdej z oficyn emigracyjnych do dziesięciu tytułów), to bym wybrała, ale dziesięć to jest wykluczone”. Piotr Jegliński ze Spotkań mówi: „Chyba tak”, ale potem odmawia.

Enklawa wolnego słowa na Międzynarodowych Targach Książki. Od lewej: Beata Tymińska (Paluchowska), Izabela Gronostajska, Jerzy Kulczycki, Jerzy Ciągliński, Aleksandra Kulczycka – z zakazanymi publikacjami w tle. Warszawa, maj 1989 r.

W sobotę rano przychodzę do Orbisu. Czeka na mnie pani Irena: „Widział pan »Tydzień Polski«?”. Odpowiadam: „Nie”. – „Ale pana zrobili”. – „Dlaczego?” Ona mówi: „Będzie pan książki pokazywał w pałacu imienia Józefa Stalina”7. Taki chwyt. I dodaje: „Jeszcze były do pana dwa telefony, dzwonili Romanowicz i ksiądz Modzelewski z Paryża”. Naprzód oddzwaniam do Romanowicza. On powiada: „Panie Jerzy, przeczytałem tekst w »Tygodniu«. Nie można siedzieć okrakiem na płocie, jedziemy z panem”. Ksiądz Modzelewski „Tygodnia” nie czytał, ale odpowiedział tak samo: „Jedziemy”. Okazuje się, że Giedroyc przeczytał artykuł w „Tygodniu Polskim”, a że wiedział, że oni odmówili, porozumiał się z nimi i obydwu namówił.

Tymczasem Tadeusz Filipowicz8 przysłał mi książki z Polskiej Fundacji Kulturalnej. Po artykule w „Tygodniu” zadzwonił: „Są problemy. Szefowie fundacji chcą cię zobaczyć, na pewno zaraz zadzwonią. Nie mów im, że przysłałem książki. Ja już je spisałem na straty, ale ty je zatrzymaj”. I rzeczywiście, za chwilę dzwoni Soboniewski: „Panie inżynierze, czy mógłby pan przyjść do nas na rozmowę?”. Przychodzę, siedzą Lucjan Kindlein9 i Soboniewski. Witają się, Kindlein zaczyna rozmowę: „Jak pan mógł się na to zgodzić? To jest skandal! My nie pojedziemy i przekonamy, kogo tylko będziemy mogli, żeby z panem nie jechał”. Dodatkowo otrzymałem wykład na temat poprawności politycznej i zapytania, po której jestem stronie. Na koniec odpowiedziałem: „Bardzo mi przykro, że zajęli panowie takie stanowisko. Uważam, że to politycznie błędna decyzja i panowie źle robią”. Wycofałem ich książki, ale nie zrezygnowałem ze swojego planu. Zacząłem rozpytywać w Londynie. Okazało się, że przeciwko mnie wystąpił Tadeusz Żenczykowski – za namową Piotra Jeglińskiego, u którego wydawał swoje książki. Mimo tej akcji szykowałem paczki z książkami na targi do Warszawy, niczym się nie przejmując.

Emigracyjna książka na międzynarodowych targach w Pałacu Kultury i Nauki, kiedyś noszącym imię Stalina. W środku Jerzy Kulczycki. Warszawa, maj 1989 r.

Doszedłem do przekonania, że muszę znowu pojechać do Polski. W Lublinie na KUL-u załatwiłem druk katalogu książek emigracyjnych przygotowanego na targi przez Alex. Chciałem wydrukować parę tysięcy na miejscu, żeby nie wozić do Polski. Przyjaźniłem się z dyrektorem drukarni Norbertem Wojciechowskim (który teraz ma osobne wydawnictwo Norbertinum). Pytam go: „Czy mam o tym porozmawiać z rektorem?”. On na to: „Nie, nie, już ze mną porozmawiałeś. Kosztorys znasz, zapłacisz, ja ci to wydrukuję i wszystko dostarczymy do Warszawy”.

Potem jadę do Krakowa na spotkanie z Jackiem Woźniakowskim10, żeby mu przekazać informacje o możliwości wydania książek Nowaka i Raczyńskiego. Powiedziałem Stępniowi, że wyda je Znak, bo zależało mi na tym, żeby napędzić wydawnictwu trochę kasy. Woźniakowski zaprosił mnie na obiad do Wierzynka, pierwszy raz w życiu tam byłem. Kiedy mu powiedziałem, że mam pozwolenie na druk Kuriera z Warszawy bez ingerencji cenzury, nie chciał wierzyć. „Przynajmniej niech pan wypróbuje, czy panu to zdejmą z maszyn, czy nie. Mam dla pana egzemplarz. Radziłbym, żeby pan zrobił odbitki fotograficzne z tego wydania i w tej formie przedrukował. Wtedy ludzie uwierzą, że nie było cenzury”. Nie przekonałem go. „Ja mam doświadczenie, to jest wykluczone” – powiedział.

Wracam do Warszawy. Spotykam Marcina Króla11, który wtedy prowadził „Res Publicę” i zaczął wydawać także serię książek. Opowiadam mu tę rozmowę z Woźniakowskim, a Król mówi: „Doskonale! Zrobimy to po połowie. Zaraz do niego zadzwonię. A jeśli Znak się na to nie zgodzi, to ja drukuję wszystko”. I faktycznie, wspólnie wydrukowali wspomnienia Nowaka Kurier z Warszawy, rzeczywiście bez cenzury. Ale Woźniakowski książki Raczyńskiego nie wziął. Powiedział, że już nie może. I Raczyński się nie ukazał. Bardzo tego żałuję; w zasadzie W sojuszniczym Londynie nie jest szerzej znane w Polsce, książka była wiele lat później, już za niepodległości, wydana w Poznaniu przez jakieś małe wydawnictwo12. Nie miała już wtedy takiego politycznego smaku.

