Recenzenci: prof. dr hab. KRZYSZTOF LESIAKOWSKI, prof. dr hab. JAN ŻARYN

Projekt graficzny: KRZYSZTOF FINDZIŃSKI

Projekt okładki: SYLWIA SZAFRAŃSKA

Redaktor prowadzący: DOROTA MAZEK

Redakcja: BEATA BIŃKO

Korekta: MAGDALENA PABICH

Redakcja techniczna: KATARZYNA SZUBKA

Indeks osób: ŁUKASZ RYBAK

Skład i łamanie WOJCIECH CZAPLICKI

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2017

Seria „Monografie”: tom 123

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-8098-169-0

Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
ul. Wołoska 7, 02-675 Warszawa
tel. (+48 12) 581-87-78/77/76
e-mail: sekretariat.ipn@ipn.gov.pl
Zapraszamy na naszą stronę internetową
www.ksiegarnia.ipn.gov.pl
oraz do księgarni internetowej
www.ipn.poczytaj.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

13 września 1949 r. przed Sądem Apelacyjnym w Łodzi zakończył się proces ks. Romana Gradolewskiego i o. Jacka Hoszyckiego. Obaj duchowni zostali skazani na karę śmierci za zdradę i dobrowolne przyjęcie Deutsche Volksliste (DVL, volkslista – niemiecka lista narodowościowa) w czasie okupacji niemieckiej na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy (na obszarze nazywanym przez Niemców Krajem Warty). O procesie pisały wszystkie gazety. Ksiądz Gradolewski do dziś budzi ogromne kontrowersje w Łodzi, natomiast o. Hoszyckiego niewielu pamięta.

Cel i zakres pracy

Pomysł książki narodził się kilka lat temu podczas badań nad powojennymi represjami aparatu bezpieczeństwa wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku. Ksiądz Roman Gradolewski i o. Jacek Hoszycki spotkali się po raz pierwszy w czasie II wojny światowej w Łodzi. Ksiądz Gradolewski był wtedy jednym z niewielu duchownych, którzy duszpasterzowali w tym mieście, o. Hoszycki zaś mieszkał w Pabianicach. Ten pierwszy poprosił drugiego, aby podobnie jak on w Łodzi, prowadził pracę ewangelizacyjną dla niemieckich katolików w Pabianicach. Ojciec Hoszycki się zgodził. Po zakończeniu wojny ks. Roman Gradolewski został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa pod zarzutem zdrady i przyjęcia volkslisty. Jego próby odrzucenia tych oskarżeń nie do końca się powiodły. Umieszczony w obozie na Sikawie, starał się o uzyskanie pomocy w oczyszczeniu z zarzutów od bp. Włodzimierza Jasińskiego, a potem bp. Michała Klepacza. Bezskutecznie. Ceną za opuszczenie Sikawy było podpisanie zobowiązania do współpracy z łódzkim Urzędem Bezpieczeństwa w czerwcu 1948 r. Wyjechał do Bierutowa na Dolnym Śląsku, gdzie objął parafię.

Ojciec Jacek Hoszycki natomiast tuż po zakończeniu wojny najpierw objął parafię w Dziadowej Kłodzie, a następnie w Łagiewnikach. Obaj duchowni zostali aresztowani na przełomie 1948 i 1949 r., a we wrześniu 1949 r. postawiono ich przed sądem w Łodzi, po czym skazano. Wieloletni pobyt w więzieniu odcisnął na nich swoje piętno. Ojciec Hoszycki wyjechał do Krosnowic na Dolnym Śląsku, gdzie zmarł już w 1969 r. Ksiądz Gradolewski zaś kontynuował pracę duszpasterską w Tymowej w powiecie wołowskim. Aparat bezpieczeństwa nie dawał mu spokoju. Jako osoba mająca kontakty z rodziną osiadłą w Republice Federalnej Niemiec i Stanach Zjednoczonych, a nade wszystko aktywna zawodowo, był w oczach oficerów Służby Bezpieczeństwa potencjalnie cennym źródłem informacji. Podjęte wobec niego działania mające się zakończyć kolejnym zobowiązaniem do współpracy zwieńczono sukcesem w 1962 r. Współpracy zaprzestano w 1973 r. Po przejściu na emeryturę ks. Gradolewski wyjechał do Wrocławia, gdzie zmarł w 1995 r. 

Historia procesu obu duchownych i medialna nagonka na Kościół katolicki we wrześniu 1949 r. (mająca zresztą o wiele szerszy wymiar, gdyż wiązała się z antykościelnymi aktami prawnymi, powstaniem Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, a następnie ruchu „księży patriotów”) stały się punktem wyjścia do dalszych poszukiwań i zarazem stawiania pytań o postawę i rolę duchownych w czasie II wojny światowej w Kraju Warty. Kim byli ks. Roman Gradolewski i o. Jacek Hoszycki – zdrajcami czy ofiarami dwóch totalitaryzmów? Postępowanie obu duchownych, jak również ich umiejscowienie w przestrzeni społeczno-politycznej, determinujące ich postawę, prowokowało do kolejnych pytań i dalszych poszukiwań.

Kraj Warty stanowił największy okręg administracyjny utworzony z części ziem polskich anektowanych przez III Rzeszę. W jego skład wchodziły tylko ziemie należące do Polski przed 1939 r. Siedzibami trzech rejencji, na które podzielono okręg, były Poznań, Inowrocław i do kwietnia 1940 r. Kalisz, później tę rolę przejęła Łódź. Do rejencji poznańskiej należało 18 powiatów znajdujących się w zachodniej części Wielkopolski. Północny wschód Kraju Warty obejmowała rejencja inowrocławska, obejmująca 15 powiatów. W południowo-wschodniej części znajdowała się rejencja łódzka z 11 powiatami[1].

Sposób zachowania oraz decyzje podejmowane przez obu duchownych należy opisywać ze szczególnym uwzględnieniem warunków, jakie okupant tworzył na wskazanym terytorium, a te nie były łatwe. Biografka gauleitera Kraju Warty Arthura Greisera Catherine Epstein na kartach swej książki wielokrotnie pisała: „Działania germanizacyjne Greisera były bardziej radykalne niż te, jakie prowadzili inni gauleiterzy na wschodzie. [...] W stopniu większym niż inni gauleiterzy wykorzystywał także projekt germanizacyjny do poszerzenia swych arbitralnych uprawnień. Jako jedyny spośród nich nalegał na wprowadzenie rozwiązań germanizacyjnych w tak szerokim zakresie”[2]. To niezwykle ważne, gdyż zarządzenia germanizacyjne i antykościelne wprowadzane z inspiracji Greisera przedstawiały się zupełnie inaczej niż działania np. Hansa Franka w Generalnym Gubernatorstwie[3]. Obaj bohaterowie tej książki jako księża należeli do grupy traktowanej przez Niemców, a szczególnie Greisera, jako jedno z największych zagrożeń w realizacji celu, jakim była budowa jednolicie narodowego państwa niemieckiego, gdzie nie przewidziano miejsca dla jakiejkolwiek religii. Dlatego też, aby zrozumieć ich wybory oraz podejmowane decyzje, konieczne okazało się przybliżenie postępowania gauleitera Kraju Warty Arthura Greisera oraz założeń jego polityki antykościelnej i germanizacyjnej. Podobne założenia przyjęto do opisu działań obu duchownych po zakończeniu wojny, by zarysować tło polityki antykościelnej komunistów.

Nieodłącznym elementem rozważań na temat postaw społeczeństwa polskiego, w tym duchownych, w okresie II wojny światowej jest pojęcie współpracy z okupantem niemieckim[4]. Jak przyznał Andrzej Gąsiorowski, do dziś „faktycznie obracamy się w układzie »źli Niemcy« i »dobrzy Polacy«, [a przecież] akcenty te rozkładały się bardzo różnie”[5]. Czesław Madajczyk proponował natomiast dziesięciopunktową skalę postaw i zachowań w czasie okupacji[6]. Jacek Andrzej Młynarczyk z kolei na określenie „współpracy z władzą okupacyjną w celu podtrzymania instytucji państwa na okupowanych terenach oraz ochrony własnej ludności przed skutkami wojny tak dalece, jak to tylko możliwe” wprowadził termin „kooperacja”[7]. Ogólnie historycy zajmujący się postawą polskiego społeczeństwa w czasie okupacji – szczególnie na ziemiach włączonych bezpośrednio do III Rzeszy – są zgodni, że zagadnienie to wymaga dziś omówienia na nowo, a każdy przypadek musi być rozpatrywany indywidualnie (np. osobno należy traktować kwestię ludności górnośląskiej)[8]. Włodzimierz Borodziej w jednym z wywiadów mówił: „Spór o naturę kolaboracji trwa od 1945 roku i pewnie nigdy nie zostanie jednoznacznie rozstrzygnięty. Czasami trudno bowiem określić, kiedy współpraca z okupantem jest jednocześnie działalnością dla dobra społeczeństwa”[9]. Można bez zbytniego ryzyka stwierdzić, że konstatacja o sporach odnosi się również do okoliczności przyjmowania w czasie okupacji niemieckiej listy narodowościowej[10]. Ten sam historyk, odpowiadając na pytanie o ocenę działalności volksdeutschów, zauważył: „Podejrzewam, że postrzega pan [Artur Górski, przeprowadzający wywiad – S.L.] volksdeutschów poprzez pryzmat Warszawy czy – szerzej – Generalnego Gubernatorstwa, gdzie rzeczywiście często byli zdrajcami, renegatami. Wpis na listę był tu bowiem dobrowolny i skutkował rozmaitymi korzyściami, poczuciem bezpieczeństwa. Liczba volksdeutschów w GG to trochę ponad sto tysięcy, co stanowiło zaledwie jeden procent ludności GG. Tymczasem na ziemiach polskich wcielonych w 1939 r. do Rzeszy było ich prawie trzy miliony! Rzecz w tym, że na Śląsku, w Wielkopolsce czy na Pomorzu Gdańskim, gdzie stanowili znaczącą część ludności, postrzegani byli zupełnie inaczej niż w Warszawie. Akces na listę był często przymusowy – Niemcom bardzo zależało, aby liczba volksdeutschów była tam jak największa. Co więcej – proceder ten popierało z ambon także duchowieństwo. Do zapisywania się na listę namawiał biskup katowicki Stanisław Adamski, skądinąd patriota, prześladowany przez Niemców. Bo tam stanie się volksdeutschem było aktem samoobrony, a nie zdrady”[11].

Ponieważ obaj duchowni, bohaterowie książki, zostali oskarżeni o zdradę w czasie procesu w 1949 r., do podstawowych zadań, jakie wyznaczono, należało opisanie ich zachowania w czasie okupacji oraz zweryfikowanie stawianych im zarzutów. Niestety, z uwagi na niewielką liczbę źródeł, a co za tym idzie – niemożność ich konfrontowania, nie zawsze można dokonać takiej weryfikacji.

Źródła

Punkt wyjścia do opisania losów ks. Romana Gradolewskiego i o. Jacka Hoszyckiego stanowiły akta sprawy karnej prowadzonej przez prokuraturę Sądu Okręgowego w Warszawie w latach 1945–1949. Dokumenty te są obecnie przechowywane w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi[12]. Kolejnymi materiałami dotyczącymi tej sprawy były: akta śledcze przeciwko o. Jackowi Hoszyckiemu[13], akta prokuratora dotyczące tegoż[14], akta sprawy przeciwko ks. Romanowi Gradolewskiemu[15], akta o zatarcie skazania ks. Gradolewskiego[16], teczka pracy i personalna TW ps. „Władek” (Romana Gradolewskiego)[17], akta paszportowe ks. Gradolewskiego[18]. Źródła te wzbogacały pomoce archiwalne przechowywane w IPN, mianowicie kartoteka ogólnoinformacyjna Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz inne bazy kartoteczne, dzięki którym udało się ustalić niektóre szczegóły życia obu duchownych[19]. Pomocne okazały się również Księga Główna Więzienia we Wronkach[20] oraz Księga Główna Ośrodka Pracy Więźniów w Sikawie.

Do opisu wydarzeń z czasów wojny sięgnięto po materiały wytworzone przez Tajną Policję Państwową (Geheime Staatspolizei, Gestapo) w Łodzi, które także są przechowywane w Archiwum IPN w tym mieście. Ponadto wykorzystano sprawozdania Policji Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei, Sipo) dla Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt, RSHA) dotyczące nastrojów ludności w Kraju Warty[21], wykazy osób ubiegających się o obywatelstwo niemieckie oraz inne źródła o charakterze sprawozdawczym[22]. W poznańskim oddziale IPN znajdują się natomiast dokumenty dotyczące sprawy obiektowej o kryptonimie „Alfa”, dotyczącej agentów Gestapo, Służby Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst, SD) i członków niemieckiej żandarmerii w Kraju Warty podczas II wojny światowej. W aktach sprawy nie pojawiają się nazwiska żadnego z tych duchownych[23].

Pomocne w odkrywaniu kolejnych kart tej historii okazały się zbiory Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce przechowywane w specjalnie wydzielonym zasobie Archiwum IPN w Warszawie. Znajduje się tam korespondencja Urzędu Namiestnika Rzeszy na Okręg Kraju Warty Arthura Greisera z wieloma instytucjami, stowarzyszeniami, organizacjami polityczno-społecznymi. Ponadto sięgnięto po materiały dotyczące urzędników i funkcjonariuszy Tajnej Policji Państwowej w Łodzi – Alfreda Stromberga[24], Augusta Brunnera[25] i Günthera Fuchsa[26].

Skromne informacje o działalności o. Hoszyckiego nakazywały maksymalne wykorzystanie zachowanych dokumentów dotyczących osób z nim się stykających. Dlatego kwerenda została przeprowadzona w dokumentach różnej proweniencji, dotyczących m.in. Anny Wendler[27], Marii Bembenek[28], Józefa Hillebrandta[29], Alfreda Kleindiensta[30] i Gertrudy Szołtysik[31].

W celu odtworzenia działań wobec ks. Gradolewskiego konieczne stało się sięgnięcie po sprawozdania, raporty, materiały kontrolne i analizy sytuacji w powiecie oleśnickim (za lata 1948–1949) oraz wołowskim (za lata 1956–1978)[32]. W wypadku o. Hoszyckiego ważne były materiały administracyjne oraz operacyjne z powiatu dzierżoniowskiego[33]. Starając się dowiedzieć, jak wyglądały relacje ks. Gradolewskiego z bp. Bolesławem Kominkiem, autor zapoznał się z zachowanymi aktami inwigilacji metropolity wrocławskiego[34].

Do ogólnego opisu stosunków władza–Kościół katolicki oprócz literatury przywołanej dalej przydatne okazały się materiały z odpraw kierownictwa Departamentu V MBP i jego terenowych odpowiedników[35] oraz sprawozdania innych pionów MBP (np. więziennictwa)[36], jak również zasoby Wydziału ds. Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu przechowywanego we wrocławskim oddziale IPN[37].

Autor zapoznał się także z aktami osobowymi funkcjonariuszy UB/SB związanych z losami obu duchownych[38]. Konieczne stało się też sięgnięcie do akt śledczych dotyczących por. Jerzego Felczera i jego współpracowników, którzy zostali oskarżeni o przywłaszczenie pieniędzy podczas rewizji u ks. Gradolewskiego w lutym 1949 r.[39]

Istotnym uzupełnieniem kwerendy archiwalnej okazały się akta duchownych przechowywane w archiwach Kurii Metropolitalnej w Łodzi i Wrocławiu oraz Prowincji Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Zakonu Braci Mniejszych (Franciszkanów) w Katowicach-Panewnikach. Dzięki nim w dużym stopniu udało się odtworzyć niektóre zdarzenia z dzieciństwa i lat młodzieńczych obu duchownych.

W Archiwum Państwowym w Łodzi przeglądnięto dokumenty Komitetu Łódzkiego PZPR, w Archiwum Państwowym we Wrocławiu Komitetu Wojewódzkiego PZPR, Komitetu Powiatowego PPR w Dzierżoniowie, Urzędu Wojewódzkiego i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu, a w jego oddziale w Kamieńcu Ząbkowickim Gminnej Rady Narodowej w Łagiewnikach. W Archiwum Akt Nowych eksplorowano akta Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, Komitetu Centralnego PPR i PZPR, Ministerstwa Sprawiedliwości oraz spuściznę Aleksandra Zawadzkiego.

W Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości skorzystano z przechowywanych tam akt sędziów i prokuratorów mających wpływ na losy obu duchownych. Uzupełnieniem do tych materiałów były akta obrońców, Wacława Walkiewicza i Włodzimierza Czubińskiego, przechowywane w Okręgowej Radzie Adwokackiej w Łodzi.

Wśród publikacji źródłowych jako jedną z pierwszych należy wymienić zbiór dokumentów z archiwum watykańskiego Actes et documents du Saint Siège relatifs à la seconde guerre mondiale, którego dwuczęściowy trzeci tom poświęcony został Polsce[40]. Jego uzupełnieniem jest praca Saula Fried-ländera, również dokumentująca stosunek Piusa XII do III Rzeszy i wykorzystująca materiały niepublikowane w wydaniu watykańskim[41]. Niezwykle przydatne do odtworzenia miejsca zamieszkania bohaterów tej książki były księgi adresowe Chorzowa, Stargardu, Świętochłowic i Poznania[42]. Mimo wysiłków kwerenda w archiwach Urzędu Stanu Cywilnego w Chorzowie i Świętochłowicach nie przyniosła pozytywnego rezultatu odnośnie do losów rodziny Hoszyckich[43]. Z kolei karierę funkcjonariuszy UB/SB można prześledzić nie tylko na podstawie ich akt osobowych, lecz także informatorów kadry kierowniczej z Wrocławia[44], Łodzi[45] i Warszawy[46]. Sięgnięto również po opublikowane dokumenty dotyczące losów Niemców w Polsce po wojnie, w tym po informator dotyczący obozów pracy w Polsce[47]. Do zobrazowania stosunków władza–Kościół katolicki w Polsce po wojnie wykorzystano opracowania źródłowe m.in. Petera Rainy, Filipa Musiała i Adama Dziuroka[48].

Literatura

W odniesieniu do literatury przedmiotu dotyczącej bezpośrednio obu kapłanów należy podkreślić dwoistość narracji. Część autorów dowodziła związków tych kapłanów z niemiecką Tajną Policją Państwową i zdrady Polski. Józef Sikora w 1950 r. uzasadniał tezę o materialnych pobudkach zdrady duchownych: „Dosyć wymienić skazanych w roku 1949 przez sąd polski na śmierć księży Romana Gradolewskiego i [Jacka] Alojzego Hoszyckiego, konfidentów gestapo, wysyłających za tłuste prebendy patriotów polskich do krwawych kaźni hitlerowskich, a po wojnie – delegowanych z dobrymi referencjami kurii biskupich Łodzi i we Wrocławiu na bogate probostwa”[49]. Jan Sziling w książce poświęconej polityce okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego w latach 1939–1945 w okręgach Rzeszy napisał: „część księży [...] już przed 1 września 1939 r. aktywnie działała na terenie państwa polskiego na rzecz niemczyzny, jak np. księża Paech, Strzyż, Wasnitz, Roman Gradolewski, i tę przedwojenną działalność kontynuowali w okresie okupacji”[50]. W podobny sposób ks. Gradolewskiego oceniał ks. Kazimierz Śmigiel w opublikowanej w 1979 r. książce pt. Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty 1939–1945[51]. Swoje ustalenia z 1979 r. powtórzył w 2004 r., gdy wygłaszał referat na konferencji naukowych poświęconej duchowieństwu w Kraju Warty. Szkoda jednak, że autor nie zauważył nowszej literatury i nie wykorzystał możliwości skonfrontowania swych tez z większą liczbą niedostępnych wcześniej źródeł archiwalnych[52]. Akta zgromadzone w archiwach Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi równie bezkrytycznie wykorzystał Zenon Fijałkowski w swojej monografii poświęconej historii Koś-cioła katolickiego na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej[53].

Przeciwko takiemu opisywaniu losów obu duchownych, a szczególnie ks. Romana Gradolewskiego, protestował łódzki historyk i muzealnik Marek Budziarek, w książce Łodzianie. Odnosząc się do ustaleń historyków (w tym duchownych), nie mógł pogodzić się z tym, że po latach, wciąż bezpodstawnie, powtarzali utarte, niesprawiedliwe opinie. „Ten stan rzeczy dowodzi całkowitej nieznajomości faktów, wyciągania wniosków z bezwartościowych relacji rzekomo »naocznych świadków«, ulegania nadal wpływom propagandy [komunistycznej]”[54]. Budziarek jako pierwszy podał w wątpliwość dotychczasowe ustalenia dotyczące obu duchownych i zwrócił uwagę na złożoną ocenę ich zachowania podczas okupacji niemieckiej. W swoich książkach starał się w sposób obiektywny i wyważony opisywać działalność szczególnie ks. Romana Gradolewskiego. Jego szkic Piętno w zbiorze Łodzianie zawierał do tej pory najpełniejszy opis życia i działalności łódzkiego duszpasterza niemieckich katolików. O tym, jak bardzo kontrowersyjną postacią był ks. Gradolewski, świadczył artykuł Budziarka opublikowany w 1991 r. w „Gazecie Łódzkiej”, lokalnym dodatku do „Gazety Wyborczej”, pt. Próba rehabilitacji moralnej, który wywołał polemikę na łamach dziennika[55]. Historyk napisał tam, że w świetle wiedzy „z pełną odpowiedzialnością można jednoznacznie stwierdzić – nie był renegatem, kolaborantem i denuncjatorem”[56]. Głos zabrał natychmiast Feliks Badyna, jednoznacznie oceniający postawę ks. Gradolewskiego jako sprzyjającego faszystom. Nazwał go zdrajcą Polski. Dawał tym samym dowód, że po blisko 50 latach obraz ks. Gradolewskiego zdrajcy nadal żył w świadomości łodzian[57]. W 2004 r. w Wyższym Seminarium Duchownym w Łodzi odbyła się konferencja naukowa poświęcona Kościołowi katolickiemu w Łodzi za czasów bp. Michała Klepacza. Referat autora tej książki wywołał dyskusję o losach ks. Romana Gradolewskiego. O ks. Romanie Gradolewskim i o. Jacku Hoszyckim wspominał w swojej autobiografii o. Hilarius Breitinger, ale nie uniknął błędów, szczególnie w datacji wydarzeń dotyczących obu kapłanów[58]. Warto nadmienić, że literatura niemieckojęzyczna dotycząca Kraju Warty jest obfita[59]. Problem stanowi jednak fakt, że nawet jeśli podejmuje ona problematykę funkcjonowania Kościoła katolickiego w Kraju Warty i relacje władza–Kościół katolicki, milczeniem pomija działalność zarówno ks. Gradolewskiego, jak i o. Hoszyckiego[60].

Dodam, że w zobrazowaniu sytuacji w Kraju Warty pomocne okazały się publikacje Czesława Łuczaka[61], Karola Pospieszalskiego[62], Stanisława Nawrockiego[63] i Catherine Epstein[64]. Ponadto wykorzystano opracowania ukazujące mechanizmy i praktykę pracy aparatu bezpieczeństwa w środowisku duchownych[65].

Relacje

Nieodłącznym elementem każdej tego typu publikacji powinny być relacje. Ze względu na upływ czasu od zakończenia posługi duszpasterskiej obu duchownych już tylko nieliczne osoby mogły coś powiedzieć o kapłanach z własnego doświadczenia. Ci z kolei, którzy pamiętali ks. Gradolewskiego, nie chcieli rozmawiać, równocześnie deklarując, że zachowują go w pamięci jako dobrego, uczciwego kapłana, który pomógł wielu osobom[66]. Nie chcieli się dzielić wiedzą niezbędną do stworzenia rzetelnego rysu tej postaci, co pozbawia historyka ważnego i wartościowego źródła. Niestety, mimo wieloletnich zabiegów, próśb i rozmów nie udało się uzyskać także zgody na wykorzystanie niezwykle cennego zbioru listów, jakie pozostawił po sobie zmarły przedwcześnie Marek Budziarek. Jego korespondencja z ks. Romanem Gradolewskim, na którą powoływał się w swoich publikacjach, znajduje się w rękach syna Mikołaja, ten zaś nie zdecydował się na jej udostępnienie. Początkowo Mikołaj Budziarek tłumaczył się nieznajomością tematu oraz odsuwał w bliżej nieokreśloną przyszłość próbę odczytania tych listów. Ostatni kontakt, nawiązany z nim w styczniu 2016 r., jednoznacznie przekreślił nadzieje na dostęp do tych materiałów. Budziarek napisał: „Uprzejmie informuję, że zarówno ja, jak również moja Rodzina nie zmieniła zdania w sprawie Pana prośby. Proszę więc uznać tę odpowiedź za ostateczną”[67]. Tym samym ks. Roman Gradolewski nie miał szans przemówić do nas swoimi emocjami i odczuciami. Nie żyją również, niestety, obaj adwokaci, Włodzimierz Czubiński i Wacław Walkiewicz. Ich wiedza na temat obu duchownych była ogromna i z całą pewnością pomogłaby odpowiedzieć na wiele pytań. Przez cały czas pisania tej książki nurtowało mnie też pytanie, dlaczego ci dwaj adwokaci podjęli się aktywnej obrony swoich klientów, skoro ich szanse na uczciwy proces były niewielkie.

Metodologia

Włodzimierz Suleja zauważył, że historyk rozpoczynający pracę ze źródłami proweniencji policyjnej zachłystuje się nimi, ulega ich czarowi, poprzez co jest narażony na popełnienie siedmiu grzechów głównych, czyli pychy, chciwości, łakomstwa, zazdrości, lenistwa, gniewu, nieczystości[68]. Uwiedziony czarem „teczek”, historyk wiedziony jest na manowce, równocześnie bez ich odczytania i zweryfikowania nie ma możliwości przedstawienia w miarę obiektywnego opisu zdarzeń, w tym wypadku odtworzenia biografii obu duchownych. W książce tej źródła proweniencji policyjnej odgrywają ważną rolę, a najwięcej danych dotyczących sposobu zachowania się duchownych w czasie II wojny światowej przynoszą listy ks. Gradolewskiego do różnych urzędów i kurii w Łodzi oraz protokoły przesłuchań obu księży sporządzone we wrocławskim Urzędzie Bezpieczeństwa. Te ostatnie stanowiły podstawę aktu oskarżenia oraz przeprowadzenia przewodu sądowego, jako dowody winy oskarżonych. Przy ich czytaniu i analizie trzeba zachować daleko idącą powściągliwość w formułowaniu wniosków i stawianiu tez[69], tym bardziej że niemożliwe było uzyskanie relacji od obu duchownych. Słusznie Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki stwierdził, że historyk badający protokoły przesłuchań dotyczące głośnych i pokazowych procesów sądowych powinien zachować głęboką nieufność wobec tych dokumentów[70]. Jak wynika z ustaleń naukowców, wiele protokołów zawiera treści wymuszone na oskarżonych przez fizyczne i psychiczne znęcanie się nad nimi w trakcie przesłuchań. Niektórzy przyznawali się do zarzuconych im czynów, zakładając, że w czasie procesu będą mogli odwołać zeznania, aby ratować się przed wysokimi wyrokami[71].

Dla historyka analizującego protokoły przesłuchań niezwykle ważna jest ich kompletność, zachowane na nich adnotacje, informacje o oficerach biorących udział w przesłuchaniach oraz wszelkich odstępstwach, do jakich dochodziło w czasie „rozmowy” z oskarżonym. Konfrontacja tych materiałów z innymi, wytworzonymi podczas śledztwa czy przewodu sądowego (z niezwykle istotnym protokołem rozprawy głównej) oraz ogólna wiedza o ówczesnych wydarzeniach politycznych, które często miały fundamentalne znaczenie dla prowadzonego postępowania, pozwalają wnioskować o przydatności danego źródła w budowaniu narracji. W innym wypadku można uczynić trudną do naprawienia krzywdę, przed czym również przestrzegał Śmietanka-Kruszelnicki[72].

Wykorzystane w tej publikacji protokoły przesłuchań, podobnie jak inne dokumenty dotyczące obu księży, zostały poddane wnikliwej analizie. Zachowany protokół rozprawy głównej oraz jego uzupełnienia wnoszone przez obrońców obu oskarżonych pozwalały określić, wobec którego z księży użyto przemocy w celu wymuszenia obciążających zeznań. Równocześ-nie spora liczba dostępnych protokołów umożliwiła ich porównywanie, co znacznie ułatwiło wychwytywanie różnic oraz pokazało przyjętą przez duchownych linię obrony. Niestety, o ile do okresu sprzed października–listopada 1941 r. badacz ma do dyspozycji materiały różnej proweniencji, które umożliwiają odtworzenie losów obu duchownych, o tyle po tej dacie informacji na ich temat jest niewiele. W związku z tym zmuszony jest do korzystania z protokołów przesłuchań świadków lub protokołu rozprawy głównej, gdzie kwestie te poruszano. Nie ma też właściwie szansy na ich skonfrontowanie z innymi źródłami wobec braku takowych, a także nieuwzględnienia tak szczegółowych wydarzeń z lat 1942–1945 w literaturze przedmiotu dotyczącej Łodzi[73].

Książka dzieli się na siedem rozdziałów, w których obrębie narracja prowadzona jest dwutorowo, co warunkowały losy obu bohaterów. Część rozdziałów, mianowicie drugi, trzeci i siódmy, poprzedzone zostały popularnonaukowym wstępem, zarysowującym warunki historyczne, w jakich duchownym przyszło funkcjonować. Ponieważ wprowadzenie do rozdziałów trzeciego i siódmego obejmowało dłuższy przedział chronologiczny, zrezygnowano z osobnego wstępu do rozdziałów czwartego, piątego i szóstego.

Książka ta nie powstałaby bez zaangażowania wielu osób. W tym miejscu chciałbym wyrazić im serdeczne podziękowania za to, że nie szczędząc czasu i swojej wiedzy, wspomagały mnie w próbach jak najpełniejszego opisania losów obu duchownych. Dziękuję ks. prof. Józefowi Mareckiemu, dr. Jackowi Kurkowi, dr Joannie Żelazko i dr. Tomaszowi Toborkowi. Wdzięczność wyrażam recenzentom, prof. Janowi Żarynowi oraz prof. Krzysztofowi Lesiakowskiemu. Kieruję ją również do pierwszych czytelników książki, dr. Leszka Próchniaka i dr Marty Marcinkiewicz. Ich celne uwagi, a niekiedy długie i burzliwe dyskusje przyczyniły się do takiego kształtu publikacji i znacznie ją wzbogaciły. Dziękuję też Marcinowi Różańskiemu. Profesorowi Krzysztofowi Szwagrzykowi dziękuję za inspirację.

1

Dzieciństwo i młodość

Ksiądz Roman Gradolewski

Roman Gradolewski urodził się 13 maja 1907 r. w Stargardzie na Pomorzu Zachodnim. Jego ojciec Józef był listonoszem w rodzinnej miejscowości. Matka Helena, z domu Badzińska, przed zamążpójściem była służącą w Sopocie. W książce adresowej Stargardu z 1911 r. można natrafić na nazwisko von Gradolenski, z adnotacją, że to listonosz zamieszkały przy Jobst-strasse 21b (obecnie ul. Józefa Piłsudskiego, kamienica u zbiegu ulic Czarnieckiego i Limanowskiego dziś już nie istnieje)[1]. W spisie mieszkańców tej kamienicy widnieje natomiast nazwisko w brzmieniu von Gradolewski[2]. Budynek zamieszkiwało 17 osób, głównie pracowników poczty[3]. Ojciec Romana pochodził z Kaszub, z powiatu kartuskiego, matka zaś z powiatu wyrzyskiego. Według Romana przodkowie rodziców pochodzili z Pomorza i byli Polakami. Jego dziadka Komisja Kolonizacyjna wywłaszczyła i dodała przed nazwiskiem przyimek „von”, który miał zaświadczać o jego pruskim pochodzeniu[4].

Rok po wybuchu I wojny światowej Gradolewscy przenieśli się na Bergstrasse 91 (dziś ul. Wojska Polskiego) w Stargardzie[5]. Józef pracował nadal na poczcie, choć już jako konduktor pocztowy (Postschaffner), czyli awansował w hierarchii zawodowej. W księdze adresowej z 1917 r. nie ma wprawdzie jego nazwiska, znajduje się natomiast w spisie mieszkańców tej kamienicy[6]. Brak ksiąg adresowych z lat 1918 i 1919 uniemożliwia prześledzenie dalszej drogi tej rodziny. Wiadomo, że w 1919 r. wyjechali do Poznania, do odradzającej się Polski.

O dzieciństwie duchownego oraz pierwszych latach młodości Romana wiadomo niewiele. Od kwietnia 1913 r. roku uczęszczał do szkoły przygotowawczej, a następnie do gimnazjum (Königliches und Gröningsches Gymnasium, dziś I Liceum Ogólnokształcące) w Stargardzie, gdzie ukończył trzy klasy. Pisał: „Rodzice byli obywatelami niemieckimi, ale narodowości polskiej. W domu mówiliśmy po polsku, na ulicy jednak po niemiecku. Byłem jedynakiem i dlatego rodzice chcieli mi dać lepsze wykształcenie, i po ukończeniu szkoły powszechnej niemieckiej oddali mnie do gimnazjum niemieckiego w Stargardzie”[7].

W 1919 r., o czym już wspominano, Gradolewscy postanowili przenieść się do stolicy Wielkopolski. Osiedli przy ul. Żupańskiego 5. Oprócz nich w tej kamienicy mieszkało jeszcze 21 osób[8]. Przez rok młody Roman uczęszczał prywatnie na naukę języka polskiego. Do klas IV–VI chodził w Wyższej Szkole Przygotowawczej dla chłopców pw. św. Cyryla i Metodego przy ul. Szamarzewskiego 13 w Poznaniu, a do dwóch ostatnich do Pedagogium Academicum (prowadzonego przez Towarzystwo Studentów Uniwersytetu Poznańskiego „Bratnia Pomoc”) przy ul. Święty Marcin 40. Znamy jego stopnie z tego okresu: z religii otrzymał dobry, z polskiego, niemieckiego i łaciny dostateczny[9]. W 1920 r. zmarł jego ojciec[10].

Po ukończeniu szkoły Roman udał się w pieszą podróż przez Austrię, Szwajcarię, Francję, Belgię i Niemcy. W Westfalii odwiedzał rodaków i krewnych[11]. Wspominał o pomocy udzielonej mu przez jednego z konsulów polskich w Berlinie, Maszkowskiego, oraz utrzymywaniu kontaktów listownych i spotkaniach z kuzynami przyjeżdżającymi na zlot „Sokoła”[12] do Poznania w 1929 r.[13] Te wędrówki po zachodniej Europie przyniosły mu wiele kontaktów oraz znajomości, z których często korzystał w pracy duszpasterskiej. Po powrocie do kraju zapisał się na Wydział Prawno-Ekonomiczny Uniwersytetu Poznańskiego, ale nie rozpoczął studiów. W tym czasie pracował przez osiem miesięcy na poczcie w Poznaniu oraz dorabiał korepetycjami, utrzymując w ten sposób siebie i matkę. Oboje nadal zajmowali mieszkanie przy ul. Żupańskiego 5 na poznańskiej Wildzie, na terenie parafii pw. Zmartwychwstania Pańskiego prowadzonej przez zmartwychwstańców[14]. Kościół parafialny mieścił się przy ul. Dąbrówki, a jego erygowanie nastąpiło w 1924 r. W drugiej połowie 1926 r. Gradolewski podjął decyzję o wstąpieniu w stan kapłański. Złożył podanie o przyjęcie do Wyższego Seminarium Duchownego w Poznaniu przy ul. Wieżowej, lecz nie dostał się z powodu dużej liczby kandydatów. O powodach nieprzyjęcia pisał do księdza regensa (rektora) Wyższego Seminarium w Łodzi w styczniu 1927 r.: „W poznańskim seminarium nie mogłem zostać przyjęty, gdyż z powodu dostatecznej ilości zgłaszających się przyjmuje się tylko kandydatów z maturą państwową, a ja posiadam wykształcenie średnie w zupełności, lecz prywatne[15]. Dlatego radził mi życzliwie ks. wiceregens tutejszego seminarium, jako też inni poważni duchowni, nie marnować zdrowia i pieniędzy na składanie egzaminów, tylko zgłosić się wprost do innego seminarium. Ufny w tę radę, udałem się 3 stycznia br. do Łodzi i miałem zaszczyt mówić osobiście z Przewielebnym Księdzem Regensem w tej sprawie i otrzymałem odpowiedź przychylną”[16]. Jeszcze w czerwcu tego roku w liście do WSD w Łodzi matka Helena Gradolewska pytała księdza regensa o warunki przyjęcia syna[17]. Roman Gradolewski rozpoczął naukę w WSD w Łodzi 3 września 1927 r.[18] Niższe święcenia przyjął 4 i 29 marca 1929 r., subdiakonalne zaś 25 czerwca 1931 r.[19]

Pierwszą posadę otrzymał od bp. Wincentego Tymienieckiego jako nauczyciel religii w Szkole Powszechnej (publicznej) nr 8 w Pabianicach. Zastąpił na tym stanowisku s. Florentynę Kaliszkównę[20]. Jednocześnie biskup polecił mu odprawianie mszy świętej w języku niemieckim w każdą niedzielę i święta w pobliskim Ksawerowie.

W momencie odzyskania przez Polskę niepodległości na terenie Łodzi i województwa łódzkiego mieszkało 9068 katolików niemieckich. Ich obsługą duszpasterską zajmowały się dwie parafie w Łodzi: Podwyższenia św. Krzyża oraz św. Anny, św. Doroty w Mileszkach, Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Konstantynowie Łódzkim i Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w Pabianicach. Ich kapłanami byli Polacy znający biegle język niemiecki[21], wciąż ich jednak brakowało. W tym czasie dochodziło między katolikami i protestantami do coraz częstszych konfliktów o podłożu narodowościowym, czemu sprzyjał „proces hitleryzacji mniejszości niemieckiej”[22]. Katolicy niemieccy, pozbawieni wsparcia ze strony duchowieństwa, gremialnie przechodzili na protestantyzm. Biskup Tymieniecki, by przeciwdziałać tym tendencjom, skierował do pracy z katolikami niemieckimi ks. Romana Gradolewskiego, licząc, że ten duchowny zahamuje niekorzystne tendencje[23]. Biskup musiał być zadowolony z posługi swojego kapłana, skoro w sierpniu 1932 r. mianował go rektorem kościoła Matki Boskiej Częstochowskiej w Ksawerowie. Parafianie również byli ukontentowani, o czym świadczył ich list z maja 1933 r. skierowany do kurii w Łodzi: „Ksiądz Roman Gradolewski pracuje już drugi rok w Ksawerowie, i to w wielkich trudnościach, zwłaszcza ze strony duchowieństwa pabianickiego. Dotychczas nie było prawie pogrzebów bez gorszących incydentów, prosimy o kapłana, który dla nas w Ksawerowie pracuje i nadto pozwala się Jemu przemówić nad grobem, a jeszcze rzadziej iść w asyście z pogrzebie. Dużą trudność sprawia nam chrzest naszych dzieci. Bywały nieporozumienia pomiędzy rodzicami a duchowieństwem w Pabianicach, z powodu czego rodzice kazali swoje dzieci chrzcić w kościołach innego wyznania. Są nawet zdarzenia, że dzieci wzrastają bez chrztu. Nieporozumienia, jakie zachodzą przy ślubach, zwłaszcza zawieranych przez małżeństwa mieszane, przyczyniają się do przechodzenia wiernych na inne wyznania i nie podnosi to bynajmniej powagi duchowieństwa. Dzięki wysiłkom ks. Romana Gradolewskiego i miejscowego społeczeństwa powstała plebania, która nie jest jeszcze całkowicie wykończona, brakuje jeszcze podłóg, pieca i oparkanienia. Prosimy o łaskę i pomoc w dokończeniu budowli”[24]. Pismo podpisało 155 osób. Budowę rychło dokończono, a w nowo erygowanej parafii w lipcu 1933 r. proboszczem został ks. Michał Krysiak[25]. Od 1 września 1931 do 26 czerwca 1933 r. kapłan mieszkał przy kaplicy sióstr Miłości Bożej kościoła św. Floriana przy ul. Warszawskiej 34 w Pabianicach[26].

Tymczasem ks. Gradolewskiemu przybywało obowiązków, szczególnie pedagogicznych. Nauczał religii m.in. w Koedukacyjnym Gimnazjum Niemieckiego Towarzystwa Gimnazjalnego w Pabianicach, Wieczorowej Szkole Dokształcającej w Pabianicach, Gimnazjum Męskim Niemieckiego Towarzystwa Gimnazjalnego, Gimnazjum Żeńskim Niemieckiego Towarzystwa Gimnazjalnego w Pabianicach, Gimnazjum Żeńskim Anieli Rother w Łodzi, Państwowym Seminarium Nauczycielskim czy Gimnazjum im. Stefana Żeromskiego w Łodzi[27]. Dotychczasowa posługa duszpasterska oraz skuteczność w działaniach spowodowały, że bp Tymieniecki doszedł do przekonania, iż ks. Gradolewski bardziej przyda się w Łodzi. W związku z tym mianował go 26 czerwca 1933 r. wikariuszem parafii pw. Podwyższenia św. Krzyża[28]. Była to parafia bogata, gdyż należało do niej wielu łódzkich fabrykantów[29]. W tym czasie ks. Gradolewskiemu nadal przybywało obowiązków w placówkach oświatowych na terenie Łodzi. Miał lekcje w różnych szkołach powszechnych, średnich i wieczorowych. Zaczął też osiągać coraz większe dochody. W parafii zarabiał 400–600 zł miesięcznie[30], co pozwalało mu wyjeżdżać na urlop poza granice Polski. Był w Rzymie, Egipcie, na Maderze, w Maroku i Irlandii. Uważał, że budziło to zazdrość innych kapłanów, którzy nie zarabiali tak dużo na swoich parafiach[31].

Ksiądz Gradolewski prowadził sodalicję mariańską, przygotowywał niemieckie dzieci do komunii, odprawiał sumę w języku niemieckim, głosił kazania, a także nadzorował działalność Stowarzyszenia Katolików Niemieckich i Akcji Katolickiej[32]. Organizował również pielgrzymki do grobu św. Jadwigi w Trzebnicy oraz angażował się w wiele innych inicjatyw, np. we współpracę z Verband Deutscher Katholiken in Polen (Stowarzyszenie Niemieckich Katolików w Polsce)[33].

W lipcu 1935 r. ks. Roman zwrócił się do swych przełożonych o zgodę na pielgrzymkę do Ziemi Świętej w okresie od 3 września do 1 października tegoż roku. Jak napisał w podaniu, chciał się tam udać w celach naukowych. Przełożeni przychylili się do tej prośby[34].

Po powrocie z pielgrzymki, której szczegółów nie znamy, nadal pełnił posługę w parafii Podwyższenia św. Krzyża w Łodzi. Z jednej strony podkreślał swoją apolityczność, a z drugiej przyznawał do sympatii skierowanej w stronę chrześcijańskiej demokracji[35], co miało skutkować między innymi odczytami w Domu Ludowym przy ul. Przejazd 24[36]. W czasie przyjazdów do Polski kuzynostwa z Westfalii zetknął się z Narodową Partią Robotniczą[37]. Stało się to dzięki rodzinie, która znała posłów Marcina Milczyńskiego[38] i Jana Faustyniaka[39].

Ojciec Alojzy Jacek Hoszycki

Alojzy Hoszycki, późniejszy o. Jacek, urodził się 17 czerwca 1908 r. w Hajdukach Wielkich (obecnie Chorzów Batory). Rodzicami Alojzego byli Jan Hoszycki (Hosietzki, Hosicki, Hoschützki) i Anna z domu Besuch. Według Hoszyckiego rodzice pochodzili z rodziny rolników osiadłych w Benešov koło Morawskiej Ostrawy (Ostrawy) w Czechach (w XIX w. w granicach monarchii austro-węgierskiej). W połowie XIX stulecia Ostrawa i okolice rozrosły się znacznie w wyniku szybkiego rozwoju gospodarczego oraz budowy huty i innych zakładów przemysłowych. Nie dziwi zatem, że ojciec Alojzego pracował jako hutnik. Niewykluczone, że to w poszukiwaniu pracy wyjechał w czasie wojny na Śląsk. Rozwijająca się huta w Chorzowie Batorym była idealnym miejscem na rozpoczęcie nowego życia z dzieckiem. W dostępnych księgach adresowych z lat 1908–1913 dotyczących Chorzowa, Świętochłowic i okolic nie udało się odnaleźć tego nazwiska, a zatem miejsca zamieszkania Hoszyckich w momencie urodzin Alojzego. Być może Hoszyccy wynajmowali mieszkanie lub pokój przy innej rodzinie? Trudno dociec. Od 1913 r. źródła odnotowują ich w Hajdukach Wielkich przy ul. Barbary 5 (dzisiejsza ul. Chodkiewicza)[40]. Prawdopodobnie Jan Hoszycki miał brata lub kuzyna Józefa, urodzonego w 1900 r. w Benešov, który w 1923 r. poślubił Zofię Gross[41].

We wspomnianej kamienicy przy ul. Barbary 5 oprócz Hoszyckich mieszkały jeszcze dwie rodziny[42]. Ojciec przez długi czas pracował w Hucie im. Bismarcka (potem Stefana Batorego), najpierw jako ślusarz, potem awansował na majstra[43]. Prawdopodobnie w okresie wielkiego kryzysu (1929–1933) został zwolniony i przez kilka lat był bezrobotny[44]. Matka Anna zajmowała się domem. Zmarła w 1921 r. Ojciec ożenił się powtórnie z Małgorzatą, niemiecką nauczycielką z okolic Nysy[45]. W zachowanych materiałach brakuje wiarygodnych informacji o rodzeństwie Alojzego[46]. Chłopiec został ochrzczony w parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny 21 czerwca 1908 r. Wpis o tym wydarzeniu znajduje się w księdze chrztów pod pozycją 477. Imię i nazwisko zapisano: Alois Hoschützki[47].

W Hajdukach Wielkich ukończył trzyklasową niemiecką szkołę powszechną. Była to Schule Nr. 5 (dziś Zespół Szkół Specjalnych nr 2 przy ul. Dyrekcyjnej). Od 1918 r. kontynuował naukę w Gimnazjum Humanistycznym typu staroklasycznego w Chorzowie, gdzie mieszkał wraz z rodzicami przy ul. Dąbrowskiego[48]. Po czterech latach gimnazjum zostało zamienione na polskie. W 1922 r. Bismarckhütte (Hajduki Wielkie) znalazło się w granicach Polski i weszło w skład powiatu świętochłowickiego powstałego z części powiatu bytomskiego[49]. Czternastoletni Hoszycki zetknął się w swojej parafii, Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, z ks. Józefem Czempielem, który prawdopodobnie wywarł istotny wpływ na formację duchową Alojzego[50]. Niestety, o tym ważnym okresie w jego życiu nie zachowały się materiały, które pozwoliłyby z całą pewnością stwierdzić, co uformowało światopogląd tego młodego Górnoślązaka. Po ukończeniu 18. roku życia wstąpił do Prowincji Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Zakonu Braci Mniejszych w Katowicach-Panewnikach. Nie udało się ustalić, co kierowało młodym Alojzym przy podejmowaniu takiej decyzji. Katolickie wychowanie? Powołanie? Szansa na lepsze życie? Wpływ na taki wybór mogła mieć również przynależność rodziców do Trzeciego Zakonu św. Franciszka.

Alojzy rozpoczął nowicjat obłóczynami 29 lipca 1926 r. w Wieluniu. Rok później złożył tamże profesję czasową na ręce o. Michała Porady. Profesję wieczystą przyjął odeń ojciec gwardian Augustyn Gabor 31 lipca 1930 r. w Osiecznej. Studia filozoficzno-teologiczne odbywał w Osiecznej, Miejskiej Górce i Wronkach. Święcenia kapłańskie wraz z 10 innymi kapłanami przyjął 7 maja 1933 r. w Poznaniu; udzielił ich im bp. Walenty Dymek[51]. Przybrał wtedy imię zakonne Jacek[52]. Powrócił do Katowic-Panewnik, gdzie został wikarym przy parafii i klasztorze oo. Franciszkanów. Zajmował się wydawaniem niemieckiej wersji czasopisma „Szkoła Seraficka” pod nazwą „Bei Sankt Franziskus” (ukazywała się w latach 1934–1939)[53]. W czerwcu 1937 r. wyjechał do Pakości na Kujawach, gdzie spotkał o. Kapistrana Pawła Holtego, który był tam misjonarzem[54]. Od kwietnia 1937 do września 1939 r. przebywał w klasztorze w Wieluniu, gdzie u o. Holtego był wikarym przy klasztorze oraz kapelanem więziennym. Od lipca 1938 r. pełnił także funkcję dyrektora okręgu klasztornego trzeciego zakonu w okręgu wieluńskim[55].

2

Wojna (1939–1945)

Sytuacja Kościoła katolickiego w Kraju Warty

Od 1 września 1939 r. Łódź była nękana nalotami, a posuwający się do przodu Wehrmacht toczył walki z Armią „Łódź” dowodzoną przez gen. Juliusza Rómmla. Miasto i okolice przekształciły się w jeden z najważniejszych punktów polskiego oporu, gdyż stanowiły rezerwuar amunicji i zaopatrzenia również dla Armii „Poznań” oraz Armii „Pomorze”[1]. Wobec przeważających sił niemieckich oddziały Wojska Polskiego ponosiły porażki na polach bitewnych. 5 września 1939 r. Wehrmacht rozbił oba skrzydła Armii „Łódź” i droga do miasta stanęła otworem. Władze wojewódzkie i samorządowe przystąpiły do ewakuacji. Z miasta wyjechali wojewoda Henryk Józewski, starosta grodzki Henryk Mostowski oraz prezydent miasta Jan Kwapiński. Samochód podstawiono również bp. Włodzimierzowi Jasińskiemu, ten jednak odmówił i pozostał na miejscu[2]. Tysiące mieszkańców w panice opuszczało swoje domy w nadziei na ocalenie, lecz często ginęli na drogach wylotowych ostrzeliwanych przez niemieckie lotnictwo. 6 września 1939 r. powołano Komitet Obywatelski Miasta Łodzi, na którego czele stanął biskup sufragan Kazimierz Tomczak. Komitet starał się opanować chaos w mieście oraz unormować sytuację, szczególnie w kwestiach aprowizacji, komunikacji i bezpieczeństwa.

9 września 1939 r. Niemcy weszli do miasta witani owacyjnie przez niemiecką mniejszość. Władzę w mieście objął komendant wojenny gen. mjr Wolfgang Freiherr von Plotho. Wprowadzono godzinę policyjną (od 20 do 6 rano), dokonywano rekwizycji lokali, pojazdów, żywności, mnożyły się napady i zabójstwa Polaków (te ostatnie były dziełem specjalnych komand niemieckich prowadzących operację „Tannenberg”, czyli eksterminację polskiej inteligencji, w tym duchowieństwa) oraz Żydów (przeciwko którym zaczęto wprowadzać specjalne ustawodawstwo, m.in. wyrzucano ich z pracy).

Ze względu na sytuację na froncie oraz niezdecydowanie Hitlera co do dalszego postępowania wobec terytoriów okupowanych początkowo status miasta nie został dokładnie uregulowany. Niemały wpływ na ewentualne decyzje kanclerza III Rzeszy miały walki ambicjonalne szefów najważniejszych urzędów oraz gauleiterów. Nawet dekrety z 8 i 12 października 1939 r. o utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa oraz inkorporowaniu zachodnich ziem polskich do Rzeszy nie rozstrzygały o statusie miasta[3]. W Łodzi znajdował się sztab szefa Zarządu Cywilnego przy Dowództwie 8 Armii gen. Johannesa Blaskovitza, którym kierował Harry von Craushaar. 16 września 1939 r. powołał on na stanowisko komisarza miasta Łodzi Daria Leistera. 25 października 1939 r. kanclerz III Rzeszy wydał dekret ustanawiający nową administrację wojskową na terenie Polski, oddając władzę w ręce gen. Gerda von Rundstedta, mianowanego naczelnym dowódcą Wschodu. Na czele utworzonego przy nim Szefostwa Zarządu Cywilnego stanął Hans Frank, który rezydował przez pewien czas w Łodzi, co znamionowało ewentualną jej funkcję stołeczną tworzonego Generalnego Gubernatorstwa. Tak się nie stało, gdyż ostatecznie w listopadzie 1939 r. Łódź została włączona do III Rzeszy i stanowiła wraz z okolicami tzw. wcielone ziemie wschodnie. Nie był to jednak koniec zmian administracyjnych. Na mocy decyzji z 9 listopada 1939 r. miasto stało się tylko podrzędną jednostką terytorialną umiejscowioną w rejencji kaliskiej Okręgu Rzeszy Poznań. W jej skład wchodziły rejencje: poznańska, inowrocławska i kaliska. W styczniu 1940 r. przemianowano ją na Okręg Kraj Warty (Warthegau, dalej Kraj Warty), na którego czele stał namiestnik (Reichsstatthalter) łączący tę funkcję z funkcją kierownika okręgowego partii (Gauleiter). Władzę policyjną sprawował dowódca SS i policji, który podlegał i namiestnikowi, i Reichsführerowi SS Heinrichowi Himmlerowi. Dopiero 7 lutego 1940 r. zmieniono stolicę tej rejencji (z kaliskiej na łódzką) i przeniesiono ją z Kalisza do Łodzi (wtedy już Litzmannstadt)[4]. Namiestnikiem Rzeszy na Kraj Warty został gauleiter Arthur Greiser[5]. Był on człowiekiem wręcz chorobliwe ambitnym, mającym poparcie wielu wpływowych osobistości NSDAP (Himmlera, Martina Bormanna, Reinharda Heydricha), i rywalizował o względy Hitlera z innymi gauleiterami. Przed wojną pełnił funkcję prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańska; toczył wówczas zażarte boje o atrybuty władzy i umocnienie swojej pozycji w hierarchii partyjnej z Albertem Forsterem[6].

Koncepcja lansowana przez Greisera zakładała uczynienie z Warthegau „okręgu wzorcowego” (Mustergau), gdzie miały być wprowadzone zasady tzw. germanizacji ziemi. Na tym obszarze prawo zamieszkania mieli mieć tylko Niemcy, a Polacy mieli zostać całkowicie usunięci, wyniszczeni. Temu celowi służyły ich wysiedlanie, konsekwentne pozbawianie podstaw bytowych, wreszcie eksterminacja. Ponieważ na początku nie była możliwa całkowita fizyczna likwidacja Polaków (choćby ze względów ekonomicznych), ustanawiano wymierzone w nich przepisy, np. podniesienie wieku, w którym mogli zawrzeć związek małżeński, niskie płace, brak opieki zdrowotnej, przesiedlanie, ograniczanie praw obywatelskich. Według biografki Greisera Catherine Epstein jego antypolskie działania wyróżniały go spośród innych przywódców nazistowskich, a celem było umacnianie swoich wpływów w Berlinie i wizerunku jako radykalnego nazisty[7].

Do momentu rozstrzygnięcia przynależności terytorialnej Łodzi Niemcy nie prowadzili masowej polityki eksterminacji ludności polskiej. Nacisk położono na jej szykanowanie i poniżanie przez ograniczanie praw obywatelskich i poszerzanie obowiązków względem nowych władz, w tym nakaz okazywania posłuszeństwa i oddawania należnych honorów Niemcom, a także na restrykcje gospodarczo-własnościowe. Po wejściu Niemców do miasta ludność została wezwana do pracy, otwarto sklepy, urzędy, fabryki. Wyjątkiem byli Żydzi, od samego początku wyjątkowo szykanowani przez hitlerowców. W listopadzie 1939 r. niemiecki terror wobec Polaków i Żydów się zintensyfikował. Coraz częściej zdarzały się akcje masowych zatrzymań i osadzeń w więzieniach lub obozach oraz mordy na ludności obu tych narodowości. Ofiarami tej polityki były elity intelektualne Łodzi, w tym duchowieństwo.

W momencie wkroczenia Niemców do miasta stanowiło ono jeden dekanat, kierowany przez ks. Jana Cesarza. W całym Kraju Warty było siedem diecezji, a księży około 1800.

Tabela 1. Kościół katolicki w Polsce w latach 1938–1939

Diecezje

Liczba parafii

Duchowieństwo parafialne

Duchowieństwo zakonne

Siostry zakonne

1939

1942

Poznańska

372

681

34

154

1383

Gnieźnieńska

218

306

11

10

332

Włocławska

226

408

12

63

526

Łódzka

105

293

12

37

370

Częstochowska

62

86

2

13

24

Warszawska

23

33

1

–

20

Płocka

17

22

1

–

11

Razem

1023

1829

73

277

2666

Źródło: J. Sziling, Hitlerowska polityka eksterminacji duchowieństwa katolickiego w Kraju Warty [w:] Akcje okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego w Kraju Warty, red. A. Galiński, M. Budziarek, Łódź 1997, s. 17.

W chwili wybuchu wojny w dekanacie łódzkim znajdowało się 57 księży diecezjalnych i 18 zakonnych; mieli oni pod opieką 360–380 tys. wiernych. Cała Łódź liczyła we wrześniu 1939 r. 670 tys. mieszkańców. W dekanacie było 16 kościołów parafialnych i 6 filialnych. Parafią, w której posługę pełnił ks. Gradolewski, kierował ks. Jan Bączek, a funkcje wikarych obok niego pełnili ks. Korneliusz Jędrzejczak, ks. Wincenty Jabłoński i ks. dr Edmund Bielicki[8].

W mieście nadal przebywał bp Włodzimierz Jasiński wraz z całą kurią. Brak wysiedlenia nie oznaczał, że Niemcy respektowali jego zarządzenia i decyzje dotyczące ordynariatu. Według Budziarka tolerowanie obecności bp. Jasińskiego na terenie miasta przez nowe władze wynikało z tego, że ich nakazy musiały docierać do polskiego duchowieństwa, co łatwiej było osiągnąć przez ich rozpowszechnianie drogą kurialną. W związku z tym bp Jasiński stał się niejako źródłem informacji dla kapłanów, a równocześnie świadkiem nowych porządków w Łodzi, o których za pośrednictwem swoich wysłanników (m.in. ks. Gradolewskiego) informował Stolicę Apostolską. Tym samym Pius XII wiedział, co Niemcy szykowali katolikom, gdyby wszystkie pomysły Greisera zostały wprowadzone w życie. Gauleiter zakładał w perspektywie całkowite zniszczenie religii katolickiej, a polem doświadczalnym dla całej Rzeszy był właśnie Kraj Warty, gdyż tenże „wybrany został do wypróbowania reformy administracyjnej państwa. Wypróbowano kwestię osiedleńczą i populacyjną [...]. [Także] zagadnienie kościelne wypróbowane zostało nie tylko w odniesieniu do Kościoła polskiego, ale i niemieckiego”[9]. Zdaniem Budziarka Greiser postawił na całkowitą likwidację Kościoła w swym okręgu: „Tu już nie chodziło o germanizowanie zastanych struktur, lecz o całkowite zniszczenie istniejącej organizacji kościelnej i zastąpienie jej zupełnie nową pod względem prawnym i funkcji instytucją. Stąd też nie korzystał z germanizacyjnych usług kleru niemieckiego, a program swój realizował etapami charakteryzującymi się przede wszystkim rozdziałem narodowościowym w łonie Kościoła katolickiego i permanentnym wcielaniem w życie narodowosocjalistycznej koncepcji całkowitego rozdziału Kościoła od państwa”[10]. Niemcy nie respektowali ani konkordatu zawartego ze Stolicą Apostolską w 1933 r., ani tym bardziej konkordatu między Polską a Watykanem z 1925 r. Niemniej kurs przyjęty Greisera mógł nie budzić zachwytu Hitlera, który prowadził umiarkowaną politykę wobec Kościoła, dążąc do jego neutralizacji, ograniczenia wpływu na społeczeństwo oraz wprowadzenia do doktryny Kościoła elementów nazistowskich[11]. Niezadowolenie z powodu postępowania gauleitera Kraju Warty odnośnie do Kościoła i Watykanu zgłaszali kanclerzowi minister propagandy Joseph Goebbels, minister wyznań religijnych Hanns Kerrl i szef dyplomacji Joachim von Ribbentropp, którzy zgłaszali zastrzeżenia. Greiser zaś, metodą faktów dokonanych i agresywnością wskazywał kierunki działania dla pozostałych gauleiterów[12]. Politykę tę wspierali choćby Reichsführer SS Heinrich Himmler i Reichsleiter Martin Bormann[13].

Od momentu wejścia Niemców do Łodzi nowe władze ingerowały w sprawy kościelne, choć bp Jasiński sprawował nadal swoją funkcję. W końcu października 1939 r. zdecydowano, że nabożeństwa mogą się odbywać w godz. 9–11, a następnie ograniczono uczestnictwo Polaków w liturgii mszy św. tylko do niedziel i świąt zgodnych ze świętami niemieckimi. Z czasem te ograniczenia posuwano coraz dalej, np. od października 1940 r. nabożeństwa z kazaniem można było odprawiać tylko w niedziele i święta w godz. 6–11.30 oraz w dni powszednie, z wyjątkiem sobót, w godz. 8–9. Spowiedź przewidziano tylko w soboty w godz. 14–18. Parafianom nie wolno było zmieniać świątyni ani śpiewać polskich pieśni religijnych o charakterze patriotycznym[14]. Zlikwidowano nabożeństwa majowe, droga krzyżowa czy gorzkie żale. Duchowni i parafianie byli inwigilowani w kościołach, a nieraz po zakończeniu nabożeństwa urządzano łapanki.

Chcąc zmienić strukturę duchowieństwa na terenie miasta, Niemcy zamierzali sprowadzić duchownych z głębi Rzeszy. Już 18 września 1939 r. Rada Ministrów do Spraw Obronnych Rzeszy poleciła podjąć starania o obsadzenie stanowisk kościelnych dotychczas zajmowanych przez Polaków osobami narodowości niemieckiej. Osiedlono 20 księży, wśród których kilku należało do NSDAP. W większości zachowywali się oni przyzwoicie w stosunku do ludności polskiej. Na miejscu nadal pozostawało 15 księży „etnicznych”[15]. Ingerencje władz niemieckich w życie religijne spotykały się z reakcją bp. Jasińskiego. Korzystając z możliwości dopuszczanych przez kodeks prawa kanonicznego, udzielił on kapłanom zgody na odprawianie mszy św. oraz udzielanie sakramentów w prywatnych domach[16]. Widoczna nieskuteczność działań wobec Kościoła powodowała jednak wzrost opresyjności władz niemieckich. Przejawiało się to na dwóch płaszczyznach: pierwszej, którą można nazwać narodowo-ideologiczną, a zmierzającej do całkowitego unicestwienia podstaw funkcjonowania Kościoła w sferze dogmatycznej, i drugiej, pragmatycznej, doraźnej, której celem było fizyczne zlikwidowanie duchowieństwa i tym samym ograniczenie posług religijnych względem społeczeństwa do minimum.

Realizując swoją taktykę unicestwienia Kościoła, Greiser wydawał kolejne akty prawne weń wymierzone. 14 marca 1940 r. ukazało się rozporządzenie dotyczące zbierania składek przez związki religijne. Nie wspomniano w nim o Kościele rzymskokatolickim, co praktycznie oznaczało, że III Rzesza nie uznała jego istnienia[17]. 10 lipca 1940 r. referent do spraw kościelnych Willy Dzudzus na konferencji w urzędzie namiestnika podał członkom konsystorza ewengelickiego trzynastopunktowy memoriał, będący wykładnią polityki antykościelnej (antywyznaniowej) w Kraju Warty. Odtąd miały funkcjonować tylko „lokalne stowarzyszenia wyznaniowe (Konfessonelle Ortsvereinen) nie jako instytucje publiczne, lecz ich status prawny opierać się będzie na prawie cywilnym”[18]. O przynależności do stowarzyszenia miał decydować nie chrzest, ale deklaracja o wstąpieniu[19]. Pozbawiał on de facto związki wyznaniowe podmiotowości prawnej, co powodowało ich likwidację i było sprzeczne z nauką Kościoła[20].

Kolejnymi krokami do powstania „okręgu wzorcowego” całkowicie pozbawionego Kościoła, sankcjonującymi przy tym rozdział narodowościowy w Kraju Warty, były okólnik z 25 września 1940 r. dotyczący zakazu uczestnictwa ludności niemieckiej w kulcie religijnym wraz z Polakami oraz zarządzenie Augusta Jägera z 27 maja 1941 r. o zakazie posługi religijnej polskich duchownych wobec Niemców i na odwrót. Na mocy tego ostatniego zarządzenia na kościołach musiały widnieć odpowiednie tabliczki określające jego przynależność narodową. Biskup Jasiński został w 1940 r. zmuszony do wyznaczenia dwóch kościołów dla Niemców katolików. W Łodzi miała to być świątynia Podwyższenia św. Krzyża, a w Pabianicach Matki Bożej Różańcowej[21].

Dopełnieniem tych rozporządzeń był akt prawny z 13 września 1941 r. o związkach i stowarzyszeniach religijnych w Kraju Warty (Verordnung über religiöse Vereinigungen und Religionsgesellschaften im Reichsgau Wartheland), który ostatecznie normował rozdział narodowościowy w Kościele i pozbawiał Kościół osobowości prawnej. Powołano cztery nowe Kościoły o charakterze narodowym, w tym Kościół Rzymskokatolicki Narodowości Niemieckiej w Okręgu Rzeszy Kraj Warty[22]. Marek Budziarek stwierdził: „Znaczenie tego dokumentu polega przede wszystkim na tym, że ostatecznie dokonano podziału narodowościowego na płaszczyźnie wyznaniowej. Powołując zaś cztery zupełnie nowe zrzeszenia religijne, Greiser tworzył instytucje kościelne całkowicie uzależnione od państwa pod względem prawnym, administracyjnym, personalnym i finansowym. W tym kontekście symptomatyczne jest nieutworzenie analogicznego do pozostałych stowarzyszenia dla katolików narodowości polskiej. Namiestnik nawet nosił się z zamiarem powołania do życia zrzeszenia religijnego dla Polaków. Biskup sufragan poznański, Walenty Dymek, przygotowywał nawet projekt statutu takiego zrzeszenia, jednakże po znacznych poprawkach wprowadzonych w nim przez okupanta odrzucił go ze względów kościelnych i narodowych. I choć »polski Kościół« de facto istniał i wykonywał swoje zadania duszpasterskie bez oficjalnych podstaw, to jednak był instytucją, która w każdej chwili mogła być całkowicie zlikwidowana”[23].

Inaczej przedstawiała się sytuacja duchowieństwa niemieckiego i katolików tej narodowości[24]. Z mocy zarządzenia z 13 września 1941 r. mieli oni należeć do wspomnianego wcześniej Kościoła Rzymskokatolickiego Narodowości Niemieckiej w Okręgu Rzeszy Kraj Warty. Aby tak się stało, musieli złożyć odpowiednią deklarację i przystąpić do tegoż stowarzyszenia. Duchowieństwo niemieckie w porozumieniu ze Stolicą Apostolską szukało modus vivendi pozwalającego na dalsze funkcjonowanie w granicach wyznaczonych przez władze. Choć zdawano sobie sprawę, że uzyskanie jakiegoś kompromisu będzie trudne, mimo wszystko podjęto próbę dopasowania się do wymogów administracyjnych, wychodząc z założenia, że w innym wypadku Kościół zostanie zniszczony całkowicie. Nie zgadzano się jednak na wiele fundamentalnych zapisów, opracowywano więc memoranda do władz, proponowano pewne rozwiązania oraz dobitnie wskazywano na punkty nie do zaakceptowania przez Kościół. Władze jednak nie zamierzały w jakiejkolwiek mierze ustąpić, a sytuacja niemieckich katolików, choć z pewnością łatwiejsza niż polskich, nie zapewniała im swobody kultu. Administratorzy apostolscy w osobach ks. Josepha Paecha czy jego następy o. Hilariusa Breitingera starali się działać w narzucanych ramach (objęli funkcje przewodniczących zrzeszenia), równocześnie śląc obszerne raporty do Stolicy Apostolskiej, prosząc o interwencję w urzędach III Rzeszy wobec nagminnych prześladowań katolików i domagając się zniesienia rozdziału narodowościowego[25]. Według Epstein także sami Niemcy (szczególnie ci przybyli ze Wschodu, którym obiecano wolność wyznania) nie rozumieli, dlaczego atakuje się religię, i wyrażali oburzenie na postępowanie gauleitera, co przejawiało się wysyłaniem do niego protestów przeciwko szykanowaniu ze względu na wyznanie[26].

Ksiądz Śmigiel podsumowywał: „Rozporządzeniu namiestnika Rzeszy o stowarzyszeniach religijnych zabrakło właściwej siły działania w życiu Kościoła, ponieważ nie została rozstrzygnięta sprawa statutów [stowarzyszeń]. Nieustępliwość istniała zarówno po stronie przedstawicieli Kościoła, jak i władz okupacyjnych. Cały problem sprowadzał się do zagadnienia, że władze okupacyjne, deklarując różnicę pomiędzy stowarzyszeniem religijnym a rzeczywistością Kościoła w znaczeniu kanonicznym, faktycznie utożsamiały te dwie różne instytucje. Katolicy niemieccy nie mogli się pogodzić z faktem, że nazwą »Kościół« określa się stowarzyszenie, które zależy od woli namiestnika, składa się tylko z członków pełnoletnich, że przynależność jest zależna od deklaracji przed świeckim urzędnikiem, że zwierzchnik kościelny jest zupełnie zależny od władz świeckich, które w każdej chwili mogą go odwołać, nie podając nawet powodów, i wreszcie trwałość stowarzyszenia jest uwarunkowana wolą namiestnika Rzeszy. Rozwiały się również złudzenia niemieckich katolików o celo-wości współpracy z namiestnikiem Rzeszy nad zorganizowaniem statutu prawnego. Niewątpliwie kierowali się dobrymi intencjami, chcieli sobie pomóc, sądząc, że przyjmując formę stowarzyszenia prywatnego, uregulują płaszczyznę prawnocywilną w odniesieniu do władz okupacyjnych, jednocześnie zachowując pryncypia kanoniczne. Dalszy kompromis był w istocie niemożliwy. Zatem przerwanie pertraktacji było z jednej strony wynikiem uporczywej postawy niemieckich władz kościelnych, które działały na mocy upoważnień Stolicy Apostolskiej, z drugiej strony osłabieniem zainteresowania hitlerowców i władz państwowych, które nie wywierały presji na podjęcie od nowa rozmów”[27]. Na te ostatnie największy wpływ miała dynamika działań wojennych zmuszająca urząd namiestnika do korekty planów, również wobec Kościoła.

Zanim opiszemy dalsze losy obu duchownych, warto jeszcze zacytować Catherine Epstein, która tak charakteryzowała politykę antykościelną Greisera: „była wyjątkowa na tle całych Niemiec hitlerowskich. Żaden ze wschodnich okręgów nie wprowadzał podobnych rozwiązań [...]. Zezwalała na skrajne formy prześladowania księży katolickich. [Greiser] zapewnił wejście w życie wielu innych strategii – od ograniczania swobody działania instytucji religijnych po wykorzystanie kościołów jako magazynów. To on, a nie Bormann, zdecydował o zmuszaniu Niemców z Rzeszy do publicznego deklarowania zamierzeń związanych z życiem religijnym. Prowadząc politykę antykościelną, nie liczył się z władzami ministerstwa, dostojnikami watykańskimi ani protestanckimi. Jedynie sprzeciw podległej mu niemieckiej ludności skłonił do zastanowienia się nad tymi działaniami”[28]. Śledząc dalsze losy obu duchownych i ich wybory, należy mieć w pamięci te słowa. Polityka antykościelna Greisera determinowała zachowanie księży.

Ksiądz Roman Gradolewski

8 września 1939 r. w kościele Podwyższenia św. Krzyża została odprawiona msza dziękczynna dla wkraczających do miasta wojsk niemieckich. Nabożeństwo nagrano na płyty radiowe i rozpowszechniano po całej Rzeszy i Europie[29]. Kanclerz kurii ks. Jan Żdżarski odnotowujący tę informację w kurialnym „Dzienniku Podawczym” opatrzył ją komentarzem: „skandal!!!”[30]. O inspirację mszy lub nawet jej celebrację podejrzewano ks. Romana Gradolewskiego. Osobą, która o tym mówiła w czasie zeznań składanych w 1947 r., był wikary ks. dr Edmund Bielicki. Według niego ks. Gradolewski miał ją urządzić, przygotować, ale do jej odprawienia zmusić księdza Polaka[31]. Ksiądz Gradolewski twierdził natomiast, że odprawiającym mszę mógł być właśnie ks. Bielicki lub ks. Jabłoński[32]. Bielicki nie wytłumaczył, dlaczego ks. Gradolewski miał wyznaczyć do prowadzenia tej mszy księdza Polaka, skoro parafią kierował proboszcz ks. Jan Bączek. Z kolei na tego ostatniego jako osobę, która zarządziła to nabożeństwo, wskazywał w czasie procesu Antoni Przybyłowski[33]. Gradolewski zaś nigdzie nie wyjaśnił, czy był w jakikolwiek sposób zaangażowany w jego zorganizowanie.

Po zajęciu Łodzi przez wojska niemieckie ks. Gradolewski pozostał na miejscu. Udało mu się uzyskać pozwolenie od władz niemieckich na udzielanie sakramentów świętych i odprawianie mszy dla rannych polskich żołnierzy w szpitalu przy ul. Łagiewnickiej. Swoich posług udzielał w koszarach przy ul. 11 Listopada (dziś Legionów), gdzie współdziałał z ks. Romanem Skarbkiem oraz jezuitą o. Franciszkiem Przybylskim, późniejszym rektorem kościoła Jezuitów przy ul. Sienkiewicza[34].

Pomocą oprócz rannych żołnierzy objął również najbiedniejszą ludność polską, zakładając dla 500 osób noclegownię w Domu Ludowym przy ul. Przejazd 24. Ponadto na terenie parafii urządził kuchnię dla 100 najbiedniejszych, która przetrwała do listopada 1941 r.[35]

Realizując swą politykę walki z Kościołem, Niemcy mieli zamiar zamknąć Wyższe Seminarium Duchowne w Łodzi. 26 listopada 1939 r. do pomieszczeń weszli funkcjonariusze Gestapo, a gmach otoczyły bojówki Hitlerjugend i SA. Ksiądz Gradolewski na prośbę bp. Jasińskiego interweniował w komendzie Gestapo, prosząc o przesunięcie likwidacji seminarium, co skutkowało decyzją prezydenta rejencji kaliskiej Friedricha Uebelhoera o dwóch dniach zwłoki w przejmowaniu budynków. Mimo pośpiesznie zorganizowanej ewakuacji Niemcy zagrabili około 30 tys. woluminów z biblioteki seminaryjnej. Ksiądz Gradolewski tak wspominał to wydarzenie: „Zabezpieczałem pałac biskupi i mieszkanie biskupa sufragana przed zajęciem. Przy zwijaniu seminarium duchownego zabezpieczałem meble księży”[36]. Ostatecznie 28 listopada 1939 r. Niemcy zajęli budynek, by przeznaczyć go na siedzibę Hitlerjugend[37].

W reakcji na działania Niemców bp Jasiński postanowił przenieść seminarium do posiadłości biskupich w Szczawinie koło Zgierza i wznowić jego działalność. Ta decyzja i wynikające z niej dalsze funkcjonowanie seminarium były dla Niemców nie do przyjęcia. W związku z tym ostatecznie zamknęli oni WSD 28 lutego 1940 r. Po pewnym czasie ks. Gradolewskiemu udało się wydobyć z Gestapo 5 tys. marek zrabowanych przez Niemców w czasie jego przejmowania[38].

Ksiądz Gradolewski zaangażowany był w pomoc duchownym po ich aresztowaniu przez Niemców. W nocy z 8 na 9 marca 1940 r. hitlerowcy aresztowali ośmiu księży i osadzili ich w centralnym obozie przesiedleńczym przy ul. Łąkowej w Łodzi. Byli to ksiądz kanclerz Jan Żdżarski oraz księża Wincenty Burakowski, Dominik Kaczyński, Adam Nebelski, Wincenty Guzowski, Zygmunt Franczewski, Józef Gawęda i Tadeusz Graliński. Dzięki natychmiastowym działaniom ks. Gradolewskiego u władz niemieckich wszystkich po niespełna dobie zwolniono[39]. Interweniował również w sprawie księży umieszczonych w Radogoszczu: księdza prałata Stanisława Szabelskiego i księdza kanonika Stanisława Nowickiego[40]. Podobnie czynił po aresztowaniach w październiku 1941 r., gdy próbował wydobyć z Konstantynowa Łódzkiego np. ks. Bielickiego[41]. Ponadto dzięki swoim kontaktom i być może za wiedzą bp. Jasińskiego ks. Gradolewski załatwiał w niemieckim Urzędzie Pracy zaświadczenia, które zabezpieczały przed rekwizycją majątek niektórych duchownych oraz pracowników parafii[42]. Ci ostatni, jeśli byli Polakami, mieli wyrobione fikcyjne dokumenty na nazwiska niemieckie, dzięki czemu mogli pozostać w parafii. Oprócz tego ks. Gradolewski ukrywał na terenie kościoła kilka osób (w tym czterech chłopców), chroniąc je przed wywiezieniem na roboty, do obozów koncentracyjnych czy – w wypadku Żydów – przed umieszczeniem w getcie[43]. Ksiądz Gradolewski prowadził posługę także dla przesiedleńców niemieckich z ZSRR. Przygotowywał ich do bierzmowania, którego stuosobowym grupom wiernych udzielał o. Hilarius Breitinger przyjeżdżający z Poznania[44]. Mimo zagrożenia ksiądz zdecydował się też na udzielenie tajnego ślubu jednemu z parafian, Johannesowi Wejlandowi. Do ceremonii doszło w domu, a świadkami były dwie zaufane osoby[45]. Działalność ks. Gradolewskiego nie zawsze spotykała się z aprobatą bp. Jasińskiego. W zeznaniach ks. Bielickiego czy ks. Żdżarskiego pojawiała się sugestia, że bp Jasiński mówił o nim, iż „za daleko się posuwa”, choć nie precyzowali, co mieli na myśli i co budziło sprzeciw biskupa[46]. Jan Sziling nie miał wątpliwości co do postawy ks. Gradolewskiego. Za raportami Delegatury Rządu RP na Kraj przytaczał jego wypowiedzi z sierpnia 1940 r. podczas kazania, gdzie „przyrównywał włączenie ziem polskich do III Rzeszy do wskrzeszenia przez Chrystusa córki Jaira: »Dzieweczko wstań – tak Fürher rzekł i zostały znów przywrócone prastare ziemie niemieckie Warthegau. Ożyła zmarła córka i żyć będzie na wieki«”. Dalej pisząc o nim, stwierdzał, na podstawie wiadomości z Łodzi zawartych w archiwaliach Delegatury: „Kto wie – czy nie ciąży na jego sumieniu krew męczeńska tylu pomordowanych konfratrów w więzieniach i obozach, zabranych z Łodzi i całego Warthegau”[47]. Podobnie zresztą jak Zenon Fijałkowski, który pisał wprost o jego szkodliwej działalności dla Polaków i współpracy z Gestapo[48].

Wprawdzie od 1 września 1939 r. Niemcy uważali, że prawne formy organizacyjne Kościoła katolickiego przestały istnieć, ze szczególnym uwzględnieniem polskiej administracji kościelnej, to mimo wszystko, jak wspomniano wcześniej, pozostawili na miejscu ordynariusza wraz kilkoma osobami. Kolejne akty prawne wymierzone w Kościół oraz zmierzające do rozdziału narodowego w Kraju Warty spowodowały, że przebywanie bp. Jasińskiego w Łodzi uznano za bezcelowe. 6 (7) maja 1941 r. Niemcy postanowili go wysiedlić z Łodzi. Według ks. Śmigla bezpośrednim powodem wysiedlenia ordynariusza było zapotrzebowanie na pomieszczenia dla lokalnych władz partyjnych oraz instytucji[49]. Z siedziby Kurii Biskupiej przy ul. Skorupki 1-5 bp Jasiński, bp pomocniczy Kazimierz Tomczak, kanclerz kurii ks. Jan Żdżarski oraz kilku innych księży i zakonnic zostało przetransportowanych do posiadłości biskupiej w Szczawinie koło Zgierza. Ich pobyt tam nie trwał długo, gdyż 13 sierpnia 1941 r. Niemcy wysiedlili ich dalej, do Biecza w Generalnym Gubernatorstwie. Biskupa wywiózł osobiście kierownik Oddziału (Wydziału) IV Gestapo (poszukiwania i zwalczania przeciwnika) obersturmführer SS Günther Fuchs[50]. Od 13 sierpnia 1941 r. w Kraju Warty przebywał tylko jeden biskup polski, będący w areszcie domowym, Walenty Dymek[51]. Jasińskiemu pozostawiono zaś możliwość listownego kierowania diecezją, z czego ten starał się w miarę możliwości korzystać[52]. Kontakt z nim ks. Gradolewski utrzymywał przez jezuitę o. Franciszka Przybylskiego[53]. Na miejscu w Łodzi pozostał mianowany we wrześniu 1939 r. wikariuszem generalnym ks. Jan Cesarz.

Władze niemieckie po wspomnianym wcześniej zarządzeniu z 13 września 1941 r. przystąpiły do całkowitej likwidacji Kościoła katolickiego w Kraju Warty. Stolica Apostolska protestowała, ale noty z października 1941 r. słane do niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych nie odnosiły skutku. Nuncjusz apostolski abp Cesare Orsenigo mimo prób wpływania na urzędników Rzeszy niewiele wskórał. Watykan, chcąc ratować sytuację, mianował dwóch nowych administratorów apostolskich: dla Niemców, najpierw kanonika apostolskiego ks. Josepha Paecha (18 października 1941 – 2 maja 1942 r.[54]), po jego ustąpieniu franciszkanina o. Hilariusa Breitnigera, a dla Polaków bp. Dymka (w kwietniu 1942 r. przyjął ten wybór, choć przez całą wojnę pozostawał w areszcie domowym)[55]. Na niewiele się to jednak zdało. Między 5 a 7 października 1941 r. władze Kraju Warty przeprowadziły masowe aresztowania księży. Zatrzymano wtedy 560 księży diecezjalnych i zakonnych, w tym 6 października wikariusza generalnego ks. Jana Cesarza[56]. Gehennę aresztowanych opisywał Marek Budziarek: „Wszystkich zatrzymanych duchownych łódzkich osadzono w obozie przejściowym w Konstantynowie Łódzkim, uniemożliwiając im kontakty z innymi więźniami. Wcześniej ich dokładnie zrewidowano i skonfiskowano posiadane pieniądze. Po trzech tygodniach przetrzymywania w obozie, w czasie którego zwolniono kilku kapłanów w podeszłym wieku (m.in. ks. S[tanisława] Pietrzaka, ks. [Henryka] Jaromińskiego[57], ks. P[iotra] Jawora), 28 października 1941 r. wszystkich księży przewieziono w grupach 25-osobowych na stację kolejową Łódź-Karolew. Cały skład pociągu skierowano w kierunku Kutna. 30 października 1941 r. przybył on na dworzec kolejowy w Dachau”[58].

Na wieść o aresztowaniach ks. Gradolewski wysłał do internowanego w Bieczu bp. Jasińskiego depeszę, w której w rozpaczliwym tonie domagał się mianowania nowego wikariusza generalnego spośród trzech duchownych: ks. Walentego Małczyńskiego (proboszcza parafii św. Józefa)[59], ks. Feliksa Kąkolewskiego (proboszcza parafii św. Wojciecha)[60] i ks. Romana Rajcherta (proboszcza parafii św. Antoniego). Z książki Budziarka wynika, że bp Jasiński początkowo nie zrozumiał treści depeszy i poprosił o dokładniejsze informacje o sytuacji w Łodzi. Drugi telegram był już precyzyjniejszy i zawierał dane dotyczące masowych aresztowań wśród księży. Historyk uzupełniał, że „wiadomości o uwięzieniu niemalże wszystkich duchownych i pozostawieniu kilku zaledwie kapłanów były tak niewiarygodne, że na posiedzeniu zwołanym w trybie nagłym podawano w wątpliwość władze umysłowe ks. Gradolewskiego”[61]. Gradolewski jednak się nie mylił. Mimo wątpliwości internowany w Bieczu bp Jasiński na wieść o aresztowaniu ks. Jana Cesarza, otrzymaną od ks. Gradolewskiego, wydał polecenie objęcia urzędu wikariusza generalnego ks. Romanowi Rajchertowi. Po czystce przeprowadzonej przez Niemców w Łodzi pozostały otwarte już tylko cztery kościoły: Przemienienia Pańskiego, św. Kazimierza, św. Antoniego dla Polaków oraz Podwyższenia św. Krzyża dla Niemców[62].

Ksiądz Roman Gradolewski był jedną z osób, za których pośrednictwem kuria łódzka utrzymywała kontakty z nuncjaturą apostolską w Berlinie oraz ze Stolicą Apostolską. Sam pisał o tym w jednym ze swoich listów następująco: „Ks[iądz] biskup Jasiński jest wtajemniczony co do mej działalności w czasie okupacji dla dobra narodu i kościoła. Spełniałem wszystkie polecenia ks. biskupa, wszystkie sprawy bieżące referowałem prawie codziennie ks. biskupowi, nic nie czyniłem bez porozumienia się osobiście z ks. biskupem z wyjątkiem pierwszej podróży z wołaniem o pomoc do nuncjusza apostolskiego w Berlinie, którą odbyłem jako Polak w dniach od 4 do 5 stycznia 1940 r. Zezwolenie miałem od ks. prał. Bączka, a wtajemniczony był ks. kanclerz Żdżarski”[63].

Pamiętajmy, że ówczesny nuncjusz apostolski w Warszawie abp Filippo Cortesi opuścił Polskę 5 września 1939 r. za wiedzą i zgodą rządu polskiego oraz Watykanu. Nie otrzymał on już zgody na powrót do Polski i sprawowanie swojego urzędu od władz niemieckich. W związku z tym nuncjusz apostolski w Berlinie abp Cesare Orsenigo został upoważniony przez sekretarza stanu Stolicy Apostolskiej kard. Luigiego Maglionego do informowania o sytuacji na ziemiach okupowanych przez Niemców[64]. 28 października 1939 r. nuncjusz „wystąpił z prośbą do kardynała sekretarza stanu o przyznanie mu uprawnień nuncjusza apostolskiego, na zasadzie władzy delegowanej i prowizorycznej donec aliter disponatur na cały obszar Polski okupowanej przez wojska niemieckie”[65]. 1 listopada Stolica Apostolska wyraziła zgodę i przesłała mu telegraficznie tę wiadomość. Zbyt duża operatywność abp. Orseniga (między innymi w kwietniu 1941 r. próbował on nawiązać kontakt z władzami kościelnymi w Poznaniu) oraz liczba zapytań kierowanych do rządu Rzeszy za pośrednictwem Urzędu Spraw Zagranicznych zadecydowały o tym, że niemieckie władze postanowiły ukrócić tę działalność Stolicy Apostolskiej. „2 VI 1942 Hitler rozporządził, że kompetencje nuncjusza w Berlinie są ograniczone tylko do terenu »Starej Rzeszy«, tzn. Rzeszy bez zdobyczy z lat 1938–1939. 10 czerwca zakomunikował o tym W[alterowi] Hewelowi, łącznikowi Urzędu Spraw Zagranicznych w kwaterze głównej Führera. 22 czerwca rozkaz Führera został ogłoszony na konferencji w ministerstwie spraw zagranicznych, w której brali udział przedstawiciele Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Sztabu Generalnego (OKW) i innych resortów”[66]. Czesław Łuczak ustalił, że Hitler postanowił odmówić prawa Piusowi XII i nuncjaturze do mieszania się w sprawy Kraju Warty ze względu na to, że zawarty ze Stolicą Apostolską konkordat w 1933 r. nie dotyczył ziem wcielonych i jurysdykcja nuncjusza tam nie obowiązywała. Uważano, że nie obowiązywał też konkordat między Polską a Watykanem (z 1925 r.), gdyż państwo polskie przestało istnieć i wszelkie umowy międzynarodowe zawarte przez Polskę straciły już moc wiążącą[67]. Ksiądz Kazimierz Śmigiel twierdził, że mimo tego zakazu nuncjusz nadal pełnił funkcję informatora, pośrednika i wykonywał polecenia Stolicy Apostolskiej w stosunku do Kraju Warty i pozostałych ziem polskich pod okupacją niemiecką[68].

Dziś trudno odtworzyć harmonogram wizyt ks. Gradolewskiego w Berlinie u abp. Cesare Orseniga[69]. Według słów duchownego pierwszą wizytę złożył 4–5 stycznia 1940 r. Pomocy w organizowaniu tej misji udzielił mu kapelan wojskowy jezuita Klein, co sam ksiądz przedstawił następująco: „wmieszał mię w grupę wojskowych w pociągu i dał mi przepustkę. W czasie następnych wyjazdów zezwoleń już nie potrzebowałem, gdyż granica była otwarta i jako dowód wystarczała mi volkslista. Na »Gestapo« nie zgłaszałem o moich wyjazdach, za co po przyjeździe z urlopu czyniono mi [tam] wymówki”[70]. Podczas spotkania z nuncjuszem opisywał aresztowania księży, stan diecezji, postępowanie Niemców wobec władz kościelnych. Przekazał mu spis księży aresztowanych, odebranych kościołów, nazwiska zabitych księży. Spotkał się także z sekretarzem episkopatu niemieckiego bp. Heinrichem Wienkenem, który poinformował gościa, że w Kraju Warty będą mogli pracować tylko ci księża z obywatelstwem niemieckim i będą duszpasterzować wyłącznie niemieckim katolikom[71]. Ksiądz Gradolewski odwiedzał abp. Orseniga czterokrotnie[72]. O jego następnych wizytach wiedzieli biskupi Jasiński i Dymek. Drugi wyjazd do Berlina nastąpił wiosną lub na początku lata 1941 r., po majowym internowaniu biskupów Jasińskiego i Tomczaka. Ksiądz przywiózł wtedy kolejne sprawozdanie o sytuacji katolików w Kraju Warty, po czym uzyskał od abp. Orseniga zapewnienie o interwencjach w rządzie III Rzeszy oraz zainteresowanie losem biskupów płockich[73].

Trzecie spotkanie z nuncjuszem apostolskim w stolicy Niemiec odbyło się po zarządzeniu Greisera z 13 września 1941 r. i na wieść o mianowaniu księdza kanonika Josepha Paecha administratorem apostolskim dla katolików niemieckich, czyli w październiku 1941 r.[74] „Miałem zasadę ratowania każdego według danych mi możliwości przy pomocy niemieckich katolików na stanowiskach wpływowych. Pomimo wielu trudności udało mi się utrzymać na stanowisku” – pisał w swoim życiorysie ks. Gradolewski[75]. Usilnie do pozostania na miejscu namawiał go, wręcz mu to „nakazywał”, abp Orsenigo. Tłumaczył, że jego zachowanie nosi znamiona męczeństwa, gdyż jest i tak na straconej pozycji[76]. Wydaje się, że do 1941 r. polscy biskupi mieli jeszcze nadzieję, iż uda się uratować instytucję Kościoła katolickiego dla Polaków w Kraju Warty i jakoś przetrwać okupację niemiecką. Przełomowe okazały się wydarzenia z października 1941 r. i masowe aresztowania księży. W sprawozdaniu z ostatniej wizyty u abp. Orseniga ks. Roman napisał: „Zniechęcony do dalszego pobytu w Łodzi, pojechałem po raz czwarty i ostatni do Berlina z rozpaczliwym wołaniem o pomoc dla księży zamkniętych w Konstantynowie Łódzkim i Polaków pozbawionych duszpasterstwa. Powiedział mi Nuncjusz, że wszystko już uczynił, co w jego mocy było, że prowincja »Warthegau« ma być według woli Hitlera i przy wykonawcy Greiserze pierwszą prowincją wolną od kościołów, zbudowaną na światopoglądzie niemieckiego neopoganizmu. Napomniał jeszcze, że dla uniknięcia ostatecznego ciosu nie mamy tytułować ks. Biskupa Dymka biskupem ani też ks. kanonika P[a]echa – administratorem apostolskim, lecz tylko »prezesem« – w myśl żądań Greisera. Napomniał mnie osobiście (po raz czwarty), ażebym za wszelką cenę na miejscu pozostał, chociaż jestem może na straconej placówce. Wracając rozczarowany, wstąpiłem po drodze do ks. biskupa Dymka w Poznaniu. Więcej do Berlina nie jeździłem. Sprawozdania tajne o prześladowaniach Polaków i Żydów w getcie wysłałem za pośrednictwem zaufanych katolików przy nadarzającej się okazji”[77]. Ostatnie spotkanie z abp. Orsenigiem musiało się odbyć w końcu października 1941 r., gdyż ks. Gradolewski podczas tej wizyty nic nie wiedział o wywiezieniu księży do Dachau[78]. Dwa ostatnie wyjazdy nastąpiły w niewielkiej odległości czasowej od siebie, dlatego być może nie pamiętał o czwartym wyjeździe i napomknął o trzech, nie zaś czterech wyjazdach do Berlina[79]. Kontakty z nuncjaturą apostolską mogły się stać dla duchownego również przyczyną prześladowania ze strony władz niemieckich[80]. Wyjazdy do abp. Orseniga ułatwiała ks. Gradolewskiemu przyjęta volkslista, dzięki której mógł dość swobodnie i względnie bezpiecznie podróżować po Rzeszy. Dlatego Gradolewski wyjeżdżał też kilkakrotnie do Słupna, 12 km od Płocka, gdzie przebywali internowani biskupi płoccy Antoni Julian Nowowiejski i Leon Wetmański[81].

O problemie volkslisty i sytuacji w Kraju Warty historycy piszą jako o kwestii niezwykle skomplikowanej i do dziś budzącej emocje. Do każdego opisywanego przypadku trzeba podchodzić z dużą ostrożnością i próbować wyjaśniać wszystkie aspekty, jakie złożyły się na tę decyzję danej osoby. Na porządku dziennym były rozterki i wahania, a wzmagał je strach przed wysiedleniem czy troska o rodzinę. Innym niezmiernie ważnym faktem było zmuszanie ludzi do podpisywania volkslisty przez Niemców. Gdy dodamy do tego, że niektórzy żołnierze podziemia podpisywali niemiecką listę narodowościową za zgodą swoich dowódców, to w pełniejszy sposób zobrazuje stopień komplikacji przy ocenie tego zjawiska. Dostrzegając te wszystkie uwarunkowania, Jerzy Kochanowski stwierdzał, że „niezależnie jednak od przyczyn podpisania »volkslisty«, fakt ten był przyjmowany przez społeczeństwo polskie jako ewidentna zdrada”[82]. W podobny sposób sytuację w Kraju Warty opisywali Marek Budziarek i Leszek Olejnik, choć i oni zwracali uwagę na wyjątki[83].

Wprowadzenie DVL na terenie Kraju Warty jako pierwszej i jedynej do marca 1941 r. na terenach przedwojennej Polski spowodowane było chęcią oszacowania liczby Niemców na tym obszarze oraz poddania ich weryfikacji przez władze niemieckie. Co więcej, Niemcy musieli odróżnić swoich rodaków od innych nacji, co okazało się niezwykle trudne[84]. Na początku okupacji Niemcy stanowili wśród łodzian 9 proc.[85] Z upływem czasu ich liczba rosła i osiągnęła stan około 140 tys. osób, czyli 26 proc. mieszkańców miasta[86]. 28 października 1939 r. powstał urząd pod oficjalną nazwą Deutsche Volksliste. Namiestnik Greiser, który był inicjatorem DVL, podzielił Niemców na pięć grup: grupa A – aktywnych Niemców, B – pasywnych Niemców, C – osoby narodowości niemieckiej, co do których istniało domniemanie, że będą w przyszłości „pełnowartościowymi Niemcami”, D – spolonizowane osoby pochodzenia niemieckiego, które w przeszłości nie występowały aktywnie przeciwko państwu niemieckiemu, E – osoby niemieckiego pochodzenia, które się spolonizowały i wykazały wrogie nastawienie wobec Niemiec. Z obawy przed przyjęciem do społeczności niemieckiej ludzi „niepewnych” 26 października 1939 r. Greiser nadał obywatelstwo tylko grupom A i B[87]. Warunkami otrzymania odpowiedniej grupy DVL były: nieprzerwana przynależność do narodu niemieckiego przed 1 września 1939 r., aktywny udział w życiu mniejszości niemieckiej przed tą datą, posługiwanie się na co dzień językiem niemieckim, uczęszczanie dzieci w okresie międzywojennym do niemieckich szkół, wykazanie niemieckości choćby jednego z rodziców. Zaopiniowane wnioski zatwierdzała DVL w Poznaniu, od jej negatywnych decyzji nie było odwołania[88].

Volkslista straciła podstawy w formie wprowadzonej przez Greisera po ogłoszeniu na ziemiach wcielonych do Rzeszy zarządzenia z 4 marca 1941 r. „O niemieckiej liście narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wschodnich ziemiach wcielonych do Rzeszy”, wyodrębniającego cztery kategorie DVL[89]. Wpisani na trzecią i czwartą grupę DVL byli pod stałym nadzorem tajnej policji. Odsetek Polaków zaliczonych do tych grup wynosił w styczniu 1944 r. 2 proc. ogółu mieszkańców Kraju Warty[90]. Osoby wpisane na trzecią i czwartą grupę DVL nie miały pełni praw obywatelskich, lecz w ich dokumentach widniał wpis: „do odwołania”, co powodowało, że w każdej chwili można było im cofnąć odpowiednie zezwolenia. Polacy do nich przypisani stanowili osoby gorszej kategorii. Łuczak wymienił liczbę 50 tys. Polaków ubiegających się w marcu 1941 r. o wpisanie na DVL; uważał przy tym, że w większości byli to koniunkturaliści, zaprzańcy, a wyjątek stanowili członkowie polskiego ruchu oporu, którzy uczynili to na rozkaz przywódców. Autor nie podawał natomiast przykładów księży katolickich[91]. Taki sąd należy uznać za zbyt drastyczny i nieuwzględniający indywidualnych przypadków, przez co historyk wysuwał ogólne tezy, krzywdzące w stosunku do osób ubiegających się o wpis na DVL[92]. Na początku 1942 r. władze zastosowały przy pomocy Gestapo represje wobec osób pochodzenia niemieckiego, które nie przyjęły DVL. Listę osób, które to czyniły, sporządzała Sicherheitsdienst (SD, Służba Bezpieczeństwa) i przekazywała Gestapo. Za opór groziły więzienie lub obóz koncentracyjny[93].

Z problemem DVL przyszło się zmierzyć również ks. Gradolewskiemu. Musiał rozważyć przyjęcie volkslisty nie tylko ze względów osobistych, lecz także z  powodu służby Kościołowi i jego wiernym. Ksiądz Gradolewski pisał, że jako cel nadrzędny obrał pracę dla dobra Kościoła katolickiego i jego wiernych. Budziarek stwierdził, że duszpasterz podejmował w tym czasie wybory, które dla wielu były niezrozumiałe, dostrzegał dobro, zazwyczaj niewidzialne dla większości[94]. Po latach, pisząc do łódzkiego historyka, ks. Gradolewski wspominał o DVL: „opowiadam o tym, ale wiem, że w nocy nie zasnę. Będzie znów koszmarny sen”[95]. Według niego przyjęcie volkslisty wymusili na nim funkcjonariusze niemieccy z SD, szczególnie Huttenburg, oraz funkcjonariusze Gestapo z Oddziału (Wydziału) IV[96] – August Brunner, Günther Fuchs, Willi Müssner. Po raz pierwszy przyszli do niego na początku października 1939 r., by wypytać o kościół i katolików niemieckich. Ponownie odwiedzili księdza na przełomie października i listopada tegoż roku wraz z trzecim funkcjonariuszem i zażądali, by przyjął obywatelstwo niemieckie[97]. Ksiądz Gradolewski przyjął trzecią grupę DVL, tzw. 50-procentową[98] (koloru zielonego), prawdopodobnie w styczniu 1940 r., po zasięgnięcia opinii bp. Jasińskiego oraz powrocie z pierwszego wyjazdu do nuncjusza Orseniga[99]. Słowa pierwszego relacjonował następująco: „w sprawie obywatelstwa daje mi wolną rękę z zastrzeżeniem, że jeśli się zgodzę, to on zatwierdzi tę decyzję i nadal będzie mnie uważał za swojego księdza. Wyraził się wtedy biskup, że Niemcy nigdy nie uznają mnie za Niemca i przez to będę cierpiał”[100]. Ksiądz Żdżarski zaś w czasie procesu mówił, jak zapisano w stenogramie, że „bp Jasiński oburzał się na tych, którzy przyjmowali volkslistę”[101]. Trudno zatem dociec, czy w wypadku ks. Gradolewskiego, podejmującego z inspiracji zwierzchników różne zadania kościelne na styku władze III Rzeszy–Kościół, bp Jasiński rzeczywiście dopuszczał taką możliwość. Nie ma na to dowodów oprócz słów samego ks. Gradolewskiego. Z całą pewnością decyzja o pozostaniu na miejscu nie była łatwa, a do tego dochodziło przyjęcie volkslisty. Tłumaczył więc Gradolewski: „Przyjęcie obywatelstwa niemieckiego podczas wojny było koniecznością dziejową podyktowaną specjalnymi warunkami co do osoby i miejsca, mianowicie:

a) nacisk władz niemieckich z racji pochodzenia z Pomorza zachodniego

1. długoletniego prowadzenia duszpasterstwa dla katolików niemieckich;

2. zakazu przyjazdu księży niemieckich do tzw. Warthelandu;

3. oraz z racji obietnicy, że będę mógł z innymi księżmi swobodnie pracować przy par[afii] św. Krzyża dla wszystkich katolików bez różnicy narodowości, jako przy jednym kościele w Łodzi otwartym codziennie;

b) groźba zabrania mnie do obozu na Radogoszczu w razie odmowy;

c) zgoda bp. ordynariusza diecezji łódzkiej, z którym komunikowałem się prawie codziennie;

d) pogodzenie się z losem w sumieniu na powtórne przyjęcie obywatelstwa niemieckiego pod warunkiem ofiarnej pracy w duchu zasad chrześcijańskich i niezależnej pracy konspiracyjnej w ratowaniu życia i mienia narodowego”[102]. Ksiądz Gradolewski wspominał też, że nawet proboszcz parafii Podwyższenia św. Krzyża ks. Jan Bączek jeszcze przed swoim aresztowaniem wypytywał go cały czas, czy już ma te papiery[103]. Trzecia kategoria DVL pozwalała Gradolewskiemu na wykonywanie posług kapłańskich. Później (w 1941 r. po aresztowaniu w Łęczycy i odesłaniu do łódzkiego Gestapo) został wpisany do grupy drugiej, tzw. 75-procentowej (niebieski kolor karty), lecz przez Niemców miał być uznawany – tak twierdził – nadal za „zamaskowanego Polaka”[104]. Dlaczego tak się stało, nie wiadomo. Być może miało to związek z nasilającą się akcją wpisywania osób narodowości niemieckiej na DVL. Tylko raz, w czasie przesłuchania w dniu zatrzymania, 16 lutego 1945 r., na pytanie, kiedy przyjął obywatelstwo niemieckie, stwierdził, że nastąpiło to „dobrowolnie” w 1941 r.[105] W następnych listach kierowanych do sądu prowadzącego jego sprawę rehabilitacyjną ks. Roman dowodził, że Niemcy grozili mu aresztowaniem, wywiezieniem do Radogoszcza lub zlikwidowaniem w razie niepodpisania tego dokumentu[106]. Według ks. Śmigla duchownego niemieckiego, który według władz policyjnych zagrażał interesom politycznym, wydalano z okręgu lub zakazywano mu pełnienia posługi duszpasterskiej. „Do 1943 r. w ten sposób zostało ukaranych wydaleniem trzech księży, jeden otrzymał zakaz działalności duszpasterskiej. W 1944 nakaz opuszczenia okręgu Warty otrzymał jeden ksiądz”[107]. W raportach Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu na Kraj w listopadzie 1943 r. pisano, że „duchowieństwo katolickie pełniące dotąd obowiązki duszpasterskie zostało niemal bez wyjątku wpisane na listę niemiecką, jakkolwiek wszyscy ci księża są polskiej narodowości”[108]. Kazali też przyjąć nazwisko „Franz Gradel”, a gdy się nie zgodził, dodali przyimek „von” do dotychczasowego[109]. Według Gradolewskiego odpowiednie wypełnienie formularzy dla DVL było „tylko fikcją i czczą formą”[110].

Aby przedłużyć zezwolenie na pełnienie służby kościelnej, władze nakazywały mu zgłaszać się co trzy miesiące na Gestapo. Alfred Stromberg, funkcjonariusz Oddziału (Wydziału) IV tajnej policji, przesłuchiwany w maju 1949 r., stwierdził, że Gradolewski zachowywał się w Gestapo „swobodnie”[111]. W zachowanej dokumentacji namiestnika Rzeszy udało się znaleźć korespondencję między strukturami NSDAP w Kraju Warty, Urzędem Namiestnika a łódzkim Gestapo dotyczącą wizyty ks. Gradolewskiego w Grabowie (Schreibenau) w powiecie łęczyckim 4 listopada 1942 r. Wynika z niej, że korzystając ze zgody lokalnych władz w Łodzi, Łęczycy i Łasku, ks. Gradolewski opiekował się tamtejszymi katolikami niemieckimi[112]. Prowadzone w Grabowie rozmowy, m.in. z lokalnymi urzędnikami partyjnymi, dotyczące przyszłości Kościoła katolickiego i ich opinii na ten temat, wzbudziły zainteresowanie jego osobą[113]. Informacje łódzkiego Gestapo udzielone Urzędowi Namiestnika Rzeszy wskazywały, że Gradolewskiego uważano „za pewnego” („Soweit man einem Geistlichen davon Sprechen kann, ist er als zuverlaessig anzusuchen”)[114]. Według autorów dokumentu była to konsekwencja przedwojennego zachowania duchownego, który odprawiał nabożeństwa w języku niemieckim. Został zatem uznany za proniemieckiego[115].

Korzystając ze wspomnianych wcześniej możliwości przemieszczania się i zgód udzielonych przez lokalne władze, kapłan wyjeżdżał tam, gdzie brakowało księży, aby odprawiać msze czy nabożeństwa w powiatach łęczyckim, kutnowskim, włocławskim, tureckim, łaskim i wieluńskim. Podczas tych wyjazdów został trzykrotnie aresztowany przez żandarmerię niemiecką. W czasie odprawiania mszy w kościele w Mazewie, gdzie udzielił komunii wszystkim obecnym w kościele, zabrano go od ołtarza i przewieziono do Łęczycy. W trakcie wyjazdów namawiał też innych kapłanów do przyjęcia volkslisty, aby mogli prowadzić posługę duszpasterską. W ten sposób w Pabianicach udało mu się uprosić do posługi o. Jacka Hoszyckiego[116].

Dzięki wspomnianym zeznaniom Alfreda Stromberga wiadomo, że w tym czasie ks. Gradolewski był szczupłym mężczyzną, nosił okulary, charakterystyczne były jego zapadnięte policzki. Mierzył około 165 cm[117]. Jedni zarzucali mu noszenie niemieckiego znaczka rozpoznawczego, inni twierdzili, że go nie miał[118]. Nadal posługiwał w kościele Podwyższenia św. Krzyża, który wyznaczono dla Niemców, a władze kazały umieścić na nim tabliczkę z napisem „Für Polen verboten” (Polakom wstęp zakazany). Ksiądz Roman Gradolewski opowiadał o stałej inwigilacji kościoła, liczeniu Polaków, kontroli ludności uczęszczającej na nabożeństwa oraz przystępującej do komunii św. Wspominał o pokazywaniu mu przez funkcjonariuszy Gestapo zdjęć kobiet stale przyjmujących komunię św. Musiał usilnie prosić je o zaniechanie tej praktyki, gdyż narażały i jego, i cały Kościół na ogromne problemy[119]. Zaangażował się w obronę księdza kanonika Józefa Orłowskiego nie tylko odprawiającego w kaplicy pogrzebowej nabożeństwa dla Polaków, ale udzielającego też innych posług, w tym ślubów, przez co władze niemieckie zamierzały go aresztować. Ksiądz Gradolewski spotykał się z urzędnikami niemieckimi, uciekał się nawet do wręczania łapówek, aby ratować ludzi czy np. naczynia liturgiczne[120]. Według niego taką formą łapówki, a także próbą zdobycia przychylności funkcjonariuszy Gestapo były przyjęcia, jakie dwukrotnie dla nich wydał. Wierzył, że dzięki temu uda się zatuszować prowadzenie duszpasterstwa dla Polaków oraz załatwić pokrycie dachów na kościołach Najświętszej Maryi Panny i św. Anny w getcie[121]. W siedzibie łódzkiego Gestapo bywał z księżmi Feliksem Kąkolewskim, Urbańskim, Robertem Rompą, o. Kapistranem Pawłem Holtem, Janem Szychowskim, Henrykiem Rybusem i Stanisławem Wilkiem. Wszystkie sprawy, jakie tam załatwiał, miały charakter kościelny, w kilku wypadkach występował jako tłumacz pozostałych księży[122]. Podczas tych wizyt podpisywał również dokumenty dotyczące spraw kościelnych oraz, o czym sam pisał, ustnie informował o nastrojach społecznych wśród ludności polskiej i niemieckiej[123]. Sprawozdania z życia religijnego parafii składał początkowo raz w tygodniu, a od 1942 r. już tylko raz na kwartał[124]. O organizacjach podziemnych władz niemieckich nie informował, ale też – według niego samego – miał szczątkową wiedzę o ich istnieniu na terenie Łodzi. Z jednym wyjątkiem, o czym za chwilę.

Po latach wspominał: „Myli się, kto sądzi, że mogłem nie powiesić tablicy »Für Polen verboten« na drzwiach kościoła. Spowiadając w konfesjonale po polsku, narażałbym pozostałych wiernych na zamknięcie świątyni. Musiałem wybierać między służbą Bożą a nonszalancją i złudnym bohaterstwem”[125]. Tę ostatnią uwagę warto wesprzeć cytatem z książki ks. Śmigla. Historyk zauważył: „Dla kleru niemieckiego rozdział narodowy był powodem konfliktów sumienia, przykrości, zwłaszcza dla tych księży, którzy przed wojną byli proboszczami w polskich parafiach, teraz zaś władze okupacyjne żądały od nich na drzwiach kościelnych napisów: für Polen verboten, wyłączania polskich parafian spod opieki religijnej i ogłaszania z ambon, że Polakom nie wolno przychodzić do kościoła. To był właśnie powód, dla którego potępiano niemieckich księży okręgu Warty. Oni zaś byli zmuszani do takiego postępowania. Rozdział narodowy naruszał elementarne prawa człowieka, dławił życie religijne zarówno Niemców, jak i Polaków. W okolicach, gdzie narodowość polska miała kościół, niemiecka zaś nie (i odwrotnie), rozdział narodowy oznaczał katastrofę dla życia religijnego. Tę właśnie sytuację miał na uwadze administrator apostolski o. Breitinger, kiedy 1 X 1943 i 5 VIII 1944 r. prosił władze okręgu i ministra spraw wewnętrznych Rzeszy o złagodzenie obowiązujących zasad polityki narodowej. Chodziło głównie o zezwolenie na udział w nabożeństwach, szafarstwo sakramentów, zwłaszcza ludziom w niebezpieczeństwie śmierci. Mimo że istniało zarządzenie Reichsfuehrera SS i szefa policji (z 10 IX 1943) zezwalające na udzielanie chrztów i ślubów przez kapłanów obu narodowości, władze okręgu były nieustępliwe”[126].

Niewątpliwie opisane tutaj relacje między ks. Gradolewskim a łódzkim Gestapo wskazują na pewien rodzaj współpracy z policją polityczną III Rzeszy. Problemem jest jej dookreślenie i zakwalifikowanie. Według Czesława Madajczyka w Polsce „pozytywny stosunek do wroga czy postawy serwilistyczne traktowane były po prostu jako zdrada ojczyzny lub pohańbienie”[127]. Wśród dziesięciu form zachowań wymienianych przez tego autora trudno dopasować tę odpowiadającą postawie ks. Gradolewskiego[128]. Były to: „zdrada dobrowolna i świadoma o charakterze politycznym; zdrada wymuszona przemocą czy zastraszeniem; dobrowolna lub wymuszona kolaboracja; fraternizacja; lojalność szkodliwa dla interesów kraju okupowanego; bierność połączona z dopasowaniem się lub wynikła z niedopasowania się do wojennej rzeczywistości; bierny opór, określany też jako walka cywilna lub cywilne nieposłuszeństwo m.in. w formie tajnej prasy czy tajnego nauczania; udział w konspiracji czy udział w walce zbrojnej oraz ucieczka za granicę. W tym zestawie postaw te kwalifikowane jako kolaboracja i zdrada pojawiają się bądź jako oferta złożona okupantowi, bądź jako pozyskanie przez niego współpracy drogą korzyści materialnych lub innych, jak też jako wymuszenie drogą tortur czy szantażu. Inicjatywy współpracy wychodziły więc tak od zwycięzcy, jak również od pokonanych; rzadkością była natomiast ich zbieżność”[129]. Warto zauważyć, że początkowo termin „kolaboracja” był w historiografii zastrzeżony dla postaw Francuzów, którzy chcieli pracować nad odrodzeniem Francji we współpracy z Niemcami[130]. Później objęto nim współpracę z okupantem niemieckim, a z czasem również każdą formę współpracy podbitej ludności z władzami okupacyjnymi[131]. Problemem była jego pojemność, która nie pozwalała na różnicowanie postaw oraz wyjaśnianie przyczyn i okoliczności podejmowania działań we współpracy z okupantem, a przecież motywacje i sytuacja każdej osoby były inne[132]. Jak już wspominano, współpracę służącą ochronie własnej ludności czy podtrzymaniu instytucji państwowych można nazywać – jak proponuje Jacek Andrzej Młynarczyk – kooperacją[133]. W przekonaniu Piotra Majewskiego „społeczeństwa żyjące przez czas dłuższy w sytuacji ekstremalnej nie są w stanie zachowywać en bloc konsekwentnie negatywnej postawy wobec okupanta” i wtedy dochodzi do kreowania postaw biegunowych czy też ich polaryzowania[134]. W czasie wojny Polskie Państwo Podziemne stworzyło katalog postaw Polaków, który miał na celu zachowanie granic prawnych i etycznych, których Polakowi przekraczać nie wolno. Temu służyły Kodeks Polaka z 1940 r. i Kodeks moralności obywatelskiej z 1941 r., w których jednak nie padały słowa „kolaboracja” i „kolaborant”, lecz „zdrada państwa i narodu”. Za każdym razem, gdy rozpatruje się kwestię współpracy z władzami niemieckimi, konieczne jest rozróżnianie postaw zależnie również od terytorium administrowanego przez Niemcy. Na ziemiach bezpośrednio wcielonych do Rzeszy obowiązywało inne prawodawstwo w stosunku do podbitej ludności niż na terenie Generalnego Gubernatorstwa, co warunkowało postępowanie Niemców. Nie może więc dziwić odmienne zachowanie mieszkańców Kraju Warty. Należy też pamiętać o upływie czasu od rozpoczęcia wojny, gdyż rzutowało to na postawy ludzi, którzy często przestawali wierzyć w jej rychłe zakończenie[135].

W sierpniu 1942 r. ks. Gradolewski wyjechał na urlop do Tyrolu. Gościł go ks. Franciszek Józef Weiss (Weiz, Waitz) mieszkający w Berwangu koło Buechelbach, należącym do parafii Reute. Pojechał tam za namową o. Hilariusa Breitingera, który polecił mu napisać do ks. Weissa, na co ten ostatni natychmiast zaprosił go do siebie.

W sierpniu 1943 r. nastąpiło zdarzenie, które rzuca dodatkowe światło na postępowanie ks. Gradolewskiego w tym czasie – miał wówczas udzielić pomocy Adeli Zawadzkiej. W latach 1939–1941 z polecenia Wydziału Wojskowego PPS-Lewicy pełniła ona funkcję propagandową i organizacyjną jako łączniczka między Komendą Główną w Warszawie a Łodzią pod dowództwem płk. Wacława Jurczaka „Ciumy” oraz mjr. Walickiego „Wężyka”. Używała pseudonimu „Aza”. Zawadzka była członkinią Pomocy Rodzinom Żydowskim w łódzkim getcie. W 1943 r. nadal należała do PPS-Lewicy i działała w konspiracji. Podczas procesu Zawadzka opowiadała o pomocy, jakiej udzielił jej ks. Gradolewski, gdy, śledzona przez Gestapo, musiała szybko pozbyć się tajnych dokumentów. „Gdy przechodziłam koło bramy niedaleko kościoła św. Krzyża, stojący tam młody Kusk szepnął, bym »zmieniła trasę«, czułam już wtedy, że jestem śledzona przez gestapowców. Chcąc skrócić sobie drogę, wpadłam do sieni plebanii. Natknęłam się tam na ks. Gradolewskiego. Ten wepchnął mnie od razu do pokoju, skoro tylko mu powiedziałam, że goni mnie Gestapo. Wyjaśniłam mu, że Gestapo prześladuje mnie, ponieważ nigdzie nie pracuję. Prosiłam, żeby Gradolewski wyjrzał, czy gestapowców nie widać koło plebanii. Kiedy wyszedł, schowałam kompromitujące mnie dokumenty pod nogę stojącej w pokoju kanapy. Po powrocie do pokoju Gradolewski powiedział, że dwóch gestapowców pokręciło się po kościele i wyszło, a jeden z nich poszedł dalej od razu. Opinia o Gradolewskim w naszej organizacji podziemnej była dobra. Wiedzieliśmy o tym, że chodzi on do Gestapo, ale sądziliśmy, że jest łącznikiem między kościołem, ściślej Kurią, i Gestapo. [...] Koperta była formatu normalnego, miałam odnieść ją na ulicę Narutowicza 26, obecnie 49. Nie byłam upoważniona do zdradzania komuś tajemnicy niesionych papierów. [...] Kopertę, którą schowałam pod nogę kanapy, złożyłam przed tym na osiem części. [...] Gdy wychodziłam z plebanii, Gradolewski mnie wyprowadził, szedł naprzód i sprawdzał, czy nie ma w pobliżu nikogo podejrzanego. [...] Niejednokrotnie zbieraliśmy się w kościele św. Krzyża; nie wiem, czy wiedział o tym Gradolewski. [...] W kościele św. Krzyża siadaliśmy w ławkach, rozdawaliśmy biuletyny, odbywaliśmy tajne narady. Nasza [piąt]ka była to organizacja wojskowa. Była to jednostka liniowa, wywiadowcza. [...] Raz dałam Gradolewskiemu na przechowanie dokumenty, był to spis cyfrowy, szyfrowany, przypominam sobie, że dałam go w tym samym dniu, gdy mnie Gradolewski schował na plebanii. [...] Koperta była normalnego formatu, koloru niebieskiego. Była zwinięta na połowę, wyjęłam ją z kieszeni. Powiedziałam, że w niej są ważne dokumenty. Koperta była dość gruba. W organizacji naszej wiedzą o tym, że oddałam Gradolewskiemu na przechowanie dokumenty. Później jeszcze dałam Gradolewskiemu do przechowania dużą kopertę zawierającą różne dowody, które później zabrałam. Po powstaniu dałam mu jeszcze do przechowania tajne dokumenty. Wtedy pakiet ten pozostawał u Gradolewskiego przez parę dni. Dawałam do przechowania dokumenty Gradolewskiemu, bo wiedziałam, że jest volksdeutschem, a u nich nie robiono rewizji”. Według niej „Gradolewski nie był konfidentem Gestapo, wiedziała o tym cała nasza organizacja. [...] Na zebraniach partyjnych mówiono, że Gradolewski musi być w duszy Polakiem. Co do Gradolewskiego wywiadu nie przeprowadzaliśmy; wiedzieliśmy tylko, że z polecenia Kurii jest w łączności z Gestapo. [...] Opinia o Gradolewskim była w naszej partii sprawdzona”[136]. Zawadzka mówiła o kilkakrotnych przysługach wyświadczonych jej przez ks. Gradolewskiego oraz dowodach pomocy, jakiej doświadczali Żydzi i Polacy od tego duchownego. Późniejsze losy ks. Gradolewskiego trudno odtworzyć. Czas wypełniały mu z pewnością codzienne posługi, brakuje natomiast informacji o kolejnych akcjach związanych z kontaktami między duchowieństwem czy osobami cywilnymi a Gestapo lub innymi urzędami niemieckimi. Sam Gradolewski też o tym okresie w ogóle nie wspomina.

Gdy chce się podsumować działalność ks. Gradolewskiego w latach 1939–1945 w Łodzi, najlepszym określeniem formy jego współpracy z władzami Kraju Warty wydaje się kooperacja. W przytoczonej we wstępie definicji Młynarczyka dokonałbym tylko zamiany słowa „państwa” na „Kościoła”. Wtedy brzmiałaby ona tak: kooperacja to współpraca z władzą okupacyjną w celu podtrzymania instytucji Kościoła na okupowanych terenach oraz ochrony ludności/katolików przed skutkami wojny tak dalece, jak to tylko możliwe.

W momencie wkroczenia do miasta wojsk sowieckich 19 stycznia 1945 r. duchowny przebywał w swojej parafii. Wraz z nim pozostali księża Józef Orłowski, Donat Łoposzko i Jan Szychowski. W całym mieście duszpasterzowało wtedy tylko siedmiu księży.

Ojciec Jacek Hoszycki

Ojciec Jacek Hoszycki został w początkach wojny ewakuowany do Ksawerowa, gdzie przebywał już o. Holte. Pozostał tam do listopada 1939 r. W tym czasie zgłosiły się do niego siostry ze Zgromadzenia Bożej Miłości z Pabianic z prośbą o opiekę duszpasterską, na co wyraził zgodę[137]. W klasztorze mieszkał do 1942 r. W tym czasie pisał do przyjaciela, o. Chryzostoma Kurka, pełen nadziei: „skończy się wojna, wrócimy do swej prowincji, znowu będziemy razem pracować”[138]. Pod koniec 1942 r. został namówiony przez ks. Romana Gradolewskiego do objęcia parafii pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście w Pabianicach, aby w ten sposób pomóc niemieckim katolikom. Wahał się siedem tygodni; sam tak to przedstawiał: „nie mogłem zdecydować się na postawione [...] warunki, a mianowicie że polecono mi udzielać posług religijnych wyłącznie obywatelom narodowości niemieckiej”[139]. Urząd jednak objął z polecenia (za zgodą) administratora apostolskiego w Poznaniu dla katolików niemieckich o. Hilariusa Breitingera. Podpisanie volkslisty (luty 1943 r.) było konieczne, aby rozpocząć pracę duszpasterską. W tym celu musiał się stawić u odpowiedniego urzędnika niemieckiego w siedzibie Gestapo w Łodzi przy ul. Anstadta 7.

W czasie kierowania parafią w Pabianicach o. Jacek udzielał posług religijnych również Polakom (tajne śluby, spowiedź i komunia)[140]. Marek Budziarek pisał o jego posługach religijnych udzielanych w mieszkaniu prywatnym w Radogoszczu[141]. W 1943 r. kapłan zamieszkał u Piotra Zagórowskiego (przy ul. Konstantynowskiej 7); obaj zostali aresztowani przez Gestapo w nocy z 18 na 19 maja 1944 r. pod zarzutem słuchania audycji radiowych, utrzymywania kontaktów z Polakami i udzielania im ślubów[142]. Aresztowania dokonało pięciu funkcjonariuszy tajnej policji, którzy około godz. 22.00 weszli do domu Zagórowskiego. Po przyjściu o. Jacka około 2 w nocy odbyło się jego przesłuchanie, a następnie przewieziono ich razem do łódzkiego więzienia przy ul. Sterlinga[143]. Z powodu słuchania audycji radiowych aresztowano również m.in rodzinę Hillebrandtów, rodzinę Wendlerów, Mariana Kamińskiego i kilka innych osób (razem około 20). W imieniu o. Hoszyckiego próbował interweniować w łódzkim Gestapo ks. Gradolewski, ale to nie funkcjonariusze Oddziału (Wydziału) IV 4a prowadzili postępowanie. Twierdzili jednak, że sprawa jest bardzo poważna[144]. Dochodzeniem zajmował się Oddział (Wydział) IV 1a w Łodzi. W czasie śledztwa o. Hoszycki został kilkakrotnie dotkliwie pobity[145].

W odniesieniu do tej sprawy, a szczególnie przebiegu rozprawy przed Sądem Specjalnym (Sondergericht)[146] w Kaliszu w październiku 1944 r., pojawiło się wiele oskarżeń pod adresem o. Hoszyckiego. W 1949 r. Józef Hillebrandt twierdził, że okazany mu w 1944 r. przez Gestapo o. Jacek zadenuncjował go jako osobę słuchającą radia w czasie komunii św. u rodziny Jana Kellera 14 maja 1944 r.[147] O kłopotach innego aresztowanego, Mariana Kamińskiego, organisty w parafii NMP w Pabianicach, wynikłych z zeznań złożonych przez o. Jacka przed sądem w Kaliszu, mówił Piotr Zagórowski[148]. Matka Kamińskiego Petronela Sztandarowa w czasie przesłuchania w marcu 1949 r. twierdziła, że syn jednoznacznie obarczał duchownego winą za swoje cierpienia (był bity przez Gestapo), oraz uważała, że o. Jacek ponosi odpowiedzialność za śmierć jej syna w obozie w Radogoszczu[149].

Spróbujmy odtworzyć przebieg wydarzeń. Ojciec Jacek Hoszycki został przywieziony do Kalisza jako świadek na rozprawę Emila, Anny i Henryka Wendlerów 27 października 1944 r. Według Haliny Knopp, obecnej wtedy na sali sądowej, wyglądał bardzo dobrze, był umyty, ogolony, dobrze odżywiony, siedział na sali wśród publiczności i miał swobodę poruszania się[150]. To odróżniało go od jej narzeczonego, także świadka na tej rozprawie, który wyglądał źle, był skuty kajdankami i nosił ślady pobicia[151]. Stwierdziła, że na rozprawie o. Jacek obciążył swoimi zeznaniami jej narzeczonego, który wcześniej nie przyznawał się do słuchania radia oraz przekazywania zasłyszanych wiadomości. Jego wypowiedzi miały wpłynąć na wysokość wyroków orzeczonych przez sąd dla rodziny Wendlerów. Zdaniem Haliny Knopp o. Hoszycki zachowywał się w sądzie z dużą pewnością siebie i mówił wszystko, co sąd chciał usłyszeć[152]. Tę wersję potwierdziła oskarżona w tym procesie Anna Wendler[153]. 27 października 1944 r. Annę Wendler skazano na karę śmierci, a jej syna na pięć lat więzienia. Emil Wendler opuścił areszt przed rozprawą. W wyniku apelacji adwokata Eugeniusza Delnica (Eugena Delnitza) wyrok zamieniono na pięć lat więzienia dla Anny Wendler, a Henryk otrzymał dwa lata. Z relacji o. Hoszyckiego wynika, że powiedział on o słuchaniu radia, ponieważ nie wiedział, co zeznawali Wendlerowie[154]. Anna Wendler na rozprawie we wrześniu 1949 r. dodała jedną ważną uwagę, mianowicie, że o. Jacek przekazywał Marianowi Kamińskiemu wiadomości usłyszane w radio, ale były to informacje powszechnie dostępne następnego dnia[155].

Według Józefa Hillebrandta Hoszycki i Zagórowski uciekli z transportu w czasie ewakuacji więzienia na Sterlinga do Kalisza i wrócili do Pabianic w styczniu 1945 r.[156]

3

Pierwsze lata po wojnie

Sytuacja Kościoła katolickiego w Polsce po zakończeniu wojny (do 1956 roku)

Mimo zakończenia wojny Kościół w Polsce czekały kolejne trudne lata. Gdy kard. August Hlond przybył do Poznania 20 sierpnia 1945 r., był tam witany owacyjnie, gdyż wiązano z jego powrotem wielkie nadzieje. Zmiana granic na skutek decyzji politycznych państw alianckich spowodowała, że diecezje niemieckie oraz polskie znalazły się po różnych stronach. Ten stan prawny należało na początku uporządkować, tym bardziej że nadal żyli dotychczasowi ich rządcy, wykonujący jurysdykcyjne i kanoniczne prawo kierowania podległymi sobie terytoriami diecezji. Prymas Hlond w obliczu trudnej sytuacji formalno-prawnej postanowił ją uregulować, tworząc strukturę tymczasową na ziemiach zachodnich i północnych. Wykorzystał do tego specjalne pełnomocnictwa udzielone mu przez Piusa XII. 8 lipca zostały one zreferowane przez prałata Domenica Tardiniego, a dwa dni później, w przeddzień jego wyjazdu do Polski, mu je przekazano[1]. 15 sierpnia 1945 r. prymas mianował administratorów apostolskich w diecezjach na ziemiach zachodnich i północnych, równocześnie prosząc dotychczasowych rządców o podporządkowanie się tym decyzjom[2]. Działania te, mające również na celu prowadzenie aktywnej polityki kościelnej w stosunku do społeczeństwa polskiego w nowej rzeczywistości politycznej, spotkały się z nieprzychylną reakcją władz świeckich. Minister administracji publicznej Władysław Kiernik poinformował w imieniu rządu, że nie uznaje on tych nominacji, a 12 września 1945 r. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej zerwał konkordat ze Stolicą Apostolską, podając jako powód politykę papieską w czasie wojny. Winą obarczono Watykan, gdyż w czasie wojny administratorem diecezji chełmińskiej mianowano Niemca, biskupa gdańskiego Carla Marię Spletta, w Poznaniu zaś o. Hilariusa Breitingera administratorem dla Niemców katolików[3]. De facto władze były urażone pomijaniem ich przez prymasa Hlonda, utrzymywaniem przez Stolicę Apostolską kontaktów z Kazimierzem Papéem i oskarżały Watykan o proniemieckie nastawienie podczas wojny[4].

Władze komunistyczne od początku widziały w Kościele wroga i jednego z głównych antagonistów w walce o umysły społeczeństwa polskiego. Choć otwarte starcie między władzą komunistyczną a Kościołem w Polsce było nieuniknione, to komuniści zdawali sobie sprawę z jego siły, dlatego początkowo zdecydowali się (w porozumieniu z Kremlem) na prowadzenie mniej lub bardziej liberalnej polityki, zmierzającej do wytworzenia w społeczeństwie przekonania o ich dobrej woli oraz szacunku dla Polaków katolików i ich potrzeb religijnych. Zastosowano taktykę mijania się państwa i Kościoła oraz salami (czyli powolnego, acz systematycznego ograniczania wpływów Kościoła katolickiego, przy jednoczesnej likwidacji jego podstaw materialnych)[5]. Tym należy tłumaczyć wyłączenie gruntów kościelnych spod reformy rolnej, okazywaną przez władze świeckie pomoc materialną duchowieństwu, udział dygnitarzy partyjnych w uroczystościach kościelnych, tolerowanie dużej liczby świąt kościelnych, co nie przeszkadzało w równoczesnym prowadzeniu działań bezpośrednio wymierzonych w Kościół. Do takowych należało m.in. wzmiankowane wcześniej zerwanie 12 września 1945 r. konkordatu ratyfikowanego 10 lutego 1925 r., a ponadto nowa ustawa o aktach stanu cywilnego i małżeństwie z 25 września 1945 r. (wprowadzająca zasadę, że tylko ślub zawarty przed urzędnikiem państwowym ma cechy aktu cywilnoprawnego) oraz rozmaite działania o charakterze represyjnym podejmowane przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. W ciągu kolejnych lat, szczególnie zaś od jesieni 1947 r., postępowała laicyzja życia społecznego w Polsce, a miejscem otwartego konfliktu stały się np. szkoły, skąd z różnym nasileniem, lecz planowo, rugowano lekcje religii. Powtarzały się również ataki na katolickie stowarzyszenia, w tym młodzieżowe, a nawet kółka różańcowe i ministrantów. Do czasu wyborów do Sejmu Ustawodawczego ze stycznia 1947 r. PPR de facto obawiała się zdecydowanie i bardziej otwarcie zaatakować Kościół katolicki. Za pośrednictwem gazet i przy użyciu innych zabiegów propagandowych głównie dyskredytowano hierarchów (np. w kwestii pogromu kieleckiego), coraz częściej zarzucając im, że są przeciwnikami nowego ładu, demokratyzacji życia społecznego, a także nowych granic. Rosła też coraz gwałtowniej liczba księży aresztowanych przez aparat bezpieczeństwa za współpracę z tzw. reakcyjnym podziemiem, a aktywiści partyjni dopuszczali się mordów na księżach (zamordowano m.in. ks. Stanisława Zawiślaka w Jordanowie Śląskim)[6].

Kościół starał się nie doprowadzić do eskalacji konfliktu, gwałtownego wzrostu napięcia, aby uniknąć dostarczania władzom pretekstu do kolejnych uderzeń w hierarchię, co mogłoby spowodować niepokoje społeczne. Część duchownych uważała, że należy przeciwstawiać się aktom terroru, i publicznie z ambon nawoływała do odrzucenia nowych władz polskich. Zarazem jednak byli wśród duchowieństwa i tacy, którzy starali się iść rządzącym na rękę.

Działania wymierzone w Kościół katolicki MBP prowadziło we współpracy z NKWD i innymi jednostkami specjalnymi ZSRR działającymi na terenie państwa polskiego oraz wojskiem i Korpusem Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Choć struktura organizacyjna MBP podlegała w latach 1945––1956 zmianom, to ciężar walki z katolicyzmem ponosił Departament V (do 1953 r., później stworzono specjalny Departament XI MBP, następnie Departament VI KdsBP) kierowany przez płk Julię Brystygier (ps. „Luna”). W jego strukturze za zwalczanie Kościoła katolickiego odpowiedzialny był Wydział V wraz z odpowiednimi komórkami w terenie (sekcje V)[7]. Akcje przeciw księżom prowadziła również Informacja Wojskowa (kontrwywiad wojskowy). W 1945 r. Główny Zarząd Informacji Wojskowej nakazywał podjęcie szerokich działań zmierzających do rozpracowania duchowieństwa jako „wrogich i reakcyjnych środowisk, za którymi mogą się kryć służby wywiadowcze państw zachodnich”[8].

Nasilające się ataki na duchowieństwo katolickie nastąpiły przed referendum z 30 czerwca 1946 r., a szczególnie w okresie kampanii wyborczej przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego (19 stycznia 1947 r.). Wtedy też zaczęły zapadać wyroki śmierci oraz kary wieloletniego więzienia, na które skazywały księży wojskowe sądy rejonowe (zajmujące się w tamtym okresie karaniem przestępstw o charakterze politycznym). Przykładowo WSR we Wrocławiu 11 października 1946 r. przystąpił do procesu ks. Bernarda Pyclika, z kolei w Warszawie w grudniu 1946 r. na karę śmierci skazano księdza prefekta Bolesława Stefańskiego[9]. Aresztowano księży: Stanisława Kluza, Rudolfa Marszałka, Bolesława Grudzieńskiego, Leona Pawlinę, Zygmunta Jarkiewicza i Mieczysława Krzemińskiego[10].

W 1947 r. aresztowano i postawiono przed wojskowymi sądami rejonowymi m.in. ks. dr. Jana Stępnia (skazanego 29 listopada 1947 r. przez WSR w Warszawie na karę śmierci), ks. Zbigniewa Jarkiewicza (10 maja 1947 r. – kara śmierci), ks. Jana Zawrzyckiego, o. Franciszka Jakimiaka, ks. Kazimierza Popiołka, ks. Ewarysta Gałązkę, ks. Leona Pawlinę i wielu innych kapłanów[11]. Akcje aparatu bezpieczeństwa, napastliwe wypowiedzi dygnitarzy partyjnych oraz działania prewencyjne podejmowane np. przez Główny Urząd Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk spowodowały, że Kościół postanowił się bronić w granicach prawa. 28 września 1947 r. w kościołach odczytano list pasterski do wiernych, w którym podniesiono wszystkie problemy w działalności Kościoła w ostatnim okresie, ze szczególnym uwzględnieniem ataków, w tym fizycznych, na duchownych i katolików świeckich. List ten wywołał wręcz histeryczną reakcję Biura Politycznego KC PPR – nakazało ono zdecydowane przeciwdziałanie jego odczytywaniu z ambon. Do walki z Kościołem gotowe było już MBP łącznie z jego terenowymi agendami. Na odprawie kierownictwa ministerstwa z szefami wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa publicznego w Warszawie 13–15 października 1947 r. płk Julia Brystygier wygłosiła referat pod znamiennym tytułem „Ofensywa kleru i nasze zadania”. To kilkustronicowe opracowanie stanowiło zarys kierunków działań aparatu bezpieczeństwa w stosunku do duchowieństwa na następnych kilka lat. Pułkownik Brystygier stwierdziła: „Zwalczanie wrogiej działalności kleru jest niewątpliwie jednym z najtrudniejszych zadań, jakie stoją przed nami. Nie tylko dlatego, że kler to rozgałęziona sieć organizacyjna, mająca z jednej strony powiązanie z międzynarodową reakcją, z drugiej strony związana i stanowiąca trzon kierowniczy reakcji w kraju, operująca zespołem doświadczonych, wypróbowanych ludzi. Nie tylko dlatego, że kler jest to instytucja dysponująca wielkimi zasobami materialnymi (ziemia, przedsiębiorstwa, olbrzymie dotacje zagraniczne, instytucje i organizacje charytatywne), które wykorzystuje dla rozszerzenia swoich wpływów. Trudność zwalczania wrogiej działalności kleru leży w pierwszym rzędzie w tym, że Kościół może prowokacyjnie wykorzystać każdy krok skierowany przeciw niemu, przedstawiając go jako walkę z religią, i w ten sposób mobilizować wierzące masy przeciw rządowi i państwu”[12].

Na spotkaniu podniesiono także sprawę działalności księży pozytywnie ustosunkowanych do ustroju, co według wicedyrektora Departamentu V MBP płk. Henryka Chmielewskiego miało się przyczynić do dużej polaryzacji postaw wśród duchowieństwa, a co za tym idzie, ułatwić prowadzenie z nim walki przez bezpiekę. Wizję tę urzeczywistniono w 1949 r., tworząc Komisję Księży przy ZBOWiD[13].

Unicestwienie legalnej opozycji w drugiej połowie 1947 r., bezpardonowa eksterminacja członków podziemia niepodległościowego, rozprawa z Polską Partią Socjalistyczną oraz walka w łonie Polskiej Partii Robotniczej o władzę między Władysławem Gomułką i Bolesławem Bierutem to kolejne etapy stalinizacji kraju. W rezultacie tej ostatniej „Wiesław” został oskarżony o tzw. odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne i odsunięty od władzy we wrześniu 1948 r. W tym samym czasie w więzieniach przebywało już ponad 400 duchownych. Na sytuację Kościoła wpływ miała śmierć kard. Hlonda oraz wybór młodego, zaledwie 47-letniego, kard. Stefana Wyszyńskiego na prymasa w listopadzie 1948 r. Decyzja o jego powołaniu na ten urząd wywołała pewne zaskoczenie wśród duchowieństwa polskiego, co komuniści starali się za wszelką cenę wykorzystać do rozbicia jedności Kościoła. Mobilizowano funkcjonariuszy, by werbowali agenturę w gronie kurialistów, osób będących blisko księdza prymasa oraz poszczególnych biskupów[14]. Warto wspomnieć, że represje dotykały nie tylko najwyższych hierarchów, proboszczów i wikariuszy, lecz także członków Caritasu, Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży, sodalicji mariańskich oraz innych stowarzyszeń kościelnych. Nasilono bezwzględną walkę z lekcjami religii w szkołach, co skutkowało zarządzeniami o dobrowolności uczestnictwa w nich, odsuwaniem katechetów od prowadzenia zajęć pod zarzutami nawoływania do obalenia władzy ludowej czy sprowadzania młodzieży „na złą drogę”, przeniesieniem religii na ostatnie godziny lekcyjne, zakazami wieszania krzyży w salach lekcyjnych, coraz częstszym organizowaniem w niedziele imprez o charakterze propagandowym, które miały za zadanie odciągnąć ludność od udziału w mszach świętych. Przystąpiono także do likwidacji świąt kościelnych oraz prasy katolickiej, np. „Tygodnika Warszawskiego” redagowanego przez ks. Zygmunta Kaczyńskiego, skazanego na wieloletnie więzienie i prawdopodobnie zamordowanego przez aparat bezpieczeństwa w więzieniu w maju 1953 r. Podkreślano zaangażowanie księży w działalność „zbrojnych band”, tj. ugrupowań niepodległościowych, a w czasie procesów członków tych grup szczególnie piętnowano należących do nich duchownych. Jednocześnie przebywający w Polsce dygnitarze sowieccy i dziennikarze akcentowali bierność władz polskich w walce z Kościołem katolickim, tymi „agentami Watykanu i światowej reakcji, którzy korzystali z najszerszych możliwości reakcyjnego oddziaływania na masy”[15].

W sprawozdaniu Departamentu V MBP z połowy 1949 r. pisano: „Jasnym jest, że w dzisiejszej sytuacji, kiedy Partia przeszła do ofensywy w stosunku do kleru, kiedy zaznaczają się rysy i pęknięcia w obozie katolickim, łatwiej nam pracować niż dawniej. Lecz nasza praca i nasz wysiłek jest również jednym z elementów zmiany sytuacji na korzyść Państwa Ludowego. W miesiącu sierpniu zwerbowano 182 księży [...]. Oznacza to, że przełamano dotychczasową nieśmiałość w podejściu do księży. Dotychczasowa sieć agencyjno-informacyjna wśród kleru składała się z kleru dołowego, wśród którego przeważał typ wiejskiego proboszcza. W ostatnim czasie zwerbowano szereg wysokich dygnitarzy kościelnych”[16]. Za wzór stawiano WUBP w Wrocławiu, Gdańsku i Katowicach. Postulowano zarazem śmiałą kontynuację werbunku wśród wyższego kleru przez sięganie do najbardziej wpływowych osób i dostojników kościelnych, a także skoncentrowanie się na wszechstronnym i głębokim rozpracowaniu kurii biskupich[17]. 14 marca 1949 r. rząd wydał oświadczenie ministra administracji publicznej Władysława Wolskiego w sprawie „antypaństwowej postawy hierarchii kościelnej i uregulowania stosunków między Państwem i Kościołem”. Szczególnie ostro zaatakowano biskupów Stanisława Adamskiego i Czesława Kaczmarka[18]. Równocześnie wszczęto wielką kampanię antykościelną z wiecami, zbieraniem podpisów i innymi seansami nienawiści. Zintensyfikowano prace w kierunku powołania ruchu tzw. księży patriotów zgodnie z dyrektywami Stalina oraz administracyjnego nacisku na Kościół katolicki. Wytyczne gen. Aleksandra Zawadzkiego z narady redaktorów prasy partyjnej i czytelnikowskiej w Wydziale Prasy i Wydawnictw KC PZPR 21 marca 1949 r. wskazywały na kierunek oddziaływania propagandowego na społeczeństwo: „Trzeba [...] rozwinąć na dłuższą metę [...] akcję przeciwko zakorzenionym w umysłach ludzi wierzących [...] przekonaniu, że kler ma prawo wtrącania się do wszystkich spraw człowieka czy obywatela [...], trzeba wystąpić przeciwko sojuszowi Watykanu i kleru z reakcją międzynarodową i rodzinną, przeciwko gloryfikowaniu Watykanu [...], trzeba demaskować ten [...] kosmopolityzm i antypatriotyzm kleru. Trzeba żądać od kleru patriotycznej postawy [...], demaskować tych przedstawicieli kleru, którzy wyraźnie współpracowali z okupantem niemieckim lub zajmowali ultralojalną postawę, kiedy naród krwawił”[19]. 25 marca tegoż roku Jakub Berman, nadzorujący z ramienia Biura Politycznego KC PZPR aparat bezpieczeństwa, w rozmowie z ambasadorem ZSRR Wiktorem Lebiediewem, oznajmił: „Najważniejsze, co osiągnęliśmy, to iż przeszliśmy do natarcia. [...] Obecnie będziemy aktywnie kontynuować tę linię, kontynuując zebrania do pierwszych dni kwietnia, a następnie przystąpimy do innych działań (o charakterze administracyjnym, finansowym i innym) ograniczających ponad miarę rozzuchwalonych ludzi Kościoła. Chcemy doprowadzić do rozwarstwienia wśród duchowieństwa i wśród wierzących [...]. Jednocześnie przygotuje się rozszerzenie pracy propagandowej: będą publikowane materiały o współpracy przedstawicieli kościoła z okupantem niemieckim [podkreślenie moje – S.L.]”[20].

Prasa skrupulatnie wypełniała swoje zadania, relacjonując kolejne procesy księży katolickich i atakując Kościół[21]. Sekwencja wydarzeń rozgrywających się tuż przed procesem obu wymienionych biskupów nie pozostawiała złudzeń co do jego przebiegu. Dekret Świętego Oficjum o ekskomunice wszystkich katolików chcących wstąpić do partii komunistycznej (1 lipca 1949 r.) oraz „cud lubelski” (3 lipca 1949 r.) rozpętały histeryczną burzę w prasie i atmosferę zagrożenia państwa przez Kościół katolicki[22]. W lipcu 1949 r. ambasador ZSRR w Warszawie Lebiediew raportował: „W dziedzinie walki z Kościołem katolickim nasi polscy przyjaciele znajdują się dopiero na samym początku realizacji tego swego zadania. Rozumieją oni jednak, że zadanie to wysuwa się obecnie na pierwszy plan”[23].

Laicyzację kraju wprowadzał dekret o wolności sumienia i wyznania z 5 sierpnia 1949 r.; dał on aparatowi bezpieczeństwa kolejne narzędzie do walki z Kościołem katolickim. 1 września odbył się w Warszawie zjazd prokomunistycznych organizacji kombatanckich. Brało w nim udział także 45 księży, którzy utworzyli sekcję księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, co zostało propagandowo wykorzystane przez władzę[24]. Działania antykościelne z 1949 r. miały swój finał w styczniu następnego roku, kiedy to władze zajęły kościelną organizację Caritas, przygotowując jednocześnie opinię publiczną do tego zaboru, szkalując księży i biskupów. Kolejne ataki na Kościół nastąpiły w lutym i marcu 1950 r. (był to m.in. zabór nieruchomości w ramach tzw. ustawy o dobrach martwej ręki). Wszystkie te działania miały drugie dno w postaci równoległych rozmów episkopatu Polski z rządem w ramach Komisji Mieszanej (od sierpnia 1949 r.). Ich finałem miało być podpisanie – pod przymusem czy też szantażem o zastosowaniu dalszych represji – „porozumienia” zgodnego w treści z zamierzeniami władz (czyli lojalnego wobec nich), który to akt ostatecznie nastąpił 14 kwietnia 1950 r. Zatrzymał on, co prawda tylko na chwilę, maszynę represyjną, ale dał episkopatowi do ręki dokument i możliwość odwoływania się do jego zapisu.

Proces ks. Gradolewskiego i o. Hoszyckiego doskonale wpisywał się w tę antykościelną kampanię, a szerzej w ówczesną politykę wyznaniową władz komunistycznych.

Ksiądz Roman Gradolewski

„Obecnie nadszedł czas, aby rozwiać legendę o mojej rzekomej niemieckości” – tak we wrześniu 1945 r. pisał do prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Łodzi ks. Roman Gradolewski. Wydawało się, że najgorszy okres w życiu katolicki duszpasterz ma już za sobą. Udało mu się przeżyć i mimo ogromnych trudności kontynuował pracę w swojej łódzkiej parafii. Jej proboszcz ks. Jan Bączek zginął 4 maja 1942 r. w obozie koncentracyjnym Dachau. Wkroczenie wojsk sowieckich 19 stycznia 1945 r. do Łodzi wikary witał z nadzieją. 21 stycznia odprawił w parafii uroczystą sumę, z procesją, w której wzięły udział polskie sztandary nielegalnie przechowane na plebanii[25]. Wierni byli zadowoleni, że pozostał w parafii i nie uciekł do żadnej ze stref okupacyjnych w Niemczech[26].

Po wejściu Sowietów do miasta nie przywrócono parafii niemieckich. Nabożeństw w tym języku również nie odprawiano. Marek Budziarek pisał o powszechnym strachu przed afiszowaniem się ze swoją narodowością: „Niemiec w ogóle, a Niemiec katolik szczególnie ukrywał swą przynależność narodową”[27]. W mieście panowało nieustające napięcie, powszechna niechęć do volksdeutchów lub osób za takie uznawane. Nierzadko występowały tendencje odwetowe, emocje górowały nad rozsądkiem. Ksiądz Gradolewski wspominał o stałym odczuwaniu strachu przed wszystkimi, w tym polskimi znajomymi duchownymi i wszechobecnej, wyraźnie odczuwalnej wrogości[28].

3 lutego 1945 r. do miasta wrócił bp Włodzimierz Jasiński, a proboszczem parafii Podwyższenia św. Krzyża został sufragan łódzki bp Kazimierz Tomczak. Natychmiast po przybyciu ordynariusza do diecezji ks. Gradolewski udał się do niego na rozmowę, by zdać relację z okresu wojny, a także o sytuacji majątku kościelnego oraz stratach wśród księży. Spotkanie odbyło się wieczorem 15 lutego[29]. Według ks. Gradolewskiego bp Jasiński radził mu wtedy, aby wyjechał z Łodzi i nie pokazywał się w mieście przez pewien czas. „Motywował to tym, że są księża, którzy mogą mi zaszkodzić, dlatego że byłem niemieckim księdzem. Mówił, że jak się wojna skończy, to mogę ponownie do Łodzi przyjechać”[30]. Ksiądz Gradolewski nie zamierzał jednak opuszczać Łodzi, lecz chciał kontynuować swoją posługę kapłańską. Dzień po spotkaniu w kurii biskupiej został aresztowany przez Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Tak zapamiętał okoliczności aresztowania: „Niespodziewanie odprowadził mnie ks. [Henryk] Adamczyk w towarzystwie milicjantów dnia 16 lutego do MUBP, co nastąpiło bez wiedzy kurii i biskupa. Na śledztwie przetrzymano mnie do 16 sierpnia i przez ten czas nie miałem możności skomunikowania się z kurią”[31]. Według innej wersji do kancelarii parafialnej przyszli księża Adamczyk i Kazimierz Bryński[32] w towarzystwie funkcjonariuszy MO i UB, a po przeszukaniu został przez MO aresztowany[33]. Zachowany protokół rewizji osobistej ks. Gradolewskiego wskazuje, że zatrzymania dokonał 16 lutego 1945 r. kierownik MUBP w Łodzi Zbigniew Strzelecki[34]. Duchownemu zabrano dowód osobisty, polski paszport, zegarek, portfel, zdjęcia, korespondencję i pieniądze[35]. Z tego samego dnia pochodził pierwszy protokół przesłuchania Gradolewskiego, prowadzonego przez oficera śledczego ppor. Ludwika Serkowskiego w gmachu UB przy ul. Kilińskiego 156. Aresztowany odpowiadał na podstawowe pytania dotyczące jego życiorysu oraz zachowania w czasie okupacji. Nie wiemy, jak wyglądało to przesłuchanie. Odpowiedzi udzielone przez duchownego w wielu wypadkach nie zgadzają się co do szczegółów z przedstawianą przezeń później wersją wydarzeń. Najważniejsza rozbieżność dotyczyła stwierdzenia o dobrowolnym przyjęciu volkslisty w 1941 r.[36] W późniejszych zeznaniach oraz pismach ks. Gradolewski konsekwentnie podtrzymywał, że volkslistę podpisał pod przymusem.

Po zakończeniu przesłuchania ppor. Serkowski wszczął śledztwo przeciwko ks. Gradolewskiemu w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z art. 1 dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 r. (tzw. dekret sierpniowy) O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego[37]. Na ten czas kapłan został umieszczony w obozie pracy w Sikawie, co było zgodne z instrukcją ministra bezpieczeństwa publicznego Stanisława Radkiewicza z 30 października 1944 r. o przetrzymywaniu i umieszczaniu w obozach pracy zdrajców narodu, czyli tzw. volksdeutschów[38]. W ten sposób na trzy lata duchowny utracił wolność, a jego los spoczywał w rękach funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa.

Sikawa budziła w Łodzi powszechną grozę. W czasie wojny był tam Arbeitserziehungslager (obóz „pracy wychowawczej”), utworzony w 1943 r. Po wejściu do miasta oddziałów sowieckich mieścił się tam obóz NKWD, w którym dochodziło do mordów żołnierzy AK[39]. Od lata 1945 r. zarządzał nim Departament Więziennictwa i Obozów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Obóz w Sikawie podlegał jurysdykcji Specjalnego Sądu Karnego w Łodzi[40]. W 1945 r. przebywało tam ponad 1,5 tys. osób, w maju 1946 r. już ponad 14 tys. osób[41]! Liczba osadzonych podlegała stałym wahaniom. Osadzeni pracowali w różnych zakładach w Łodzi i okolicach. Teoretycznie powinni byli za swą pracę otrzymywać wynagrodzenie, w praktyce nie dostawali niczego poza miejscem do spania i kiepskim wyżywieniem. W samym obozie panowały fatalne warunki bytowo-sanitarne. Dochodziło w nim do zabójstw, notorycznego znęcania się na przetrzymywanymi, a także epidemii chorób (tyfus, czerwonka). Powszechnie podzielano opinię, że czym dla Żydów było Auschwitz, tym dla Niemców w Łodzi stała się Sikawa, z zachowaniem odpowiednich proporcji w odniesieniu do tego stwierdzenia[42]. Z doniesień informatorów łódzkiego Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego wynikało, że ks. Gradolewskiego zatrudniono do prac porządkowych na terenie Łodzi (zasypywanie poniemieckich rowów obronnych). Według tych raportów ks. Gradolewski budził kontrowersje wśród łodzian, co skutkowało napadami na niego w trakcie tych prac[43]. Zarazem jednak do funkcjonariuszy bezpieczeństwa docierały sygnały podkreślające jego pozytywną rolę, a także trudną sytuację w czasie wojny w Łodzi. Jeden z informatorów donosił: „wiadomo mi także, że całe duchowieństwo łódzkie korzystało z pomocy ks. Gradolewskiego przy załatwianiu spraw w urzędach niemieckich. Polskie społeczeństwo odsunęło się od ks. Gradolewskiego. Jedynie jego przyjaciele pozostali, jak: ks. Roman Reichert, ks. Józef Orłowski, ks. Jan Szychowski. Po wojnie wszyscy ci, którzy korzystali z pomocy ks. Gradolewskiego, jak i jego przyjaciele nie okazali mu życzliwości, a nawet ks. biskup Jasiński nie chciał nic słyszeć”[44]. Potwierdzało to opinię, że postępowanie ks. Gradolewskiego odbierano niejednoznacznie i budziło ono skrajne emocje.

Prawdopodobnie we wrześniu 1945 r. duchowny został skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym w Łukaszewie w powiecie brzezińskim.

3 kwietnia 1945 r. ks. Gradolewskiego przesłuchała prokurator Anna Czerska ze Specjalnego Sądu Karnego w Warszawie z siedzibą w Łodzi, a dzień później został on oficjalnie aresztowany w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z art. 1 dekretu z 31 sierpnia 1944 r.[45] W art. 1 przewidziano, że każdy, kto „idąc na rękę władzy okupacyjnej niemieckiej: a) brał lub bierze udział w dokonywaniu zabójstw osób spośród ludności cywilnej lub jeńców wojennych, w znęcaniu się nad nimi albo ich prześladowaniu, b) działał na szkodę osób przebywających na obszarze Państwa Polskiego, w szczególności przez ujęcie lub wywożenie osób poszukiwanych przez władze okupacyjną z jakichkolwiek przyczyn (z wyłączeniem ścigania za dokonanie przestępstw pospolitych), podlega karze śmierci”. W art. 4 zadekretowano, że na równi z dokonaniem tych przestępstw traktowane są: „usiłowanie, podżeganie, pomoc”[46]. Za to także groziła kara śmierci. Pomysłodawcy dekretu zdawali sobie sprawę, że spotka się on z poparciem społeczeństwa, w ogromnej większości zgodnego co do pryncypiów tego aktu prawnego. Dekret „pozwalał nowej władzy zamanifestować swoją polskość i bezkompromisowość w karaniu najgorszych zdrajców ojczyzny, co – zaspokajając naturalną potrzebę odwetu – zapewniało jej niejaką popularność” – zauważył Piotr Kładoczny[47]. Duchowny znalazł się w dramatycznym położeniu. Wysuwane przeciwko niemu zarzuty były bardzo poważne. Sam ksiądz pisał z rozżaleniem: „Poznałem moich wrogów w kolegach i dewotkach parafialnych, którym podczas okupacji dużo dobrego wyświadczyłem”[48].

W celu ścigania przestępstw wymienionych w przepisach dekretu sierpniowego powołano specjalne sądy karne (dekret PKWN z 12 września 1944 r.). W czasie swojej działalności, według Informatora sądowego z 1947 r., rozpatrzyły one 16 915 spraw, przy czym na karę śmierci skazały 721 osób. Działalność poszczególnych sądów opisuje tabela 2. Na temat przedstawionych danych istnieją w literaturze przedmiotu znaczne rozbieżności. Ustalenie rzeczywistych liczb prawdopodobnie nigdy nie będzie w pełni możliwe ze względu na niekompletność zachowanych akt. Jak wynika z tabeli 2, najwyższą represyjnością odznaczył się Specjalny Sąd Karny w Łodzi. To wynik niezwykle skomplikowanej sytuacji narodowościowej w Kraju Warty, surowych represji wprowadzonych przez gauleitera Arthura Greisera oraz często bardzo emocjonalnych ocen dotyczących tzw. kolaboracji z nazistami, od których niewolni byli także sędziowie. Zniesienie SSK nastąpiło 17 października 1946 r. na podstawie dekretu O zniesieniu specjalnych sądów karnych. Dotychczasowe czynności wykonywane przez właściwy SSK lub prokuratora SSK przekazane zostały sądom okręgowym w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, prokuratorom sądów okręgowych oraz wojskowym sądom rejonowym[49].

Tabela 2. Działalność specjalnych sądów karnych w latach 1944–1946

SSK

Liczba spraw

Skazano

wpłynęło

rozpatrzono

pozostało

do lat 10

powyżej 10 lat

kara śmierci

Gdańsk

1 345

598

747

196

19

68

Katowice

2 896

1 452

1 444

768

71

57

Kraków

1 306

719

587

158

13

43

Lublin

874

660

214

173

27

141

Łódź

2 230

1 362

868

454

259

211

Poznań

1 294

1 000

294

293

20

94

Toruń

1 825

1 239

586

400

119

96

Wrocław

591

334

257

188

15

12

Razem

22 155

16 915

5 240

2 690

543

721

Źródło: Z. Biegański, Sądownictwo i skazani na karę śmierci z przyczyn politycznych w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945–1956, Bydgoszcz 2003, s. 122.

6 kwietnia 1945 r. zawiadomiono łódzką kurię biskupią o prowadzonym postępowaniu karnym przeciwko ks. Gradolewskiemu[50]. Oskarżony starał się wykazać, że jego zatrzymanie, a potem aresztowanie było nieporozumieniem i wynikiem niewiedzy osób na temat sytuacji, jaka panowała w Kraju Warty w czasie okupacji. Dla znacznej części ludzi przyjęcie volkslisty i sama znajomość języka niemieckiego stanowiły jednak wystarczający dowód zdrady. Ksiądz Gradolewski usilnie zabiegał o zwolnienie z obozu w Sikawie. 6 sierpnia 1945 r. po raz kolejny spotkało się to z decyzją odmowną[51]. Następne pismo, z 24 sierpnia 1945 r., do prokuratora Henryka Korkucia także pozostało bez satysfakcjonującej go odpowiedzi[52].

Od samego początku ks. Roman starał się o widzenie z bp. Jasińskim. Od kwietnia 1945 r. łódzka kuria biskupia wiedziała, że ks. Gradolewski znajduje się w rękach funkcjonariuszy bezpieczeństwa w Łodzi. Nie ulegało wątpliwości, że bp Jasiński i jego współpracownicy musieli podjąć decyzję, co dalej zrobić z tą sprawą. Biskup postanowił milczeć, nie popierać starań kapłana i nie odpowiadać na jego listy.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego bp Jasiński nie chciał podjąć interwencji na rzecz ks. Gradolewskiego, nie jest proste z uwagi na ocenę działań tego hierarchy. Przypomnę, że bp Jasiński zrezygnował we wrześniu 1946 r. z urzędu ze względu na podeszły wiek i stan zdrowia niepozwalający mu na dalsze jego sprawowanie z należytą troską, kierując list do papieża Piusa XII. W grudniu tegoż roku Pius XII zaakceptował wniosek ordynariusza, ten zaś ostatecznie 2 marca 1947 r. opuścił diecezję łódzką[53]. Biograf rządcy diecezji łódzkiej ks. Kazimierz Dąbrowski, analizując przyczyny tego kroku bp. Jasińskiego, doszedł do wniosku, że w opinii duchownego nowa władza miała popierać Kościół i umacniać polską suwerenną państwowość. Na zmianę tego przekonania nie wpłynęły nawet takie decyzje komunistów, jak wypowiedzenie konkordatu i zerwanie stosunków ze Stolicą Apostolską czy postępująca laicyzacja państwa. Według ks. Dąbrowskiego „głęboki patriotyzm nakazywał mu być lojalnym wobec tych, którzy reprezentowali interesy państwa [...]. Postawa ugodowa bpa Jasińskiego (podobnie zresztą jak postawa sufragana poznańskiego Walentego Dymka) przyjęta została z widocznym zadowoleniem władz województwa łódzkiego i partii. Nie znalazła ona jednak pełnego uznania w oczach całego Episkopatu, który przyjął postawę wyważonego oczekiwania na dalszy rozwój wypadków”[54]. Ksiądz Piotr Zwoliński wyraził przepuszczenie, że biskup kierował się poczuciem odpowiedzialności za Kościół, a zarazem uświadamiał sobie, że nie potrafi odnależć się w nowej, skomplikowanej rzeczywistości społeczno-politycznej. Krzysztof Lesiakowski zwracał uwagę, że kompromisowa postawa biskupa przejściowo łagodziła narastające konflikty[55].

Niezależnie od motywów stojących za taką postawą bp. Jasińskiego jego brak reakcji na błagania ks. Gradolewskiego budzi zdumienie. W czasie wojny ks. Roman za wiedzą, a nierzadko inspiracją biskupa wykonywał różne zadania wymagające kontaktu z lokalnymi władzami III Rzeszy. Był emisariuszem biskupa w czasie swoich wyjazdów do nuncjatury w Berlinie. Wprawdzie, jak wspominano, bp Jasiński nieraz stwierdzał, że Gradolewski „posuwa się za daleko”, lecz miał obowiązek zainteresować się losem tego duchownego. Czy bp Jasiński bał się interweniować w sprawie ks. Gradolewskiego w Urzędzie Bezpieczeństwa, ponieważ uważał, że ewentualne poparcie jego starań może zostać wykorzystane przez władze do dyskredytowania Kościoła i jego postawy w czasie wojny? Być może; tym bardziej że do ordynariusza docierały sygnały zarówno o pozytywnej, jak i negatywnej ocenie działalności Gradolewskiego w czasie wojny. Całkowite milczenie kurii i biskupa w jego sprawie było jednak zdumiewające i trudno je zrozumieć. Budziarek ujął to w słowach: „Ból pozostał na zawsze, zwłaszcza że łódzcy współbracia w kapłaństwie absolutnie wymazali go ze swej pamięci”[56].

Pasywność hierarchii kościelnej w Łodzi miała dalekosiężne konsekwencje dla dalszych losów ks. Gradolewskiego. Nie będzie uproszczeniem stwierdzenie, że wywarła istotny wpływ na resztę jego życia. Ksiądz usilnie starał się o widzenie z bp. Jasińskim, aby dowieść swojej niewinności i wyjaśnić pomyłkę. W tym okresie ks. Roman pracował w gospodarstwie rolnym Rogulskiego[57]. Jego listy z tego okresu brzmią coraz bardziej dramatycznie: „Dla uniknięcia tendencyjnych dodatków zwracam się bezpośrednio do ob. prokuratora z prośbą potraktowania mojej sprawy rehabilitacyjnej indywidualnie i obiektywnie, względnie o wskazanie mi skutecznej drogi prowadzącej do odzyskania pełnych praw obywatelskich. Gotów jestem zwrócić się do Ministerstwa Sprawiedliwości lub Bezpieczeństwa, a nawet do Rządu!”[58].

23 października 1945 r. wiceprokurator SSK zawiadomił kurię biskupią w Łodzi, że postępowanie z art. 1 dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 r. wobec księdza zostało umorzone z powodu niedostatecznych dowodów winy, a Gradolewskiego jako Niemca z kategorią II volkslisty formalnie przeniesiono do pracy przymusowej[59]. Uwolniono go zatem od najcięższego zarzutu zdrady i działania na szkodę osób narodowości polskiej. Pozostawała kwestia volkslisty.