W końcu przyjechaliśmy do Warszawy na targi. Jedyny raz w życiu kupiłem na podróż powrotną bilety otwarte, bo pomyślałem: niech coś się stanie, niech Stępnia ruszą, to zamykamy stoisko i wracamy pierwszym samolotem, nie idę na układy. Poszedłem odebrać książki, które do Warszawy przewiozła firma transportowa Hartwig, a książek nie ma. Pytam kierownika firmy, co się stało. – „Książki zatrzymano na cenzurze, mają jakieś zastrzeżenia”. Mówię: „Zaraz informuję profesora Stępnia. Bo jak nie ma książek, to nie ma stoiska”. Dzwonię – profesora nie ma. Jest jego sekretarz. „O, trzeba działać. Zaraz to załatwię” – deklaruje. Była dziesiąta, pół do jedenastej rano, za godzinę idę tam, mówi: „Już książki są w drodze. Wszystko, nietknięte”. Transport przyjeżdża, rzeczywiście nietknięty. Urzędnik Hartwiga, który przywiózł paczki, zachwyca się: „Proszę pana, pan ma tyle egzemplarzy Maczka!”13. Podarowałem mu tom.

Miałem między innymi pięćsetny numer „Kultury”, jeszcze ciepły, z maszyn. Giedroyc kurierem przysłał mi do Londynu parę egzemplarzy, a ja przywiozłem to w bagażu osobistym. Przeznaczony był na reprezentacyjną, środkową gablotę. Tylko to i nic więcej: pięćsetny numer „Kultury”. Cieszę się ze szczęśliwego zbiegu okoliczności. Układamy książki, kiedy przychodzi dyrektor targów i mówi: „Proszę łaskawie skończyć wszystko na czwartą, bo tu o szóstej przychodzi urząd kontroli14, wszystko będzie sprawdzał i zdejmował książki, na które się nie zgodzą”. Więc znowu łapię za telefon, dzwonię do gabinetu Stępnia. Znowu jego sekretarz się odzywa. „Profesor się nie zgodził na żadną cenzurę. Ale ja to jeszcze wyjaśnię i załatwię. Niech pan zadzwoni do mnie o drugiej” – mówi. Wracam na wystawę około drugiej, żeby zatelefonować. Stoi już dyrektor targów: „Niech pan śmiało dalej pracuje, nie będzie żadnej kontroli, nie musi pan dzwonić” – mówi.

Ale była pewna komplikacja. Obok, w takim jakby korytarzyku, zainstalowali się podziemni wydawcy ze swoimi publikacjami. Mówię do Oleńki: „Jak im coś zrobią, to zrywam umowę i wyjeżdżamy. Nie możemy sobie pozwolić na to, żeby ich zdjęli, a nas nie”. Jeszcze raz rozmawiam z tym dyrektorem. Pytam, czy tylko nas nie będą cenzurować. – „Nie, nie tylko pana, targi nie będą cenzurowane”. Myślę: musiała być jednak jakaś draka. Biegnę do tych z podziemia i mówię: „Siedźcie tutaj, nie będzie cenzury, nic wam się nie stanie. Układajcie książki i koniec. Pokazujemy”.

Przychodzi następny dzień, otwarcie targów. Dodatkowym utrudnieniem było to, że po przylocie bardzo się rozchorowałem. Przybiegają, nie pamiętam, w jakiej kolejności, Stefan Kisielewski i Adam Michnik15 z biało-czerwonymi kwiatami dla Oleńki. Wycałowali nas, Kisiel zawsze był pełen entuzjazmu. Targi otwierał premier Mieczysław Rakowski. Pytałem innych wydawców, jakie są zwyczaje. „Rakowski nigdy nie schodzi na dół, otwiera targi w Sali Kolumnowej i tylko tam zwiedza stoiska”. Stoję przy naszym stoisku, za chwilę tłum, jesteśmy oblężeni. Przepycha się jakiś pan, mówi: „To pięćsetny numer »Kultury«?”. Potwierdziłem. „Mogę go wziąć do ręki?”. – „Nie, proszę pana, niestety. Inne numery »Kultury« – proszę bardzo, ale ten jest tylko na pokaz”. On: „A tam jest książka o Katyniu”. – „Tak jest, Swianiewicza”. – „Mogę zobaczyć?”. Daję mu tę książkę. On na to: „Bardzo dziękuję. Pan już jej nigdy więcej nie zobaczy”. Odpowiadam: „Nie szkodzi, mam drugą”. Nie wiem, kto to był, może ktoś ze środowiska rodzin katyńskich… Ale nie nasłany ubek, żadna prowokacja. Wszyscy się bardzo śmiali, gdy to opowiadałem, powtarzałem jego zdanie: „Pan już tej książki nigdy więcej nie zobaczy!”.

Targi poszły dobrze. Organizatorzy narzucili nam tylko warunek, że nie możemy sprzedawać, co dla mnie jako bywalca targów międzynarodowych było zrozumiałe. Jeżeli ktoś chciał coś kupić – bo przywiozłem po dziesięć egzemplarzy niektórych tytułów (jak już wiozłem, to wiozłem!) – można było złożyć zamówienie za pośrednictwem Ars Polony, miałem na stoisku stosowne formularze. To mi zupełnie odpowiadało. A i tak faktycznie całe stoisko zostało w Polsce.

Zabawne było to, że Editions Spotkania, które protestowało, że nasze książki są dostępne tylko za dewizy, rozdawało obok ulotki przeciwko nam wraz z katalogami swoich książek z cenami w obcych walutach. Wydawcy podziemni, którzy skorzystali z naszego twardego stanowiska w sprawie cenzury, zaproponowali, że usuną Spotkania z okolic naszego stoiska. Byli zdziwieni, kiedy odpowiedziałem „nie” – z szacunku dla wolności słowa.

Po powrocie było wiadomo, że odnieśliśmy sukces. Wszyscy mi gratulowali, a przeciwnicy przedsięwzięcia siedzieli cicho i pewnie żałowali, że nie posłali swoich książek, bo czytelnik krajowy ich nie zobaczył, więc się o nich nie dowiedział.