W swojej obronie 1 maja 1946 r. kapłan napisał list zawierający 90 punktów. Na świadka prawdziwości swojego oświadczenia powoływał bp. Jasińskiego oraz licznych księży parafialnych. Oprócz już wielokrotnie wspomnianych zasług uczynionych katolikom, zarówno Niemcom, jak i Polakom, ks. Gradolewski wymieniał: „przechowywałem odbiornik radiowy ks. biskupa u siebie aż do końca wojny; wielokrotnie interweniowałem w sprawie wyłączenia z getta kościołów NMP i Opatrzności Bożej oraz sióstr Felicjanek; uzyskałem zwolnienie z obozu przy ul. Łąkowej ks. kanclerza Żdżarskiego i kilku innych księży, zwrot ich mieszkań i mienia. Kosztowało mnie to przeszło 3-godzinne szykanowania mnie przez SS-manów”[60]. Dziewięćdziesiąty punkt brzmiał: „Po powrocie ks. biskupa ordynariusza do Łodzi oddać mogłem na jego ręce 6 kościołów w dobrym stanie i z polską służbą kościelną”[61]. Trudno powiedzieć, dlaczego ks. Gradolewski oddawał kościoły, co do których brakowało wiarygodnych przesłanek, że miał je pod swoją opieką na zlecenie biskupa. Być może zastosował skrót myślowy, skoro uważał, że w jakiś sposób opiekował się tymi kościołami podczas wojny. Nie udało się odnaleźć w źródłach informacji, że wspomniane mienie zostało zlecone (powierzone) przez bp. Jasińskiego ks. Gradolewskiemu.

Zgodnie z wymogami dekretu z 6 maja 1945 r. Gradolewski złożył wniosek rehabilitacyjny (nr 2215/45), za który kazano wnieść mu opłatę w wysokości 800 zł[62]. Jednocześnie nie zezwolono mu na zarobkowanie. Kapłanowi udało się pożyczyć wymaganą kwotę („od władz kościelnych”), co pozwoliło rozpocząć długotrwałą i żmudną procedurę[63].

Po pobycie w Łukaszewie ks. Roman został przeniesiony do Jednostki Wojskowej nr 1963 (dokładnie do Biura Warsztatów Samochodowych) przy ul. Kątnej 12/14. Pracował tam w biurze technicznym. 3 czerwca 1946 r. do kurii arcybiskupiej w Poznaniu zgłosiły się Monika Schmidt oraz Maria Welke, kuzynka ks. Gradolewskiego, z prośbą o interwencję na jego rzecz bp. Walentego Dymka, który go znał, gdyż bp Jasiński „nie dba obecnie o niego”[64]. Interesujący jest dalszy ciąg tej sprawy. Otóż kuria arcybiskupia w Poznaniu zwróciła się do kurii biskupiej w Łodzi z prośbą o opinię. Kuria łódzka odpowiedziała dopiero w październiku 1946 r. Na piśmie widnieje odręczna notatka: „Biskup sprawę omówił z JE Metropolitą Poznańskim [Walentym Dymkiem] 8 września [19]46 r. Nie uznaliśmy za konieczne odpowiadać na wezwanie [...]. Nasza Kuria nie miała odwagi pytać Prz[ewielebną] K[urię] Metr[opolitalną], jaki stosunek zajęła wobec o. Breitingera [sic!]”[65].

Ksiądz Gradolewski nie ustawał w wysiłkach. 8 września 1946 r. skierował kolejny list do łódzkiej kurii. Duchowny ponownie zwracał się do bp. Jasińskiego z prośbą o interwencję[66]. Z czasem jego listy, nacechowane emocjami, stawały się coraz ostrzejsze w wymowie. Bez wątpienia kapłan nie mógł zrozumieć braku jakiejkolwiek reakcji ze strony kościelnej na jego sytuację ani się z tym pogodzić: „Brak jakiejkolwiek opieki wobec mnie (nawet nieotrzymanie rubryceli[67]) daje powody do fałszywych komentarzy u osób niewtajemniczonych, a brak pozytywnej pomocy wywołuje odruchy zgorszenia u ludzi znających mnie i myślących po katolicku. Stanowisko Prześwietnej Kurii jest dla mnie niezrozumiałe i wywiera ujemny wpływ na mym życiu duchowym. [...] następnie proszę o poinformowanie mnie, co Prześwietna Kuria dotychczas dla mnie uczyniła i co uczynić zamierza. Jeśli w mniemaniu Prześwietnej Kurii zasłużyłem na karę, to proszę o podanie powodów swego postępowania, a jeśli dzieje mi się krzywda, dlaczego Prześwietna Kuria mnie nie broni? Może miały miejsce bezskuteczne interwencje w czasie mego zatrzymania w obozie pracy, o których mi nic nie wiadomo. Byłbym bardzo pocieszony na duchu, dowiadując się o poczynionych staraniach”[68]. Nic takiego jednak nie nastąpiło. Kuria konsekwentnie milczała.

Ksiądz Gradolewski stawał się coraz bardziej zdesperowany i w swoim kolejnym liście zawiadamiał, że w wypadku jego zrehabilitowania jest gotów opuścić miasto[69]. Sprawę podnosił jeszcze kilkakrotnie: „Z chwilą otrzymania zwolnienia wyjeżdżam z Łodzi, udając się do zaproponowanych mi miejsc zamieszkania w Poznaniu, gdzie do szkół uczęszczałem, Wrocławiu lub Toruniu. Mogę oddać usługi w dziedzinie repolonizacji autochtonów na ziemiach zachodnich, których dzieckiem jestem”[70]. 30 kwietnia 1947 r. duchowny napisał kolejny list. Tym razem adresatem był nowy ordynariusz diecezji łódzkiej, bp Michał Klepacz[71]. Ten kapłan również nie uczynił nic, aby pomóc ks. Gradolewskiemu. Trudno wyjaśnić powody tej decyzji, choć wydaje się, że biskup mógł się obawiać podjęcia interwencji w sprawie kapłana, co do którego wyrażano tak wiele wątpliwości. Ksiądz Gradolewski prosił nowego ordynariusza o udzielenie mu pomocy w następujący sposób: „1) delegowanie jednego z księży mnie znających do sprawy rehabilitacyjnej; 2) przydzielenie mi adwokata (koszta postarałbym się pokryć przy pomocy dobrodziejów); 3) interwencja o bezpośrednie zwolnienie z obozu bez rehabilitacji na podstawie dekretu z dnia 21 października 1946 r.[72]; 4) pośrednictwo w otrzymaniu innej pracy, która odpowiadałaby memu powołaniu; 5) porozumienie z majorem [Lejbusem] Monicem [...], ażebym mógł codziennie celebrować Mszę św.”[73]. Zwracał się też do WUBP z prośbą o przesłuchanie; doszło do niego 5 grudnia 1947 r.[74] Próby wydobycia się z obozu pracy podejmowane przez ks. Gradolewskiego można określić mianem rozpaczliwych. W jego obronie stanęła rodzina. Najpierw wspomniana już kuzynka, a potem kuzyn Marian Badziński z Torunia. 26 czerwca 1947 r. skierował do bp. Klepacza list, w którym zwracał się do kurii łódzkiej o pomoc w uwolnieniu krewnego, argumentując, że „cała nasza rodzina jest polską. Kuria w Pelpinie i Poznaniu już dawno załatwiła sprawy ich księży. Obecnie mógłby on objąć placówkę na terenie diecezji wrocławskiej, poznańskiej lub też pelplińskiej”[75]. Kuria i na ten list pozostała głucha.

Pod koniec grudnia 1947 r. WUBP w Łodzi nadal przesłuchiwał świadków w sprawie ks. Gradolewskiego, m.in. kościelnego z parafii Podwyższenia św. Krzyża Leona Rybczyńskiego[76]. Podczas pracy ks. Gradolewskiego przy ul. Kątnej musiało dochodzić do sporadycznych aktów przemocy wobec duchownego. Z kwietnia 1947 r. pochodziła informacja o tajemniczej „Władzi”, która dopytywała o stan zdrowia Gradolewskiego „po ostatnim zamachu” i ofiarowała swą pomoc w towarzyszeniu księdzu na każdym kroku, aby „uchronić go przed złem”[77]. W tym okresie na prośbę WUBP wystawiano opinie na temat zachowania księdza. Znalazła się wśród nich opinia wystawiona przez sekretarza koła Polskiej Partii Robotniczej z jednostki przy ul. Kątnej, który dobrze wyrażał się o kapłanie, jednocześnie dodając, że był cichy i skryty. Inna pochodziła z biura obozu w Sikawie; zawarto w niej zasłyszane informacje o jego przeszłości[78]. Według jednego z informatorów łódzkiego WUBP ks. Gradolewski utrzymywał kontakt ze światem zewnętrznym poprzez Izabelę Mackiewicz, która mieszkała przy ul. Łomżyńskiej 5 w Łodzi[79].

Ksiądz Gradolewski po pobycie w Jednostce Wojskowej przy ul. Kątnej 12/14 został przeniesiony do Wojskowych Zakładów Motoryzacyjnych nr 2 przy ul. Składowej 41/43. Pracował tam w Biurze Technicznym WZM. W niedziele otrzymywał całodniową przepustkę wojskową[80]. Nie udało się ustalić, czy duchowny podjął próby osobistego kontaktu z bp. Klepaczem, co wydawałoby się naturalne w tej sytuacji. W tym okresie był kilkakrotnie przesłuchiwany przez sąd i funkcjonariuszy WUBP w Łodzi[81]. Ostatecznie 4 października 1947 r. prokurator Sądu Okręgowego w Łodzi uchylił nakaz przebywania w miejscu odosobnienia. Według argumentacji zawartej w tym dokumencie postępowanie wobec księdza zawieszono do czasu pozbawienia go obywatelstwa polskiego[82]. Zwolnienie nastąpiło jednak dopiero 2 czerwca 1948 r., choć na poleceniu wykonania tegoż wyraźnie napisano, że powinno ono nastąpić 21 października 1947 r., zgodnie z decyzją Sądu Okręgowego w Łodzi[83]. Ponad pół roku ks. Gradolewski przebywał zatem w Sikawie bezprawnie, co nie było wówczas czymś nadzwyczajnym. Duchowny opuścił obóz w Sikawie o godz. 13[84].

Zwolnienie ks. Romana Gradolewskiego nastąpiło w wyniku podpisania przez niego zobowiązania do współpracy z UB w Łodzi. Trzyletni pobyt w obozie oraz brak reakcji łódzkiej kurii przeważyły i dały impuls do podjęcia tejże 21 maja 1948 r., za cenę wolności[85]. O takim ciągu zdarzeń świadczył krótki czas, jaki upłynął od podpisania tego dokumentu do wyjścia na wolność. Z zachowanej dokumentacji nie wynika, czy duchowny wykazał jakąś aktywność na tym polu, tym bardziej że niebawem opuścił Łódź[86]. Dla UB podpisanie zobowiązania do współpracy („na materiałach kompromitujących”, jak zapisano, czyli ze względu na rzekome kolaborowanie z Niemcami) wystarczało, by mieć duchownego w garści, jeśli nawet nie w tym konkretnym momencie, to w przyszłości[87]. Zanim doszło do złożenia stosownego podpisu, ks. Roman 18 marca 1948 r. został sprowadzony w trybie pilnym z miejsca pracy na przesłuchanie. Zadawano mu te same pytania dotyczące stosunku do Polaków, ich obecności w kościele, zakazów i ograniczeń. Ksiądz Gradolewski po raz kolejny konsekwentnie przedstawiał swój punkt widzenia[88]. Do współpracy zwerbował go kpt. Wiktor Muszyński, naczelnik Wydziału V WUBP w Łodzi[89]. Duchowny podpisał własnoręcznie zobowiązanie. Według niego miał za zadanie wykrywać wszystkie elementy antypaństwowe i wrogów demokracji Polski Ludowej „tkwiących wśród środowiska kleru”[90]. Informacje miał przekazywać na piśmie i podpisywać je pseudonimem „Władek”[91].

Po wyjściu z miejsca odosobnienia kapłan musiał się stawić w kurii, aby wyjaśnić swój status. Jak wyglądało to spotkanie i co czuł Gradolewski, przekraczając próg kurii przy ul. Skorupki, trudno dziś powiedzieć. Można domniemywać, że były to żal, rozgoryczenie, złość, ból, pomieszane z ulgą, że to koniec gehenny, radością z uratowania życia i możliwością dalszej posługi kapłańskiej. Niemniej ks. Gradolewski nie chciał pozostać w Łodzi. Bezzwłocznie podjął starania o wyjazd z miasta. Nie wrócił też do parafii Podwyższenia św. Krzyża, lecz do 31 sierpnia 1948 r. pełnił posługę kapelana łódzkich szpitali[92].

Dekret nominacyjny, wystawiony przez administratora apostolskiego we Wrocławiu ks. Karola Milika, ustanawiający ks. Gradolewskiego wikariuszem substytutem parafii św. Katarzyny w Bierutowie, pochodzi z 31 sierpnia 1948 r. Kuria łódzka wyposażyła go w zaświadczenie, że jest wolny od jakichkolwiek kar kościelnych i spraw nieuregulowanych[93]. Wspominał, że gdy ks. Milik poznał jego historię, nazwał go „ofiarą losu”[94]. We Wrocławiu musiał zresztą być już wcześniej, gdyż w sierpniu zwiedzał m.in. klasztor Franciszkanów na Karłowicach, gdzie spotkał o. Kapistrana Pawła Holtego[95]. 1 września 1948 r. objął nową parafię w Bierutowie. Z zapałem przystąpił do zadań czekających na nowej placówce oraz aktywnie uczestniczył w życiu pobliskiej szkoły podstawowej, w której prowadził lekcje religii. Niedługo przyszło mu jednak cieszyć się wolnością i pracą duszpasterską.

Od samego początku pobytu w Bierutowie znalazł się pod obserwacją lokalnego aparatu bezpieczeństwa i jego agentury[96]. W październiku 1948 r. informator ps. „Maciek” donosił: „Bywa u kupca Łuczaka przy ul. Wrocławskiej. Łuczak pochodzi z Wielkopolski, członek PPS, dobra opinia, był też u fryzjera Błaszczyka na przyjęciu. Proboszcz w rozmowie robi wrażenie człowieka postępowego”[97]. Nowy administrator parafii budził zainteresowanie UB, który zbierał informacje na jego temat. Powodem było podpisanie volkslisty w czasie wojny i prowadzenie działalności na terenie parafii uznawanej za wrogą[98]. W piśmie do kierownika Referatu II PUBP w Oleśnicy jako cel zbierania informacji wpisano „kandydat na werbunek”[99]. Stanisław Borys, kierownik Referatu V PUBP w Oleśnicy, odpowiedzialnego m.in. za rozpracowywanie duchownych, tak oceniał inwigilowanego kapłana: „Według dotychczasowej obserwacji działalności politycznej nie przejawia, poglądów swoich nie uzewnętrznia, do obecnej rzeczywistości ustosunkowany jest biernie i uchodzi do tej pory za lojalnego”[100]. By zebrać więcej informacji dotyczących tego duchownego, PUBP w Oleśnicy wysłał do WUBP w Łodzi sierż. Feliksa Wojtachnio, prosząc naczelnika Wydziału V WUBP w Łodzi o udzielenie mu pomocy[101]. Z podobną prośbą zwrócono się do Starostwa Grodzkiego Łódź-Śródmieście[102]. 28 grudnia 1948 r. kolejny informator, ps. „Swój”, przekazywał swoje ustalenia dotyczące zachowania i postępowania ks. Gradolewskiego. Według niego na terenie parafii istniały liczne stowarzyszenia religijne, które prowadził lub inspirował proboszcz, natomiast nie utrzymywał stosunków z innymi proboszczami[103].

W styczniu 1949 r. ks. Roman otrzymał list od o. Holtego z Wrocławia, zawiadamiający o aresztowaniu o. Jacka Hoszyckiego[104]. Ponowne zatrzymanie księdza nieuchronnie się zbliżało.

Ojciec Jacek Hoszycki

Po zakończeniu działań wojennych o. Hoszycki wrócił do Katowic-Panewnik. Motywy swej decyzji wyjaśniał następująco: „Biskup Jasiński poradził mi wrócić do macierzystego klasztoru w Panewnikach, gdyż nie chciał wchodzić w kolizję z Ojcem Prowincjałem. Czy biskup Jasiński wiedział, że posiadałem volkslistę, nie wiem. Ja mu tego nie mówiłem. Z nikim z Kurii Biskupiej nie rozmawiałem i nikt mnie o przeżycia okupacyjne nie pytał. Z Łodzi pojechałem do Panewnik. Zastępca prowincjała zakonu o. Bernardyn Grzyska wiedział, że ja miałem volkslistę, i nie robił mi z tej racji żadnych wyrzutów”[105]. Po krótkim pobycie w swojej macierzystej parafii został skierowany do kurii biskupiej we Wrocławiu celem objęcia wakatu w jednej z miejscowych parafii. Przyjęty przez księdza kanclerza Przybyłę, został dekretem ks. Karola Milika, administratora apostolskiego we Wrocławiu, nominowany na administratora parafii w Dziadowej Kłodzie w powiecie sycowskim (od października 1945 r.), by w 1946 r. wyjechać do Łagiewnik w powiecie dzierżoniowskim. Parafię objął 25 lub 26 września tegoż roku[106].

W kwietniu 1947 r. władze gminne informowały swoich zwierzchników, że na jej terenie przebywa jeden ksiądz katolicki, który w ich opinii swoim zachowaniem nie wzbudza żadnych podejrzeń ani zastrzeżeń[107]. Pół roku później u o. Hoszyckiego przeprowadził rewizję funkcjonariusz milicji z Łagiewnik kpr. Józef Sotkowski. Ojciec Hoszycki zwrócił się do milicji z prośbą o takową, gdyż jak twierdził, ktoś dobijał się do niego i zarzucał mu, że przechowuje grupę bliżej nieokreślonych osób. Chcąc oczyścić się z nieprawdziwych zarzutów, poprosił milicjanta o pomoc[108]. 21 września 1947 r. Sotkowski rozejrzał się po plebanii i zameldował o tym wydarzeniu PUBP w Dzierżoniowie. Trudno wytłumaczyć, jakie przesłanki stały za takim zachowaniem o. Hoszyckiego. Być może nie był to pierwszy tego typu incydent i duchowny, chcąc uciąć spekulacje, postanowił się odwołać do władz. Oczekiwał stamtąd pomocy i oczyszczenia z zarzutów. Mieszkańcy wsi mogli z nieufnością podchodzić do duszpasterza biegle władającego językiem niemieckim i potrafiącego znaleźć wspólny język z pozostałą jeszcze na miejscu ludnością niemiecką. Z całą pewnością Hoszycki mógł się spodziewać dalszych kłopotów.

Meldunek kpr. Sotkowskiego spowodował rutynowe działania dzierżoniowskiego PUBP. Najpierw postarano się uzyskać informacje o zachowaniu się administratora w poprzedniej parafii. Odpowiedzi udzielił ppor. Kazimierz Kisiel, starszy referent Referatu V PUBP w Sycowie: „Przez czas swojego pobytu na tutejszym terenie nie przejawiał żadnej wrogiej działalności przeciwko obecnej rzeczywistości, lecz był przychylnie ustosunkowany do władz i organów UB, a nawet w czasie Referendum brał czynnie udział i nawoływał do głosowania trzy razy tak, za co też został z naszych terenów przeniesiony, pod pozorem że za dużo pije wódki, od czego się nie uchylał i często można go było spotkać w restauracji w towarzystwie chłopów i ludzi partyjnych przy wódce”[109]. W tym meldunku po raz pierwszy wspomniano, że duchowny mógł mieć kłopoty z alkoholem. Później te informacje będą się powtarzać w innych meldunkach. Wydaje się, że funkcjonariusze UB szukali na księdza haków, aby w odpowiednim czasie móc go skompromitować i/lub pozyskać do współpracy. Była to ówcześnie powszechna praktyka stosowana przez UB wobec księży.

W lutym 1948 r. PUBP w Dzierżoniowie otrzymał kolejny meldunek z Łagiewnik dotyczący zachowania o. Hoszyckiego. Tym razem kpr. Sotkowski twierdził, że 22 lutego 1948 r., gdy wracał z wójtem gminy Alfonsem Majznerem (notabene rok później oskarżonym o to, że był volksdeutschem) z kontroli warty nocnej, pół godziny po północy przy plebanii spotkali dwie osoby. Milicjant rozpoznał proboszcza w towarzystwie rzekomej siostry Gertrudy Sołtysik (Szołtysik). Duchowny był podobno w stanie upojenia alkoholowego i leżał pod drzwiami, kobieta zaś próbowała otwierać drzwi. Milicjant i wójt sprawdzili w najbliższej okolicy, gdzie palą się światła w oknach, aby ustalić, u kogo o. Jacek mógł spędzać czas. Według nich było to mieszkanie Wilhelma Renschena przy ul. Jedności Narodowej 17, gdyż tylko tam paliły się jeszcze światła. Zastali tam rzekomo pijanego właściciela, który miał im potwierdzić, że wcześniej pił alkohol wraz z o. Hoszyckim. Co zdarzyło się w nocy pod plebanią? Tego nie wiadomo. Pewne jest, że milicjant zawiadomił o zdarzeniu PUBP w Dzierżoniowie[110]. Na meldunku Sotkowskiego znalazł się dopisek funkcjonariuszy UB: „Należy ustalić, czy rzekoma siostra nie jest w rzeczywistości kochanką lub żoną księdza, [...] co łączy księdza z niemcem [sic!] Ranschem, jak często przebywają u siebie. Do sprawy tej podejść b[ardzo] poważnie, najlepiej wykorzystać agenturę, jaką mamy na tamtejszym terenie”[111].

W kwietniu 1948 r. informator ps. „Bogucki”[112] donosił o Hoszyckim: „Jest człowiekiem bez woli. Daje się kierować innym. W czasach okupacji przebywał w okolicach czy samej Łodzi, pod koniec okupacji został aresztowany i z transportu odbity przez wojska sowieckie [...]. Co do jego zapatrywań na obecne czasy, o tej sprawie nic konkretnego powiedzieć nie mogę z powodu jego powściągliwości, a raczej małomówności. Będzie takie jego przekonanie, jakie jest jego towarzystwo i otoczenie”[113]. Od swojego oficera prowadzącego, ppor. Leona Sobczyka, otrzymał zadanie nawiązania bliższego kontaktu z franciszkaninem, w celu ustalenia, jaki jest jego stosunek do władz. Nakazano mu szczególne zwrócenie uwagi na osoby, które 3 maja chciałby urządzić pochód lub podburzać do urządzenia święta[114].

Na mszach franciszkanina bywali informatorzy UB, którzy zgodnie z poleceniami swoich oficerów prowadzących przekazywali treść kazań wygłaszanych przez o. Hoszyckiego. W maju 1948 r. szef PUBP w swoim dekadowym sprawozdaniu do władz zwierzchnich we Wrocławiu pisał: „z doniesień agenturalnych dowiedzieliśmy się, że ksiądz z Łagiewnik, Hoszycki, trzyma u siebie gospodynię, którą podaje za swoją siostrę. Jak donosi agentura, siostra księdza została wraz z jego rodzicami wysiedlona do Niemiec, a kobieta, którą podaje za swoją siostrę, jest Niemką [pierwotnie wpisano: żona SS-owca, po czym skreślono i nadpisano: Niemką] i podlega wysiedleniu. Następnie, jak nam wiadomo, ksiądz Hoszycki jest nałogowym pijakiem. Wraz ze swoją ww. gospodynią często przebywają w towarzystwie Niemców”[115]. W następnym raporcie zaznaczano: „Odnośnie [do] rzekomej siostry ks. Hoszyckiego PUBP w Dzierżoniowie ustaliło, że do 1939 r. zamieszkiwała w Katowicach, zaś miejsca pobytu w czasie okupacji nie wyjawiła, twierdząc, że przebywała w jakimś klasztorze, w którym złożyła przysięgę, że nie wskaże miejsca swego pobytu. Po wyzwoleniu pracowała przez jakiś czas w Banku Narodowym w Katowicach, skąd ściągnął ją do siebie ks. Hoszycki. Zachodziło podejrzenie, że podpisała volkslistę i w związku z tym wysłano list do WUBP w Katowicach”[116].

Szczególnie pilnie śledzono wypowiedzi o. Jacka podczas mszy i innych spotkań religijnych. 15 sierpnia 1948 r. informatorzy UB odnotowali, że podczas kazania o. Hoszycki mówił m.in., iż tenże dzień jest jednocześnie świętem „cudu nad Wisłą” i parafianie winni się modlić o spełnienie tych myśli, których „wypowiedzieć głośno nie mogą”[117]. W tym samym miesiącu UB otrzymał od jednego z informatorów oryginalny tekst innego kazania o. Jacka[118]. Była w nim mowa o powinnościach kapłana wobec parafii i parafian oraz jego zadaniach. Hoszycki odwoływał się do trudów posługi kapłańskiej i współczesnych zagrożeń dotykających społeczeństwo: „Co za święte i wzniosłe zadanie, ale zarazem jak trudne do spełnienia, mianowicie w obecnych czasach, gdzie wrogowie chrześcijaństwa przeciwko Bogu i chrześcijaństwu występują zuchwale i podstępnie, i ziarno tych przewrotnych mniemań w licznych pismach między lud rozsiewają. Doświadczenie uczy, że gdzie religię, przywiązanie do Boga i rzeczy boskich się podkopuje – tam karność i moralność upada. Rozwiązłość i rozpusta wylewa się po miastach i wioskach, szczęście rodzinne rozpada się, zgoda między małżonkami zanika. I otóż to wielkie pole, na którym nieprzyjaciele Boga sieją chwasty, jest też zaszczytem, ale zarazem uciążliwym polem walki dla duszpasterza. Jesteśmy zatem powołani, by mieczem słowa Bożego przeciw wszelkim przewrotnym zasadom walczyć, musimy głosić jedynie swą wiarę, którą Chrystus Pan głosił, za którą Apostołowie i niezliczone zastępy męczenników z radością szli na katusze i śmierć. Biada nam kapłanom, gdybyśmy coś innego głosili, gdybyśmy przed ludem ukrywali to, czego pragnie i do czego ma prawo. Dlatego upomina św. Paweł ucznia swego Tymoteusza słowami: »Pilnuj samego siebie i nauki, trwaj w nich, bo to czyniąc i samego siebie zbawisz, i tych, którzy cię słuchają [1 Tm 4, 16]«”[119].

Według oficerów śledczych PUBP w Dzierżoniowie o. Jacek miał być najpierw kolporterem z AK w Pabianicach. W 1943 r. przyjął volkslistę, w kwietniu tego roku przystąpił do współpracy z Gestapo, jako konfident o pseudonimie „Jacek”. Dalej stwierdzano: „Był on w kontakcie z kierownikiem działu do spraw duchowieństwa przy »Gestapo« na terenie Pabianic. Był on również na kontrakcie rezydentury, za pośrednictwem której przekazywał swoje doniesienia do »Gestapo«. Wydał ok. 20 członków AK. Hoszycki do ww. się przyznał, a także sam zeznał o utrzymywaniu kontaktów seksualnych ze swą gospodynią, która podczas okupacji podpisała volkslistę i utrzymywała stosunki z żandarmem niemieckim z terenu Katowic”. W październiku 1948 r. ppor. Leon Sobczyk opracował więc plan werbunku o. Jacka przy wykorzystaniu kompromitujących materiałów, dotyczących m.in. faktów wymienionych wyżej, dokładając zarzut pijaństwa oraz wyimaginowaną przez oficera sprawę prowadzoną przez klasztor za samowolne opuszczenie klasztoru[120]. Werbunkowi sprzeciwił się naczelnik Wydziału V WUBP we Wrocławiu kpt. Feliks Olko. Uzasadnił to następująco: „materiał kompromitujący załączony przez Was jest niewystarczającym dla werbunku księdza z oo. Franciszkanów”. W dalszej części zaś argumentował: „Ze względu na to, że figurant jest zakonnikiem i musi być jako taki werbowany dopiero po wszechstronnym przepracowaniu na pełnowartościowych i mocnych pod względem operatywnym komprmateriałach, należy do sprawy jego werbunku przystąpić poważnie, zachowując zasady jak najdalej idącej konspiracji z wykonywaniem wszelkich możliwości operacyjnych”[121]. Funkcjonariusz z Dzierżoniowa wyróżnił się nadgorliwością i brakiem profesjonalizmu. Werbunku zaniechano, lecz pętla wokół szyi duchownego zaciskała się coraz bardziej.

W listopadzie 1948 r. władze Komitetu Powiatowego Polskiej Partii Robotniczej pisały z oburzeniem: „W Łagiewnikach proboszcz zajmuje willę składającą się z 10 obszernych izb, w których przebywa wyłącznie on ze swoją gospodynią, wystąpił na kazaniu z apelem, że jego, wielkiego społecznika, usiłują elementy antyreligijne pozbawić dachu nad głową, ponieważ śmiały zwrócić się do niego o wypożyczenie jednej sali na zajęcia, w celu szkolenia miejscowego aktywu wiejskiego po linii rad narodowych”[122]. Duchowny niedługo miał już przebywać na wolności[123]. Zaostrzająca się z każdym miesiącem walka z Kościołem prowadzona przez komunistów nabierała rozpędu. Ojciec Jacek miał się stać jej ofiarą.

4

Aresztowanie i śledztwo

Ksiądz Roman Gradolewski

Ksiądz Roman Gradolewski został aresztowany przez funkcjonariuszy wrocławskiego WUBP i oleśnickiego PUBP na plebanii w Bierutowie 5 lutego 1949 r. Wrocławski urząd konsultował swe działania z Departamentem V MBP. 14 stycznia 1949 r. naczelnik Wydziału V Departamentu V MBP mjr Józef Dziemidok wskazywał: „Po zebraniu niezbędnych danych o ks. Gradulewskim [tak w oryginale – S.L.] i doprowadzeniu śledztwa p[rzeciw]ko Hoszyckiemu do stadium pozwalającego na dalszą realizację siatki księży i zakonnic agentów gestapo tamtejszy Wydział porozumie się z Dep[artamentem] V celem uzyskania formalnej sankcji na dalszą realizację”[1]. Na początek lutego datowany był plan zatrzymania duchownego sporządzony przez p.o. kierownika Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu por. Jerzego Felczera[2]. Zgodnie z nim Felczer o godz. 18 miał w towarzystwie referenta Gustawa Korzekwy udać się samochodem do PUBP w Oleśnicy, by uzgodnić szczegóły wspólnej operacji z szefem tamtejszego urzędu. O godz. 20 wraz z czterema funkcjonariuszami z PUBP w Oleśnicy mieli pojechać do Bierutowa w celu obserwacji i wywiadu, czy duchowny przebywa na plebanii. Po potwierdzeniu tej informacji do środka mieli wejść Jerzy Felczer, Gustaw Korzekwa oraz dwóch funkcjonariuszy z PUBP w Oleśnicy. W planie przewidywano, że po dokonaniu rewizji i formalnym zatrzymaniu ksiądz zostanie przewieziony do Wrocławia i osadzony w areszcie śledczym.

W wypadku nieobecności duchownego w parafii funkcjonariusze mieli czekać do momentu jego pojawienia się na miejscu. Po pewnym czasie, i zapewne sugestiach przełożonych, do planu wprowadzono poprawki, zgodnie z którymi starszy referent Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu chor. Władysław Miszkowicz miał wyjechać do Bierutowa dzień wcześniej, aby obserwować plebanię i księdza. Po ustaleniu, że ksiądz jest u siebie, miał to zgłosić telefonicznie naczelnikowi Wydziału V WUBP we Wrocławiu[3]. Plan został zatwierdzony przez nadzorującego zadanie naczelnika Wydziału V WUBP we Wrocławiu kpt. Feliksa Olkę[4].

Zgodnie z założeniami por. Felczer delegował chor. Miszkowicza 2 lub 3 dni przed zatrzymaniem duchownego do Bierutowa. 3 lutego 1949 r. zastępca szefa WUBP we Wrocławiu mjr Eliasz Koton podpisał decyzję o przeprowadzeniu rewizji u ks. Gradolewskiego[5]. W sobotę 5 lutego 1949 r. do Oleśnicy wyjechał por. Felczer z chor. Edwardem Marciniakiem. Z PUBP w Oleśnicy zabrali ze sobą dwóch funkcjonariuszy tamtejszego Referatu V. Jednym z nich był sierż. Józef Grudziński[6]. Po przyjeździe na miejsce około godz. 17 i upewnieniu się, że ks. Gradolewski przebywa na plebanii, do środka wszedł Felczer z Marciniakiem. Reszta pozostała na zewnątrz, zabezpieczając wyjścia z budynku[7]. Gdy funkcjonariusze WUBP i PUBP zorientowali się, że proboszcz załatwia sprawy kancelaryjne, postanowili poczekać na ich zakończenie. Na plebanii przebywały także gospodyni ks. Gradolewskiego oraz dziewczyna w wieku 15–17 lat, ale ta niedługo potem się oddaliła. Po wyjściu ostatniego petenta Felczer wraz z Miszkowiczem weszli do kancelarii i przedstawili ks. Gradolewskiemu nakaz rewizji i zatrzymania. Przed rozpoczęciem rewizji odwołano obstawę sprzed budynku. Jeden z funkcjonariuszy pozostał w poczekalni, drugi zaś przy gospodyni. Po upływie mniej więcej kwadransa na świadka wezwano także komendanta posterunku MO w Bierutowie plut. Mieczysława Derwisza. Rewizji dokonano w obecności księdza. W jej trakcie zabrano oprócz polskiej waluty „10 rubli żółtego metalu”, „5 rubli żółtego metalu”, monetę z żółtego metalu z napisem angielskim, 3 lub 4 dolary USA (pojedyncze), 50 koron czeskich, zegarek ręczny z napisem „Beldur”, album z fotografiami, dokumenty, notatki, listy Narcyzy Szmulowej i kasetkę[8]. Zakończywszy rewizję, funkcjonariusze zabrali ks. Gradolewskiego do Wrocławia. Około godz. 22, po krótkim postoju w PUBP w Oleśnicy, udali się w podróż do stolicy Dolnego Śląska. Po drodze wysiadł Edward Marciniak. W nocy, już 5 lutego 1949 r., ks. Gradolewskiego odstawiono do aresztu śledczego WUBP we Wrocławiu przy ul. Podwale.

Ponieważ przedmiotem późniejszego śledztwa wobec funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu: Jerzego Felczera, Władysława Miszkowicza i Edwarda Marciniaka, było sfałszowanie protokołu rewizji oraz suma skradzionych ks. Gradolewskiemu pieniędzy, ustalenie dokładnej kwoty, jaką zabrano duchownemu, jest niezwykle trudne. Na zachowanym protokole widnieje 173 370 zł[9]. W zeznaniach składanych w styczniu 1950 r. Jerzy Felczer mówił o kwocie ponad 200 tys.[10] Znalezione pieniądze, których nie ujęto w protokole rewizji, zostały podzielone między trzech funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu następnego dnia. Jak wynikało z zeznań oskarżonych funkcjonariuszy, 6 lutego do mieszkania Edwarda Marciniaka przyszła żona Jerzego Felczera i poprosiła go, aby do nich dołączył. Okazało się, że przejęto więcej pieniędzy, niż podano w protokole. Marciniak poszedł do Miszkowicza i razem pojechali do WUBP. Tam już w obecności Felczera Miszkowicz zaproponował, żeby przepisać protokół, bo według niego załamany psychicznie ksiądz nie będzie oponować przeciwko podpisaniu nowego protokołu. Marciniak twierdził, że wraz z Felczerem poparli Miszkowicza. Władysław Miszkowicz utrzymywał, że to Jerzy Felczer był pomysłodawcą przepisania protokołu rewizji i umieszczenia tam takiej „sumy, jaka nam się podoba, gdyż ks. Gradolewski i tak otrzyma wyrok śmierci, a następnie dodał, że dlaczego my mamy dokładać do wroga, i zastanowiłem się, z kim mamy do czynienia i jakie to ma znaczenie”[11]. Funkcjonariusze WUBP zrobili dokładnie tak, jak planowali. Po podziale pieniędzy Felczer, Miszkowicz i Marciniak udali się do jednej z wrocławskich restauracji. Funkcjonariusze WUBP mieli rację – ks. Roman Gradolewski podpisał nowy protokół rewizji i otrzymał karę śmierci[12].

7 lutego 1949 r. wrocławska kuria arcybiskupia została powiadomiona, prawdopodobnie przez obecną tego dnia na plebanii młodą dziewczynę o nazwisku Szmul, o zatrzymaniu ks. Gradolewskiego. Do kurii dotarł list w postaci kawałka kartki, na której napisano: „Donoszę smutną wiadomość, że ks. Roman Gradolewski został aresztowany dnia 5 II bm. o godz. 20. Obecnie jest we Wrocławiu”[13].

11 lutego 1949 r. do wiceprokuratora Ryszarda Borkowskiego z Prokuratury Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu wpłynęło pismo od oficera śledczego WUBP we Wrocławiu chor. Jerzego Marca, z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie ks. Romana Gradolewskiego jako podejrzanego o współpracę z Gestapo w czasie II wojny światowej. Po zapoznaniu się z przedstawionymi materiałami prokurator wydał nakaz aresztowania ks. Gradolewskiego. Według niego „od 1942 do 1945 roku w Łodzi, działając wspólnie z Alojzym Hoszyckim, idąc na rękę władzy państwa niemieckiego i będąc agentem Gestapo, wydał w ręce tejże policji niemieckiej: Józefa Hillebranda, ks. Wacława Tokarka, Józefa Tyszlera, Alinę Tyszler oraz innych członków polskiej organizacji podziemnej – Armii Krajowej [...]. Zachodzi obawa – pisał Borkowski – że podejrzany Roman Gradolewski, pozostawiony na wolności, będzie ukrywał się i nakłaniał świadków do fałszywych zeznań”[14]. 12 lutego 1949 r. wrocławska kuria powiadomiła o aresztowaniu swoją odpowiedniczkę w Łodzi, zaznaczając, że nikt u nich nie wie, gdzie przetrzymywany jest kapłan[15].

Od tego momentu ks. Roman Gradolewski był kilkakrotnie (5, 8–10 lutego, 10 marca, 25 marca, 4–5 kwietnia) przesłuchiwany przez kilku oficerów wrocławskiego WUBP: chor. Jerzego Marca, chor. Adama (Abę) Frydmana i por. Mariana Sobieraja. Kapłan wielokrotnie zaprzeczał podawanym przez oficerów śledczych wersjom wydarzeń lub faktom, które uważał za nieprawdziwe bądź wypaczające zaistniałą sytuację[16]. Analiza protokołów przesłuchania ks. Gradolewskiego pozwala nakreślić linię obrony tego duchownego oraz wskazuje, że oficerowie śledczy od początku zmierzali do wmówienia duchowemu, iż jego postawa w czasie okupacji była tożsama z kolaboracją z okupantem hitlerowskim i zasługuje na najwyższy wymiar kary. Ksiądz podczas śledztwa w sposób wyważony, spokojny i rzeczowy starał się wytłumaczyć oficerom śledczym swój punkt widzenia i sytuację w Kraju Warty w tym okresie. Logicznie wskazywał, co uczynił w zakresie pomocy Polakom, a jakie jego działania warunkowane sytuacją mogły być odbierane negatywnie przez ludność polską. Szczególnych zabiegów z jego strony wymagała kwestia wyjaśnienia przyczyn przyjęcia volkslisty.

Ponadto imputowano kapelanowi, że podczas swoich wizyt przy ul. Anstadta donosił Gestapo o polskim podziemiu, namawiał innych kapłanów do kolaboracji (w szczególności o. Jacka Hoszyckiego), a jego kontakty z funkcjonariuszami Tajnej Policji Państwowej nie były związane z wykonywaniem obowiązków kościelnych[17]. Wszelkie próby tłumaczenia przez Gradolewskiego, że ta sprawa została już kilkakrotnie wyjaśniona podczas śledztwa w Łodzi, a dochodzenia w tej sprawie prokuratorzy łódzcy umarzali, nie miały szans powodzenia.

18 lutego 1949 r. ks. Gradolewski został przeniesiony do więzienia nr 2 we Wrocławiu przy ul. Sądowej[18]. W tym czasie oficer śledczy wrocławskiego WUBP chor. Adam Frydman wyjechał do Łodzi w celu przesłuchania świadków, którzy mieli styczność z o. Jackiem Hoszyckim. 24 lutego naciskano na WUBP we Wrocławiu, aby przyspieszono śledztwo, i jego zakończenie wyznaczono na 15 marca 1949 r.[19]

3 marca 1949 r. Departament Nadzoru Prokuratorskiego Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie wydał prokuratorowi Sądu Okręgowego we Wrocławiu polecenie, aby ks. Gradolewskiemu oprócz zarzutów z art. 1 § 2 dekretu sierpniowego postawić kolejne, tym razem wygłaszania kazań o treści prohitlerowskiej[20]. Wrocławski sąd miał nakaz, by informować Ministerstwo Sprawiedliwości o postępach w śledztwie. 6 kwietnia 1949 r. akta sprawy zostały przez Wydział Śledczy WUBP we Wrocławiu przesłane do Departamentu Nadzoru Prokuratorskiego Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie[21].

23 maja 1949 r. tenże Departament przekazał Prokuraturze Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu informację, że czynności dotyczące obu duchownych należy uzupełnić o nowe, przeprowadzone na terenie województwa łódzkiego. Nakazano powiadomić o tej decyzji WUBP we Wrocławiu, zaznaczywszy, że sprawa została umówiona z Departamentem V MBP[22]. Taki sposób działania był charakterystyczny dla sposobu procedowania spraw przez Henryka Podlaskiego, dyrektora Departamentu Nadzoru Prokuratorskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, uważanego za „człowieka bezpieczeństwa”[23].

14 sierpnia 1949 r. ks. Gradolewski miał zostać doprowadzony do siedziby WUBP we Wrocławiu na przesłuchanie przez prokuratora Sądu Okręgowego w Warszawie Mirosława Kuleszę[24]. Doszło do niego dzień później[25]. 25 sierpnia 1949 r. prokurator Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu Władysław Kubik, zgodnie z telefonicznym poleceniem dyrektora Henryka Podlaskiego, prosił szefa WUBP we Wrocławiu o bezzwłoczne odtransportowanie obu duchownych do Łodzi[26]. Nakaz wydania Gradolewskiego wystawiono 26 sierpnia 1949 r.[27] Został on wysłany do Łodzi i umieszczony początkowo w areszcie śledczym WUBP w Łodzi. W więzieniu przy ul. Sterlinga osadzono go 3 września 1949 r.[28]

30 sierpnia 1949 r. ks. Gradolewskiemu odczytano akt oskarżenia. W związku z tym skierował on do Sądu Apelacyjnego podanie o powołanie świadków i przyznanie obrońcy z urzędu. Wśród świadków wymienionych przez duchownego znajdowali się m.in.: bp Włodzimierz Jasiński, ksiądz kanclerz Jan Żdżarski[29], proboszcz parafii św. Anny w Łodzi ks. Józef Dzioba, proboszcz w Mazewie ks. Jan Szychowski, ks. płk Włodzimierz Ławrynowicz, ks. Donat Łoposzko oraz ks. Robert Rompa. Ponadto osoby świeckie: Paweł Maciński, Bolesław Busiakiewicz, Adela Zawadzka oraz domniemana siostra gen. Aleksandra Zawadzkiego[30]. Na piśmie widniała adnotacja sędziego o wyrażeniu zgody na wezwanie księdza kanclerza, Pawła Macińskiego, Bolesława Basiukiewicza i Adeli Zawadzkiej, natomiast pozostałe osoby z listy miały zostać ewentualnie wezwane w czasie rozprawy[31].

Już w czasie procesu, 10 września 1949 r., wrocławska prokuratura została powiadomiona przez Henryka Podlaskiego, że sprawę obu duchownych przejęła Prokuratura Sądu Apelacyjnego w Łodzi[32].

Do dziś zagadką pozostaje list, który nadszedł do ks. Gradolewskiego 7 września 1949 r. na adres więzienia we Wrocławiu: „Dzwonił Pan Rosenbaum[33] i powiedział, że w aktach podręcznych WUBP nie ma żadnych dowodów rzeczowych, gdyż całość akt z dowodami została wysłana do Ministerstwa Sprawiedliwości. Przypuszczalnie chodzi tu o list drugiego współwięźnia, który twierdził, że »wsypał go« Hoszycki. Rosenbaum będzie w biurze do godz. 16. Urzęduje pod nr. 197”. Widnieje tam nieczytelny podpis, prawdopodobnie prokuratora Karola Cinci[34]. Występujący w liście Rosenbaum to prawdopodobnie Feliks Rosenbaum (Różycki), od 16 czerwca 1949 r. zastępca naczelnika Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu. Karol Cincio to wrocławski prawnik, w latach pięćdziesiątych prokurator biorący udział w procesach pokazowych, m.in. namysłowskich bonifratrów. Nie udało się ustalić, co łączyło ks. Gradolewskiego z Feliksem Rosenbaumem vel Różyckim i Karolem Cincią ani jakie były losy tego listu.

Trudno dziś odpowiedzieć na pytanie, czy podczas śledztwa stosowano wobec księdza Gradolewskiego przemoc fizyczną. W przeciwieństwie do o. Jacka, który w czasie rozprawy wskazał, że był poddawany torturom, ks. Gradolewski o niczym takim nigdy nie wspominał. Udało się odnaleźć tylko jeden ślad takiej ewentualności. Mianowicie we wspomnieniach o. Tomasza Rostworowskiego znajduje się następujący opis dotyczący prześladowań duchownych w okresie stalinowskim: „Księdzu Gradolewskiemu (z diecezji łódzkiej, w 1963 r. wrocławskiej) wbijano szpilki w paznokcie u rąk. Dla uniknięcia zakażenia rozżarzano je przedtem w płomieniu lampki spirytusowej. Ukłucie rozżarzoną szpilką goiło się szybko i po dwóch tygodniach nie pozostawiało śladu na palcach. Paznokcie odrastały”[35]. Czy w listach do Marka Budziarka ks. Gradolewski o takich metodach śledczych wrocławskiego UB wspominał? Niestety, tego nie wiadomo.

Ojciec Jacek Hoszycki

Ojciec Jacek Hoszycki został zatrzymany przez dzierżoniowskich funkcjonariuszy UB w nocy z 20 na 21 grudnia 1948 r. Dokonał tego prawdopodobnie ppor. Leon Sobczyk, zastępca szefa PUBP w Dzierżoniowie. Ustalenie dokładnej daty zatrzymania o. Jacka nastręczało trudności, gdyż w aktach znajduje się kilka rozkazów w tej sprawie, w dodatku na jednym z nich poprawiano datę, przez co stała się niewidoczna[36]. Jak jednak wynika z karty osadzenia oraz protokołów przesłuchania, o. Jacek 20 grudnia 1948 r. musiał być już w siedzibie dzierżoniowskiego UB, natomiast 21 i 22 grudnia na plebanii przeprowadzono rewizje; pierwszą już w nocy 21 grudnia 1948 r. o godz. 1.30. Znaleziono w jej trakcie jedynie korespondencję gospodyni Hoszyckiego Gertrudy Szołtysik[37]. Protokół przeszukania został podpisany przez o. Jacka. Przeprowadził je szef PUBP w Dzierżoniowie[38]. 22 grudnia 1948 r. wiceprokurator XIII Rejonu (Dzierżoniów) Prokuratury Sądu Okręgowego w Świdnicy Eli Wasersztrum (Waserstrum) wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu o. Hoszyckiego na trzy miesiące[39]. Tego samego dnia chor. Wacław Cyranek z dzierżoniowskiego UB wszczął śledztwo z art. 1 dekretu z 28 czerwca 1946 r.[40] Z tego samego dnia pochodzi drugi protokół rewizji, tym razem przeprowadzonej przez funkcjonariusza PUBP w Dzierżoniowie szer. Mariana Malinowskiego, podczas której zakwestionowano 5212 zł, legitymację Związku Byłych Więźniów Politycznych, skierowanie do Łagiewnik wystawione przez administraturę apostolską oraz portfel z dokumentami i kilka rzeczy osobistych. Przekazano je do więzienia w Dzierżoniowie 23 grudnia 1948 r.[41]

Ojciec Jacek Hoszycki został po raz pierwszy przesłuchany 20 grudnia 1948 r. jeszcze w Łagiewnikach przez ppor. Leona Sobczyka[42]. Charakter tego i kolejnych przesłuchań (przesłuchującym był też chor. Wacław Cyranek) pokazuje, w jakim kierunku zmierzali oficerowie śledczy. Przed funkcjonariuszami UB stanął starszy, schorowany człowiek, który miał za sobą dramatyczne przeżycia wojenne, w tym ciężkie, kilkumiesięczne śledztwo prowadzone przez Gestapo. Jego wyjaśnienia wzajemnie się wykluczały, były niespójne, mieszały się w nich wątki wojenne i powojenne. Ojciec Jacek wielu rzeczy nie pamiętał, o wielu nie wiedział. Wyjaśnień udzielał chaotycznie. Na podstawie zachowanych protokołów przesłuchań z Dzierżoniowa trudno wyrokować, czy funkcjonariusze tamtejszego UB używali przemocy wobec duchownego. Można sobie jednak wyobrazić, że ponowne zamknięcie i zetknięcie się duchownego z metodami śledczymi doskonale pamiętanymi z doświadczeń niemieckich czasu wojny powodowały u niego stres i strach, co mogło się przekładać na treść jego zeznań, tym bardziej że niektóre zawarte tam stwierdzenia brzmiały zgoła nieprawdopodobnie.

Według zachowanych protokołów przesłuchań o. Jacek przyznał się nie tylko do podpisania volkslisty, obciążył w swoich zeznaniach ks. Gradolewskiego oraz o. Kapistrana Pawła Holtego[43], lecz także do wydania około 20 osób narodowości polskiej, które zostały aresztowane przez Gestapo, oraz do szerokiej i długiej konfidenckiej współpracy z niemieckimi służbami specjalnymi. Pierwsze przesłuchanie trwało pięć godzin. Szef PUBP w Dzierżoniowie w raporcie do WUBP we Wrocławiu sugerował, że sprawę powinien przejąć WUBP w Łodzi, gdyż do przestępstwa doszło w Pabianicach. W raporcie znalazła się również informacja, której nie udało się zweryfikować. Dotyczyła ona werbunku gospodyni o. Hoszyckiego Gertrudy Szołtysik. Miała ona zeznać, że „ks. Chaszycki [tak w oryginale – S.L.] jest VD [volksdeutschem] i był aresztowany przez Gestapo, a później miał z Gestapo uciec, co nasunęło podejrzenie, że ks. Chaszycki mógł współpracować z nimi”[44].

23 grudnia 1948 r. o godz. 15.00 duchowny został osadzony w dzierżoniowskim więzieniu przy ul. Ząbkowickiej[45]. 27 grudnia o. Hoszyckiego przesłuchał prokurator Wassersztrum. Na koniec zakonnik stwierdził: „Współpracowałem z gestapo, myśląc, że w ten sposób będę mógł służyć organizacji podziemnej. Chrzciłem Polaków wbrew zakazowi”[46].

27 grudnia 1948 r. był ostatnim dniem o. Jacka w Dzierżoniowie. Przetransportowano go następnie do aresztu śledczego we Wrocławiu, gdzie pozostawał do dyspozycji funkcjonariuszy Wydziału V WUBP we Wrocławiu[47]. Już w styczniu 1949 r. został dwukrotnie przesłuchany przez chor. Jerzego Marca[48]. W lutym również odbyły się dwa przesłuchania. Podczas drugiego o. Hoszycki podał oficerowi przybliżoną treść swojego zobowiązania do współpracy z Gestapo z marca lub kwietnia 1943 r.[49]

18 lutego 1949 r. o. Jacek został osadzony w więzieniu nr 2 we Wrocławiu[50]. Cztery dni później chor. Jerzy Marzec, za zgodą naczelnika Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu, wystąpił do prokuratora Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu o przedłużenie aresztu do 22 marca. Zgodę wyraził wiceprokurator Ryszard Borkowski[51]. 29 marca inny wiceprokurator tego sądu, Karol Cincio, postanowił w sprawie o. Hoszyckiego wszcząć śledztwo z dekretów sierpniowego i czerwcowego oraz zastosować areszt tymczasowy na okres do sześciu miesięcy[52].

W tym czasie, czyli w marcu i kwietniu 1949 r., o. Hoszycki był intensywnie przesłuchiwany przez funkcjonariuszy wrocławskiego UB. Jego zeznania brzmiały podobnie jak te z Dzierżoniowa. Na podstawie wyjaśnień złożonych przed sądem w Łodzi, a dotyczących metod śledczych stosowanych przez wrocławskich ubeków, można stwierdzić, że zeznania te zostały przez nich wymuszone psychicznym i fizycznym znęcaniem się nad duchownym. Hoszycki we wrześniu 1949 r. wspominał o wymuszonych zeznaniach oraz podsuwaniu różnych wypowiedzi. Od stycznia do marca 1949 r. duchowny był przesłuchiwany siedem razy (21 stycznia, 31 stycznia, 3 i 19 lutego, 8, 9 i 23 marca), zawsze przez por. Jerzego Marca. W kwietniu przesłuchania prowadził chor. Ludwik Skowronek[53]. W protokołach przesłuchań o. Jacka rzucały się w oczy częste zmiany zeznań, pomyłki w chronologii wydarzeń, często tę samą sprawę przedstawiał w odmiennym świetle. Przyznawał w czasie przesłuchań, że wiele opinii o ks. Gradolewskim słyszał od ludzi i nie potrafił ich potwierdzić ani zweryfikować[54]. Niektóre odpowiedzi udzielane funkcjonariuszom UB można było zakwalifikować jako donosy na innych księży. Za przykład może posłużyć przesłuchanie z 1 kwietnia 1949 r., gdy wypytywano o. Jacka o dziekana dekanatu dzierżoniowskiego ks. Stanisława Szczepańskiego. W jego trakcie o. Hoszycki oskarżył zarówno ks. Szczepańskiego, jak i ks. Adolfa Sznipfa, proboszcza w Niemczy, o nielegalny handel materiałami UNRRA oraz nagrobkami z cmentarzy[55].

Odczytując zachowane protokoły przesłuchań o. Jacka expressis verbis, otrzymujemy obraz konfidenta Gestapo w sutannie, odpowiedzialnego za wydawanie Niemcom na śmierć obywateli polskich, volksdeutscha, który po zakończeniu wojny starał się za wszelką cenę uniknąć odpowiedzialności za popełnione czyny. Zaprotokołowane przez funkcjonariuszy UB odpowiedzi w różnych sprawach dyskwalifikowały go moralnie i jako kapłana, i jako człowieka. W dodatku były one często chaotyczne, niespójne, nielogiczne, obarczone przeinaczeniami i konfabulacjami. Dlatego bez wiedzy o stosowanych przez funkcjonariuszy UB wobec duchownego metodach śledczych oraz stanie psychicznym i fizycznym duchownego wyciąganie daleko idących wniosków o roli o. Jacka w czasie okupacji niemieckiej i po zakończeniu wojny jest nieuprawnione. Nie można również wykluczyć, że oprócz wymienionych powodów franciszkaninowi mogło być wszystko jedno, co zeznaje, byle dano mu spokój i pozwolono wrócić do pracy duszpasterskiej, gdyż wydawało mu się to możliwe. Jak sam mówił podczas rozprawy – został złamany[56].

26 lipca 1949 r. we Wrocławiu pojawił się wiceprokurator Sądu Okręgowego w Warszawie i przesłuchał o. Hoszyckiego w obecności por. Marca, który pełnił tym razem funkcję protokolanta. Zakonnik potwierdził swoje zeznania ze śledztwa, przyznał się do przyjęcia volkslisty oraz składania donosów Gestapo. Powiedział, że wydał w ręce hitlerowskiej Tajnej Policji Państwowej członków Armii Krajowej i obciążył swoimi oskarżeniami ks. Gradolewskiego, który miał go namówić do współpracy z okupantem. Ponadto franciszkanin zeznał dodatkowo, że był agentem celnym gestapo, jego aresztowanie w czasie wojny upozorowano, a ks. Gradolewski własnoręcznie sporządzał raporty dla władz[57]. 14 i 15 sierpnia o. Jacek został przesłuchany przez prokuratora Mirosława Kuleszę. Potwierdził wszystkie swoje wcześniejsze zeznania i dodał listę zakonników franciszkańskich, którzy w czasie wojny przyjęli volkslistę[58]. Funkcjonariusze UB we Wrocławiu złamali kapłana fizycznie i psychicznie, czym osiągnęli wyznaczony przez zwierzchników cel. Duchowny sam przyznał się do zarzucanych mu czynów.

Oskarżenie

Akt oskarżenia został sporządzony przez prokuratora Mirosława Kuleszę 30 sierpnia 1949 r. Zarzucał obu księżom przestępstwo określone w art. 1 § 2 dekretu sierpniowego oraz art. 1 § 1 dekretu z 28 czerwca 1946 r. o odstępstwie od narodowości polskiej w czasie wojny 1939–1945[59]. Oskarżyciel dowodził, że ks. Gradolewski był sympatykiem faszystowskich Niemiec, stałym współpracownikiem Gestapo, duchownym wykorzystującym swoje stanowisko do działań na szkodę społeczeństwa polskiego. Podobne zarzuty dotyczyły o. Hoszyckiego, który miał donosić na Polaków słuchających zagranicznych audycji radiowych oraz pozornie aresztowany przez Gestapo, dodatkowo pełnić funkcję donosiciela w niemieckim więzieniu.

W akcie znalazło się ponadto oskarżenie pod adresem najwyższych władz kościelnych o to, że „były poinformowane o przyjęciu przez nich niemieckiej listy narodowej, a także o ich bliskich kontaktach z Gestapo, ks. Gradolewski został ostrzeżony przez władze kościelne o grożącym mu aresztowaniu, a następnie w okresie późniejszym obaj wymienieni księża zostali skierowani do pracy duszpasterskiej na Ziemie Odzyskane i pełnili obowiązki swego stanu”[60]. Według prokuratora największą winę ponosił ks. Roman Gradolewski, gdyż „roztaczając przed ks. Hoszyckim widoki otrzymania korzystnej parafii Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście w Pabianicach, ks. Gradolewski zaproponował mu wreszcie ścisłą już współpracę z Gestapo z podpisaniem formalnego zobowiązania i dostarczania stałych konkretnych doniesień. Ks[iądz] Hoszycki, kierowany chęcią otrzymania intratnej parafii, zgodził się na propozycję ks. Gradolewskiego i w wykonaniu powziętego wspólnie zamiaru udał się wraz z nim do Gestapo przy ul. Anstadta w Łodzi, gdzie podpisał zobowiązanie współpracy z Gestapo. Zobowiązanie to nakładało na niego obowiązek dostarczania doniesień przeciwko Polakom należącym do ruchu oporu lub wrogo usposobionym do władz niemieckich. Ks[iądz] Hoszycki otrzymał instrukcję, że doniesienia swoje ma składać ks. Gradolewskimu, podpisywać je wybranym przez siebie pseudonimem »Jacek«, po czym będą one przez księdza Gradolewskiego przekazywane bezpośrednio do Gestapo”[61].

Prokurator wyraźnie stwierdzał w akcie oskarżenia, że ks. Gradolewski nie przyznał się do zarzucanych mu czynów, „wyjaśniając, że zgłosił swoją przynależność do narodowości niemieckiej za wiedzą i z nakazu przełożonych władz kościelnych, że z Gestapo poza koniecznością załatwienia spraw organizacyjno-kościelnych nie miał nic wspólnego, że nic nie wie o współpracy o. Hoszyckiego z Gestapo i że nigdy go do niej nie nakłaniał. W odróżnieniu od ks. Gradolewskiego o. Jacek Hoszycki przyznał się całkowicie do winy, wyjaśniając, że działał ze względów oportunistycznych, przede wszystkim zaś na skutek nakłaniania go przez ks. Romana Gradolewskiego zarówno do odstępstwa od narodowości polskiej, jak i do współpracy z Gestapo. Wyjaśnienia te znalazły potwierdzenie w zeznaniach przesłuchanych świadków”[62]. Dla obu duchownych prokurator żądał kary śmierci.

Ojciec Jacek Hoszycki 26 sierpnia 1949 r. został przetransportowany do aresztu WUBP w Łodzi przy ul. Anstadta 7, natomiast 3 września przeniesiono go do więzienia przy ul. Sterlinga 16.

5

Proces (6–13 września 1949 roku)

Dzień pierwszy, 6 września 1949 roku

Obaj duchowni stanęli przed Sądem Apelacyjnym w Łodzi 6 września 1949 r. Rozprawie przewodniczył sędzia Mieczysław Błochowicz. Ławnikami byli Stanisław Widawski oraz Józef Sobczyński. Stronę prokuratorską reprezentowali: autor aktu oskarżenia Mirosław Kulesza oraz wiceprokurator tegoż sądu Adam Ferenc[1]. Funkcję protokolanta sprawowała aplikantka Irena Piórewicz. Sąd wyznaczył obu oskarżonym obrońców z urzędu: ks. Gradolewskiemu – Wacława Walkiewicza, o. Hoszyckiemu – Włodzimierza Czubińskiego. Co interesujące, obaj obrońcy mieszkali niedaleko siebie, a późniejsze zgodne ich postępowanie nasuwa przypuszczenie, że ze sobą współpracowali.

Pierwszy z obrońców miał na 6 września 1949 r. wyznaczoną rozprawę w Piotrkowie Trybunalskim w sprawie przeciwko Marianowi Lewandowskiemu i w związku z tym prosił o zwolnienie go z obrony ks. Gradolewskiego. Jego podanie nosiło datę 3 września 1949 r. (sobota). Według pieczątki Biura Podawczego wpłynęło do III Wydziału Karnego Sądu Apelacyjnego w poniedziałek 5 września. Zarazem jednak widnieje na nim adnotacja napisana zielonym atramentem: „odmówić”, z datą „3 IX 1949 r.”[2]. W aktach zachował się również projekt zaświadczenia dla adwokata Walkiewicza w sprawie jego obowiązkowego stawienia się na tej rozprawie. Brakuje na nim daty i podpisu sędziego Błochowicza. Znajduje się tam natomiast zdanie stwierdzające, że proces zakończy się 9 lub 10 września. 5 września 1949 r. zostało wydane oficjalne zaświadczenie, że adwokat Walkiewicz „od obrony z urzędu pomimo złożenia podania zwolniony nie został”[3]. W tekście dokumentu, podpisanego przez sędziego Błochowicza tego samego dnia, nie ma już zdania o planowanej dacie zamknięcia sprawy. Zostało ono zastąpione datą i godziną rozpoczęcia procesu.

Adwokat Czubiński zawiadomienie o wyznaczeniu go na obrońcę otrzymał w sobotę 3 września o godz. 15. W poniedziałek miał czas na pobieżne przeczytanie zgromadzonych akt, a dopiero przed samą rozprawą dane mu było poznać swojego klienta, o. Jacka, któremu przedstawiono tak poważne zarzuty[4]. Dlatego też później skarżył się na opieszałość sądu.

Wydaje się, że zarówno brak zgody na zwolnienie adwokata Walkiewicza, jak i późniejsze kroki sądu wobec adwokata Czubińskiego (o czym dalej) miały konkretny powód. Proces musiał się rozpocząć we wskazanym dniu, 6 września 1949 r. Zabiegi obu obrońców, które być może miały na celu chęć bliższego przyjrzenia się sprawie, wniknięcie w jej istotę i podjęcie próby aktywnej obrony oskarżonych, były z góry skazane na niepowodzenie. Dziś trudno wytłumaczyć, dlaczego właśnie ich wybrano do obrony obu duchownych. Czy spodziewano się, że będą postępować zgodnie z prawem i występować w obronie obu oskarżonych, nawet po wyroku? Raczej nie. Zakładano szybkie osądzenie duchownych, zakończone skazaniem ks. Gradolewskiego i o. Hoszyckiego. Obrońcy mieli być tylko figurantami. Dla władz ważny był wrześniowy termin procesu i kontekst polityczny, w jakim został on umieszczony, jego nagłośnienie w środkach masowego przekazu i jednolity, wyrazisty przekaz do społeczeństwa: duchowni w czasie wojny byli zdrajcami, współpracującymi z okupantem niemieckim.

Proces rozpoczął się o godz. 10. Przewodniczący zarządził wydalenie z sali ks. Gradolewskiego i przesłuchanie o. Hoszyckiego[5]. Po podaniu danych osobowych obrońca Czubiński próbował odroczyć rozprawę, tłumacząc, że zbyt późno otrzymał zawiadomienie o wyznaczeniu go na obrońcę z urzędu[6]. Wskazał na konieczność przesłuchania świadków podanych przez oskarżonego, tj. adwokata Zdzisława Kwaśniewskiego, ks. Zygmunta Zycha, ks. Roberta Rompę, ks. Dąbrowskiego, siostrę Florianę i pozostałe siostry z zakonu Łaski Bożej w Pabianicach oraz ks. Wacława Tokarka. Obrońca prosił również, w razie nieuwzględnienia jego wniosku, o zwolnienie go z udziału w rozprawie 6 września 1949 r. ze względu na nerwicę oczną[7]. Wnioskowi obrońcy sprzeciwił się prokurator Kulesza, do czego przychylił się przewodniczący. Odczytano akt oskarżenia, po czym o. Jacek, zapytany przez sędziego, czy przyznaje się do zarzucanych mu czynów, odpowiedział: „Nie przyznaję się do winy”[8]. Tym samym zanegował zeznania złożone w śledztwie. Dalej duchowny opowiadał o swojej roli w procesie rodziny Wendlerów oraz związkach z o. Kapistranem Pawłem Holtem, siostrami Bożej Łaski w Pabianicach oraz kontaktach z ks. Gradolewskim. W odniesieniu do nich stwierdził, co następuje: „Gradolewski uchodził za Niemca, namawiał mnie do przyjęcia volkslisty, bym został w Polsce i otaczał opieką katolików. Mówił mi, abym nie wpuszczał do kościoła Polaków ani ich nie spowiadał [...]. Gdy poszedłem z Gradolewskim do Gestapo, rozmawialiśmy tam tylko o przydzieleniu parafii. Gradolewski mówił, że muszę być lojalny w stosunku do Niemców”[9]. Następnie duchowny oznajmił: „W Gestapo nie podpisałem żadnego papieru ani też nie dałem swojej fotografii, ani niczyjej”. Oskarżony kapłan wyjaśnił, dlaczego jego zeznania złożone w śledztwie brzmiały inaczej: „W czasie dochodzenia zeznałem inaczej, ponieważ mnie bito”[10]. Te dwa wątki będą jeszcze powracać w zeznaniach o. Jacka podczas kolejnych rozpraw. Szczególnie często będzie wspominał o ciężkim śledztwie, jakiego doświadczył we wrocławskim WUBP. Warto je przytoczyć, gdyż są jedynymi odnalezionymi śladami pokazującymi metody, jakimi posługiwali się funkcjonariusze UB wobec tych duchownych. W czasie składania wyjaśnień dotyczących swojego udziału w procesie Kamińskiego, Wendlerów i innych osób oskarżanych przez Gestapo o słuchanie radia duchowny odwołał wcześniejsze zeznania: „Przeczę zeznaniom moim złożonym w śledztwie, ponieważ one zostały na mnie wymuszone”[11]. Dalej odniósł się do swoich wyjaśnień dotyczących ks. Tokarka złożonych u prokuratora: „zeznawałem tak samo jak w śledztwie, ponieważ jeden ze śledczych powiedział mi, bym tak samo zeznawał, to mi nic nie będzie”[12]. To tłumaczyło też, w jaki sposób udało się doprowadzić do tego, by o. Hoszycki obarczył winą ks. Gradolewskiego. Tak o tym opowiadał pierwszego dnia rozprawy: „Już w czasie śledztwa mówiono mi, dlaczego biorę na siebie winę, a Gradolewski mnie obciąża, sam zaś nie odpowiada. Nie pamiętam, czy zmuszono mnie do powiedzenia tego, »że uznaję, że źle zrobiłem, ale Gradolewski pchnął mnie na tę drogę, więc niech też odpowiada«. Nakłoniono mnie do tego, bo przesłuchujący powiedział: »po co oszczędzać innego, jeśli tamten namówił«”. Dodawał: „Nie obciążam Gradolewskiego, w dochodzeniu uczyniłem to chyba pod wpływem jakiegoś szału, traciłem pamięć [w wyniku metod śledczych?] i nie wiedziałem, co mówię”[13].

Ojciec Hoszycki dalej mówił o metodach śledczych z wrocławskiego UB: „W czasie śledztwa [w 1949 r. ] bito mnie i grożono. Było to w marcu lub kwietniu r.b. Mogę wskazać nawet tego, co mnie bił”[14]. W nawiązaniu do treści zeznań na temat współpracy z Gestapo dowodził: „Wszystko, co dotyczy współpracy z Gestapo, to jest nieprawda. Jeśli coś na ten temat powiedziałem, to tylko dlatego że byłem psychicznie złamany [...]. Sam podyktowałem wzór zobowiązania złożonego w Gestapo po niemiecku. Napisałem tak, bo tak sobie wyobrażałem, że to zobowiązanie tak powinno brzmieć. Słowo »Verpflichtung« podsunął mi oficer śledczy. Nigdy żadnych papierów w Gestapo nie podpisywałem”[15]. Kilkakrotnie powtarzał: „Nigdy nie pracowałem w Gestapo; mówię to ze spokojnym sumieniem”[16].

Jako najczęstszy motyw wypowiedzi Hoszyckiego powracała sprawa ks. Wacława Tokarka. W przytoczonym akcie oskarżenia był to jeden z głównych zarzutów wysuniętych pod adresem franciszkanina. Według siostry ks. Tokarka jej brat wysłał do niej list o następującej treści: „Czy mieszka jeszcze w Pabianicach duchowny Alojzy Hoszycki, który postawił przeciwko mnie fałszywe zarzuty? Czy jest Polakiem, czy volksdeutchem? Nie wierzę, że jest księdzem katolickim, to jest kanalia, tchórz, oportunista”[17]. List ten znajduje się w aktach sprawy. Dziś trudno wyjaśnić jego pochodzenie, szczególnie w sytuacji, gdy dysponujemy innym listem ks. Tokarka, skierowanym do łódzkiego sądu 20 września 1949 r. Otóż w liście tym wyjaśniał on niewinność o. Jacka następująco: „1) Ks. Hoszycki wiedział o mej pracy konspiracyjnej prawie dwa lata, a jednak nie tylko mnie nie zadenuncjował, ale nawet pomagał. 2) Do Dachau wywieziono mnie w czasie powszechnego aresztowania księży w tzw. Warthegau 6 października 1941 r. 3) Dopiero po swym aresztowaniu w kwietniu 1944 r. w czasie przesłuchań przez Gestapo pod wpływem tortur i w przeświadczeniu, że przebywającemu (tak powszechnie uważano) w obozie nic nie może zaszkodzić, zeznał ks. Hoszycki o mojej pracy w prasie podziemnej. Miałem bowiem w tej sprawie przesłuchanie w Dachau w jesieni 1944 roku, a więc dopiero 3 lata po moim aresztowaniu. Nie miało to dla mnie przykrych następstw, gdyż na szczęście wojska radzieckie zajęły Łódź i Gestapo nie miało czasu zrobić z wymuszonych zeznań ks. Hoszyckiego żadnego użytku, ks. Hoszycki nie był więc na pewno przyczyną mego aresztowania i zesłania do Dachau”[18]. Kto zatem był autorem oskarżycielskiego listu i dlaczego siostra ks. Tokarka nim się posłużyła? Wydaje się, że prawdziwi autorzy znajdowali się w gmachu łódzkiego lub wrocławskiego UB. Ojciec Hoszycki w tej sprawie wielokrotnie zmieniał zeznania, gdyż nie wiedział, czy ks. Tokarek należał do ruchu oporu, czy też wnioski o jego przynależności do tegoż stanowią wykładnię późniejszych doświadczeń i opowieści. W jego przekonaniu Niemcy pytali go o tego duchownego dopiero w połowie maja 1944 r. podczas kolejnego przesłuchania w Gestapo[19].

Pierwszy dzień procesu zakończyły kolejne wnioski obu obrońców o odroczenie rozprawy ze względu na zbyt krótki okres na zapoznanie się z aktami oraz wezwanie kolejnych świadków. Dowodzili, że oskarżeni nie otrzymali odpisów aktu oskarżenia. W tej sprawie protestował prokurator Ferenc, powołując się na brak podstaw prawnych do odroczenia rozprawy. Sąd natomiast wskazał adwokatom, że w aktach sprawy znajdują się ich poświadczenia odbioru dokumentów z datą 30 sierpnia 1949 r. Jednocześnie jednak sędzia przychylił się do prośby obrońców i dał im czas na zapoznanie się z materiałem dowodowym do następnego dnia do godz. 12[20].

Relację z tego dnia procesu zamieściła większość wychodzących wtedy dzienników. W „Dzienniku Łódzkim” już na pierwszej stronie widniał tytuł: Gestapowcy w sutannach posyłali Polaków na śmierć. Dziś odpowiadają przed Sądem R.P. W nagłówku pisano: „Obaj oskarżeni księża zdradzili ojczyznę, podpisując drugą grupę tzw. »niemieckiej listy narodowościowej«. Ks. Gradolewski ponadto zgłosił się ochotniczo do współpracy z gestapo, obejmując na zlecenie niemieckiej tajnej policji politycznej funkcje tzw. rezydenta w łódzkiej kurii biskupiej. W charakterze rezydenta organizował sieć agentów gestapo w terenie”[21]. W dalszej części artykułu autor cytował zarzuty pochodzące z aktu oskarżenia. W podobny sposób skonstruowane były relacje z procesu w innych gazetach. Warto przytoczyć tytuły, gdyż z góry określały one winę obu oskarżonych: Zdrajcy ojczystego kraju. Dwaj księża-konfidenci gestapo przed sądem w Łodzi[22], Dwaj księża-konfidenci gestapo przed sądem apelacyjnym w Łodzi[23], Zdradzili swój kraj ojczysty. Księża-konfidenci Gestapo przed sądem[24], Księża konfidenci w służbie gestapo wydawali Niemcom na śmierć działaczy podziemia. Potworny proces w Łodzi[25]. Interesujące, że w kilku relacjach z pierwszego dnia procesu znajduje się następujący wers: „Przewodniczący: Czy to wpływ oskarżonego Gradolewskiego spowodował odstępstwo oskarżonego od narodowości polskiej?”. Oskarżony: „Zdanie ks. Gradolewskiego i jego namowy spełniły wielką rolę. Utwierdzały mnie również w takim postępowaniu wystąpienia księdza biskupa Adamskiego i innych wysoko w hierarchii kościelnej postawionych księży, którzy nawoływali do lojalności wobec władz niemieckich i wykonywania ich zarządzeń”[26]. W niektórych tytułach prasowych słowa te wytłuszczono. W protokole z rozprawy głównej nie sposób znaleźć tego typu stwierdzenia ze strony o. Hoszyckiego.

Dzień drugi, 7 września 1949 roku

Rozprawę zgodnie z ustaleniami wznowiono 7 września 1949 r. o godz. 12. Wnioski o wezwanie na rozprawę kolejnych świadków złożył obrońca o. Hoszyckiego Włodzimierz Czubiński. Byli to adwokaci (Zdzisław Kwaśniewski, Eugeniusz Delnic), którzy mieli potwierdzić postawę tego oskarżonego podczas posługi w Pabianicach oraz w czasie procesu w Kaliszu. Mecenas zamierzał wezwać także księży Lucjana Jaroszka, Zygmunta Zycha i Roberta Rompę, by zaświadczyli o niewinności oskarżonego w kwestii współpracy z Gestapo[27]. Po powtórnym przedstawieniu wniosków przez adwokata Czubińskiego analogiczne wnioski zgłosił również obrońca ks. Gradolewskiego. Zamierzał powołać na świadków: bp. Włodzimierza Jasińskiego, księdza kanclerza kurii łódzkiej Jana Żdżarskiego, ks. Jana Szychowskiego, o. Kapistrana Pawła Holtego, ks. Józefa Dziobę, siostrę Florentynę, ks. płk. Włodzimierza Ławrynowicza[28], Szymona Weilanda (starszego), Zawadzką[29], ks. Roberta Rompę, Mariana Pilarka, Antoniego Stawowczyka, Marię Lenartowicz oraz Wojciecha Garbusia[30]. Prokurator wnosił o oddalenie całego wniosku z wyjątkiem wezwania ks. płk. Włodzimierza Ławrynowicza[31].

W dalszej części rozprawy o. Jacek kontynuował składanie wyjaśnień, opisując po raz kolejny swoje związki z Gestapo i okoliczności podpisania niemieckiej listy narodowościowej: „Władze duchowne, między innymi ks. biskup Adamski, zachęcały do podpisania volkslisty. Potępiam agitację tego rodzaju”[32]. Ojciec Hoszycki wyjaśniał, kto zatwierdził nominację na stanowisko proboszcza parafii Najświętszej Marii Panny w Pabianicach i jakie były jego stosunki z ks. Gradolewskim. Kilkakrotnie podkreślał, że Polacy mogli dość swobodnie uczestniczyć w nabożeństwach, które odprawiał. Nie stronił także od udzielania tajnych ślubów, spowiadania Polaków, duchowej pomocy udzielanej w trudnych chwilach. Wracał ponadto do okoliczności aresztowania przez Gestapo w mieszkaniu Piotra Zagórowskiego w maju 1944 r. Opowiadał ze szczegółami o hitlerowskim śledztwie: „W Gestapo bito mnie nahajką aż do zemdlenia, musiałem liczyć baty; włożono mi też maskę gazową; bito mnie na ziemi. Po tym biciu zeznawałem o Kamińskim. Pytano mnie, skąd go znam. Po drugim biciu pytano mnie o Wendlerów i o Kamińskiego”[33]. Na koniec składanych zeznań o. Jacek oświadczył: „Z matką Kamińskiego widziałem się po raz ostatni we wrześniu 1947 r. Przyszła do mnie wtedy, by prosić o zatrudnienie jej męża jako organisty. Mówiła mi, że wie, że nie z mojej winy cierpiał jej syn”[34].

Po tych słowach sędzia Błochowicz zarządził wprowadzenie na salę ks. Gradolewskiego, który w pierwszych słowach oznajmił: „Przyznaję się tylko do faktu podpisania volkslisty, do winy się nie przyznaję. Do podpisania volkslisty zmuszono mnie groźbą wywiezienia na Radogoszcz”[35]. W dalszej części wywodu ks. Gradolewski wyjaśniał swoją funkcję w łódzkim kościele przed wojną i w czasie okupacji. Prostował też nieścisłości i nieporozumienia wynikłe ze złej interpretacji przez śledczych i o. Hoszyckiego jego słów dotyczących sprawy podpisania volkslisty i odegranej przezeń roli w tym akcie. Rozterki duchowe, odczuwane przed podpisaniem niemieckiej listy narodowościowej, próbował rozwiać w rozmowie z biskupem Jasińskim, który uważał, że w razie jej przyjęcia będzie nadal tak samo dobrym księdzem. „Koniecznym było starać się, by zostać na miejscu. [...] Biskup Adamski wydał wtedy polecenie, by się niepotrzebnie nie narażać, ratować się nawet kosztem odstępstwa od narodowości. Była to samoobrona. Księża – nie proboszczowie [wikarzy] – szli na wojnę. W kościele było dużo tzw. fałszywych volksdeutchów, którzy modlili się po polsku”[36].

Esencją całego wywodu ks. Gradolewskiego było zdanie wypowiedziane w drugim dniu procesu: „Uważam, że spełniałem swój obowiązek, walcząc z hitleryzmem na swój sposób, który uważałem w tych warunkach za najlepszy”[37]. Kontynuował: „Na swym odcinku pracy chciałem walczyć z hitleryzmem, głosząc zasady katolickie i osłabiając ducha niemieckiego. Byłem w tej walce samotny, mimo to nie chciałem z niej zrezygnować. Liczyłem się z tym, że mogę w niej zginąć, [ale] jako volksdeutchowi i duszpasterzowi niemieckiemu było mi łatwiej pomagać Polakom”[38]. Jako dowód swojej pomocy przytaczał sprawy ukrywania poszczególnych osób, zdobywania fałszywych dokumentów, udzielania sakramentów świętych, interwencje w Urzędzie Pracy oraz ułatwianie jeńcom ucieczek ze szpitala. O swoich podróżach do Niemiec i spotkaniach z nuncjuszem apostolskim abp. Orsenigą opowiadał: „W 1940 r. jeździłem do Berlina w sprawach kościelnych bez wiedzy biskupa [Jasińskiego]. Była to bardzo ryzykowna podróż, ale musiałem pojechać, by prosić o ratunek nuncjusza apostolskiego i dać mu dokładne relacje o tym, co dzieje się u nas. Wtedy nie miałem jeszcze volkslisty. Używałem wtedy nazwiska mego von Gradolewski. Byłem też u jednego biskupa w Berlinie z prośbą o pomoc przeciwko prześladowaniom Kościoła w Polsce. Po powrocie zdałem relację z mej podróży ks. biskupowi Jasińskiemu. Drugi raz pojechałem już na zlecenie ks. bisk[upa] Jasińskiego, przewiozłem wtedy różne dokumenty w języku polskim do nuncjusza apostolskiego. Nuncjusz udzielił mi wtedy informacji co do legalności mianowania u nas administratora apostolskiego. Wracałem przez Poznań, wstępując po drodze do ks. Dymka z polecenia ks. bisk[upa] Jasińskiego. Żadnego oficjalnego pełnomocnictwa nie miałem. Po raz trzeci pojechałem do Berlina w październiku 1941 r. po wywiezieniu księży. Nuncjusz ubolewał wtedy nad faktem, o którym go zawiadomiłem. Zawiedziony, wróciłem wtedy do Łodzi, bo zrozumiałem, że nikt nam nie pomoże i że zdani jesteśmy na własne siły”[39]. Ksiądz Gradolewski wspominał też o interwencjach u władz niemieckich w sprawie aresztowania księży w Kraju Warty w październiku 1941 r. Gdy ksiądz skończył składać zeznania, przewodniczący postanowił wezwać na świadków Wojciecha Garbusia oraz ks. Józefa Dziobę, pozostałe wnioski zaś oddalić lub rozpoznać w toku postępowania. Na tym zakończono proces 7 września 1949 r.[40]

Relacje prasowe z drugiego dnia procesu utrzymane były w podobnym tonie jak dzień wcześniej. „Dziennik Łódzki” skupił się na podkreśleniu różnicy między oboma kapłanami: „jako drugi zeznaje ks. Gradolewski. Jest on przeciwieństwem swego towarzysza. Niezwykle sprytny, z sofistyczną przebiegłością usiłuje wykręcić się z najtrudniejszej sytuacji”[41]. Dużą część tego oraz pozostałych artykułów, które ukazały się w prasie, stanowiły zeznania ks. Gradolewskiego dotyczące postrzegania jego miejsca w Kościele katolickim w czasie wojny oraz walki z faszyzmem. Gazeta opisywała zachowanie publiczności, która, według niej, miała reagować śmiechem w czasie zeznań o. Hoszyckiego opowiadającego o swojej roli w Kraju Warty[42]. Ponieważ ten sposób reakcji doskonale wpisywał się w propagandowy obraz procesu tworzony przez prasę, należałoby podchodzić do niego z ostrożnością i nieufnością. Artykuły w „Życiu Warszawy” i „Rzeczpospolitej” były do siebie bardzo podobne, gdyż zostały napisane na podstawie notatki Polskiej Agencji Prasowej[43]. Drugi dzień rozprawy najmocniejszym tytułem opatrzyła „Gazeta Robotnicza”: Upiór zdrady i zbrodni odżył na sali sądowej w procesie księży-konfidentów gestapo[44].

Dzień trzeci, 8 września 1949 roku

Kolejnego dnia, 8 września, proces rozpoczął się o godz. 9 rano. Ksiądz Gradolewski rozpoczął zeznania od wyjaśnienia okoliczności swojego pierwszego aresztowania 16 lutego 1945 r. Wspominał również, że jego sprawę umorzono, a z obozu został wypuszczony 2 czerwca 1948 r. W tym dniu doszło także do konfrontacji obu oskarżonych, która miała wykazać, dlaczego w ich zeznaniach występowały tak duże rozbieżności. W rzeczywistości miała na celu raczej ujawnić dwulicowe postępowanie obu duchownych, a nie wyjaśnić wątpliwości nagromadzone podczas śledztwa, tym bardziej że kapłanów zmuszono do analizowania nawzajem swoich cech charakterologicznych i sposobu składania wyjaśnień. Ksiądz Gradolewski tłumaczył ponadto, dlaczego akurat on został wyznaczony przez bp. Jasińskiego do kontaktów z Gestapo. Na swoją obronę przytaczał kolejne sprawy, które starał się załatwić w siedzibie tajnej policji politycznej, chcąc ratować współbraci oraz Żydów[45].

Po skończeniu składania zeznań przez ks. Gradolewskiego prokurator Kulesza zwrócił się do sądu o dołączenie do akt sprawy następujących materiałów: protokołu posiedzenia w prywatnym mieszkaniu Adolfa Hitlera z 2 października 1940 r., listu Heinricha Himmlera do Wilhelma Krügera z 18 lipca 1942 r. oraz pisma do placówek służbowych z tego samego dnia. Sędzia się zgodził, a obrońcy oskarżonych nie oponowali[46]. We wspomnianym posiedzeniu brali udział poza Hitlerem Martin Bormann, Hans Frank, Baldur von Schirach, a dotyczyło ono sytuacji w Generalnym Gubernatorstwie, w tym postępowania z ludnością polską i żydowską. Notatkę z tego spotkania sporządził Martin Bormann. List Himmlera do Krügera powstał w czasie inspekcji tego pierwszego w Lublinie, a zawierał wytyczne w kwestii wysiedlenia wszystkich Żydów z GG do końca 1942 r. (w ramach akcji „Reinhardt”)[47].

Następnie swoje zeznania złożyli świadkowie, poruszając kwestie dotyczące obu duchownych. W odniesieniu do ks. Gradolewskiego opowiadali o zetknięciu się z nim (m.in. Bolesław Busiakiewicz, ks. Henryk Adamczyk, ks. Edmund Bielicki, ks. Jan Żdżarski, ks. Tadeusz Wysocki, Antoni Przybyłowski, Wojciech Garbuś) lub artykułowali to, co słyszeli o nim i jego działalności od osób trzecich (Julia Alama, Józefa Bińkowska). Niezbitym dowodem na to, że wiele informacji zostało przez świadków zaczerpniętych od osób trzecich, była wypowiedź ks. Józefa Dzioby[48]: „Słyszałem, że Gradolewski oddawał usługi Polakom; np. Kowalskiemu, więzionemu przez gestapo i zagrożonemu karą śmierci, dopomógł tak, że nawet wypuszczono Kowalskiego na wolność. Krążyły też wersje o wyrzucaniu Polaków przez Gradolewskiego z kościoła; podobno nie dawał on komunii św. Polakom i uprzedzał, by Polacy do kościoła nie przychodzili”[49]. Wśród tych zeznań nie zabrakło z jednej strony napastliwych oskarżeń, z drugiej zaś dowodów na działania oskarżonego duchownego zmierzających do ratowania pojedynczych osób. Warto wspomnieć o zeznaniach ks. Henryka Adamczyka, który doprowadził do jego aresztowania w lutym 1945 r. Według niego doniesienie skierowane do Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi było oparte na zeznaniach dwóch służących, oczerniających ks. Gradolewskiego[50]. Podobne wyjaśnienia złożył ks. Edmund Bielicki. W zupełnie innym świetle przedstawiał sylwetkę księdza kanclerz kurii łódzkiej ks. Jan Żdżarski. Opowiadał o jego misjach do Niemiec oraz współpracy z bp. Jasińskim. W jego przekonaniu niego pierwszy wyjazd do nuncjusza apostolskiego odbył się za wiedzą i przyzwoleniem biskupa. Zapewniał: „nie spotkałem się z tym, by występował kiedyś przeciwko Polsce lub wykazywał sympatie proniemieckie”[51]. Następnego dnia po złożeniu zeznań, zapewne chcąc jeszcze coś dodać, kanclerz wysłał list do sądu, w którym napisał: „oskarżony ks. Gradolewski w 1940 r. uczynił następującą przysługę. W nocy z 8 na 9 marca 1940 roku byłem zabrany z mego mieszkania w Łodzi oraz księża śp. Wincenty Burakowski, śp. Dominik Kaczyński, śp. Adam Nebelski, śp. Wincenty Guzowski oraz żyjący do dziś poza mną księża Zygmunt Franczewski, Józef Gawęda i Tadeusz Graliński – celem wysiedlenia do tzw. Generalnej Guberni. Na skutek interwencji ks. Gradolewskiego zostaliśmy zwolnieni po niecałej dobie. W tym samym czasie ks. Gradolewski w Niemieckim Urzędzie Pracy wszystkim księżom łódzkim wyrobił zaświadczenia chroniące ich mieszkanie od rekwizycji. Również w 1940 roku ks. Gradolewski wydobył od Gestapo zrabowaną przez nie przy likwidacji Seminarium Duchownego kwotę około 5000 marek i wręczył ją JE Ks. Biskupowi Jasińskiemu”[52]. Kilku świadków potwierdziło, że ks. Gradolewski ratował Polaków przed represjami okupanta, ukrywając ich lub młodych chłopców zagrożonych wywózką np. w szopie bądź załatwiając odpowiednie dokumenty (tak było np. w wypadku ks. Tadeusza Wysockiego, Antoniego Przybyłowskiego, Leona Rybczyńskiego).

Zeznania składali także świadkowie znający o. Jacka Hoszyckiego. Pierwsze trzy osoby opowiadały sądowi o okolicznościach aresztowania oraz prowadzonym przez Gestapo śledztwie dotyczącym nielegalnego słuchania radia i roli, jaką wówczas odegrał franciszkanin. Ich opowieści w wielu przypadkach oparte były de facto na domysłach lub opiniach zasłyszanych od innych ludzi. O tym, jak sprzeczne były ich wypowiedzi, świadczyły zeznania Anny Wendler, skazanej przez Sąd Specjalny w Kaliszu na karę śmierci za słuchanie radia. Oświadczyła ona: „Na rozprawie Kamiński zaprzeczył temu, by słuchał radia. Hoszycki zeznawał, nie szkodząc Kamińskiemu. Nie miałam żadnych pretensji do Hoszyckiego ani nie wiem, czy on zeznał, że Kamiński mówił, że słuchał u mnie radia, ale za parę dni były te wiadomości w prasie oficjalnej. [...] Otrzymałam karę śmierci prawdopodobnie przez Hoszyckiego”[53]. Najważniejsze tego dnia były jednak zeznania Petroneli Sztanderowej, matki Mariana Kamińskiego. To ona twierdziła, że o. Jacek Hoszycki był bezpośrednim sprawcą śmierci jej syna. Tak o tym opowiadała: „Jednego wieczoru poszłam na dworzec, by pilnować, czy nie będą wywozić mego syna. Wśród grupy więźniów usłyszałam głos swego syna, wołający »mamo«. Pomimo razów i kopnięć nieszczędzonych mi przez żandarmów przedostałam się do syna i podałam mu chleb. Gdy straciłam go z oczu, usłyszałam, że jakiegoś więźnia prowadzą z powrotem i powiozą na rozprawę do Kalisza. Był to mój syn. Narzeczona syna mego (Halina Knopp) była na rozprawie w Kaliszu dwa razy. Widziała się tam z synem, który powiedział jej, że jeśli nie wróci, to ma mi ona powiedzieć, że Hoszycki go wydał i że mam się na nim zemścić. [...] Po wojnie byłam z mężem w Łagiewnikach Śląskich u Hoszyckiego. Gdy mąż robił wyrzuty Hoszyckiemu, dlaczego zgubił naszego syna, Hoszycki długo milczał, a wreszcie odpowiedział: »ja sam nie wiedziałem, co wtedy mówiłem, bo strasznie mnie bito, i dlatego nie wiedziałem, co mówię«”[54]. Warto się przy tych zeznaniach zatrzymać, gdyż oprócz tego, że stanowiły podstawę aktu oskarżenia, to należy do nich odnieść pewne istotne wydarzenia. Po pierwsze, o. Jacek dzień wcześniej wspominał o wizycie Petroneli Sztanderowej u siebie na plebanii, podczas której zapewniała go, że nie obarcza go winą za cierpienie syna – o czym wzmiankowano przy relacjonowaniu przebiegu rozprawy 7 września. Po drugie, kilka miesięcy wcześniej, o czym też o. Hoszycki opowiedział, jej mąż doniósł organom UB, że duchowny spowiadał w kościele w Bielawie, a władze kościelne mimo zwrócenia ich uwagi na jego przeszłość, nie uczyniły nic, aby go odwołać[55].

W skierowanym do sądu w październiku 1949 r. wniosku o sprostowanie w protokole rozprawy i uwzględnieniu jego treści znalazł się następujący ustęp: „Obecnie jednak, gdy się nad tym zastanawiam, to Knopp powiedziała mi, że tego zdania o wydaniu go i o zemście mój syn nie powiedział [sic!]”[56]. W ten sposób część aktu oskarżenia opartego na emocjonalnych, a może i wymuszonych zeznaniach zbolałej matki legła w gruzach. Co więcej, w liście skierowanym do Bolesława Bieruta 2 października 1951 r. matka Mariana Kamińskiego wyjaśniała, że podczas składania zeznań załamała się, wybuchając płaczem, a o wyroku, który ją zmartwił, dowiedziała się z prasy. „Po dwóch latach dochodzę do wniosku, że to okupant dręczył nieszczęśliwe ofiary, torturując bez litości. Hoszycki nie był złym człowiekiem, czy wskutek tortur, czy też przez swoją głupotę sam cierpi i inni przez to cierpią”[57].

Po zeznaniach Sztanderowej sąd zakończył rozprawę 8 września 1949 r. Dołączenie do akt wspomnianych wyżej dokumentów oraz zeznania złożone przed sądem przez Petronelę Sztanderową spowodowały, że prasa rozwinęła cały zasób środków, by obrzucić oskarżonych inwektywami. „Dziennik Łódzki” tak charakteryzował dokumenty: „mówią o roli, jaką wyznaczyli panowie Europy księżom katolickim”[58]. Po raz pierwszy w prasie pojawiły się zdjęcia z rozprawy.

Od trzeciego dnia rozprawy poszczególne gazety wyciągały na światło dzienne inne wątki z zeznań składanych przez świadków oraz oskarżonych. O zeznaniach Petroneli Sztanderowej pisał „Dziennik Łódzki” 10 września, podając, że dzień ten (według gazety czwarty, a de facto trzeci) przyniósł wstrząsające zeznania matki Mariana Kamińskiego. Gazeta opisywała zachowanie tej „starszej, zniszczonej kobiety”, która wspominając widzenie z synem na dworcu w czasie wojny, wybuchnęła płaczem na sali sądowej: „Płacze także publiczność zgromadzona na sali” – odnotował dziennikarz[59]. Tego dnia zamieszczono tam też fotokopie dokumentu z 2 października 1940 r. (z tłumaczeniem na język polski), dotyczącego przyszłości Generalnego Gubernatorstwa!

Podobnie sugestywnie na temat zeznań Sztanderowej informowała wrocławska „Gazeta Robotnicza”. Według niej świadek co chwila szlochała, płakała, łamiącym się głosem mówiła o swoich przeżyciach. Emocje przenosiły się na salę: „głębokie wzruszenie ogarnia publiczność, gdy opowiada ona, jak pieszo, w ciemną noc jesienną szła z Pabianic na stację Łódź Kaliska”[60]. W relacjach z procesu pominięto zeznania osób, które wskazywały na pomoc, jakiej obaj duchowni udzielali Polakom.

Dzień czwarty, 9 września 1949 roku

W czwartym dniu procesu wniosek o przesłuchanie świadków ks. Gradolewskiego: Leona Rybczyńskiego, Franciszki Jankowskiej oraz Janiny Rogalskiej, mogących potwierdzić, że duchowny pomagał Polakom, został odrzucony przez sąd jako niemający wpływu na treść orzeczenia o winie i karze[61].

Zeznania tego dnia składała Adela Zawadzka[62]. O jej zeznania prawdopodobnie zabiegali obrońcy, żywiąc nadzieję, że zostaną wzięte przez sąd pod uwagę. Zawadzka opowiadała o pomocy, jakiej udzielał jej ks. Gradolewski, gdy śledzona przez Gestapo, musiała szybko pozbyć się tajnych dokumentów, o czym była mowa wcześniej. Adela Zawadzka stwierdziła na koniec: „Słuchałam radia zagranicznego u Gradolewskiego. Nienawidzę księży od dzieciństwa, tych czarnych kruków. Ederle został aresztowany z naszego domu, był komunistą i przed wojną byłam z nim w kontakcie. Boję się, by mnie nie uderzono światowymi bumerami, więc mówię to, co wiem. Często namawialiśmy Polaków na przyjęcie volkslisty, było dużo tak zwanych fałszywych volksdeutschów”[63]. Trudno oprzeć się wrażeniu, że zeznania te komplikowały sytuację prokuratury. Przed sądem stanęła kobieta, działaczka socjalistycznego podziemia, która otwarcie wspominała o swojej nienawiści do duchownych, a zarazem broniła księdza oskarżonego o zdradę i doprowadzenie do eksterminacji osób narodowości polskiej. Wspominała o większej liczbie osób, które zawdzięczały życie ks. Gradolewskiemu. Wystawiła mu dobrą opinię, zupełnie rozmijającą się z ustaleniami prokuratury. Dopuszczenie do zeznań Adeli Zawadzkiej przy równoczesnym sekowaniu pozostałych świadków obrony na pierwszy rzut oka wygląda dziwnie. Ale skoro wyrok był z góry przesądzony, jej zeznania w niczym pomóc obu duchownym nie mogły.

W sprawie o. Jacka zeznawała tego dnia Maria Wilkoszewska, siostra ks. Wacława Tokarka. Wypytywano ją o list, który przesłał do niej brat (była o nim mowa pierwszego dnia procesu), oraz rzucane na o. Jacka oskarżenia o wydanie go władzom niemieckim. Wilkoszewska oświadczyła: „Potwierdzam, że okazany mi list jest oryginalny; ten sam złożyłam w dochodzeniu. W liście tym jest zapytanie o ks. Hoszyckiego, którego brat nazywa tam kanalią i gałganem, i nie wierzy, że to jest ksiądz katolicki. W drugim otrzymanym przeze mnie liście brat pisał, że żal mu jest umierać przez czyjąś nieostrożność lub głupotę. [...] Brat mój nie powrócił. Po wyzwoleniu dostawałam jeszcze listy od brata, ale nic w nich nie pisał o Hoszyckim. Słyszałam w Pabianicach o aresztowaniu Hoszyckiego. Sądziłam, że Hoszycki przy badaniu brata mego wydał”[64].

W obronie o. Hoszyckiego wystąpił Piotr Zagórowski, u którego duchowny mieszkał przed aresztowaniem obu przez Gestapo. O śledztwie prowadzonym przez hitlerowską tajną policję mówił: „Z Hoszyckim widziałem się także w kancelarii więziennej, zbito nas wtedy bardzo, Hoszyckiego także. Wszystkich nas postawiono koło ściany i uderzano głowami o ścianę. Walczak strasznie wtedy krwawił. Widziałem wyraźnie, że Hoszyckiego też w ten sam sposób bili. Staliśmy obok siebie w odstępach dwumetrowych. Nikt z nas wtedy nie krzyczał”[65].

W dalszym ciągu rozprawy nastąpiły wnioski obrońców o przesłuchanie kolejnych świadków, na co sędzia Błochowicz nie wyraził zgody. W postępowaniu dowodowym uwzględniono natomiast akta kaliskiego Sondergericht (sygn. 8 Sd. 456/44) z 1944 r., gdzie miało się znajdować zobowiązanie („Verpflichtung”) do współpracy z Gestapo podpisane przez Hoszyckiego po niemiecku[66]. Oskarżony poinformował, że tą wersją nazwiska posługiwał się od czasu przyjęcia volkslisty, tymczasem kilka minut później wyjaśniał sądowi: „Potwierdzam zeznania złożone w dochodzeniu. Nie jest prawdą, że pracowałem w Gestapo. Jeden jedyny raz byłem tam z Gradolewskim. Przypominam sobie jeszcze, że byłem z siostrą Otylis w Gestapo w Pabianicach. Co do »Verpflichtung«, to tekst tego podałem bezmyślnie. Nigdy w życiu nie widziałem tego rodzaju zobowiązania dla konfidentów Gestapo”[67]. Obrońca o. Hoszyckiego na koniec tego dnia rozprawy postawił wniosek, by na świadka powołano ks. Wacława Tokarka, co spowodowało protest prokuratora Kuleszy. Sąd przychylił się do zdania prokuratora, dowodząc, iż „Hoszycki przyznał się do tego, że złożył przeciwko Tokarkowi obciążające zeznania, że siostra Tokarka stwierdziła autentyczność listu, z którego treści wynika, że to jest prawda”[68]. Oddalono także wniosek adwokata Walkowiaka w sprawie dołączenia akt Specjalnego Sądu Karnego, uznawszy, że umorzenie dochodzenia przeciwko duchownemu nie stanowiło res iudicata i postępowanie mogło być na nowo podjęte nowych okolicznościach. Na tym zamknięto przewód sądowy do 12 września 1949 r. do godz. 10.

9 i 12 września ks. Gradolewski prosił o wezwanie kolejnych świadków, m.in. ks. Franciszka Przybylskiego, Szczepana Smarycha, Stanisława Szabelskiego i Marii Patyk. Świadkowie mieli potwierdzić zeznania duchownego o pomaganiu Polakom w czasie wojny, ukrywaniu ich na plebanii oraz przyczynieniu się do zwolnienia osadzonych w Radogoszczu[69]. Do sądu wpłynął też list Wiktorii Szałko (Szadko) poszukującej winnych wydania i umieszczenia w Dachau jej brata ks. Szałki (Szadki) z Pabianic. Wyrażała w nim przypuszczenie, że sądzeni księża mogli mieć coś wspólnego z tą sprawą. List dołączono do akt, a fotografie i zdjęcia zwrócono adresatce[70].

10 września 1949 r. kolejne podanie złożył także Włodzimierz Czubiński. Prosił o dopuszczenie świadków Józefy Lendzion oraz Bronisławy Górnej, obie mieszkanki Łodzi. Ich zeznania miały fundamentalne znaczenie dla losów o. Hoszyckiego. Obie potwierdzały udział zakonnika w nabożeństwach prowadzonych w zakonspirowanym mieszkaniu w Radogoszczu, naprzeciwko kościoła Serca Jezusowego, udzielanie tam komunii świętej, podawały intencje tych mszy (np. za wyzwolenie Polski), zapewniały o dodawaniu przezeń otuchy Polakom uczestniczącym w nabożeństwach (nawet około 20 osób)[71] i podtrzymywaniu ich nadziei na pomyślny koniec wojny.

Również po tym dniu procesu w gazetach pojawiły się liczne komentarze redakcyjne. We wrocławskiej „Gazecie Robotniczej” napisano: „Proces ten jest tym [bardziej] szczególny, że odkrywa nieznaną dotychczas część mechanizmu prześladowań Polaków i polskości za pośrednictwem »oddziału piątej kolumny« spośród reakcyjnej części kleru. Tego oddziału, który na pewną część społeczeństwa mógł wywierać wpływ i wywierał go, ale w celu dostarczenia patriotów polskich katowniom gestapo, a niewolniczej polskiej siły roboczej – »tysiącletniej« Rzeszy Hitlera. [...] Drugiego oskarżonego, ks. Hoszyckiego, miały utwierdzić w słuszności jego postępowania wypowiedzi biskupa Adamskiego i innych osób z wyższej hierarchii kościelnej o lojalności wobec Niemców. Po wojnie ks. Gradolewski buszował czas pewien na Dolnym Śląsku – mianowany w parafii w Dzierżoniowie. Mianowany został przez administratora apostolskiego we Wrocławiu na podstawie opinii kurii biskupiej w Łodzi. Ciekawe, czy ta nominacja volksdeutscha została uzgodniona z »biskupem wysiedleńców« [Josephem] Fringsem? Czy to miała być mianowicie dalsza okazja do działania w charakterze agenta piątej kolumny rewizjonistów niemieckich?”[72]. Cel uderzenia autora tej notatki był jasny. Winę ponosili nie tylko dwaj główni oskarżeni, lecz także wyżsi hierarchowie Kościoła, z bp. Adamskim oraz ks. Milikiem, administratorem apostolskim we Wrocławiu, na czele. Autor tak się zacietrzewił, że pomylił obu oskarżonych i miejsca ich pobytu, przypisując ks. Gradolewskiemu przynależność do parafii w Dzierżoniowie.

Jeszcze ostrzej wypowiedział się dziennikarz „Dziennika Łódzkiego”. Nazwał obu duchownych volksdeutschami, agentami, zaprzańcami. Ważniejszy wydźwięk miała jednak wykładnia, kto tak naprawdę był głównym oskarżonym w tym procesie pokazowym: „oskarżeni brali przykład z postępowania niektórych wysokich dostojników kościelnych, którzy nie wahali się nawoływać do lojalności wobec okupanta, pochwalać jego postępowanie. Bo przecież o tym, jak postępowali sami oskarżeni, wiedzieli dobrze ich zwierzchnicy. I nie reagowali. Na procesie osk[arżony] ks. Gradolewski powoływał się na to, że volkslistę polecili mu przyjąć jego zwierzchnicy duchowni”[73]. Autor kończył swój artykuł jeszcze mocniejszymi słowami: „Proces dzisiejszy stanowić powinien memento właśnie dla reakcyjnej części polskiego duchowieństwa. Oto w związku z ostatnimi posunięciami politycznymi Watykanu w stosunku do Polski staje przed nim zagadnienie: patriotyzm czy kosmopolityzm, z narodem czy przeciw narodowi. Do jakiego stopnia upadku prowadzi droga zaprzaństwa, dowodzi postępowanie okupacyjne księży Gradolewskiego i Hoszyckiego. A kto wszedł na tę drogę, temu zawrócić trudno”[74].

Dzień piąty, 12 września 1949 roku

Zanim opiszę piąty dzień procesu obu księży, warto wspomnieć o liście nadesłanym przez Radę Parafialną z Łagiewnik. Według funkcjonariuszy PUBP w Dzierżoniowie inicjatorem tego memoriału był ks. Celestyn Rubaszewski, proboszcz parafii w Łagiewnikach. „Następnie w rozmowie [ks. Rubaszewskiego zapewne z informatorem PUBP – S.L.] na temat procesu ks. Hoszyckiego, który pełnił funkcję proboszcza w Łagiewnikach przed ks. Rubaszewskim, ten oświadczył, że w całej rozciągłości potępia działalność Hoszyckiego. W dniu 11 IX br. zebrał radę parafialną, z którą uchwalił i napisał rezolucję do Prokuratora Sądu Apelacyjnego w Łodzi, potępiającą działalność Hoszyckiego i żądającą ukarania przykładnego zdrajcy i renegata”[75]. W liście znalazł się opis działalności o. Hoszyckiego w Łagiewnikach z dużą ilością kalumnii i oskarżeń pod adresem franciszkanina. Część winy przypisano kurii we Wrocławiu, która „tolerowała ten stan i postępowanie oraz prace ks. Alojzego Hoszyckiego”. Sygnatariusze[76] tego oszczerczego listu oskarżali władze duchowne, że „nie wszczęły żadnych prawnych kroków celem ukarania kapłana – renegata i zdrajcy!”[77].

Piąty dzień procesu rozpoczęły wnioski obu obrońców o dopuszczenie kolejnych świadków. Jak wynika z przebiegu procesu, obrońcy nie kwestionowali faktu, że obaj duchowni podpisali volkslistę. Chodziło o przekonanie sądu, że mimo jej przyjęcia starali się pomagać Polakom w trudnych chwilach, niosąc nie tylko pociechę duchową, lecz także materialną. Walka duchownych, choć nie tak brawurowa i odważna jak ta prowadzona przez partyzantów i grupy dywersyjne, również przyczyniała się do podtrzymywania ducha polskości i katolicyzmu wśród społeczeństwa Kraju Warty. Wnioski obrońców, oprotestowane przez prokuratora, nie znalazły też przychylności u sędziego Błochowicza. Przewód sądowy uznano za zamknięty, na następny dzień przewidziano ogłoszenie wyroku.

Dzień szósty, 13 września 1949 roku, wyrok

O godz. 10 sędzia Błochowicz wznowił rozprawę, prosząc obu prokuratorów o wygłoszenie mowy końcowej. Obaj wnieśli o uznanie duchownych za winnych i zasądzenie dla nich kary śmierci. Równie zgodni byli obrońcy, którzy żądali dla swoich klientów uniewinnienia. O uniewinnienie prosili obaj duchowni. Następnie sąd udał się na naradę.

Niemożliwe jest ustalenie, o której godzinie sąd wydał wyrok i ogłosił go duchownym. „Trybuna Ludu”, informując o tym czytelników, wspomniała o późnych godzinach wieczornych. Marek Budziarek napisał, że była to godz. 22[78]. Obaj oskarżeni zostali uznani za winnych zarzucanych im czynów z art. 1 § 2 dekretu sierpniowego i art. 1 § 1 dekretu czerwcowego, i skazano ich na karę śmierci oraz przepadek mienia na zawsze[79]. W uzasadnieniu wyroku sędzia Błochowicz dowodził, że „obaj oskarżeni ze względów oportunistycznych poszli na usługi okupanta, że jako księża powinni świecić przykładem dla innych, gdy tymczasem wykorzystując sutannę i zaufanie ludności polskiej, działali na szkodę Polaków, że w tym czasie, kiedy patriotyczna część kleru ginęła lub męczyła się w obozach koncentracyjnych z godnością i poświęceniem, obaj oskarżeni przeszli na stronę wroga, pomagając mu w tępieniu współbraci. Sąd wziął pod uwagę ponadto [...], że obaj oskarżeni to ludzie inteligentni i [o] dużym wyrobieniu obywatelskim, że są to przestępcy niebezpieczni[80]”. Wykazując winę o. Jacka, sędzia napisał: „oskarżony w pewnym momencie na pytanie, dlaczego zeznawał w toku śledztwa tak, a nie inaczej, oświadczył, iż załamał się psychicznie i nie ulega żadnej wątpliwości, że człowiek mający czyste sumienie nie załamie się, może to się tylko zdarzyć temu, któremu sumienie nie daje spokoju – zatem można uznać, iż złożył w toku śledztwa wyjaśnienia pod wpływem wyrzutów sumienia, powodowany impulsem, i aby pozbyć się balastu, obciążającego jego sumienie, oskarżony obciążył w toku śledztwa osobę ks. Gradolewskiego”[81]. Dla obu kapłanów skończył się proces, a rozpoczynała walka o życie.

Reasumując, zeznania obu duchownych w czasie procesu i wysiłki obrońców z góry skazane były na niepowodzenie. Sędzia Błochowicz doskonale odegrał rolę przygotowaną dlań przez aparat bezpieczeństwa i decydentów z KC PZPR. Obu duchownych wyprowadzono tylnym wyjściem. Według Budziarka przed sądem miał na nich czekać tłum ludzi wyrażających solidarność z kapłanami i werbalnie ich wspierających, a zatem niezgadzających się z wyrokiem sądu[82]. Wersja ta jednak nigdzie nie znajduje potwierdzenia.

Prasa oceniała wyrok, jaki otrzymali księża, jako sprawiedliwy i zasłużony. „Rzeczpospolita” uznała, że przewód sądowy w całej rozciągłości potwierdził akt oskarżenia. Wyrażono tam przekonanie, że o. Jacek Alojzy Hoszycki podpisał zgodę na współpracę z Gestapo, „urzeczony zaszczytami, które może osiągnąć”. Natomiast kościół Podwyższenia św. Krzyża „stał się placówką czynnej walki z polskością i narodem polskim[83]”. „Dziennik Łódzki” wyrażał się w podobnym tonie. Według niego rozprawa sądowa nie wyjawiła żadnych okoliczności łagodzących dla obu oskarżonych. Gazeta cytowała mowę oskarżycielską wygłoszoną przez prokuratora Kuleszę. Atakował w niej biskupów Adamskiego i Kaczmarka, ks. Władysława Lorka oraz ks. Josepha Paecha. Konkludowano: „Polityka Watykanu była konsekwentna. Papiestwo wyrosło na potęgę finansową, związaną z systemem kapitalistycznym i popierającą go”[84].

Podsumowaniem całego propagandowego wydźwięku procesu była ocena dokonana przez GUKPPiW w odniesieniu do wrocławskiej „Gazety Robotniczej”. Cenzor pisał: „Proces łódzki przez cały ciąg trwania utrzymany na stronie w doskonałej redakcji tytułowej, uczuciowo dyskredytującej postacie oskarżonych, jedynie wyrok zamieszczono na str. 1 w formie lakonicznej”[85]. Podobnie zostało ocenione „Słowo Polskie”: „Sprawozdanie z procesu przeciwko księżom współpracownikom Gestapo podano właściwe. Tytuły słuszne”[86]. Z artykułu w czasopiśmie „Wiarus” poświęconego procesowi usunięto następujące zdania: „1. Wyrok w procesie na księży-zdrajców nie tylko czyni zadość sprawiedliwości. Proces ten rzuca również jaskrawe światło na tę część hierarchii kościelnej, która za wszelką cenę nie chce unormowania stosunków miedzy państwem a Kościołem, która chce wykorzystać Kościół do walki z Polską Ludową”[87]. Trudno dociec, dlaczego cenzor zakwestionował ten ustęp. Był on wszak zgodny z ówczesną retoryką obowiązującą w relacjach z procesu.

Odmienny ton, co zrozumiałe, niż teksty w polskiej prasie miały artykuły w wychodzącym w Londynie „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza”. Redakcja pisała: „W końcowym przemówieniu prokurator powtórzył wszystkie poprzednie zarzuty i starał się wykazać na użytek opinii publicznej, że wśród księży polskich, wśród dobrych patriotów byli i zdrajcy narodu, pochodzący z reakcyjnej części kleru”. Dalej komentowano: „W ten sposób prokurator popierał wysiłki Politbiura zmierzające od dłuższego czasu do podziału duchowieństwa na dobrych »patriotów i demokratów« oraz na złych, »reakcyjnych« i »wrogich wobec państwa« księży. Proces łódzki, jak i wszystkie poprzednie, a coraz liczniejsze sprawy wytaczane księżom, miał na celu poderwanie w społeczeństwie zaufania do Kościoła”[88]. Przytoczmy jeszcze dwa artykuły. Pierwszy pochodzi z „Polski Zbrojnej”. Autor ukrywający się pod inicjałami J.S. nie przebierał w słowach, pisząc swój oskarżycielski pamflet. Tłumaczenia ks. Gradolewskiego o powodach przyjęcia volkslisty opatrzył następującym komentarzem: „Oczywiście z prawnego punktu widzenia takie tłumaczenie nie wytrzymuje krytyki. Ale rzuca ono światło na część polskiej hierarchii kościelnej, która błogosławiła zdrajców na ich haniebną drogę. Warto zaznaczyć, że ksiądz biskup Adamski w dalszym ciągu odgrywa w polskiej hierarchii kościelnej poważną rolę”. I jeszcze jeden bezpośredni atak na polskich biskupów: „Rzecz prosta, że wśród kleru katolickiego w Polsce znalazło się bardzo wielu księży patriotów, którzy nie chcieli przykładać ręki do tej podłej roboty. Było tysiące księży, którzy za swoje patriotyczne stanowisko, za swój sprzeciw wobec bestialskiego zarządzenia Hitlera, za sprzeciw wobec nawoływań Adamskich cierpieli i ginęli w obozach koncentracyjnych. Ale część moralnej odpowiedzialności za zdradę niektórych księży spada, trzeba to wyraźnie powiedzieć, na reakcyjną prohitlerowską część episkopatu polskiego. I jeszcze jeden moment z procesu, na który warto zwrócić uwagę. Ksiądz Gradolewski był zdrajcą, wiedzieli o tym parafianie łódzcy. Wiedziała o tym kuria biskupia w Łodzi. Wiedział o tym dokładnie episkopat polski, mimo to ksiądz Gradolewski po wyzwoleniu Polski otrzymał w administrację intratną parafię w Dzierżoniowie na Ziemiach Odzyskanych. Episkopat nie tylko ukrył Gradolewskiego przed sprawiedliwością, ale dał mu za jego zdradziecką działalność w czasie okupacji możliwość dorobienia się majątku w bogatej parafii. Ksiądz Gradolewski sam w swoich zeznaniach powiada, że pełniąc obowiązki administratora parafii w Dzierżoniowie, mógł uciułać sobie drogą legalną i nielegalną spory majątek[89]. To postępowanie episkopatu jest tym dziwniejsze i tym wymowniejsze, gdy zestawimy je ze znanymi faktami prześladowania księży o poglądach demokratycznych. Mamy przecież niezliczone przykłady tego, jak to episkopat, karząc księży demokratów, wysyła ich do najuboższych parafii albo osadza ich w celach klasztornych. Inaczej, jak widać, postępuje ze zdrajcami narodu. Taka jest wymowa procesu zdrajców w sutannach, księży Gradolewskiego i Hoszyckiego. Ich przestępstwa obciążają w znacznej części sumienie Watykanu i reakcyjnej części polskiej hierarchii kościelnej”[90].

Na koniec warto zacytować relację Ryszarda Małeckiego, który napisał: „Poszedłem na jedną rozprawę i dość szybko opuściłem salę sądową. Postać naszego byłego prefekta [ks. Gradolewskiego] na ławie oskarżonych, w więziennym ubraniu i trepkach, ostrzyżonego do skóry, wzbudzała nie tyle litość, ile uczucie jakiejś gorzkiej przykrości, smutku i jakiegoś żalu za czymś, co zaledwie kilka lat wcześniej związane było z naszą szkolną młodością, a później uległo tak haniebnemu splugawieniu”[91]. Z całą pewnością uczucia tego byłego ucznia gimnazjum im. Żeromskiego nie były odosobnione, ale czy sprawiedliwe?

W latach 1946–1956 na podstawie dekretu sierpniowego organa sądownictwa powszechnego skazały na karę śmierci 1212 osób, na dożywotnie więzienie 392 osoby, karę więzienia powyżej 10 lat orzeczono wobec 1218 osób, a wyroki do 10 lat otrzymały 13 944 osoby, razem 16 766 osób[92]. Dane te są niepełne i wymagają uzupełnienia. Problem ten dotyczy także duchownych represjonowanych przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa i wymiar sprawiedliwości. W latach 1945–1953 aresztowano i skazano w polskich sądach 293 księży[93]. Obaj kapłani znaleźli się w grupie 187 skazanych na karę śmierci na mocy dekretu sierpniowego w 1949 r.[94] Tezę o wykorzystaniu procesu tych duchownych do walki z Caritasem wysunął Henryk Dominiczak[95]. Również ks. Dominik Zamiatała w swej monografii dotyczącej tej kościelnej organizacji charytatywnej podjął ten wątek – w jego przekonaniu aresztowanie i proces ks. Gradolewskiego i o. Hoszyckiego były elementem walki z Caritasem, prowadzonej przez władze za pośrednictwem UB. Aktywność i „sukcesy” wrocławskich struktur aparatu bezpieczeństwa spowodowały likwidację oddziału Caritasu oraz użycie „dowodów” tam zebranych/spreparowanych do zniszczenia organizacji. Aresztowanie duchownych stało się kolejnym doskonałym pretekstem do oskarżeń wobec Kościoła i jego „reakcyjnej” działalności[96]. Z protokołów przesłuchań obu kapłanów wynikało, że ani razu nie byli pytani o swoje związki z Caritasem, a ich proces zmierzał ku udowodnieniu innej winy Kościoła w pojęciu władz, czyli kolaboracji z okupantem niemieckim w czasie wojny.

6

Więzienie

Zaraz po uzyskaniu odpisu wyroku obrońcy rozpoczęli starania o jego rewizję w Sądzie Najwyższym[1]. Ksiądz Gradolewski 14 września 1949 r. zwrócił się listownie do Bolesława Bieruta z prośbą o łaskę. Pisał: „Usilnie i gorąco błagam Obywatela Prezydenta o okazanie mi Swej Łaski. [...] Z uwagi na wskazane okoliczności, moją dobrą wolę, żal za popełnione błędy (dziś postąpiłbym inaczej) oraz na moją gotowość do szczerej i rzetelnej pracy w duchu demokratycznym usilnie błagam o udzielenie mi Swej Łaski, darowanie mi życia i umożliwienia powrotu do pracy dla społeczeństwa”[2]. Marek Budziarek ustalił, że prasa łódzka kilka miesięcy później podała informację, iż wyrok wykonano[3]. Podobny list do Bieruta skierował o. Hoszycki. Prosił w nim: „Za cokolowiek, co uczyniłem złego, mimo że działałem w najlepszej wierze, chcąc pomóc Polakom katolikom, wyrażam głęboki żal i skruchę, błagam obywatela Prezydenta o przebaczenie mi moich pierwszych w życiu błędów, ukazanie mi odrobiny litości, okazania mi Twojej łaski, darowania mi życia, pozwolenia powrotu do społeczeństwa celem wykazania poprawy i rehabilitacji w szczerze oddanej się pracy dla dobra mojej ojczyzny Polski Ludowej”[4]. Po raz kolejny o. Hoszycki odwołał wszystko, co mówił podczas śledztwa odnośnie do zobowiązania, denuncjowania i okoliczności podpisania DVL. Dwa dni później więzień zwrócił się do Sądu Najwyższego o przyjęcie zgłoszenia dotyczącego rewizji procesu i zapowiedział wywód kasacyjny, który miał złożyć obrońca[5]. Do łódzkiego sądu 18 września wpłynął wniosek Petroneli Sztanderowej z prośbą o zmniejszenie kary dla franciszkanina[6]. W prowincji zakonnej o. Jacka w Katowicach-Panewnikach odbyło się już nawet nabożeństwo żałobne[7].

Do czasu rozprawy rewizyjnej skazani księża pozostawali w celach śmierci. Rozprawa odbyła się 27 stycznia 1950 r. w Łodzi[8]. Przewodniczył prezes Izby Karnej Sądu Najwyższego Kazimierz Bzowski[9]. Postulaty rewizyjne obu oskarżonych w większości zostały odrzucone. Sąd Najwyższy dowodził, że „stanowisko wyższych władz kościelnych w stosunku do hitleryzmu mogło mieć wpływ na oskarżonych, którzy są księżmi katolickimi chowanymi w posłuszeństwie dla władz kościelnych. Nie mieli oni zachęty od tych władz do walki z hitleryzmem, mieli wprost odwrotnie przykłady prohitlerowskiego postępowania swych wyższych i najwyższych władz oraz zaciekłego zwalczania ZSRR, co samo przez się szło i idzie na korzyść faszyzmu-hitleryzmu, anglosaskiego imperializmu i podżegaczy wojennych i odwetowców niemieckich”. Konstatował zatem: „W tym stanowisku wyższego kleru katolickiego Sąd Najwyższy widzi również szczególne okoliczności łagodzące dla obu oskarżonych w sprawie niniejszej i zamiast kary śmierci, wymierzonej każdemu z oskarżonych za czyny przewidziane w art. 1 § 2 dekretu z dn. 31 VIII 1944 Sąd Najwyższy wymierzył karę 12 lat pozbawienia wolności dla ks. Romana Gradolewskiego i 10 lat dla ks. Alojzego Hoszyckiego uznanym winnym przestępstwa z art. 1 § 1 dekretu z dnia 28 VI 1946 o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939–1945”[10]. Milena Przybysz wysunęła przypuszczenie, że to postanowienie Sądu Najwyższego było wynikiem zarówno protestów po ogłoszeniu wyroku, jak i „pewnego rodzaju gry z opinią publiczną”[11]. 

Ksiądz Roman Gradolewski

Po rozprawie rewizyjnej 16 sierpnia 1950 r. ks. Gradolewski i o. Hoszycki zostali umieszczeni w więzieniu w Sieradzu. Już we wrześniu ks. Gradolewski skierował kolejną prośbę do Sądu Najwyższego o rewizję nadzwyczajną swojego procesu. Do marca 1951 r. nie otrzymał odpowiedzi[12]. Z więzienia w Sieradzu kierował do Bieruta dalsze prośby o darowanie kary. W większości z nich opisywał swoją działalność podczas okupacji na rzecz Polaków, do podpisania volkslisty przyznawał się, lecz tłumaczył swoje powody podobnie jak na procesie. Wskazywał na misję ratowania polskich i niemieckich katolików od zagłady. Warte podkreślenia były uwagi dotyczące przebiegu procesu i uchybień, których wtedy się dopuszczono. W kolejnym liście do prezydenta wskazywał: „Dla dalszego udowodnienia mojej niewinności, służyć mogą zabezpieczone przez WUBP w Łodzi papiery łódzkiego Gestapo z okresu okupacji. Podczas rozprawy ja i mój urzędujący obrońca kilkakrotnie żądaliśmy przedstawienia tych akt sądowi, któremu to żądaniu nie zadośćuczyniono, pomimo że te znajdowały się w Urzędzie Bezpieczeństwa i podczas śledztwa były mi przedstawione. Z aktów tych wynika, że jedynie byłem inwigilowany przez Gestapo, nie miałem żadnych kontaktów poufnych”[13]. 5 maja 1951 r. naczelnik więzienia w Sieradzu tak charakteryzował postawę duchownego: „zachowuje się w tut[ejszym] więzieniu nagannie. W[yżej] w[ymieniony] do rządu demokracji ludowej jest wrogo ustosunkowany. Do wyroku, który odsiaduje, jest negatywnie ustosunkowany. W stosunku do administracji więziennej jest więźniem mało zdyscyplinowanym oraz do pracy nie wykazuje chęci, co wpływa ujemnie na więźniów”[14]. Nie dziwiła więc decyzja Sądu Wojewódzkiego, który na posiedzeniu niejawnym 17 lipca 1951 r. postanowił sprawę pozostawić bez biegu[15].

W sierpniu 1951 r. ks. Gradolewski trafił do Sztumu. Więzienie mieściło się w czteropiętrowym gmachu, wybudowanym na planie krzyża. Więźniom wolno było mieć szachy i warcaby, książki i gazety. Wyżywienie było, jak na warunki więzienne, znośne, o czym wspominali inni przetrzymywani. Można też było otrzymywać paczki[16]. Spacer odbywał się w spokoju, więźniowie chodzili dwójkami. W opiniach ze Sztumu o ks. Romanie pisano: „wyrok, jaki otrzymał za popełnione przestępstwa, uważa za niesłuszny, do popełnionych przestępstw nie przyznaje się, w sposób kłamliwy stara się je usprawiedliwić, skruchy nie okazuje”[17]. Zatrudniono go tam do tłumaczeń książek, z której to pracy wywiązywał się dobrze. Do końca jednak miał wśród władz więziennych opinię więźnia niesubordynowanego, krnąbnego i niezresocjalizowanego[18]. W marcu 1952 r. zwracał się do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi o zaliczenie na poczet kary lat śledztwa z okresu 1945–1948, co pozwoliłoby mu się starać o szybsze zwolnienie[19]. Interesujące były powody, dla których sąd miał przychylić się do tej prośby: „c) nie korzystałem z małej amnestii z 1950 r. dla »volksdeutschów«[20]; d) bardzo boleśnie odczułem odmowę mej prośby o łaskę prezydenta RP w kierunku przyśpieszenia rewizji procesu, jak i odmowę na prośbę do Ministerstwa Sprawiedliwości; [...] f) dałem rzetelne dowody dojrzałości obywatelskiej na wolności (np. jako proboszcz Bierutowa), na śledztwie, w więzieniu, a zwłaszcza w obozie pracy, gdzie przeszło 2 lata pracowałem w Wojskowych Warsztatach Mechanicznych w Łodzi, gdzie wydatnie przyczyniłem się do oszczędzania materiałów produkcyjnych; g) proszę wziąć szczególnie pod uwagę, że moje cierpienia więzienne trwają już 6 i pół lat, a więc przeszło połowę wyroku”[21]. Dzięki zachowanym materiałom archiwalnym można prześledzić dalszą walkę epistolarną ks. Gradolewskiego. Do końca pobytu w więzieniu starał się przyspieszyć swoje zwolnienie[22]. 7 października 1953 r. złożył do Sądu Najwyższego prośbę o zastosowanie wobec niego amnestii na podstawie dekretu z 22 listopada 1952 r., swój wywód odnosząc do bieżących ustaw dotyczących np. losu volksdeutschów[23]. Bez wątpienia udział w tym musiał mieć jego adwokat, choć nie można wykluczyć, że pracując w Sztumie przy tłumaczeniu książek, miał do czynienia także z inną literaturą, być może czasopismami penitencjarnymi, w których publikowano akty prawne. Każde kolejne posiedzenia niejawne Sądu Wojewódzkiego w Łodzi kończyło się podobnymi sentencjami: „sprawa bez biegu”[24]. W marcu 1955 r. Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowił zaliczyć na poczet kary duchownego okres tymczasowego aresztowania od 16 sierpnia 1945 do 11 lutego 1949 r.[25] Decyzja była kuriozalna, jeśli weźmie się pod uwagę, że ks. Gradolewski od 2 czerwca 1948 do 11 lutego 1949 r. przebywał na wolności.

Ostatnia prośba ks. Gradolewskiego o darowanie reszty kary pochodziła z 1 maja 1955 r. i została wysłana do Aleksandra Zawadzkiego, przewodniczącego Rady Państwa: „O mym szczerym oddaniu Polsce Ludowej niech nie mówią słowa, lecz życie od chwili wyzwolenia, m.in. np. dwuipółletnia praca w Wojskowych Zakładach Motoryzacyjnych w Łodzi, probostwo w Bierutowie, zachowanie się w więzieniu. Z żadnej amnestii nie skorzystałem dotychczas. Serdecznie i gorąco proszę Obywatela Przewodniczącego Rady Państwa o darowanie mi reszty kary lub przynajmniej 1/6 kary, tj. 2 lat. Pragnę resztę życia poświęcić w miarę sił i możliwości dla dobra Polski Ludowej i pokoju powszechnego” – kończył swój kolejny list[26].

Kolejne prośby kierowane do poszczególnych struktur aparatu państwowego powodowały wzmożoną działalność administracji więziennej, polegającą na wystawianiu opinii o zachowaniu duchownego. W maju 1955 r. oceniano, że był więźniem skrytym, nie ujawniono wrogich wypowiedzi w czasie jego pobytu w więzieniu. Podkreślano, że wyrok przez cały czas uważał za niesprawiedliwy i niesłuszny[27]. Do października 1955 r. przebywał w Centralnym Więzieniu w Sztumie[28].

Ojciec Jacek Hoszycki

Po rewizji wyroku przez Sąd Najwyższy (27 stycznia 1950 r.) o. Hoszycki został przeniesiony 16 sierpnia 1950 r. do Sieradza[29]. Wcześniej jednak podjął kolejną próbę zmiany niekorzystnego orzeczenia. 31 lipca 1950 r. skierował pismo do Nadzoru Sądowego przy Ministerstwie Sprawiedliwości z prośbą o ponowne rozpatrzenie jego podań. Pismo pozostawiono bez biegu, równocześnie zawiadamiając petenta, że wniosek powinien sporządzić adwokat[30]. Tenże podjął wysiłki na rzecz uwolnienia franciszkanina[31]. W październiku 1951 r. Włodzimierz Czubiński skierował podanie do prezydenta Bieruta z prośbą o darowanie reszty kary o. Hoszyckiemu. Na piśmie znajduje się adnotacja Kancelarii Biura Ułaskawień: „zebrać dane”[32]. Opinia z tego okresu została wystawiona m.in. przez posterunek MO w Łagiewnikach. Komendant posterunku sierż. Tadeusz Trajdos pisał w nim o upijaniu się, tolerowaniu bigamii, popieraniu Niemców i niemoralnym zachowaniu[33]. Do ułaskawienia nie doszło. Ojca Jacka nie objęła również amnestia dla volksdeutschów ogłoszona 20 lipca 1950 r. ani amnestia z 22 listopada 1952 r. 

W Sieradzu ze względu na pogarszający się stan zdrowia był leczony w więziennym szpitalu. Podejmował próby wydostania się, licząc na ułaskawienie lub skrócenie kary warunkowane wydarzeniami politycznymi w kraju[34]. Naczelnik więzienia, oceniając zachowanie zakonnika w 1951 r., napisał: „W stosunku do państwa Demokracji Polski Ludowej jest skryty. Zatrudniony jest w tut[ejszym] więzieniu w warsztacie krawieckim, w pracy wywiązuje się dostatecznie, wyrabia 100% normy. W stosunku do administracji więziennej jest dostatecznie zdyscyplinowany oraz względem innych więźniów jest koleżeński. W okresie odsiadywania kary swej dyscyplinarnie karany nie był. Do wyroku ustosunkowany jest negatywnie, twierdząc, że wyrok otrzymał bardzo surowy”[35]. Już rok później (20 sierpnia 1952 r.) został jednak ukarany za złamanie regulaminu więzienia i rozpowszechnianie plotek o zmianie ustroju[36].

Ojciec Jacek został w czerwcu 1954 r. przetransportowany do szpitala w Iławie, gdzie dwukrotnie stanął przed specjalną komisją lekarską. Jak sam pisał, cierpiał w tym czasie na nerwicę serca, ból głowy, schorzenia krążenia krwi, reumatyzm stawowy, rwę kulszową, przewlekłą chorobę wątroby, sklerozę[37]. Mimo to 19 lipca 1954 r. przeniesiono go do więzienia we Wronkach[38]. Było to w tamtym czasie jedno z najcięższych więzień stalinowskiej Polski. W trzech pawilonach okolonych pięciometrowym murem z czerwonej cegły przebywało ponad 5 tys. więźniów politycznych. Załoga była uzbrojona w karabiny maszynowe, do pomocy miała żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego[39]. O sposobie traktowania przywożonych tam osób pisał Henryk Kempa: „Przyprowadzono nas pod więzienie, kazano klęczeć i obstawiono żołnierzami z automatami. Po jakimś czasie wpuszczono nas do więzienia. Pamiętam biały chodnik wykładany kafelkami. We Wronkach nas badano. Rozebrali nas do naga, potem gnali do góry: »Biegiem marsz!« Oni stali z kluczami i bili nas, kopali, zagnali na drugie piętro. [...] We Wronkach, pamiętam, bez przerwy buraki były, ale te buraki nigdy nie były myte, bo na dnie miski zawsze była kupa ziemi. Kapusta śmierdziała z daleka. Jak dali mięso jakieś, to takie mielone, śmierdzące niesamowicie. Jak groch – pełno wołków, trzeba było zbierać łyżką z wierzchu. Świnie by tego nie chciały jeść, ale człowiek głodny był, to co miał zrobić?”[40]. Według opinii służby więziennej o. Jacek starał się nie wypowiadać na tematy polityczne, a polecenia i rozkazy wykonywał nienagannie. Jak dowodził naczelnik więzienia – po to, by „wyrobić dobrą opinię”. Konkluzja była następująca: „Analizując całokształt obserwacji nad ww., nie stwierdzono, by zachodziły jakieś zmiany na lepsze”[41].

W czasie pobytu we Wronkach nie zatrudniano go do prac więziennych. Z tego okresu pochodzi kolejny list o. Hoszyckiego do Rady Państwa z prośbą o ułaskawienie. Celem wydobycia się z tego „piekła” franciszkanin przyznawał się do popełnionych błędów i deklarował chęć współdziałania przy budowie nowej, socjalistycznej ojczyzny. Pisał: „Rząd Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w której lud pracujący objął rządy w silne swe ręce, dążący do socjalizmu i przeobrażania człowieka starego w nowego, nie odpycha od siebie człowieka, który w przeszłości zbłądził, lecz chętnie przebacza. Daje mu pracę, by w nowej rzeczywistości mógł się zrehabilitować za błędy swoje, uczciwą i owocną pracą dla dobra Ojczyzny, Polski Ludowej, jak wyczytałem z prasy, którą codziennie czytam. Troskę o nowego człowieka przepięknie zobrazował Premier Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej tow. Józef Cyrankiewicz w swoim przemówieniu z okazji uroczystości dla uczczenia 37. rocznicy Rewolucji Październikowej, mówiąc między innymi: »Dobrobyt i szczęście człowieka oto cel naszych dążeń, wysiłków i walk. W wyzwolonych spod panowania kapitalizmu krajach powstaje nowy ustrój, rodzi się socjalizm, a z nim warunki ukształtowania nowego człowieka, człowieka wolnego, nieznającego niewoli człowieka, który nikogo nie gnębi i którego nikt nie gnębi«”[42]. Na niewiele się to jednak zdało. Ostatnia znana opinia pochodzi z 8 czerwca 1955 r., a wystawiono ją w związku z kolejnym podaniem adwokata Czubińskiego. Ważne było jej uzasadnienie. Obrońca, prosząc o zwolnienie o. Jacka, pisał: „jest to zresztą tendencja już stosowana przez rząd PRL, gdyż cały szereg księży skazanych skorzystało już z aktu łaski lub przedterminowego zwolnienia”[43]. Opinia o więźniu nie różniła się od poprzedniej w głównych tezach. Odnotowano w niej: „W rozmowach stara się siebie przedstawić jako więźnia, który zrozumiał swoje przestępstwo oraz żyje z więźniem pozytywnie ustosunkowanym do obecnej rzeczywistości. Brak jednak jest potwierdzenia tegoż jego stanowiska w praktyce, gdyż nie stwierdziliśmy, by starał się pozytywnie wpływać na innych więźniów. Również nie stwierdzono, by wpływał negatywnie”[44]. Na wyjście z więzienia złamany psychicznie kapłan musiał poczekać do października 1955 r. 

7

Upragniona wolność

Władza a Kościół w Polsce (1957–1989)

Przełom październikowy i zdecydowana postawa społeczeństwa domagającego się zwolnienia aresztowanego prymasa Stefana Wyszyńskiego oraz zliberalizowanie polityki w stosunku do Kościoła spowodowały chwilową zmianę kursu władzy komunistycznej. Zdecydowała się na ustępstwa wobec Kościoła w kwestiach organizacyjnych, religijnych i administracyjnych. Widomym znakiem odwilży było uwolnienie prymasa Wyszyńskiego 26 października 1956 r., powrót prawowitych rządców diecezji, anulowanie dekretu z 9 lutego 1953 r., zgoda na powrót sióstr zakonnych osadzonych w obozach pracy w ramach akcji X2 itd., a także zrewidowanie podejścia do nauczania religii w szkołach oraz umieszczania krzyży w szkołach i innych instytucjach, jak również wznowienia budownictwa sakralnego. Po zapewnieniu sobie przychylności episkopatu w wyborach z 20 stycznia 1957 r. komuniści przystąpili do ofensywy[1]. Na początku lipca 1958 r. przygotowano wytyczne do dalszych akcji wymierzonych w Kościół katolicki, w których główny nacisk kładziono na ograniczenie lekcji religii w szkołach, z zamysłem całkowitego ich wyeliminowania z placówek oświatowych, usunięcie krzyży z tych miejsc, ograniczenie budownictwa sakralnego, szykany wobec ruchu pielgrzymkowego, wsparcie PAX i Znaku jako czynników pogłębiania rozdźwięków w łonie Kościoła[2]. Oznaką zmiany kursu władz była rewizja przeprowadzona w Instytucie Prymasowskim na Jasnej Górze w lipcu 1958 r. Do nowych wyzwań dostosowywała się też Służba Bezpieczeństwa. Przygotowane w sierpniu 1958 r. przez naczelnika Wydziału V Departamentu III MSW Bolesława Cykałę wytyczne do walki z Kościołem[3] nasuwały skojarzenia z podobnym dokumentem z 1947 r. Julii Brystygier. W dokumencie tym zwracano szczególną uwagę na werbunek agentury wśród księży i wyczulano funkcjonariuszy na sposób pracy z nimi, który odbiegał od metod używanych wobec innych grup społecznych. Zdecydowanie nakazywano spokojne i długotrwałe wciąganie kapłanów do współpracy, stosowanie manipulacyjnych metod operacyjnych oraz uświadamianie, że współpraca nie jest wystąpieniem przeciwko zwierzchnikom i Kościołowi. 9 czerwca 1962 r. na podstawie zarządzenia organizacyjnego ministra spraw wewnętrznych powołano nowy departament, który przejął całokształt zagadnień religijnych. Departament IV MSW, bo o nim mowa, miał swoje terenowe odpowiedniki w postaci wydziałów IV komend wojewódzkich, w powiatach zaś odpowiadali za ten wycinek pracy operacyjnej wytypowani funkcjonariusze[4].

Akcja dekrucyfikacyjna doprowadziła do protestów społeczeństwa, lecz władze nie zamierzały korygować obranego kierunku. Likwidowano niższe seminaria duchowne i instytucje oświatowe prowadzone przez zakony. Synonimem brutalizacji, a zarazem oporu społecznego stało się zamknięcie szkoły salezjańskiej w Przemyślu oraz protesty wobec uniemożliwienia budowy kościoła w Nowej Hucie. Stan skonfliktowania władz z Kościołem trwał przez cały okres rządów Władysława Gomułki. Kolejne posunięcia jego ekipy, takie jak próba usunięcia z Kielc bp. Czesława Kaczmarka, ostra reakcja na list biskupów polskich do biskupów niemieckich z 23 czerwca 1965 r. czy na oświadczenie Konferencji Episkopatu Polski z grudnia tego roku, utrudnianie wyjazdu do Rzymu kard. Stefanowi Wyszyńskiemu, a przede wszystkim na obchody rocznicy chrztu Polski, prowadziły do coraz większej eskalacji konfliktu, w który angażowało się społeczeństwo. Program laicyzacji kraju mimo wysiłków władz nie przynosił rezultatów, podobnie jak próby rozbicia Kościoła od wewnątrz przez działania zmierzające do reaktywacji ruchu „księży patriotów” (Koła Księży „Caritas”) oraz wykorzystywanie różnic w poglądach biskupów polskich na ich stosunek do władz. Prymasowi Wyszyńskiemu udawało się prowadzić politykę, która nie powodowała wewnętrznych pęknięć w episkopacie ani w całym duchowieństwie. Chwilowe zwycięstwa kontrastowały z nastawieniem społeczeństwa, czego wyrazem były tłumnie celebrowane uroczystości przygotowań w ramach Wielkiej Nowenny do Milenium, samego przebiegu jubileuszu i peregrynacji obrazu Matki Boskiej. To ostatnie wydarzenie spowodowało wręcz histeryczną reakcję władz, które cztery razy „aresztowały” obraz, doprowadzając wreszcie do jego zamknięcia na Jasnej Górze i zakazu opuszczania klasztoru do 1972 r.[5]

Okres rządów Edwarda Gierka w stosunkach państwo–Kościół wyznaczały dwa wydarzenia o kapitalnym znaczeniu. Pierwsze to uregulowanie kwestii granic diecezji i ustanowienie biskupów tytularnych na ziemiach zachodnich w 1972 r., co wiązało się z uregulowaniem stosunków polsko-niemieckich (RFN) w sprawie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej jeszcze za Gomułki. Drugim wydarzeniem, mającym wymiar ogólnoświatowy, które zmieniło sytuację Kościoła w Polsce, był wybór na papieża kard. Karola Wojtyły 16 października 1978 r. Antoni Dudek politykę władz wobec Kościoła w dekadzie „śląskiego sekretarza” charakteryzował jako okres ciągłego unikania jasnego stanowiska, odwlekania decyzji, gołosłownych obietnic. Nie powtórzyły się jednak tak agresywne i bezpardonowe ataki na prymasa Wyszyńskiego jak w czasie rządów Gomułki[6]. Władze nadal odmawiały lub przeciągały sprawę wydawania pozwoleń na budowę kościołów, miały głos przy obsadzie parafii, prowadziły politykę sprawdzania ksiąg inwentarzowych i ściągania podatków, opornych księży wzywano do wydziałów do spraw wyznań i często karano ich finansowo, a klerycy wciąż musieli odbywać służbę wojskową w specjalnych kompaniach. Myliłby się ten, kto sądziłby, że złagodzono działania MSW wobec duchownych. Lata siedemdziesiąte to okres nacisku na dalsze werbowanie agentury wśród kapłanów i podsycanie rozdźwięków między nimi. W listopadzie 1973 r. powstała w Departamencie IV MSW specjalna Samodzielna Grupa „D” (której nazwa powstała od słów „dezintegracja”, „dezinformacja”), mająca na celu zintensyfikowanie działań w tym zakresie. Szczególnie cenne miało być pogłębianie niesnasek między prymasem Wyszyńskim a kard. Wojtyłą czy bp. Ignacym Tokarczukiem oraz konfliktów wśród innych hierarchów, między tymi nastawionymi do władz umiarkowanie a zwolennikami postaw radykalnych (np. bp Jerzy Stroba – kard. Karol Wojtyła, bp Henryk Gulbinowicz – bp Alfons Nossol, bp Jerzy Stroba – bp Wilhelm Pluta)[7]. Punktami zapalnymi na linii państwo–Kościół były też szybko rozwijający się ruch oazowy oraz duszpasterstwa akademickie (w tym prowadzone przez zakony, szczególnie dominikanów), co powodowało znaczący i widoczny odpływ młodzieży z organizacji firmowanych przez partię[8].

Wybór kard. Wojtyły na papieża otwierał inny rozdział w obustronnych stosunkach. Ludzie władzy byli skonsternowani, niektórzy zdegustowani. Jakiekolwiek wystąpienie o charakterze negatywnym wobec wyboru konklawe było niemożliwe[9]. Wokół pierwszej pielgrzymki Jana Pawła II rozgorzała walka z udziałem strony kościelnej zarówno polskiej, jak i watykańskiej. Po kilku miesiącach władze wyraziły zgodę na przyjazd papieża[10]. Rozpoczęta 2 czerwca 1979 r. i trwająca dziewięć dni wizyta w Polsce stała się ważnym momentem budzenia się polskiego społeczeństwa, dla władz zaś była gorzką pigułką do przełknięcia[11].

Lipcowe strajki 1980 r. na Lubelszczyźnie, a potem sierpniowe protesty na Wybrzeżu (i w całej Polsce) spowodowały dalsze zmiany w polityce państwo––Kościół. Krótkotrwałe polepszenie stosunków nastąpiło po śmierci prymasa Wyszyńskiego 28 maja 1981 r. Warto też dodać, że Kościół w planach partii w momencie planowanej siłowej rozprawy z „Solidarnością” miał być stroną tonującą nastroje, wpływającą uspokajająco oraz dystansującą się od radykalnej części działaczy. Władze partyjne zmierzały do jego instrumentalnego wykorzystania[12]. Nie oznaczało to jednak, że Kościół pomijano w planach represji po wprowadzeniu stanu wojennego. W gadzinówce z tamtego okresu dla czterech dolnośląskich województw, czyli „Monitorze Dolnośląskim”, jako jedynym piśmie w kraju, 14 grudnia 1981 r. w tekście dekretu o stanie wojennym znalazł się artykuł 35, który zezwalał władzom na usuwanie ze stanowisk oraz internowanie hierarchów i księży. Punkt 2 brzmiał: „W razie obsadzenia stanowiska kościelnego bez zgody, o której mowa w ust. 1[13], lub wykonywania funkcji kościelnych w sposób zagrażający interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa, jak również w razie powzięcia uzasadnionego przypuszczenia możliwości takiego ich wykonywania, właściwy organ administracji państwowej, określony w ust. 1, może podjąć niezbędne środki administracyjne”. Interwencja abp. Bronisława Dąbrowskiego, sekretarza Episkopatu Polski u członka Biura Politycznego KC PZPR Kazimierza Barcikowskiego, przewodniczącego Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu, spowodowała decyzję tego ostatniego o nakazie usunięcia tego artykułu z dekretu[14].

W czasie stanu wojennego zarówno strona państwowa, jak i kościelna zachowywały się wobec siebie niekonsekwentnie i niejednolicie. Podział na umiarkowanych i radykalnych istniał po obu stronach, polaryzował nastroje i powodował trwanie patowej sytuacji w stosunkach między oboma podmiotami. Trzeba jednak przyznać, że akcje władz, szczególnie milicji i SB, wobec Kościoła w drugiej połowie 1982 r. były coraz bardziej brutalne, na co wpływ być może miały zabicie sierżanta Zdzisława Karosa (m.in. ks. Sylwestra Zycha oskarżono o pomaganie zabójcom i skazano go na kilkuletnie więzienie), a także demonstracje majowe oraz czerwcowe, często zaczynające się po mszach św. za ojczyznę.

16–23 czerwca 1983 r. z drugą pielgrzymką przebywał w Polsce Jan Paweł II. Zmęczone i coraz bardziej rozbite społeczeństwo otrzymało zastrzyk wiary i nadziei. Mimo represji i szykan wobec pielgrzymów zdążających na spotkania z papieżem w czasie mszy powiewały flagi z napisami NSZZ „Solidarność”, skandowano antykomunistyczne hasła oraz kolportowano tysiące ulotek i prasy podziemnej[15]. Pielgrzymka ojca świętego postawiła pod znakiem zapytania dotychczasową politykę władz wobec duchowieństwa i całego Kościoła, po raz kolejny zmuszała do zmiany orientacji m.in. w rozmowach z kapłanami. Jej wyrazem stała się choćby próba zastraszenia abp. Henryka Gulbinowicza przez spalenie mu samochodu w maju 1984 r., a nade wszystko bestialskie zamordowanie ks. Jerzego Popiełuszki przez funkcjonariuszy Departamentu IV MSW 19 października 1984 r.[16] Następne lata to walka komunistów o laicyzację polskiego społeczeństwa, ciągłe nękanie i zastraszanie księży, kolejne wywołujące protesty społeczne akcje dekrucyfikacyjne, a także próby obwiniania Kościoła o napięcia społeczne, przy równoczesnym wykorzystywaniu hierarchów Kościoła do prób nawiązania kontaktów z umiarkowaną częścią podziemia demokratycznego. Kolejna wizyta papieża Jana Pawła II w czerwcu 1987 r. spowodowała umocnienie się oporu społecznego i dała władzy asumpt do przemyślenia dotychczasowej polityki. Mimo to walka z Kościołem oraz próby siłowej laicyzacji społeczeństwa przez ekipę Wojciecha Jaruzelskiego trwały do 1989 r. Ewidentna przegrana komunistów w tej wielkiej batalii o rząd dusz nad polskim społeczeństwem zakończyła się tragicznie dla trzech księży: Stanisława Suchowolca, Sylwestra Zycha i Stefana Niedzielaka[17].

Ojciec Jacek Hoszycki: ostatni etap (Krosnowice)

Ojciec Jacek Hoszycki opuścił więzienie we Wronkach 17 października 1955 r. Formalnie udzielono mu rocznej przerwy w odbywaniu kary. Według złożonej deklaracji miał zamieszkać w Łodzi przy ul. Franciszkańskiej 9/9[18]. Od 18 listopada 1955 do 24 lutego 1956 r. przebywał w Szpitalu Miejskim w Chorzowie, gdzie był leczony. Następnie 25 lutego 1956 r. udał się do dobrze mu znanego klasztoru w Miejskiej Górce. W marcu 1956 r. z polecenia o. Tytusa Semkły objął zastępstwo w Choczu w powiecie kaliskim w klasztorze oo. Franciszkanów[19]. Pisał o tym: „przebywałem [28 kwietnia 1956 r.] w Miejskiej Górce bez stanowiska”[20]. Wysłane do niego postanowienie o zastosowaniu amnestii z 27 kwietnia 1956 r.[21] pod wskazany adres w Miejskiej Górce wróciło 18 lipca 1956 r. z adnotacją „adresat nieznany”[22]. W lipcu 1956 r. o. Jacek był już jednak w klasztorze w Miejskiej Górce. Świadczyła o tym wysłana do łódzkiego sądu prośba, by przysłano mu postanowienie o umorzeniu sprawy z 26 lipca 1956 r. Być może jego przyjazd nastąpił między próbą dostarczenia pisma a amnestią. Ojciec Hoszycki ponowił prośbę i odebrał postanowienie osobiście 2 sierpnia 1956 r. w klasztorze w Miejskiej Górce[23].

W klasztorze, w którym przebywał w młodości, próbował odzyskać nadwątlone siły fizyczne i psychiczne. Ojciec Tytus Semkło pisał, że po wyjściu ze stalinowskich kazamat był on chorobliwie zalękniony[24]. Nie przestał się nim interesować aparat bezpieczeństwa. W 1958 r. funkcjonariusz miejscowej SB Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej z Rawicza informował Samodzielną Sekcję Śledczą KW MO we Wrocławiu, że o. Jacek pozostaje w ich „zainteresowaniu”[25]. Prawdopodobnie w tym czasie SB w Rawiczu podjęła próbę werbunku duchownego po uzyskaniu materiałów archiwalnych z Wrocławia. Świadczą o tym wpisy zachowane w księgach rejestracyjnych SB w Rawiczu, w których zapisano, że podjęto ją w listopadzie 1958 r.[26] Werbunku nie dokonano, a materiały zniszczono[27]. Być może te działania aparatu bezpieczeństwa wobec o. Jacka skłoniły go do poszukania innego, bezpieczniejszego miejsca pobytu. Można odnieść wrażenie, że zakonnik po prostu uciekał przed SB byle dalej i starał się schronić przed funkcjonariuszami. Pozostawione przez SB materiały wskazywały jednak, że te próby skazane były na niepowodzenie. Co najmniej od 6 lipca 1959 r. zakonnik mieszkał w Opolu w klasztorze oo. Franciszkanów przy pl. Wolności 2[28]. W świetle wcześniejszych relacji dotyczących jego znajomości z potencjalną siostrą gen. Aleksandra Zawadzkiego (mającą przebywać po wojnie w Opolu lub jego okolicach) informacja ta jest niezwykle intrygująca, lecz wymaga dalszych poszukiwań. Służba Bezpieczeństwa w Opolu prosiła odpowiednią jednostkę we Wrocławiu o przesłanie materiałów archiwalnych dotyczących zakonnika i takowe otrzymała[29]. Prawdopodobnie po kwietniu 1960 r. zakonnik wyjechał z Opola.

Duchowny udał się na Dolny Śląsk, by leczyć się pod opieką sióstr franciszkanek szpitalnych w Krosnowicach w powiecie kłodzkim. Szczególnie troskliwie zajmowała się nim siostra Ishilda. Jak wspominał o. Chryzostom Kurek, poświęciła mu cały zapas swojej energii, sztuki leczniczej, traktowała go jak syna, aby przywrócić do życia[30].

Ojciec Jacek przybył do Krosnowic w 1960 r. W styczniu 1964 r. kpt. Stanisław Sowa, oficer operacyjny SB z Kłodzka, założył zakonnikowi teczkę ewidencji operacyjnej księdza (TEOK)[31]. W rubryce „Cechy charakteru” wpisano: skryty, małomówny, zarozumiały, chętnie przebywa w towarzystwie kobiet, skłonny do nadużywania alkoholu, interesuje się zagadnieniami politycznymi[32]. Ponadto teczka nie zawierała zbyt wielu wpisów, co świadczyło o tym, że SB z Kłodzka niewiele wiedziała o zakonniku. Nie był on również poddawany wówczas szczególnej inwigilacji ze strony tajnej policji politycznej PRL, co być może wynikało ze słabości agentury umieszczonej w krosnowickim klasztorze. Ostatni wpis pochodził z 1969 r., gdy odnotowano udział o. Hoszyckiego w wyborach 1 czerwca 1969 r.[33]

W TEOK znalazł się natomiast jeden wpis, który nigdzie indziej się nie pojawił. W rubryce dotyczącej współpracy funkcjonariusz SB Stanisław Sowa wpisał: „pozyskany w lipcu 1953 r. w czasie odbywania kary więziennej pod ps. »Konrad«. Współpracę przerwano w 1960 r. z powodu odmówienia chęci współpracy przez TW z organami Sł[użby] Bezp[ieczeństwa]”[34]. Była to jedyna tego typu informacja o współpracy o. Hoszyckiego z UB/SB. Próby jej weryfikacji się nie powiodły.

O swoich przeżyciach w stalinowskich więzieniach o. Hoszycki nigdy nie opowiadał. Według relacji współbraci i zakonnic był człowiekiem złamanym psychicznie, sterroryzowanym, bezwolnym, cichym, z pokorą znoszącym własny krzyż. Zakonnicy wspominali, że bał się ludzi, stronił od nich, zamykał się w sobie, kontakt z nim był bardzo utrudniony[35]. Ojciec Leon Wojsyk wspominał: „Miał uraz. Nie interesowało go otoczenie, a kazania kończył zawsze wspomnieniem o śmierci”[36].

Ojciec Jacek Alojzy Hoszycki zmarł 4 października 1969 r. na zapalenie płuc i został pochowany w Krosnowicach[37]. Jego przyjaciel, o. Chryzostom Kurek mówił o konfratrze na pogrzebie: „Uczył i przyświecał głębokim humanizmem, posiadał cnoty wybitnie franciszkańskie, skromny, cichy, nie posiadał prawie żółci, gniewał się krótko, szybko zapominał urazy. Ta dobroć jego mogła się niejednemu wydawać słabością. Nie przywiązywał się do dóbr ziemskich, był zadowolony z koniecznych potrzeb życia”[38].

Ksiądz Roman Gradolewski: nowy etap (Tymowa)

Ksiądz Roman Gradolewski uzyskał przerwę w odbywaniu kary[39] i wyszedł z więzienia w Sztumie 17 października 1955 r., po czym udał się do wrocławskiej kurii arcybiskupiej przy pl. Katedralnym 12. Od 19 października 1955 r. otrzymał tam 14-dniowy urlop i wyjechał do Polanicy-Zdroju[40]. W uzdrowisku znajdował się pod opieką doktora Matuszewskiego, który stwierdził u niego nerwicę serca wymagającą leczenia wypoczynkowego[41]. W związku z tym duchowny prosił ks. Kazimierza Lagosza, wikariusza kapitulnego archidiecezji wrocławskiej, o przedłużenie pobytu do 12 listopada ze względu na zabiegi lecznicze. Gradolewski pisał, że pobyt mu służy, zabiegi spowodowały zmniejszenie bólu głowy, a pieniądze przekazywane z kurii wystarczają na wszystkie wydatki[42]. 7 listopada 1955 r. ks. Gradolewski zwrócił się z prośbą o audiencję u ks. Lagosza na 14 listopada, aby porozmawiać o swojej przyszłości. Był gotowy wrócić do pracy duszpasterskiej. Zabiegał o skromne stanowisko duszpasterskie w pobliżu ks. Lagosza, gdyż chciał jak najszybciej wrócić do posługi[43]. Już 31 października 1955 r. ks. Lagosz w trybie dekretu z 9 lutego 1953 r. o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych zwrócił się do prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej o zgodę na mianowanie ks. Gradolewskiego wikariuszem substytutem parafii w Tymowej w powiecie wołowskim[44]. Ponieważ odpowiedź nie nadchodziła, 29 listopada 1955 r. ks. Lagosz delegował ks. Gradolewskiego do posług kapłańskich w Henrykowie Lubańskim i Pisarzowicach, w miejsce chorego ks. Franciszka Wołoszczuka[45]. Władze wojewódzkie to zaakceptowały. Niemniej na pismach wysłanych do Gradolewksiego i WRN widnieją adnotacje: anulowano, zmieniono, nieaktualne, z podaniem numeru pisma 9325/55, którego w aktach brakuje[46]. Anulowanie delegacji wiązało się zapewne z tym, że do kurii dotarła zgoda WRN na objęcie przez ks. Gradolewskiego parafii w Tymowej 30 listopada 1955 r.[47]. Ostatecznie został on mianowany wikariuszem ekonomem i 15 grudnia 1955 r. miał objąć parafię w Tymowej[48]. Jak wynika z zachowanej korespondencji, miał tam pomagać proboszczowi ks. Wojtasikowi, który mieszkał w Dziesławiu. Po jego śmierci miał tam pozostawać jeszcze przez rok, a następnie wyjechać na parafię wypoczynkową. Oferowano mu m.in. Sobieszów pod Jelenią Górą, niedaleko Cieplic, gdzie mógłby się leczyć z chorób nabytych w więzieniu. Na własną prośbę zrezygnował jednak z tej prebendy[49].

Jeśli wierzyć protokołowi wizytacji duszpasterskiej z 1967 r., to ks. Gradolewski przyjechał do Tymowej i objął parafię pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej w Tymowej w dekanacie wołowskim (potem ścinawskim) 25 grudnia 1955 r. Parafia obejmowała cztery miejscowości i jeden kościół filialny w Dziesławiu. Ksiądz mieszkał na przykościelnej plebanii, zarządzanej przez Marię Malinowską. W grudniu 1967 r. na terenie parafii mieszkało 1738 katolików (na 1760 osób zamieszkałych na tym obszarze)[50].

Księdzu Gradolewskiemu nadal dokuczały dolegliwości zdrowotne, dlatego kilka razy prosił swoich zwierzchników o możliwość wyjazdów na wypoczynek. W lipcu 1956 r. zamierzał wyjechać do Małego Kącka do ks. Roberta Rompy, duchownego, którego znał z Łodzi. Ze względu na uciążliwe bóle reumatyczne lekarze zalecali mu wypoczynek i „plażowanie na gorącym piasku w powietrzu przesyconym jodem na tarczycę”[51]. Co zaskakujące, jako osobę, która mogła go zastąpić w parafii przez dwa–trzy tygodnie, wskazywał o. Jacka Hoszyckiego. Z klasztoru w Miejskiej Górce, gdzie przebywał franciszkanin, do Tymowej było 64 km, a zakonnik dysponował potrzebnymi zezwoleniami kościelnymi do wykonywania wszystkich posług[52]. Kuria wrocławska wyraziła zgodę na trzytygodniowy urlop oraz wykonywanie obowiązków przez o. Hoszyckiego, łącznie z prawem udzielania ślubów[53]. W poznanej dokumentacji jest to jedyny ślad, że obaj kapłani utrzymywali ze sobą jakiekolwiek kontakty. Ksiądz Gradolewski niespodziewanie jednak się rozmyślił i przesłał do kurii list, w którym stwierdził, że o. Jacek „jako kapłan z obcej diecezji i zakonnik może być w Tymowej niemile widziany”. Nie wyjaśnił dlaczego. Równocześnie informował, że może pojechać do ks. Rompy tylko na kilka dni, ewentualnie zastępować mógłby go ks. Antoni Reczuch ze Ścinawy. Swój list do kurii kończył wiadomościami z Prokuratury Generalnej oraz prokuratury z Łodzi o nadziejach na uchylenie wyroku Sądu Najwyższego i uzyskanie pełnej rehabilitacji[54].

Ksiądz Gradolewski zajął się parafią w takim stopniu, w jakim potrafił. W liście do bp. Kominka z lipca 1958 r. pisał, że nigdy nie zajmował się gospodarstwem wiejskim, a Tymowa to pierwsza wieś, w której osiadł na stałe. Oskarżany przez duchownych kontrolujących parafię o zaniedbania, wskazywał na jej stan w momencie, gdy tam przybył. Rozszabrowana plebania, nieodbudowane organy, zaniedbany ogród, zrujnowany kościół – co skutkowało przenosinami do drugiego, opuszczonego kościoła protestanckiego – powodowały, że czekało go wiele pracy. Jak sam zawiadamiał bp. Kominka, polubił duszpasterstwo na wsi, nie odstraszyła go nawet opinia władz świeckich, że obejmuje najgorszą wieś w województwie. W ciągu zaledwie kilku miesięcy udało mu się zelektryfikować kościół filialny w Dziesławiu, zawiesić tam żyrandole i iluminować ołtarz. Niektóre części sprowadzał z zagranicy. Umeblował kancelarię parafialną, choć – jak pisał – „każda sztuka z innej wsi”[55].

W 1970 r. ks. Gradolewski otrzymał tytuł kanonika[56]. Dziękując abp. Kominkowi za przyznaną godność, dodał w liście, że „więzienie zostawia po sobie w osobowości człowieka, a zwłaszcza kapłana, niezatarte ślady, które ujawniają się w różnej postaci”[57]. Zapewne nie spodziewał się, że z taką przeszłością znajdzie uznanie w oczach swojego przełożonego i zostanie wyróżniony tytułem kanonika.

Kontynuując pracę w tym miejscu, duchowny równocześnie podjął starania o zatarcie niesprawiedliwego wyroku z 1949 r. W jego imieniu adwokat Wacław Walkowiak 13 stycznia 1969 r. złożył wniosek do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi. Od tego momentu rozpoczęła się procedura zmierzająca do oczyszczenia duchownego z zarzutów sprzed ponad dwudziestu lat. W tym czasie tak o nim pisano: „W swoim otoczeniu lubiany zarówno przez osoby duchowne, jak i świeckie, i to nie tylko przez wiernych, ale i przez osoby nieuczęszczające do kościoła. Tak powszechne uznanie zdobył sobie swoim przychylnym stosunkiem do ludzi, wyrozumiałością i brakiem fanatyzmu religijnego. W życiu osobistym skromny, niezachłanny na pieniądze, rozmawia życzliwie bez moralizatorstwa i nie skąpi dobrych rad osobom, które zna. Złych skłonności nie posiada, jest zamiłowanym turystą i zbieraczem pamiątek. Dużo podróżuje. W sumie ocenić go należy, że jako ksiądz i jako człowiek jest pozytywny”[58]. Ta opinia z pewnością przyczyniła się do decyzji, którą podjął łódzki sąd 1 kwietnia 1969 r. Tego dnia bowiem Sąd Wojewódzki w Łodzi zarządził zatarcie skazania ks. Gradolewskiego. W uzasadnieniu stwierdzono: „Od tego czasu nie popełnił nowego przestępstwa, a opinię w miejscu zamieszkania i pracy posiada nienaganną”. Ksiądz Gradolewski odebrał poświadczenie 21 kwietnia 1969 r. w swojej parafii w Tymowej[59].