W czasie targów profesor Stępień zaprosił mnie na rozmowę. Poszedłem do niego po imprezie. Dowiedziałem się o kulisach rozmów z cenzurą. Wczesnym popołudniem szef cenzury przyszedł do profesora jako sekretarza partii i oznajmił, że o godzinie osiemnastej cenzuruje targi. Na to Stępień: „Proszę bardzo – z wyjątkiem stoiska Orbisu”. Tamten się nie poddawał: „Towarzyszu sekretarzu, cenzuruję albo całe targi, albo nikogo!”. Usłyszał twarde słowa: „Decyzja należy do was, ale zakazuję cenzurowania Orbisu”. Odpowiedź była równie twarda: „Nie cenzuruję nikogo”. W ten sposób nieocenzurowani doczekaliśmy końca targów.

Ze Sławkiem Tabkowskim i Marianem Stępniem łączy mnie przyjaźń do dziś, spotykamy się, ilekroć jestem w Krakowie. Trudno mi to powiedzieć o wydawcach podziemnych, z którymi dawno straciłem kontakt.

1 Marian Stępień (ur. 1929), filolog, historyk literatury, działacz PZPR. Od 1957 r. pracownik naukowy UJ. 1974–1981 redaktor dwumiesięcznika „Teksty”, 1983–1990 redaktor naczelny pisma „Zdanie”. Członek założyciel Stowarzyszenia Twórców i Działaczy Kultury „Kuźnica”, 1985–1989 jego prezes. 1988–1990 sekretarz KC PZPR ds. kultury.

2 Józef Klasa (ur. 1931), dyplomata, działacz PZPR. Pracownik MSZ, m.in. konsul generalny we Francji, ambasador PRL na Kubie, w Meksyku i Maroku. 1971–1975 I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Krakowie, 1972–1976 członek KC, 1980–1981 kierownik Wydziału Prasy, Radia i Telewizji KC. 1984–1990 sekretarz generalny Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia”. 1988–1990 członek Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

3 Andrzej Kurz (ur. 1931), politolog, działacz PZPR. 1961–1965 I sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR w Krakowie. 1971–1981 i 1983–1990 dyrektor Wydawnictwa Literackiego. Wykładowca nauk politycznych w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie i Krakowie oraz na uczelniach partyjnych przy KC PZPR. 1981–1982 I zastępca przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji. Od 1975 r. związany ze stowarzyszeniem „Kuźnica”. 1999–2005 doradca w kancelarii prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego.

4 Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia” działało w latach 1955–1990. Formalnie jego celem było rozwijanie kultury polskiej wśród Polaków mieszkających za granicą, w rzeczywistości zaś budowa wpływów politycznych w środowiskach polonijnych i akcja propagandowa na rzecz PRL.

5 Polskie Towarzystwo Wydawców Książek działa od 1921 r., z przerwą 1950–1956. Zajmuje się promocją książki polskiej i jej twórców w kraju i za granicą.

6 Zenon Modzelewski (1933–1996), filozof, pallotyn. Duszpasterz w Monachium. 1972–1987 superior pallotyńskiej Regii Francuskiej. Od 1980 r. dyrektor Éditions du Dialogue oraz Centre du Dialogue.

7 Na łamach „Tygodnia Polskiego” w kwietniu i maju 1989 r. toczyła się dyskusja o zasadności udziału wydawców w targach. Ostatecznie Orbis zaprezentował w Warszawie po dziesięć tytułów wydawnictw: Aneks, Editions du Dialogue, IDEE, Independent Polish Agency, Instytut Literacki, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, Libella, Odnowa, Polonia, Puls, „Zeszyty Literackie”. Ich przedstawiciele argumentowali, że stoisko nie jest cenzurowane, a goście targów mogą zapoznać się z ofertą wydawców emigracyjnych. Przeciwnicy udziału w imprezie, m.in. Editions Spotkania, wskazywali, że w Polsce wciąż obowiązuje cenzura, stosowane są represje i szykany wobec krajowych podziemnych wydawnictw oraz kurierów przewożących pozycje opublikowane na Zachodzie. Podkreślali, że przed wyborami władze komunistyczne nie omieszkają do własnych celów politycznych wykorzystać obecności emigracyjnych oficyn na targach.

8 Tadeusz Filipowicz (ur. 1936), od 1963 r. pracownik, od 1965 r. kierownik drukarni Caldra House w Hove, od 1975 r. dyrektor Caldra House Ltd. Dyrektor „Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”.

9 Lucjan Kindlein (1918–2004), w czasie wojny żołnierz NOW, uczestnik powstania warszawskiego, w 1945 r. aresztowany przez NKWD, po odzyskaniu wolności opuścił Polskę. Od 1946 r. na emigracji. 1991–1994 dyrektor PFK.

10 Jacek Woźniakowski (1920–2012), historyk sztuki, publicysta, tłumacz. W czasie wojny żołnierz AK. Od 1948 r. związany z redakcją „Tygodnika Powszechnego”, w latach 1947–1959 redaktor naczelny pisma „Znak”, następnie wieloletni dyrektor wydawnictwa Znak. Współtwórca i działacz KIK w Krakowie i Warszawie. 1952–1990 wykładowca KUL. 1990–1991 prezydent Krakowa.

11 Marcin Król (ur. 1944), filozof, publicysta, działacz opozycji w PRL. Uczestnik wydarzeń marcowych 1968 r. Współpracownik Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, wykładowca Uniwersytetu Latającego, członek TKN (1978), redaktor naczelny niezależnego pisma „Res Publica” (od 1987 r. wydawanego w obiegu oficjalnym). 1982–1987 w redakcji „Tygodnika Powszechnego”. Od 1988 r. członek Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność”.

12 W 1989 r. książkę wydała Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA.

13 S. Maczek, Od podwody do czołga. Wspomnienia wojenne 1918–1945, Orbis Books, Londyn 1984.

14 Chodzi o pracowników cenzury, czyli Głównego Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk.

15 Adam Michnik (ur. 1946), historyk, działacz opozycji, publicysta. Skazany za udział w wydarzeniach marcowych 1968 r. Członek KOR od 1977 r., TKN (1978), redaktor pism niezależnych. Po wprowadzeniu stanu wojennego internowany, następnie 1982–1984 aresztowany. W 1985 r. skazany na trzy lata więzienia, w 1986 r. zwolniony. Od 1988 r. członek Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność”. 1988–1989 uczestnik negocjacji między przedstawicielami władzy i opozycji solidarnościowej w Magdalence oraz obrad okrągłego stołu. Redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”.