Służba Bezpieczeństwa w Wołowie zainteresowała się ks. Gradolewskim po raz pierwszy w 1958 r.[60] Kapitan Teodor Okwiet[61], zastępca komendanta powiatowego MO do spraw Służby Bezpieczeństwa w Wołowie, zwrócił się wtedy do Wydziału Ewidencji Operacyjnej KW MO w Łodzi o wypożyczenie lub streszczenie materiałów znajdujących się w tej jednostce, a dotyczących przeszłości ks. Romana Gradolewskiego. Takowe otrzymał. Można domniemywać, że jego pismo miało związek z wcześniej cytowanymi wytycznymi Cykały, których znaczną część poświęcono niedostatecznej dotychczas pracy z agenturą wśród duchownych. Zakładano bardziej śmiałe i szersze niż dotąd, odważniejsze próby werbowania kapłanów, zalecając jednocześnie, „że tego rodzaju osoby muszą być w sposób umiejętny pozyskiwanie do współpracy bez presji i nacisku, trzeba z nimi umieć znaleźć wspólny język”[62]. Najważniejsza była płaszczyzna porozumienia, nie zaś wymuszenie. Uświadamiano funkcjonariuszom, że kapłani to tacy sami ludzie jak oni, ze wszystkimi słabościami i ułomnościami, od nich[63]. Podobne ślady odnajdujemy w sprawozdaniach, raportach i analizach pokontrolnych dotyczących Referatu SB w KP MO w Wołowie. Mowa tam o niedostatecznej pracy operacyjnej wśród duchowieństwa, potrzebie inwigilowania ks. Franciszka Bosaka, dziekana wołowskiego, oraz dwóch innych księży uznanych za szkodliwych dla władzy (Stefana Zawadzkiego i Jana Bełcha). W ten sposób mobilizowano funkcjonariuszy SB, w tym kpt. Teodora Okwieta, który zajmował się Kościołem, do efektywniejszej pracy operacyjnej w środowisku duchownych. Uwagi te nie dotyczyły wyłącznie okresu przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, lecz w praktyce całej dekady gomułkowskiej[64].

W maju 1960 r. w kościele w Tymowej doszło do włamania. Skradziono kielich oraz patenę, o czym zawiadomienie do milicji złożył ks. Gradolewski[65]. W tamtym okresie bez wątpienia był już bacznie obserwowany przez funkcjonariuszy MO i SB. Zasięgano opinii o nim oraz penetrowano archiwa[66]. Mimo iż uważano, że był lojalnie ustosunkowany do władz[67], w 1962 r. kontrolowano przychodzące do niego przesyłki z zagranicy. Zawierały głównie lekarstwa przesyłane przez jego dalekiego krewnego, górnika z Zagłębia Ruhry (z miejscowości Bergkamen) Stefana Białkowskiego, następnie przekazywane do Caritasu[68].

W lutym 1962 r. w czasie przesłuchania jeden z małoletnich mieszkańców Tymowej przyznał się do okradania kościelnych skarbonek[69]. Ksiądz Gradolewski, prawdopodobnie nieświadomy tego faktu, nie zgłosił tego zdarzenia milicji, w związku z tym kpt. Teodor Okwiet postanowił przeprowadzić z nim rozmowę. Doszło do niej 2 marca 1962 r. na posterunku MO w Ścinawie. Być może Okwiet skorzystał z wytycznych dotyczących prowadzenia rozmowy z duchownymi, zalecających dużo taktu i empatii w stosunku do interlokutora. Zakładały one prowadzenie dyskusji w taki sposób, aby osoba duchowna czuła się równorzędnym partnerem dla oficera, odczuwała, że jej zdanie cieszy się szacunkiem odbiorcy. Oficer SB miał po rozmowie wyłącznie pozytywne wrażenia. Według niego ks. Gradolewski dążył do ułożenia sobie jak najlepszych stosunków z władzami, angażował się w wychowanie młodzieży, szczególnie ministrantów, był lubiany, otwarty, nie żył dostatnio. Spełniając posługi duszpasterskie, okoliczne wsie objeżdżał na motocyklu. W przekonaniu Okwieta jego zachowanie sprzyjało dalszemu prowadzeniu rozmów[70]. W charakterystyce księdza zwracał uwagę następujący fragment: „Oceniając ks. Gradolewskiego, uważam, że po przejściach okupacyjnych chce on się w jakiś sposób zaaklimatyzować i z tego powodu od początku jest przychylny jego stosunek do władz, o czym może wiedzieć Kuria”[71]. Podobnie postawę duchownego odbierał ten sam funkcjonariusz SB w grudniu 1962 r., gdy składał raport o zezwolenie na jego rejestrację jako tajnego współpracownika. Oceniał, że przeszłość ks. Romana spotykała się z różnym przyjęciem zależnie od osób i środowiska. Z satysfakcją stwierdzał, że kapłan zbliża się do księży o poglądach „postępowych”, a szerokie kontakty spowodują zacieranie wiedzy o jego przeszłości[72]. Jednocześnie zauważał, że nie wszyscy duchowni mieli do niego pełne zaufanie[73]. Jeszcze w maju 1962 r. kpt. Okwiet przesłał do archiwum KW MO we Wrocławiu odpowiednie karty sprawdzeniowe i rejestracyjne (E-15, EO-4-K, EO-4-A) oraz prośbę o ich zachowanie w kartotece[74]. Następnie, w czerwcu 1962 r., otrzymał z Wrocławia teczkę kandydata po zarejestrowaniu w odpowiedniej ewidencji operacyjnej[75]. 22 września tegoż roku, po uprzedniej prośbie o dokumenty archiwalne dotyczące księdza, kpt. Okwiet udał się na kolejną rozmowę do ks. Gradolewskiego[76]. Trwała dwie godziny. Ksiądz opowiadał o księżach, z którymi się widywał, oceniał ich zachowanie – kpt. Okwiet nie mógł być bardziej zadowolony. Oceniał, że ks. Gradolewski chętnie z nim rozmawiał i wręcz zachęcał do odwiedzin, gdy oficer będzie przebywać w okolicy[77]. Kolejne spotkania odbyły się 28 września, 22 października i 27 listopada 1962 r. Ksiądz Roman w ich trakcie opowiadał o zebraniach dekanalnych i rozmowach, jakie się tam odbywały, oraz o stosunku dziekana dekanatu wołowskiego ks. Francisz-ka Bosaka do wrocławskiego zjazdu „księży patriotów”[78] z 23 listopada 1962 r.[79] Gradolewski na zjazd pojechał i zdał oficerowi relację z jego przebiegu oraz obserwacji dotyczących księży, którzy w nim uczestniczyli. Wiadomo było, że zjazdu nie poparł episkopat, w tym sam prymas Wyszyński[80]. Wybiegając w przyszłość, dodam, że w kwietniu 1963 r. abp Bolesław Kominek dopytywał kapłana, dlaczego wziął udział w zjeździe, lecz żadnych konsekwencji wobec niego nie wyciągnął[81]. Stanisław A. Bogaczewicz pisał, że abp Kominek po objęciu archidiecezji wrocławskiej „z całą surowością piętnował jakiekolwiek formy współpracy z prorządowymi organizacjami i stowarzyszeniami katolickimi”. Opinia ta brzmi podobnie jak teza z analizy wrocławskiej SB, na którą powoływał się autor. Przypadek ks. Romana Gradolewskiego pokazuje, że sposób działania czy podejścia do tych spraw abp. Kominka był jednak bardziej zniuansowany, zróżnicowany, być może zależał on kapłana, którego sprawa dotyczyła.

15 grudnia 1962 r. funkcjonariusz Wydziału IV KW MO we Wrocławiu por. Władysław Pyzik, po analizie akt dotyczących księdza oraz uwzględniając jego znajomości i perspektywy (ewentualne dotarcie do kurii biskupiej we Wrocławiu), uznał za celowe pozyskanie ks. Gradolewskiego w charakterze tajnego współpracownika[82]. 28 grudnia 1962 r. ks. Gradolewski został zarejestrowany przez wołowską Służbę Bezpieczeństwa jako tajny współpracownik „Władek” pod numerem rejestracyjnym 1885[83]. Dlaczego podjął współpracę i jak ona wyglądała? Czy powodem mogła być chęć zatarcia ciążącego na nim wyroku, czy też kierowały nim inne pobudki? Analiza dokumentów znajdujących się w teczce personalnej, teczce pracy oraz innej dokumentacji dotyczącej współpracy ks. Gradolewskiego ze Służbą Bezpieczeństwa pozwala na udzielenie kilku odpowiedzi na te pytania.

Do 1973 r. odbył prawie sto[84] spotkań ze swoim oficerem prowadzącym. Informacje składał ustnie lub dostarczał kpt./mjr. Okwietowi notatki ze swoich zebrań dekanalnych bądź w kurii wrocławskiej. Przekazywał mu listy, protokoły z wizytacji parafii, treść kazań, pisma dekanalne. Dotyczyły one całokształtu ówczesnych stosunków między państwem a Kościołem. Na przykład w kwietniu 1963 r. przekazał tekst orędzia biskupów polskich do kapłanów, rodziców, dzieci i młodzieży w sprawach wychowania religijnego (było protestem wobec działań władz zmierzających do wyrugowania nauczania religii przez zmasowane inspekcje, zakazy i sankcje karne[85]), jak również treść słowa pasterskiego biskupów o obowiązkach religijnych w czasie wakacji[86]. Dostarczał informacje o reakcjach na list biskupów polskich do niemieckich z 1965 r. i stosunku duchowieństwa do niego[87]. Ksiądz Gradolewski zrelacjonował zawczasu program katechetyczny w ósmym roku Wielkiej Nowenny[88], rozważania i zalecenia posoborowe[89]. W nawiązaniu do tych ostatnich informował o najważniejszych zmianach dotyczących zbliżenia księży do swoich parafian oraz zmianach w liturgii (ustawienie kapłana przodem do ludzi, język polski w liturgii)[90]. Odnosząc się do tego ostatniego zagadnienia, ks. Roman stwierdzał, że uchwały soborowe wprowadzano w Polsce bardzo powoli, nawet wolniej niż w NRD. Nie zawsze były na rękę księżom, gdyż w wypadku pomyłki po łacinie nikt nie zwracał na to uwagi, po polsku zaś od razu wywoływało to komentarze[91].

Ksiądz Gradolewski informował Okwieta o swoich rozmowach z metropolitą wrocławskim abp. Kominkiem oraz wyświadczanych mu przysługach. Na przykład podczas pobytu w RFN w sierpniu 1967 r. z polecenia abp. Kominka odwiedził w Berlinie (Zachodnim) kard. Alfreda Bengscha. Według zalecenia wrocławskiego metropolity miał przekazać jego berlińskiemu odpowiednikowi wiadomość, że jego udział w uroczystościach kościelnych w Trzebnicy byłby niewskazany i mógłby „przynieść odwrotny skutek” od zamierzonego[92]. Ksiądz misję wykonał[93]. Ten wyjazd i odwiedziny w Berlinie u kard. Bengscha musiały wywoływać wspomnienia o latach wojny i wyjazdach do nuncjusza Orseniga. Skojarzenia nasuwały się same. Z relacji ks. Gradolewskiego wynika, że abp Kominek znał jego przeszłość i miał do niego zaufanie[94]. Ponadto tymowski duchowny opisywał i analizował sytuację w dekanacie oraz kurii arcybiskupiej we Wrocławiu, przekazując uwagi o nastrojach i rozdźwiękach wśród księży[95]. Przykładowo 28 października 1969 r. opisywał kulisy zwolnienia z funkcji kanclerza kurii ks. Wacława Szetelnickiego, odsunięcia od ważnych spraw kurii bp. Pawła Latuska i niezadowolenia w kurii z powodu zmian wprowadzanych przez abp. Kominka. Stanisław A. Bogaczewicz pisał, że zwolnienie z niektórych urzędów bp. Latuska nastąpiło na pisemną prośbę samego biskupa ze względu na pogarszający się stan zdrowia. Arcybiskup Kominek w sierpniu 1969 r. odwołał go z funkcji kierownika Wydziału Duszpasterskiego w kurii oraz wikariusza arcybiskupiego do spraw duszpasterskich. Do tych obowiązków bp Latusek wrócił w 1970 r. 

W tamtym okresie zainteresowanie SB wzbudzały głównie takie wydarzenia, jak przygotowania do Milenium[96], wywiad bp. Kominka dla radia francuskiego[97], kwestia punktów katechetycznych[98] czy postawienia pomnika Jana XXIII we Wrocławiu[99]. Ta ostatnia wzbudzała ogromne emocje wśród mieszkańców miasta, w tym również księży. Arcybiskup Kominek był przeciwny budowie pomnika. Ksiądz Gradolewski zaś żałował, że zwierzchnik dolnośląskiego Kościoła tak kategorycznie wypowiada się przeciwko upamiętnieniu tego papieża. Twierdził, że zdaniem wielu księży wrocławski duszpasterz takim postępowaniem kompromituje się wobec swoich podwładnych, gdyż chodzi o ojca świętego[100]. Ksiądz Roman dopytywał więc bp. Andrzeja Wronkę, czy może iść na uroczystość odsłonięcia pomnika, na co otrzymał odpowiedź, że tak, pod warunkiem że będzie stał daleko i unikał zdjęć[101].

W lutym 1968 r. ks. Gradolewski wspominał Okwietowi o jednym z posiedzeń dekanatu, na którym zwracano uwagę, że „księża patrioci” uciekają za granicę. Opisywał najważniejsze punkty, instrukcje i wnioski z tego zebrania[102]. Nieświadomy chyba, kim byli prawdziwi autorzy, przekazał oficerowi 15 numer antykościelnego „Confratra”.

W aktach Wydziału ds. Wyznań Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Wołowie znajduje się notatka z rozmowy z ks. Gradolewskim ze stycznia 1966 r. na temat orędzia polskich biskupów. Według niej ksiądz mówił, że ma ono „w znanym mu osobiście tekście niezmiernie ważną dla polskiej racji stanu wymowę. Bez precedensu jest fakt, że pisane było w języku niemieckim, co tłumaczy on pewną uległością naszych biskupów w stosunku do biskupów niemieckich. Jest to jego zdaniem objawem pewnego upokorzenia polskich biskupów wobec Niemców. Społeczeństwo polskie tym faktem jest oburzone, co dało się odczuć nawet w konfesjonale przy spowiedzi. Uważa, że biskupi polscy zobowiązani byli oficjalnie powiadomić rząd Polski przed faktem wysłania orędzia, szczególnie że treść jego ma charakter nie prywatnego listu, adresowanego do biskupów niemieckich, lecz aktu politycznego. Jest zdania, że celowo w orędziu nie wspomniano wypowiedzi Jana XXIII, aby tym nie urazić Niemców. Biskupi mieli okazję ustosunkować się do odpowiedzi niemieckich biskupów, lecz zbagatelizowali to jednak. Tej treści orędzia, jaka mu jest znana, nie podpisałby bez korekty. Jest zdania, że biskupi nie mieli na celu swym niefortunnie sformułowanym orędziem spowodować szkody politycznej polskiej racji stanu, lecz przy pomocy agencji prasowej za granicami państwa zrobili to z wielkim kunsztem. Niewydanie pozwolenia na wyjazd ks. kardynałowi jest słusznym posunięciem rządu. Niech ksiądz kardynał Wyszyński zajmie się swoją diecezją i sprawami kościoła, a nie polityką. Społeczeństwo (ma na uwadze wiernych) po odczytaniu w kościołach komunikatu episkopatu i wyjaśnieniu wielu spraw uspokoiło się, lecz sprawa ta nie jest zakończona. Konflikt istnieje nadal. O orędziu z ambony nie zamierza mówić. W rozmowie z wiernymi stara się tłumaczyć, że lepiej będzie, gdy zajmować się będziemy religią, a nie polityką [...]. Uważa, że nigdy nie jest za późno naprawić szkodę. Biskupi zobowiązani są zwrócić do rządu PRL i tam wyjaśnić swoje stanowisko. Kto wie, czy po takiej odprawie, jaką otrzymali biskupi, sprawy kościoła i państwa nie ułożą się lepiej”[103]. Takie rozmowy z księżmi były rutynowo przeprowadzane przez urzędników ds. wyznań, którzy sondowali ich opinie o danym wydarzeniu, z naciskiem na wychwytywanie rozdźwięków między duchownymi oraz wiernymi.

Kapitan/major Okwiet miał wgląd w całe życie parafii. Duchowny informował o relacjach z władzami poszczególnych księży oraz między sobą i parafianami. Nie uciekał od sporządzania ich charakterystyk[104]. Oficer prowadzący pisał o ks. Gradolewskim: „Przeszłość ww. ciekawa i rzucająca światło na jego postępowanie. [...] Z biegiem lat przeszłość się jego zaciera, a z tym zmieniają się jego poglądy na lepsze. Kilkuletnia praca duszpasterska nie była przepojona u niego fanatyzmem”[105]. Podkreślał bezpośredniość kapłana, dobroć, spokój, niematerialne podejście do życia[106]. Współpraca między duchownym a funkcjonariuszem SB układała się zatem znakomicie. W raporcie pokontrolnym z marca 1965 r. trzech oficerów wrocławskiej SB stwierdzało: „Stosunki pomiędzy TW a pracownikiem układają się poprawnie i wynikają jedynie ze stosunku służbowego”[107]. Z zachowanej korespondencji, którą oficer wołowskiej SB dołączał do teczki pracy księdza, można jednak wysnuć wniosek, że ich stosunki wykraczały daleko poza standardowe relacje. Ksiądz Roman Gradolewski pisał listy do swojego oficera prowadzącego na małych kartkach papieru, często zaczynając od takich zwrotów: „Drogi Panie T.”, „Drogi Panie Teodorze”, „Drogi Panie Majorze!”, „Wielce szanowny Panie Majorze”, „Szanowny i Drogi Panie Teodorze!”, „Drogi Przyjacielu!”. W okolicach świąt zawsze składał mu życzenia: „Nie mogę nie myśleć o Panu na progu Nowego Roku, życząc Panu w życiu osobistym i urzędowym spełnienia wszystkich dobrych myśli i pragnień. Szef i wiceszef byli zadowoleni z kociaków”[108]. Ta ostatnia uwaga prawdopodobnie odnosiła się do prezentu, który ks. Gradolewski wręczył dziekanowi ścinawskiemu ks. Mieczysławowi Szymańskiemu i wicedziekanowi. Z okazji Nowego Roku wysyłał Okwiatowi życzenia: „Drogi panie T.! Przy nadchodzącym Nowym Roku śpieszę przesłać Panu moje najlepsze życzenia szczęśliwego i pomyślnego życia osobistego, rodzinnego i społecznego, a przede wszystkim zdrowia. Pozostaje życzyć nam również miłych spotkań w przyjemnym nastroju”[109]. Takich listów, napisanych ręcznie przez tymowskiego duchownego, zachowało się 21. Wydaje się, że to szczególnie ks. Gradolewski traktował swego oficera prowadzącego jak przyjaciela. Umawiał się na spotkania, przepraszał za przełożenie terminu, dopraszał o kolejne. W grudniu 1964 r. mjr Okwiet uznał, że systematyczne spotkania na plebanii grożą naruszeniem zasad konspiracji i zdecydował o większej ich liczbie w innych miejscach. Według niego miało to zdecydować także o dalszej, lepszej współpracy z duchownym[110]. Umawiali się zatem na spotkania poza Tymową; najwięcej spotkań odbyło się we Wrocławiu, ale dochodziło do nich także w Legnicy[111], Wołowie czy w okolicach Wąsocza[112] i Rawicza[113]. Z zachowanej korespondencji wynika, że spotkania odbywały się niekiedy u kobiety o imieniu Dorota[114]. 12 stycznia 1965 r. ks. Gradolewski pisał do Okwieta[115]: „Dziękuję jeszcze raz za miłą przygodę z racji naszego spotkania. Proponuję, ażeby za drugim razem spotkanie było tańsze i korzystniejsze. Może opera? Kino? Teatr? O bilety postarałbym się. Najlepiej byłoby, gdyby Pan mógł sam prowadzić wóz”[116].

Ksiądz Roman z reguły nie otrzymywał wynagrodzenia w postaci ekwiwalentu pieniężnego[117]. Tylko w czterech przypadkach była to opłata paszportowa wynosząca 400 zł, w jednym opłata skarbowa w wysokości 60 zł[118]. Ponadto wartość prezentów (nazwanych w zestawieniu wynagrodzenia „upominkami”) wynosiła 5261 zł[119]. Do standardowych prezentów należały: znaczki (ks. Gradolewski był zapalonym filatelistą), upolowane zające, owoce (cytryny, pomarańcze) czy mięso[120]. Ksiądz Gradolewski dokonywał licznych transakcji finansowych, o czym informował Okwieta: „Byłem tu w pewnym przedsiębiorstwie i chciałem zawrzeć umowę, ale nie doszło do zgody. Ceny wygórowane. Z K. dostałem wiadomość, że korony wysłano. Czekam na potwierdzenie. Moc serdeczności”[121]. W innym liście pisał: „dziś chciałem złożyć wszystkie dokumenty, ale nasza biurokracja przeszkadzała. Miałem polecenie z NBP z Warszawy dla PKO we Wrocławiu. PKO miał dać dalsze polecenie do NBP we Wrocławiu, który miał dać zaświadczenie o przelewie dla Orbisu we Wrocławiu. Wszystko można było w jednej godzinie załatwić. Jednak PKO przesyła do Krakowa, a Kraków dopiero mnie zawiadomi, a z tym zawiadomieniem mam udać się do NBP (blisko PKO) itd. Zamiast godziny, jak poinformował Orbis, trzeba jeszcze kilka dni poczekać”[122].

Ksiądz Gradolewski dopytywał o plany urlopowe mjr. Okwieta i wyrażał nadzieję na spotkanie „w szerokim świecie”[123]. Sam często podróżował poza granice kraju – do Niemieckiej Republiki Demokratycznej[124], Danii (tam odwiedzał kuzynkę w klasztorze), Republiki Federalnej Niemiec, Stanów Zjednoczonych (miał tam rodzinę)[125]. Tę ostatnią podróż, przez RFN, odbył w lipcu i sierpniu 1972 r. Dostał od oficera prowadzącego zadania, by zwracać uwagę na osoby, które za dużo chciałyby wiedzieć o sytuacji w kraju bądź starać się o wyjazd do RFN na dłuższy czas[126]. Gradolewski jeden raz, wykorzystując znajomość z Okwietem, interweniował w sprawie Michaliny Dusznej z Dziesławia, gdy ta nie otrzymała zgody na wyjazd do męża do Francji. Ksiądz Roman gorąco prosił o załatwienie tej sprawy i przekonywał Okwieta, że w interesie Polski Ludowej leży załatwienie wyjazdu tej chorej psychicznie kobiecie, wymagającej leczenia, które kosztowało państwo zbyt dużo. Według niego jej wyjazd uwolniłby państwo i społeczeństwo od jej ciężaru. Interwencja jednak się nie powiodła. Duszna musiała pozostać w kraju[127].

Spotykali się zazwyczaj wieczorami. Gradolewski pisał: „W środę możemy się spotkać o godz. 19, bo wieczory są długie”[128]. W innymi liście komunikował „cieszyłbym się, gdyby Pan mógł wpaść do mnie na śledzika w piątek wieczorem. 21.15 powinienem być u siebie”[129]. Sumitował się, gdy z jakiegoś powodu nie mógł być obecny w domu i spotkać z funkcjonariuszem SB. Stwierdzał, że jego dom jest dlań zawsze otwarty i jeśli tylko „Pan Teodor” ma życzenie, może „odpoczywać na tapczanie lub oglądać telewizję”[130]. „Przypominając sobie nasze ostatnie miłe spotkanie, zapytuję się mile – kiedy następne?[131] – dopytywał w kolejnym liście”.

Major Okwiet dokonywał systematycznej oceny współpracy z ks. Gradolewskim, już jeszcze zanim została ona sformalizowana. W kwietniu 1963 r. stwierdzał, że duchowny nie utrzymywał masowych znajomości z parafianami oraz księżmi. Jego kontakty ograniczały się do kilku duchownych, w tym mieściły się relacje służbowe, oraz do nielicznych parafian. Mimo to stanowił dla Okwieta dobre źródło informacji o lokalnych sprawach, a także oficjalnych pismach spływających do kapłana z wrocławskiej kurii. Według funkcjonariusza systematyczne rozmowy zbliżały go do współpracy i w związku z tym były kontynuowane[132]. W tym samym czasie stwierdzał, że Gradolewski uważał spotkania z nim za rzecz zupełnie normalną, sam nie narzucał tematyki rozmów, lecz szczegółowo odpowiadał na zadawane pytania. Krótko mówiąc, oficer nie musiał kapłana „ciągnąć za język”, wystarczyło dosyć swobodnie konwersować o interesujących go zagadnieniach[133]. W sporządzonym w styczniu 1964 r. planie kierunkowym wykorzystania księdza mjr Okwiet uznał, że jego „podopieczny” może być wykorzystywany do działań profilaktycznych i dorywczych. Jego operatywność i odwiedziny u duchownych należało wykorzystać do zbierania informacji o nastrojach wśród lokalnych księży, ich opiniach i komentarzach[134]. We wrześniu 1964 r. kontrolę pracy z TW mjr. Okwieta przeprowadził kpt. Władysław Pyzik z Wydziału IV KW MO we Wrocławiu[135]. W marcu 1965 r. kolejną kontrolę przeprowadziła komisja z wrocławskiego KW MO w składzie: mjr Ludwik Strus, kpt. Waldemar Budziło, kpt. Władysław Pyzik. Wystawiła ona oficerowi pozytywną ocenę, stwierdzono także aktywną i dobrą współpracę ze strony tajnego współpracownika[136].

W styczniu 1967 r. mjr Okwiet napisał, że ks. Gradolewski nadal chętnie przekazuje informacje[137]. W styczniu 1968 r., po zmianach granic dekanatów i powstaniu dekanatu ścinawskiego, stwierdzał, że postawa ks. Gradolewskiego wobec władz, pozytywna i zmierzająca do łagodzenia zadrażnień, skutkowała negatywną opinią u dziekana[138]. W maju 1972 r. Okwiet opracował kolejny plan zadań dla TW, w którym zainteresowanie księdza miało się koncentrować głównie na wzajemnych kontaktach z innymi kapłanami, wewnętrznych konfliktach, organizacjach kościelnych, zaleceniach kurii i episkopatu sprzecznych z przepisami państwowymi, funkcjonowaniu innych wyznań na obszarze parafii oraz roli komitetów kościelnych[139].

Informacje funkcjonariusz przekazywał przede wszystkim do Wydziału IV KW MO we Wrocławiu, niekiedy zaś także np. do Sekretariatu KP PZPR w Wołowie[140]. Co jakiś czas Okwiet uzupełniał i uaktualniał plan spotkań i zadań dla ks. Gradolewskiego, lecz jego podstawowe założenia, sprecyzowane na początku współpracy, się nie zmieniły[141].

Jak wspominano, stosunki między mężczyznami raczej wykraczyły poza standardowe relacje łączące oficera prowadzącego i jego agenta. Na pierwszy rzut oka zachowana dokumentacja dowodziłaby, że obu panów łączyła nić przyjaźni, wspólnych zainteresowań, przyjemność wspólnego spędzania czasu i być może podobne poglądy na temat stosunków państwo–Kościół. W takiej sytuacji jednak oficer prowadzący powinien ukrywać materialne dowody osobistych stosunków z TW, które wyrażały listy od kapłana. Major Okwiet tego nie zrobił. Włączenie ich do akt TW „Władek” świadczyło na korzyść tego oficera, który pokazywał, że jego stosunek do agenta ma charakter wyłącznie służbowy, inicjatywa zbliżenia i zacieśniania więzów wychodziła zaś od księdza, co funkcjonariusz SB wykorzystywał do realizacji swoich pragmatycznych zadań i celów[142]. Okwiet krok po kroku wypełniał zalecenia i instrukcje pracy operacyjnej z duchowieństwem, stosując taktykę stopniowego pozyskania kapłana i wciągania go we współpracę. Wykorzystywał do tego również wiedzę, jakiej nabył, studiując akta archiwalne dotyczące TW ps. „Władek” z lat 1945–1948.

Znacznie trudniej ocenić motywację ks. Gradolewskiego do współpracy z SB. Nie znając jego poglądów, relacji z kapłanami zarówno lokalnymi, jak i kurialnymi, a co najważniejsze, jego korespondencji z Markiem Budziarkiem, nie wiemy, co kierowało kapłanem. Być może motorem była chęć uniknięcia powrotu do spraw z okresu wojny, ewentualnie obawa przed negatywnym wyrokiem, który skutkowałby niezatarciem skazania z 1949 r. Przytaczane wcześniej uwagi mjr. Okwieta dotyczące motywacji ks. Gradolewskiego do współpracy z szeroko rozumianymi władzami, a zatem i SB, należałoby uznać za prawdziwe.

Oficjalnie wyrejestrowanie agenta ps. „Władek” w lutym 1973 r. nastąpiło ze względu na wiek i stan zdrowia duchownego[143]. Ksiądz Gradolewski miał wtedy 65 lat i nawet jeśli przechodził trudności zdrowotne, to wydaje się, że był dla SB tak wartościowym agentem, że mógłby dla niej pracować jeszcze przez kilka lat. Nie wiadomo, dlaczego współpracę zakończono. Logicznym wytłumaczeniem może być to, że mjr Okwiet szykował się do zmiany miejsca pracy, a ks. Gradolewski nie widział możliwości współpracy z innym oficerem prowadzącym. Takie sytuacje związania oficera prowadzącego z tajnym współpracownikiem występowały i kończyły się odmową dalszej współpracy agenta w wypadku zmiany prowadzącego[144]. W tym przypadku pozostajemy w sferze domysłów. Major Teodor Okwiet wyjechał w 1975 r. do Częstochowy, by objąć tam stanowisko naczelnika Wydziału „W” (perlustracji dokumentów) KW MO.

Kapłan przebywał w Tymowej do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego. W czerwcu i lipcu 1972 r. po raz pierwszy odwiedzał rodzinę w Stanach Zjednoczonych[145]. Zamierzał wtedy odbyć długą podróż, gdyż oprócz USA chciał się spotkać z rodziną w NRD, RFN, Luksemburgu i Kanadzie[146]. Zaproszenie otrzymał za pośrednictwem siostry ciotecznej Józefiny Strzok, która w poprzednim roku odwiedziła go na dwa dni wraz z mężem Michałem w Tymowej. Uzyskał również formalne zaproszenie do Toronto. Z zachowanych archiwaliów wynika, że w latach siedemdziesiątych każdy urlop spędzał poza granicami kraju, starając się jak najczęściej odwiedzać rodzinę. W 1973 r. wyjechał do krewnych w Westfalii, w 1975 r. do Rzymu[147]. W 1976 r. po raz kolejny zamierzał odwiedzić Emila Marxa w Luksemburgu. Jak pisał, „Emil jest wierzącym i praktykującym katolikiem, burmistrzem i kustoszem muzeum miejscowego, którego eksponatami są znaleziska rzymskiego osiedla Villare ad Turrim, dziś Weiler-la-Tour, i pobliskiego miasta rzymskiego Ricciasusu [?], dzisiejsze Dudelange. Emil jest potomkiem rodziców mojej prababki, która urodziła się w Weiler-la-Tour 25 lutego 1766 r. i wyszła za mąż za mojego prapradziada urodzonego 4 marca 1767 r. we Lwowie”[148]. Następne trzy lata wypełniły mu pielgrzymki do miejsc kultu maryjnego w Grazu, Zell, Einsiedeln, Notre-Dame de Genève, La Salette, Lourdes, Chapelle de la Medaille Miraculeuse w Paryżu i Andechs w Bawarii. Odwiedził też ponownie Rzym, dokąd udał się z pielgrzymką z diecezji Paderborn, korzystając z zaproszenia siostry ciotecznej Jadwigi Mennes z domu Białkowskiej, zamieszkałej w Kamen. Jak wynika z programu pielgrzymki, miał również brać udział w audiencji u ojca świętego Jana Pawła II[149].

W lipcu 1981 r. wyjechał do Fatimy. Powodem wyjazdu do sanktuarium maryjnego był obchodzony tego roku złoty jubileusz kapłaństwa ks. Gradolewskiego. Wyjazd do Fatimy obiecali opłacić krewni z Westfalii[150]. W czerwcu 1981 r. otrzymał specjalne błogosławieństwo od abp. Henryka Gulbinowicza z okazji 50-lecia kapłaństwa[151].

W stanie wojennym ks. Gradolewski wyjechał do Rzymu na kanonizację o. Maksymiliana Marii Kolbego 10 października 1982 r. W drodze powrotnej odwiedził krewnych i przyjaciół w Paderborn, w tym księdza Hansa-Josefa Beckera[152]. Zapraszający na kanonizację o. Kolbego ks. Luciano Lamsa ponowił zaproszenie do Rzymu dla swojego dobrego znajomego z Polski w kolejnym roku[153]. Tym razem na piśmie kierowanym do kurii, w którym ks. Gradolewski prosił o urlop w konkretnym terminie oraz informował o docelowym miejscu pobytu, widniała ręczna adnotacja: „Udziela się tylko urlopu! Nie ma mowy o wyjeździe”[154]. Być może zwierzchnicy uznali, że wyjazdy do Rzymu księdza Gradolewskiego stały się zbyt częste?

W maju 1984 r. ks. Gradolewski zwrócił się do abp. Gulbinowicza z prośbą o przeniesienie go na emeryturę[155]. Ponowił ją we wrześniu tego samego roku[156]. W tym ostatnim piśmie wskazał również swojego następcę – ks. Kazimierza Rzońcę ze Ścinawy.

28 czerwca 1985 r. abp Henryk Gulbinowicz przeniósł ks. Gradolewskiego w stan spoczynku i przydzielił mieszkanie w Domu Księży Emerytów im. Jana XXIII we Wrocławiu. Agendy w Tymowej miał przekazać ks. Henrykowi Wykrocie[157]. Kolejne lata nadal wypełniały mu wyjazdy. W 1986 r. pojechał do Brna i Pragi. Z informacji zawartych w piśmie skierowanym do abp. Gulbinowicza wynika, że czynił to nie po raz pierwszy[158]. Miesiąc po tej prośbie złożył następną – o zgodę na wyjazd do krewnych w USA. Zapraszał go Hieronim Badziński, mieszkający w Thorp w stanie Wisconsin, w porozumieniu z całą rodziną, w tym siostrą wujeczną, najmłodszą z rodzeństwa brata matki Heleny z domu Badzińskiej, Walentyną Krych, która z mężem Edmundem osiadła w Minneapolis w stanie Minnesota. Organizowali oni w Thorp zjazd rodzinny w celu ustalenia wielu spraw. Będąc tam, pragnął odprawiać msze święte w języku polskim, gdyż – jak zauważył – w diecezjach La Crosse i Superior nie było już duszpasterstwa w języku polskim[159]. Pół roku później zamierzał odwiedzić w Eschwege dr. med. Joachima Kaisera, jedyne dziecko córki stryja. List zakończył stwierdzeniem: „To może być ostatni mój wyjazd za granicę ze względu na wiek”[160]. Prawdopodobnie ostatnia podróż nastąpiła rok później, w maju 1988 r. Jej celem był Rzym, do którego duchowny poleciał samolotem, a wrócił przez Asyż, Florencję, Bolonię, Padwę, Wenecję, Weronę, a dalej przez Austrię, NRF i NRD[161].

Ksiądz Roman Gradolewski zmarł w wieku 88 lat 4 lutego 1995 r., prawie 46 lat po aresztowaniu w Bierutowie. 7 lutego 1995 r. w katedrze wrocławskiej na Ostrowie Tumskim odbyła się msza święta, w której wzięło udział liczne grono wiernych, podobnie jak w pogrzebie. Księdza pochowano we wspólnym grobowcu księży emerytów na cmentarzu parafialnym św. Wawrzyńca przy ul. Bujwida we Wrocławiu.

Zakończenie

Księdzu Romanowi Gradolewskiemu i o. Jackowi Hoszyckiemu wydawało się, że zakończenie wojny przyniesie upragniony spokój i możliwość całkowitego poświęcenia się tylko pracy duszpasterskiej. Tymczasem uwarunkowania polityczne z całą brutalnością i bezwzględnością wkroczyły w życie obu kapłanów. Choć nie udało się tego dowieść na podstawie dokumenów, nie ma raczej wątpliwości, że decyzje o ich losie zapadały w zaciszach ministerialno-partyjnych gabinetów. Ich działalność w czasie wojny uznano za wystarczająco kontrowersyjną, by ją wykorzystać w celach utylitarnych do przeprowadzenia kolejnego ataku na Kościół katolicki. Nie rozważano zawiłości sytuacji w Kraju Warty, odmiennej niż na innych ziemiach okupowanych przez III Rzeszę, nie niuansowano warunków, w jakich duchowni musieli funkcjonować na tym terenie, ani złożoności roli, jaką odgrywał ks. Gradolewski. Nie brano pod uwagę aresztowania przez Gestapo o. Hoszyckiego i brutalnego śledztwa, któremu go poddano. Co więcej, podobne metody zastosowano wobec niego we wrocławskich kazamatach. Przygotowany przez władze proces miał z góry ułożony przebieg, a wyrok wydano jeszcze przed jego rozpoczęciem. Wszelako w czasie samego przewodu nie wszystko przebiegało zgodnie z tym planem. Wydaje się, że dociekliwi obrońcy, Wacław Walkiewicz i Włodzimierz Czubiński, składając wnioski o dopuszczenie kolejnych świadków, utrudniali plan władz realizowany przez sędziego Błochowicza i prokuratorów. Kilku świadków musiał on dopuścić do zeznań, trudno bowiem było odmówić głosu choćby Adeli Zawadzkiej, członkini komunistycznej partyzantki. Okazało się jednak, że jej zeznania, w których broniła ks. Gradolewskiego, można było zignorować. Dla nas pozostawiła świadectwo skomplikowanych wyborów tego duchownego w czasie wojny. Niemniej sędzia Błochowicz bez cienia wahania ogłosił, że obu kapłanom należy się za działalność w czasie wojny kara śmierci. Nie ma wątpliwości, że rozprawa przeciwko ks. Gradolewskiemu o. Hoszyckiemu była jednym z elementów przygotowań do większych procesów pokazowych, takich jak proces kurii krakowskiej czy proces bp. Czesława Kaczmarka[1].

Losy obu księży pozwalają również podnieść niezwykle skomplikowaną kwestię relacji między duchownymi a niemieckim okupantem i podjąć próbę ich zdefiniowania. O ile w wypadku o. Hoszyckiego sprawa była dosyć prosta, gdyż na polecenie ks. Gradolewskiego został on opiekunem niemieckich katolików, a na Gestapo był raz, aby formalnie objąć kościół w Pabianicach, trudno więc byłoby mówić o jakiejkolwiek współpracy (pomijając jego aresztowanie i brutalne śledztwo prowadzone przez Tajną Policję Państwową za słuchanie zagranicznego radia w 1944 r.), o tyle casus ks. Gradolewskiego nie był i nie jest łatwy w ocenie. Jednocześnie wskazuje on na potrzebę indywidualizowania opisu działania ludzi w czasie wojny i ich relacji z władzami niemieckimi. Zbyt wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych wpływało na postępowanie ks. Gradolewskiego, w tym jego własne przekonanie o wykonywaniu wręcz męczeńskiej misji na rzecz katolików zagrożonych całkowitym unicestwieniem przez Arthura Greisera i jego pomocników, by jednoznacznie i z przekonaniem określić go mianem kolaboranta-zdrajcy. Tym bardziej że osoby będące blisko niego zaświadczały o jego staraniach w ratowaniu niektórych osób, w tym duchownych, z rąk Gestapo czy ukrywaniu dokumentów komunistycznej partyzantki, za co groziły mu określone represje.

Trudno uciec od próby oceny ich zachowań i wskazania na to, jak sprawy wojenne rzutowały na ich zachowanie oraz podejmowane decyzje po wojnie. W wypadku ks. Gradolewskiego oznaczało to na początku trzy lata obozu pracy w Sikawie i pierwsze podpisane zobowiązanie do współpracy z Urzędem Bezpieczeństwa w Łodzi. Wyjazd na Dolny Śląsk miał mu pomóc zapomnieć o czasie okupacji i pozwolić wrócić do posługi kapłańskiej. Gdy ksiądz powoli odzyskiwał równowagę, został aresztowany. Po procesie najpierw czekała go walka o życie, a następnie ciężkie więzienia stalinowskie. Po ich opuszczeniu znów próbował wrócić do posługi kapłańskiej, ale aparat bezpieczeństwa o nim nie zapomniał. Kapitan Teodor Okwiet skutecznie osaczył kapłana, a ten skwapliwie odnosił się do spraw interesujących funkcjonariusza SB, co nie przyniosło mu chluby, a wręcz postawiło pod znakiem zapytania sens jego kapłaństwa. Postępowanie Okwieta jednoznacznie potwierdzało, że była to sprytnie zaplanowana i wykonana akcja zmierzająca do usidlenia kapłana i wciągnięcia do rzeczowej współpracy, opłacalnej dla władz.

Ojciec Hoszycki wrócił najpierw do swojego macierzystego klasztoru, następnie przez znane sobie prowincje zakonne udał się na Dolny Śląsk. W Krosnowicach, pod okiem sióstr, starał się dojść do siebie po więziennych przeżyciach. Nigdy mu się to nie udało. O nim też aparat bezpieczeństwa nie zapomniał, lecz odmiennie niż w wypadku ks. Gradolewskiego, do współpracy, przynajmniej udokumentowanej, nie doszło.

Losy obu kapłanów to z całą pewnością ważny i potrzebny przyczynek do dyskusji o roli Kościoła katolickiego w czasie wojny oraz ówczesnych postawach kapłanów. Wiedza o Kraju Warty i postępowaniu okupanta na tym terytorium nadal jest niepełna i obarczona zbyt wieloma uproszczeniami. W dodatku porównania z Generalnym Gubernatorstwem, zarządzanym w zupełnie inny sposób przez Hansa Franka, wymagają każdorazowo wielu dookreśleń i uszczegółowień, w tym odnoszących się do miejsca, roli i możliwości działania Kościoła katolickiego.

* * *

Zdaję sobie sprawę, że na wiele pytań dotyczących obu księży nie odpowiedziałem, a nawet dodałem nowe. Nie ulega też wątpliwości, że ich biografie nadal nie są wolne od luk, szczególnie dotyczących zagadnień z pogranicza psychologii i socjologii. Nie udało się, często ze względu na brak wspomnień czy relacji, zrekonstruować ich emocji oraz powodów podejmowania niektórych decyzji, brzemiennych w skutkach dla ich losów. Mam tu na myśli chociażby niemożność skorzystania z korespondencji między ks. Gradolewskim a Markiem Budziarkiem. Z tego względu, jak stwierdzał łódzki muzealnik i historyk, „bywają fakty opacznie interpretowane przez ogół” i życiorysy „z niesprawiedliwie nadanym piętnem”[2].

Mam jednak nadzieję, że przykład ks. Romana Gradolewskiego i o. Jacka Hoszyckiego, z całą pewnością kontrowersyjny i niejednoznaczny, choć trochę przybliżył nas do opisania i zdefiniowania postawy duchowieństwa w czasie wojny na obszarach anektowanych przez III Rzeszę i nazwanych Krajem Warty.

Aneks I
Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa/
Służby Bezpieczeństwa

Wacław Cyranek

s. Filipa

ur. 1 III 1920 r. w Łodzi

zm. 25 II 2003 r. 

Przebieg służby:

18 IX 1946 oficer śledczy PUBP w Rychbachu (Dzierżoniowie); 1 X 1947 oficer śledczy Sekcji Śledczej PUBP w Dzierżoniowie; 10 II 1950 instruktor kulturalno-rozrywkowy Domu Wypoczynkowego MBP w Bierutowicach; 1 IV 1951 zastępca dyrektora administracyjno-gospodarczy Sanatorium w Korczakowie; 1 X 1955 zastępca dyrektora do spraw administracyjno-gospodarczych w Szklarskiej Porębie; 22 XII 1961 skierowany do Wojskowej Komendy Rejonowej WP w Jeleniej Górze.

Awanse:

9 IX 1949 sierżant, 21 VII 1954 chorąży, 14 VII 1956 podporucznik.

Źródło: AIPN Wr, 056/276, Akta osobowe Wacława Cyranka.

Mieczysław Derwisz

s. Antoniego

ur. 19 I 1915 r. w Romanówce, pow. Grójec

zm. 4 VII 1980 r. 

Przebieg służby:

1 VIII 1946 zastępca komendanta Posterunku MO w Miłocicach KP MO w Oleśnicy; 20 IX 1946 zastępca komendanta Posterunku MO Oleśnica, 23 V 1947 komendant Posterunku MO w Bierutowie KP MO [w] Oleśnicy; 1 V 1951 starszy referent Referatu II KP MO w Trzebnicy; 1 X 1954 Roczny Kurs Doskonalenia Kwalifikacji Zawodowych Oficerów Ośrodka Szkolenia Oficerów MO w Szczytnie; 1 VII 1955 referent grupy Operacyjno-Śledczej KP MO w Trzebnicy; 1 VI 1956 komendant Posterunku MO w Trzebnicy; 1 IX 1961 zastępca komendanta Posterunku MO Trzebnica; 1 XII 1964 kierownik Referatu Dzielnicowych KP MO w Trzebnicy; 31 VII 1966 zwolniony.

Awanse:

26 IX 1947 plutonowy; 10 VII 1950 sierżant; 21 VII 1954 chorąży; 9 V 1959 podporucznik.

Źródło: AIPN Wr, 0219/134, Akta osobowe Mieczysława Derwisza.

Jerzy Felczer

s. Zygmunta

ur. 1 XI 1922 r. w Borysławiu, woj. lwowskie

Przebieg służby:

21 V 1947 referent Referatu V PUBP w Wałbrzychu; 1 X 1947 referent Sekcji V PUBP w Wałbrzychu; 2 VII 1948 starszy referent p.o. kierownika Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 1 II 1950 zdjęty ze stanowiska i [oddany] do dyspozycji szefa WUBP we Wrocławiu; 1 II 1950 referent Sekcji II Wydziału I WUBP we Wrocławiu; 31 VIII 1950 zwolniony, aresztowany.

Awanse:

1 IX 1946 porucznik.

Źródło: AIPN Wr, 059/239, Akta osobowe Jerzego Felczera.

Bonifacy Jedynak

s. Józefa

ur. 15 I 1920 r. w Czarnieckiej Górze[, pow. konecki]

zm. 27 VII 2013 r. 

Przebieg służby:

12 II 1945 referent PUBP w Końskich; 15 VI 1945 zastępca kierownika Sekcji PUBP w Końskich; 1 VI 1946 zastępca kierownika PUBP w Końskich; 6 IX 1947 słuchacz Kursu Szefów UB Centrum Wyszkolenia MBP; 1 IX 1948 szef PUBP w Rawie Mazowieckiej; 1 XII 1950 zastępca szefa WUBP w Opolu; 9 IV 1954 słuchacz Kursu Specjalnego MBP; 10 V 1955 zastępca kierownika WUdsBP we Wrocławiu; 1 VIII 1955 p.o. kierownika WUdsBP we Wrocławiu; 1 XII 1955 kierownik WUdsBP we Wrocławiu; 1 I 1957 I zastępca komendanta wojewódzkiego MO we Wrocławiu ds. Bezpieczeństwa Publicznego; 1 II 1964 dyrektor Biura „B” MSW; 1 XI 1971 kierownik Głównego Inspektoratu MSW; 1 III 1973 dyrektor Departamentu Kadr MSW; 1 XI 1981 dyrektor generalny w MSW, szef Służby Kadr i Doskonalenia Zawodowego MSW; 5 VII 1985 zwolniony.

Awanse:

9 X 1980 generał brygady.

Źródło: Twarze wrocławskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa we Wrocławiu. Informator personalny, red. T. Balbus, P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2006, s. 94.

Kazimierz Kisiel

s. Wincentego

ur. 12 VI 1924 r. w Zawierciu

zm. 7 II 2000 r. 

Przebieg służby:

1 X 1945 referent p.o. zastępcy kierownika (szefa) Urzędu PUBP Legnica; 5 III 1946 starszy referent PUBP Złotoryja; 28 VI 1946 starszy referent PUBP Syców; 1 X 1947 starszy referent Kierownictwa PUBP Syców; 15 IX 1948 starszy referent Kierownictwa PUBP Milicz; 1 III 1950 referent Sekcji ds. Wydziału IX Wydział IV WUBP Wrocław; 1 IX 1950 do dyspozycji szefa WUBP w Opolu; 1 XI 1950 starszy referent Sekcji II Wydziału IV WUBP Opole; 1 III 1953 starszy referent Sekcji II Wydziału VIII WUBP Opole; 30 VI 1953 zwolniony.

Awanse:

3 VI 1945 starszy sierżant; 1 I 1951 chorąży.

Źródło: AIPN Wr 0126/235, Akta osobowe Kazimierza Kisiela.

Gustaw Korzekwa

s. Józefa

ur. 20 V 1923 r. w Częstochowie

Przebieg służby:

13 III 1948 młodszy referent Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 1 VI 1948 referent Sekcji II (de facto pracował po linii Sekcji V) Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 1 IV 1949 referent Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 31 XII 1949 zwolniony.

Źródło: AIPN Wr, 059/1511, Akta osobowe Gustawa Korzekwy.

Eliasz Koton

s. Zygmunta

ur. 21 VI 1915 r. w Wilnie

zm. 16 IX 1979 r. w Warszawie

Przebieg służby:

17 VIII 1944 kierownik Sekcji I Kontrwywiadu WUBP w Białymstoku; 12 I 1945 kierownik Kontrwywiadu WUBP w Białymstoku; 22 VIII 1945 zastępca kierownika WUBP w Białymstoku; 1 X 1946 zastępca szefa WUBP w Krakowie; 20 II 1947 zastępca szefa WUBP w Szczecinie; 20 VII 1948 zastępca szefa WUBP we Wrocławiu; 6 II 1950 szef WUBP w Szczecinie; 1 I 1955 kierownik WUdsBP w Szczecinie; 15 IX 1956 kierownik WUdsBP w Gdańsku; 20 II 1957 zwolniony ze służby; 21 II 1957 ponownie przyjęty, starszy radca Centralnego Archiwum MSW; 31 V 1957 zwolniony ze służby.

Awanse:

27 XII 1944 podporucznik; 2 V 1945 porucznik; 16 XI 1945 kapitan; 17 IV 1946 major; 18 VII 1949 podpułkownik; 21 VII 1954 pułkownik.

Źródło: Twarze wrocławskiej bezpieki..., s. 190.

Teodor Kukuła

s. Franciszka

ur. 4 VIII 1923 r. w Zagórniku

zm. 17 IX 2004 r. 

Przebieg służby:

29 VI 1945 wywiadowca Sekcji II Wydziału I PUBP w Legnicy; 1 XII 1945 funkcjonariusz Brygady Aresztowań WUBP we Wrocławiu; 1 I 1946 starszy wywiadowca Sekcji I Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 27 VII 1946 naczelnik Aresztu Wewnętrznego WUBP we Wrocławiu; 20 IX 1947 referent Sekcji I Wydziału I WUBP we Wrocławiu; 1 XI 1948 referent Wydziału ds. Funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu; 1 XI 1949 referent Sekcji II Wydziału ds. Funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu; 15 III 1950 starszy referent Sekcji I Wydziału ds. Funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu; 1 II 1951 kierownik Sekcji I ds. Funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu; 1 VI 1953 starszy referent Sekcji II Wydziału I Biura ds. Funkcjonariuszy MBP; 1 IV 1954 kierownik Sekcji II Wydziału ds. Funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu; 1 IV 1955 zastępca naczelnika Wydziału Kadr i Szkolenia WUdsBP we Wrocławiu; 15 XI 1955 zastępca naczelnika Wydziału II WUdsBP we Wrocławiu; 1 I 1957 zastępca naczelnika Wydziału II KW MO we Wrocławiu; 15 VII 1962 zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. SB we Wrocławiu; 1 II 1964 I zastępca komenda wojewódzkiego MO ds. SB we Wrocławiu; 10 XI 1974 starszy inspektor Grupy nr 2 Departamentu II MSW, w składzie Grupy Operacyjnej „Wisła” w Moskwie; 15 IX 1978 zastępca komendanta wojewódzkiego MO na etacie Grupy Rezerwowej Departamentu Kadr MSW; 10 X 1978 zwolniony.

Awanse:

31 XII 1948 chorąży; 22 VII 1950 podporucznik; 22 VII 1952 porucznik; 20 VIII 1955 kapitan; 7 VII 1960 major; 21 VII 1962 podpułkownik; 29 VI 1965 pułkownik.

Źródło: Twarze dolnośląskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945–1990. Informator personalny, red. P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, W. Trębacz, Wrocław 2010, s. 202–203.

Józef Malik

s. Jakuba

ur. 1 I 1913 r. w Trzebinie w powiecie chrzanowskim

zm. 10 II 2003 r. 

Przebieg służby:

15 VI 1945 młodszy referent Sekcji V WUBP w Legnicy; 3 IX 1945 starszy referent Sekcji V Wydziału I WUBP w Legnicy; 1 II 1946 starszy referent p.o. kierownika Sekcji V Wydziału IV WUBP we Wrocławiu; 1 IX 1950 kierownik Sekcji V Wydziału IV WUBP we Wrocławiu; 15 IX 1950 szef PUBP w Świdnicy; 1 VIII 1955 inspektor Inspektoratu Kierownictwa WUdsBP we Wrocławiu; 15 XII 1955 kierownik PUdsBP w Kłodzku; 1 I 1957 zastępca komendanta powiatowego ds. Bezpieczeństwa KP MO w Kłodzku; 1 IV 1967 I zastępca komendanta powiatowego ds. SB w KP MO w Kłodzku; 19 VII 1972 zwolniony ze służby.

Awanse:

22 XII 1945 chorąży; 5 XI 1946 podporucznik; 14 VII 1950 porucznik; 21 VII 1952 kapitan; 28 VII 1956 major; 8 II 1957 major MO.

Źródło: AIPN Wr, 058/699, t. 1–2, Akta osobowe Józefa Malika.

Marian Malinowski

s. Stanisława

ur. 15 VIII 1928 r. w Ozorkowie, pow. Łęczyca, woj. łódzkie

Przebieg służby:

5 X 1946 kurier poczty specjalnej PUBP w Dzierżoniowie; 1 VI 1949 młodszy referent Sekcji I PUBP w Dzierżoniowie; 1 (15) IV 1951 młodszy referent Sekcji III Wydziału I WUBP we Wrocławiu; 15 IX 1951 słuchacz Krajowego Ośrodka Szkolenia BP w Gdańsku; 1 VIII 1952 referent Sekcji VI Wydziału I WUBP we Wrocławiu; 1 VIII 1953 referent Sekcji II Wydziału I WUBP we Wrocławiu; 1 V 1955 referent Sekcji II Wydziału II WUdsBP we Wrocławiu; 30 IX 1955 zwolniony.

Awanse:

23 VI 1952 starszy sierżant; 20 VII 1955 chorąży.

Źródło: AIPN Wr, 059/3326, Akta osobowe Mariana Malinowskiego.

Edward Marciniak

s. Pawła

ur. 14 I 1923 r. w Jedlance, pow. radomski

Przebieg służby:

30 I 1946 referent gminny PUBP Legnica; 1 X 1947 referent Referatu V PUBP w Legnicy; 1 IX 1948 referent Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 1 I 1950 referent Sekcji II Wydziału IV WUBP we Wrocławiu; 31 IX 1950 zwolniony.

Awanse:

14 II 1949 sierżant; 30 XII 1949 chorąży.

Źródło: AIPN Wr, 059/395, Akta osobowe Edwarda Marciniaka.

Eugeniusz Martyniuk

s. Władysława

ur. 22 X 1940 r. w Rudzie Śląskiej

Przebieg służby:

1 X 1962 referent Sekcji Operacyjno-Dochodzeniowej KP MO w Kłodzku na wolnym etacie starszego referenta ds. ORMO KP MO w Kłodzku; 1 IX 1964 starszy referent Sekcji Operacyjno-Dochodzeniowej do walki z Przestępczością Kryminalną KP MO w Kłodzku; 1 XI 1967 oficer SB Referatu ds. Bezpieczeństwa KP MO w Kłodzku; 1 III 1972 inspektor operacyjny Grupy Operacyjnej Referatu ds. Bezpieczeństwa w KP MO w Kłodzku; 1 VI 1975 kierownik sekcji Wydziału IV KW MO w Wałbrzychu; 1 IV 1976 kierownik Grupy Operacyjnej w Kłodzku Wydziału IV KW MO w Wałbrzychu; 16 IV 1980 starszy inspektor Wydziału Paszportowego KW MO w Wałbrzychu (na własną prośbę); 1 III 1983 inspektor Grupy Paszportów SB w KM MO w Kłodzku; 15 IV 1985 zwolniony ze służby.

Awanse:

3 X 1962 kapral MO; 8 X 1963 plutonowy MO; 8 VII 1967 sierżant MO; 12 VII 1969 podporucznik MO; 22 VII 1972 porucznik MO; 22 VII 1977 kapitan MO.

Źródło: AIPN Wr, 058/1381, t. 1–2, Akta osobowe Eugeniusza Martyniuka.

Jerzy Marzec

s. Mikołaja

ur. 26 X 1925 r. w Nowym Sączu, woj. krakowskie

zm. 30 XII 1995 r. 

Przebieg służby:

25 X 1945 młodszy oficer śledczy Sekcji I PUBP w Oławie; 3 IX 1946 oficer śledczy Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 1 V 1949 oficer śledczy Sekcji II Samodzielna Sekcja Filtracyjna przy więzieniu nr 2 we Wrocławiu) Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 1 V 1950 starszy oficer śledczy Sekcji II Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 15 VI 1951 zastępca naczelnika Wydziału Śledczego w Katowicach; 6 XII 1951 skierowany na kurs aktywu Kierownictwa MBP; 1 VII 1952 kierownik Sekcji i Wydziału IV Departament[u] Śledcz[ego] MBP; 1 IV 1955 kierownik grupy śledczej Wydziału III Departamentu VII MBP; 31 XII 1956 zwolniony; 10 VII 1957 ponownie przyjęty, na stanowisko oficera śledczego Wydziału II Biura Śledczego MSW; 1 IX 1958 słuchacz dwuletniej Szkoły Podwyższenia Kwalifikacji Funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa MSW; 24 VII 1960 do dyspozycji dyrektora Departamentu Kadr Szkolenia MSW; 1 VIII 1960 oficer śledczy Wydziału II Biura Śledczego MSW; 1 XII 1960 oficer ewidencji operacyjnej Wydziału II Biura „C” MSW; 1 I 1964 oficer operacyjny Sekcji II Wydziału II Biura „C” MSW; 1 VI 1966 oficer ewidencji operacyjnej Wydziału V Biura „C” MSW; 1 IV 1972 inspektor Grupy Analiz i Informacji Biura „C” MSW; 5 II 1973 zwolniony.

Awanse:

22 XII 1947 chorąży; 22 VII 1950 podporucznik; 30 X 1952 porucznik; 21 VII 1954 kapitan; 1 VIII 1957 kapitan MO; 22 VII 1972 major MO.

Odznaczenia:

Srebrny Krzyż Zasługi; Złoty Krzyż Zasługi; Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

Charakterystyki:

Pismo do MSW z 27 VI 1956 r. (k. 29)

„Pracę w organach śledczych rozpocząłem jako oficer śledczy (przydzielono mnie do tej pracy ze względu na znajomość języka niemieckiego) [...] W latach 1948–[19]49 pełniłem obowiązki kierownika Samodzielnej Sekcji Filtracyjnej [do spraw przestępców granicznych] we Wrocławiu. Za zorganizowanie jej pracy i wyniki w pracy otrzymałem Srebrny Krzyż Zasługi”.

Źródło: AIPN, 0218/315, Akta osobowe Jerzego Marca.

Władysław Miszkowicz

s. Zygmunta

ur. 7 I 1915 r. w Golgieniszkach, pow. Oszmiana, woj. wileńskie

Przebieg służby:

17 I 1946 referent Sekcji ds. Funkcjonariuszy WUBP we Wrocławiu; 10 III 1947 do dyspozycji szefa WUBP we Wrocławiu; 1 IX 1947 referent Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 1 VI 1948 starszy referent Sekcji V Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 1 II 1950 referent Referatu Samodzielnej Sekcji II Wydziału III WUBP we Wrocławiu; 31 VIII 1950 aresztowany.

Awanse:

5 XI 1946 chorąży.

Źródło: AIPN Wr, 059/419, Akta osobowe Władysława Miszkowicza.

Wiktor Muszyński

s. Jerzego

ur. 16 IX 1924 r. w Gródku

zm. 13 III 1990 r. 

Przebieg służby:

W 1944 r. wywieziony na roboty przymusowe do Prus Wschodnich, skąd zbiegł; październik 1944 wywiadowca Sekcji I WUBP w Białymstoku; 7 VI 1945 referent Sekcji II Wydziału I WUBP w Łodzi; 13 II 1946 p.o. kierownik Sekcji II Wydziału I WUBP w Łodzi, 1 VI 1947 kierownik Sekcji II Wydziału V WUBP w Łodzi; 1 III 1948 p.o. naczelnik Wydziału V WUBP w Łodzi; 1 XI 1948 zastępca i p.o. naczelnik WUBP w Kielcach; 1 VIII 1952 naczelnik Wydziału V WUBP w Kielcach; 15 III 1953 naczelnik Wydziału XI WUBP w Kielcach; 1 VI 1955 naczelnik Wydziału VI WUBP w Łodzi; 28 XI 1956 inspektor Samodzielnej Grupy Specjalnej KW MO w Łodzi; od lutego 1964 do sierpnia 1967 starszy inspektor Departamentu I MSW, działania kontrwywiadowcze prowadził „pod przykrywką” jako kierownik działu administracyjnego w PPH w Kolonii; luty 1968 starszy inspektor w Departamencie IV MSW; 15 VI 1971 zwolniony.

Źródło: J. Żelazko, Antykościelne struktury i kierunki działania Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa (Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa) w Łodzi [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem 1945–1967, red. J. Wróbel, L. Próchniak, Warszawa 2005, s. 46.

Teodor Okwiet

s. Władysława

ur. 1 IV 1924 r. w Wielkim Borze (pow. częstochowski)

zm. 6 XI 1989 r. 

Przebieg służby:

15 VII 1945 telefonista PUBP w Jeleniej Górze; 11 XII 1945 referent gminny PUBP w Jeleniej Górze; 15 III 1946 referent Referatu IV PUBP w Jeleniej Górze; 1 IV 1946 starszy referent Sekcji IV PUBP w Jeleniej Górze; 1 X 1947 kierownik Sekcji IV PUBP w Jeleniej Górze; 1 III 1949 starszy referent Referatu IV PUBP w Kamiennej Górze; 1 XII 1950 z[astęp]ca szefa PUBP w Środzie Śląskiej; 1 I 1951 z[astęp]ca szefa PUBP w Bystrzycy; 15 IX 1951 słuchacz Rocznej Szkoły Oficerskiej CW MBP w Legionowie; 8 VIII 1952 do dyspozycji szefa WUBP we Wrocławiu; 1 IX 1952 szef PUBP w Oleśnicy; 1 IV 1955 kierownik PUdsBP w Wołowie; 1 I 1957 z[astęp]ca komendanta powiatowego MO ds. bezpieczeństwa publicznego w Wołowie; 1 IV 1975 naczelnik Wydziału „W” KW MO w Częstochowie; 15 X 1980 do dyspozycji komendant wojewódzkiego MO w Częstochowie; 31 X 1980 przeniesiony na emeryturę.

Awanse:

1948 chorąży; 1950 podporucznik; 1952 porucznik; 9 II 1957 kapitan; 1963 major; 1977 podpułkownik; 5 IX 1980 pułkownik.

Źródło: AIPN Ka, 0188/157, Akta osobowe Teodora Okwieta.

Feliks Olko

s. Józefa

ur. 8 VII 1908 r. w Czemiernikach [pow. radzyński]

Przebieg służby:

27 X 1944 wywiadowca PUBP w Białej Podlaskiej; 28 IV 1945 p.o. kierownik PUBP w Białej Podlaskiej; 20 VIII 1945 kierownik PUBP w Chełmie; 1 VI 1946 szef PUBP w Kłodzku; 21 II 1948 inspektor kierownictwa WUBP we Wrocławiu; 1 I 1949 p.o. naczelnik, a następnie naczelnik Wydziału V WUBP we Wrocławiu; 6 II 1950 zastępca szefa WUBP we Wrocławiu; 30 I 1951 zwolniony; 15 IX 1956 ponownie przyjęty, starszy inspektor Kierownictwa Departamentu III KdsBP; 8 XII 1956 dyrektor Biura ds. Przeszkolenia i Zatrudnienia MSW; 1 II 1958 kierownik Samodzielnej Sekcji Mobilizacyjno-Ewidencyjnej Departamentu Kadr i Szkolenia MSW; 1 VIII 1958 starszy inspektor Samodzielnej Sekcji Mobilizacyjno-Ewidencyjnej Departamentu Kadr i Szkolenia MSW; 1 III 1959 naczelnik Wydziału VI Ewidencyjno-Wojskowego Departamentu Kadr i Szkolenia MSW; 1 IX 1959 zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. SB w Warszawie; 24 I 1963 starszy inspektor do zleceń specjalnych Kierownictwa Departamentu Kadr i Szkolenia MSW 11 III 1964 zwolniony. Zmarł w 1981 r.

Źródło: Twarze wrocławskiej bezpieki..., s. 139.

Feliks Rosenbaum vel Feliks Różycki

s. Szulima

ur. 29 I 1915 r. w Wiedniu

Przebieg służby:

16 I 1946 oficer śledczy Sekcji II Wydział IV Wydziału „A” WUBP we Wrocławiu, 28 VIII 1946 doradca prawny Sekretariatu Ogólnego WUBP we Wrocławiu; 2 VII 1948 kierownik Sekcji I Wydziału Śledczego; 16 VI 1949 zastępca naczelnika Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 1 III 1952 zastępca dyrektora ds. administracyjnych Szpitala WUBP w Gdańsku; zwolniony na własną prośbę 31 X 1952 r. W 1968 r. wyjechał do Izraela.

Awanse:

18 VII 1947 kapitan.

(Absolwent Wydziału Prawa UJ – 1939 r.)

Z opinii z 1 maja 1949 r. :

„W[yżej] w[ymieniony] przez cały okres w praca[ch] org[anów] bezp[ieczeństwa] z obowiązków powierzonych mu wywiązuje się dobrze. Wykazał się zdolnościami kierowniczymi. Jest sumiennym, pilnym i obowiązkowym pracownikiem. Politycznie wyrobiony – członek PZPR”.

Źródło: AIPN 214/33, Akta osobowe Feliksa Rosenbauma vel Feliksa Różyckiego; Twarze wrocławskiej bezpieki..., s. 153.

Ludwik Serkowski

s. Romana

ur. 6 VIII 1919 r. w Kłodne[m], pow. Limanowa

zm. 12 II 1990 r. 

Przebieg służby:

5 IX 1944 Sekcja Śledcza RBP; 9 XI 1945 zastępca kierownika Sekcji II Wydziału VIII Departamentu I MBP; 16 XII 1945 kierownik Sekcji II Wydziału II Samodzielnego MBP; 1 VII 1947 zastępca naczelnika Wydziału II Departamentu Śledczego MBP; 1 IV 1949 naczelnik Wydziału II Departamentu Śledczego MBP; 24 IX 1951 naczelnik Wydziału III Departamentu Śledczego MBP; 16 XI 1952 zastępca szefa WUBP w Stalinogrodzie; 1 VII 1954 w dyspozycji dyrektora Departamentu Kadr MBP; 7 II 1955 naczelnik Wydziału II KS MO w Warszawie; 1 XI 1955 starszy inspektor Inspektoratu ds. Specjalnych Oddziału III KG MO; 31 V 1956 zwolniony ze służby.

Awanse:

27 XII 1944 podporucznik; 2 V 1945 porucznik; 22 XII 1945 kapitan; 10 VII 1947 major; 18 VII 1949 podpułkownik.

Z opinii służbowej kpt. Józefa Różańskiego (ok. grudnia 1945 r.):

„oficer śledczy wyjątkowo oddany i pracowity. Rozpracował szereg bardzo ważnych przestępców, dając cenne materiały i dalsze możliwości do wznowienia dalszych realizacji”.

Źródło: AIPN, 707/873, Akta osobowe Ludwika Serkowskiego.

Ludwik Skowronek

s. Szczepana

ur. 6 III 1925 r. w Wuzig, pow. Neumork w Niemczech

Przebieg służby:

18 VIII 1945 referent gminny PUBP Włoszczowa; 21 II 1947 słuchacz kursu śledczego Centrum Wyszkolenia MBP w Legionowie; 19 XII 1947 oficer śledczy Referatu Śledczego PUBP Kozienice; 17 VI 1948 oficer śledczy Wydziału Śledczego WUBP Kielce; 5 VI 1950 do dyspozycji szefa WUBP Opole; 5 VI 1950 oficer śledczy Sekcji II Wydziału Śledczego WUBP Opole; 1 XI 1950 oficer śledczy Sekcji I Wydziału Śledczego WUBP Opole; 1 V 1951 starszy oficer śledczy Wydziału Śledczego WUBP Opole; 1 IV 1955 starszy oficer śledczy Sekcji II Wydziału [VII] WUdsBP Opole; 1 I 1957 starszy oficer śledczy Samodzielnej Sekcji Śledczej KW MO w Opolu; 1 IV 1958 inspektor ds. szkolenia zawodowego KW MO w Opolu; 1 IX 1961 inspektor ds. szkolenia zawodowego w Kierownictwie Jednostek ds. BP KW MO w Opolu; 1 II 1962 naczelnik Wydziału Śledczego SB KW MO w Opolu; 1 XII 1969 zastępca komendanta wojewódzkiego MO ds. SB KW MO w Opolu; 15 VIII 1972 zwolniony.

Awanse:

IV 1946 sierżant; II 1949 chorąży; VIII 1951 podporucznik; 21 VII 1954 porucznik; 6 II 1957 porucznik MO; 18 VII 1957 kapitan MO; 22 VII 1962 major MO; 22 VII 1966 podpułkownik MO; 6 VI 1970 pułkownik MO.

Charakterystyka starszego oficera śledczego Sekcji III ppor. Ludwika Skowronka (k. 23):

„[...] Do przesłuchań podejrzanych podchodzi indywidualnie, tzn. do każdego wg metod takich, którymi wpływa na przyznawanie się podejrzanego. Posiada dobrą zaletę w politycznym podejściu do podejrzanego, co znacznie przyczynia się do rozkucia podejrzanych. Śledztwo w protokołach przesłuchania upolitycznia i prowadzi od strony operatywnej. Protokoły przesłuchań pisze dobrze. Zagadnienia ustawia kolejno i w odpowiednim naświetleniu. W samym układzie zdań nie natrafia na trudności. [...] Posiada duży zasób wiadomości zawodowych i ogólnych – jest inteligentny. [...] W pracy jest zdyscyplinowany, pilny, sumienny, prawdomówny. Pracuje z pełnym poczuciem odpowiedzialności”.

Źródło: AIPN, 0218/166, Akta osobowe Ludwika Skowronka.

Marian Sobieraj

s. Adama

ur. 4 XII 1926 r. w Częstochowie, woj. kieleckie

zm. 18 II 1995 r. 

Przebieg służby:

18 VII 1945 młodszy oficer śledczy PUBP Syców; 10 V 1946 oficer śledczy PUBP Syców; 22 II 1947 przeniesiony na kurs śledczy w charakterze słuchacza do CW MBP w Legionowie; 1 X 1947 oficer śledczy Referatu Śledczego PUBP w Sycowie; 3 XII 1947 absolwent kursu śledczego skierowany do dyspozycji szefa WUBP we Wrocławiu; 8 II 1949 powrócił na stanowisko; 1 VI 1949 młodszy oficer śledczy Sekcji I Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 1 X 1949 młodszy oficer śledczy Sekcji Ekonomicznej Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; 1 V 1950 oficer śledczy Sekcji Ekonomicznej Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu; starszy oficer śledczy Sekcji II Wydz[iału] Śledczego WUBP we Wrocławiu; 1 IV 1955 starszy oficer śledczy Sekcji II Wydziału VII WUdsBP we Wrocławiu; 1 X 1955 starszy oficer śledczy brygadier Sekcji I Wydziału VII WUdsBP we Wrocławiu; 31 XII 1956 zwolniony.

Awanse:

25 IX 1947 starszy sierżant; 1947 podchorąży; II 1949 podporucznik, porucznik; 27 XII 1955 kapitan.

Źródło: AIPN Wr, 0145/9, Akta osobowe Mariana Sobieraja.

Józef Sotkowski

s. Józefa

ur. 4 XI 1921 r. w Lubacz[owie], pow. rzeszowski

zm. 23 X 1993 r. 

Przebieg służby:

28 VI 1945 komendant posterunku MO w Nowej Wsi k. Dzierżoniowa; 12 III 1947 komendant posterunku MO w Bielawie; 23 V 1947 zatwierdzony na stanowisku komendanta posterunku MO w Bielawie; 16 VI 1947 komendant posterunku MO Piotrolesie [Pieszycach]; 23 VI 1947 komendant posterunku MO w Łagiewnikach; 10 VII 1950 kierownik komisariatu MO w Bielawie; 7 III 1953 kierownik X Komisariatu KM MO we Wrocławiu; 4 V 1954 kierownik Komisariatu VII KM MO we Wrocławiu; 17 XI 1954 zastępca komendanta Dzielnicy Śródmieście-Prawa KM MO we Wrocławiu; 31 V 1955 zastępca komendanta II Dzielnicy KM MO we Wrocławiu; 7 XI 1956 dyżurny miasta KM MO we Wrocławiu; 24 IX 1958 słuchacz 2-letniej Szkoły Oficerskiej w Szczytnie; 31 VII 1960 do dyspozycji komendanta wojewódzkiego MO; 9 VIII 1960 zastępca kierownika Komisariatu III KM MO we Wrocławiu; 1 II 1965 kierownik Sekcji Operacyjno-Dochodzeniowej d[o] w[alki] z przestępczością gospodarczą KD MO Stare Miasto; 31 VII 1968 zwolniony.

Awanse:

Kapral; plutonowy; sierżant; starszy sierżant; 20 XII 1952 chorąży; 20 VII 1954 podporucznik; 16 VII 1956 porucznik; 20 VII 1960 kapitan.

Źródło: AIPN Wr, 0219/1051, Akta osobowe Józefa Sotkowskiego.

Jan Świercz

s. Józefa

ur. 27 XII 1924 r. w Kielcach

Przebieg służby:

10 VIII 1945 referent Sekcji V PUBP w Rychbachu (Dzierżoniowie); 27 III 1946 r. referent Referatu VII PUBP w Dzierżoniowie; 12 XI 1946 referent Referatu III PUBP w Rychbachu; 11 XII 1946 referent gminny w Pieszycach PUBP w Dzierżoniowie; 1 X 1947 referent Sekcji V PUBP w Dzierżoniowie; 1 VII 1948 starszy referent Sekcji V PUBP w Dzierżoniowie; 1 II 1952 starszy referent Sekcji V PUBP w Legnicy; 1 V 1952 starszy referent powiatowy PUBP w Legnicy; 31 VIII 1952 zwolniony.

Awanse:

1948 sierżant; 1950 starszy sierżant; 28 XII 1950 chorąży.

Źródło: AIPN Wr, 057/535, Akta osobowe Jana Świercza.

Tadeusz Trajdos

s. Wawrzyńca

ur. 1 X 1919 r. w Drużbicach[, pow. bełchatowski]

zm. 20 III 2015 r. 

Przebieg służby:

8 V 1945 r. milicjant Komendy Powiatowej w Jaworze; 31 V 1945 komendant Posterunku MO w Łagiewnikach; 1 IX 1952 dyżurny Komisariatu MO w Szczawnie-Zdroju; 15 V 1955 dyżurny Komendy Rejonowej Kolejowej MO w Wałbrzychu; 1 XI 1955 milicjant II Komisariatu Kolejowego Wałbrzych Główny KR MO w Wałbrzychu; 1 VIII 1957 milicjant Komisariatu Kolejowego MO Wałbrzych Główny, 1 X 1957 milicjant drużyny służbowej Komisariatu V KM MO w Wałbrzychu, równocześnie p.o. dzielnicowego dzielnicy I (Biały Kamień) w Wałbrzychu; 1 III 1958 dzielnicowy Komisariatu V Komendy Miejskiej MO w Wałbrzychu. Skazany 14 XII 1960 r. wyrokiem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu na półtora roku więzienia za nieuzasadnione użycie broni, karę od maja 1960 do lipca 1961 r. odbywał w więzieniu w Dzierżoniowie, skąd został zwolniony warunkowo za dobre sprawowanie; 1 sierpnia 1961 przeniesiony służbowo do Plutonu Służbowego (konwojent) jako milicjant w KP MO w Dzierżoniowie; od III 1962 r. przydzielony do pomocy w Sekcji IV Pionu Operacyjno-Dochodzeniowego KP MO w Dzierżoniowie [sic!], 30 XI 1962 zwolniony ze względu na stan zdrowia.

W okresie służby miał sześć nagan (za niewłaściwe odnoszenie się do podwładnych oraz osób [z] zewnątrz) oraz był dwa razy karany (5- i 14-dniowym aresztem) za nieprawne zatrzymanie oraz pijaństwo na służbie.

Źródło: AIPN Wr, 0125/1738, Akta osobowe Tadeusza Trajdosa.

Feliks Wojtachnio

s. Jana

ur. 23 VI 1914 r. w Bokszycach, gm. Kunów, pow. Opatów, woj. kieleckie

Przebieg służby:

12 V 1945 referent Sekcji IV PUBP we Wrocławiu; 13 I 1946 referent ochr[ony] przemysłu [?] PUBP Głogów; 1 X 1947 referent Referatu V PUBP Głogów; 1 XII 1948 referent Referatu V PUBP Oleśnica; 1 IX 1950 do dyspozycji szefa WUBP Opole; 1 XI 1950 młodszy referent Sekcji II Wydziału V WUBP Opole; 1 IV 1951 referent Sekcji II Wydziału V WUBP Opole; 1 III 1952 starszy referent Sekcji II Wydziału V WUBP Opole; 1 IX 1953 starszy referent sprawozdawczy Wydziału V WUBP Opole; 31 III 1954 zwolniony z pracy za zatajenie faktu nieumyślnego zamordowania człowieka i wyroku skazującego za ten czyn.

Awanse:

21 VI 1950 starszy sierżant; 22 VII 1951 chorąży.

W podaniu o przyjęcie napisał: „Proszę o przyjęcie mnie do służby Bezpieczeństwa abym mógł pracę swoją przyczynić się do budowy wolnej Demokratycznej Polski [zachowana oryginalna pisownia]”.

Źródło: AIPN Wr, 0126/667, Akta osobowe Feliksa Wojtachnio.

Aneks II
Prokuratorzy i sędziowie

Mieczysław Błochowicz

s. Grzegorza

ur. 26 VI 1906 r. we Włocławku

W 1934 r. ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego; od 15 VII 1939 asesor sądowy Sądu Okręgowego w Łomży. W czasie okupacji niemieckiej przebywał w powiecie lipnowskim u powinowatych, w marcu 1941 r. wywieziony na roboty przymusowe, uciekł, od czerwca 1941 do maja 1942 pracował jako robotnik w powiecie rypińskim na odcinku robót drogowych prowadzonych przez firmę Oelmer, a następnie jako buchalter w majątkach Kielpiny i Warpalice na terenie powiatu. Od maja 1945 asesor sądowy w Sądzie Okręgowym w Płocku; od 1 VI 1948 sędzia Sądu Okręgowego w Łodzi; od 30 IV 1949 wiceprezes Sądu Okręgowego w Łodzi, następnie sędzia Sądu Apelacyjnego w Łodzi; od stycznia 1950 sędzia Sądu Wojewódzkiego w Łodzi, delegowany do rozpoznania sprawy Mikołaja Lankiewicza i innych w Sądzie w Białymstoku od 9 do 17 VI 1950; 30 VII 1951 zwolniony na własną prośbę ze względu na stan zdrowia; 21 III 1967 delegowany do pracy w Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich; od 31 V 1971 na emeryturze.

Źródło: AMS, 1159/456, Akta osobowe Mieczysława Błochowicza.

Karol Cincio

s. Macieja

ur. 14 X 1910 r. w Samborze

zm. 2 III 1959 r. 

Absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie.

2 X 1933 – VII 1937 aplikant sądowy w Sądzie Okręgowym w Samborze; lipiec 1937 – maj 1938 asesor sądowy: Sąd Okręgowy, Sąd Grodzki, Prokuratura Sądu Okręgowego w Samborze; maj 1938 – maj 1939 asesor sądowy Sądu Grodzkiego w Potoku Złotym; czerwiec – 17 IX 1939 asesor sądowy Sądu Grodzkiego w Krasnymstawie; grudzień 1939 – maj 1941 nauczyciel w szkole średniej w Potoku Złotym; maj 1941 – koniec 1941 księgowy: Leśnictwo Państwowe Jazłowiec; luty 1942 – sierpień 1943 pomocnik Dulity [?]; IX 1943 – II 1944 kasjer Firmy Budowalnej „R. Orzech” w Samborze; luty 1944 – styczeń 1945 księgowy: Pocztowy Urząd Przewozowy w Krakowie; 20 V 1945 – lipiec 1945 asesor sądowy Sądu Grodzki[ego] w Wrocławiu, lipiec 1945 – sierpień 1946 podprokurator Prokuratury Sądu Okręgowego we Wrocławiu; sierpień 1946 – styczeń 1949 wiceprokurator Sądu Okręgowego we Wrocławiu; 15 I 1949 – grudzień 1955 wiceprokurator Prokuratury Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu; 28 VIII 1957 – 31 X 1956 sędzia Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu; 31 X 1958 wiceprezes tego sądu.

W październiku 1945 starszy asystent katedry procesu cywilnego Uniwersytetu Wrocławskiego, od 1949 doktor praw, od 1 IX 1950 zastępca profesora i kierownik katedry postępowania karnego.

Źródło: AMS, 43/1178; Mieczysław Sodel, Sędzia [w:] Portrety z pamięci 1945––1985, red. W. Biełowicz, Wrocław 1985, s. 32–34.

Tadeusz Cyprian

s. Teofila

ur. 21 I 1898 r. w Zabłotowie, pow. Śniatyn

zm. 8 VIII 1979 r. w Poznaniu

Ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1922 r. oraz Akademię Handlową w Krakowie. 1923–1925 aplikant sądowy w Krakowie; 1925–1928 sędzia grodzki w Krakowie; 1928–1933 sędzia okręgowy w Poznaniu; 1933–1938 sędzia apelacyjny w Poznaniu; 1938–1939 prokurator Sądu Najwyższego; 1939–1945 we Francji, Afryce, Anglii, Niemczech, polski delegat do Międzynarodowej Komisji Zbrodni Wojennych; 1945––1946 delegat rządu polskiego do Międzynarodowego Trybunału Zbrodni Wojennych w Norymberdze; 1946–1948 prokurator Sądu Najwyższego i Najwyższego Trybunału Narodowego; 1948–1949 p.o. pierwszy prokurator Najwyższego Trybunału Narodowego i wicedyrektor Departamentu Nadzoru Prokuratorskiego; 1949 sędzia Sądu Najwyższego.