Epilog

Po pięćdziesięciu latach znów we Lwowie

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych, już za niepodległej Ukrainy, pojechałem do Lwowa. Poleciałem razem z Martą, ona na paszport brytyjski, ja na polski. Lądowaliśmy na lwowskim lotnisku na Skniłowie1, tym samym, na którym często bywałem przed wojną jako dziecko, gdyż mój wuj był lotnikiem wojskowym. Nic się nie zmieniło. Stał ten sam biedny domeczek co dawniej. Akuratnie odlatywał samolot do Moskwy – w drzwiach przepychaliśmy się z odlatującymi.

Mieszkaliśmy w hotelu George, z mojej pamięci najlepszym we Lwowie, teraz będącym największą ruderą. Łazienki wciąż były na korytarzu, zamki w drzwiach nie funkcjonowały, ale kiedy ruszało się klamką, wyskakiwały polskie napisy: „wolne”, „zajęte”.

W niedzielę poszliśmy na polską mszę świętą do katedry. Podczas ogłoszeń ksiądz zachęcał do udziału w modlitwach ekumenicznych pod pomnikiem Szewczenki2 z okazji przypadającego nazajutrz ukraińskiego święta niepodległości. Po mszy zapytałem naszą przewodniczkę, gdzie mogę spotkać księdza, bo chciałem zostawić mu trochę pieniędzy. „On na razie nie przyjdzie – odpowiedziała. – Słyszał pan o modlitwach ekumenicznych. Polacy mu tego nie wybaczą. Oni nie chcą się modlić za wolną Ukrainę. Czekają na powrót »Ruskich«. Za władzy sowieckiej Polacy byli lepiej traktowani niż Ukraińcy”. Rzeczywiście, przed kościołem panowało kompletne oburzenie. Następnego dnia o wskazanej porze pomaszerowaliśmy pod pomnik Szewczenki. Był tylko ksiądz i jedna czy dwie osoby. Wtedy zrozumiałem istotę sprawy.

Chciałem odwiedzić mój dom na ulicy Domagaliczów, z którego zostaliśmy wywiezieni. Z zewnątrz był zupełnie niezmieniony. Ale miałem pecha; mieści się tam obecnie jakiś urząd, a w święto niepodległości wszystko było zamknięte. Udało się za to odnaleźć rodzinny grobowiec na Cmentarzu Łyczakowskim. Dotarłem też do domu, w którym się urodziłem, na dawnej ulicy Żółkiewskiej. Wyglądał dokładnie tak, jak go zapamiętałem, jakby go nawet nie malowano od tamtego czasu. Wyprowadziliśmy się w 1935 czy 1936 roku. Teraz mieszkały tam trzy rodziny, a nie jedna, jak dawniej.

Jako dziecko myślałem, że miasto jest duże. Teraz, kiedy przeszedłem od George’ a na Piekarską w ciągu niecałego kwadransa, zorientowałem się, jak to wszystko jest małe. Na Piekarskiej szukałem domu babci, Heleny Kulczyckiej. Ale domu nie było. Babcia z siostrą jeszcze w czasie wojny przeniosły się do Krakowa. Przypuszczam więc, że skoro nie było właścicieli, dom zburzono. W miejscu, gdzie rozciągały się kolosalne ogrody, Ukraińcy wybudowali bloki mieszkalne, a dom babci zburzyli, żeby zrobić boczną ulicę – drogę dojazdową do bloków. Te ogrody pamiętam. Babcia hodowała krzaki z porzeczkami, maliny, inne owoce. Zawsze się nimi objadaliśmy z kuzynem.

Uderzyło mnie to, że miasto jest austriackie. W Londynie po powrocie spotkałem zaprzyjaźnionych Ukraińców, Konstantego Zełenkę3 i Jakimiuka, który często kupował od nas książki. Sprzedawałem książki ukraińskie, byłem do kwestii ukraińskiej liberalnie ustosunkowany i oni to bardzo cenili. Oczywiście pytali mnie o wrażenia ze Lwowa po tylu latach. Powiedziałem: „Skończmy spory, czy to jest miasto polskie, czy ukraińskie. To jest miasto austriackie!”. Przedtem nigdy tego tak nie widziałem.

1 Obecnie: Port Lotniczy Lwów im. Daniela Halickiego.

2 Taras Szewczenko (1814–1861), pisarz i poeta, narodowy wieszcz Ukrainy.

3 Konstantyn Zełenko (1923–2011), ukraiński historyk i publicysta.

Publikacje Wydawnictwa Odnowa

Zbigniew Brzeziński, Jedność czy konflikty, London 1964.

Amintore Fanfani Historia doktryn ekonomicznych: od czasów starożytnych do XIX wieku, London 1965.

Jerzy Braun, Tysiąclecie chrześcijaństwa w Polsce, London 1966.

Karol Popiel, Na mogiłach przyjaciół, Londyn 1966.

Karol Popiel, Od Brześcia do „Polonii”, Londyn 1967.

Jerzy Braun, Moja Matka. Fragmenty poematu, London 1967.

Paweł Skwarczyński, Szkice z dziejów Reformacji w Europie Środkowo-Wschodniej, Londyn 1967.

Robert Houben, Uwagi o polityce, London 1967.

Joseph Pieper, O sprawiedliwości, Londyn 1967.

Jerzy Braun, Ekumenizm w uchwałach Soboru i w okresie posoborowym, Londyn 1968.

Maria Romana Catti De Gasperi, De Gasperi, polityk i człowiek, Londyn 1968.

Janina Clarotti, Kryzys rodziny, Londyn 1968.

Henri Bars, Polityka według Jacques Maritaina, Londyn 1969.

Henryk Skolimowski, Polski marksizm, Londyn 1969.

Piotr Borkowski, Angielsko-polski słownik idiomów i zwrotów. An English-Polish dictionary of idioms and phrases, London 1970.

Droga do dialogu, Londyn 1970.

Joel Raba, Robotnicy śląscy 1850–1870, Londyn 1970.

Jerzy Braun, Problem metody genetycznej w filozofii Hoene-Wrońskiego, Londyn 1971.

Jan Ciechanowski, Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, Londyn 1971.

Józef Garliński, Politycy i żołnierze, Londyn 1971, wyd. 2.

Jan Hoppe, Wspomnienia, przyczynki, refleksje, Londyn 1972.

Adam Bromke, Teresa Rakowska-Harmstone, Państwa komunistyczne u progu lat siedemdziesiątych, Londyn 1973.

Philippe de la Chapelle, Katolicyzm a prawa człowieka, Londyn 1973.

Włodzimierz Dąbrowski, Trzecie powstanie śląskie, rok 1921, Londyn 1973.

Stefan Kisielewski, Materii pomieszanie, Londyn 1973.

Henryk Skolimowski, Zmierzch światopoglądu naukowego, Londyn 1974.

Jerzy Braun, Rytmy włoskie, Londyn 1974.

Jerzy Braun, Z dziejów filozofii Boga. Nowe aspekty metafizyki Absolutu, Rzym: Towarzystwo Przyjaciół Teologii i Filozofii Chrześcijańskiej, Londyn: Odnowa 1974.

Józef Garliński, Oświęcim walczący, Londyn 1974.

Stefan Glaser, Urywki wspomnień, Londyn 1974.

George Orwell, Folwark zwierzęcy, Londyn 1974.

Janusz G. Zieliński, Polskie reformy gospodarcze, Londyn 1974.

Adam Bromke, Polska Weltpolitik, Londyn 1975 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 1).

Stefan Kisielewski, Czy istnieje walka o świat? Londyn 1976 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 2).

Zbigniew Brzeziński, System międzynarodowy. Napięcia i przemiany, Londyn 1976 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 3).

Jan Drewnowski, O myśl polityczną, Londyn 1976.

Stefan Wyszyński, Prymat człowieka w ładzie społecznym, Londyn 1976.

Zbigniew Stypułkowski, Zaproszenie do Moskwy, Londyn 1977.

Marek Tarniewski, Działanie i przyszłość, Londyn 1977 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 4).

Józef Garliński, Ostatnia broń Hitlera V-1 – V-2, Londyn 1977.

Józef Garliński, Dramat i opatrzność, Londyn 1978.

Józef Garliński, Matki i żony, Londyn 1978.

Karol Popiel w naszej pamięci, Londyn 1978 (seria „Zeszyty Chrześcijańsko-Społeczne”, z. 1).

Jan Nowak, Kurier z Warszawy, Londyn 1978.

Karol Popiel, Generał Sikorski w mojej pamięci, Londyn 1978.

Konrad Sieniewicz, W Polsce po trzydziestu latach, Londyn 1978.

Janusz Zabłocki, Tożsamość i siły narodu, Londyn 1978 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 5).

Stefan Kisielewski, Na czym polega socjalizm? Spostrzeżenia z Warszawy, Londyn 1979.

Henryk Skolimowski, Medytacje o nędzach cywilizacji technicznej i o blaskach życia ludzkiego, Londyn 1979.

Jan Szczepański, Pozapolityczne wyznaczniki przyszłości narodu, London 1979 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 6).

XYZ [Henryk Krzeczkowski], O miejsce dla roztropności, Londyn 1979.

Zbigniew M. Fallenbuchl, Polityka gospodarcza PRL, London 1980 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 7).

Stefan Kaczorowski, Historia, działalność i tradycje „Odrodzenia”, Londyn 1980 (seria „Zeszyty Chrześcijańsko-Społeczne”, z. 2).

Mieczysław Kotlarczyk, Reduta słowa. Kulisy dwu likwidacji Teatru Rapsodycznego w Krakowie. (Karty z pamiętnika), Londyn 1980.

Józef Garliński, Enigma. Tajemnica drugiej wojny światowej, Londyn 1980.

Jerzy Ryszard Krzyżanowski, Generał. Opowieść o Leopoldzie Okulickim, Londyn 1980.

Mikołaj Sawulak, Polskie zmartwienia, Londyn 1980.

Marek Tarniewski, Niezależność i demokracja, Londyn 1980.

Jerzy Braun, Prometej Adam, Londyn 1980.

Jerzy Braun, Karol Popiel, Konrad Sieniewicz, Człowiek ze spiżu, Londyn 1981.

Zdzisław Łapiński, Między polityką a metafizyką. O poezji Czesława Miłosza, Londyn 1981.

Bohdan Wroński, Wspomnienia płyną jak okręty, Londyn 1981.

Jan M. Ciechanowski, O genezie i upadku II Rzeczypospolitej, Londyn 1981.

Czesław Stanisław Bartnik, Chrześcijańska nauka o narodzie według prymasa Stefana Wyszyńskiego, Londyn 1982.

Józef Garliński, Polska w drugiej wojnie światowej, Londyn 1982.

Zbigniew S. Siemaszko, Narodowe Siły Zbrojne, Londyn 1982.

Wojciech Wasiutyński, Czwarte pokolenie. Szkice z dziejów nacjonalizmu polskiego, Londyn 1982.

Marek Tarniewski, Cele polityczne. Demokracja, wolność, równość i sprawiedliwość, niepodległość i suwerenność, London 1983.

Jan Erdman, Droga do Ostrej Bramy, Londyn 1984.

Teresa Boguszewska, I przeszedł Bóg doliną krzywdy, Londyn 1985.

Jan Nowak, Wojna w eterze. Wspomnienia. 1948–1956, tom 1, Londyn 1985.

Jan Lewandowski, Jan Szomburg, Samorząd w dobie „Solidarności”. Współpraca samorządów pracowniczych Pomorza Gdańskiego na tle sytuacji w kraju w latach 1980/81, Londyn 1985.

Przegląd „Polityki polskiej”, Londyn 1985.

Józef Wójcik, Moja wielka nowenna, Londyn 1985.

Stefan Sawicki, Chrześcijańskie wartości poezji Norwida, Londyn 1986.

Wojciech Wasiutyński, O program większości, Londyn 1986.

Józef Garliński, Niezapomniane lata. Dzieje Wywiadu Więziennego i Wydziału Bezpieczeństwa Komendy Głównej Armii Krajowej, Londyn 1987.