Z zamiłowania fotografik. W 1925 r. objął redakcję miesięcznika „Polski Przegląd Fotograficzny”. Od 1931 r. był członkiem ekskluzywnego Fotoklubu Polskiego, od 1937 r. należał do Fotoklubu warszawskiego, zaś w 1938 r. został wiceprezesem Ogólnopolskiego Związku Towarzystw Fotograficznych. Po wojnie był jednym z założycieli Związku Fotografików Polskich oraz pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Fotograficznego. Publikował teksty o polskiej fotografii w angielskim piśmie „Photograms of the Year”. Był autorem licznych podręczników fotograficznych, z których najbardziej znanym jest Fotografia. Technika i technologia.

Źródło: AAN, 13/1338, Akta osobowe Tadeusza Cypriana; http://pictorialism.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=36&Itemid=185 (dostęp 21 XI 2012 r.).

Adam Ferenc

s. Jana

ur. 10 X 1912 r. w Tuchowie, pow. Tarnów

2 III 1936 – luty 1938 aplikant sądowy w Sądzie Grodzkim w Bochni, Sądzie Okręgowym i Sądzie Apelacyjnym w Krakowie; 1 III 1938 – 1 IX 1939 – aplikant sądowy przydzielony do pełnienia czynności w Sądzie Rozjemczym dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych; w lutym 1940 przeniesiony do Sądu Grodzkiego w Bochni, gdzie na stanowisku aplikanta był do końca okupacji; w lutym 1943 złożył egzamin sędziowski, a 23 III 1945 [został] mianowany asesorem sądowym w okręgu Sądu Apelacyjnego w Toruniu; 23 III – 6 V 1945 asesor sądowy w Sądzie Apelacyjnym w Toruniu; 7 V 1945 – 13 XI 1946 asesor sądowy, a następnie podprokurator w Prokuraturze Specjalnego Sądu Karnego w Toruniu; 14 XI 1946 – 4 III 1947 podprokurator w Oddziale Zamiejscowym we Włocławku Prokuratury Sądu Okręgowego w Toruniu; 5 III 1947 – 8 V 1949 podprokurator, a następnie wiceprokurator Sądu Okręgowego w Bydgoszczy; 9 V 1949 – 2 V 1950 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Łodzi; 3 V 1950 – 8 IX 1950 wiceprokurator w Sądzie Apelacyjnym w Łodzi; 9 IX 1950 – 31 XII 1953 wiceprokurator w Prokuraturze Wojewódzkiej dla m. Łodzi, p.o. zastępca prokuratora Wojewódzkiego dla m. Łodzi; 1 I 1954 – 30 IV 1977 wiceprokurator, a od 27 VIII 1957 prokurator w b. Prokuraturze Generalnej.

Źródło: AMS, tymczasowa sygn. 20, Akta osobowe Adama Ferenca.

Henryk Korkuć

s. Stanisława

ur. 13 III 1905 r. w Wilnie

Ukończył w 1929 r. Wydział Prawny Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie. Od połowy 1932 do listopada 1933 sędzia grodzki; od listopada 1933 do grudnia 1936 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Pińsku; od lipca 1937 do 1 września 1939 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Wilnie; w latach 1940––1944 adwokat w Warszawie. Od lutego 1945 r. wiceprokurator Sądu Okręgowego w Wilnie, tymczasowo zatrudniony jako prokurator Sądu Okręgowego w Łodzi; 28 V 1945 delegowany jako wiceprokurator Prokuratury Specjalnego Sądu Karnego dla okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie z siedzibą w Łodzi; 12 II 1946 wiceprokurator Prokuratury Sądu Okręgowego w Oleśnicy.

Źródło: AMS,. 43/2038, Akta osobowe Henryka Korkucia.

Władysław Kubik

s. Konstantego

ur. 16 VI (X) 1910 r. w Moszczenicy, powiat Piotrków Trybunalski

zm. 2 VIII 1989 r. 

2 I 1946 do 30 IV 1947 podprokurator Sądu Okręgowego w Łodzi; od 30 IV 1947 do 30 VI 1949 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Łodzi; od 30 VI do 19 VIII 1949 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Kielcach z powierzeniem pełnienia obowiązków prokuratora Sądu Okręgowego w Kielcach; 19 VIII 1949 do 12 IX 1950 wiceprokurator Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z powierzeniem pełnienia obowiązków prokuratora Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu; 12 IX 1950 do 20 XII 1952 wiceprokurator Prokuratury Wojewódzkiej w Warszawie jako pełniący obowiązki zastępcy prokuratora wojewódzkiego w Warszawie. Zwolniony 20 XII 1952.

„Miałem ambicje dobrze i uczciwie wykonywać moje obowiązki, toteż powierzano mi zawsze najtrudniejsze odcinki pracy prokuratorskiej”.

Źródło: AMS, 43/580, Akta osobowe Władysława Kubika.

Mirosław Kulesza

s. Leona

ur. 25 I 1906 r. w Charkowie

3 XII 1932 aplikant sądowy w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie, 6 IV 1935 asesor [Sądu Apelacyjnego] w Warszawie; 15 XI 1937 sędzia Sądu Grodzkiego w Nowym Dworze; 11 III 1939 delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości na trzy miesiące; 15 IV 1939 sędzia Sądu Grodzkiego w Sosnowcu, delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości.

Źródło: AAN, 13/2916, Akta osobowe Mirosława Kuleszy.

Hersz Podlaski vel Henryk (Bernard) Podlaski

s. Mojżesza (Maurycego)

ur. 7 III 1919 r. w Suwałkach

W 1939 r. ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego; 1 X 1939 – 15 IV 1940 nauczyciel w Szkole Średniej nr 1 w Augustowie; 15 IV 1941 – 24 VI 1941 adwokat, kierownik zespołu adwokatów w Słonimskim Zespole Adwokatów BSRR; 1941–1943 adwokat w Tambowskim Obwodowym Kolegium Adwokatów RFSRR; 1943–1944 podprokurator Tokarewskiej Prokuratury; 1944–1945 oficer śledczy 4 Dywizji Pancernej WP, podprokurator, wiceprokurator Okręgu Warszawskiego WP; 1945–1947 naczelnik Wydziału ds. Szczególnych Naczelnej Prokuratury Wojskowej; 1947 – październik 1948 zastępca naczelnego prokuratora wojskowego ds. szczególnych, od 1 XI 1948 dyrektor Departamentu Nadzoru Prokuratorskiego w Ministerstwie Sprawiedliwości.

Źródło: AMS, 43/1539, Akta osobowe Henryka Podlaskiego.

Beniamin Wolf Wajsblech

s. Ibersza

ur. 22 XII 1908 r. w Lublinie

zm. w 1991 r. 

Ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego; 14 IX 1931 – 1 IX 1937 aplikant sądowy w okręgu Sądu Apelacyjnego w Lublinie; od lipca 1942 do listopada 1945 w Armii Czerwonej; 20 XII 1945 asesor sądowy Prokuratury Sądu Okręgowego w Świdnicy; 25 IV 1946 podprokurator Sądu Okręgowego w Świdnicy; 12 V 1947 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Świdnicy.

Oskarżał m.in. w procesie gen. Emilia Fieldorfa „Nila”, żądając kary śmierci.

Źródło: AMS, 43/1984, Akta osobowe Beniamina Wajsblecha.

Eli Waserszturm

s. Pinchesa i Sury z d. Pieprzownik

ur. 16 VI 1903 r. w Markuszowie, pow. puławski

Ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego w 1930 r. Od 1930 do 1933 aplikant sądowy w Sądzie Apelacyjnym w Lublinie, równocześnie 1925–1935 nauczyciel w szkole „Talmud-Tora” w Lublinie; 1935––1938 aplikant adwokacki w Radzie Adwokackiej we Lwowie; 1940–1941 roczny kurs dla wykładowców historii we Lwowie; 1941 pracownik fizyczny w kołchozie; 1941–1946 nauczyciel w szkole powszechnej i średniej w obwodach stalinogrodzkim, stalinabadzkim, leninbadzkim, domu dziecka i szkole w obwodach taszkienckim i gorkowskim; 15 VI – 1 XI 1946 kierownik Wydziału Opieki nad Dzieckiem Komitetu Żydowskiego w Ząbkowicach Śląskich; 9 XI 1946 – 1 III 1949 podprokurator rejonowy w Dzierżoniowie Prokuratury Sądu Okręgowego w Świdnicy; 1 III 1949 – 15 IX 1950 wiceprokurator Prokuratury Sądu Okręgowego we Wrocławiu; 15 IX 1950 wiceprokurator Prokuratury Wojewódzkiej we Wrocławiu z pełnieniem obowiązków naczelnika Wydziału Sądowego; 13 IV 1951 prokurator Prokuratury Miasta i Powiatu we Wrocławiu; 16 V 1952 wiceprokurator Prokuratury Wojewódzkiej we Wrocławiu; maj – październik 1952 delegowany do Prokuratury w Warszawie jako pełniący obowiązki naczelnika Wydziału Sądowego; 20 X 1952 naczelnik Wydziału IV Specjalnego Prokuratury Wojewódzkiej we Wrocławiu. 17 IV 1957 r. prokurator generalny PRL Franciszek Mazur zezwolił na wyjazd do rodziny na stałe do Izraela.

Z opinii służbowych:

„W okresie swojej pracy w prokuraturze okazał się jako bardzo dobry prawnik, bardzo ambitny, oczytany, o wysokim poziomie intelektualnym, ideologicznym i politycznym”.

„[...] oddany Polsce Ludowej w całości, podejście do zagadnień wybitnie marksistowskie”.

Źródło: AMS, 43/1991, Akta osobowe Eli Waserszturma.

Aneks III
Obrońcy

Włodzimierz Wojciech Czubiński

s. Wincentego

ur. 20 III 1906 r. w Opatowie Kieleckim

zm. 1 VII 1971 r. w Łodzi

Ukończył gimnazjum humanistyczne w Opatowie Kieleckim, zaś w 1933 r. [uzyskał] dyplom magistra prawa na Uniwersytecie Warszawskim.

Miejsca pracy:

1 VII 1933 – 1 VIII 1934 referendarz Urzędu Skarbowego w Radzyniu Podlaskim, woj. lubelskie

1 VIII 1934 – 28 II 1937 aplikant sądowy, Warszawa

1 III 1937 – 1 X 1938 asesor sądowy, Sosnowiec

1 X 1938 – 31 VIII 1939 sędzia Sądu Grodzkiego, Cieszyn

Poszukiwany 1 IX 1939 r. przez gestapo w Cieszynie, gdzie był sędzią.

Pisał: „1 IX 1939 r. zostałem ewakuowany z Cieszyna i w połowie listopada 1939 r. po powrocie ze wschodnich ziem, gdzie byłem ewakuowany, znalazłem się w Radomiu”.

Wpisany na listę adwokatów w styczniu 1940 r. 

Od stycznia 1940 do 15 lutego 1945 prywatna kancelaria adwokacka, Ostrowiec Świętokrzyski; od 15 lutego 1945 r. adwokat w Łodzi.

Weryfikowany w związku z działalnością w czasie okupacji po raz pierwszy od 26 IX 1947 r. przez Izbę Warszawską (sprawę odroczono, prosząc Radę Adwokacką w Łodzi o opinię w sprawie zachowania w czasie okupacji), ponownie w styczniu 1949 r. i styczniu 1952 r. Sprawy zakończone pozytywnie wpisem na listę adwokacką. 3 I 1952 r. zweryfikowany pozytywnie przez Wojewódzką Komisję Weryfikacyjną dla Woj[ewódzkiej] Izby Adwokackiej w Łodzi.

29 XI 1946 r. WUBP w Łodzi dokonał w jego mieszkaniu rewizji, po czym [Czubiński] został zatrzymany. Rok później aresztowany 22 XI 1947 r. przez WUBP w Łodzi. Zwolniony 27 XI 1947 r., przybył do adwokatury 29 XI 1947 r., zawiadamiając, że obejmuje z powrotem kancelarię, którą prowadził aż do śmierci.

Źródło: ORA Łódź, Akta osobowe Włodzimierza Czubińskiego.

Wacław Walkiewicz

s. Łukasza

ur. 15 (16) IX 1902 r. w Białymstoku

zm. 5 VIII 1994 r. 

Ukończył Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie w 1929 r. 

1 XI 1919 kancelista w Sądzie Okręgowym w Białymstoku,

1 XII 1920 kancelista w Prokuraturze Sądu Okręgowego w Wilnie,

16 VI 1921 kancelista w Prokuraturze Sądu Okręgowego w Białymstoku,

24 I 1927 urzędnik sekretarski w Prokuraturze Sądu Apelacyjnego w Wilnie,

25 V 1929 starszy sekretarz w Sądzie Grodzkim w Wilnie,

1 I 1930 naczelny sekretarz Sądu Grodzkiego w Wilnie.

Od 1931 r. podprokurator Sądu Okręgowego w Radomiu, od 1934 r. wiceprokurator Sądu Okręgowego w Radomiu, od 1937 r. wiceprokurator Sądu Okręgowego w Łodzi, od 1938 r. II zastępca prokuratora Sądu Okręgowego w Łodzi, od 1939 r. I zastępca prokuratora Sądu Okręgowego w Łodzi. Do stycznia 1940 r. pracownik fizyczny i biuralista w Warszawie. Od kwietnia 1940 r. adwokat upoważniony do występowania przed sądami polskimi w Końskich, od stycznia 1945 r. wiceprokurator Sądu Okręgowego w Łodzi, od czerwca do września 1945 r. wykładowca w Szkole Oficerskiej Komendy Głównej MO w Łodzi. W 1948 r. wpisany na listę adwokatów. W grudniu 1951 r. decyzją Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej w Łodzi skreślony z listy adwokatów za „zajmowanie kierowniczych stanowisk w prokuraturze sanacyjnej”. W kwietniu 1953 r. decyzją Wyższej Komisji Weryfikacyjnej przy Ministerstwie Sprawiedliwości przywrócono wpis na liście adwokackiej.

Źródło: AAN, Ministerstwo Sprawiedliwości, 13/3348, Akta Wacława Walko-wiaka; ORA Łódź, Akta osobowe Wacława Walkiewicza.

Bibliografia

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

Komitet Centralny Polskiej Partii Robotniczej

Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

Spuścizna Aleksandra Zawadzkiego

Ministerstwo Sprawiedliwości

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

Akta dotyczące Alfreda Stromberga

Akta dotyczące Edwarda Kleindiensta

Akta dotyczące osób współpracujących z okupantem hitlerowskim

Akta osobowe Jerzego Marca

Akta osobowe Ludwika Serkowskiego

Akta przesłuchania A. Wegnera

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, Departament V, Departament Śledczy

Zbiór akt Reichsstatthalter im Warthegau

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku

Akta osobowe Feliksa Rosenbauma (Różańskiego)

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach

Akta dotyczące Gertrudy Szołtysik

Akta osobowe Teodora Okwieta

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi

Akta dotyczące Edwarda Kleindiensta

Akta dotyczące Kapistrana Pawła Holtego

Akta dotyczące zakonów męskich na terenie województwa łódzkiego

Akta dotyczące zatarcia skazania Kazimierza Bryńskiego

Akta sprawy karnej dotyczącej Waldemara Kotowicza i innych (w tym Kazimierza Bryńskiego i organizacji Stronnictwa Narodowego)

Akta śledcze dotyczące Alfreda Stromberga

Akta śledcze dotyczące Zofii Wysockiej

Akta śledcze dotyczące Marii Bembenek

Akta śledcze dotyczące Józefa Hillebrandta

Akta w sprawie karnej przeciwko ks. Romanowi Gradolewskiemu i o. Jackowi Alojzemu Hoszyckiemu

Księga główna Ośrodka Pracy Więźniów w Sikawie

Materiały operacyjne dotyczące Augusta Brennera

Materiały operacyjne dotyczące Günthera Fuchsa

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu

Księga główna więzienia we Wronkach 1952–1955

Skorowidz do księgi głównej więzienia we Wronkach 1955

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

Akta osobowe Wacława Cyranka, Mieczysława Derwisza, Jerzego Felczera, Kazimierza Kisiela, Gustawa Korzekwy, Mariana Malinowskiego, Jerzego Marca, Edwarda Marciniaka, Antoniego Michty, Władysława Miszkowicza, Ludwika Skowronka, Józefa Sotkowskiego, Jana Świercza, Tadeusza Trajdosa, Feliksa Wojtachnio

Akta paszportowe Romana Gradolewskiego

Akta rozpracowania kard. Bolesława Kominka

Akta śledcze dotyczące Alojzego Hoszyckiego

Akta śledcze Jerzego Felczera i innych

Akta Wydziału ds. Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu

Kontrole pracy SB w Wołowie

Roczne plany, sprawozdania, analizy Komendy Powiatowej MO/Referatu ds. SB w Wołowie 1957–1974

Sprawozdania dekadowe PUBP Dzierżoniów do WUBP Wrocław za 1949 r. 

Sprawozdania Komendy Wojewódzkiej MO we Wrocławiu

Teczka personalna i pracy TW ps. „Władek” (Romana Gradolewskiego)

Teczka personalna ks. Mieczysława Szymańskiego ps. „Bogdan”

Wykaz sieci TW wyeliminowanych w pow. Wołów

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Łodzi

Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego

Archiwum Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu

Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego

Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie

Akta osobowe Mieczysława Błochowicza Ryszarda Borkowskiego, Kazimierza Bzowskiego, Karola Cincio, Tadeusza Cypriana, Henryka Korkucia, Władysława Kubika, Mirosława Kuleszy, Henryka (Hersza) Podlaskiego, Beniamina Wajsblecha, Wacława Walkiewicza, Eliego Wasserszturma (Waserszturma)

Archiwum Państwowe w Łodzi

Komitet Łódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

Archiwum Państwowe we Wrocławiu

Komitet Powiatowy PPR w Dzierżoniowie

Komitet Wojewódzki PPR

Komitet Wojewódzki PZPR

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

Urząd Wojewódzki Wrocławski

Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim

Gminna Rada Narodowa w Łagiewnikach

Archiwum Prowincji Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Katowicach-Panewnikach

Akta osobowe o. Jacka Alojzego Hoszyckiego

Okręgowa Rada Adwokacka w Łodzi

Akta osobowe Wacława Walkiewicza

Akta osobowe Włodzimierza Czubińskiego

WYDAWNICTWA ŹRÓDŁOWE

Actes et documents du Saint-Siège relatifs à la période de la Seconde Guerre Mondiale, http://www.vatican.va/archive/actes/documents/Volume-3a.pdf; http://www.vatican.va/archive/actes/documents/Volume-3b.pdf.

Adressbuch für Stargard in Pommern, 1911.

Adressbuch für Stargard in Pommern, 1915.

Adressbuch für Stargard in Pommern, 1917.

Adressbuch Stadkreis Königshütte O.-S., die Gemeinden Bismarckhütte u. Chorzow mit Kolonie Wenzlowitz, Gemeinden Nau-Heiduk uns Schwientochlowitz, sowie den Gutsbezirk Schwientochlowitz mit Charlottenhof, 1913.

Friedländer S., Pius XII und das Dritte Reich. Eine Dokumentation, Reinbeck bei Hamburg 1965.

Die Geistlichen in Dachau sowie in anderen Konzentrationslagern und in Gefängnissen, red. E. Weiler, Mödling 1971.

Gorące dni, gorące lata, wybór i oprac. F. Bąboł, Łódź 1976.

Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej – nieznany dokument (oprac. F. Musiał) [w:] Represje wobec Kościoła w krajach bloku wschodniego. Komuniści przeciw religii po 1944 roku, red. ks. J. Marecki, Kraków 2011.

Księga adresowa miasta stołecznego Poznania 1923, Poznań 1923.

Księga adresowa miasta stołecznego Poznania 1930, Poznań 1930.

Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945–1974, Paryż 1975.

Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa publicznego wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945–1989, wstęp, wybór dokumentów, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

Minkiewicz W., Mokotów, Wronki, Rawicz. Wspomnienia 1939–1954, Warszawa 1990.

Niemcy w Polsce 1945–1950. Wybór dokumentów, red. W. Borodziej, H. Lemberg, t. 2: Polska centralna. Województwo śląskie, wybór i oprac. dokumentów I. Eser, J. Kochanowski, Warszawa 2000.

Moczar M., Notatki z 1945 r. Późniejsze reminiscencje i zapiski, „Polityka” 1971, nr 4.

Papée K., Pius XII a Polska 1939–1949. Przemówienia, listy, komentarze, Rzym 1954.

Pius XII a Polska 1949–1949, oprac. ks. K. Lis SDB, Warszawa 2013.

Plany pracy Departamentu IV MSW 1972–1979, wstęp P. Tomasik, wybór i oprac. Zespół, Warszawa 2007.

Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, wybór i oprac. A. Kochański i in., tłum. E. Rosowska, Warszawa 2000.

Polska–ZSRR. Struktury podległości. Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 2000.

Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939–1945. Dokumenty niemieckie, wybór i tłum. C. Łuczak, Poznań 1987.

Pospieszalski K.M., Niemiecka lista narodowa w Kraju Warty. Wybór dokumentów, Poznań 1949 („Documenta Occupationis Tetonicum”, t. 4).

Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Warszawa 1946.

Proces Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina w 1957 roku, cz. 1–2, red. M. Jabłonowski, W. Janowski, Warszawa 2012.

Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944), red. Z. Mazur, A. Pietrowicz, M. Rutowska, Poznań 2004.

Rostworowski T., Szerzyć Królestwo. Wspomnienia i dzienniki 1939–1972, Warszawa 2004.

Twarze dolnośląskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945–1990. Informator personalny, red. P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, W. Trębacz, Wrocław 2010.

Twarze wrocławskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa we Wrocławiu. Informator personalny, red. T. Balbus, P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2006.

Spis Duchowieństwa i Parafii Diecezji Łódzkiej, Łódź 1938.

RELACJE

kpt. Marian Charukiewicz

o. Pacifik OFM

ks. Ryszard Znamirowski

CZASOPISMA

„Gazeta Łódzka” 1949

„Gazeta Robotnicza” 1949

„Głos św. Franciszka” (1936–1938)

„Rzeczpospolita” 1949

„Słowo Polskie” 1949

„Szkoła Seraficka” (Chorzów, 1938–1939)

„Szkoła Seraficka” (Rybnik, 1926–1937)

„Trybuna Ludu” 1949

OPRACOWANIA

150 lat historii Prowincji Wniebowzięcia NMP Zakonu Braci Mniejszych w Polsce, red. A. Barciak, W.J. Sztyk PFM, Katowice 2008.

Abramowicz S., Łódzka placówka gestapo [w:] Działalność gestapo w Łodzi (materiały z sesji naukowej), Łódź 1984.

Abramowicz S., Tragedia Wielunia w świetle materiałów śledztwa Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi [w:] Wieluń był pierwszy. Bombardowania lotnicze miast regionu łódzkiego we wrześniu 1939 r., red. J. Wróbel, Łódź 2009.

Akcje okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego w Kraju Warty, red. A. Galiński, M. Budziarek, Łódź 1997.

Andrusiewicz A., Stronnictwo Pracy 1937–1950. Ze studiów nad dziejami najnowszymi chadecji w Polsce, Warszawa 1988.

Bębnik G., Wieluń, 1 września 1939 [w:] Wieluń był pierwszy. Bombardowania lotnicze miast regionu łódzkiego we wrześniu 1939 r., red. J. Wróbel, Łódź 2009.

Biegański Z., Sądownictwo i skazani na karę śmierci z przyczyn politycznych w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945–1956, Bydgoszcz 2003.

Biffi M.M., Mons. Cesare Orsenigo nunzio apostolico in Germania (1930–1946), Milano 1997.

Biogramy zmarłych współbraci Prowincji N.M.P. Zakonu Braci Mniejszych w Polsce od 1924 do 2004, oprac. o. H. Dłubis, Katowice 2001.

Blett P., Pius XII i druga wojna światowa w tajnych archiwach watykańskich, tłum. E. Król-Cebulska, Katowice 2000.

Bogaczewicz S.A., Bp. Paweł Latusek, Życie w służbie Kościoła śląskiego. Sentire cum Ecclesia [w:] W obronie Ojczyzny i Kościoła. Komunistyczna bezpieka wobec biskupów polskich, red. J. Marecki, F. Musiał, Kraków 2008.

Bogaczewicz S.A., Działania resortu bezpieczeństwa wobec kard. Bolesława Kominka w latach 1945–1974 r. Zarys zagadnienia [w:] Wokół Orędzia. Kardynał Bolesław Kominek prekursor pojednania polsko-niemieckiego, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2009.

Bojanowski T., Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939––1945), Łódź 1992.

Borowski W., „Obowiązek niemieckiego biskupa”. Duchowieństwo niemieckie i okupacja Polski 1939–1945, Warszawa 1966.

Breitinger H., Als Deutschenseelsorger in Posen und im Warthegau 1934–1945. Errinerungen, Mainz 1986.

Broszat M., Narodowosocjalistyczna polityka w sprawie Polski 1939–1945, „Zachodnia Agencja Prasowa” (Poznań) 1966, z. 2.

Brzechczyn K., Problem wiarygodności teczek i opartej na nich narracji historycznej. Kilka uwag metodologicznych, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 2 (20).

Budziarek M., Historyczny raptularz. Szkice z dziejów Kościoła w Polsce i nie tylko..., Wrocław 1991.

Budziarek M., Katedra przy Adolf Hitlerstrasse. Z dziejów Kościoła katolickiego w Łodzi 1939–1945, Warszawa 1984.

Budziarek M., Łodzianie, Łódź 2000.

Budziarek M., Łódź Piotrowa. Krótka historia Kościoła w Łodzi, Łódź 2005.

Budziarek M., Łódź, Lodsch, Litzmannstadt. Wycinki z życia mieszkańców okupowanego miasta, Łódź 2003.

Budziarek M., Ślepa sprawiedliwość. Katolicy niemieccy w Łodzi 1939–1950, „Roczniki Teologiczne” 2002, nr 49, z. 4.

Budziarek M., Świątynie Łodzi, Łódź 2005.

Budziarek M., Życie Bogiem znaczone, Warszawa 1990.

Bujak W., Historia Stronnictwa Pracy 1937–1946–1950, Warszawa 1988.

Chrobaczynski J., Z problematyki postaw i zachowania społeczeństwa okupowanej Polski (1939–1945), „Dzieje Najnowsze” 1989, nr 2.

Chrzanowski B., Niwiński P., Okupacja niemiecka i sowiecka – próba analizy porównawczej (wybrane zagadnienia), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1 (12).

Cygański M., Urząd tajnej policji hitlerowskiej (Gestapo) w Łodzi i pozostałe po nim akta, „Archeion” 1966, t. 43.

Cygański M., Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Łodzi 1939–1945, Łódź 1965.

Dąbrowski K., Arcybiskup Włodzimierz Jasiński (1873–1965), Łódź 1990.

Długoborski W., Społeczeństwo polskie pod dwoma okupacjami 1939–1941, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 2002, t. 18.

Dominiczak H., Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944––1990 w świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000.

Dreschner K., Polityka papieska w XX wieku, Gdynia 1997.

Dudek A., Gryz R., Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Kraków 2003.

Duraj W., W smudze czerwonych iskier, Warszawa 1968.

Działalność gestapo w Łodzi (materiały z sesji naukowej), Łódź 1984.

Dziesięciu sprawiedliwych. Wspomnienia okupacyjne, oprac. J. Turnau, Warszawa 1986.

Dziurok A., „W matni” – kontakty księdza Wiktora Skworca ze Służbą Bezpieczeństwa, „Aparat Represji w Polce Ludowej 1944–1989” 2008, nr 6.

Eksterminacja inteligencji Łodzi i okręgu łódzkiego 1939–1940, red. A. Galiński, M. Budziarek, Łódź 1992.

Epstein C., Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, tłum. J. Włodarczyk, Wrocław 2013.

Falconi C., The Silence of Pius XII 1939–1945, Boston 2000.

Gabryel K., Historia Seminarium Duchownego w Łodzi, „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” 1972, nr 1.

Gniazdowski A., Łódzki ośrodek naukowy [w:] Województwo miejskie łódzkie. Zarys dziejów, obraz współczesny, perspektywy rozwoju, red. H. Mortimer-Szymczak, Łódź 1981.

Golik D., Musiał F., Osądź mnie Boże..., ks. Władysław Gurgacz, kapelan Polski Podziemnej, Kraków 2009.

Graliński T., Seminarium Duchowne w Łodzi. Szkic historyczny z lat 1921–1948, „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” 1948, nr 5 i 6.

Gruczyński K., Biskup Michał Klepacz 1893–1967, Łódź 1993.

Guz E., Pius XII. Nieznane wątki polskie, Warszawa 2012.

Huener J., Nazi Kirchenpolitik and Polish Catholicism in the Reichgau Wartheland, 1939–1941, „Central European History” 2014, nr 47.

Jakubowski G., Sądownictwo powszechne w Polsce w latach 1944–1950, Warszawa 2002.

Jarkiewicz K., Duszpasterstwo akademickie Krakowa po II wojnie światowej, Kraków 2004.

Jastrząb M., Życie religijne w Poznaniu podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 (cz. 1), „Poznańskie Zeszyty Humanistyczne”, t. XXIV, s. 22–46.

Jastrząb M., Życie religijne w Poznaniu podczas okupacji niemieckiej 1939–1945 (cz. 2), „Poznańskie Zeszyty Humanistyczne”, t. XXV, s. 46–65.

Kaczmarek R., Kolaboracja na terenach wcielonych do Rzeszy Niemieckiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1 (12).

Kała M., Formy administracyjnego zwalczania Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku po II wojnie światowej [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie 1944–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004.

Kamiński Ł., Antykościelna kampania propagandowa na Dolnym Śląsku w 1949 r. (po ekskomunice członków partii marksistowskich) [w:] Propaganda antykościelna w Polsce w latach 1945–1978, red. S. Dąbrowski, B. Rogowska, Wrocław 2001.

Kamiński Ł., Władze PRL i społeczeństwo polskie wobec Orędzia biskupów polskich [w:] Wokół Orędzia. Kardynał Bolesław Kominek prekursor pojednania polsko-niemieckiego, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2009.

Kładoczny P., Kara śmierci jako wykładnik polityki karnej państwa w latach 1944––1956 [w:] Przestępstwa prokuratorów i sędziów w Polsce Ludowej, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

Kopka B., Obozy pracy Polsce 1944–1956. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 2002.

Kostecki T., Represje karne wobec osób duchownych w latach 1944–1950, „Niepodległość i Pamięć” 1997, nr 1.

Kostewicz T., Wykonanie kary więzienia wobec osób duchownych i konsekrowanych w latach 1944–1956 [w:] Represje wobec osób duchownych i konsekrowanych w PRL 1944–1956, red. A. Grześkowiak, Lublin 2004.

Krzyżanowska S., Ksiądz Tomasz Sapeta (1876–1950) – ofiara represji komunistycznych na Dolnym Śląsku [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie 1944–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004.

Księga świadectw. Skazani na karę śmierci w czasach stalinowskich i ich losy, red. K. Madej, J. Żaryn, J. Żurek, Warszawa 2005.

Kulikowska I., Konsulat Generalny RP w Monachium w latach 1920–1939, Warszawa 2011.

Kurek J., Historia Wielkich Hajduk, Chorzów 2006.

Kurek J., Hojka Z., Śląski Machabeusz. Ksiądz Józef Czempiel i jego parafia, Chorzów 1997.

Lasota M., O raporcie sejmowej komisji poświęconym Samodzielnej Grupie „D” w MSW; Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn IPN” 2003, nr 1.

Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989. Pomordowani, więzieni, wygnani, t. 1, red. J. Myszor, Warszawa 2002.

Lepa A., Wyższe Seminarium Duchowne w Łodzi w swoich relacjach „Ad extra”, „Łódzkie Studia Teologiczne” 1992, nr 1.

Lesiakowski K., Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998.

Ligarski S., Ks. Roman Gradolewski – ofiara stalinowskich represji, „Kwartalnik Oleśnicki” 2006, nr 1 (12).

Ligarski S., Łagiewniki. Zarys historii, Wrocław 2003.

Ligarski S., Ojciec Jacek Alojzy Hoszycki, franciszkanin, ofiara represji stalinowskich: studium przypadku, „Studia Franciszkańskie” 2006, t. 16.

Ligarski S., Powojenne procesy księży katolickich oskarżonych o kolaborację w okresie okupacji hitlerowskiej [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem 1945–1967, red. J. Wróbel, L. Próchniak, Warszawa 2005.

Łuczak C., Arthur Greiser. Hitlerowski władca w Wolnym Mieście Gdański i Kraju Warty, Poznań 1997.

Łuczak C., Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939–1945), Poznań 1996.

Madajczyk C., Faszyzm i okupacje 1938–1945, t. 1: Wykonywanie okupacji przez państwa osi w Europie, t. 2: mechanizmy realizowania okupacji, Poznań 1983––1984.

Madajczyk C., Między neutralną współpracą ludności terytoriów okupowanych a kolaboracją z Niemcami, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu” 1992, t. 34.

Majewski P.M., Kolaboracja, której nie było... Problem postaw społeczeństwa polskiego w warunkach okupacji niemieckiej 1939–1945, „Dzieje Najnowsze” 2004, nr 4.

Małecki R., Pod herbem Wandalów, Łódź 1985.

Marek Ł., Psychologia werbunku kapłanów [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą. Studia i materiały, t. 3, red. J. Szczepaniak, M. Lasota, Kraków 2010.

Martyn T., Sądownictwo niemieckie na terenie Ziemi Kaliskiej [w:] Zbrodnie hitlerowskie na ziemi kaliskiej w latach 1939–1945, red. A. Czubiński, Kalisz 1979.

Młynarczyk J.A., Pomiędzy współpracą a zdradą. Problem kolaboracji w Generalnym Gubernatorstwie – próba syntezy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1 (14).

Musiał B., Niemiecka lista narodowościowa w okupowanej Polsce w latach 1939––1945, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 2 (6).

Musiał F., Metoda stopniowego werbunków duchownych ( z podręczników SB) [w:] Osobowe źródła informacji – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008.

Musiał F., Wiązanie tajnych współpracowników z organami bezpieczeństwa Polski Ludowej. Przyczynek do dyskusji nad mechanizmem psychicznego manipulowania konfidentami, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2006, nr 2 (4).

Napolitano M.T., Tajne akta Watykanu. Dyplomacja Kościoła – dokumenty i tajemnice, tłum. K. Stopa, Kielce 2013.

Nawrocki S., Terror policyjny w Kraju Warty 1939–1945, Poznań 1973.

Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku, red. K.A. Kuczyński, B. Rutecka, Łódź 2001.

Oaza wolności. Duszpasterstwa akademickie w latach siedemdziesiątych XX w., red. M. Marcinkiewicz, Szczecin 2011.

Okręg łódzki Armii Krajowej, red. M. Budziarek, Łódź 1988.

Olejnik L., Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów w Polsce po II wojnie światowej, Warszawa 2006.

Ossowski A., Represje niemieckie wobec polskich elit miasta Łodzi (wrzesień – grudzień 1939 r.) [w:] Łódź w 1939 roku. Studia i szkice, red. T. Toborek, P. Waingertner, Łódź 2011.

Pasek A., Odstępstwo od narodowości w polskim prawie karnym lat 1944–1950, „Studia historycznoprawne. Prawo” (Wrocław) 1998, R. 261.

Pasek A., Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym z lat 1944–1956, Wrocław 2002.

Pasiecznik M.J., Pobyt Biskupa W. Jasińskiego i kapituły łódzkiej w Bieczu 1941––1944, „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” 1974, nr 12.

Pater J., Władze PRL wobec ordynariusza wrocławskiego kardynała Bolesława Kominka w latach 1956–1974 [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie 1944–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004.

Peterman R., Duchowni katoliccy przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Łodzi [w:] Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi, red. J. Wróbel, J. Żelazko, Warszawa 2004.

Peterman R., Działalność aparatu bezpieczeństwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego w Łódzkiem w latach 1945–1956 [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem 1945–1967, red. J. Wróbel, L. Próchniak, Warszawa 2005.

Pietrzak J., Pełnia prymasostwa. Ostatnie lata prymasa Polski kardynała Augusta Hlonda 1945–1948, t. 1, Poznań 2009.

Pietrzak J., Prymas August Hlond w Polsce komunistycznej (1945–1948). Najnowszy stan badań [w:] Prymas Polski kard. August Hlond wobec wielkich konfliktów epoki: drugiej wojny światowej i zimnej wojny, red. L. Kuk, S. Zimniak SDB, Rzym 2012.

Pietrzak J., Rola prymasa Hlonda w ustanowieniu polskiej administracji kościelnej na ziemiach przyłączonych do Polski po II wojnie światowej. Trudne odkrywanie faktów [w:] Droga do stabilizacji polskiej administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych po II wojnie światowej. W 40 rocznicę wydania konstytucji apostolskiej Pawła VI Episcoporum Poloniae coitus, red. W. Kucharski, Wrocław 2013.

Piotrowski P., Władza wobec Kościoła w okresie stanu wojennego [w:] Między Lwowem a Wrocławiem. Księga Jubileuszowa Profesora Krystyna Matwijowskiego, red. B. Rok, J. Maroń, Toruń 2006.

Pius XII. Papież w epoce totalitaryzmów. Historiografia i polityka, red. M. Kornat, Kraków 2010.

Plany pracy Departamentu IV MSW 1972–1979, wstęp P. Tomasik, wybór i oprac. Zespół, Warszawa 2007.

Pod jednym dachem. Niemcy i ich polscy i żydowscy sąsiedzi w XIX i XX w., red. K. Radziszewska, K. Woźniak, Łódź 2000.

Polacy–Niemcy. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, red. Z. Zieliński, Katowice 1993.

Proces księdza Lelity i innych agentów wywiadu amerykańskiego, red. J. Sikora, Warszawa 1953.

Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

Przybylski H., Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, Warszawa 1980.

Przybysz M., Kościół rzymskokatolicki w Łodzi w latach 1945–1956, Łódź 2007.

Przybysz M., Wyspy wolności. Duszpasterstwo akademickie w Łodzi 1945–1989, Łódź 2008.

Puchała S., Duszpasterstwo akademickie diecezji katowickiej w latach 1947–1992, Katowice 2007.

Puciłowski J., Narada zaniepokojenia organów wyznaniowych w 1959 r. [w:] Represje wobec Kościoła w krajach bloku wschodniego. Komuniści przeciw religii po 1944 roku, red. ks. J. Marecki, Kraków 2011.

Raina P., Karol Maria Splett. Biskup Gdański na ławie oskarżonych, Warszawa 1994.

Rechowicz H., Aleksander Zawadzki. Życie i działalność, Katowice 1969.

Rejmanowa G., Prawo karne jako środek przymusu państwowego w latach 1944––1956, „Niepodległość i Pamięć” 1997, R. 4, nr 1 (7).

Rogall J., Die Deutschen im Posener Land und in Mittelpolen, Langen 1993.

Rutowska M., Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941, Poznań 2003.

Rzepiński A., Przystosowanie ustroju sądownictwa do potrzeb państwa totalitarnego w Polsce w latach 1944–1956 [w:] Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001.

Sikora J., Watykan czy Polska?, Warszawa 1950.

Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy we Wrocławiu 1946–1955, red. K. Szwagrzyk, Wrocław 2004. Słownik polskich pisarzy franciszkańskich, red. ks. H.E. Wyczawski OFM, Warszawa 1981.

Staniszewski B., Kazimierz infułat Lagosz jako rządca Archidiecezji Wrocławskiej 1951–1956, t. 1, Wrocław 2000.

Stefaniak J., Postawy duchowieństwa w ocenie władz państwowych w latach apogeum stalinizmu (1948–1956) [w:] Społeczeństwo, państwo, Kościół (1945––2000). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin 15–16 VI 2000, red. A. Kawecki, K. Kowalczyk, A. Kubaj, Szczecin 2000.

Stehle H., Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917–1991), tłum. R. Drecki, M. Struczyński, Warszawa 1993.

Stróżyna K., Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich. Reakcje władz w świetle dokumentów partyjnych i materiałów Służby Bezpieczeństwa we Wrocławiu [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie 1944–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004.

Suleja W., Złudny czar teczek, czyli „teczkowe grzechy główne” [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów XX wieku, red. K. Persak i in., Warszawa 2008.

Szarota T., Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 1973.

Szczepaniak J., Jak werbowano tajnych współpracowników (informatorów, agentów) spośród duchownych [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą. Studia i materiały, t. 3, red. J. Szczepaniak, M. Lasota, Kraków 2010.

Szumowski M., Duszpasterstwo akademickie w Archidiecezji Warszawskiej w latach 1928–1992, Warszawa 2000.

Szwagrzyk K., Kierownictwo Departamentu X MBP przed sądami PRL [w:] Departament X MBP. Wzorce, struktury, działanie, red. K. Rokicki, Warszawa 2007.

Szwagrzyk K., Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956, Wrocław–Kraków 2005.

Szwagrzyk K., Przestępstwa funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku w latach 1945–1953 [w:] „Zwyczajny resort”. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005.

Szwagrzyk K., Wstęp [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.

Świątkowski H., Wolność sumienia i wyznania w Polsce Ludowej, Warszawa 1949.

Toborek T., Stanisław Sojczyński i Konspiracyjne Wojsko Polskie, Łódź 2007.

Tokarz G., Sprawa biskupa Czesława Kaczmarka w propagandzie PZPR [w:] Propaganda antykościelna w Polsce w latach 1945–1978, red. S. Dąbrowski, B. Rogowska, Wrocław 2001.

Trębacz M., „Wojna nerwów” – codzienność łodzian w przededniu II wojny światowej [w:] Łódź w 1939 roku. Studia i szkice, red. T. Toborek, P. Waingertner, Łódź 2011.

Turowski K., Historia ruchu chrześcijańsko-demokratycznego w Polsce, t. 1–2, Warszawa 1989.

Wapiński R., Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980.

Waszkiewicz Z., Polityka Watykanu wobec Polski 1939–1945, Warszawa 1980.

Wichert W., „Poligon doświadczalny narodowego socjalizmu”. Kraj Warty w latach 1939–1945 w świetle najnowszej historiografii Republiki Federalnej Niemiec [w:] Polska pod okupacją 1939–1945, t. 1, red. M. Gałęzowski, Warszawa 2015.

Wilk S., Kard. August Hlond jako organizator życia kościelnego w Polsce po II wojnie światowej. Nadzwyczajne uprawnienia papieskie dla prymasa Polski (8.VII.1945) [w:] Prymas Polski kard. August Hlond wobec wielkich konfliktów epoki: drugiej wojny światowej i zimnej wojny, red. L. Kuk, S. Zimniak SDB, Rzym 2012.

Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi, red. J. Wróbel, J. Żelazko, Warszawa 2004.

Wolsza T., W cieniu Wronek, Jaworzna i Piechcina... 1945–1956. Życie codzienne w polskich więzieniach, obozach i ośrodkach pracy więźniów, Warszawa 2003.

Wróbel J., Konflikty polsko-niemieckie w Łodzi i regionie łódzkim w przededniu II wojny światowej [w:] Łódź w 1939 roku. Studia i szkice, red. T. Toborek, P. Waingertner, Łódź 2011.

Zając E., Ślad pozostaje w aktach. Wybrane zagadnienia dotyczące funkcjonowania ewidencji operacyjnej w latach 1962–1989 [w:] Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia źródłoznawczo-metodologiczne, red. F. Musiał, Kraków 2006.

Zamiatała D., Caritas. Działalność i likwidacja organizacji 1945–1950, Lublin 2000.

Zieliński Z., Epoka rewolucji i totalitaryzmów. Studia i szkice, Lublin 1993.

Zieliński Z., Historia Kościoła. Odbicie rzeczywistości Bożej w świecie, Poznań 2011.

Zieliński Z., Narodziny legendy. Pius XII, jakiego nie było, „Dzieje Najnowsze” 2012, t. 3.

Zieliński Z., Pius XII. Historiografia zaangażowana [w:] Pius XII. Papież w epoce totalitaryzmów. Historiografia i polityka, red. M. Kornat, Kraków 2010.

Zimniak H., Ludność niemiecka w Kraju Warty (Reichsgau Wartheland) 1939–1945 [w:] Przymus germanizacyjny na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy Niemieckiej w latach 1939–1945, red. W. Jastrzębski, Bydgoszcz 1993.

Zwoliński P., Sytuacja Kościoła łódzkiego w pierwszych latach po II wojnie światowej [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem 1945–1967, red. J. Wróbel, L. Próchniak, Warszawa 2005.

Zwoliński P., Wyższe Seminarium Duchowne w Łodzi 1921–2001, Łódź 2001.

Żaryn J., Aparat bezpieczeństwa w walce z duchowieństwem katolickim w 1945––1949 (zarys problemu) [w:] Skryte oblicze systemu komunistycznego. U źródeł zła..., red. R. Bäcker, P. Hübner, Warszawa 1997.

Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003.

Żaryn J., Kościół a władza w Polsce 1945–1950, Warszawa 1997.

Żaryn J., „Księża patrioci” – geneza powstania formacji duchownych katolickich, „Polska 1944/45–1989” 1995, t. 1.

Żaryn J., Ofensywa kleru a nasze zadania... Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego wobec kościoła w Polsce, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu” 1993, t. 36.

Żdżarski J., Dzieje Kurii Biskupiej Łódzkiej, „Wiadomości Diecezjalne Łódzkie” 1967, nr 6.

Żelazko J., Antykościelne struktury i kierunki działania Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa (Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa) w Łodzi [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem 1945––1967, red. J. Wróbel, L. Próchniak, Warszawa 2005.

Żelazko J., „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi (1946–1955), Łódź 2007.

Żurek R., Kościół rzymskokatolicki w Polsce wobec Ziem Zachodnich i Północnych 1945–1948, Szczecin–Warszawa–Wrocław 2015.

NETOGRAFIA

http://www.ksawerow.archidiecezja.lodz.pl/parafia/historia/

http://www.panewniki.franciszkanie.pl/new/index.php/historia-prowincji-mainmenu-26/27-historia-prowincji

Hitlerowi nie zależało na polskich kolaborantach, z Włodzimierzem Borodziejem rozmawia Artur Górski, „Fokus Historia”, 18 II 2010, http://historia.focus.pl/polska/hitlerowi-nie-zalezalo-na-polskich-kolaborantach-592

Kulikowska I., Opieka Konsulatu Generalnego RP w Monachium nad emigrantami polskimi w Badenii Nadrenii w okresie międzywojennym, http://przegladpolskopolonijny.files.wordpress.com/2012/05/kulikowska.pdf

Twarze łódzkiej bezpieki. Informator personalny [wystawa], https://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0020/54047/1-13753.pdf

Twarze warszawskiej bezpieki. Informator personalne [wystawa], https://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0019/54037/1-13741.pdf

Summary

In 1949, the Communist authorities started yet another phase of their warfare against the Catholic Church. They used a letter to the German bishops by Pope Pius XII, the Lublin miracle and the decree of the Holy Office on the excommunication of members of Communist parties to calumniate the Church. The pro-Soviet propaganda strived to convince the public that the Church was trying to destabilise the situation in the country at any price and its attitude is far from patriotism and obedience to the state authorities. According to the Communists, this conduct resulted from its actions during the Nazi occupation. Throughout Poland, there were more and more acts of terror against priests, there was an incessant witch-hunt against higher-ranking members of the ecclesiastical hierarchy, and there were many clergymen accused of treason and membership of the so-called reactionary underground who faced military and common courts. This “offensive” against the Church (to use the formula coined by Julia Brystygier, the principal “architect” of the warfare against the Church) used various means to compromise the clergy among the public, including accusations of collaboration with the German occupiers. The case of Father Roman Gradolewski and Father Jacek Hoszycki was not isolated, but it fitted the campaign for the rule of people’s minds in post-war Poland.

Father Roman Gradolewski was born in Stargard on 13th May 1907. After graduating from the local Gymnasium, he decided to devote the remainder of his life to God. He entered the seminary in Łódź to be ordained on 30th August 1931. He received his first post from Bishop Kazimierz Tymieniecki. The young priest was requested to oversee the organisation of a new parish in Ksawerów. At the same time, he was the prefect of high schools in Łódź. He moved to the chapel of the Sisters of Divine Mercy in Pabianice. The bishop’s choice was by no means an accident because Fr R. Gradolewski was fluent in German. Therefore, he was a good candidate to take care of German Catholics who converted to Protestantism in large numbers. In recognition of his achievements in Ksawerów, the young priest was moved to Łódź to become the vicar at the Holy Cross Parish. He performed his duties well and thus gained the trust of the municipal authorities at a difficult time when the tensions between Poland and Germany grew stronger.

After the war broke out, he became Bishop Włodzimierz Jasiński’s secret liaison with the German authorities. At the same time, he continued to administer the Holy Cross Parish in Łódź. At his ordinary’s request, he went to Berlin to meet the Apostolic Nuncio to the Reich, Archbishop Cesare Orsenigo, whom he informed on the bad situation of Catholics in Reichsgau Wartheland. He gained fame for saving priests arrested by the Gestapo and moveable property of the Church.

When the war ended, he remained at the Holy Cross Parish. On the basis of a report by two priests, he was arrested on 16th February 1945 and placed in a remand centre. The investigation by the prosecutor of the Special Criminal Court was based on accusation of treason and collaboration with the Nazi occupier under the August Decree of 31st August 1944. Gradolewski was released from remand on 16th August 1945, while the investigation proceeded, but was placed in the Labour Camp in Sikawa (working at the Military Motorisation Works in Łódź). At the same time, he filed a motion for exoneration to the Łódź District Court. The investigation under the August Decree was discontinued due to a decision by the Prosecutor of the Łódź District Court of 21st October 1947. The priest was freed as late as 2nd June 1948, after he had signed an obligation to collaborate with the security apparatus. The members of the Łódź ecclesiastical hierarchy never spoke for their priest. He struggled against the security apparatus alone and misunderstood.

On 31st August 1948, he became the parish priest at St Catherine’s Parish in Bierutów. On 5th February 1949, he was arrested by the officers of the Wrocław Voivodeship Public Security Office. The Wrocław investigation aimed at proving that Fr Gradolewski had been a Gestapo informant and used his priestly office to act against the Polish public. The charges against Fr Jacek Hoszycki were similar.

The latter was born in Hajduki Wielkie (Chorzów Batory) on 17th June 1908 as Alojzy Hoszycki. After he had turned 18, he joined the Province of the Assumption of Our Lady of the Order of Friars Minor in Katowice-Panewniki. He became a novitiate (took the habit) on 29th July 1926 in Wieluń. A year later, he made the temporary vows accepted by Fr Michał Porada in the same town. He pronounced perpetual vows accepted by Custos Fr Augustyn Gabor on 31st July 1930 in Osieczna. He studied philosophy and theology in Osieczna, Miejska Górka and Wronki. Hoszycki was ordained a priest on 7th May 1933 in Poznań by Bishop Walenty Dymek together with 10 other priests. He took the name Jacek. He returned to Katowice-Panewniki where he published the German version of the “Seraphic School” journal. Then he went to Pakość in Kujawy. From 1938 to 1939, he stayed at the Wieluń convent, from which he was evacuated at the early stage of the war and came to Ksawerów. He remained there until November 1939. In late 1942, he was persuaded by Fr Roman Gradolewski to become the parish priest at Our Lady Parish in Pabianice to help the German Catholics in the period that was also difficult for them. However, he took that post at the request of the Apostolic Administrator of Poznań, Fr Hilarius Breitinger. On 18th May 1943, he was arrested by Gestapo on charges of listening to radio broadcasts, keeping in touch with Poles and blessing marriages. When the military operations stopped, Father Hoszycki returned to Katowice to go to Lower Siliesia in 1946. His first parish was Dziadowa Kłoda in the Oleśnica Poviat. Then he was posted to Łagiewniki in Dzierżoniów Poviat. He was arrested by the officers of the Dzierżoniów Poviat Public Security Office on 20th December 1948 and placed in the local remand centre on Ząbkowicka Street.

The trial of both priests lasted from 6th September 1949 to 13th September 1949. The jury was presided by Judge Włodzimierz Błochowicz. The jury included Jan Sobczyński and Stanisław Widawski. The court appointed public defenders for both defendants: Wacław Walkiewicz for Fr Gradolewski, and Włodzimierz Czubiński for Fr Hoszycki.

Both defendants were found guilty under Article 1 (2) of the August Decree and Article 1 (1) of the June Decree, and they were sentenced to death and forfeiture of property. Both priests awaited execution in the Łódź prison on the Sterling Street while their defenders were striving for the revision of the sentence. They succeeded.

The revision trial took place on 27th January 1950. Most of the demands from both defendants were rejected. Nonetheless, the Supreme Court changed the death sentence to 12 years imprisonment for Fr Roman Gradolewski and 10 years imprisonment for Fr Jacek Hoszycki. Both were placed in the toughest Stalinist prisons, e.g. Sieradz, Sztum and Wronki. Their release in 1955 resulted from the political situation in Poland. Fr Roman Gradolewski left the prison in Sztum in October 1955 and went to Lower Silesia. He became the parish priest in Tymowa in the Wołów Poviat. There, he provided much information to the Security Service represented by Cpt Teodor Okwiet as a secret collaborator codenamed “Władek” from 28th July 1962 to February 1973. He spent his final years in the retired priests’ home in Wrocław. He died on 4th February 1995 and was buried at the cemetery on Bujwid Street in Wrocław.

Father Jacek Hoszycki was also freed in October 1955. He first went to Łódź and then to Miejska Górka. There, he tried to recover from physical and mental weakness. After leaving Miejska Górka, he went to Lower Silesia to continue therapy under the care of Hospital Sisters of St Francis in Krosnowice, in the Kłodzko Poviat. Fr Jacek Alojzy Hoszycki died on 4th October 1969 and was buried in Krosnowice.

Wykaz skrótów

AAN

– Archiwum Akt Nowych

AIPN

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

AIPN Ka

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach

AIPN Łd

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi

AIPN Po

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu

AIPN Wr

– Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AK

– Armia Krajowa

AKMŁ

– Archiwum Kurii Metropolitalnej w Łodzi

AKMW

– Archiwum Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu

AMS

– Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości

APWNMP

– Archiwum Prowincji Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Katowicach-Panewnikach

APWr

– Archiwum Państwowe we Wrocławiu

BSRR

– Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka

ChNSP

– Chrześcijańsko-Narodowe Stronnictwo Pracy

CW

– Centrum Wyszkolenia

DVL

– Deutsche Volksliste (volkslista; niemiecka lista narodowościowa)

Gestapo

– Geheime Staatspolizei (Tajna Policja Państwowa)

GG

– Generalgouvernement (Generalne Gubernatorstwo)

GKBZpNP

– Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

GUKPPiW

– Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

IPN

– Instytut Pamięci Narodowej

KC

– Komitet Centralny

KD

– Komenda Dzielnicowa

KdsBP

– Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

KM

– Komenda Miejska/Komitet Miejski

KP

– Komenda Powiatowa/Komitet Powiatowy

KW

– Komenda Wojewódzka/Komitet Wojewódzki

MBP

– Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego

MO

– Milicja Obywatelska

MSW

– Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

NBP

– Narodowy Bank Polski

NKWD

– Narodnyj komissariat wnutriennich dieł (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych)

NPR

– Narodowa Partia Robotnicza

NRD

– Niemiecka Republika Demokratyczna

NRF

– Niemiecka Republika Federalna, zob. RFN

NSDAP

– Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników)

NSZZ

– Niezależny Samodzielny Związek Zawodowy

OKW

– Oberkommando der Wehrmacht (Naczelne Dowództwo Wehrmachtu)

ORA

– Okręgowa Rada Adwokacka

ORMO

– Ochotniczne Rezerwy Milicji Obywatelskiej

PKO

– Powszechna Kasa Oszczędności

PKWN

– Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego

PPH

– Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe

PPR

– Polska Partia Robotnicza

PPS

– Polska Partia Socjalistyczna

PRL

– Polska Rzeczpospolita Ludowa

PRN

– Powiatowa Rada Narodowa

PUBP

– Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

PUdsBP

– Powiatowy Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

PZPR

– Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RFN

– Republika Federalna Niemiec

RFSRR

– Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka

RP

– Rzeczpospolita Polska

RSHA

– Reichssicherheitshauptamt (Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy)

SA

– Sturmabteilungen der NSDAP (Oddziały Szturmowe NSDAP)

SB

– Służba Bezpieczeństwa

SD

– Sicherheitsdienst (Służba Bezpieczeństwa)

Sipo

– Sicherheitspolizei (Policja Bezpieczeństwa)

SS

– Die Schutzstaffel der NSDAP (Sztafety Ochronne NSDAP)

SSK

– Specjalny Sąd Karny

TEOK

– teczka ewidencji operacyjnej księdza

TW

– tajny współpracownik

UB

– Urząd Bezpieczeństwa

UNRRA

– United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy)

USA

– United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

USC

– Urząd Stanu Cywilnego

WP

– Wojsko Polskie

WRN

– Wojewódzka Rada Narodowa

WSD

– Wyższe Seminarium Duchowne

WUBP

– Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

WUdsBP

– Wojewódzki Urząd do spraw Bezpieczeństwa Publicznego

WZM

– Wojskowe Zakłady Motoryzacyjne

ZSRR

– Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZBoWiD

– Związek Bojowników o Wolność i Demokrację

Indeks osób

Numery stron odnoszą się do wydania papierowego

„0.3”, agent 88

Abramowicz Sławomir 54

Adamczyk Henryk 77, 78, 125

Adamski Stanisław 11, 73, 74, 119, 121, 122, 132, 136, 137

Alama Julia 125

Andrusiewicz Andrzej 28

Aulichowie Henryk i Janina 178

„Aza” zob. Zawadzka Adela

Bäcker Roman 75

Badyna Feliks 17

Badzińscy Bogdan i Krystyna 178

Badzińska Marcjanna 178

Badziński Albert 178

Badziński Eugeniusz 178

Badziński Hieronim 180

Badziński Marian 88

Balbus Tomasz 15, 106, 155, 187

Barasińska Konstantyna 125

Basiukiewicz Bolesław 106

Bączek Jan 25, 26, 35, 42, 47, 56, 76

Becker Hans-Josef 180

Bełch Jan 164

Bembenek Maria 13

Bengsch Alfred 169

Bensch Teodor 68

Berman Jakub 74

Bertram Adolf 49

Białecki Edmund 25

Białkowski Stefan 165, 178

Biegański Zdzisław 81, 82

Bielicki Edmund 26, 35, 41, 42, 44, 125

Biełowicz Władysław 203

Bierut Bolesław 72, 128, 140–142, 144, 146

Bińkowska Józefa 125

Blaskovitz Johannes 33

Blett Pierre 46, 48, 51, 54

Błaszczyk 91

Błochowicz Mieczysław 114, 115, 122, 130, 134, 135, 182, 202

Bogaczewicz Stanisław A. 167, 169, 170

„Bogucki”, informator 95

Bojanowski Tadeusz 33

Borkowski Ryszard 102, 109

Bormann Martin 34, 36, 41, 125

Borodziej Włodzimierz 10, 15

Borys Stanisław 14, 92

Bosak Franciszek 164, 167

Branach Zbigniew 156

Breitinger Hilarius 18, 40, 44, 51, 60, 62, 64, 69, 86, 159

Broszat Martin 56

Brudak Adam 145

Brunner August 13, 54

Bryński Kazimierz 78, 140

Brystygier Julia („Luna”) 70, 72, 151

Budziarek Marek 17, 19, 25–27, 32, 35–39, 41, 43–47, 50–52, 54, 59, 64, 65, 77, 79, 84, 86, 88, 89, 107, 125, 134, 135, 140, 177, 184

Budziarek Mikołaj 19

Budziło Waldemar 176

Bujak Waldemar 28

Burakowski Wincenty 43, 45, 126

Busiakiewicz Bolesław 105, 125

Bzowski Kazimierz 141

Cenckiewicz Sławomir 155

Cesarz Jan 35, 45–47

Charukiewicz Marian 178

Chlebus Franciszek 107

Chmielewski Henryk 72

Chmielowiec Piotr 152

Choromański Zygmunt 73

Chrzanowski Bogdan 9

Chudzik Wanda 152

Chylińska Dominika 155

Cincio Karol 106, 110, 202

„Ciuma” zob. Jurczak Wacław

Cortesi Filippo 47

Craushaar Harry von 33

Cygański Mirosław 54

Cykała Bolesław 151, 164, 173

Cyprian Tadeusz 203, 204

Cyranek Wacław 14, 107, 108, 185

Cyrankiewicz Józef 148

Czaczkowska Ewa K. 155

Czempiel Józef 30

Czerska Anna 43, 80

Czubiński Antoni 65

Czubiński Włodzimierz Wojciech 14, 19, 114–116, 120, 126, 132, 140, 146–148, 182, 208–210

Daszkiewicz Krystyna 155

Daulin Petronela 45

Dąbrowski, ks. 116

Dąbrowski Bronisław 154

Dąbrowski Kazimierz 83, 86

Dąbrowski Stanisław 75

Delnic Eugeniusz (Delnitz Eugen) 66, 120

Derwisz Mieczysław 101, 185, 186

Dłubis Hieronim 31

Długoborski Wacław 9

Dominiczak Henryk 18, 90, 139

Drecki Ryszard 48

Drużbik Władysław 148

Dudek Antoni 70, 74, 150, 152–154, 156

Duraj Wanda z d. Zawadzka 121

Duszna Michalina 175

Dymek Walenty 31, 39, 45, 46, 50, 51, 73, 83, 86, 123

Dyrcz Rafał 158

Dziemidok Józef 99

Dzioba Józef 105, 120, 123, 125

Dziurok Adam 15

Dzudzus Willy 38

Ederle 129

Epstein Catherine 9, 18, 34, 36, 40, 41, 52, 53, 59

Eser Ingo 15

Faryś Stefan 75

Faustyniak Jan 28

Fąka Marian 152

Fejgin Anatol 104, 114

Felczer Jerzy 14, 99–102, 186

Felczer, żona Jerzego 101

Ferenc Adam 114, 119, 204

Fertak Kazimierz 75

Fieldorf Emil („Nil”) 207

Fijałkowski Zenon 16, 45, 51, 118

Florentyna, s. 120

Floriana, s. 116

Forster Albert 34

Franczewski Zygmunt 43, 126

Frank Hans 9, 33, 125, 184

Freiherr von Plotho Wolfgang 32

Freiherr von Weizsäcker Ernst 51

Friedländer Saul 14

Frings Joseph 132

Friszke Andrzej 153

Frydman Adam (Aba) 103

Fuchs Günther 13, 45, 54

Gabor Augustyn 30

Galiński Antoni 35

Gałązka Ewaryst 71

Gałęzowski Marek 18

Garbuś Wojciech 121, 123, 125

Gawęda Józef 43, 126

Gąsiorowski Andrzej 9

Geyer Robert 56

Gierek Edward 152

Goebbels Joseph 36

Golik Dawid 75

Gomułka Władysław („Wiesław”) 72, 151, 152

Górna Bronisława 132

Górski Artur 10

Gradolewscy Erhard i Maria von 178

Gradolewska Helena z d. Badzińska 22–25, 180

Gradolewski Józef 22, 23, 29

Gradolewski Roman (TW „Władek”) passim

Gradolewski von, dziadek 22

Graliński Tadeusz 43, 45, 126

Greiser Arthur 9, 12, 34, 36, 38, 39, 41, 50, 52, 53, 81, 141, 183

Gross Zofia 29, 30

Grudzieński Bolesław 71

Gryz Ryszard 70, 150, 152–154

Grześkowiak Alicja 145

Grzyska Bernardyn 92

Gulbinowicz Henryk 153, 155, 179, 180

Gurgacz Władysław 75

Guzowski Wincenty 43, 126

Hasińska 87

Hewel Walter 48

Heydrich Reinhard 34

Heymann Maksymilian 25

Hillebrandt Janina 64, 65

Hillebrandt Józef 13, 65–67, 102

Hillebrandtowie 65

Himmler Heinrich 33, 34, 36, 124, 125

Hitler Adolf 33, 34, 36, 48, 50, 108, 124, 125, 132, 137

Hlond August 68, 69, 72

Holte Kapistran Paweł 31, 59, 64, 91, 92, 108, 116, 120

Hoszycka Anna z d. Besuch 29

Hoszycka Małgorzata 29

Hoszycki (Hosietzki, Hosicki, Hoschützki) Jan 28, 29

Hoszycki Jacek Alojzy passim

Hoszycki Józef 29

Hübner Piotr 75

Huener Jonathan 18

Huttenburg 54

Ishilda, s. 158

J.S. 137, 138

Jabłonowski Marek 104

Jabłoński Wacław 160, 162

Jabłoński Wincenty 26, 35, 42

Jäger August 38

Jakimiak Franciszek 71

Jakubowski Ludwik 134

Jan Paweł II (właśc. Wojtyła Karol) 152, 153, 155, 179

Jan XXIII (właśc. Roncalli Angelo) 170, 171

Jankowiak Stanisław 152

Jankowska Franciszka 129

Janowski Włodzimierz 104

Januszek Ludwik 45

Jarkiewicz Katarzyna 153

Jarkiewicz Zbigniew 71

Jarkiewicz Zygmunt 71

Jaromiński Henryk 46

Jaroszek Lucjan 120

Jaruzelski Wojciech 156

Jasiński Włodzimierz 7, 32, 35, 37, 38, 43–48, 50, 55, 77, 80, 83–86, 92, 105, 120, 122–126, 140

Jawor Piotr 46

Jedynak Bonifacy 163, 164, 186

Jedynak Zdzisław 17

Jeliński Franciszek 45

Jędrzejczak Korneliusz 26, 35

Joachimowski Jan 25

John Gwidon 56

Józewski Henryk 32

Jurczak Wacław („Ciuma”) 62

K.G. 133

Kaczmarek Czesław 73, 74, 136, 151, 154, 183

Kaczyński Dominik 43, 126

Kaczyński Zygmunt 73

Kaiser Joachim 180

Kaliszkówna Florentyna 25

Kała Monika 155

Kamiński Łukasz 75, 169

Kamiński Marian 65–67, 116, 121, 126–128

„Kawa”, agent 80

Kawecki Arkadiusz 138

Kąkolewski Feliks 47, 59

Keller Jan 66

Kempa Henryk 147, 148

Kern Paulina 104

Kerrl Hanns 36

Kiernik Władysław 69

Kindziuk Milena 155

Kisiel Kazimierz 93, 187

Klein 49

Kleindienst Alfred 13, 142

Klepacz Michał 7, 17, 73, 87–90, 105

Klitenik Franciszek (Efroim) 145

Kluz Stanisław 71

Kładoczny Piotr 80

Knopp Halina 65, 66, 127

Kochanowski Jerzy 15, 52

Kolbe Maksymilian Maria 179, 180

Kominek Bolesław 13, 68, 161, 162, 167, 169, 170, 174

Konecki Piotr 134

Kopka Bogusław 15, 79

Korkuć Henryk 82, 83, 205

Kornat Marek 51

Korzekwa Gustaw 99, 100, 188

Kostewicz Tadeusz 71, 145, 148

Koton Eliasz 100, 107, 188

Kotowski Władysław 140

Kowalczyk Krzysztof 138

Kowalski 125

Krajewska Zofia 31

Krajewski Kazimierz 100

Król-Cebulska Elżbieta 46

Krüger Wilhelm 124, 125

Kruk Marzena 155

Krych Walentyna 180

Krysiak Michał 25, 26

Krzemiński Mieczysław 71

Krzemionek Józef 45

Krzyżanowska Sylwia 169

Kubaj Artur 169

Kubik Władysław 105, 205

Kubina Teodor 73

Kucharski Wojciech 167

Kukuła Teodor 164, 189

Kulesza Mirosław 105, 111, 114, 116, 124, 131, 136, 144, 206

Kulesza Witold 80

Kulikowska Iwona 24

Kurcwiel Marian 146

Kurek Chryzostom 64, 158, 159

Kurek Jacek 21, 30

Kurnatowski Mieczysław 156

Kusk 62

Kwapiński Jan 32

Kwaśniewski Zdzisław 116, 120

Lagosz Kazimierz 160, 161

Laska Justyna 158

Lasota Marek 153, 166

Latusek Paweł 169, 170

Lebiediew Wiktor 75

Leister Dario 33

Lemberg Hans 15

Lenartowicz Maria 121

Lendzion Józefa 132

Lesiakowski Krzysztof 21, 84

Lewandowski Marian 114

Libicki Marcin 16

Ligarski Sebastian 19, 91, 93, 96

Litka Piotr 156

Lorek Władysław 136

„Luna” zob. Brystygier Julia

Łabuszewski Tomasz 100

Łapanowski Bronisław 158

Ławrynowicz Włodzimierz 105, 120, 121

Łoposzko Donat 64, 105

Łosoś Marian 75

Łubiński Wiktor 75

Łuczak Czesław 18, 21, 34, 37, 40, 45, 46, 48, 49, 51–53

Łuczak, kupiec 91

„Maciek”, informator 91

Maciński Paweł 105, 106

Mackiewicz Izabela 89

Madajczyk Czesław 9, 10, 60, 61

Madej Krzysztof 138

Maglione Luigi 48

Majewski Piotr M. 10, 61

Majewski Wacław 73

Majzner Alfons 94

Makarski Antoni 147

Malik Józef 190

Malinowska Maria 161

Malinowski Marian 107, 190, 191

Małczyński Walenty 47

Małecki Ryszard 17, 27, 138

Małolepszy Jan („Murat”) 99

Marciniak Edward 100–102, 191

Marcinkiewicz Marta 21, 153

Marecki Józef 15, 21, 170

Marek Łucja 158, 177, 178

Maroń Jerzy 154

Marszałek Rudolf 71

Martyn Tadeusz 65

Martyniuk Eugeniusz 191, 192

Marx Emil 178, 179

Marzec Jerzy 14, 102, 103, 109–111, 192, 193

Maszkowski 24

Matuszewski, dr 160

Mazur Franciszek 208

Mazur Zbigniew 46

Mennes Jadwiga z d. Białkowska 178, 179

Miarka Karol 31

Milczyński Marcin 28

Milik Karol 68, 91, 93, 127, 132

Miszkowicz Władysław 100–102, 193

Miszkowiec Edward 14

Młynarczyk Jacek Andrzej 9, 10, 61, 63

Monic Lejbus 88

Mostowski Henryk 32

Mróz Zdzisław 78

„Murat” zob. Małolepszy Jan

Musiał Filip 15, 75, 166, 170, 177

Müssner Willi 54

Muszyński Wiktor 90, 194

Myszor Jerzy 25

Napolitano Matteo Luigi 48

Nawrocki Stanisław 18, 54

Nazarewicz Ryszard 78

Nebelski Adam 43, 126

Newelski Kazimierz 134

Niedzielak Stefan 156

„Nil” zob. Fieldorf Emil

Nitecki Piotr 155

Niwiński Piotr 9

Nossol Alfons 153

Noszczak Bartłomiej 152

Nowicki Edmund 68

Nowicki Stanisław 44

Nowowiejski Antoni Julian 51

Ocylak Beata 29

Okwiet Teodor 14, 163–169, 171–178, 183, 184, 194, 195

Olejnik Leszek 10, 21, 52–55, 57, 78, 79, 82, 83, 86, 87, 121

Olko Feliks 97, 100, 195

Orłowski Józef 58, 59, 64, 80

Orsenigo Cesare 46, 48–51, 55, 122, 169

Ortotowski Wacław 75

Ossowski Artur 56

Ostapczuk Bronisław 161

Otylis, s. 131

Pacifik, o. 159

Paczkowski Andrzej 20, 73

Paczoska-Hauke Alicja 155

Paech Joseph 16, 40, 46, 50, 136

Papée Kazimierz 69

Pasek Andrzej 10, 80–83, 138, 143, 144, 156

Pasiecznik Modest J. 45

Patyk Maria 131

Pawlina Leon 71

Pawluś Franciszek 64, 65

Pawłowicz Jacek 152

Persak Krzysztof 19

Peterman Radosław 75

Pietrowicz Aleksandra 46

Pietrzak Jerzy 68, 69, 84, 120

Pietrzak Stanisław 46

Pilarek Marian 120

Piotrowski Paweł 15, 106, 154, 187, 189

Piórewicz Irena 114

Pius XII (właśc. Pacelli Eugenio) 14, 36, 46, 48, 54, 68, 83, 86

Pluta Wilhelm 153

Podlaski Hersz (Henryk, Bernard) 104–106, 206

Pomierny Jan 158

Popiełuszko Jerzy 155

Popiołek Kazimierz 71

Pospieszalski Karol 18

Pospieszalski Kazimierz 21

Próchniak Leszek 21, 42, 194

Przędzikowie Kazimierz i Helena 178

Przybylski Franciszek 42, 45, 131

Przybylski Henryk 28

Przybyła, ks. 93

Przybyłowski Antoni 42, 58, 125, 126

Przybysz Milena 48, 105, 120, 142, 153

Puchała Stanisław 153

Pyclik Bernard 71

Pyzik Władysław 168, 176

Radkiewicz Stanisław 78

Raina Peter 15, 152, 155

Rajchert Roman 47

Raźny Jarosław 158

Rechowicz Henryk 121

Reczuch Antoni 162

Reichert Roman 80

Renschen Wilhelm 94

Ribbentropp Joachim von 36

Rogall Joachim 25

Rogalska Janina 129

Rogowska Barbara 75

Rogulski 84

Rohr Werner 56

Rok Bogdan 154

Rokita Jan 156

Romkowski Roman 104, 105, 114

Rompa Robert 59, 105, 116, 120, 142, 161, 162

Rosenbaum (Różycki) Feliks 106, 196

Rostworowski Tomasz 106, 107

Rother Aniela 27

Rómmel Juliusz 32

Różański Józef 104, 114, 197

Różański Marcin 21

Różycki Feliks zob. Rosenbaum Feliks

Ruane Kevin 155

Rubaszewski Celestyn 133

Rundstedt Gerd von 33

Rutowska Maria 46

Rybczyński Leon 58, 64, 88, 126, 129

Rybus Henryk 59

Rychter Leon 25

Rzepliński Andrzej 80

Rzońca Kazimierz 180

Sadowski Franciszek 79

Schirach Baldur von 125

Schmidt Monika 86

Semkło Tytus 156, 157

Serkowski Ludwik 14, 23, 25, 78, 196, 197

Sieciński Stanisław 45

Sikora Józef 16, 73

Skarbek Roman 42

Skowronek Ludwik 110, 197, 198

Smarych Szczepan 131

Sobczyk Leon 95, 97, 107, 108

Sobczyński Józef 114

Sobieraj Marian 103, 198, 199

Sochoń Jan 155

Sodel Mieczysław 203

Sołtysik (Szołtysik) Gertruda 13, 94, 107, 109

Sotkowski Józef 93, 94, 199

Sowa Stanisław 158, 159

Splett Carl-Maria 69

Stanaszek Bogdan 152

Starzycki Jan 105

Stawowczyk Antoni 120, 121

Stefaniak Janusz 138

Stefański Bolesław 71

Stehle Hansjakob 48

Stelak Jerzy 78

Stępień Jan 71

Stopa Krzysztof 48

Strauchold Grzegorz 167

Stroba Jerzy 153

Stromberg Alfred 13, 57, 58

Stróżyna Katarzyna 155, 168

Struczyński Michał 48

Strus Ludwik 176

Strzelecki Zbigniew 78

Strzok James 178

Strzok Józefina z d. Badzińska 178

Strzok Michał 178, 179

Strzok Ryszard 178

Strzyż, ks. 16

Suchowolec Stanisław 156

Suleja Włodzimierz 19

Sumliński Wojciech 155

„Swój”, informator 92

Sychowicz Krzysztof 152

Szabelski Stanisław 45, 131

Szałko (Szadko) Wiktoria 131

Szałko (Szadko), ks. 131

Szarota Tomasz 10, 62

Szczepaniak Jan 166, 177

Szczepański Edmund 45

Szczepański Stanisław 110, 127

Szetelnicki Wacław 170

Sziling Jan 16, 21, 35, 36, 44, 46

Szmul 102

Szmulowa Narcyza 101

Sznipf Adolf 110, 127

Szołtysik Gertruda zob. Sołtysik Gertruda

Szot Adam 152

Sztanderowa-Kamińska Petronela 66, 121, 122, 127, 128, 141

Sztendera, organista 127

Szumowski Marek 153

Szwagrzyk Krzysztof 15, 21, 70, 81, 100, 102, 106, 187, 189

Szychowski Jan 59, 64, 80, 105, 120

Szyling Jan 45

Szymański Mieczysław 161, 173

Śmietanka-Kruszelnicki Ryszard 20

Śmigiel Kazimierz 8, 16, 21, 38, 39––41, 45, 46, 48, 49, 56, 57, 59, 60

Świątkowski Henryk 16

Świercz Jan 200

Świrski Ignacy 73

Tardini Domenico 68

Toborek Tomasz 21, 25, 56, 75, 99

Tokarczuk Ignacy 153

Tokarek Wacław 102, 116–118, 130

Tokarek, siostra Wacława 131

Tokarz Grzegorz 183

Tomasik Paweł 15, 151

Tomczak Kazimierz 32, 45, 50, 77

Trajdos Tadeusz 14, 146, 200, 201

Trąba Mariusz 158

Trzciński Henryk 158

Turowski Konstanty 28

Tymieniecki Wincenty 25–27

Tyszler Alina 102

Tyszler Józef 102

Uebelhoer Friedrich 43

Urbański, ks. 59

„(w)” 119, 123, 128

Waingertner Przemysław 25, 56

Waitz Franciszek Józef zob. Weiss Franciszek Józef

Wajsblech Beniamin Wolf 206, 207

Walicki („Wężyk”) 62

Walkiewicz Wacław 209, 210

Walkowiak Wacław 131, 163

Wapiński Roman 28

Waserszturm Eli 207, 208

Wasnitz, ks. 16

Waszkiewicz Zofia 49–51

Weiland Szymon (starszy) 120

Weiler Eugen 118

Weiss (Weiz, Waitz) Franciszek Józef 62

Weiz Franciszek Józef zob. Weiss Franciszek Józef

Weizsäcker Ernst Freiherr von 51

Wejland Johannes 44

Welke Maria 86

Wendler Anna 13, 65–67, 126

Wendler Edward 31, 64

Wendler Emil 66

Wendler Henryk 66

Wendlerowie 65–67, 116, 121

Wetmański Leon 51

„Wężyk” zob. Walicki

Wichert Wojciech 18, 56

Widawski Stanisław 114

Wieczorek, ks. 42

Wienken Heinrich 49

„Wiesław” zob. Gomułka Władysław

Wilk Stanisław 59

Wilkoszewska Maria 31, 130, 131

„Władek” TW zob. Gradolewski Roman

„Władzia” 88

Włodarczyk Jarosław 9

Wojsyk Leon 120, 159

Wojtachnio Feliks 92, 201

Wolski Władysław 74

Wolsza Tadeusz 147

Wołoszczuk Franciszek 160

Wosnitza (Woźnica) Franciszek 133, 178

Wronka Andrzej 68, 171

Wróbel Janusz 25, 32, 42, 75, 194

Wryk Ryszard 16

Wykrota Henryk 180

Wysocki Tadeusz 125, 126

Wyszyński Stefan 72, 150–154, 167, 169, 171

Zaborowski Sebastian 152

Zagórowski Piotr 65–67, 121, 130

Zając Ewa 158, 166

Zamiatała Dominik 139

Zaremba Marcin 153

Zator-Przytocki Józef 148

Zawadzka Adela („Aza”) 62, 63, 105, 106, 120, 121, 129, 130, 157, 182

Zawadzki Aleksander 14, 74, 105, 120, 121, 144, 157

Zawadzki Stefan 164

Zawiślak Stanisław 70

Zawrzycki Jan 71

Zieliński Zygmunt 48, 49, 51, 68

Znamirowski Ryszard 19

Zwoliński Piotr 42, 84, 86, 87

Zych Sylwester 155, 156

Zych Zygmunt 116, 120

Żaryn Jan 21, 51, 69, 70, 72, 74–76, 133, 138, 152

Żdżarski Jan 41, 43–45, 47, 55, 85, 105, 120, 125, 126

Żelazko Joanna 21, 75, 78, 90, 194

Żurek Jacek 138

Żurek Robert 68

Żygadło Jan 134

Przypisy

Wstęp

[1] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty 1939–1945, Lublin 1979, s. 17.

[2] C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, tłum. J. Włodarczyk, Wrocław 2011, s. 263. Z tą konstatacją zgadzają się w zasadzie wszyscy historycy. Według Wacława Długoborskiego ziemie włączone do III Rzeszy nie były okupowane, lecz anektowane, a sytuacja na nich bardziej przypominała warunki panujące na ziemiach anektowanych przez Związek Sowiecki niż te w Generalnym Gubernatorstwie (W. Długoborski, Społeczeństwo polskie pod dwiema okupacjami 1939–1941, „Rocznik Muzeum w Gliwicach” 2002, t. 18, s. 439–440).

[3] C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser...; zob. też B. Chrzanowski, P. Niwiński, Okupacja niemiecka i sowiecka – próba analizy porównawczej (wybrane zagadnienia), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2008, nr 1 (12), s. 21.

[4] O historii terminu „kolaboracja” oraz jego znaczenia zob. C. Madajczyk, Między neutralną współpracą ludności terytoriów okupowanych a kolaboracją z Niemcami, „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu” 1992, t. 34, s. 33; idem, Faszyzm i okupacje 1938–1945, t. 2: Wykonywanie okupacji przez państwa osi w Europie, Poznań 1984; idem, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1, Warszawa 1970; J.A. Młynarczyk, Pomiędzy współpracą a zdradą. Problem kolaboracji w Generalnym Gubernatorstwie – próba syntezy, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1 (14), s. 104; P.M. Majewski, Kolaboracja, której nie było... Problem postaw społeczeństwa polskiego w warunkach okupacji niemieckiej 1939–1945, „Dzieje Najnowsze” 2004, nr 4, s. 66–74; T. Szarota, Zaprzaniec, renegat, zdrajca, „Polityka” 1999, nr 5, s. 68–71.

[5] Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945) w historiografii polskiej i niemieckiej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2009, nr 1(14), s. 17.

[6] C. Madajczyk, Między neutralną współpracą ludności terytoriów okupowanych a kolaboracją..., s. 33. Zob. też rozdział pierwszy.

[7] J.A. Młynarczyk, Pomiędzy współpracą a zdradą..., s. 104.

[8] P.M. Majewski, Kolaboracja, której nie było..., s. 66–74.

[9] Hitlerowi nie zależało na polskich kolaborantach, z Włodzimierzem Borodziejem rozmawia Artur Górski, „Fokus Historia”, 18 II 2010 (wersja online: http://historia.focus.pl/polska/hitlerowi-nie-zalezalo-na-polskich-kolaborantach-592; dostęp 13 V 2016 r.).

[10] L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów w Polsce po II wojnie światowej, Warszawa 2006; A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym z lat 1944–1956, Wrocław 2002.

[11] Hitlerowi nie zależało na polskich kolaborantach...