Jakub Karpiński, Niepodległość od wewnątrz, Londyn 1987.

Konrad Sieniewicz, Chrześcijańska demokracja. Myśli przewodnie, Londyn – Rzym 1987 (seria „Zeszyty Chrześcijańsko-Społeczne”, z. 3).

Ewa Sławińska-Zakościelna, Była taka szkoła. Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej w Wilnie, 1915–1939, Londyn 1987.

Dzieje Ułanów Jazłowieckich, Londyn: Koło Ułanów Jazłowieckich – Odnowa 1988.

Jan Nowak, Polska z oddali. Wojna w eterze. Wspomnienia 1956–1976, tom 2, Londyn 1988.

Wincenty Chrypiński, Kościół a rząd i społeczeństwo w powojennej Polsce, Londyn 1989 (seria „Polska w świecie współczesnym”, z. 8).

Wykaz skrótów

ACEN – Assembly of Captive European Nations (Zgromadzenie Europejskich Narodów Ujarzmionych)

AK – Armia Krajowa

BUKUL – Biblioteka Uniwersytecka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

CBW – Centralna Biblioteka Wojskowa

CKW – Centralny Komitet Wykonawczy (PPS)

CWW – Centralny Wydział Wykonawczy (SN)

DP – Dywizja Piechoty

IDEE – Institute for Democracy in Eastern Europe (Instytut na rzecz Demokracji w Europie Wschodniej)

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

IUYCD – International Union of Young Christian Democrats/Union Internationale des Jeunes Démocrates-Chrétiens, UIJCD (Międzynarodowa Unia Młodych Chrześcijańskich Demokratów)

KG – Komenda Główna

KIK – Klub Inteligencji Katolickiej

KOR – Komitet Obrony Robotników

KUL – Katolicki Uniwersytet Lubelski

KWE – Komitet Wolnej Europy (Free Europe Committee, FEC)

LNP – Liga Niepodległości Polski

MBP – Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

NEI – Nouvelle Equipe Internationale (Nowe Ekipy Międzynarodowe)

NiD – Polski Ruch Wolnościowy „Niepodległość i Demokracja”

NKW – Naczelny Komitet Wykonawczy

NKWD – Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NOW – Narodowa Organizacja Wojskowa

NSZ – Narodowe Siły Zbrojne

ONR – Obóz Narodowo-Radykalny

OWP – Obóz Wielkiej Polski

OZS – Oddział Zbiorów Specjalnych

PAN – Polska Akademia Nauk

PFK – Polska Fundacja Kulturalna

PIW – Państwowy Instytut Wydawniczy

PNKD – Polski Narodowy Komitet Demokratyczny

POSK – Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny

POW – Polska Organizacja Wojskowa

PPS – Polska Partia Socjalistyczna

PSL – Polskie Stronnictwo Ludowe

PSZ – Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

PTNO – Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie

PUNO – Polski Uniwersytet na Obczyźnie

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RAF – Royal Air Force

RJN – Rada Jedności Narodowej

RWE – Radio Wolna Europa

SKMA – Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Akademickiej

SL – Stronnictwo Ludowe

SN – Stronnictwo Narodowe

SP – Stronnictwo Pracy

SPK – Stowarzyszenie Polskich Kombatantów

SPP – Studium Polski Podziemnej

SZP – Służba Zwycięstwu Polski

TKN – Towarzystwo Kursów Naukowych

TRJN – Tymczasowa Rada Jedności Narodowej

UCDEC – Union Chrétienne-Democrate d’ Europe Centrale lub Christian Democratic Union of Central Europe (Chrześcijańsko-Demokratyczna Unia Europy Środkowej)

UNRRA – United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Administracja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy)

UW – Uniwersytet Warszawski

WIH – Wojskowy Instytut Historyczny

WSD – Wyższe Seminarium Duchowne

ZChN – Związek Chrześcijańsko-Narodowy

ZCSOM – Zjednoczenie Chrześcijańsko-Społecznych Organizacji Młodzieżowych

ZG – Zarząd Główny

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZMP – Związek Młodzieży Polskiej

ZMS – Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW „Wici” – Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”

ZSAPU – Zrzeszenie Studentów i Absolwentów Polskich na Uchodźstwie

ZSP – Zrzeszenie Studentów Polskich

ZSRS – Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich

ZWZ – Związek Walki Zbrojnej

Indeks osób

Adamowicz Piotr

Adamski Wiesław

Aitken William Maxwelllord Beaverbrook

Anders Władysław

Angerer Ludwik

Arciszewski Tomasz

Auleytner Wacław

Baczewscy

Bader Karol

Badowicz Maryna

Bańczyk Stanisław

Barcikowski Kazimierz

Bars Henri

Bartoszewski Władysław

Baternay Stefan

„Beatrice” zob. Bitoński Adam

Bednarczyk Czesław

Bednarczyk Krystyna

Beill Alfred

Beill Robert

Beill Zofia

Bełch Stanisław

Bender Ryszard

Berling Zygmunt

Bernasola Angelo

Białoszewski Miron

Bidault Georges

Bielecki Tadeusz

Bieńkowska Danuta

Bieńkowski Jerzy

Bieńkowski Władysław

Bitońska Stanisława

Bitoński Adam („Robert”„Beatrice”„Carmen”)

Blikle Jerzy

Blikle Zofia

Błażyński Zbigniew

Bobrowski Edward

Bohusz-Szyszko Zygmunt

Bokszczanin Janusz

Borkowski Jan Chryzostom

Boryckipłk

Bór-Komorowski Tadeusz

Braun Jerzy

Bromke Adam

Broz-Tito Josip

Brzezińska Marta

Brzeziński Jerzy

Brzeziński Zbigniew

Brzorád Vilém

Brzozowski Tomasz

„Carmen” zob. Bitoński Adam

Carter Jimmy

Catti de Gasperi Maria Romana

Champollion Jean-François

Chapelle Philippe de la

Cherryson Joseph zob. Wiśniewski Józef

Chodakowski Jan

Chojecki Mirosław

Choma-Jusińska Małgorzata

Chrypiński Wincenty

Chrzanowski Wiesław

Churchill Winston

Ciągliński Jerzy

Ciechanowski Bolesław

Ciechanowski Jan Mieczysław

Cieński Włodzimierz

Ciołkosz Adam

Ciołkosz Lidia

Clarotti Janina

Coste-Floret Alfred

Coste-Floret Paul

Craven George

Cross

Cydzik Jerzy

Cyrankiewicz Józef

Czarnecki Zygmunt

Czaykowska Ewa

Czaykowska Jadwiga

Czaykowski Bogdan

Czerniawski Adam

Czosnowski Leon

Czułowski Antoni

Dargas Antoni

Delgado Mucio

Dembiński Henryk

Dłużewski Wojciech

Dmowski Roman

Dobry George (Jerzy)