[12] Problemem dla historyka badającego w dłuższej perspektywie czasowej dany temat są kolejne zmiany lokalizacji akt, konkordancje oraz zmiany paginacji kart niektórych jednostek przechowywanych w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej AIPN). Przykładowo akta sprawy karnej przeciwko ks. Romanowi Gradolewskiemu i o. Jackowi Hoszyckiemu przechowywane w oddziale warszawskim IPN o sygnaturze początkowej SAŁDz 188, zmieniły sygnaturę na GK 221/188, a następnie zostały z Warszawy przeniesione do Oddziału w Łodzi (dalej AIPN Łd), pod sygnaturę 495/166. W książce udało się zmienić numery kart i odpowiadają one aktualnemu (2017 r.) układowi.

[13] Funkcjonariusze UB oraz wymiar sprawiedliwości PRL nie używali wobec duchownych nazw ich stanowisk kościelnych (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu [dalej AIPN Wr], 038/966).

[14] AIPN Wr, 155/864, t. 1–3.

[15] AIPN Łd, 5/32.

[16] AIPN Łd, 91/311.

[17] AIPN Wr, 0014/ t. 1–2.

[18] AIPN Wr, 524/522455.

[19] AIPN Łd, 37/1; AIPN, 2911/1; AIPN Wr, 0076/30; AIPN Wr, 00204/1.

[20] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu (dalej AIPN Po), 3/59, AIPN Po, 3/62, AIPN Po, 3/63, AIPN Po, 3/64, AIPN Po, 3/73.

[21] AIPN Łd, 1/279; AIPN Łd, 1/280; AIPN Łd, 1/281.

[22] AIPN, 1572/3566.

[23] AIPN Po, 00/3/7, cz. 1–2.

[24] AIPN Łd, 495/411; AIPN, 2188/62.

[25] AIPN Łd, pf 1/566.

[26] AIPN Łd, pf 4/192.

[27] AIPN Łd, pf 7/1837.

[28] AIPN Łd, pf 8/174.

[29] AIPN Łd, pf 8/174; AIPN Łd, pf 8/714.

[30] AIPN, GK 164/578, AIPN, GK 173/22.

[31] Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach (dalej AIPN Ka), 96/4920; AIPN Ka, 116/1539.

[32] AIPN Wr, 053/473; AIPN Wr, 053/482; AIPN Wr, 053/491; AIPN Wr, 053/500; AIPN Wr, 053/504; AIPN Wr, 053/1590, t. 1–43; AIPN Wr, 053/1363; t. 1–3; AIPN Wr, 053/1627, t. 2; AIPN Wr, 053/1757.

[33] AIPN Wr, 053/362.

[34] AIPN Wr, 053/540; AIPN Wr, 024/8161, t. 1–32.

[35] AIPN, 1572/1474.

[36] AIPN, 01265/1086; AIPN, 1572/1531.

[37] AIPN Wr, 291/1–9.

[38] Tadeusza Trajdosa, Jerzego Marca, Wacława Cyranka, Ludwika Serkowskiego, Teodora Okwieta, Stanisława Borysa, Jerzego Felczera, Edwarda Miszkowca.

[39] AIPN Wr, 039/9144; AIPN Wr, 21/4291.

[40] Actes et documents du Saint Siège relatifs à la seconde guerre mondiale dostępne już internecie pod adresem http://www.vatican.va/archive/actes/documents/Volume-3a.pdf; http://www.vatican.va/archive/actes/documents/Volume-3b.pdf.

[41] S. Friedländer, Pius XII und das Dritte Reich. Eine Dokumentation, Reinbeck bei Hamburg 1965.

[42] Adressbuch für Stargard in Pommern, 1911, 1915, 1917; Księga adresowa miasta stołecznego Poznania z 1923, Poznań 1923; Księga adresowa miasta stołecznego Poznania 1930, Poznań 1930; Adressbuch Stadkreis Königshütte O.-S., die Gemeinden Bismarckhütte u. Chorzow mit Kolonie Wenzlowitz, Gemeinden Neu-Heiduk uns Schwientochlowitz, sowie den Gutsbezirk Schwientochlowitz mit Charlottenhof, 1913; Adressbuch Könighütte, Bismarckhütte und Schwientchlowitz, 1906/1907; Adressbuch des Stadtkreises Königshütte O.-S. und der Gemeinden Bismarckhütte und Neu-Heiduk, 1911/1912.

[43] W tym miejscu składam podziękowania pracownikom obu USC za pomoc w prowadzeniu poszukiwań.

[44] Twarze wrocławskiej bezpieki. Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa. Informator personalny, red. T. Balbus, P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2006.

[45] „Twarze łódzkiej bezpieki. Informator personalny” [wystawa], https://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0020/54047/1-13753.pdf.

[46] „Twarze warszawskiej bezpieki. Informator personalny” [wystawa], https://ipn.gov.pl/__data/assets/pdf_file/0019/54037/1-13741.pdf.

[47] Niemcy w Polsce 1945–1950. Wybór dokumentów, red. W. Borodziej, H. Lemberg, t. 2: Polska centralna. Województwo śląskie, wybór i oprac. dokumentów I. Eser, J. Kochanowski, Warszawa 2000; B. Kopka, Obozy pracy w Polsce 1944–1956. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 2002.

[48] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa publicznego wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945–1989, wstęp, wybór dokumentów, red. A. Dziurok, Warszawa 2004; Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej – nieznany dokument, oprac. F. Musiał [w:] Represje wobec Kościoła w krajach bloku wschodniego. Komuniści przeciw religii po 1944 roku, red. ks. J. Marecki, Kraków 2011, s. 145–234; Plany pracy Departamentu IV MSW 1972–1979, wstęp P. Tomasik, wybór i oprac. Zespół, Warszawa 2007; F. Musiał, Metoda stopniowego werbunków duchownych (z podręczników SB) [w:] Osobowe źródła informacji – zagadnienia metodologiczno-żródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008, s. 49–60; idem, Wiązanie tajnych współpracowników z organami bezpieczeństwa Polski Ludowej. Przyczynek do dyskusji nad mechanizmem psychicznego manipulowania konfidentami, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2006, nr 2 (4), s. 153–176; o Samodzielnej Grupie „D” zob. Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn IPN” 2003, nr 1, s. 46 (pełny spis zob. bibliografia).

[49] J. Sikora, Watykan czy Polska?, Warszawa 1950, s. 65. Autor ten opublikował także Proces księdza Lelity i innych agentów wywiadu amerykańskiego, red. J. Sikora, Warszawa 1953; por. H. Świątkowski, Wolność wyznania i sumienia w Polsce, Warszawa 1949.

[50] J. Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939–1945. Tzw. okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, Kraj Warty i regencja katowicka, Poznań 1970, s. 105.

[51] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty...

[52] Idem, Duchowieństwo polskie w tzw. Okręgu Warty 1939–1945 [w:] Zbrodnie niemieckie w Wielkopolsce w latach 1939–1945, red. M. Libicki, R. Wryk, Poznań 2004, s. 123–150. Niestety, w tekście znalazły się też tzw. michałki, np. tekst przypisu 65, w którym autor odesłał czytelnika do archiwaliów przechowywanych w Archiwum Zakładu Historii Partii przy KC PZPR (ibidem, s. 139).

[53] Z. Fijałkowski, Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej, Warszawa 1983.

[54] M. Budziarek, Piętno. Roman Gradolewski (1907–1995) [w:] idem, Łodzianie, Łódź 2000, s. 240.

[55] M. Budziarek, Próba rehabilitacji moralnej, „Gazeta Wyborcza”, dodatek „Gazeta Łódzka”, 31 VII 1991, s. 3.

[56] Ibidem.

[57] F. Badyna, Niesłuszna rehabilitacja, „Gazeta Łódzka”, 7 VIII 1991. Dokładnie tak, jak opisywał to Budziarek w swoim artykule: „Skrajnie krzywdzącej opinii o nim nie wymazano jednakże ze świadomości łodzian. A szkoda!” (idem, Próba rehabilitacji..., s. 3). W związku z tym, że autor książki Pod herbem Wandalów Ryszard Małecki też uczęszczał do tego samego gimnazjum, można postawić tezę, że działali oni wspólnie, opisując postawę ks. Gradolewskiego w czasie wojny. Dowodzi tego choćby to, że podawali przykład kolegi wyrzuconego z kościoła przez ks. Gradolewskiego, Zdzisława Jedynaka, nie wdając się w szczegóły tego zdarzenia.

[58] H. Breitinger, Als Deutschenseelsorger in Posen und im Warthegau 1934–1945. Errinerungen, Mainz 1986.

[59] W. Wichert, „Poligon doświadczalny narodowego socjalizmu”. Kraj Warty w latach 1939–1945 w świetle najnowszej historiografii Republiki Federalnej Niemiec [w:] Polska pod okupacją 1939––1945, t. 1, red. M. Gałęzowski, Warszawa 2015, s. 405–449.

[60] Opis najnowszej literatury niemieckojęzycznej dotyczącej Kraju Warty, w tym Kościoła katolickiego tamże, w wyżej wymienionym artykule Wojciecha Wicherta. Zob. też J. Huener, Nazi Kirchenpolitik and Polish Catholicism in the Reichgau Wartheland, 1939–1941, „Central European History” 2014, nr 47, s. 105–137.

[61] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939–1945), Poznań 1996; idem, Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939–1945. Dokumenty niemieckie, wybór i tłum. C. Łuczak, Poznań 1987.

[62] M.K. Pospieszalski, Niemiecka lista narodowa w Kraju Warty. Wybór dokumentów, Poznań 1949 (seria „Documenta Occupationis Teutonicum”, t. 4).

[63] S. Nawrocki, Terror policyjny w Kraju Warty 1939–1945, Poznań 1973.

[64] C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser...

[65] Przykładowo H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa państwa wobec Kościoła katolickiego, Warszawa 2000; Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa publicznego wobec Kościołów i związków wyznaniowych...

[66] Rozmowa z ks. Ryszardem Znamirowskim z 2008 r. 

[67] List elektroniczny Mikołaja Budziarka do Sebastiana Ligarskiego z 18 I 2016 r. 

[68] W. Suleja, Złudny czar teczek, czyli „teczkowe grzechy główne” [w:] Od Piłsudskiego do Wałęsy. Studia z dziejów XX wieku, red. K. Persak i in., Warszawa 2008, s. 513–514.

[69] Uwaga ta odnosi się zresztą do wszystkich źródeł policyjnych (zob. A. Paczkowski, Archiwa aparatu bezpieczeństwa PRL jako źródło: co już zrobiono, co można zbadać, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1 [3], s. 10).

[70] R. Śmietanka-Kruszelnicki, Protokół przesłuchania jako źródło historyczne, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1 (3), s. 200.

[71] Ibidem, s. 201.

[72] Ibidem, s. 204–207.

[73] Prace Czesława Łuczaka, Leszka Olejnika, Kzimierza Pospieszalskiego, Kazimierza Śmigla i Jana Szilinga dotykają tego okresu, lecz narracja jest skoncentrowana na sytuacji ludności polskiej oraz szeroko pojętym oporze społecznym. Generalnie poza zainteresowaniem historyków, szczególnie polskich, pozostają losy katolików niemieckich i ich duchownych, zarówno w opisie zbiorowym, jak i indywidualnym.

Dzieciństwo i młodość

[1] Adressbuch für Stargard in Pommern, 1911, s. 26.

[2] Ibidem, s. 142. Prawdopodobnie w pierwszym wypadku była to literówka.

[3] Ibidem.

[4] W dokumencie, w którym ks. Gradolewski opisywał sprawę swojego nazwiska, pojawił się błąd. Mianowicie zdanie napisane przez niego brzmiało: „przy tej okazji dodał rząd pruski do mego nazwiska rodowego przydawkę »von« w księgach metrykalnych, co miało być dowodem po wsze czasy polskiego pochodzenia” (AIPN Łd, 495/166, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 26v). Zapewne zamiast „polskiego” miało być „pruskiego” pochodzenia. Nie ma wątpliwości, że jego nazwisko brzmiało von Gradolewski.

[5] Adressbuch für Stargard in Pommern, 1915, s. 29, 134.

[6] Adressbuch für Stargard in Pommern, 1917, s. 32, 158.

[7] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego z 15 VIII 1949 r., k. 33, s. 2. Większość danych dotyczących dzieciństwa ks. Gradolewskiego pochodzi z jego listów kierowanych do Prokuratury Specjalnego Sądu Karnego lub WUBP w Łodzi. Tam opisywał swoje dzieciństwo i lata młodości.

[8] Księga adresowa miasta stołecznego Poznania z 1923, s. 234; por. Księga adresowa miasta stołecznego Poznania 1930, s. 324. Mieszkały tam wtedy 23 osoby.

[9] Archiwum Kurii Metropolitalnej w Łodzi (dalej AKMŁ), Świadectwo nr 311, k. 1.

[10] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania w Łodzi ks. Romana Gradolewskiego przez Ludwika Serkowskiego w charakterze podejrzanego, 16 II 1945 r., k. 3.

[11] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 26. Gradolewski tłumaczył, że znaleźli się tam oni w wyniku emigracji za chlebem.

[12] Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – organizacja powstała w 1867 r. we Lwowie. Jej celem było podnoszenie sprawności fizycznej członków oraz budzenie ducha narodowego. W II RP należało do niej około 10 tys. osób. Zlot organizacji „Sokoła” trwał od 18 VI do 1 VII 1929 r. w Poznaniu.

[13] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 27. W czasie składania wyjaśnień przez sądem w Łodzi Gradolewski mówił o konsulu w Monachium o takim nazwisku (AIPN Łd 5/32, Protokół rozprawy głównej, k. 117, s. 12). Takiego konsula nie było w Monachium (I. Kulikowska, Konsulat Generalny RP w Monachium w latach 1920–1939, Warszawa 2011; eadem, Opieka Konsulatu Generalnego RP w Monachium nad emigrantami polskimi w Badenii Nadrenii w okresie międzywojennym, http://przegladpolskopolonijny.files.wordpress.com/2012/05/kulikowska.pdf [dostęp 19 IX 2012 r. ]).

[14] AKMŁ, 246, Poświadczenie z Parafii Zmartwychwstania Pańskiego, 15 I 1927 r., k. 3.

[15] Według życiorysu, który ks. Gradolewski sporządził w dniu podpisania zobowiązania do współpracy z UB w Łodzi, szkołę średnią ukończył w Państwowym Gimnazjum Publicznym im. Marcinkowskiego (tzw. Marcinku) przy ul. Bukowskiej 16 w Poznaniu. Dlaczego tak postąpił, trudno wyjaśnić. Być może kierowała nim chęć pokazania, że ukończył polskie szkoły publiczne (AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Życiorys, k. 49).

[16] AKMŁ, 246, Wniosek Romana Gradolewskiego o przyjęcie do Seminarium Duchownego w Łodzi, 15 I 1927 r., k. 4.

[17] Ibidem, Pismo matki Hanny Gradolewskiej do ks. Regensa WSD w Łodzi, 16 VI 1927 r., k. 6.

[18] Ibidem, Curriculum vitae, 13 VII 1931 r., k. 9.

[19] Ibidem; por. AIPN Łd, 496/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego przez Ludwika Serkowskiego, 16 II 1945 r., k. 3; Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989, t. 1: Pomordowani, więzieni, wygnani, red. J. Myszor, Warszawa 2002, s. 66–67.

[20] AKMŁ, 246, Pismo z 31 VIII 1931 r., k. 14; ibidem, Pismo kuratora Okręgu Szkolnego Łódzkiego do Romana Gradolewskiego, 18 XI 1931 r., k. 18.

[21] M. Budziarek, Łódź Piotrowa. Krótka historia Kościoła w Łodzi, Łódź 2005, s. 126. Byli to oprócz ks. Gradolewskiego: ks. Maksymilian Heymann, Jan Bączek, Jan Joachimowski, Michał Krysiak, Leon Rychter, Edmund Białecki (M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość. Katolicy niemieccy w Łodzi 1939–1950, „Roczniki Teologiczne” 2002, t. 49, z. 4, s. 158; por. J. Rogall, Die Deutschen im Posener Land und in Mittelpolen, Langen 1993, s. 140).

[22] J. Wróbel, Konflikty polsko-niemieckie w Łodzi i regionie łódzkim w przededniu II wojny światowej [w:] Łódź w 1939 r., red. T. Toborek, P. Waingernter, Łódź 2011, s. 131.

[23] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 26. Kościół Podwyższenia św. Krzyża w Łodzi znajduje się przy ul. Sienkiewicza 38. Jego proboszczem do października 1941 r. był Jan Bączek, oficjał Sądu Biskupiego Łódzkiego, członek jednego z trzech kompletów sędziowskich. Zginął 4 V 1942 r. w Dachau (M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse. Z dziejów Kościoła katolickiego w Łodzi 1939–1945, Warszawa 1984, s. 53, 127). Funkcje wikarych oprócz ks. Gradolewskiego pełnili ks. Korneliusz Jędrzejczak, ks. Wincenty Jabłoński i ks. dr Edmund Bielicki (ibidem, s. 111).

[24] AKMŁ, 246, Prośba mieszkańców Ksawerowa i okolicy dotycząca praw proboszczowskich dla ks. Romana Gradolewskiego do JE ks. bp. Wincentego Tymienieckiego, 22 V 1933 r., k. 29.

[25] Zob. http://www.ksawerow.archidiecezja.lodz.pl/parafia/historia/ (dostęp 9 VI 2012 r.).

[26] AKMŁ, 246, Pismo z 31 VIII 1931, k. 14; ibidem, Rozkład zajęć ks. Romana Gradolewskiego, k. 28; por. AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 26.

[27] AKMŁ, 246, Pismo z 26 XI 1931 r., k. 19; ibidem, Pismo z 28 I 1932 r, k. 20; ibidem, Pismo z 30 VIII 1932 r., k. 25; ibidem, Pismo z 7 IX 1932 r., k. 27; R. Małecki, Pod herbem Wandalów, Łódź 1992, s. 58.

[28] AKMŁ, 246, Pismo z 26 VI 1933 r., k. 33.

[29] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 15 VIII 1949 r., k. 53.

[30] Średnia pensja nauczyciela w tym czasie wynosiła 200 zł (Mały rocznik statystyczny GUS, Warszawa 1939).

[31] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 15 VIII 1949 r., k. 58.

[32] M. Budziarek, Piętno..., s. 237; por. idem, Łódź Piotrowa..., s. 128–129. W Łodzi Piotrowej autor pisał, że ks. Gradolewski „lubił spełniać ostatnią posługę na cmentarzach, bowiem przemowy żałobne były pilnie słuchane i były zarazem najlepszą okazją do obrony wiary wobec licznych ewangelików przeważnie z małżeństw mieszanych” (ibidem, s. 129).

[33] Ibidem.

[34] AKMŁ, 246, Pismo z 2 VII 1935 r., k. 45.

[35] Chrześcijańska Demokracja – nurt myśli polityczno-społecznej, który pojawił się w drugiej połowie XIX w. jako odpowiedź katolików na rosnącą popularność socjalizmu świeckiego. To również skrócona nazwa ugrupowania działającego w II Rzeczypospolitej, powstałego w 1919 r. w wyniku połączenia ugrupowań chadeckich z Galicji, Kongresówki i byłego zaboru pruskiego oraz ziem śląskich. W latach 1920–1925 jako Chrześcijańsko-Narodowe Stronnictwo Pracy (ChNSP). Więcej na ten temat zob.: A. Andrusiewicz, Stronnictwo Pracy 1937–1950. Ze studiów nad dziejami najnowszymi chadecji w Polsce, Warszawa 1988; W. Bujak, Historia Stronnictwa Pracy 1937–1946–1950, Warszawa 1988; H. Przybylski, Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, Warszawa 1980; K. Turowski, Historia ruchu chrześcijańsko-demokratycznego w Polsce, t. 1–2, Warszawa 1989; R. Wapiński, Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980.

[36] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 79.

[37] Narodowa Partia Robotnicza powstała w 1920 i działała do 1937 r. Połączyła się wówczas z Chrześcijańską Demokracją i stworzyła Stronnictwo Pracy. Głosiła ideę solidaryzmu narodowego (zob. przypis 108).

[38] Marcin Milczyński (1883–1961), polski polityk, poseł na Sejm RP w latach 1922–1935. W 1922 r. po powrocie z Nadrenii-Westfalii objął kierownictwo Narodowego Stronnictwa Robotniczego i Narodowej Partii Pracy. Wybierany na posła w 1922 i 1928 r. Od 1937 r. w Stronnictwie Pracy, od 1950 r. w Stronnictwie Demokratycznym.

[39] Jan Faustyniak (1879–1972), polski polityk, poseł na Sejm RP w latach 1922–1935. W 1922 r. wrócił z Nadrenii-Westfalii. Członek Narodowej Partii Pracy, od 1930 r. prezes NPR. W 1935 r. wystąpił z partii.

[40] Adressbuch Stadkreis Königshütte O.-S., die Gemeinden Bismarckhütte u. Chorzow mit Kolonie Wenzlowitz, Gemeinden Neu-Heiduk uns Schwientochlowitz, sowie den Gutsbezirk Schwientochlowitz mit Charlottenhof, 1913, s. 2 (16), 151 (165).

[41] Na podstawie rozmowy z panią Beatą Ocylak z USC w Chorzowie, 6 X 2012 r.; nr aktu 271/23/5.

[42] Adressbuch Stadkreis Königshütte O.-S., die Gemeinden Bismarckhütte u. Chorzow mit Kolonie Wenzlowitz, Gemeinden Neu-Heiduk uns Schwientochlowitz, sowie den Gutsbezirk Schwientochlowitz mit Charlottenhof, 1913, s. 2 (16), 151 (165). Wprowadzili się zamiast Wenzla. W spisie mieszkańców 1906/1907 oraz 1911/1912 Hoszyccy nie figurują przy ul. Barbary 5 ani przy żadnym innym adresie, z czego można wnioskować, że dopiero w 1913 r. pojawili się w tym miejscu. Adressbuch Könighütte, Bismarckhütte und Schwientchlowitz, 1906/1907; Adressbuch des Stadtkreises Königshütte O.-S. und der Gemeinden Bismarckhüte und Neu-Heiduk, 1911/1912. Dlaczego został zatem ochrzczony w tej parafii?

[43] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 20 XII 1948 r., k. 109.

[44] AIPN Łd, 5/32, Prośba do Rady Państwa o ułaskawienie, 10 XI 1954 r., k. 222.

[45] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego z 14 VIII 1949 r., k. 176. Niestety, nie udało się ustalić daty zgonu matki ani powtórnego ślubu Jana Hoszyckiego, z Małgorzatą. W archiwum urzędów stanu cywilnego w Chorzowie i Świętochłowicach nie zachowały się dokumenty potwierdzające te wydarzenia. W USC w Chorzowie znajduje się akt małżeński Józefa Hosickiego urodzonego w 1900 r. w Benešov (k. Morawskiej Ostrawy) z Zofią Gross z 1923 r. w Chorzowie.

[46] W aktach wytworzonych przez dzierżoniowski aparat bezpieczeństwa pojawiła się informacja o siostrze o. Jacka, lecz nie udało mi się jej zweryfikować. Sami funkcjonariusze nie wracali już później do tej sprawy (AIPN Wr, 053/362, Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres 25 IV–25 V 1948, k. 89).

[47] Ibidem.

[48] AIPN Wr, 039/5451, Życiorys [Alojzego Hoszyckiego], b.d., k. 71.

[49] J. Kurek, Historia Wielkich Hajduk, Chorzów 2001, s. 111.

[50] Więcej o bł. ks. Józefie Czempielu zob. J. Kurek, Z. Hojka, Śląski Machabeusz Ksiądz Józef Czempiel i jego parafia, Chorzów 1997.

[51] Archiwum Prowincji Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Katowicach-Panewnikach (dalej APWNMP), 4-B-1/12a, [Karta ewidencyjna z II wojny światowej]; ibidem, Wyciąg z akt: D-I, 4, Księga członków Prowincji NMP w Polsce, s. 61; Biogramy zmarłych współbraci Prowincji NMP Zakonu Braci Mniejszych w Polsce od 1924 do 2004, oprac. o. H. Dłubis, Katowice 2001, s. 88.

[52] Według danych zebranych przez UB miał to być pseudonim o. Hoszyckiego przyjęty przez niego po podpisaniu zobowiązania do współpracy z Gestapo. Ta informacja została podchwycona przez prasę, w której konsekwentnie podawano informacje o tym imieniu jako konfidenckim pseudonimie (AIPN Łd, 5/32, Akt oskarżenia przeciwko Romanowi Gradolewskiemu i Alojzemu Hoszyckiemu, 25 VIII 1949 r., k. 115, s. 10; AIPN Wr, 053/362, Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres od 25 XI do 25 XII 1948 r., k. 155). Przeczyły temu stwierdzeniu zeznania świadków Zofii Krajewskiej, Edwarda Wendlera, Marii Wilkoszewskiej (AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej z 8–9 IX 1949 r., k. 127, s. 22; k. 133, s. 28; k. 139, s. 34).

[53] Pełny tytuł: „Bei Sankt Franziskus: religioze Monatsschrift für dem Dritten Orden, dem Franziskanermissionsverein und den Allgemeinen Gebetsverein zu Ehren des Heiligen Antonius”. Nakład wynosił 1000 egz. i drukowany był początkowo u Karola Miarki w Mikołowie, a później we własnej drukarni zlokalizowanej w klasztorze panewnickim i obsługiwanej przez braci zakonnych. Więcej zob. http://www.panewniki.franciszkanie.pl/new/index.php/historia-prowincji-mainmenu-26/27-historia-prowincji (dostęp 12 VI 2012 r.); AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 22 XII 1949 r., k. 121.

[54] Z protokołu przesłuchania z 20 XII 1948 r. wynika, że od września 1936 r. o. Jacek przebywał już w Wieluniu, co nie zgadza się z innymi informacjami zawartymi w: AIPN Wr, 039/5451, Życiorys [Alojzego Hoszyckiego], b.d., k. 71.

[55] „Głos św. Franciszka”, lipiec 1938, nr 7, s. [226].

Wojna (1939–1945)

[1] J. Wróbel, Konflikty polsko-niemieckie w Łodzi..., s. 129.

[2] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 40.

[3] Ibidem, s. 11.

[4] Ibidem, s. 11–13; T. Bojanowski, Łódź pod okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej (1939–1945), Łódź 1992, s. 24–29.

[5] C. Łuczak, Arthur Greiser. Hitlerowski władca w Wolnym Mieście Gdański i Kraju Warty, Poznań 1997; C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser...

[6] Ibidem, s. 88–123.

[7] Ibidem, s. 191.

[8] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 111.

[9] Ibidem, s. 29.

[10] Ibidem, s. 32.

[11] Ibidem, s. 26.

[12] C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser..., s. 224.

[13] Ibidem. Por. J. Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego..., s. 161––162.

[14] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 68.

[15] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 302–303. W końcu 1944 r. w Kraju Warty na 100 księży 30 było Niemcami. W tym czasie było 3,2 mln katolików polskich i 0,3 mln niemieckich, co powodowało, że jeden ksiądz przypadał na 45,7 tys. Polaków i 10 tys. Niemców (ibidem).

[16] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 68.

[17] M. Budziarek, Łódź, Lodsch, Litzmannstadt. Wycinki z życia mieszkańców okupowanego miasta, Łódź 2003, s. 50.

[18] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 45.

[19] Ibidem, s. 45–46.

[20] M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 50–51; por. K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 44–45.

[21] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 44.

[22] M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 52–53.

[23] Ibidem, s. 52–53.

[24] O różnicach w położeniu katolików niemieckich i polskich w Kraju Warty zob. K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 199–200.

[25] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 308. Łuczak pisał, że Breitinger postulował zarazem przyłączenie tych ziem do niemieckiej administracji kościelnej itd. Więcej o działalności ks. Paecha i o. Breitingera zob. K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 177–179.

[26] C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser..., s. 225.

[27] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 70–71.

[28] C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser..., s. 227.

[29] M. Budziarek, Łódź Piotrowa..., s. 175; por. AIPN Łd, 496/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 56.

[30] M. Budziarek, Łódź Piotrowa..., s. 175.

[31] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania świadka ks. Edmunda Bielickiego, 24 IV 1947 r., k. 189–190. Ksiądz dr Edmund Bielicki powrócił do Łodzi w grudniu 1946 r. Został ekonomem diecezjalnym w kurii (P. Zwoliński, Sytuacja Kościoła w pierwszych latach po II wojnie światowej [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem 1945–1967, red. J. Wróbel, L. Próchniak, Warszawa 2005, s. 29).

[32] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania świadka ks. Edmunda Bielickiego, 24 IV 1947 r., k. 189–190. Według ks. Bielickiego ks. Gradolewski podał księżom z parafii nawet termin wybuchu wojny, który miał przypaść na 26 VIII 1939 r.! Z całą pewnością stosunki między oboma kapłanami nie były najlepsze. Być może wynikało to z faktu, że ks. Gradolewskiemu nie udało się wydobyć ks. Bielickiego z obozu przejściowego w Konstantynowie Łódzkim w październiku 1941 r. Ten ostatni prosił o tę przysługę przez ks. Wieczorka, lecz Gradolewski, według niego, nie uczynił nic, aby go stamtąd zwolniono (ibidem, k. 189–190). O tym, że takie próby podjął, ks. Gradolewski zapewniał podczas przesłuchania w marcu 1949 r. (ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 25 III 1949 r., k. 41; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 56).

[33] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 131.

[34] AIPN Łd, 495/166, Pismo do Sądu Grodzkiego w Łódź, 1 V 1946 r., k. 84. W piśmie z 27 XI 1945 r. skierowanym do Sądu Grodzkiego w Łodzi Gradolewski wspominał też o koszarach na pl. Hallera (ibidem, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 80).

[35] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 56; AIPN Łd, 495/166, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 80; [por. ibidem, Pismo do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 84).

[36] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania w Łodzi przez wiceprokuratora SSK w Warszawie z siedzibą w Łodzi Annę Czerską, 3 IV 1945 r., k. 7.

[37] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 61.

[38] Ibidem, s. 45.

[39] Ibidem, s. 98. W innym miejscu Budziarek podał ul. Sterlinga 17 (wtedy Robert Kochstrasse; idem, Piętno..., s. 238; zob. też AIPN Łd, 5/32, List ks. Jana Żdżarskiego do Sądu Apelacyjnego w Łodzi, 9 IX 1949 r., k. 34).

[40] AIPN Łd 495/166, Pismo do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 85.

[41] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 25 III 1949 r., k. 41; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 56.

[42] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 45–46; por. AIPN Łd, 495/166, Pismo do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 86.

[43] AIPN Łd, 495/166, List do WUBP, 26 XI 1947 r., k. 104.

[44] M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość..., s. 163.

[45] Ibidem.

[46] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, k. 129, s. 24.

[47] J. Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego..., s. 115.

[48] Z. Fijałkowski. Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji..., s. 267–268.

[49] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 90.

[50] M.J. Pasiecznik, Pobyt biskupa Włodzimierza Jasińskiego i kapituły łódzkiej w Bieczu 1941––1944, „Wiadomości Diecezji Łódzkiej” 1972, nr 12, s. 281. Na temat Günthera Fuchsa zob. AIPN Łd, pf 4/192, Materiały operacyjne dotyczące Günthera Fuchsa, 1940–1944, 1954–1955, 1959. U Jana Szylinga inne daty: 4 i 12 sierpnia (idem, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego..., s. 258–259, przypis 119).

[51] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 301. Budziarek podaje datę 6 V 1941 r. (idem, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 101). Wraz z bp. Jasińskim wysiedlono księży: Tadeusza Gralińskiego, Wincentego Burakowskiego, Jana Żdżarskiego, Edmundem Szczepańskiego, Stanisława Siecińskiego, Stanisława Szabelskiego, Franciszka Jelińskiego oraz Petronelę Daulin, Józefa Krzemionka i Ludwika Januszka (ibidem, s. 102).

[52] M.J. Pasiecznik, Pobyt biskupa Włodzimierza Jasińskiego..., s. 282.

[53] M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość..., s. 163.

[54] Paech zrezygnował ze względu na stan zdrowia i wiek, jak pisał Kazimierz Śmigiel, bezsilny i schorowany (idem, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 177–178; zob. też przypis 153; por. Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy (1942–1944), red. Z. Mazur, A. Pietrowicz, M. Rutowska, Poznań 2004, s. 287).

[55] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 302; por. P. Blett, Pius XII i druga wojna światowa w tajnych archiwach watykańskich, tłum. E. Król-Cebulska, Katowice 2000, s. 130–131. Autor opisuje stosunek papieża Piusa XII do tej sytuacji i stanu wyższej konieczności, który wpłynął na jego, tymczasową z założenia, decyzję (ibidem, s. 131).

[56] Zmarł 4 V 1942 r. w Dachau (M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 127).

[57] W oryginale błędnie: S. Aromińskiego.

[58] Ibidem, s. 105.

[59] Proboszcz parafii św. Kazimierza w Łodzi. Wcześniej proboszcz parafii św. Józefa.

[60] Proboszcz parafii Przemienienia Pańskiego. Wcześniej proboszcz parafii św. Wojciecha. Aresztowany przez Gestapo 20 VII 1943 r. 

[61] M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 50.

[62] Idem, Łódź, Lodsch..., s. 56–57.

[63] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 II 1947 r., k. 100.

[64] P. Blett, Pius XII i druga wojna światowa w tajnych archiwach..., s. 98. Milena Przybysz pisała o utrzymywaniu przez bp. Jasińskiego kontaktu ze Stolicą Apostolską przez włoskiego przemysłowca (eadem, Kościół rzymskokatolicki w Łodzi w latach 1945–1956, Łódź 2007, s. 46). Znacznie więcej o kontaktach abp. Orseniga oraz Stolicy Apostolskiej z Krajem Warty i Generalnym Gubernatorstwem pisał ks. Zygmunt Zieliński (idem, Epoka rewolucji i totalitaryzmów. Studia i szkice, Lublin 1993, s. 117–118). Arcybiskup Cesare Orsenigo był następcą na tej placówce Eugenia Pacellego – późniejszego papieża Piusa XII (H. Stehle, Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917––1991), tłum. R. Drecki, M. Struczyński, Warszawa 1993). Niektórzy autorzy zwracają uwagę na rzadko dostrzegany niuans dotyczący abp. Orseniga, mianowicie pełnioną przez niego równocześnie – poza funkcją nuncjusza apostolskiego – funkcję dziekana korpusu dyplomatycznego w III Rzeszy, co nierzadko stawiało go w kłopotliwej sytuacji (M.L. Napolitano, Tajne akta Watykanu. Dyplomacja Kościoła – dokumenty i tajemnice, tłum. K. Stopa, Kielce 2013, passim, szczególnie s. 80).

[65] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 28–29.

[66] Ibidem, s. 29.

[67] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 306–307; por. Z. Zieliński, W epoce rewolucji i totalitaryzmów..., s. 109–130; Z. Waszkiewicz, Polityka Watykanu wobec Polski 1939–1945, Warszawa 1980, s. 99–103.

[68] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 30; por. Z. Waszkiewicz, Polityka Watykanu wobec Polski..., s. 205–218.

[69] M. Brudziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 46–47; AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 7 IX 1949, k. 120, s. 15. Czesław Łuczak pisze o interwencjach u Orseniga „zaufanej osoby”, nie wymienia jednak nazwiska posłańca (idem, Pod niemieckim jarzmem..., s. 306).

[70] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 10 II 1949 r., k. 32.

[71] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 3 IV 1945 r., k. 9; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 58. Według ks. Gradolewskiego usilne starania ks. kard. Adolfa Bertrama z Wrocławia nie zmieniły stanowiska Niemców, którzy zakazali wjazdu do Kraju Warty księżom z innych prowincji Rzeszy.

[72] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 16 II 1945 r., k. 4; por. AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 90. Mowa tam o czterech wyjazdach do Berlina.

[73] Ibidem, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 87–88. O losie biskupów płockich i interwencjach Stolicy Apostolskiej w III Rzeszy zob. Z. Waszkiewicz, Polityka Watykanu wobec Polski..., s. 298–300.

[74] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 90.

[75] AIPN Wr, 038/966, Życiorys [Romana Gradolewskiego], b.d., k. 55–56v.

[76] M. Budziarek, Piętno..., s. 238.

[77] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 90; por. M. Budziarek, Piętno..., s. 238; C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 306–307; Z. Zieliński, W epoce rewolucji i totalitaryzmów..., s. 109–130, Z. Fijałkowski, Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji..., s. 268.

[78] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 1 V 1946 r., k. 91.

[79] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 16 II 1945 r., k. 4; AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 7 IX 1949 r., k. 120, s. 15.

[80] Raporty o położeniu katolików niemieckich w Kraju Warty napływały do Stolicy Apostolskiej m.in. od o. Breitingera. Wiadomości o sytuacji Polaków było coraz mniej, choć Stolica Apostolska wszelkimi możliwymi sposobami starała się je zdobywać (P. Blett, Pius XII i druga wojna światowa w tajnych archiwach..., s. 148; J. Żaryn, Pius XII wobec kwestii polskiej (1939–1945) [w:] Pius XII. Papież w epoce totalitaryzmów, Historiografia i polityka, red. M. Kornat, Kraków 2010, s. 172; Z. Waszkiewicz, Polityka Watykanu wobec Polski..., s. 205–206). Na początku 1940 r. Ernst Freiherr von Weizsäcker pisał o postępowaniu nuncjusza Orseniga: „Od pewnego czasu prawie co tydzień przychodzi do mnie nuncjusz, przedkładając mi pół tuzina not werbalnych i chyba tyleż urgensów w sprawach niezałatwionych skarg. Z powodu odwlekającego się, a często negatywnego załatwienia tych spraw rozmowy z nuncjuszem są mało szczere. Obecnie głównym przedmiotem troski nuncjusza jest stan stosunków kościelnych w Polsce” (ibidem, s. 215). Zofia Waszkiewicz stwierdza, że Orsenigo był nieustępliwy w tym działaniu (ibidem).

[81] AIPN Łd, 495/166, Pismo do Sądu Grodzkiego, 1 V 1946 r., k. 88. Błogosławiony abp Antoni Julian Nowowiejski zmarł w czerwcu 1941 r., a bł. bp Leon Wetmański zmarł według oficjalnych danych 1 X 1941 r. w obozie przejściowym w Działdowie.

[82] Niemcy w Polsce 1945–1950..., t. 2, s. 21; por. C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 62–63; L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 35.

[83] M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość..., s. 165–166; L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów, s. 51, 54–55; C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser..., s. 193–213.

[84] Ibidem, s. 193.

[85] M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 54.

[86] Ibidem, s. 39.

[87] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 58.

[88] Ibidem.

[89] Do pierwszej grupy włączono osoby zasłużone w walce o niemieckość, do drugiej należeli ludzie aktywnie ją popierający i przyznający się do niej, do trzeciej ludność autochtoniczna uznana za częściowo spolonizowaną oraz Polacy pochodzenia niemieckiego, do czwartej osoby pochodzenia niemieckiego, lecz spolonizowane oraz osoby spolonizowane pochodzenia niemieckiego, ale wrogo nastawione do Niemiec. Pierwsza i druga grupa miały karty koloru niebieskiego, trzecia zielonego, a czwarta czerwonego (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 26–27).

[90] C. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem..., s. 60.

[91] Ibidem, s. 60–61.

[92] Bardziej zniuansowany i realistyczny obraz kreśliła Catherine Epstein (eadem, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser..., s. 193–197; 207–210).

[93] S. Nawrocki, Terror policyjny w Kraju Warty” 1939–1945, Poznań 1973, s. 76; por. M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 39–40; M. Cygański, Urząd tajnej policji hitlerowskiej (Gestapo) w Łodzi i pozostałe po nim akta, „Archeion” 1966, t. 43, s. 173; L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 35.

[94] M. Budziarek, Piętno..., s. 236. Ta uwaga jest tożsama z twierdzeniami o papieżu Piusie XII (P. Blett, Pius XII i druga wojna światowa w tajnych archiwach..., s. 10, 16, 431).

[95] M. Budziarek, Piętno..., s. 238.

[96] Organizacja Gestapo odpowiadała Wydziałowi IV RSHA. Najważniejszą działalność prowadził Oddział (Wydział) IV do spraw poszukiwania i zwalczania przeciwnika, w którym referat IV 4 odpowiadał za sprawy światopoglądowe, w tym sekcja IV 4a za sprawy polityczne Kościołów, a sekcja IV 4b za sprawy żydowskie. Ksiądz Gradolewski pisał o funkcjonariuszach Wydziału IV 4b do spraw żydowskich (S. Abramowicz, Łódzka placówka gestapo [w:] Działalność gestapo w Łodzi (materiały z sesji naukowej), Łódź 1984, s. 6; M. Budziarek, Zbrodnie gestapo na duchowieństwie Łodzi i okolic [w:] ibidem, s. 4 [każdy artykuł paginowany osobno]). Urząd Tajnej Policji Państwowej w Łodzi powołano 7 XI 1939 r., a jego siedziba mieściła się przy ul. Anstadta 7. Liczba funkcjonariuszy wynosiła około 200 osób (M. Cygański, Urząd tajnej policji hitlerowskiej..., s. 168, 170).

[97] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 15 VIII 1949 r., k. 54. Mówił tam, że 20 X 1941 r. otrzymał do ręki zieloną volkslistę III grupy. Dane nie zgadzają się z zeznaniami z 1945 r., co być może wynikało z powolnego zacierania się szczegółów w pamięci księdza.

[98] Skala procentowa była w użyciu, szczególnie w pierwszych latach po wojnie. Oznaczała ona stopień niemieckości: 25-, 50-, 75-, 100-procentowy Niemiec (odpowiednio: kategoria IV, III, II, I).Zapewne wiązało się to ze schematem stosowanym przez Niemców dotyczącym kryterium oceny kandydata na DVL przy określeniu liczby dziadków pochodzenia niemieckiego. Na przykład 50-procentowy volksdeutsch musiał mieć przynajmniej dwóch dziadków pochodzenia niemieckiego (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 141).

[99] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Gradolewskiego, 3 IV 1945 r., k. 10.

[100] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Gradolewskiego w Łodzi, 3 IV 1945 r., k. 9. W czasie tego przesłuchania ks. Gradolewski zapewniał, że chciał w ten sposób pozostać Polakiem i konspiracyjnie pomagać Kościołowi i Polakom.

[101] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 7 IX 1949 r., k. 129, s. 24.

[102] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 13 IV 1947 r., k. 102. Historycy uważają, że obowiązujące w Kraju Warty prawodawstwo związane z DVL, służące segregacji ludzi, było tak ścisłe, że ograniczało się do wąskiej i niewielkiej liczby ludzi. W styczniu 1944 r. na DVL wpisanych było tylko 510–512 tys. ludzi w całym Kraju Warty. Ustalenia Wernera Rohra i Martina Broszata za: W. Wichert, „Poligon doświadczalny narodowego socjalizmu”. Kraj Warty w latach 1939–1945..., s. 425.

[103] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 58.

[104] Ibidem, Pismo Romana Gradolewskiego do prokuratora SSK w Łodzi, 31 VIII 1945 r., k. 67; por. ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Gradolewskiego, 3 IV 1945 r., k. 8; ibidem, Pismo Romana Gradolewskiego do prokuratora SSK w Łodzi, 16 IX 1945 r., k. 76.

[105] Ibidem, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 16 II 1945 r., k. 4.

[106] Ibidem, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego, 1 V 1946 r., k. 83. O strachu przed aresztowaniem i zamordowaniem ks. Roman Gradolewski wspominał także w kontekście niewyjaśnionej śmierci Gwidona Johna i Roberta Geyera w grudniu 1939 r. Byli to dwaj łódzcy fabrykanci, którzy po wkroczeniu Niemców do Łodzi brali w obronę ludność miasta, w tym żydowską, i sprzeciwiali się terrorowi prowadzonemu przez okupanta. Obaj zostali zamordowani w willi Geyera przy ul. Piotrkowskiej 287 przez funkcjonariuszy SD. Miało to odstraszyć miejscowych Niemców od pomagania Polakom i Żydom (A. Ossowski, Represje niemieckie wobec polskich elit miasta Łodzi (wrzesień – grudzień 1939 r.) [w:] Łódź w 1939 roku. Studia i szkice, red. T. Toborek, P. Waingertner, Łódź 2011, s. 277–278). O tych dwóch postaciach wspominał także ks. Gradolewski w jednym ze swoich pism kierowanych do sądu (AIPN Łd, 495/166, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 80).

[107] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 185.

[108] Raporty z ziem wcielonych do III Rzeszy..., s. 391.

[109] AIPN Łd, 495/166, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 79. Leszek Olejnik pisał, że posiadaczom III grupy DVL nakazywano zniemczenie nazwisk w terminie przyznanym na odwołanie przynależności państwowej (idem, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 39). W zachowanej korespondencji między Gestapo a Urzędem Namiestnika Rzeszy używano wobec niego nazwiska von Gradolewski (AIPN, GK 62/180, List gestapo w Łodzi do Urzędu Namiestnika w Poznaniu, 24 IX 1942 r., k. 59).

[110] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do prokuratora SSK w Łodzi, 16 IX 1945 r., k. 76.

[111] Ibidem.

[112] AIPN, GK 62/180, List gestapo w Łodzi do Urzędu Namiestnika w Poznaniu, 24 IX 1942 r., k. 59.

[113] Ibidem, Notatka służbowa skierowana do Namiestnika Rzeszy przez NSDAP Okręgu „Kraj Warty”, 10 XI 1942 r., k. 62.

[114] Ibidem, List gestapo w Łodzi do Urzędu Namiestnika w Poznaniu, 24 IX 1942 r., k. 59.

[115] Ibidem.

[116] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 125, s. 20; ibidem, Prośba o łaskę skierowana do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 14 IX 1949 r., k. 100.

[117] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania Alfreda Stromberga, 13 V 1949 r., k. 196–197.

[118] Ibidem, Protokół przesłuchania Leona Rybczyńskiego, 14 IV 1947 r., k. 200–201; ibidem, Protokół przesłuchania Antoniego Przybyłowskiego, 24 IV 1947 r., k. 202–203.

[119] Ibidem, Pismo Romana Gradolewskiego do prokuratora SSK w Łodzi, 16 IX 1945 r., k. 70–73.

[120] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 3 IV 1945 r., k. 9; por. K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 185, 192.

[121] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 15 VIII 1949 r., k. 54.

[122] Ibidem, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 4 IV 1949 r., k. 43.

[123] Ibidem, k. 44; AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 5 IV 1949 r., k. 46.

[124] Ibidem.

[125] M. Budziarek, Piętno..., s. 239. O tej kwestii. zob. C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser..., s. 197–200.

[126] K. Śmigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty..., s. 193.

[127] C. Madajczyk, Między neutralną współpracą ludności terytoriów okupowanych a kolaboracją..., s. 36.

[128] Zob. wstęp.

[129] C. Madajczyk, Między neutralną współpracą ludności terytoriów okupowanych a kolaboracją..., s. 33.

[130] C. Madajczyk, Faszyzm i okupacje 1938–1945..., t. 2, s. 335.

[131] J.A. Młynarczyk, Pomiędzy współpracą a zdradą..., s. 103–104.

[132] Ibidem, s. 104.

[133] Ibidem.

[134] P.M. Majewski, Kolaboracja, której nie było..., s. 60.

[135] Zob. np. T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 1973, s. 523–552.

[136] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 138, s. 33.

[137] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 6 IX 1949 r., k. 108, s. 3; Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL..., t. 1, s. 141.

[138] APWNMP, 4-B-1/12a, Wspomnienie pośmiertne, wygłoszone w czasie pogrzebu w Krosnowicach k. Kłodzka przez o. Chryzostoma Kurka OFM, 7 X 1969 r. 

[139] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 125, s. 20; ibidem, Prośba o łaskę skierowana do Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 14 IX 1949, k. 168.

[140] Zeznania Franciszka Pawlusia i Janiny Hillebrandt (ibidem, Protokół z rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., s. 133, s. 28). Por. także zeznania Leona Rybczyńskiego, Edwarda Wendlera, Franciszka

Pawlusia, Anny Wendler, Haliny Knopp i Janiny Hillebrandt (ibidem, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., s. 132–136, s. 27–31).

[141] M. Budziarek. Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 71, 75.

[142] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego z 22 XII 1948 r., k. 122; AIPN Łd, 5/32, Akt oskarżenia przeciwko Romanowi Gradolewskiemu i Alojzemu Hoszyckiemu, 25 VIII 1949 r., k. 12, s. 7; AIPN Wr, 039/5451, Życiorys [Alojzego Hoszyckiego], b.d., k. 71. Ksiądz Roman Gradolewski mówił o maju 1943 r., co było błędną datą (AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego ks. Romana Gradolewskiego, 8 II 1949 r., k. 26).

[143] Ibidem, Protokół przesłuchania Piotra Zagórowskiego, 26 II 1949 r., k. 223. W czasie procesu we wrześniu 1949 r. Piotr Zagórowski mówił o godz. 23 i przyjściu o. Hoszyckiego godzinę później (AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 83, s. 34).

[144] AIPN Łd 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego ks. Romana Gradolewskiego, 8 II 1949 r., k. 26.

[145] Zeznania Józefa Hillebrandta i Piotra Zagórowskiego (AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8–9 IX 1949 r., k. 76, 80, s. 30, 34).

[146] Sądy specjalne (Sondergerichte) powstały 21 III 1933 r. i terytorialnie pokrywały się z działalnością Sądu Okręgowego (Landesgericht). Jurysdykcja Sądu Specjalnego w Kaliszu obejmowała ówczesne powiaty: Kalisz, Ostrów, Sieradz, Kępno, Wieluń, Turek, Ostrzeszów. Nie było odwołania od jego wyroków. Oskarżał zawsze prokurator. Śledztwo rozpoczynała żandarmeria, Policja Kryminalna lub Gestapo. Wyroki orzekane były tylko na podstawie akt śledztwa i oskarżenia prokuratora. Zazwyczaj nie było obrońców (T. Martyn, Sądownictwo niemieckie na terenie Ziemi Kaliskiej [w:] Zbrodnie hitlerowskie na ziemi kaliskiej w latach 1939–1945, red. A. Czubiński, Kalisz 1979, s. 172–176).

[147] AIPN, 495/166, Protokół przesłuchania świadka Józefa Hillebrandta, 26 II 1949 r., k. 215–218.

[148] Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Piotra Zagórowskiego, 26 II 1949 r., k. 225–226.

[149] Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Petroneli Sztanderowej-Kamińskiej, 24 III 1949 r., k. 229–232. Jej zeznania potwierdziła narzeczona Mariana Kamińskiego Halina Knopp (ibidem, Protokół przesłuchania świadka Haliny Knopp, 13 V 1949 r., k. 233–235).

[150] Ibidem, k. 234. Według zeznań Anny Wendler złożonych w czasie rozprawy przed sądem we wrześniu 1949 r. o. Hoszycki siedział w Kaliszu na sali wraz z funkcjonariuszami Gestapo (AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 81, s. 29).

[151] AIPN, 495/166, Protokół przesłuchania świadka Haliny Knopp, 13 V 1949 r., k. 234. Narzeczona Kamińskiego Halina Knopp była siostrzenicą Anny Wendler.

[152] Ibidem, k. 236–237.

[153] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania świadka Anny Wendler, 13 V 1949 r., k. 238–241.

[154] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej 7 IX 1949 r., k. 110, s. 5.

[155] Zeznania Anny Wendler (ibidem, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 81, s. 29).

[156] Ibidem, Protokół rozprawy głównej, 8–9 IX 1949 r., k. 82, 86, s. 30, 34. W czasie zeznań w lutym 1949 r. Zagórowski mówił, że w grudniu 1944 r. został wywieziony do Gross-Rosen (AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania świadka Piotra Zagórowskiego, 26 II 1949 r., k. 226).

Pierwsze lata po wojnie

[1] J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa. Ostatnie lata prymasa Polski kardynała Augusta Hlonda 1945––1948, t. 1, Poznań 2009, s. 39.

[2] Z. Zieliński, Pius XII. Historiografia zaangażowana [w:] Pius XII. Papież w epoce totalitaryzmów..., s. 42–43. Administratorami apostolskimi zostali: ks. Bolesław Kominek dla diecezji opolskiej, ks. Karol Milik dla archidiecezji wrocławskiej, ks. Teodor Bensch dla diecezji warmińskiej, ks. Andrzej Wronka dla gdańskiej, ks. Edmund Nowicki dla gorzowskiej. Literatura dotycząca pełnomocnictw dla kard. Hlonda jest ogromna, dlatego ograniczę się do najważniejszych ustaleń ostatnich lat, opartych na źródłach watykańskich: J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa..., s. 35–49 i dalej; R. Żurek, Kościół rzymskokatolicki w Polsce wobec Ziem Zachodnich i Północnych 1945–1948, Szczecin–Warszawa–Wrocław 2015, s. 155–348.

[3] J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa..., s. 81–83.

[4] Ibidem, s. 82–83.

[5] J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 64.

[6] A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995, s. 18–19; por. J. Żaryn, Kościół w PRL, Warszawa 2004; A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce (1945–1989), Warszawa 2003.

[7] K. Szwagrzyk, Wstęp [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005, s. 34–36.

[8] T. Kostewicz, Represje karne wobec osób duchownych w latach 1944–1950, „Niepodległość i Pamięć” 1007, nr 1, s. 55–56.

[9] Ibidem, s. 58.

[10] Ibidem.

[11] Ibidem, s. 59.

[12] J. Żaryn, Ofensywa kleru a nasze zadania... Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego wobec Kościoła w Polsce, „Biuletyn GKBZpNP” 1993, t. 36, s. 110.

[13] Więcej zob. J. Żaryn, „Księża patrioci” – geneza powstania formacji duchownych katolickich, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 1995, t. 1, s. 126–127.

[14] Za księży nastawionych umiarkowanie do władz uważano m.in. biskupów Michała Klepacza, Walentego Dymka, Ignacy Świrskiego i Wacława Majewskiego. Za wrogów – biskupów Stanisława Adamskiego, Teodora Kubinę, Zygmunta Choromańskiego, Czesława Kaczmarka. Jak pisano, „Dymek i Klepacz czują się urażeni, ponieważ każdy z nich liczył na to, że zostanie prymasem Polski” (Polska–ZSRR. Struktury podległości. Polska w dokumentach z archiwów rosyjskich 1949–1953, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 2000, s. 232).

[15] A. Kura, Aparat bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości wobec kolektywizacji wsi polskiej 1948–1956, Warszawa 2006, s. 41.

[16] AIPN, 01265/731, Sprawozdania Departamentu V MBP z 1949 r., k. 524–525.

[17] Ibidem.

[18] Więcej zob. J. Żaryn, Kościół a władza w Polsce..., s. 215–221.

[19] Cyt. za: A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce... s. 16.

[20] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 35–36.

[21] W 1949 r. w „Dzienniku Łódzkim” relacjonowano procesy księży: Kazimierza Fertaka, Wiktora Łubińskiego, Mariana Łososia, Wacława Ortotowskiego, Stefana Farysia, Władysława Gurgacza. Ponadto gazeta od 1 lipca 1949 r. zamieszczała cykl artykułów szkalujących Kościół pt. Polska a Kościół katolicki. Zob. Dwaj księża oskarżeni o podżeganie do mordów i napadów rabunkowych, „Dziennik Łódzki”, 17 II 1949, nr 47; Proces „Murata” i jego wspólników, „Dziennik Łódzki”, 2 III 1949, nr 60; Polska a Kościół katolicki, część 1–4, „Dziennik Łódzki”, 1 VII 1949, nr 209; 10 VIII 1949, nr 218; 12 VIII 1949, nr 220. Por. R. Peterman, Duchowni katoliccy przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Łodzi [w:] Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi, red. J. Wróbel, J. Żelazko, Warszawa 2004, s. 112–117; T. Toborek, Stanisław Sojczyński i Konspiracyjne Wojsko Polskie, Łódź 2007, s. 206–207. D. Golik, F. Musiał, Osądź mnie Boże... Ks. Władysław Gurgacz, kapelan Polski Podziemnej, Kraków 2009, s. 86–87. O instrukcjach dla prasy przed procesami pokazowymi Departamentu Śledczego MBP wspominał Jan Żaryn (idem, Aparat bezpieczeństwa w walce z duchowieństwem katolickim w 1945–1949 (zarys problemu) [w:] Skryte oblicze systemu komunistycznego. U źródeł zła..., red. R. Bäcker, P. Hübner, Warszawa 1997, s. 109.

[22] Zob. np. Ł. Kamiński, Antykościelna kampania propagandowa na Dolnym Śląsku w 1949 r. (po ekskomunice członków partii marksistowskich) [w:] Propaganda antykościelna w Polsce w latach 1945–1978, red. S. Dąbrowski, B. Rogowska, Wrocław 2001, s. 126–137.

[23] Polska–ZSRR. Struktury podległości..., s. 294.

[24] J. Żaryn, „Księża patrioci”..., s. 139–141.

[25] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 87.

[26] M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość..., s. 164.

[27] Idem, Łódź, Lodsch..., s. 147.

[28] Ibidem.

[29] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do prokuratora SSK, 31 VIII 1945 r., k. 65.

[30] Ibidem, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 15 VIII 1949 r., k. 59.

[31] Ibidem, Pismo Romana Gradolewskiego do prokuratora SSK w Łodzi, 24 VIII 1945 r., k. 62.

[32] Ksiądz Kazimierz Bryński przebywał w tym czasie w Łodzi i był wikarym w parafii św. Franciszka.

[33] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 59.

[34] Według Joanny Żelazko kierownikiem MUBP był mjr Jerzy Stelak, a jego zastępcami kpt. Ryszard Nazarewicz i ppor. Zdzisław Mróz (eadem, „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi (1946–1955), Łódź 2007, s. 34). Nazwisko Sedlak nie występuje także w informatorze o kadrze kierowniczej aparatu bezpieczeństwa (por. Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 1, s. 304–305). MUBP w Łodzi zlikwidowano na przełomie listopada i grudnia 1945 r. (J. Żelazko, „Ludowa” sprawiedliwość..., s. 34).

[35] AIPN Łd, 495/166, Protokół rewizji osobistej, 16 II 1945 r., k. 1.

[36] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 16 II 1945 r., k. 4; por. wyżej.

[37] Ibidem, Postanowienie o wszczęciu śledztwa, 16 II 1945 r., k. 2. Podporucznik/ppłk Ludwik Serkowski był od 12 XI 1952 do 1 VII 1954 r. zastępcą szefa WUBP w Katowicach/Stalinogrodzie (Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 1, s. 166). O jego pobycie w Łodzi brak informacji.

[38] L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 73–74, 76.

[39] M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 149; B. Kopka, Obozy pracy..., s. 156.

[40] Specjalne sądy karne utworzono na podstawie dekretu z 12 IX 1944 r. o specjalnych sądach karnych dla zbrodniarzy faszystowsko-hitlerowskich. Utworzono je w okręgach sądów apelacyjnych. W sprawach dotyczących tzw. dekretu sierpniowego orzekały w składzie: sędzia – przewodniczący, i dwóch ławników typowanych przez prezydium Krajowej Rady Narodowej. SSK zlikwidowano w październiku 1946 r. (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 72).

[41] B. Kopka, Obozy pracy..., s. 157.

[42] M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 149. O warunkach panujących w październiku 1945 r. w Sikawie zob. Sprawozdanie dr. Kazimierza Dobieckiego z Wydziału Lekarsko-Sanitarnego Departamentu Więziennictwa i Obozów MBP z inspekcji penitencjarnych w Łodzi w: Niemcy w Polsce 1945–1950..., t. 2, s. 139. Tam także warunki przy ul. Sterlinga (s. 139–140). Zob. też kolejne raporty ibidem, passim, szczególnie s. 145, 148, 152, 154. Naczelnikiem obozu był wtedy Franciszek Sadowski (Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 1, s. 538).

[43] Więcej zob. AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Informacja (wywiad), 17 V 1947 r., k. 65; ibidem, Informacja (wywiad), 19 V 1947 r., k. 66; M. Budziarek, Łódź, Lodsch..., s. 148.

[44] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Doniesienie agenturalne źródła ps. „Kawa”, 10 XII 1947 r., k. 67.

[45] AIPN Łd, 495/166, Postanowienie o aresztowaniu, 4 IV 1945 r., k. 13.

[46] A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 57–58, 74.

[47] P. Kładoczny, Kara śmierci jako wykładnik polityki karnej państwa w latach 1944–1956 [w:] Przestępstwa prokuratorów i sędziów w Polsce Ludowej, red. W. Kulesza, A. Rzepliński, Warszawa 2001, s. 81.

[48] AIPN Wr, 038/966, Życiorys [Romana Gradolewskiego], b.d., k. 56.

[49] Por. Z. Biegański, Sądownictwo i skazani na karę śmierci z przyczyn politycznych w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945–1956, Bydgoszcz 2003, s. 122–123; Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy we Wrocławiu 1946–1955, red. K. Szwagrzyk, Wrocław 2004, s. XXVI–XXXVIII; A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 192.

[50] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Gradolewskiego, 3 IV 1945 r., k. 12 (dopisek ręczny u dołu strony); por. AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, k. 56.

[51] AIPN Łd, 495/166, Postanowienie o przetrzymaniu Romana Gradolewskiego przez prokuratora Henryka Korkucia, 6 VIII 1945 r., k. 14. Według późniejszego dokumentu ks. Gradolewski formalnie przebywał w Sikawie od 16 VIII 1945 r. (ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 20 IX 1947 r., k. 16). 12 II 1945 r. ukazał się dekret o wyłączeniu ze społeczeństwa wrogich elementów na terenach wcielonych do Rzeszy i byłego Wolnego Miasta Gdańska. Przewidywał on, że rehabilitacja będzie zależeć od deklarowanego lub przymusowo uzyskanego wpisu na volkslistę. Dla osób z II DVL ustanowiono tryb występowania z wnioskiem o rehabilitację do sądu i konieczność udowodnienia, że wpisu dokonano wbrew ich woli, oni zaś zachowali polską odrębność narodową. W ciągu 10 lat prokurator SSK mógł wznowić sprawę w razie pojawienia się nowych okoliczności (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 93). Dekret ten zmieniono nową ustawą z 6 V 1945 r., która zrodziła w duchownym nadzieję na opuszczenie obozu. Ustawa o wyłączeniu wrogich elementów starała się różnicować sposób postępowania zależnie od terytorium, gdzie przyjmowano DVL. Przewidziano dwa tryby rehabilitacji: administracyjny i sądowy. Na obszarach, na których w opinii władz administracyjnych nie był stosowany przymus przy zapisie na DVL (w powszechnej opinii, choć nieprawdziwej, taki był Kraj Warty), oprócz złożenia „Deklaracji wierności” zainteresowane osoby musiały udowodnić w trybie postępowania sądowego (rehabilitacyjnego), że otrzymały DVL wbrew swojej woli bądź pod przymusem i zachowały polską odrębność narodową (ibidem, s. 96–97, 113–114; por. A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 114–115). Do rehabilitacji sądowej dla II grupy DVL (na całym obszarze ziem wcielonych do Rzeszy) wyznaczono sądy grodzkie. Wniosek o rehabilitację składano na piśmie do sądu grodzkiego w miejscu zamieszkania aktualnym 1 I 1945 r. Wnioski były rozpatrywane przez Sąd w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Po złożeniu wniosku sąd grodzki zarządzał na koszt wnioskodawcy ogłoszenie o wszczęciu postępowania rehabilitacyjnego. Rozprawa mogła się odbyć nie wcześniej niż 30 dni od daty ogłoszenia. Jej przebieg był jawny. Mógł w niej brać udział prokurator SSK lub przedstawiciel UB. W wypadku odmowy przyznania rehabilitacji groził obóz pracy na czas nieokreślony. Nie było też możliwości apelacji (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 97; por. Niemcy w Polsce 1945–1950..., t. 2, s. 48; A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 117).

[52] AIPN Łd, 495/166, Odpis postanowienia prokuratora Korkucia do naczelnika Obozu Sikawa, 27 VIII 1945 r., k. 64.

[53] K. Dąbrowski, Arcybiskup Włodzimierz Jasiński (1873–1965), Łódź 1990, s. 125–126.

[54] Ibidem.

[55] P. Zwoliński, Sytuacja Kościoła łódzkiego..., s. 33–34; K. Lesiakowski, Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998, s. 120; J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa..., s. 303–305.

[56] M. Budziarek, Próba rehabilitacji..., s. 3.

[57] Nie udało się ustalić bliższych danych. Przetrzymywani w Sikawie pracowali w różnych majątkach, gospodarstwach, instytucjach, jednostkach wojskowych, jako służba domowa. Szczegółowe dane dotyczące osób pracujących poza Sikawą, lecz będących więźniami zob. Niemcy w Polsce 1945–1950..., t. 2, s. 177. Tam też wykaz przedsiębiorstw zatrudniających Niemców z obozu w Sikawie z 12 V 1947 r. (s. 168–177).

[58] AIPN Łd, 5/32, Prośba ks. Romana Gradolewskiego, 16 IX 1945 r., k. 68.

[59] Ibidem, Pismo wiceprokuratora SSK dla okręgu Sądu Apelacyjnego Warszawie z siedzibą w Łodzi do Kurii Biskupiej w Łodzi, 23 X 1945 r., k. 57. Według Gradolewskiego to umorzenie nastąpiło 16 VIII 1945 r. (AIPN Łd, 5/32, Pismo do Obywatela Prezydenta RP, 14 III 1951 r., k. 269).

[60] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego, 1 V 1946 r., k. 82–97.

[61] Ibidem.

[62] Opłaty takie, do 1000 zł w Łodzi, ustanowiono w sierpniu 1945 r. (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 105–106).

[63] AIPN Łd, 495/166, Pismo Romana Gradolewskiego do Sądu Grodzkiego w Łodzi, 27 XI 1945 r., k. 78. W Łodzi do listopada 1945 r. zrehabilitowano 135 osób. W sierpniu 1946 r. tylko 8075 volksdeutschów podjęło starania o rehabilitację, z czego z II grupy 4932, a z III i IV grupy 3143 (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 117).

[64] AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, k. 66.

[65] Ibidem, k. 68. Ojciec Breitinger wyjechał z Poznania w 1944 r. i osiadł w klasztorze franciszkańskim w Niemczech. Zmarł w 1994 r. Nie wiadomo, o jaki stosunek kurii poznańskiej do o. Breitingera chodziło łodzianom.

[66] W tym czasie, 2 IX 1946 r., bp Jasiński zwrócił się już z oficjalnym pismem do Piusa XII, komunikując mu zamiar ustąpienia ze stanowiska (P. Zwoliński, Sytuacja Kościoła łódzkiego..., s. 33; K. Dąbrowski, Arcybiskup Włodzimierz Jasiński..., s. 126–127; M. Budziarek, Łódź Piotrowa..., s. 183–185).

[67] Rubrycela – kalendarz liturgiczny zawierający spis świąt, rocznic, formularzy w roku liturgicznym oraz innych przydatnych informacji dla duchownych.

[68] AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, Pismo do Kurii, 8 IX 1946 r., k. 67.

[69] AIPN Łd, 495/166, Prośba o przyspieszenie rehabilitacji, 13 IV 1947 r., k. 102; ibidem, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do prokuratora Sądu Okręgowego rejonu obozownictwa Łódź, 20 II 1947 r., k. 99.

[70] Ibidem, Kolejna prośba kierowana do ob. prok. Hasińskiej z 12 III 1947 r., k. 101.

[71] Biskup Michał Klepacz rozpoczął obowiązki ordynariusza diecezji łódzkiej 20 IV 1947 r. (P. Zwoliński, Sytuacja Kościoła łódzkiego..., s. 34). Więcej o bp. Klepaczu zob. m.in. K. Gruczyński, Biskup Michał Klepacz 1893–1967, Łódź 1993.

[72] Mowa o dekrecie z 28 VI 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939–1945. Rozporządzeniem RM z 19 IX 1946 r. jego moc rozciągnięto na cały obszar Polski od 21 X 1946 r. (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 183).

[73] AIPN Łd, 495/166, List do bp. Michała Klepacza, 30 IV 1947 r., k. 103. W aktach zachowała się też informacja o treści kolejnego listu skierowanego do bp. Klepacza, uzyskana przez WUBP w Łodzi od agenta ps. „0.3” (AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Doniesienie, 27 XII 1947 r., k. 71). Następny list pochodził z lutego 1948 r i też został dostarczony przez agenta „0.3” (ibidem, Notatka wg informatora, 27 II 1948 r., k. 76). Nie mogąc sprawować mszy św. w miejscu przebywania i korzystając z niedzielnych przepustek, które otrzymywał w Wojskowych Zakładach Motoryzacyjnych, odprawiał msze św. w kaplicy w Moskulach, Łagiewnikach lub w kaplicy Sióstr Dobrego Pasterza przy ul. Tramwajowej (M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość..., s. 172).

[74] AIPN Łd, 495/166, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do WUBP w Łodzi, 26 XI 1947 r., k. 104; ibidem, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do WUBP w Łodzi, 14 XII 1947 r., k. 105.

[75] AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, Pismo Mariana Badzińskiego z Torunia do ks. bp. Michała Klepacza w Łodzi, 26 VI 1947 r., k. 69.

[76] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Protokół przesłuchania świadka Leona Rybczyńskiego, 18 XII 1947 r., k. 69–70v.

[77] Ibidem, Notatka agenturalno-informacyjna, 15 IV 1947 r., k. 64.

[78] Ibidem, Informacja (wywiad), 17 V 1947 r., k. 65; ibidem, Informacja (wywiad), 19 V 1947 r., k. 66.

[79] Ibidem, Informacja (wywiad), 17 V 1947 r., k. 65; ibidem, Charakterystyka, b.d., k. 68.

[80] M. Budziarek, Ślepa sprawiedliwość..., s. 172; por. AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Teczka personalna tajnego współpracownika ps. „Władek”, 17 V 1947 r., k. 65. Interesujące zatem, dlaczego nie skontaktował się osobiście z ks. bp. Klepaczem.

[81] Część tych protokołów zachowała się w teczce personalnej TW ps. „Władek” (AIPN Wr, 0014/4365, t. 1).

[82] AIPN Łd, 5/32, Pismo prokuratora Sądu Okręgowego w Łodzi do WUBP, 6 VII 1948 r., k. 31. Zastosowano przepisy dekretu z 28 VI 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939–1945 oraz z 13 IX 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej.

[83] Ibidem, Zawiadomienie o zwolnieniu więźnia śledczego, 2 VI 1948 r., k. 28. Marek Budziarek podawał błędną datę 1947 r., choć gdyby trzymano się procedur, byłaby ona poprawna (idem, Ślepa sprawiedliwość..., s. 172). Na protokole przesłuchania z 20 IX 1947 r. widnieje adnotacja wykonana ołówkiem: „zw. 2 VI 48”, oraz numer księgi ewidencyjnej więźniów w Sikawie „I 2988/48” (AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 20 IX 1947 r., k. 16).

[84] AIPN Wr, 038/966, Życiorys [Romana Gradolewskiego], b.d., k. 56v.

[85] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Kwestionariusz Agenta Informatora, [21 V 1948 r. ], k. 61–62.

[86] Na dokumencie tym widnieje adres zamieszkania ul. Tramwajowa, czyli siedziba zgromadzenia Sióstr Dobrego Pasterza. Być może kapłan tam chwilowo się zatrzymał (ibidem, k. 61v).

[87] W 1949 r. bp Klepacz tak mówił o księżach skłanianych do współpracy z UB: „Obiecują wielkie korzyści, grają na patriotyzmie, zapewniają całkowite bezpieczeństwo i tajność współpracy albo straszą różnymi sposobami. Biada temu, kto ulegnie pokusie lub da się zastraszyć, bo nie tylko nie zapewni sobie korzyści, lecz także nie zapewni sobie bezpieczeństwa, a zwłaszcza spokoju sumienia. Zostanie wykorzystany przez szantaż, wciągany w coraz trudniejsze sprawy, do ostatnich granic spodlony i potem odrzucony” (cyt. za: H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944–1990 w świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000, s. 102).

[88] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Pismo do naczelnika więzienia i obozów WUBP w sprawie ściągnięcia na przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 13 III 1948 r., k, 78; ibidem, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 17 III 1948 r., k. 79–80v.

[89] Od 1 III do 30 X 1948 r. naczelnik Wydziału V WUBP w Łodzi (J. Żelazko, Antykościelne struktury i kierunki działania Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa (Wojewódzkiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa) w Łodzi [w:] Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem..., s. 38).

[90] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Zobowiązanie, 21 V 1948 r., k. 52.

[91] Ibidem. Zachował się także własnoręcznie napisany życiorys ks. Romana Gradolewskiego z tego dnia oraz lista znajomych księży (ibidem, k. 49–50v).

[92] AIPN Wr, 038/966, Życiorys [Romana Gradolewskiego], b.d., k. 55–56.

[93] AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, k. 71.

[94] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Romana Gradolewskiego, 15 VIII 1949 r., k. 60.

[95] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Gradolewskiego, 8 II 1949 r., k. 25.

[96] S. Ligarski, Ks. Roman Gradolewski – ofiara stalinowskich represji, „Kwartalnik Oleśnicki” 2006, nr 1 (12), s. 79–82

[97] AIPN Wr, 038/966, Odpis doniesienia agenturalnego, 29 X 1948 r., k. 102.

[98] Ibidem, Postanowienie o zaprowadzeniu sprawy agenturalno-śledczej w grupę, osobę, 15 XII 1948 r., k. 100.

[99] Ibidem, Pismo szefa PUBP w Oleśnicy do kierownika Referatu II PUBP w Oleśnicy, 29 XII 1948 r., k. 101.

[100] Ibidem, Charakterystyka ks. proboszcza parafii Bierutów Romana Gradolewskiego, k. 103.

[101] Ibidem, PUBP w Oleśnicy do naczelnika Wydziału V WUBP [?] w Łodzi, 22 XII 1948 r., k. 104.

[102] Ibidem, Pismo Starostwa Grodzkiego Śródmiejsko-Łódzkiego do Starostwa Powiatowego w Oleśnicy dotyczące opinii o ks. Gradolewskim, 14 XII 1948 r., k. 104.

[103] AIPN Wr, 038/966, Doniesienie agenturalne, 28 XII 1948 r., k. 107.

[104] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego Romana Gradolewskiego, 8 II 1949 r., k. 25.

[105] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 186.

[106] S. Ligarski, Łagiewniki. Zarys historii, Wrocław 2003, s. 138; AIPN Wr, 053/362, Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres 25 IV–25 V 1948 r., b.d., k. 89; AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 20 XII 1948 r., k. 110.

[107] Archiwum Państwowe we Wrocławiu Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim, Gminna Rada Narodowa w Łagiewnikach, 16, Sprawozdanie sytuacyjne za kwiecień 1947 r., b.d., k. 28, s. 2.

[108] AIPN Wr, 039/5451, Protokół przyjęcia ustnego zameldowania o przestępstwie z 21 IX 1947 r. o godz. 20.10 w lokalu Posterunku MO w Łagiewnikach, k. 3; ibidem, Protokół rewizji z 21 IX 1947 r. (godz. 21.30), k. 4.

[109] Ibidem, Pismo PUBP w Sycowie do szefa PUBP w Dzierżoniowie, 5 I 1948 r., k. 7; ibidem, Pismo PUBP w Dzierżoniowie do PUBP w Sycowie z 19 XII 1947 r., k. 6.

[110] AIPN Wr, 039/5451, Posterunek MO w Łagiewnikach. Meldunek do PUBP w Dzierżoniowie, 23 II 1948 r., k. 8.

[111] Ibidem.

[112] Nie udało się ustalić, kto krył się pod tym pseudonimem.

[113] AIPN Wr, 039/5451, Doniesienie agenturalne, 28 IV 1948 r., k. 10.

[114] Ibidem.

[115] AIPN Wr, 053/362, Sprawozdania dekadowe PUBP Dzierżoniów do WUBP Wrocław za 1948 r., Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres 25 IV–25 V 1948 r., b.d., k. 89.

[116] Ibidem, Sprawozdania dekadowe PUBP Dzierżoniów do WUBP Wrocław za 1948 r., Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres 25 V–26 VI 1948 r., b.d., k. 97(a).

[117] Ibidem, Sprawozdania dekadowe PUBP Dzierżoniów do WUBP Wrocław za 1948 r., Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres 25 VII–26 VIII 1948 r., b.d., k. 115; por. S. Ligarski, Ojciec Jacek Alojzy Hoszycki, franciszkanin, ofiara represji stalinowskich: studium przypadku, „Studia Franciszkańskie” 2006, t. 16, s. 201–212. Informację sporządzono zgodnie z Instrukcją nr 4 wicedyrektora Departamentu V dla naczelników wydziałów V wojewódzkich urzędów bezpieczeństwa publicznego w sprawie rocznicy „cudu nad Wisłą” 15 VIII 1920 r. z 2 VIII 1948 r. (zob. Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa publicznego wobec Kościołów i związków wyznaniowych..., s. 99–101).

[118] AIPN Wr, 039/5451, Czem duszpasterz ma być dla parafii, albo zadanie duszpasterza w parafii [Oryginał kazania o. Alojzego Hoszyckiego], 27 V 1948 r., k. 15.

[119] Pełny tekst zob. Czem duszpasterz ma być dla parafii – kazanie o. Jacka Alojzego Hoszyckiego, oprac. S. Ligarski, „Hajduczanin” 2006, nr 9, s. 14.

[120] AIPN Wr, 038/5451, Plan werbunku Alojzego Hoszyckiego na informatora, 18 X 1948 r., k. 21.

[121] AIPN Wr, 038/966, Pismo szefa Wydziału V WUBP we Wrocławiu, 19 XI 1948 r., k. 25.

[122] APWr, KP PPR w Dzierżoniowie, 100, Sprawozdania KP PPR w Dzierżoniowie za listopad 1948 r., k. 106.

[123] AIPN Wr, 053/362, Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres od 25 XI do 25 XII 1948 r., b.d., k. 155.

Aresztowanie i śledztwo

[1] AIPN Wr, 038/966, Pismo MBP do naczelnika Wydziału V WUBP we Wrocławiu, 14 I 1949 r., k. 13. Na piśmie widnieje odręczna notatka: „Przekazać do Wydziału Śledczego [WUBP we Wrocławiu?] i porozumieć się co do dalszego prowadzenia śledztwa na okoliczność ks. Gradolewskiego z 17 I 1949 r.”. O podobnych ustaleniach dotyczących realizacji sprawy Jana Małolepszego „Murata”, dowódcy III Komendy Konspiracyjnego Wojska Polskiego, i księży katolickich, którzy zostali aresztowani przez WUBP w Łodzi w tej sprawie, pisał Tomasz Toborek. Nie było zatem wątpliwości, że równolegle realizowano kilka równoległych planów odnoszących się do księży katolickich, w tym na terenie Łodzi (por. T. Toborek, Stanisław Sojczyński..., s. 206–207).

[2] AIPN Wr, 038/966, Plan realizacji [dotyczący] ks. Romana Gradolewskiego, luty 1949 r., k. 47.

[3] Ibidem.

[4] Ibidem. Kapitan Feliks Olko oskarżony był o zamordowanie, a następnie pogrzebanie na dziedzińcu kierowanego przez siebie PUBP w Kłodzku czterech osób, prawdopodobnie narodowości żydowskiej. Kierownictwo resortu nie zdecydowało się na postawienie go przed sądem (K. Szwagrzyk, Przestępstwa funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku w latach 1945––1953 [w:] „Zwyczajny resort”. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, red. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Warszawa 2005, s. 191).

[5] AIPN Wr, 038/966, Postanowienie o zarządzeniu rewizji, 3 II 1949 r., k. 15.

[6] AIPN Wr, 21/4291, Akty oskarżenia przeciwko Jerzemu Felczerowi, Władysławowi Miszkowiczowi, Edwardowi Marciniakowi, 28 X 1950 r., k. 56.

[7] Na protokole rewizji widnieje godzina 19 (AIPN Wr, 21/4291, Protokół rewizji domowej, b.d., k. 4).

[8] Ibidem.

[9] Ibidem.

[10] AIPN Wr, 21/4291, Protokół przesłuchania Jerzego Felczera, 17 I 1950 r., k. 7.

[11] Ibidem, Protokół przesłuchania Władysława Miszkowicza, 20 I 1950 r., k. 24a; por. K. Szwagrzyk, Przestępstwa funkcjonariuszy urzędów bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku w latach 1945––1953 [w:] „Zwyczajny” resort..., s. 198.

[12] AIPN Wr, 21/4291, Protokół przesłuchania podejrzanego Edwarda Marciniaka, 17 I 1950 r., k. 19–20. Miał on powiedzieć, że Miszkowicz proponował, aby stary protokół zniszczyć i napisać nowy, a „zatrzymany Gradolewski jest psychicznie załamany, to nie będzie zwracał uwagi i podpisze, oraz dodał, że podobne rzeczy już robił” (AIPN Wr, 21/4291, Protokół przesłuchania podejrzanego Jerzego Felczera, 17 I 1950 r., k. 8). Wyrokiem WSR we Wrocławiu 13 XII 1950 r. por. Jerzy Felczer został skazany na 5 lat więzienia, chor. Władysław Miszkowicz na 5 lat więzienia, a chor. Edward Marciniak na karę 3 lat więzienia (ibidem, Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, 13 XII 1950 r., k. 88).

[13] AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, s. 72.

[14] AIPN Wr, 155/864, t. 3, Zapisek urzędowy, [11 II 1949 r.], k. 9; ibidem, Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu Romana Gradolewskiego, 11 II 1949 r., k. 10v.

[15] AKMŁ, 246, Akta osobowe ks. Romana Gradolewskiego, s. 73.

[16] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 10 II 1949 r., k. 29–32; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 25 III 1949 r., k. 39–42.

[17] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 10 III 1949 r., k. 35–38.

[18] AIPN Wr, 038/866, Karta przekazania Romana Gradolewskiego do Więzienia nr 2, b.d., k. 4; ibidem, Karta osadzenia, 18 II 1949 r., k. 5.

[19] AIPN Wr, 155/864, t. 3, Pismo do WUBP we Wrocławiu, 24 II 1949 r., k. 14.

[20] AIPN Wr, 155/864, t. 2, Pismo Ministerstwa Sprawiedliwości do prokuratora Sądu Okręgowego we Wrocławiu, 3 III 1949 r., k. 10. Z tego samego dnia pochodziło pismo do Prokuratury Sądu Okręgowego w Świdnicy o nadesłanie akt sprawy (ibidem, Pismo Ministerstwa Sprawiedliwości do prokuratora Sądu Okręgowego w Świdnicy, 3 III 1949 r., k. 9); por. pismo dotyczące „prohitlerowskich” kazań ks. Gradolewskiego i zawierające postulat poszerzenia śledztwa o art. 1 § 2 dekretu sierpniowego (ibidem, Pismo do WUBP, 29 III 1949 r., k. 14).

[21] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Pismo WUBP we Wrocławiu do prokuratora Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, 7 IV 1949 r., k. 2.