Dopierała Kazimierz

Dorotycz-Malewicz Marian („Ryszard Hańcza”)

Drewnowski Jan

Dulles Alles

Dybicz Paweł

Dzieduszycka Felicja

Dzieduszycka Urszula

Dzieduszycki Tadeusz

Dzierżykraj-Morawski Maciej

Erdman Jan

Eska Juliusz

Espenhan Janina

Eustachiewicz Seweryn

Eustachiewiczowa

Fallenbuchl Zbigniew

Fanfani Amintore

Farren Stefan

Fedorowicz-Grzelak Zofia

Filipowicz Tadeusz

Filski Witold

Fitzgerald Ella

Fleming Michael

Friszke Andrzej

Gabor Irena

Gałązka Franciszek

Gałązka Jacek M.

Gardiner Gerald

Garlicki Andrzej

Garliński Józef

Gaś Adam

Gaulle de Charles

Gawlina Józef Feliks

Gebhardt Irka

Gebhardt Stanisław

Gerner Herman zob. Krzeczkowski Henryk

Gędziorowski

Giedroyc Henryk

Giedroyc Jerzy

Gierek Edward

Gierowski Józef

Glaser Stefan

Gliwa Marian

Gocłowski Tadeusz

Gomułka Władysław

Gorgonowa Rita

Gostomski Bronisław

Górski Artur

Grażyńska Helena

Grażyński Michał

Greene Graham

Gremski Zdzisław (Chris)

Grocholski Stanisław

Gronostajska Izabela

Guzewicz Zdzisław

Gwiżdż Andrzej

Habielski Rafał

Hagmajer Jerzy

Haller Józef

Hanson Joanna

„Hańcza Ryszard” zob. Dorotycz-Malewicz Marian

Hełczyńska Natalia z d. Kulczycka

Hełczyński Bronisław

Hemperek Piotr

Herbert Zbigniew

Herling-Grudziński Gustaw

Hertz Zofia

Heydenkorn Benedykt

Hitler Adolf

Hoene-Wroński Józef

Hoffman Jerzy

Honkisz Władysław

Hoppe Jan

Horko Tadeusz

Houben Robert

Hulacki Otton

Imbierowicz Dominika

Indeka Zofia

Iranek-Osmecki Kazimierz

Jagodziński Zdzisław

Jakimiuk

Jan Paweł II

Janapłk

Jankowski Jan Stanisław

Jaracz Stefan

Jarecki Witold

Jaruzelski Wojciech

Jarzębowski Józef

Jasieńczyk Janusz zob. Poray-Biernacki Janusz Stanisław

Jaworski Marek

Jegliński Piotr

Jeleński Konstanty Aleksander

Jędrzejewicz Janusz

Jiruszka Henryk

Jóźwiak Stanisław

Judycki Zbigniew Andrzej

Jurek Marek

Juszczak Ryszard

Kabata Michał

Kaczorowski Stefan

Kaczyński Andrzej

Kaczyński Zygmunt

Karpiński Jakub (Marek Tarniewski)

Karpiński Wojciech

Karsov Nina

Kennedy John Fitzgerald

Kiedacz Zbigniew Stanisław

Kiepura Jan

Kindlein Lucjan

King Horace

Kirken Leszek

Kirschke Tadeusz

„Kisiel” zob. Kisielewski Stefan

Kisielewski Stefan („Kisiel”Tomasz Staliński)

Kiszczak Czesław

Klasa Józef

Kłossowski Andrzej

Kobyłecka Wanda

Kokociński Piotr

Kołakowski Leszek

Konopacka Maria

Korboński Andrzej

Korfanty Wojciech

Korytkowska Sławka

Korzeniowska Teresa

Kosicki Piotr

Kossowski Jerzy

Kot Stanisław

Kotarbiński Tadeusz

Kowalski Włodzimierz Tadeusz

Kozłowski Kazimierz

Krasnodębski Jan Janusz

Krok-Paszkowski Jan

Krol John Joseph

Król Marcin

Kruszyński Bartosz

Kryska-Karski Tadeusz

Krzeczkowska Marta

Krzeczkowski Henryk (właśc. Herman Gerner)

Kubów Stefan

Kukiel Marian

Kulczycka Aleksandra

Kulczycka Helena

Kulczycka Maria

Kulczycka Marta

Kulczycki Andrzej

Kulczycki Andrzej Bronisław

Kulczycki Daniel

Kulczycki Jerzysyn Andrzeja

Kulczycki Ryszard

Kulczycki Włodzimierz

Kulczycki Zdzisław

Kułakowski Jan

Kunert Andrzej Krzysztof

Kurdziałek Marian

Kuroń Jacek

Kurz Andrzej

Kuśnierz Bronisław

Kutek Tadeusz

Kwaśniewski Aleksander

Kwiatkowski Michał A.

Kwiatkowski Michał Franciszek

Lachowski Bolesław

Landau Zbigniew

Langner Władysław

Laurysiewiczowa Anna

Legeżyński Stefan

Leich John F.

Lert Raisa

Levine Madeline

Lic Kazimierz

Lichtarowicz Aleksandra zob. też Kulczycka Aleksandra

Lichtarowicz Ludwik

Lieberman Herman

Lis Jan

„Londyńczyk” zob. Mieroszewski Juliusz

Łapicki Andrzej

Łapiński Zdzisław

Ławrynowicz Zygmunt

Łobodowski Józef

Łochtin Stefan

Łoziński Włodzimierz

Łubieński Konstanty

Łukasiewicz Sławomir

Łychowski Tomasz

Łysenko Trofim

Machcewicz Paweł

Mackiewicz Józef

Maczek Stanisław

Majewski Janusz

Makomaski Andrzej

Malik Gizela

Maritain Jacques

Materski Edward

Mazowiecki Tadeusz

Mazzucato Aleksander

Mażewski Alojzy

Mech Dorota

Mech (Serafin-Mech) Maria

Merker Aleksander

Micewski Andrzej

Michnik Adam

Miedwiediew Roj

Miedwiediew Żores

Mieroszewska Jadwiga

Mieroszewski Juliusz („Londyńczyk”)

Mikołajczyk Stanisław

Miłosz Czesław

Miłoszowa Janina

Minden George Robert

Mirewicz Jerzy (właśc. Bronisław Wójcik)

Młodożeniec Stanisław

Modzelewski Zenon

Morawski Dominik

Morawski Maciej zob. Dzierżykraj-Morawski Maciej

Morawski Stanisław August

Moszyński Jerzy

Mussolini Benito

Niebieszczański Adam

Nossol Alfons

Nowak-Jeziorański Jan

Noyce Richard

Okulicki Leopold

Olechnowicz Józef

Olson G.G.

Olszowski Stefan

Oppmanowa Regina

Ossowski Zbigniew

Page Graham

Paluch Irma

Paluchowski Andrzej

Pasternak Borys

Paszkiewicz Mieczysław

Pełczyński Tadeusz

Piasecki Bolesław

Piasecki Sergiusz

Pieńkowski Janusz

Pieper Josef

Pietroń Leon

Pilaciński Jerzy

Pilecki Witold

Piłsudski Józef

Pius XII

Piwowarczyk Jan

Platt Dobrosława

Płazak Jan Wiktor

Pobóg-Malinowski Władysław

Poher Alain

Poloczek Aleksy

Popiel Karol („Prawdzic K.”)

Poray-Biernacki Janusz Stanisław (Janusz Jasieńczyk)

„Prawdzic K.” zob. Popiel Karol

Prokop Jan

Przyłuski Jerzy

Ptaczek Józef

Puacz Edward

Puacz Mira

Pylak Bolesław

Raczkiewicz Władysław

Raczyński Edward

Radomyska Anna

Rakowski Mieczysław

Ratajski Cyryl

Reczek Marek

Reiff Ryszard

„Robert” zob. Bitoński Adam

Romanowicz Kazimierz

Romanowicz Zofia

Roszkowski Wojciech

Rotwand Stanisław

Rubin Władysław

Rudnicki Klemens

Rudzki Adam

Rusinek Kazimierz

Rybicki Leszek

Ryziński Kazimierz

Rzegocki Arkady

Sadzik Józef

Sakowski Juliusz

Sawicki Feliks

Sawicki Stefan

Serafin-Mech Maria zob. Mech Maria

Siemaszko Zbigniew S.

Sieniewicz Konrad

Sikorski Władysław

Siła-Nowicki Władysław

Sito Jerzy Stanisław

Skarżyński Aleksander

Skolimowski Henryk

Skrzynecki Piotr

Skwarczyński Paweł

Slanda Grażyna

Słowińska Irena

Smolar Eugeniusz

Sobański Michał

Soboniewski Stefan

Sofer Jonathan

Sołowiej Kazimierz

Sosnkowski Stanisław

Staliński Tomasz zob. Kisielewski Stefan

Staniszewski Władysław

Stępień Marian

Stomma Stanisław

Stroński Stanisław

Studentowicz Kazimierz

Stypułkowska Aleksandra

Stypułkowska Irma

Stypułkowski Andrzej

Stypułkowski Zbigniew

Suchcitz Andrzej

Sulik Bolesław

Swianiewicz Stanisław

Szadkowski Zygmunt

Szczepanik Edward

Szczepański Jan

Szczygieł Bogdan

Szczypiorski Andrzej

Szewczenko Taras

Śleszyński Janusz

Śmieja Florian

Śrutwa Jan

Światło Józef

Świderski Bolesław

Świerczyński Stanisław

Tabkowski Sławomir

Taborska Halina

Taborski Bolesław

Tallentino Ernesto

Tarniewski Marek zob. Karpiński Jakub

Tejchma Józef

Tokarczyk Roman

Tokarski Jan

Tomasiński Tadeusz (Thadée)

Tomaszewski Jerzy

Toporska Barbara

Toruńczyk Barbara

Treszka Adam

Trylski Stefan

Tułasiewicz Witold

Turowicz Jerzy

Turowski Konstanty

Turski Marian

Tybulewicz Albin

Tychota Kazimierz

Tymińska (Paluchowska) Beata

Tyszkiewicz Barbara

Tyszkiewicz Beata

Ujejski Tadeusz

Walewski Jan

Walker Samuel Sloan

Wasilewski Andrzej

Wasiutyński Wojciech

Wawelberg Hipolit

Wąsowicz Stanisław

Wendorff Bohdan

Wiatr Jerzy

Wiatr Józef

Wierzbiański Bolesław

Wilk Franciszek

Wilkanowicz Stefan

Wilkoszewski Bolesław

Wiśniewski Józef (Joseph Cherryson)

Witos Wincenty

Wnuk Rafał

Wojciechowski Norbert

Woźniakowski Jacek

Wójcik Bronisław zob. Mirewicz Jerzy

Wójcik Stanisław

Wroński

Wyssogota-Zakrzewski Andrzej

Wyszyński Stefan

Zabłocki Janusz

Zakrzewski Ryszard

Zaleski August

Zalewski Wojciech

Zamoyski Jan Tomasz

Zaremba Henryk

Zaremba Zygmunt

Zawodny Janusz

Zbierzchowski Henryk

Zełenko Konstantyn

Zielicki

Zieliński Jerzy

Zieliński Karol

Ziętara Paweł

Zych Jerzy

Żeligowski Lucjan

Żenczykowski Tadeusz

Żurakowski Stanisław

Żywina Józef