[22] Ibidem, Pismo Departamentu Nadzoru Prokuratorskiego MS w Warszawie do Prokuratury Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, 23 V 1949 r., k. 3.

[23] W czasie procesu Romana Romkowskiego, Anatola Fejgina i Józefa Różańskiego zeznawała Paulina Kern (1946–1949 wiceprokurator Sądu Okręgowego w Szczecinie, potem wiceprokurator Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego w Warszawie, 1950–1952 w wiceprokurator Prokuratury Generalnej PRL), która o Henryku Podlaskim powiedziała: „Podlaski został dyrektorem Departamentu Nadzoru Prokuratorskiego, mając 29 lat. Wydaje mi się, że to chyba jest dostatecznym argumentem, który wskazuje na to, że uległ ludziom starszym, i poza tym w kołach, w kuluarach mówiono, że Podlaski jest człowiekiem Bezpieczeństwa” (Proces Romana Romkowskiego, Józefa Różańskiego i Anatola Fejgina w 1957 roku, red. M. Jabłonowski, W. Janowski, Warszawa 2012, cz. 2, s. 1264–1265).

[24] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Pismo prokuratora Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu do naczelnika Więzienia nr 2 we Wrocławiu, 14 VIII 1949 r., k. 9.

[25] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 51–60.

[26] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Pismo prokuratora Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu do szefa WUBP, 25 VIII 1949, k. 9; ibidem, Pismo naczelnika Wydziału Śledczego WUBP we Wrocławiu mjr. Jana Starzyckiego do prokuratora Sądu Apelacyjnego o wydanie nakazu wydania Gradolewskiego, 26 VIII 1949 r., k. 11. O działalności prokuratury i sposobie pracy Henryka Podlaskiego w latach 1945–1956 zob. Proces Romana Romkowskiego..., cz. 2, s. 1256–1264, 1944.

[27] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Nakaz wydania ks. Romana Gradolewskiego, 26 VIII 1949 r, k. 12; W aktach zachował się oryginał zawiadomienia o przeniesieniu więźnia Romana Gradolewskiego z więzienia nr 2 we Wrocławiu do więzienia przy ul. Sterlinga w Łodzi z 9 IX 1949 r. Jak się wydaje, zostało ono wstawione później, niż nastąpiło przewiezienie ks. Gradolewskiego do Łodzi i umieszczenie go w więzieniu przy ul. Sterlinga 3 IX 1949 r. (AIPN Wr, 155/864, t. 1, Zawiadomienie o przeniesieniu więźnia, 9 IX 1949 r., k. 17).

[28] AIPN Łd, 5/32, Zawiadomienie, 5 IX 1949 r., k. 42.

[29] Ksiądz Jan Żdżarski sam stał się obiektem zainteresowania UB w momencie rozpoczęcia przez Sekcję V Wydziału V WUBP w Łodzi sprawy pod kryptonimem „Jesień” wymierzonej w bp. Klepacza. Jednym z fundamentów oskarżenia miało być posądzenie księdza kanclerza o współpracę z Gestapo w czasie wojny! (M. Przybysz, Kościół rzymskokatolicki w Łodzi..., s. 156).

[30] AIPN Łd, 5/32, Prośba o powołanie świadków i obrońcę z urzędu ks. Romana Gradolewskiego, 31 VIII 1949 r., k. 96–97. Według tego pisma siostra byłego wojewody śląsko-dąbrowskiego miała opuścić Łódź w 1948 r. i wyjechać na Śląsk Opolski. Jej adresem zamieszkania miała dysponować kuria w Opolu.

[31] Ibidem.

[32] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Zapisek urzędowy, 13 IX 1949 r., k. 16. O braku procedur i łamaniu przepisów prawnych przez prokuratorów zob. np. K. Szwagrzyk, Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w Polsce 1944–1956, Wrocław–Kraków 2005.

[33] Biogram zob. Twarze wrocławskiej bezpieki, Obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa. Informator personalny, red. T. Balbus, P. Piotrowski, K. Szwagrzyk, Wrocław 2006, s. 153.

[34] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Treść korespondencji, 7 IX 1949 r., k. 19. O Karolu Cinci zob. Aneks II.

[35] T. Rostworowski, Szerzyć Królestwo. Wspomnienia i dzienniki 1939–1972, Warszawa 2004, s. 296.

[36] AIPN Wr, 038/966, Rozkaz zatrzymania z 22 XII 1948 r., k. 10. Podpisał Eliasz Koton, zastępca szefa WUBP we Wrocławiu; ibidem, Kwestionariusz personalny, b.d., k. 11; AIPN Wr, 039/5451, Rozkaz zatrzymania z 20 XII 1948 r. (poprawione na 21, tusz rozlany z powodu zamoknięcia akt), k. 30; ibidem, Karta osadzenia z 20 XII 1948 r., do dyspozycji szefa, k. 31; ibidem, Kwestionariusz personalny, b.d., k. 32; ibidem, Pismo do prokuratora Sądu Okręgowego III Rejonu w Dzierżonowie, 22 XII 1948 r. [Franciszek Chlebus pisał o zastosowanie środka zapobiegawczego wobec zatrzymanego 21 XII 1948 r.], k. 35. Brak korespondencji.

[37] Korespondencji brakuje w aktach.

[38] AIPN Łd, 495/166, Protokół rewizji z 21 XII 1948 r., k. 117.

[39] Ibidem, Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, 22 XII 1948 r., k. 131.

[40] AIPN Wr, 039/5451, Postanowienie o wszczęciu śledztwa, 22 XII 1948 r., k. 34.

[41] AIPN Wr, 038/966, Protokół rewizji, 22 XII 1948 r., k. 3.

[42] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania Alojzego Hoszyckiego, 20 XII 1948 r., k. 108.

[43] W świetle późniejszych wydarzeń interesującym zagadnieniem jest to, że śledztwo nie objęło o. Kapistrana Pawła Holtego. Ojciec Jacek wielokrotnie w swoich zeznaniach podkreślał, że ten zakonnik był volksdeutschem, podawał przykłady jego zachowania. Mówił np.: „w trakcie jednego [kazania] ks. Holte nawoływał obecnych w kościele, aby względem Niemców byli lojalni i przyczyniali się do budowy wielkiego państwa niemieckiego; mówiąc o Hitlerze, ks. Holte dosłownie powiedział: »Hitler to jest mąż opatrznościowy«” (AIPN Łd, 496/188, Protokół przesłuchania podejrzanego, 3 II 1949 r., k. 9).

[44] AIPN Wr, 038/966, Raport PUBP w Dzierżoniowie do szefa WUBP we Wrocławiu, 22 XII 1948 r., k. 14.

[45] AIPN Wr, 155/864, t. 1, Pismo o osadzeniu o. Alojzego Hoszyckiego, 23 XII 1948 r., k. 4.

[46] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 27 XII 1948 r., k. 132–133.

[47] AIPN Wr, 039/5451, Pismo PUBP do prokuratora Sądu Okręgowego III Rejonu w Dzierżoniowie, 27 XII 1948 r. Prośba o wydanie zezwolenia na transport więźnia do WUBP we Wrocławiu, k. 39; ibidem, Zgoda naczelnika Więzienia Karno-Śledczego w Dzierżoniowie, 27 XII 1948 r., k. 40; ibidem, Pokwitowanie odbioru więźnia przez Wydział V WUBP we Wrocławiu, 27 XII 1948 r., k. 44; AIPN Wr, 155/864, t. 2, Zawiadomienie o przeniesieniu więźnia Alojzego Hoszyckiego, 27 XII 1948 r., k. 3.

[48] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania o. Jacka Alojzego Hoszyckiego, 18 I 1949 r., k. 134––139; ibidem, Protokół przesłuchania o. Jacka Alojzego Hoszyckiego, 31 I 1949 r., k. 140–144.

[49] Ibidem, Protokół przesłuchania o. Jacka Alojzego Hoszyckiego, 3 II 1949 r., k. 140–146; ibidem, Protokół przesłuchania o. Jacka Alojzego Hoszyckiego, 19 II 1949 r., k. 147–153.

[50] AIPN Wr, 038/866, Karta osadzenia Alojzego Hoszyckiego, 18 II 1949 r., k. 6.

[51] AIPN Łd, 495/166, Wniosek do prokuratora Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, 22 II 1949 r., k. 154. Kopia w: AIPN Wr, 038/966, k. 21.

[52] AIPN Łd, 495/166, Postanowienie o wszczęciu śledztwa, 29 III 1949 r., k. 168. Ten sam dokument w: AIPN Wr, 155/864, t. 3, k. 2.

[53] AIPN Wr, 038/966, Protokół przesłuchania podejrzanego, 28 IV 1949 r., k. 42.

[54] Ibidem, Protokół przesłuchania świadka, 4 IV 1949 r., k. 36; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 11 IV 1949 r., k. 38–41; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 28 IV 1949 r., k. 42–44.; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 9 V 1949 r., k. 45–46.

[55] AIPN Wr, 038/966, Protokół przesłuchania świadka Alojzego Hoszyckiego, 1 IV 1949 r., k. 34––35.

[56] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 6 IX 1949 r., k. 109, s. 4.

[57] AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania podejrzanego, 26 VII 1949 r., k. 169–174.

[58] Ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 14 VIII 1949 r., k. 175–184; ibidem, Protokół przesłuchania podejrzanego, 15 VIII 1949 r., k. 185–186.

[59] Artykuł 1 § 1 brzmiał: „Kto, będąc obywatelem polskim, w czasie pomiędzy 1 września 1939 r. a 9 maja 1945 r. zgłosił swoją przynależność do narodowości niemieckiej lub uprzywilejowanej przez okupanta, podlega karze więzienia do lat 10” („Dziennik Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej” 1946, nr 41, poz. 237).

[60] AIPN Łd, 5/32, Akt oskarżenia przeciwko Romanowi Gradolewskiemu i Alojzemu Hoszyckiemu, 25 VIII 1949 r., k. 12–13, s. 7–8.

[61] Ibidem, s. 6.

[62] Ibidem, k. 13, s. 8.

Proces (6–13 września 1949 roku)

[1] Adam Ferenc był wiceprokuratorem Sądu Apelacyjnego w Łodzi od 1949 r., następnie w Sądzie Wojewódzkim w Łodzi, by w 1957 r. przejść do Prokuratury Generalnej PRL. W 1957 r. był oskarżycielem w procesie Romana Romkowskiego, Anatola Fejgina i Józefa Różańskiego. Więcej zob. Proces Romana Romkowskiego..., cz. 2, s. 1900.

[2] AIPN Łd, 5/32, Podanie adwokata Walkiewicza do Sądu Apelacyjnego w Łodzi, 3 IX 1949 r., k. 10.

[3] Ibidem, Odpis zaświadczenia do adwokata Walkiewicza z 5 IX 1959 r., k. 11; ibidem, Zaświadczenie, IX 1949 r., k. 17–18.

[4] Ibidem, Wniosek o wznowienie przewodu sądowego i dopuszczenie dowodu ze świadków oraz dokumentu z 2 II 1942 r., 10 IX 1949 r., k. 15v.

[5] Ibidem, Wniosek o sprostowanie protokułu rozprawy głównej skierowany przez Wacława Walkiewicza do Sądu Apelacyjnego w Łodzi, 21 X 1949 r., k. 201.

[6] Czubiński poświadczył otrzymanie zawiadomienia 3 IX 1939 r. (ibidem, Zarządzenie z 3 IX 1949 r., k. 9, 38).

[7] Ibidem, Protokół rozprawy głównej, 6 IX 1949 r., k. 106, s. 1.

[8] Ibidem, k. 107, s. 2.

[9] Ibidem.

[10] Ibidem.

[11] Ibidem, k. 108, s. 3.

[12] Ibidem.

[13] Ibidem, k. 110, s. 5.

[14] Ibidem, k. 109, s. 4.

[15] Ibidem, k. 110, s. 5.

[16] Ibidem, k. 139, s. 34.

[17] Ibidem.

[18] AIPN Łd, 5/32, List ks. Wacława Tokarka do Sądu Apelacyjnego w Łodzi, 20 IX 1949 r., k. 191.

[19] Ibidem. Ksiądz Wacław Tokarek został aresztowany 6 X 1941 r. w Pabianicach. W obozie koncentracyjnym Dachau znalazł się 30 X 1941 r. z numerem 28 460. Obóz opuścił w wyniku jego zdobycia przez wojska amerykańskie 29 IV 1945 r. (Die Geistlichen in Dachau sowie in anderen Konzentrationslagern und in Gefängnissen, red. E. Weiler, Mödling 1971, s. 666. Wacław Tokarek urodził się 15 XI 1911 r. w Konstantynowie Łódzkim. O sprawie Tokarka i pozostałych osób, do których uwięzienia przyczynił się o. Hoszycki, pisał też Z. Fijałkowski, Kościół katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji..., s. 268–269.

[20] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głownej, 6 IX 1949 r., k. 110, s. 5.

[21] (w), Gestapowcy w sutannach posyłali Polaków na śmierć, „Dziennik Łódzki”, 7 IX 1949, nr 246, s. 1–2.

[22] „Gazeta Robotnicza, 7 IX 1949, nr 246, s. 2.

[23] „Rzeczpospolita”, 8 IX 1949, nr 246, s. 5.

[24] „Słowo Polskie”, 7 IX 1949, nr 246, s. 2.

[25] „Życie Warszawy”, 8 IX 1949, nr 247, s. 1.

[26] „Słowo Polskie”, 7 IX 1949, nr 246, s. 2; „Życie Warszawy”, 8 IX 1949, nr 247, s. 1; „Dziennik Łódzki”, 7 IX 1949, nr 246, s. 2.

[27] AIPN Łd, 5/32, Wniosek adwokata Włodzimierza Czubińskiego, 7 IX 1949 r., k. 65–65v.

[28] Ławrynowicz pełnił funkcję administratora parafii św. Ducha od 31 XII 1947 (Zmiany w diecezji, „Wiadomości Diecezji Łódzkiej” 1948, nr 4, s. 83). O walce ks. mjr. Ławrynowicza, kapelana wojskowego, o kościół garnizonowy zob. M. Przybysz, Kościół rzymskokatolicki w Łodzi..., s. 170–176. Więcej zob. J. Pietrzak, Pełnia prymasostwa..., s. 486–491.

[29] Zapis w protokole brzmi dokładnie: „9) Zawadzką, siostrę generała Zawadzkiego, zam. w Opolu, na okoliczność, że udzielał pociech religijnych Polakom wbrew zakazom Niemców”. Wokół tej osoby i jej udziału w procesie narosło wiele mitów i nieścisłości. W opracowaniach funkcjonuje pogląd, że zwolnienie o. Hoszyckiego było wynikiem zeznań wyjaśniających siostry zakonnej ze zgromadzenia Notre Dame, będącej rodzoną siostrą gen. Aleksandra Zawadzkiego (wtedy przewodniczącego Rady Państwa). Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w źródłach. W aktach osobowych o. Jacka w Archiwum zakonu oo. Franciszkanów w Katowicach-Panewnikach znajduje się pisemna relacja o. Leona Wojsyka: „O[jca] Jacka w czasie procesu [?] broniła s[iostra] Zawadzka noterdamka z Bystrzycy Kłodzkiej (siostra gen. Zawadzkiego). Zeznała, że spowiadał Niemców, ale chodził też spowiadać partyzantów do lasu” (APWNMP, 4-B-1/12a, Ze wspomnień o. Leona Wojsyka). Na procesie we wrześniu 1949 r. zeznawała Adela Zawadzka, lecz jakiegokolwiek pokrewieństwa między nią a Aleksandrem Zawadzkim nie udało się ustalić. Przypuszczam, że z gen. Zawadzkim nie łączyło ją żadne pokrewieństwo. Zawadzki miał jedną siostrę, Wandę, która po wyjściu za mąż nosiła nazwisko Duraj. Zawadzka na procesie udzielała wyjaśnień w obronie ks. Gradolewskiego, o. Hoszyckiego nie znała. W aktach sprawy nie udało się odnaleźć dowodu na rzekome wyjaśnienia domniemanej siostry Aleksandra Zawadzkiego, które pozwoliły o. Jackowi opuścić więzienie (por. AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 32–33; H. Rechowicz, Aleksander Zawadzki. Życie i działalność, Katowice 1969; W. Duraj, W smudze czerwonych iskier, Warszawa 1968; Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL..., s. 141; Archiwum Akt Nowych [dalej AAN], 423/I-1, Spuścizna Aleksandra Zawadzkiego).

[30] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, z 7 IX 1949 r., k. 112, s. 7.

[31] Ibidem, k. 113, s. 8.

[32] Ibidem, k. 71, s. 9. Biskup Adamski tak tłumaczył powody namawiania społeczeństwa polskiego do przyjmowania „palcówki” (palcówka to dwustronny dokument o charakterze dowodu osobistego. Nazwa pochodziła od odcisku palca, który zastępował fotografię), a potem DVL: „Z okazji »palcówki« pojawiła się myśl o maskowaniu się przede wszystkim dla zachowania stanu posiadania polskiego, ochrony przemysłu dla Polski w razie odwrotu Niemców oraz dla pozostawienia na miejscu uświadomionych Polaków jako duchowej ostoi dla mniej uświadomionych”. I dalej: „Zgodnie z decyzją rządu polskiego, któremu po wybuchu wojny w roku 1939 szczegółowo referowałem o projekcie maskowania się Polaków na G[órnym] Śląsku, poleciłem, aby wszyscy kapłani i studenci teologii zapisali się jako »volksdeutsch«. Była to jedyna możliwa droga, aby kapłani mogli spełniać nadal swój obowiązek i pozostać wśród ludu” (L. Olejnik, Zdrajcy Narodu? Losy volksdeutschów..., s. 32).

[33] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, z 7 IX 1949 r., k. 115, s. 10.

[34] Ibidem. To nawiązanie do aktu oskarżenia, w którym mowa była o zeznaniach Petroneli Sztanderowej, będących w następnych dniach rozprawy clou informacji prasowych.

[35] Ibidem, k. 117, s. 12.

[36] Ibidem, k. 118, s. 13.

[37] Ibidem.

[38] Ibidem, k. 120, s. 15.

[39] Ibidem, k. 120, s. 15.

[40] Ibidem, k. 122, s. 17.

[41] (w), Księża-volksdeutsche na służbie Gestapo. Drugi dzień procesu przed sądem w Łodzi, „Dziennik Łódzki”, 8 IX 1949, nr 247, s. 2.

[42] Ibidem.

[43] Konfidenci gestapo w sutannach przed sądem w Łodzi, „Rzeczpospolita”, 9 IX 1949, nr 247, s. 5; Spowiednik donosicielem. Drugi dzień procesu zdrajców narodu w Łodzi, „Życie Warszawy, 9 IX 1949, nr 248, s. 2.

[44] Upiór zdrady i zbrodni odżył na sali sądowej w procesie księży-konfidentów gestapo, „Gazeta Robotnicza”, 9 IX 1949, nr 247, s. 2.

[45] Zob. s. 44.

[46] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 76, s. 20.

[47] Dokumenty te znajdują się w: AIPN Łd, 5/32, k. 550–559.

[48] Ksiądz Józef Dzioba, rektor WSD w Łodzi, członek Sądu Biskupiego Łódzkiego (M. Budziarek, Katedra przy Adolf Hitlerstrasse..., s. 58).

[49] Ibidem.

[50] Por. AIPN Łd, 495/166, Protokół przesłuchania ks. Henryka Adamczyka, 16 II 1945 r., k. 187––188. Jedną z nich była Konstantyna Barasińska z Pabianic.

[51] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 129, s. 24.

[52] Ibidem, List ks. Jana Żdżarskiego, 9 IX 1949 r., k. 34.

[53] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 134, s. 29. Według późniejszego wniosku adwokata Włodzimierza Czubińskiego zdanie wypowiedziane przez Annę Wendler brzmiało inaczej: „Nie wiem w końcu, komu zawdzięczam karę śmierci – Hoszyckiemu czy Kamińskiemu” (ibidem, Wniosek o sprostowanie protokołu rozprawy, b.d., k. 174).

[54] Ibidem, Protokół rozprawy głównej, 8 IX 1949 r., k. 136, s. 31.

[55] Według PUBP w Dzierżoniowie „w roku 1947 były organista parafii Bielawa, nazwisko Sztendera, będąc u spowiedzi, zauważył spowiadającego ks. Hoszyckiego i zwrócił się do ks. Szczepańskiego [dziekan powiatu dzierżoniowskiego] i w obecności ks. Sznipfa oświadczył, że zna ks. Hoszyckiego, który wydał w ręce Gestapo [syna] za słuchanie radia londyńskiego, w wyniku czego syn zginął w obozie koncentracyjnym. Ks. Ks. Szczepański i Sznipf udali się do ks. Milika, który obiecał sprawę zbadać. Nic jednak administracja apostolska nie uczyniła w tej sprawie” (AIPN Wr, 053/374, Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres od 25 V do 25 VI 1949 r., b.d., k. 93).

[56] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 136, s. 31.

[57] Ibidem, List Petroneli Sztanderowej do prezydenta RP Bolesława Bieruta z 2 X 1951 r., k. 181.

[58] (w), Polakom nie udzielał Komunii Św., Dziennik Łódzki”, 9 IX 1949, nr 248, s. 1.

[59] Matka straconego zeznaje w procesie księży-renegatów. Czwarty dzień procesu ks. Gradolewskiego i Hoszyckiego, „Dziennik Łódzki”, 10 IX 1949, nr 249, s. 1–2.

[60] Matka rozpoznaje mordercę syna księdza-konfidenta gestapo, „Gazeta Robotnicza”, 10 IX 1949, nr 248, s. 2; por. Wstrząsające zeznania świadków w procesie księży-gestapowców, „Rzeczpospolita, 11 IX 1949, nr 249, s. 7; Sensacyjne dokumenty z archiwów niemieckich w łódzkim procesie księży konfidentów. Świadkowie potwierdzają winę oskarżonych, „Życie Warszawy”, 10 IX 1949, nr 249, s. 2–3; Dramatyczne zeznania świadków w łódzkim procesie księży konfidentów, „Życie Warszawy”, 11 IX 1949, nr 250, s. 2; Matka zamordowanego syna oskarża księdza-denuncjanta, „Słowo Polskie”, 11 IX 1949, nr 250, s. 2.

[61] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 137, s. 32.

[62] Na temat okupacyjnej działalności Adeli Zawadzkiej zob. s. 62. Po przejściu frontu od 20 I 1945 r. pracowała w Zarządzie Miejskim, jako kierownik referatu rzemiosł na miasto Łódź. W 1949 r. I sekretarz Powiatowej Dzielnicowej Rady Narodowej Łódź-Śródmieście. Wydalona z partii uchwałą POP Dzielnicowej Rady Narodowej Łódź-Śródmieście 17 X 1950 r. Zmarła 4 V 1973 r. w Łodzi (Archiwum Państwowe w Łodzi, Komitet Łódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, 11906, Dokumenty osobowe Adeli Zawadzkiej, k. 23–24, 29; ibidem, 1032, Uchwała WKKP PZPR w sprawie odwołania towarzyszki Adeli Zawadzkiej, 3 V 1957 r., k. 8; ibidem, Ankieta personalna, 13 I 1960 r., k. 30).

[63] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 139, s. 34.

[64] Ibidem. Dalej znajduje się sprostowanie do protokołu rozprawy dotyczące słów wypowiedzianych przez Marię Wilkoszewską: „List, w którym brat źle się wyrażał o Hoszyckim, był dla mnie niespodzianką, gdyż w poprzednich listach tego nie było. Ponadto po słowach »Brat mój nie powrócił« należało dopisać: »do kraju, przebywa za granicą, mam jego adres, pisze do mnie«” (AIPN Łd, 5/32, Wniosek o sprostowanie protokołu rozprawy, b.d., k. 176).

[65] Ibidem, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 140, s. 35.

[66] Hoszycki miał się podpisać niemiecką wersją swojego imienia i nazwiska: Alois Hoschützki (ibidem, k. 142, s. 37).

[67] Ibidem, k. 142, s. 37.

[68] AIPN Łd, 5/32, Protokół rozprawy głównej, 9 IX 1949 r., k. 144, s. 39.

[69] AIPN Łd, 5/32, Wezwanie dodatkowych świadków, 9 IX 1949 r., k. 100; ibidem, Wezwanie dodatkowych świadków, 12 IX 1949 r., k. 101.

[70] Ibidem, List Wiktorii Szałko [Szadko], 9 IX 1949 r., k. 19. Ksiądz Szałko [Szadko] był proboszczem parafii NMP w Pabianicach do czasu aresztowania w październiku 1941 r. 

[71] Ibidem, Wniosek o wznowienie przewodu sądowego i dopuszczenie dowodu ze świadków oraz dokumentu z 2 II 1942 r., 10 IX 1949 r., k. 22–23.

[72] Piąta kolumna w sutannie, „Gazeta Robotnicza”, 10 IX 1949, nr 249.

[73] K.G., Na marginesie procesu, „Gazeta Łódzka”, 10 IX 1949, nr 249.

[74] Ibidem.

[75] AIPN Wr, 053/374, Sprawozdania dekadowe PUBP Dzierżoniów do WUBP Wrocław za 1949 r., Raport pracy agenturalno-operacyjnej PUBP Dzierżoniów za okres od 25 VIII do 25 IX 1949 r., k. 187. Notabene słowa „renegaci” i „zdrajcy” były wówczas nierozerwalnie związane z potępianiem księży (zob. atak na ks. Franciszka Woźnicę w 1949 r. w: J. Żaryn, Kościół a władza w Polsce..., s. 219).

[76] Podpisali go: Jan Żygadło, Ludwik Jakubowski, Piotr Konecki i Kazimierz Newelski.

[77] AIPN Łd, 5/32, List Rady Parafialnej z Łagiewnik do Prokuratury Sądu Apelacyjnego w Łodzi, [11 IX 1949 r.], k. 188.

[78] M. Budziarek, Piętno..., s. 239.

[79] AIPN Łd, 5/32, Sentencja wyroku, 13 IX 1949 r., k. 149.

[80] Ibidem, Uzasadnienie wyroku, k. 159.

[81] Ibidem, k. 154.

[82] M. Budziarek, Piętno..., s. 239.

[83] Motywy wyroków śmierci w procesie księży-konfidentów gestapo z kościoła św. Krzyża w Łodzi. „Rzeczpospolita”, 16 IX 1949, nr 254, s. 2.

[84] Najwyższy wymiar kary za zdradę narodu i współpracę z Gestapo, „Dziennik Łódzki”, 14 IX 1949, nr 253, s. 2.

[85] AAN, GUKPPiW, 120, Wrocław 1948 i 1949 (nr 9/17a), Dwutygodniowa ocena „Gazety Robotniczej” za okres 1–15 IX 1949 r., k. 201.

[86] Ibidem, Dwutygodniowa ocena „Słowa Polskiego” za okres 1 IX–15 IX 1948 r., k. 251–252.

[87] Ibidem, 33 (nr 1/87), Sprawozdanie z kontroli prewencyjnej nr 7 z 24 IX 1949 r., k. 45 [Dotyczy: Zdrajcy w sutannach, „Wiarus”, 10–30 IX 1949, nr 17, s. 10]. Niestety, brakuje uzasadnienia decyzji cenzora.

[88] Znowu dwa wyroki śmierci na księży oskarżonych o „współpracę z Gestapo”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 15 IX 1949, s. 1–2.

[89] Autor artykułu coraz bardziej konfabulował. Warto jednak zwrócić uwagę na jeden aspekt tego ustępu. Pomijając wymysły autora co do obsady parafii, widoczny jest w tym artykule funkcjonujący nadal mit tzw. ziem odzyskanych jako krainy miodem i mlekiem płynącej, gdyż wyraźna jest tutaj paralela: parafia na zachodzie równa się bogactwo. Choć mit ten obalano już wówczas w wielu periodykach, to jego doraźne i sytuacyjne wykorzystanie stanowiło swoisty zabieg socjotechniczny, skutecznie oddziaływający na czytelnika.

[90] J.S., Po procesie księży-zdrajców, „Polska Zbrojna” 1949, nr 253, s. 3.

[91] R. Małecki, Pod herbem Wandalów..., s. 58.

[92] Liczba skazanych na karę śmierci w poszczególnych latach: 1946 – 303 osoby, 1947 – 143, 1948 – 258 osób, 1949 – 187, 1950 – 222 osoby, 1951 – 67 osób, 1952 – 13, 1953 – 13, 1954 – 4 osoby, 1955 – 2, 1956 – 0 osób (A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 173).

[93] J. Stefaniak, Postawy duchowieństwa w ocenie władz państwowych w latach apogeum stalinizmu (1948–1956) [w:] Społeczeństwo, Państwo, Kościół (1945–2000). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin 15–16 VI 2000, red. A. Kawecki, K. Kowalczyk, A. Kubaj, Szczecin 2000, s. 20.

[94] A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 173. W Księdze świadectw wymieniono liczbę 188 osób (Księga świadectw. Skazani na karę śmierci w czasach stalinowskich i ich losy, red. K. Madej, J. Żaryn, J. Żurek, Warszawa 2005, s. XXXVII; por. J. Stefaniak, Postawy duchowieństwa w ocenie władz..., s. 20).

[95] H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim..., s. 119.

[96] D. Zamiatała, Caritas. Działalność i likwidacja organizacji 1945–1950, Lublin 2000, s. 301. W tekście zmieniono nazwiska księży na: Haszycki i Gradolewicz.

Więzienie

[1] AIPN Łd, 5/32, Wniosek adwokata Włodzimierza Czubińskiego o sprostowanie protokołu rozprawy, 23 IX 1949 r., k. 173; ibidem, Wniosek adwokata Wacława Walkiewicza o sprostowanie protokołu rozprawy głównej, 21 X 1949 r., k. 201.

[2] Ibidem, Pismo do prezydenta RP, 14 IX 1949 r., k. 163. Na wniosku tym widnieje uwaga: „Przedstawić po uprawomocnieniu się wyroku, 16 IX [19]49. Przewodniczący” (ibidem). W liście tym ks. Gradolewski pisał, że został wydany przez dwóch „kolegów cieszących się złą opinią (jeden z nich przebywa obecnie w więzieniu)” (ibidem, k. 165). Chodziło o ks. Kazimierza Bryńskiego, który w styczniu 1947 r. został aresztowany przez Wydział III WUBP w Łodzi na podstawie polecenia Departamentu III MBP pod zarzutem przynależności do Stronnictwa Narodowego. Skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi 18 VII 1947 r. na 8 lat więzienia. Na mocy amnestii karę zamieniono na 4 lata. Wyszedł na wolność w 1951 r. Kazimierz Bryński od 1946 r. nie był kapłanem. Według dokumentów UB po kłótni z bp. Jasińskim postanowił zrezygnować ze stanu kapłańskiego, zawarł związek małżeński i zatrudnił się w przemyśle włókienniczym (AIPN Łd, 030/1, Charakterystyka nielegalnej organizacji Stronnictwo Narodowe, 1945–1946, 1956–1959, 1973, k. 16–17; ibidem, Kwestionariusz osobowy, k. 37; zob. też AIPN Łd, pf 12/2122, Akta śledcze przeciwko Władysławowi Kotowskiemu i innym. W styczniu 1968 r. zatarto skazanie, zob. AIPN Łd, 91/303, Postanowienie o zatarciu skazania, 14 I 1968 r., k. 9).

[3] M. Budziarek, Piętno..., s. 239.

[4] AIPN Łd, 5/32, Podanie Alojzego Hoszyckiego o ułaskawienie do prezydenta Bolesława Bieruta, 14 IX 1949 r., k. 167. Na piśmie widnieje adnotacja: „przedstawić po uprawomocnieniu się wyroku, 16 IX 1949, Przewodniczący”.

[5] Ibidem, Pismo Alojzego Hoszyckiego do Sądu Najwyższego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi, 16 IX 1949 r., k. 181.

[6] Ibidem, Pismo Petroneli Sztanderowej do Sądu Apelacyjnego w Łodzi, 18 IX 1949 r., k. 184. Petronela Sztanderowa nie ustawała w działaniach na rzecz złagodzenia wyroku. Następne pismo o podobnej treści skierowała już 2 X 1949 r. (ibidem, Pismo do Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 2 X 1949 r., k. 194; ibidem, Pismo do Bolesława Bieruta, 19 IX 1951 r., k. 181).

[7] Biogramy zmarłych współbraci..., s. 88.

[8] Do kwietnia 1950 r. siedzibą Sądu Najwyższego była Łódź.

[9] Sędzia Kazimierz Bzowski przewodniczył składowi sędziowskiemu podczas procesu Arthura Greisera w 1946 r. Greisera skazano na karę śmierci. Wyrok wykonano.

[10] AIPN Łd, 5/32, Odpis wyroku Sądu Najwyższego, 27 I 1950 r., k. 227.

[11] M. Przybysz, Kościół rzymskokatolicki w Łodzi..., s. 146.

[12] AIPN Łd, 5/32, Pismo do obywatela prezydenta RP, 14 III 1951 r., k. 269.

[13] Ibidem. W liście tym wskazywał także na niedopuszczenie do zeznań ks. Roberta Rompy oraz pastora Kleindiensta. Ten ostatni przypadek był osobliwy, gdyż według niego Kleindienst przyczynił się do zorganizowania nowego kościoła ewangelickiego w Łodzi i usunięcia z niego Polaków, a w czasie procesu w 1947 r. został z zarzutów współpracy z Gestapo oczyszczony (ibidem, k. 269–270).

[14] AIPN Łd, 5/32, Opinia o zachowaniu więźnia Romana Gradolewskiego, 5 V 1951 r., k. 271.

[15] AIPN Łd, 5/32, Wyciąg z protokołu posiedzenia niejawnego Wydziału IV Sądu Wojewódzkiego m. Łodzi, 17 VII 1951 r., k. 274; por. ibidem, Wyciąg z protokołu posiedzenia niejawnego Wydziału IV Sądu Wojewódzkiego m. Łodzi, 18 XII 1951 r., k. 299.

[16] Mieczysław Grygorcewicz. Trzykrotnie uwięziony [w:] Księga świadectw..., s. 151–152.

[17] AIPN Łd, 5/32, Opinia o więźniu karnym Romanie Gradolewskim, 17 X 1953 r., k. 357.

[18] Ibidem, Opinia o więźniu karnym Romanie Gradolewskim, 6 V 1955 r., k. 349.

[19] Ibidem, Prośba Romana Gradolewskiego do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi o zaliczenie lat śledztwa, 1 III 1952 r., k. 294–295.

[20] Ustawa z 20 VII 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej. Nie stosowano jej do tych, których uznano za winnych popełnienia przestępstwa z dekretu sierpniowego (A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 176).

[21] AIPN Łd, 5/32, Pismo do Sądu Wojewódzkiego, 1 III 1952 r., k. 294; ob. też ibidem, Pismo do prezydenta RP, 2 IX 1952 r., k. 309.

[22] Ibidem, Pismo do prezydenta Bolesława Bieruta, 2 IX 1952 r., k. 309.

[23] AIPN Łd, 5/32, Zażalenie do Sądu Najwyższego w Warszawie, 10 III 1953 r., k. 328; ibidem, Prośba o amnestię, 7 X 1953 r., k. 358. Z ustawy z 22 XI 1952 r. mogli skorzystać też skazani z art. 2 i 3 dekretu sierpniowego. Andrzej Pasek pisał o nadziei tych, którzy kierowali swe pisma z prośbami o zastosowanie jej przepisów, a skazani byli też z art. 1 i/lub 4 dekretu sierpniowego. Te prośby pozostawiano bez dalszego biegu (idem, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 177).

[24] AIPN Łd, 5/32, Wyciąg z protokołu posiedzenia niejawnego, 16 XII 1952 r., k. 311. Jako przewodniczący składu orzekał Mirosław Kulesza (ibidem, Wyciąg z odpisu protokołu posiedzenia niejawnego, 19 II 1953 r., k. 316; ibidem, Wyciąg z odpisu protokołu posiedzenia niejawnego, 21 II 1953 r., k. 326).

[25] Ibidem, Postanowienie, 14 III 1955 r., k. 378.

[26] Ibidem, Pismo o darowanie reszty kary ks. Romana Gradolewskiego do przewodniczącego Rady Państwa, 1 V 1955 r., k. 350.

[27] AIPN Łd, 5/32, Opinia o więźniu karnym Romanie Gradolewskim, 6 V 1955 r., k. 349.

[28] Tadeusz Kostewicz w artykule dotyczącym duchownych w więzieniach PRL w latach 1944––1956 zamieścił wykaz duchownych przebywających w więzieniach w Rawiczu i we Wronkach. Na liście odnoszącej się do tego drugiego zakładu penitencjarnego widnieje „R. Gradolewski”. Wpisano tam błędną datę urodzenia (13 V 1895) oraz błędne daty rozpoczęcia kary i jej zakończenia. Zgadzają się zaś daty dotyczące procesu i kary wymierzonej przez sąd. Nie ulega zatem wątpliwości, że chodzi o tego duchownego i że przebywał on nie tylko w Sieradzu i Sztumie, lecz także we Wronkach. Nie udało się jednak tej informacji potwierdzić w żadnym innym dokumencie. Błędna data rozpoczęcia kary (11 XI 1949) wzięła się zapewne z ręcznego zapisu daty na dokumentach odnoszącego się do tymczasowego aresztowania 11 II (lutego) i została zinterpretowana później jako „11.11” (listopada). Zakończenie odbywania kary według zapisów więziennych powinno nastąpić 11 XI 1961 r., a nie 11 II 1961 r. (idem, Wykonanie kary więzienia wobec osób duchownych i konsekrowanych w latach 1944–1956 [w:] Represje wobec osób duchownych i konsekrowanych w PRL 1944–1956, red. A. Grześkowiak, Lublin 2004, s. 228).

[29] AIPN Łd, 5/32, Pismo naczelnika Więzienia w Łodzi do naczelnika Więzienia w Sieradzu, 27 X 1950 r., k. 265; ibidem, Opinia o zachowaniu się więźnia Alojzego Hoszyckiego, 30 XI 1951 r., k. 286. Funkcję naczelnika więzienia w Łodzi przy ul. Sterlinga 16 pełnił wówczas kpt. Adam Brudak. Po nim funkcję tę objął por. Franciszek (Efroim) Klitenik, wcześniej naczelnik więzienia

nr 2 w Łodzi, a do 1951 r. naczelnik więzienia w Dzierżoniowie. Pełnił tam tę funkcję w momencie aresztowania o. Jacka, o czym świadczą liczne pisma wysyłane do poszczególnych instytucji sądowych przez tegoż. Więcej zob. Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 1, s. 517, 524; AIPN Łd, 5/32, Pismo z Więzienia Karno-Śledczego w Dzierżoniowie do prokuratora Sądu Okręgowego w Warszawie, 22 IV 1950 r., k. 248. Funkcję naczelnika w Sieradzu w tym czasie pełnił por. Marian Kurcwiel (Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 1, s. 529).

[30] AIPN Łd, 5/32, Pismo Alojzego Hoszyckiego do Nadzoru Sądowego przy Ministerstwie Sprawiedliwości w Warszawie, 31 VII 1950 r., k. 259. Na piśmie widnieją odręczne notatki z 24 X 1950 r. dotyczące postępowania w tej sprawie.

[31] Ibidem, Prośba adwokata Włodzimierza Czubińskiego do prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o darowanie kary Alojzemu Hoszyckiemu, 16 X 1951 r., k. 284–285; ibidem, Prośba o darowanie reszty kary w drodze łaski do Prezydium Rady Państwa w Warszawie, 17 XII 1952 r., k. 313–314; ibidem, Pismo adwokata Włodzimierza Czubińskiego do Prezydium Rady Państwa, 18 V 1955 r., k. 340.

[32] Ibidem, Pismo Włodzimierza Czubińskiego do Bolesława Bieruta, 16 X 1951 r., k. 284–285.

[33] Ibidem, Pismo z posterunku MO w Łagiewnikach do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi, 8 XI 1951 r., k. 287.

[34] Ibidem, Wyciąg z protokołu wspólnego posiedzenia niejawnego, 18 XII 1951 r., k. 288.

[35] Ibidem, Opinia o zachowaniu więźnia Alojzego Hoszyckiego [sporządzona przez] naczelnika Więzienia w Sieradzu do Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi Wydział IV Karny I instancji, 30 XI 1951 r., k. 286.

[36] Ibidem, Opinia naczelnika Więzienia w Sieradzu do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi, 9 I 1953 r., k. 315. W piśmie tym jako data przyjęcia o. Hoszyckiego do więzienia w Sieradzu widnieje 29 XII 1950 r. Opinia ta wystawiona była dla Sądu Wojewódzkiego ze względu na kolejne podanie o łaskę skierowane przez adwokata Czubińskiego 17 XII 1952 r. Taka adnotacja widnieje na tym wniosku z datą 24 XII 1952 r. (ibidem, Prośba o darowanie reszty kary w drodze łaski do Prezydium Rady Państwa w Warszawie, 17 XII 1952 r., k. 314).

[37] Ibidem, Pismo o ułaskawienie Alojzego Hoszyckiego do Rady Państwa, 10 XI 1954 r., k. 337, s. 2.

[38] AIPN Po, 3/64, Księga główna więźniów, 1954 r., k. 209.

[39] A. Makarski, Wspomnienia z Wronek [w:] Księga świadectw..., s. 328; por. T. Wolsza, W cieniu Wronek, Jaworzna i Piechcina 1945–1956, Warszawa 2003.

[40] H. Kempa, Z mogiły na mogiłę [w:] Księga świadectw..., s. 248; por. relacje ks. Józefa Zatora-Przytockiego w: T. Kostewicz, Wykonanie kary..., s. 198–199.

[41] AIPN Łd, 5/32, Opinia naczelnika więzienia we Wronkach, 18 XI 1954 r., k. 335. Funkcję naczelnika więzienia we Wronkach pełnił w tym okresie por. Władysław Drużbik.

[42] Ibidem, Pismo o ułaskawienie Alojzego Hoszyckiego do Rady Państwa, 10 XI 1954 r., k. 337.

[43] Ibidem, Pismo adwokata Włodzimierza Czubińskiego do Prezydium Rady Państwa, 18 V 1955 r., k. 340.

[44] Ibidem, Opinia na temat więźnia karnego Alojzego Hoszyckiego, 8 VI 1955 r., k. 341.

Upragniona wolność

[1] Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej..., s. 149.

[2] A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce..., s. 143–144.

[3] Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej..., s. 155–197.

[4] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych..., s. 24–27; Plany pracy Departamentu IV MSW 1972–1979, wstęp P. Tomasik, wybór i oprac. Zespół, Warszawa 2007, s. XI–XII.

[5] A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce..., s. 216–250. Na temat Milenium istnieje bogata literatura, zob. m.in.: Uroczystości milenijne 1966 roku. Sprawozdania urzędów spraw wewnętrznych, red.W. Chudzik i in., Warszawa 1996; Obchody milenijne 1966 roku w świetle dokumentów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, red. W. Chudzik i in., Warszawa 1998; Kardynał Wyszyński. Konflikty roku milenijnego, zebrał i oprac. P. Raina, Warszawa 1999; K. Sychowicz, A. Szot, Białostockie Milenium: Białystok na milenijnym szlaku – obchody tysiąclecia chrztu Polski (1966 r.), Białystok 2006; M. Fąka, Echa milenijne, Poznań 2006; B. Stanaszek, Kryptonim „Wisła”. Służba Bezpieczeństwa wobec obchodów Milenium Chrztu Polski w Sandomierzu, Lublin 2007; P. Chmielowiec, Milenium Chrztu Polski w Diecezji Przemyskiej i Administracji Apostolskiej w Lubaczowie, Rzeszów 2006; Milenium czy Tysiąclecie, red. B. Noszczak, Warszawa [2006]; S. Jankowiak, Milenium Polski, Poznań 2006; Płockie Milenium. Uroczystości milenijne w diecezji płockiej w tajnych dokumentach Służby Bezpieczeństwa, wstęp, wybór i oprac. J. Pawłowicz, przedmowa J. Żaryn, Toruń, 2006; S. Zaborowski, Milenium łęczyckie. Fakty, dokumenty, wspomnienia, Łęczyca–Łódź 2007; Milenium Świętokrzyskie. Cywilizacja krzyża, Starachowice 2008.

[6] A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce..., s. 292.

[7] Ibidem, s. 329. O Samodzielnej Grupie „D” zob. Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn IPN” 2003, nr 1, s. 46; M. Lasota, O raporcie sejmowej komisji poświęconym Samodzielnej Grupie „D” w MSW, ibidem, s. 27–36. W 1977 r. przekształcono ją w Wydział VI Departamentu IV MSW, a w terenie sekcje VI wydziałów IV KW MO.

[8] Na temat ruchów oazowych i duszpasterstw akademickich zob. m.in.: K. Jarkiewicz, Duszpasterstwo akademickie Krakowa po II wojnie światowej, Kraków 2004; M. Przybysz, Wyspy wolności. Duszpasterstwo akademickie w Łodzi 1945–1989, Łódź 2008; S. Puchała, Duszpasterstwo akademickie diecezji katowickiej w latach 1947–1992, Katowice 2007; M. Szumowski, Duszpasterstwo akademickie w Archidiecezji Warszawskiej w latach 1928–1992, Warszawa 2000; Oaza wolności. Duszpasterstwa akademickie w latach siedemdziesiątych XX w., red. M. Marcinkiewicz, Szczecin 2011.

[9] A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce..., s. 340–344.

[10] Wizyta Jana Pawła II w Polsce 1979. Dokumenty KC PZPR i MSW, wstęp i oprac. A. Friszke, M. Zaremba, Warszawa 2005.

[11] Ibidem, s. 69.

[12] A. Dudek, R. Gryz, Komuniści i Kościół w Polsce..., s. 369.

[13] Oznaczał uzależnienie każdej decyzji władzy kościelnej od zgody właściwego kierownika urzędu do spraw wyznań lub wojewody. Był to powrót do dekretu z 9 II 1953 r. o obsadzie stanowisk kościelnych, zakończony pokazowym procesem bp. Czesława Kaczmarka oraz aresztowaniem księdza prymasa kard. Stefana Wyszyńskiego.

[14] P. Piotrowski, Władza wobec Kościoła w okresie stanu wojennego [w:] Między Lwowem a Wrocławiem. Księga Jubileuszowa Profesora Krystyna Matwijowskiego, red. B. Rok, J. Maroń, Toruń 2006, s. 658.

[15] Operacja „Zorza II”. Służba Bezpieczeństwa i Komitet Wojewódzki PZPR wobec wizyty Jana Pawła II w Trójmieście (czerwiec 1987), wybór, red. i wstęp S. Cenckiewicz, M. Kruk, oprac. S. Cenckiewicz i in., Warszawa–Gdańsk 2008; M. Kała, Władze wobec drugiej pielgrzymki Ojca Świętego do Polski, „Biuletyn IPN” 2002, nr 7, s. 58–64.

[16] O ks. Jerzym Popiełuszce zob. m.in.: E.K. Czaczkowska, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Warszawa 2008; K. Daszkiewicz, Sprawa morderstwa księdza Jerzego Popiełuszki raz jeszcze, Poznań 2004; M. Kindziuk, Błogosławiony ks. Jerzy Popiełuszko, Warszawa 2010; Kościół w obliczu totalitaryzmów. Zbiór studiów dla uczczenia XXV rocznicy męczeńskiej śmierci księdza Jerzego Popiełuszki, Toruń–Gdańsk 2010; P. Nitecki, Znak zwycięstwa. Ksiądz Jerzy Popiełuszko (1947–1984), Warszawa 1998; A. Paczoska-Hauke, Reakcje mieszkańców Pomorza i Kujaw na porwanie i śmierć ks. Jerzego Popiełuszki w świetle dokumentów SB, Bydgoszcz 2009; P. Raina, Ks. Jerzy Popiełuszko męczennik za wiarę i ojczyznę, Olsztyn 1990; K. Ruane, Racja stanu – zabić księdza, tłum. D. Chylińska, Kraków 2008; J. Sochoń, Błogosławiony ks. Jerzy Popiełuszko, Kraków 2010; W. Sumliński, Kto naprawdę go zabił?, Warszawa 2005; idem, Teresa, Trawa, Robot. Bajwiększa operacja komunistycznych służb specjalnych, Warszawa 2009; Tyś jest kapłanem na wzór... Ks. Jerzy Popiełuszko w Bytomiu 8 X 1984 r., Katowice 2010. O sprawie bp. Gulbinowicza zob. T. Balbus, K. Stróżyna, „Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie...”, Wrocław 2011, s. 59.

[17] O tych trzech kapłanach zob. Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J. Rokita; posłowie A. Dudek, Kraków 2005; M. Kurnatowski, Wokół sprawy księdza Zycha, Gdańsk 1992; Z. Branach, Tajemnica śmierci księdza Zycha, Halinów 2007; idem, Sam płonął i nas zapalał. Próba wyjaśnienia zbrodni zabójstwa księdza Stanisława Suchowolca, Toruń 2005; P. Litka, Katyński kurier – ks. Stefan Niedzielak, Kraków 2010; Z. Branach, Zbrodnia przy Powązkowskiej, Toruń 2009.

[18] AIPN Łd, 5/32, Zawiadomienie o zwolnieniu więźnia karnego Alojzego Hoszyckiego, 25 X 1955 r., k. 363.

[19] AIPN Wr, 039/5451, Życiorys (odpis z odpisu) napisany w Miejskiej Górce (ul. Rawicka 21), 28 IV 1956 r., k. 71.

[20] Ibidem.

[21] Ustawa z 27 IV 1956 r. o amnestii obejmująca skazanych z dekretu sierpniowego oraz dekretu czerwcowego. Wobec wielu zastosowano przedterminowe zwolnienia, jeśli skazany odbył co najmniej 2/3 kary i wykazał się odpowiednim zachowaniem oraz nie zachodziła obawa, że popełni przestępstwo raz jeszcze. Zazwyczaj zwalniano ich w trybie ustawy z 31 X 1951 r. o warunkowym przedterminowym zwolnieniu osób odbywających karę pozbawienia wolności (A. Pasek, Przestępstwa okupacyjne w polskim prawie karnym..., s. 178–180).

[22] AIPN Łd, 5/32, Decyzja z 11 VI 1956 r. o zastosowaniu amnestii z 27 IV 1956 r., k. 369–370. Według życiorysu z lat sześćdziesiątych przebywał tam tylko przez miesiąc (AIPN Wr, 039/5451, Życiorys [odpis z odpisu] napisany w Miejskiej Górce, 28 IV 1956 r., k. 71).

[23] AIPN Łd, 5/32, Prośba o. Hoszyckiego do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi, 26 VII 1956 r., k. 376; ibidem, Koperta adresowana do o. Hoszyckiego, k. 380; ibidem, Poświadczenie odbioru, 2 VIII 1956 r., k. 389.

[24] APWNMP, 4-B-1/12a, Ze wspomnień ojca Tytusa Semkło.

[25] AIPN Wr, 039/5451, Pismo KP MO w Rawiczu do Samodzielnej Sekcji Śledczej Służby Bezpieczeństwa KW MO we Wrocławiu, 19 II 1958 r., k. 55.

[26] AIPN Po, 00169/7, Rejestracje kandydatów na werbunek, Rawicz, 3 XI 1958 r., k. 24.

[27] AIPN Po, 00169/13, Protokół brakowania teczek nieudanych werbunków z 2 XII 1964 r., sygnatura „N”, Rawicz.

[28] AIPN Wr, 0076/30, Kartoteka Ogólnoinformacyjna, Karta E-14 dotycząca Alojzego Hoszyckiego.

[29] AIPN Wr, 039/5451, Pismo zastępcy komendanta ds. SB KW MO w Opolu ppłk. Henryka Trzcińskiego do zastępcy komendanta ds. SB KW MO we Wrocławiu, 16 IX 1959 r., k. 51; ibidem, Pismo naczelnika Wydziału III SB KW MO w Opolu mjr. Jana Pomiernego do naczelnika Wydziału Ewidencji Operacyjnej KW MO we Wrocławiu, 20 X 1959 r., k. 49. Jak wynika z korespondencji, sprawą zajmował się kpt. Bronisław Łapanowski z Grupy V Wydziału III KW MO Opolu.

[30] APWNMP, 4-B-1/12a, Wspomnienie pośmiertne, wygłoszone w czasie pogrzebu w Krosnowicach k. Kłodzka przez o. Chryzostoma Kurka OFM, 7 X 1969 r., k. 2.

[31] System ewidencji operacyjnej w odniesieniu do księży, parafii oraz kurii został wdrożony przez SB w drugiej połowie 1963 r. Teczka Ewidencji Operacyjnej na Księdza (TEOK) składała się z dwóch części. W pierwszej znajdowały się dokumenty z podstawowymi danymi o duchownym oraz informacje dotyczące jego przeszłości zdobyte przez aparat bezpieczeństwa. W części drugiej opracowywano i gromadzono informacje uzyskane od osobowych i technicznych źródeł informacji, dotyczące działalności księdza, w celu ich operacyjnego wykorzystania. Więcej zob. Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych..., s. 336–345; E. Zając, Teczka na księdza (TEOK, TEOB, TEOP), „Arcana” 2006, nr 4/5, s. 218–243; R. Dyrcz, J. Laska, J. Raźny, E. Zając, Teczka Ewidencji Operacyjnej na Księdza. Teoria i praktyka pracy operacyjnej SB, Kraków 2009; Ł. Marek, M. Trąba, Przypadek ks. Brunona Magotta. Studium źródłoznawcze dokumentacji kościelnej i akt aparatu bezpieczeństwa, Katowice 2010, s. 81–97.

[32] AIPN Wr, 039/5451, TEOK dotycząca o. Jacka Alojzego Hoszyckiego, k. 59.

[33] Ibidem, k. 93.

[34] Ibidem, k. 67v.

[35] Relacja o. Pacifika z zakonu oo. Franciszkanów w Kłodzku złożona autorowi podczas rozmowy telefonicznej 12 III 2004 r., por. Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL..., s. 141.

[36] APWNMP, 4-B-1/12a, Ze wspomnień o. Leona Wojsyka.

[37] Relacja o. Pacifika z zakonu oo. Franciszkanów w Kłodzku złożona autorowi podczas rozmowy telefonicznej 12 III 2004 r.; por. Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL..., s. 141; AIPN Łd, 5/32, Prośba Alojzego Hoszyckiego do Sądu Wojewódzkiego w Łodzi o przesłanie postanowienia o amnestii, skierowana z Miejskiej Górki, 26 VII 1956 r., k. 249; APWNMP, 4-B-1/12a, Wspomnienie pośmiertne, wygłoszone w czasie pogrzebu 7 X 1969 r. w Krosnowicach k. Kłodzka przez o. Chryzostoma Kurka OFM, 7 X 1969 r. Ojciec Breitinger podał w swoich wspomnieniach, że Hoszycki zmarł w 1955 r. po wyjściu na wolność. Zob. H. Breitinger, Als Deutschenseelsorger in Posen und im Warthegau..., s. 2.

[38] APWNMP, 4-B-1/12a, Wspomnienie pośmiertne, wygłoszone w czasie pogrzebu w Krosnowicach k. Kłodzka przez o. Chryzostoma Kurka OFM, 7 X 1969 r. 

[39] Chodziło o przedterminowe zwolnienie w trybie ustawy z 31 X 1951 r. 

[40] Archiwum Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu (dalej AKMW), G IV, Skierowanie dla ks. Gradolewskiego wystawione przez wikariusza generalnego ks. Wacława Jabłońskiego, 19 X 1955 r. Akta w tym archiwum nie mają paginacji.

[41] Lekarz przepisał mu 13 kąpieli leczniczych kwasowęglowych, picie wody w związku z nadkwasotą żołądka, mieszaniny ziołowej na wzmocnienie nerwów oraz przywrócenie normalnego snu (ibidem, List ks. Gradolewskiego do ks. Lagosza, 22 X 1955 r.).

[42] Ibidem.

[43] AKMW, G IV, List ks. Gradolewskiego do ks. Lagosza, 7 XI 1955 r. 

[44] Ibidem, Pismo ks. Lagosza do przewodniczącego prezydium WRN we Wrocławiu, 31 X 1955 r. 

[45] Ibidem, List ks. Lagosza do ks. Gradolewskiego, 29 XI 1955 r. 

[46] Ibidem; AKMW, G IV, Pismo ks. Lagosza do przewodniczącego prezydium WRN we Wrocławiu, 29 XI 1955 r.; ibidem, Pismo przewodniczącego WRN Bronisława Ostapczuka do Kurii Biskupiej we Wrocławiu, 10 XI 1955 r. 

[47] Ibidem, Pismo przewodniczącego WRN Bronisława Ostapczuka do Kurii Biskupiej we Wrocławiu, 30 XI 1955 r. 

[48] Ibidem, List ks. Lagosza do ks. Gradolewskiego, 5 XII 1955 r. 

[49] Ibidem, List ks. Gradolewskiego do Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 4 IX 1984 r. Por. wcześ-niejszy list (ibidem, List ks. Gradolewskiego do bp. Kominka, 30 VII 1958 r.).

[50] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Protokół wizytacji parafii rzymskokatolickiej Matki Boskiej Bolesnej w Tymowej dekanatu Ścinawa przeprowadzonej przez księdza dziekana Mieczysława Szymańskiego, 18 XII 1967 r., k. 139–144.

[51] AKMW, G IV, List ks. Gradolewskiego do Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 11 VII 1956 r. 

[52] Ibidem.

[53] AKMW, G IV, List ks. Wacława Jabłońskiego do ks. Gradolewskiego, 13 VII 1956 r. 

[54] Ibidem, List ks. Gradolewskiego do Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 17 VII 1956 r. 

[55] Ibidem, List ks. Gradolewskiego do bp. Kominka, 30 VII 1958 r. 

[56] Ksiądz Gradolewski otrzymał godność Expositorii Canonicalis – noszący purpurowy pompon w birecie, komżę z purpurowym podbiciem oraz czarną mozettę.

[57] AKMW, G IV, List ks. Gradolewskiego do abp. Kominka, 3 XII 1970 r. 

[58] AIPN Łd, 91/311, Podanie adwokata Wacława Walkiewicza do Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi o zatarcie skazania, 13 I 1969 r., k. 3–4; ibidem, Notatka KP MO w Wołowie z wywiadu przeprowadzonego na ob. Romana Gradolewskiego, 20 III 1969 r., k. 5–6.

[59] Ibidem, Postanowienie z 1 IV 1969 r., k. 369.

[60] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Pismo zastępcy komendanta ds. SB w Wołowie kpt. Teodora Okwieta do Wydziału Ewidencji Operacyjnej KW MO w Łodzi, 26 IX 1958 r., k. 82.

[61] Teodor Okwiet (1924–1989) pełnił funkcję szefa Powiatowego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Wołowie od 1 IV 1955 r. Należał do pionierów aparatu bezpieczeństwa. Od lipca 1945 r. pracował w PUBP w Jeleniej Górze. Jego kariera nabierała tempa. Pięć lat później był zastępcą szefa PUBP w Środzie Śląskiej, potem to samo stanowisko zajmował w Bystrzycy Kłodzkiej. Od września 1952 r. był szefem urzędu w Oleśnicy, by w kwietniu 1955 r. pojawić się w Wołowie. Od tego czasu przez 20 lat piastował stanowisko najpierw szefa, a po zmianach strukturalnych w aparacie bezpieczeństwa zastępcy komendanta powiatowego MO ds. bezpieczeństwa (SB) w Wołowie. W czasie swojej służby w SB podlegał ocenie co najmniej dwukrotnie. Najpierw 1963 r. dokonał jej zastępca komendanta ds. SB KWMO we Wrocławiu płk Bonifacy Jedynak. Kolejna opinia, dotycząca już mjr. Okwieta, pochodziła z września 1971 r. i została wystawiona przez płk. Teodora Kukułę, który zajął miejsce płk. Jedynaka we wrocławskiej SB. Opiniujący stwierdzał u ocenianego funkcjonariusza duże zaangażowanie, dyscyplinę, obiektywizm i kulturę w pracy. Doceniał osobiste kierowanie pracą z osobowymi źródłami informacji, a za szczególnie dobre uznał wyniki osiągane ze współpracownikami z pionu IV, czyli religijnego. Ważne też było, że na członków rodziny oddziaływał zgodnie ze światopoglądem marksistowskim, był członkiem komisji administracyjnej KP PZPR i prezesem Koła Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Wołowie. Z pozytywną oceną spotkała się również działalność w Zakładach Chemii Organicznej „Rokita” w Brzegu Dolnym. Interesująco w kontekście jego współpracy z ks. Gradolewskim brzmiał ustęp z opinii o pewnych trudnościach na tle religii, które jednakowoż już zniknęły. Inne zdanie na ten temat mieli członkowie partii z Komitetu Powiatowego w Wołowie, sugerujący, że funkcjonariusza należało przenieść w inne miejsce. Pułkownik Kukuła stwierdzał też, że Okwiet dzięki samozaparciu zdobył w tym czasie średnie wykształcenie. Niemniej, jak zauważył w zakończeniu, funkcjonariusz po tylu latach pracy był zmęczony fizycznie i psychicznie, co musiało się odbić na jego wynikach, a zwłaszcza wydajności w pracy. Ostatnia opinia pochodziła z maja 1975 r. Funkcjonariusz szykował się do awansu i powrotu w rodzinne strony, do Częstochowy. Został tam naczelnikiem Wydziału „W” (perlustracja korespondencji) Komendy Wojewódzkiej MO (AIPN Ka, 0188/157, Akta osobowe Teodora Okwieta).

[62] Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej..., s. 189.

[63] Ibidem, s. 191.

[64] AIPN Wr, 053/491, Sprawozdania analityczne Referatu Służby Bezpieczeństwa Komendy Powiatowej MO w Wołowie za pierwszy kwartał 1959 r., 28 III 1959 r., k. 124–126; AIPN Wr, 053/1590, t. 5, Raport z przeprowadzonej kontroli Referatu ds. Służby Bezpieczeństwa KP MO w Wołowie, 9 I 1960 r., k. 14–15; AIPN Wr, 053/1627, t. 2, Raport z przeprowadzonej kontroli w Referacie Służby Bezpieczeństwa KP MO w Wołowie, 25 V 1962 r., k. 347–348; AIPN Wr, 053/1757, Analiza operacyjna powiatu Wołów i dotychczasowej pracy jednostki Służby Bezpieczeństwa, 8 III 1963 r., k. 126–128; ibidem, Sprawozdanie z pracy Referatu Służby Bezpieczeństwa w Wołowie za 1966 r., 16 XII 1966 r., k. 416–417; AIPN Wr, 053/1590, t. 5, Sprawozdanie z przeprowadzonej kontroli całokształtu pracy w Referacie Służby Bezpieczeństwa KP MO w Wołowie, 14 IV 1966 r., k. 7; AIPN Wr, 053/1363, t. 2, Sprawozdanie z pracy Referatu Służby Bezpieczeństwa KP MO w Wołowie za 1969 r., 15 XII 1969 r., k. 13.

[65] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Notatka, 11 VI 1960 r., k. 100–103.

[66] Ibidem, Pismo do naczelnika Wydziału „C” KW MO we Wrocławiu, 5 XI 1960 r., k. 107; por. AIPN Wr, 053/1757, Wykaz osób rejestrowanych w kartotece Biura „C” MSW zamieszkałych na terenie pow. Wołów, woj. wrocławskie, 31 VIII 1962 r., k. 108.

[67] Ibidem, Notatka z analizy prawy TW ps. „Władek”, 11 III 1965 r., k. 10.

[68] Ibidem, Dokumenty celne, 30 V 1960, 13 X 1960, 9 V 1961, 12 V 1961, 17 III 1961, 7 XII 1961, 22 XII 1961 r., k. 110–114, 118–119.

[69] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Notatka, 27 II 1962 r., k. 115.

[70] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Notatka, 3 III 1962 r., k. 116; zob. Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej..., s. 196.

[71] Ibidem, Charakterystyka ojca duchowego, 22 III 1962 r., k. 117.

[72] Ibidem, Raport o zezwolenie na pozyskanie tajnego współpracownika, 5 XII 1962 r., k. 45–46.

[73] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Uzupełnienie planu kierunkowego z 22 I 1964 r., 5 VI 1968 r., k. 154.

[74] Kartoteka Ogólnoinformacyjna (KOI) – centralna kartoteka alfabetyczna prowadzona w centrali przez Wydział III Biura „C”, a w województwach przez sekcje II wydziałów „C” KW MO. Zbierała i aktualizowała wszystkie informacje o danej osobie i jej działalności. Zob. E. Zając, Ślad pozostaje w aktach. Wybrane zagadnienia dotyczące funkcjonowania ewidencji operacyjnej w latach 1962–1989 [w:] Wokół teczek bezpieki. Zagadnienia źródłoznawczo-metodologiczne, red. F. Musiał, Kraków 2006, s. 289–291. Karta E-15 służyła do sprawdzania w kartotece ogólnoinformacyjnej (KOI) danych dotyczących osoby, o którą pytano. Służyła do identyfikacji. Karta EO-4-K to karta rejestracyjna, litera „K” oznaczała „Kandydata na tajnego współpracownika”. EO-4-A to karta rejestracyjna osoby z danymi personalnymi, numerem ewidencyjnym, nazwą jednostki operacyjnej, ewentualnie zawierała dane o zastrzeżeniu dostępu do informacji na jej temat przez nieuprawnione jednostki (ibidem, s. 289–299; por. J. Szczepaniak, Jak werbowano tajnych współpracowników (informatorów, agentów) spośród duchownych) [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury. Między bohaterstwem a agenturą. Studia i materiały, t. 3, red. J. Szczepaniak, M. Lasota, Kraków 2010, s. 57–80.

[75] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Pismo do naczelnika Wydziału „C” KW MO we Wrocławiu, 31 V 1962 r., k. 121; ibidem, Pismo do zastępcy komendanta powiatowego MO w Wołowie, 15 VI 1962 r., k. 122.

[76] Ibidem, Pismo do naczelnika Wydziału „C” KW MO we Wrocławiu, 17 IX 1962 r., k. 120.

[77] Ibidem, Notatka, 22 IX 1962 r., k. 123.

[78] Koła Księży „Caritas”.

[79] Ibidem, t. 2, Notatka, 28 IX 1962 r., k. 124–126; ibidem, Notatka, 26 X 1962 r., k. 130; ibidem, 27 XI 1962 r., k. 131.

[80] Ibidem, Notatka, 27 XI 1962 r., k. 133; S.A. Bogaczewicz, Działania resortu bezpieczeństwa wobec kard. Bolesława Kominka w latach 1945–1974 r. Zarys zagadnienia [w:] Wokół Orędzia. Kardynał Bolesław Kominek prekursor pojednania polsko-niemieckiego, red. W. Kucharski, G. Strauchold, Wrocław 2009, s. 66. Przypadek ks. Romana Gradolewskiego pokazuje, że sposób działania czy podejścia do tych spraw bp. Kominka był inny, bardziej zniuansowany, zależny być może od kapłana.

[81] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka, 22 IV 1963 r., k. 16.

[82] Ibidem, Notatka służbowa dotycząca kandydata na werbunek ks. G[radolewskiego] R[omana], 15 XII 1962 r., k. 132.

[83] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Ankieta tajnego współpracownika, gospodarza lokalu kontaktowego, 28 XII 1962 r., k. 1–5. Ksiądz Roman był jednym z 27 księży i osób świeckich zwerbowanych przez SB w województwie wrocławskim w 1962 r. (Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa publicznego wobec Kościołów i związków wyznaniowych..., s. 383). „Władek” to pseudonim ks. Gradolewskiego z rejestracji w Łodzi z 1948 r. Zob. s. 89–90.

[84] Zachowały się 94 doniesienia.

[85] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka agenturalna, 26 IV 1963 r., k. 17. Załącznik „Orędzie biskupów polskich do kapłanów, rodziców, dzieci i młodzieży w sprawach wychowania religijnego”, k. 18–21.

[86] Ibidem, k. 40.

[87] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Doniesienie agenturalne (notatka), 20 I 1966 r., k. 89; ibidem, Notatka agenturalna, 15 IV 1966 r., k. 96. O reakcjach zob. K. Stróżyna, Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich. Reakcje władz w świetle dokumentów partyjnych i materiałów Służby Bezpieczeństwa we Wrocławiu [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie 1944–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004, s. 144–155; Ł. Kamiński, Władze PRL i społeczeństwo polskie wobec Orędzia biskupów polskich [w:] Wokół Orędzia..., s. 133–142; zob. też. S.A. Bogaczewicz, Działania resortu bezpieczeństwa wobec kard. Bolesława Kominka..., s. 72–73.

[88] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka agenturalna, 16 IV 1964 r., k. 31–32, 45–47.

[89] Ibidem, Notatka agenturalna, 16 IV, k. 20–21; ibidem, Notatka, 15 IX 1965 r., k. 80; ibidem, Notatka agenturalna, 8 II 1967 r., k. 116.

[90] Ibidem, Notatka agenturalna, 18 II 1965 r., k. 69.

[91] Ibidem.

[92] Chodziło z pewnością o coroczne uroczystości odbywające się w bazylice w Trzebnicy u grobu św. Jadwigi. Rok wcześniej odprawiono tam uroczyste zakończenie obchodów Milenium z udziałem prymasa Stefana Wyszyńskiego.

[93] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka agenturalna, 3 X 1967 r., k. 134.

[94] Ibidem, Notatka agenturalna, 20 XI 1968 r., k. 163.

[95] Ibidem, Notatka agenturalna, 28 X 1969 r., k. 214; por. ibidem, Notatka agenturalna, 11 III 1970 r., k. 219; S.A. Bogaczewicz, Bp. Paweł Latusek. Życie w służbie Kościoła śląskiego. Sentire cum Ecclesia [w:] W obronie Ojczyzny i Kościoła. Komunistyczna bezpieka wobec biskupów polskich, red. J. Marecki, F. Musiał, Kraków 2008, s. 139. Biskup Latusek zmarł 11 II 1973 r. 

[96] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Ważniejsze uwagi z informacji TW ps. „Władek” dotyczące posiedzenia międzydekanalnego, 24 XI 1965 r., k. 87; ibidem, Notatka służbowa, 26 II 1966 r., k. 91–92; ibidem, Notatka agenturalna, 15 IV 1966 r., k. 97; ibidem, Notatka, 10 I 1967 r., k. 115.

[97] Ibidem, Notatka agenturalna z rozmowy z tajnym współpracownikiem „Władek”, 18 VI 1966 r., k. 100.

[98] Ibidem, Notatka agenturalna, 13 I 1965 r., k. 66. Według niej siedmiu księży z dekanatu złożyło sprawozdania z działalności prywatnych punktów katechetycznych do Wydziału Oświaty PPRN; ibidem, Notatka agenturalna, 24 XI 1965 r., k. 88. Z tej ostatniej notatki wyraźnie wynikało, że ks. Gradolewski nie zamierzał wychodzić przed szereg i zbytnio się wychylać. Twierdził, że jeżeli znalazłoby się czterech księży, którzy podpisali umowę na nauczanie religii z Wydziałem Oświaty PRN, on też by podpisał, inaczej uczynić tego nie mógł.

[99] Ibidem, Notatka agenturalna ze spotkania z TW ps. „Władek”, 28 VII 1966 r., k. 106. Akt erekcyjny pod posąg Jana XXIII wmurowano w lipcu 1966 r. Odsłonięcie pomnika nastąpiło 5 VI 1968 r. W zamyśle władz akcja z postawieniem tego monumentu była wpisana w doprowadzenie do podziałów wewnątrz Kościoła oraz społeczeństwa i stanowiła element walki z Kościołem w czasie Milenium i po jego zakończeniu. Arcybiskup Kominek wypowiadał się w kontekście pomnika papieża Jana XXIII w kwietniu 1967 i styczniu 1968 r., kierując do duchowieństwa i wiernych listy w tej sprawie. (S.A. Bogaczewicz, Działania resortu bezpieczeństwa wobec kard. Bolesława Kominka..., s. 75).

[100] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka agenturalna ze spotkania z TW ps. „Władek”, 28 VII 1966 r., k. 106.

[101] Ibidem, Notatka agenturalna, 19 VI 1968 r., k. 153.

[102] Ibidem, Doniesienie agenta (notatka „Władka” z 20 II 1968 r.), 21 II 1968 r., k. 145; ibidem, „Confrater”, nr 15, k. 178–179.

[103] Notatka z rozmowy ks. Gradolewskiego w Wydziale ds. Wyznań Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Wołowie: AIPN Wr, 219/6, Notatki służbowe z drugiej części rozmów przeprowadzonych z administratorami parafii powiatu wołowskiego, 18 I 1966 r., k. 93–94.

[104] Przykładowo: AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka ze spotkania z TW ps. „Władek”, 18 XI 1964 r., k. 61; ibidem, Notatka agenturalna, 3 XII 1964 r., k. 62–63; Notatka agenturalna, 15 VI 1967 r., k. 127–130.

[105] Ibidem, Plan kierunkowy pracy z TW „Władek”, 22 I 1964 r., k. 94.

[106] Ibidem.

[107] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Notatka z analizy pracy TW ps. „Władek”, 11 III 1965 r., k. 10.

[108] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 2 I 1969 r., k. 174.

[109] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, 30 XII 1969 r., k. 217.

[110] Ibidem, Notatka agenturalna, 13 I 1965 r., k. 66–67.

[111] Ibidem, Notatka agenturalna, 15 IV 1966 r., k. 97.

[112] Ibidem, Notatka agenturalna, 31 V 1967 r., k. 126.

[113] Ibidem, Notatka agenturalna, 15 VI 1967 r., k. 130.

[114] Ibidem, List do mjr. Okwieta, 21 XII 1969 r., k. 216 (na liście znajduje się miejsce nadania: dworzec główny, godz. 22:30); ibidem, List do mjr. Okwieta, 21 IX 1970 r., k. 236.

[115] Ibidem, Notatka agenturalna, 13 I 1965 r., k. 66–67. W tej notatce mjr Okwiet wspomina, że spotkanie odbyło się we Wrocławiu, nie przybliżył jednak jego miejsca. Znajduje się w niej natomiast informacja, że oficer wydatkował na nie 120 zł; być może za hotel.

[116] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 26 I 1965 r., k. 67.

[117] Odwołajmy się raz jeszcze do wytycznych Cykały. W tej kwestii zwracał on uwagę na oprawę spotkań z agenturą kościelną oraz drobnych poczęstunków dla „podopiecznych”. Chodziło o stworzenie właściwego klimatu tych spotkań, taktowne wręczanie prezentów w odpowiedniej wysokości czy o odpowiedniej wartości, która byłaby adekwatna do sytuacji informatora i jego potrzeb (Koniec „odwilży” w sferze wyznaniowej..., s. 196–197).

[118] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Zestaw wynagrodzenia dla TW ps. „Władek”, 29 V 1962 r., k. 15––15v (arkusz obejmuje lata 1964–1971).

[119] Ibidem.

[120] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka, 29 V 1964 r., k. 16; ibidem, Notatka, 18 VI 1964 r., k. 17; Notatka, 23 II 1965 r., k. 18; Notatka, 25 VI 1965 r., k. 19; ibidem, Notatka, 30 X 1965 r., k. 20; ibidem, Notatka, 21 XII 1965, k. 21; ibidem, Notatka, 4 IV 1966 r., k. 22; ibidem, Notatka, 10 I 1967 r., k. 24; ibidem, Notatka, 29 IX 1967 r., k. 26; ibidem, Notatka, 20 XII 1967 r., k. 27; ibidem, Notatka, 29 III 1968 r., k. 28; ibidem, Notatka, 26 VII 1968 r., k. 29; ibidem, Notatka, 16 XII 1968 r., k. 30; ibidem, Notatka, 21 III 1969 r., k. 31; Notatka, 20 VI 1969 r., k. 33; Notatka, 16 XII 1970 r., k. 36, Notatka, 26 IV 1970 r., k. 37; Notatka, 9 VIII 1970, k. 38 (upominek z okazji urodzin); ibidem, Notatka, 11 IX 1970, k. 39; ibidem, Notatka, 17 XII 1970 r., k. 40; ibidem, Notatka, 20 XII 1972 r., k. 41.

[121] Ibidem, List do mjr. Okwieta, 24 III 1970 r., k. 220.

[122] Ibidem, List do mjr. Okwieta, 21 IV 1970, k. 225; ibidem, List do mjr. Okwieta, 28 IV 1970 r., k. 226.

[123] Ibidem, List do mjr. Okwieta, 16 VI 1970 r., k. 230.

[124] W sierpniu 1968 r. odwiedzał m.in. biskupa drezdeńskiego, któremu przekazał księgę pamiątkową od bp. Kominka (ibidem, Notatka agenturalna, 14 IX 1968 r., k. 155v; ibidem, Notatka agenturalna, 5 XI 1968 r., k. 160).

[125] Ibidem, Notatka, 5 X 1971 r., k. 253; ibidem, Notatka agenturalna, 17 XII 1971 r., k. 256.

[126] Ibidem, Notatka agenturalna, 30 V 1972 r., k. 262–263.

[127] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 30 VI 1966 r. k. 103.

[128] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 23 VII 1966 r., k. 105.

[129] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 1 VII 1969 r., k. 204.

[130] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 11 VII 1967 r., k. 131.

[131] Ibidem, List do mjr. Teodora Okwieta, 2 XII 1969 r., k. 215.

[132] Ibidem, Notatka agenturalna, 3 V 1963 r., k. 22.

[133] Ibidem, Notatka, 17 VII 1963 r., k. 24.

[134] Ibidem, Plan kierunkowy pracy z TW ps. „Władek”, 22 I 1964 r., k. 94.

[135] Ibidem, Notatka, 9 IX 1964 r., k. 49.

[136] AIPN Wr, 0014/4365, t. 1, Notatka z analizy pracy TW ps. „Władek”, 11 III 1965 r., k. 10–10v.

[137] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Notatka, 10 I 1967 r., k. 115v.

[138] AIPN 0014/4365, t. 1, Dekanat Ścinawa, ojciec duchowny ks. Roman Gradolewski [notatka], 20 I 1968 r., k. 13.

[139] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Zadania dla TW po klerze, 26 IV 1972 r., k. 261.

[140] Ibidem, Notatka agenturalna, 27 VI 1966 r., k. 101–103.

[141] Ibidem, Plan spotkań z TW ps. „Władek”, 7 IX 1966 r., k. 110.

[142] Inne, opisane już w literaturze przedmiotu przypadki potwierdzały tę tezę (F. Musiał, Metoda stopniowego werbunków duchownych ( z podręczników SB) [w:] Osobowe źródła informacji – zagadnienia metodologiczno-żródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008, s. 49–60; idem, Wiązanie tajnych współpracowników z organami bezpieczeństwa Polski Ludowej..., s. 61–88; J. Szczepaniak, Jak werbowano tajnych współpracowników (informatorów, agentów) spośród duchownych [w:] Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury..., s. 57–80; Ł. Marek, Psychologia werbunku kapłanów [w:] ibidem, s. 81–98). Autorka tego ostatniego artykułu opisywała losy kilku księży zwerbowanych przez jednego z wysokich funkcjonariuszy Wydziału IV SB w mieście wojewódzkim. Opisane tam techniki były bliźniaczo podobne do tych zastosowanych przez kpt./ppłk. Okwieta wobec ks. Romana Gradolewskiego.

[143] AIPN Wr, 0014/4365, t. 2, Wniosek o zaniechanie współpracy z tajnym współpracownikiem, 15 II 1973 r., k. 145. W 1974 r. akta duchownego zostały wypożyczone por. Marianowi Charukowiczowi z Wydziału IV KW MO we Wrocławiu. Pytany o to wydarzenie Marian Charukiewicz nie przypominał sobie jego okoliczności (Rozmowa telefoniczna autora z Marianem Charukiewiczem z 19 XI 2012 r.).

[144] Ł. Marek, Psychologia werbunku kapłanów, s. 81–98;

[145] AKMW, G IV, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu o zgodę na wyjazd do USA, 5 IV 1972 r., b.p.; ibidem, Pismo Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu do Sekretariatu Prymasa Polski, 22 IV 1972 r., b.p.; ibidem, Zaświadczenie Sekretariatu Prymasa Polski, 29 IV 1972 r., b.p.

[146] Poniżej zachowana, kompletna lista krewnych ks. Gradolewskiego, do których zamierzał się udać: Kazimierz i Helena Przędzikowie; Stefan i Jadwiga Białkowscy z Kamen koło Dortmundu; Erhard i Maria von Gradolewscy, Monachium; ks. prałat Franciszek Wosnitza (znajomy), Kolonia; Emil Marx, Weiler-la-Tour, Luksemburg (skąd pochodziła babka księdza); Marcjanna Badzińska (ciotka), Thorp, Wisconsin, USA; Józefina Strzok z d. Badzińska z mężem Michałem, Gilman, Wisconsin (to oni odwiedzili go w 1971 r.); Ryszard Strzok, Waszyngton, USA; ks. James Strzok, jezuita, Minneapolis, Minnesota, USA; Albert Badziński, Enid, Oklahoma, USA; Eugeniusz Badziński, Hudson, New York, USA; Bogdan i Krystyna Badzińscy, Cleveland, Ohio, USA; Henryk i Janina Aulichowie, Toronto, Kanada.

[147] AKMW, G IV, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu, 9 VIII 1973 r.; ibidem, Pismo ks. Romana Gradolewskiego do Kurii Metropolitalnej we Wrocławiu, 7 VI 1975 r. 

[148] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii, 19 VI 1976 r. 

[149] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii, 3 VI 1980 r. 

[150] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii, 18 V 1981 r. Nie wiadomo, w jakiej mierze zasadne byłoby stwierdzenie, że jeszcze jednym powodem wyjazdu do tego sanktuarium był zamach na życie ojca świętego Jana Pawła II i obawy o stan jego zdrowia. Fatima była niezwykle ważnym miejscem w życiu papieża.

[151] AKMW, G IV, Błogosławieństwo abp. Henryka Gulbinowicza z okazji jubileuszu 50-lecia kapłaństwa, 12 VI 1981 r. 

[152] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii, 21 IX 1982 r. Hans-Josef Becker od 2003 r. jest arcybiskupem Paderborn.

[153] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii, 30 VI 1983 r. 

[154] Ibidem.

[155] AKMW, G IV, Pismo ks. Gradolewskiego do kard. Gulbinowicza, 22 V 1984 r. 

[156] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 4 IX 1984 r. 

[157] Ibidem, Pismo kard. Gulbinowicza do ks. Gradolewskiego, 12 VI 1985 r. 

[158] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego od Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 11 VI 1986 r. 

[159] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do kard. Gulbinowicza, 14 VII 1986 r.; ibidem, Zaświadczenie Sekretariatu Prymasa Polski dla ks. Gradolewskiego, 12 IX 1986 r. 

[160] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 17 II 1987 r. 

[161] Ibidem, Pismo ks. Gradolewskiego do Kurii Arcybiskupiej we Wrocławiu, 17 V 1988 r. 

Zakończenie

[1] G. Tokarz, Sprawa biskupa Czesława Kaczmarka w propagandzie PZPR [w:] Propaganda antykościelna..., s. 159–171.

[2] M. Budziarek, Piętno..., s. 235.